მონტენეგროს კულტურა

**მონტენეგროს კულტურა** ისეთივე მრავალფეროვანი და მრავალწახნაგოვანია, როგორიც მისი ისტორია და გეოგრაფიული მდებარეობა. მონტენეგროს კულტურაზე გავლენა მოახდინა სერბეთის იმპერიამ, ბიზანტიის იმპერიამ, ძველმა საბერძნეთმა, ძველმა რომმა, ქრისტიანობამ, ოსმალეთის იმპერიამ, ვენეციის რესპუბლიკამ, ავსტრია-უნგრეთმა და იუგოსლავიამ.

## ტრადიციები და ჩვეულებები
250px|მინი|ალტ=დედათა მონასტერი, კატენიე, ძველი მონტენეგრო|დედათა მონასტერი, კატენიე, ძველი მონტენეგრო
*სლავა* არის სერბეთის მართლმადიდებელი ეკლესიის მორწმუნეთა განსაკუთრებული ჩვეულება, თითოეულ ოჯახს ჰყავს ერთი მფარველი წმინდანი, რომელსაც ისინი თავიანთ დღესასწაულზე პატივს მიაგებენ. სერბეთის მართლმადიდებელი ეკლესია იყენებს ტრადიციულ იულიუსის კალენდარს, რომლის მიხედვითაც შობის დღე (25 დეკემბერი) ამჟამად მოდის გრიგორიანული კალენდრის 7 იანვარს, ამიტომ სერბები შობას აღნიშნავენ 7 იანვარს, ისევე როგორც იერუსალიმის, რუსეთის, საქართველოსა და ბერძნული ძველი კალენდარის მართლმადიდებელი ეკლესიები.
ღირებულებები და ნორმები
მონტენეგროს ტრადიცია, რომელიც კანონად აქცია მეფე ნიკოლამ თავისი მმართველობის დროს, მდგომარეობს იმაში, რომ ახალდაქორწინებულები ქორწინების დღეს რგავენ ზეთისხილის ხეს, როგორც ქორწინების სიმბოლოს.

## რელიგია და რწმენა
მონტენეგროს საზოგადოება კვლავ ძალიან კონსერვატიულია. 2011 წლის აღწერის თანახმად, მონტენეგროს მოსახლეობის აბსოლუტური უმრავლესობა, 96%-ზე მეტი, თავს რომელიმე რელიგიური ორგანიზაციის წევრად აცხადებს.

მართლმადიდებელი ქრისტიანობა მონტენეგროში დომინანტი რელიგიური მიმდინარეობაა, თუმცა არსებობს კათოლიკური ქრისტიანობისა და ისლამის მიმდევართა მნიშვნელოვანი რაოდენობაც. დომინანტი ეკლესია არის სერბეთის მართლმადიდებელი ეკლესია, თუმცა შეიმჩნევა მონტენეგროს მართლმადიდებელი ეკლესიის ჩამოყალიბების კვალი.

*ბადნიაკი* — ხის ტოტი ან ნორჩი ხე, რომელიც შეაქვთ სახლში და ანთებენ შობის წინა საღამოს, ეს აღმოსავლეთის მართლმადიდებლური შობის დღესასწაულის ცენტრალური ტრადიციაა მონტენეგროში. ხე, რომლისგანაც ბადნიაკი იჭრება, უმჯობესია იყოს ახალგაზრდა და სწორი ავსტრიული მუხა, რომელიც ცერემონიულად იჭრება შობის წინა დილით. მოჭრა, მომზადება, შეტანა და ცეცხლზე დადება გამორჩეულია რიტუალებით, რომლებსაც მრავალი რეგიონული ვარიაცია აქვთ.

## ტრადიცია
### ხალხური ცეკვები
250px|მინი|ალტ=მონტენეგროელი მამაკაცის ტრადიციული სამოსი|მონტენეგროელი მამაკაცის ტრადიციული სამოსი
ტრადიციული ხალხური ცეკვაა წრიული ცეკვა, *კოლო*, რომელიც საერთოა მონტენეგროელებს, სერბებსა და მაკედონელებს შორის. ამ კოლექტიურ ცეკვაში ადამიანთა ჯგუფი (ჩვეულებრივ რამდენიმე ათეული, მინიმუმ სამი) ერთმანეთს ხელით ან წელზე ეჭიდებიან და ქმნიან წრეს (აქედან სახელწოდება), ნახევარწრეს ან სპირალს. მას ეწოდება *ორო* (ან „არწივის ცეკვა“) მონტენეგროში. მსგავსი წრიული ცეკვები არსებობს რეგიონის სხვა კულტურებშიც.

### ეპიკური სიმღერები
მონტენეგროელების ხანგრძლივი ისტორია თავისუფლებისა და დამოუკიდებლობისთვის ბრძოლაში განუყოფლად უკავშირდება ზეპირი ეპიკური პოეზიის ძლიერ ტრადიციებს. ტრადიციულად, მათ აუდიტორიას წარუდგენენ გუსლესთვის (ერთსიმიანი ინსტრუმენტი) შექმნილი მუსიკის თანხლებით, რომელზეც უკრავს მთხრობელი (*გუსლარი*). ის მღერის ან წარმოთქვამს ათმარცვლიანი ლექსით გმირებისა და ბრძოლების ამბებს. ისტორიულად, ამ სიმღერებს ჰქონდა უზარმაზარი სამოტივაციო ძალა მოსახლეობაზე. გუსლარებს ისეთივე პატივს სცემდნენ, როგორსაც რჩეულ მეომრებს. ამჟამად, ეს ტრადიციები უფრო ცოცხალია ქვეყნის ჩრდილოეთ ნაწილებში (ასევე გაზიარებულია აღმოსავლეთ ჰერცეგოვინის, დასავლეთ სერბეთისა და ცენტრალური დალმაციის ხალხთან).

### სამზარეულო
250px|მინი|ალტ=მონტენეგროს სამზარეულო|მონტენეგროს სამზარეულო
მონტენეგროს სამზარეულო მონტენეგროს გეოგრაფიული მდებარეობისა და მისი ხანგრძლივი ისტორიის შედეგია. მონტენეგროს ტრადიციულ კერძებს აქვთ გამორჩეული იტალიური გემო, რაც ჩანს პურისა და ყველის დამზადების სტილში, ხორცის დაკონსერვებაში, ასევე წარმოებულ და მოხმარებულ ღვინოებსა და სპირტიან სასმელებში.

ასევე იგრძნობა ლევანტისა და თურქეთის გავლენა: სარმა, მუსაკა, ფილავი, პიტა, ბურეკი, ჩევაპი, ქაბაბი და ტკბილეული, როგორიცაა ბაქლავა და თულუმბა და ა.შ. უნგრული კერძები წარმოდგენილია გულიაშით, სატარაშით და ჯუვეჩით.

## არქიტექტურა
მონტენეგრო ში მრავლად არის მნიშვნელოვანი კულტურული და ისტორიული ძეგლები, მათ შორის მემკვიდრეობის ძეგლები პრე-რომანული, გოთიკური და ბაროკოს პერიოდიდან. მონტენეგროს სანაპირო რეგიონი განსაკუთრებით ცნობილია თავისი რელიგიური ძეგლებით, ძირითადად დაკავშირებული ვენეციურ არქიტექტურასთან, მათ შორის წმინდა ტრიფონის კათედრალი, წმინდა ლუკას ბაზილიკა (800 წელზე მეტი), ჩვენი ქალბატონი კლდეზე (შკრპიელა), სავინას მონასტერი და სხვები. ძველი ქალაქი კატარო (ახლა კოტორი) შეტანილია UNESCO-ს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში, როგორც ვენეციური არქიტექტურის სრულყოფილი ნიმუში. ბიზანტიური გავლენა არქიტექტურასა და რელიგიურ ხელოვნებაში განსაკუთრებით თვალსაჩინოა ქვეყნის შიდა ნაწილში.

## ლიტერატურა
მონტენეგრული ლიტერატურა გულისხმობს მთელ (ისტორიულ და თანამედროვე) ლიტერატურულ კორპუსს, რომელიც შეიქმნა მონტენეგროში, დაწერილი ძირითადად მონტენეგრულ, სერბულ და ქვეყანაში სასაუბრო სხვა მონათესავე ენებზე.

### მახასიათებლები
მიუხედავად იმისა, რომ არსებობს ნაშრომები, რომლებიც სულ მცირე 800 წლის წინ არის დაწერილი (როგორიცაა დუკლიის მღვდლის ქრონიკა), ყველაზე მნიშვნელოვანი წარმომადგენლები არიან მწერლები, რომლებიც ცხოვრობდნენ XIX და XX საუკუნეებში და წერდნენ ძირითადად სერბულად. რეგიონში დაწერილი პირველი ლიტერატურული ნაშრომები ათი საუკუნის წინანდელია, ხოლო პირველი მონტენეგრული წიგნი დაიბეჭდა ხუთასი წლის წინ.
ვენეციურ კატაროში (ამჟამინდელი კოტორი) იყო მწერლებისა და პოეტების ჯგუფი, რომლებმაც შემოიტანეს რენესანსის კულტურა სანაპირო მონტენეგროში, წერდნენ ლათინურად და იტალიურად: ლუდოვიკო პასკუალი, ჯოვანი ბონა დე ბოლირისი, ჯოვანი პოლიცა, ჯორჯო ბიზანტი, ჯერონიმო პიმა, ტიმოტეო სისილა, ჯოვანი კრუსალა, ჯუზეპე ბრონზა და ჯერონიმო პანიზოლა.

პირველი სახელმწიფოს საკუთრებაში არსებული ტიპოგრაფია (ცრნოევიჩების სტამბა) მდებარეობდა ცეტინიეში. 1494 წელს სწორედ აქ დაიბეჭდა პირველი სამხრეთ სლავური წიგნი (ოკტოიხი).  

რამდენიმე ხელნაწერი, რომლებიც XIII საუკუნით თარიღდება, ინახება მონტენეგროს მონასტრებში. ტრადიციული ზეპირი ხალხური ეპიკური პოეზიის სუბსტრატზე მოგვიანებით ისეთმა ავტორებმა, როგორიცაა პეტარ II პეტროვიჩ ნიეგოში, შექმნეს საკუთარი ტექსტები. ნიეგოშის ეპოსი „გორსკი ვიიენაცი“ („მთის გვირგვინი“), მონტენეგრული ლიტერატურის უმნიშვნელოვანესი ძეგლია.

### გამორჩეული ავტორები
*XVIII და XIX საუკუნეებში: პეტარ II პეტროვიჩ-ნიეგოში, ანდრია ზმაიევიჩი, ვასილიე პეტროვიჩ-ნიეგოში, პეტარ I პეტროვიჩ-ნიეგოში, ვუკ ვრჩევიჩი, სტეფან მიტროვ ლიუბიშა და მარკო მილიანოვი.
*XX საუკუნეში: მიჰაილო ლალიჩი, მილოვან ჯილასი, რადოვან ზოგოვიჩი, ჩამილ სიჯარიჩი, ჩედო ვუკოვიჩი, მირკო კოვაჩი, დრაგან რადულოვიჩი და ვიტო ნიკოლიჩი.
*თანამედროვე ავტორებს შორის არიან: ბალშა ბრკოვიჩი, ბორისლავ იოვანოვიჩი, იევრემ ბრკოვიჩი, ანდრეი ნიკოლაიდისი, ტანია ბაკიჩი, ბოსილკა პუშიჩი და დრაგანა კრშენკოვიჩ ბრკოვიჩი.

## მხატვრობა და ქანდაკება
ცეტინიეში ხელოვნების ფაკულტეტმა ხელი შეუწყო ახალი ტალანტების გამოჩენას. მონტენეგროს ყველაზე გამორჩეულ მხატვრებს შორის არიან მილო მილუნოვიჩი, პეტარ ლუბარდა, დადო ჯურიჩი, უროშ ტოშკოვიჩი, ვოიო სტანიჩი, დიმიტრიე პოპოვიჩი, ბორის დრაგოევიჩი და მოქანდაკე რისტო სტიიოვიჩი.

## მუსიკა
მონტენეგროს მუსიკა წარმოადგენს ქვეყნის უნიკალური მუსიკალური ტრადიციისა და დასავლური მუსიკალური გავლენების ნაზავს. მონტენეგროს მუსიკა შედარებით უგულებელყოფილია, განსაკუთრებით მის ლიტერატურასთან და ვიზუალურ ხელოვნებასთან შედარებით. მიუხედავად ამისა, XX საუკუნემ გამოავლინა რამდენიმე გამორჩეული კომპოზიტორი და შემსრულებელი.

### ისტორიული მიმოხილვა
X და XI საუკუნეებში რელიგიური საგალობლების კომპოზიტორი (დუკლიის იოვანი) იყო უძველესი ცნობილი კომპოზიტორი ადრიატიკის სანაპიროდან. XII საუკუნის ბოლოს შეიქმნა ხელნაწერი, რომელსაც ახლა „ლიეტოპის პოპა დუკლიანინა“ ეწოდება. ის აქ აღწერდა მუსიკალური ინსტრუმენტების საერო გამოყენებას. შვიდი ლიტურგია XV საუკუნიდან, დაწერილი ვენეციელი გამომცემლის ლ.ა. ჯუნტას მიერ, შენახულია წმინდა კლარას ეკლესიაში კოტორში. იმ საუკუნეებში ტიპური მუსიკა „ვენეციური სტილი“ შემოიტანეს სანაპირო მონტენეგროში (მაშინ ეწოდებოდა ალბანია ვენეტა).

რელიგიური მუსიკის განვითარებას ბიძგი მიეცა XIX საუკუნეში, როდესაც კოტორში კათოლიკური სიმღერის აკადემია გაიხსნა. ასევე, XX საუკუნის მუსიკალურ რენესანსამდე, მონტენეგროს მუსიკა ძირითადად ეფუძნებოდა მარტივ ტრადიციულ ინსტრუმენტს, გუსლეს. უძველესი სამგალობლო საზოგადოება, სახელად „ედინსტვო“, დაარსდა კოტორში 1839 წელს. პირველი მუსიკალური სკოლა მონტენეგროში დაარსდა 1934 წელს ცეტინიეში.

### ტრადიციული მუსიკა
ტრადიციული მუსიკის მემკვიდრეობა რამდენადმე განსხვავდება მონტენეგროს სხვადასხვა ნაწილში. ტრადიციულ მუსიკაში შეიძლება შევნიშნოთ განსხვავებული სტილი კოტორის ყურის ტერიტორიაზე, ძველ მონტენეგროსა და სანჯაკის რეგიონებში. ძველი მონტენეგროს ტრადიციული მუსიკა ეფუძნება ტრადიციულ ინსტრუმენტს, გუსლეს. მუსიკა ძირითადად ვოკალური ან ვოკალურ-ინსტრუმენტულია. ბევრი სიმღერა ადაპტირებულია ეპოსებიდან და ეფუძნება მოვლენებსა და ამბებს მონტენეგროს ტრადიციიდან.

### კლასიკური მუსიკა
ქვეყნის მღელვარე ისტორიის გამო, რომელიც სავსე იყო თავდაცვითი ომებითა და თავისუფლებისთვის მუდმივი ბრძოლით, კულტურის, განსაკუთრებით მუსიკის განვითარება, მონტენეგროელებისთვის მეორეხარისხოვანი იყო. პირველი ცნობილი მონტენეგროელი კომპოზიტორი იყო იოვან ივანიშევიჩი (1860-1889). მან შექმნა ფორტეპიანოს მინიატურები, ორკესტრი, სოლო და გუნდური სიმღერები, რომლებიც პრაღაშიც კი სრულდებოდა. ის გარდაიცვალა, როდესაც მხოლოდ 29 წლის იყო. XIX საუკუნეში ასევე იყო ბევრი ოპერა, რომელთა ლიბრეტოებიც შთაგონებული იყო მონტენეგროთი და მისი კულტურით, როგორიცაა ცნობილი „ბალკანელი იმპერატრიცა“.  XIX საუკუნის სხვა გამორჩეული კომპოზიტორები არიან ალექსა ივანოვიჩი და დრაგან მილოშევიჩი, რომლებმაც პრაღის მუსიკალური სკოლები დაამთავრეს.

XX საუკუნის დასაწყისში, როდესაც პირველად შემოიღეს მუსიკალური სკოლები და კულტურა, მონტენეგროს მუსიკა აყვავდა. მონტენეგროდან იყო არაერთი აღსანიშნავი კლასიკური მუსიკის კომპოზიტორი. XX საუკუნის პირველ ნახევარში ორი მუსიკალური სკოლა განვითარდა: ერთი ცეტინიეში და მეორე პოდგორიცაში. იმ დროის მუსიკის განვითარებაში მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა რადიო ტიტოგრადმა, რომელიც ყოველდღიურად გადასცემდა სხვადასხვა მუსიკალურ პროგრამას და ხელს უწყობდა მუსიკის პოპულარიზაციას. იმ დროს კომპოზიტორებმა დაიწყეს ფესვებთან დაბრუნება, შემოიტანეს ბევრი ტრადიციული ელემენტი თანამედროვე კომპოზიციებში. ასევე, 1940-იანი და 1950-იანი წლების განმავლობაში მუსიკალური სკოლები გაიხსნა კოტორში, პოდგორიცაში, ცეტინიეში, ტივატში, ჰერცეგ-ნოვიში, ნიკშიჩში, ბარში, ულცინსა და ბერანეში.

არგენტინელმა კომპოზიტორმა მაურიციო ანუნციატამ, მონტენეგროს კულტურის, რელიგიისა და მუსიკის გავლენით, შექმნა კანტატა „საგალობლები წმინდა ვასილი ოსტროგელისადმი“, რომელიც შესრულდა სანტა მარია დელ პოპოლოს ბაზილიკაში, რომში 2008 წლის მაისში, სოლო ხმების, გუნდისა და ორკესტრისთვის, ასევე ორგანული ვერსიით. ამ კონცერტით აღინიშნა მონტენეგროს დამოუკიდებლობის მეორე წლისთავი და ჩატარდა წმინდა ტახტთან აკრედიტებული მთელი დიპლომატიური კორპუსისა და ვატიკანის უმაღლესი ხელისუფლების წინაშე. ნაწარმოებმა დიდი წარმატება მოიპოვა დრაგანა პოლოვიჩის მიერ შექმნილ იტალიურ ვერსიაში.

დღეს მონტენეგრო ცნობილია რამდენიმე ჯილდოს მფლობელი კლასიკური გიტარისტით, მათ შორის მონტენეგროელი გიტარის დუეტით (გორან კრივოკაპიჩი და დანიელ ცეროვიჩი) და მილოშ კარადაგლიჩით.

### პოპულარული მუსიკა მონტენეგროში
ალბათ, ყველაზე ცნობილი როკ ჯგუფი მონტენეგროდან არის „პერპერი“ ცეტინიედან. ასევე გამორჩეულია: „ჰაივეის“, „აუტოგენი ტრენინგს“, „გოსპოდა გლემბაევის“ და „მიკროკოზმას“ (დედაქალაქ პოდგორიციდან). მონტენეგროელი როკ მუსიკოსებს შორის, რომლებიც პოპულარულები იყვნენ ყოფილ იუგოსლავიაში, არიან: მარინკო პავიჩევიჩი, მილადინ შობიჩი და რამბო ამადეუსი. ცნობილი პოპ მომღერლები მონტენეგროდან არიან სერგეი ჩეტკოვიჩი, ვანია რადოვანოვიჩი, სლავკო კალეზიჩი, ბოიან მაროვიჩი, კნეზი, ვლადო გეორგიევი, ნინა პეტკოვიჩი, ანდრეა დემიროვიჩი, სტეფან ფილიპოვიჩი, ნინა ჟიჟიჩი, ასევე პოპ მუსიკის ჯგუფები „ნო ნეიმი“ და „დ მოლი“. ამჟამად მონტენეგროში რამდენიმე აქტიური როკ და პოპ ფესტივალია, ყველაზე აღსანიშნავია „სი დენს ფესტივალი“, „ცეტინიეს ლუდის ფესტი“, „სიტი გრუვი“ პოდგორიცაში, „ლეიკ“ და „ბედემ“ ფესტივალები ნიკშიჩში და მრავალი სხვა საზაფხულო მუსიკალური ფესტივალი.

## საშემსრულებლო ხელოვნება
### კინო
თავისი დაახლოებით 600,000 მოსახლეობის გათვალისწინებით, მონტენეგრომ წარმოაჩინა არაერთი გამორჩეული ფილმის რეჟისორი და მსახიობი, მათ შორის დუშან ვუკოტიჩი, პირველი იუგოსლავიელი ოსკარის მფლობელი (მოკლე ანიმაციური ფილმის კატეგორიაში 1961 წელს), ველიკო ბულაიჩი და ჟივკო ნიკოლიჩი.
მონტენეგროელი რეჟისორები და კინემატოგრაფისტები: კრისტო პაპიჩი, ბრანკო ბალეტიჩი, ველიმირ სტოიანოვიჩი, ზდრავკო ველიმიროვიჩი, ბანე ბასტაჩი, პრედრაგ გოლუბოვიჩი, კრსტო შკანატა, მილო ჯუკანოვიჩი და ახალი თაობის პერსპექტიული კინორეჟისორები ივან სალატიჩი, გოიკო ბერკულიანი, მარია პეროვიჩი, ნიკოლა ვუკჩევიჩი, ჟელიკო სოშიჩი და ივონა იუკა.

2013 წელს, მონტენეგრული ფილმი „ცუდი ბედი“ პირველი ფილმი გახდა ქვეყნიდან, რომელიც წარადგინეს „უცხოენოვანი საუკეთესო ფილმისთვის“ ოსკარის ჯილდოზე.

### თეატრი
აღსანიშნავია მონტენეგროს ეროვნული თეატრი პოდგორიცაში, ნიკშიჩის თეატრი ნიკშიჩში და ქალაქის თეატრი პოდგორიცაში. მონტენეგროს ეროვნული თეატრი არის ერთადერთი პროფესიული თეატრი და დრამის ფაკულტეტთან ერთად, რომელიც მდებარეობს ცეტინიეში, პასუხისმგებელია ქვეყანაში თეატრალური პროდუქციის უდიდეს ნაწილზე. 

ბევრი მეცნიერი მიიჩნევს, რომ უდიდესი წვლილი მონტენეგროს თეატრალურ მუსიკაში შეიტანა დიონისიო დე სარნო სან ჯორჯიომ, იტალიელმა კომპოზიტორმა, რომელმაც თავისი ცხოვრების უმეტესი ნაწილი ქვეყანაში გაატარა. მისმა „ბალკანელმა იმპერატრიცამ“ დიდი მოწონება დაიმსახურა იტალიელი კრიტიკოსებისგან XIX საუკუნის მეორე ნახევარში.

## მონტენეგრო, როგორც თემა უცხოურ ნაწარმოებებში
*ხორვატმა პოეტმა ივან მაჟურანიჩმა დაწერა მონტენეგროს თემაზე ეპიკური პოემა „სმაილ-აღა ჩენგიჩის სიკვდილი“.
*2006 წლის ჯეიმს ბონდის ფილმი „კაზინო როიალი“ ნაწილობრივ მონტენეგროში მიმდინარეობს.
*ფ. სკოტ ფიცჯერალდის „დიდი გეტსბი“ მიუთითებს ჯილდოზე, რომელიც ჯეი გეტსბიმ მიიღო თავისი საომარი ძალისხმევისთვის.
*ნერო ვულფი, რექს სტაუტის გამოგონილი პერსონაჟი, დაბადებულია მონტენეგროში.

## ინსტიტუციები
*მონტენეგროს მეცნიერებათა და ხელოვნების აკადემია
*მონტენეგროს უნივერსიტეტი
*მონტენეგროს PEN ცენტრი
*პოდგორიცას წიგნის გამოფენა
*მონტენეგროს კულტურის სამინისტრო

## სქოლიო
კატეგორია:მონტენეგრო
კატეგორია:მონტენეგროელი მწერლები
კატეგორია:მონტენეგროელი მუსიკოსები
კატეგორია:კულტურა