მავრიკი

**მავრიკი** (; ) — კუნძულოვანი სახელმწიფო ინდოეთის ოკეანის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში, აღმოსავლეთ აფრიკაში. მადაგასკარიდან აღმოსავლეთით 900 კილომეტრში. რესპუბლიკის შემადგენლობაში შედიან კუნძულები: მავრიკი (ყველაზე დიდი, 1865 კმ²) და როდრიგესი (104 კმ²), რომლებიც მასკარენის კუნძულების ნაწილია. ასევე შედის არქიპელაგი კარგადოს-კარახოსი, აგალეგას კუნძულები და სხვა ბევრი მომცრო კუნძული. 2011 წლის აღწერით მოსახლეობის რაოდენობა შეადგენს 1 236 817 ადამიანს. ქვეყნის საერთო ფართობია 2045 კმ². დედაქალაქი — პორტ-ლუი, რომელიც კუნძულ მავრიკზე მდებარეობს.

## გეოგრაფია 
thumb|right|275px|მავრიკის რესპუბლიკა და მისი გარე კუნძულები. ტერიტორიული პრეტენზიები გამოყოფილია თეთრი ფერით.
thumb|right|275px|კუნძულ მავრიკის ფიზიკური რუკა.
thumb|right|275px|კუნძულ როდრიგესის ფიზიკური რუკა.
მავრიკის კუნძულები ვულკანური წარმოშობისაა. მაგრამ ვულკანური მოქმედებები უკვე დიდი ხანია შეჩერებულია და ეროზიამ საკმაოდ გააუთოვა კუნძულის რელიეფი. კიურპილის ცენტრალური პლატო ამოწეულია ზღვის დონიდან 400—600 მეტრზე. ჩრდილოეთიდან, დასავლეთიდან და სამხრეთ-დასავლეთიდან მასთან ახლოს იმყოფებიან უფრო ამოწეული და ნაკლებად გაუთოვებული პლატოები. მათ შორის ყველაზე მაღალია — სავანა (ზღვის დონიდან უმაღლესი წერტილი — მთა პითონ-დე-ლა-რივიერ-ნუარი 826 მეტრი) — მდებარეობს კუნძულის სამხრეთ-დასავლეთში. ბუნებრივი ღირსშესანიშნეობებიდან საინტერესოა ჩამქრალი ვულკანების (ტრუ-ო-სერფი, კანაკა, ბასენ-ბლანკი) კრატერები და პლატოები, რომლებსაც აქვთ უჩვეულო ფორმის მთის მწვერვალები. შიდა პლატოები გარშემორტყმულია სანაპირო დაბლობის ზოლით, სამხრეთში და აღმოსავლეთში 15—20 კმ-ის სიგანით. ამ ნაყოფიერი ალუვიალური ნიადაგის დაბლობებში, ასევე პლატოს ხეობებში თავმოყრილია შაქრის ლერწმის პლანტაციები, რომელსაც უკავია მავრიკის საერთო ფართობის 45 %. სანაპიროები გარშემორტყმულია მარჯნის რიფებით.

### ჰიდროლოგია 
მავრიკის პლატოებში და მთებში მოედინება ასეულობით მცირე მდინარე, რომლებშიც ბევრია ჭორომი და ჩანჩქერი. შვიდსაფეხურიან ტამარენის ჩანჩქერს აქვს ყველაზე უფრო დიდი წყალგადასაშვები (274 მეტრი). მავრიკის ყველაზე უფრო მნიშვნელოვანი მდინარეებია გრანდ-რივერ-საუტ-ისტი და გრანდ-რივერ-ნორტ-უესტი. წვიმების პერიოდში მდინარეები ჩქაროსნულად მოედინებიან და სახიფათონი ხდებიან. კუნძულის ყველაზე უფრო დიდი ტბებია — გრან-ბასენი და მარ-ო-ბაკოა.

### კლიმატი 
ჰავა ტროპიკულია, ზღვისა. კუნძული მდებარეობს იმ ტროპიკული ციკლონების გზაზე, რომლებიც წარმოიშვებიან ინდოეთის ოკეანეში. თითქმის ყოველწლიურად, თებერვალ-მარტში ისინი კუნძულებს დაატეხავენ ქარიშხლებს, რომელთა სიჩქარე აღწევს 220 კმ/სთ-ს და თავსხმა წვიმებს, რომლებიც იწვევენ კატასტროფულ წყალდიდობებს. წყლის საშუალო ტემპერატურა მთელი წელიწადი არ ეცემა 23&nbsp;°C-ზე დაბლა. ასეთ ტემპერატურებზე ნაყოფიერ ნიადაგზე შაქრის ლერწამი იძლევა საკმაოდ მაღალ მოსავალს. ზღვისპირა დაბლობებში წელიწადში მოდის 1500—2500 მმ ნალექი. პლატოებზე ნალექების რაოდენობა მატულობს 3500 მმ-მდე, ხოლო საშუალო ტემპერატურა ეცემა 3-4&nbsp;°C-ით. ყველაზე თბილი თვის (თებერვალი) საშუალო ტემპერატურაა 26&nbsp;°C, ყველაზე ცივისა (აგვისტო) შიგა რაიონებში 14&nbsp;°C-იდან, სანაპიროზე 18,5&nbsp;°C-მდე. მხოლოდ იქ, მთების კალთებქვეშ, შესაძლებელია ისეთი კულტურების დარგვა და მოყვანა, როგორებიცაა ჩაი, თამბაქო, აგავა. მავრიკიზე პირველი კოლონისტები რგავდნენ სანელებლებს; ფრანგები — ყავას, ინგლისელები — ჩაის. ყველა ამ კულტურას შეეძლო მოეცა მშვენიერი მოსავალი, ციკლონებს რომ არ გაენადგურებინათ ნარგავები. მხოლოდ შაქრის ლერწმის ღეროები უძლებდნენ სტიქიის დარტყმას.

მავრიკი მდებარეობს ინდოეთის ოკეანეში, დაახლოებით მე-20 პარალელზე ეკვატორის სამხრეთით, რის გამოც მას აქვს ტროპიკული მუსონური კლიმატი ხანგრძლივი ნოტიო სეზონით (აღინიშნება დეკემბერ-მაისში, არ აღინიშნება ივნის-აგვისტოში) და მოკლე, შედარებით მშრალი სეზონით (სექტემბერი-ნოემბერი). მავრიკიზე წელიწადის დროთა ცვლილებას ასევე აქვს ადგილი: ზაფხული მავრიკიზე ცხელი და ნოტიოა, ზამთარი შედარებით გრილი და მშრალი. მავრიკისთვის ძალიან მაღალი ან ძალიან დაბალი ტემპერატურები არ არის დამახასიათებელი: ტემპერატურა ზაფხულში +35&nbsp;°C-ზე მაღლა და ზამთარში +10&nbsp;°C-ზე დაბლა შესაბამისად არც მატულობს და არც კლებულობს.

### ფლორა და ფაუნა 
ოდესღაც ჯიშიანი სახეობის ხეებით სავსე ხშირი ტყიანი ზეგნები დიდი ხანია გაკაფულია და შეცვლილია დარგული კანარის ფიჭვით და ევკალიპტით. აღმოსავლეთის სანაპიროს გასწვრივ შენარჩუნებულია მანგროს ტყეები. ბუნებრივი მცენარეულობის განადგურების გამო გამქრალია ადგილობრივი სახეობების პოპულაციის ნაწილი, მათ შორის მავრიკის ენდემი *Acanthophoenix rubra*-ს პალმა — ის კუნძულზე შენარჩუნებულია არაუმეტეს 150 ეგზემპლარის სახით. ქალაქებში, სოფლებში და ავტოგზების გასწვრივ ჭარბობენ კუნძულებზე შემოტანილი დეკორატიული მცენარეები. ესენია: ჟაკარანდა (), აკაცია, სიკომორო, ოლეანდრე, ჰიბისკუსი (), წითელი ჟასმინი. პლაჟების გასწვრივ — კაზუარინას () ნარგავები. დასახლებული პუნქტების სიახლოვეს მყოფ სანაპიროებზე, ხშირად გვხვდება ქოქოსის პალმა.

კუნძულის მიწის რესურსების ინტენსიურმა ექსპლოატაციამ მოსახლეობის რაოდენობის ზრდასთან ერთად მოიტანა ის, რომ ბუნებრივ ლანდშაფტებს ახლა უკავიათ მავრიკის ფართობის მეოთხედზე ნაკლები. ამასთან ისინი უპირატესად შენარჩუნებულია კუნძულის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში, ან დაფარულია ველური ბუჩქნარით, ან საერთოდ მცენარეულის გარეშეა და დაფარულია წითელი ვულკანური ქვიშით.

მავრიკი გამორჩეულია მრავალფეროვანი ფაუნით. ბევრი იქ მობინადრე ცხოველი, სხვაგან არსად არ გვხვდება. პირველი ევროპელი კოლონისტები გაკვირვებულები იყვნენ უზარმაზარი ხმელეთის კუების (*Cylindraspis inepta* და *Cylindraspis triserrata*) სიმრავლით და ბუმბულის მქონე ფრინველების სიმრავლით. კუები გაანადგურეს მეკობრეებმა და მეზღვაურებმა, რომლებიც, გემებით მავრიკის გვერდით ჩავლის დროს, აუცილებლად შედიოდნენ კუნძულზე, რომ თავიანთი ტრუმები გაევსოთ ამ „ცოცხალი კონსერვებით“. შემდეგ უფრთო დრონტების რიგიც დადგა. პირველი ნიდერლანდელი დასახლებულების მტკიცებით, კუნძულის ხეობები სავსე იყო ასეთი ფრინველებით, რომლებიც 15 კგ-მდე იწონიდნენ. დრონტები ადამიანებს ახლო მისვლის ნებას აძლევდნენ, რის შემდეგაც ისინი დრონტებს ჯოხებით კლავდნენ. შემოყვანილმა ვირთხებმა, კატებმა და ღორებმა ასევე ხელი შეუწყვეს მავრიკის დრონტების განადგურებას. 1710 წლისთვის დრონტები სრულიად განადგურდნენ. კუნძულის ათვისებამ მოიტანა სხვა ბუმბულიანი ფრინველების რაოდენობის მკვეთრი შემცირება. ამიტომ შაქრის პლანტაციებზე დაიწყო აქტიურად გამრავლება მავნებლებმა — შაქრის ტილი და წითელი კალია. მათთან საბრძოლველად ინდოეთიდან შემოიყვანეს Acridotheres, რის შედეგადაც დღეისათვის ის კუნძულზე ფრინველთა სამყაროს ყველაზე გავრცელებული წარმომადგენელია. კუნძულზე ასევე შეიყვანეს მანგუსტები, მღრღნელების დიდი რაოდენობა და მაიმუნები. შედეგად პირველყოფილი ფაუნიდან თითქმის არაფერი აღარ დარჩა.

კუნძულზე მოქმედებს ბლექ-რივერ-გორჟესის ეროვნული პარკი, სადაც შენარჩუნებულია რელიქტური ვარდისფერი მტრედი, მავრიკიული შევარდენი, მავრიკიული სამკაული თუთიყუში. მავრიკისთან ასევე ახლოს, მრგვალ კუნძულზე მდებარეობს ნაკრძალი, სადაც ბინადრობენ უნიკალური ქვეწარმავლები: სცინკი Leiolopisma telfairii, გეკონი და ხმელეთის მასკარენული შლეგელის გველი ().

## ისტორია 
კუნძული მავრიკი ჯერ კიდევ X საუკუნეში იყო ცნობილი არაბი მოგზაურებისათვის, რომლებიც მას დინა არობის (ვერცხლის კუნძული) სახელით იხსენიებენ. XVI საუკუნემდე კუნძული დაუსახლებელი იყო. XVI საუკუნის დასაწყისში იქ გადასხდნენ პირველი ევროპელები — პორტუგალიელები. 1598 წელს კუნძულს დაეუფლნენ ნიდერლანდელები და უწოდეს მავრიკი (მორის ორანელის პატივსაცემად). თავდაპირველად სავაჭრო გემებისათვის კუნძული მხოლოდ დროებითი სადგომი იყო. კუნძულზე ნიდერლანდელების პირველი დასახლება დაარსდა 1638 წელს, ხოლო პირველი ბავშვი, რომელიც კუნძულზე დაიბადა ითვლება სიმონ ვან დერ სტელი. დაიწყო შაქრის ლერწმის, ბამბის, თამბაქოს პლანტაციების შექმნა და მსხვილი რქოსანი საქონლის მოშენება. ამისათვის ნიდერლანდელებმა აქ შემოიყვანეს მონები მადაგასკარიდან და აღმოსავლეთ აფრიკიდან. კუნძულის მაცხოვრებელთა რაოდენობამ ნიდერლანდელთა მმართველობის დროს მიაღწია დაახლოებით 300 ადამიანს, მონების ჩათვლით. მაგრამ 1710 წელს ნიდერლანდელებმა დატოვეს მავრიკი, რათა თავი დაეღწიათ ევროპული გემების მიერ კუნძულზე შემოყვანილი და შემდეგ მომრავლებული ვირთხებისაგან.

1715 წელს კუნძული მიიტაცეს ფრანგებმა (უწოდეს ილ-დე-ფრანსი), 1721 წელს აქ ფრანგებმა დააარსეს თავიანთი პირველი მუდმივი დასახლება. ფრანგული კოლონიზაციის წლებში ილ-დე-ფრანსზე აშენდა რამდენიმე ფორტი, გემების ასაშენებელი და სარემონტო ადგილი, გაყვანილ იქნა გზები. 1735 წელს კუნძულის მოსახლეობა ითვლიდა თითქმის 1 ათას ადამიანს (200 თეთრკანიანი, დანარჩენი — მონები აფრიკიდან და მადაგასკარიდან).

XVIII საუკუნის მეორე ნახევარში ილ-დე-ფრანსზე გადასახლდა კოლონისტების ჯგუფი ფრანგული პროვინცია ბრეტანიდან და ნორმანდიიდან; იმავდროულად შეყვანილი იქნა მონების ახალი პარტია აფრიკიდან და მადაგასკარიდან. მონების შრომა გამოიყენებოდა შაქრის ლერწმის და ყავის პლანტაციებში; კუნძულზე დაიწყეს სიმინდის, მანიჰოტის, მიხაკის ხის, ინდიგოს, სხვადასხვა სახის ბოსტნეული კულტურების და ხილის მოყვანა. კუნძულის მოსახლეობა იბრძოდა კოლონიზატორების წინააღმდეგ (აჯანყებები 1695, 1724, 1732, 1794 წლებში).

1810 წელს, ინგლისელების ჯარის ფრანგულ გარნიზონზე გამარჯვების შემდეგ, იგი დიდი ბრიტანეთის სამფლობელო გახდა. 1814 წელს პარიზის ხელშეკრულების საფუძველზე ილ-დე-ფრანსი ოფიციალურად გახდა ბრიტანეთის კოლონია და მას დაუბრუნდა მავრიკის დასახელება.

ინგლისელთა კოლონიზაციის დაწყებისას მავრიკის მოსახლეობა შეადგენდა დაახლოებით 70 ათას ადამიანს (მათ შორის 50 ათასზე მეტი — მონა). 1835 წელს მონობა გაუქმდა. იმ დროისათვის მონების რიცხვი შეადგენდა 77 ათას ადამიანს (96 ათასი მოსახლიდან). სასოფლო-სამეურნეო სამუშაოებისათვის მავრიკიზე 1830-იანი წლებიდან ინდოეთიდან დაიწყეს მუშების შეყვანა (კიდევ უფრო ადრე, 1829 წლიდან, მუშების მოსვლა დაიწყო ჩინეთიდან). 1861 წლისთვის ინდური წარმოშობის იმიგრანტების რაოდენობამ მიაღწია თითქმის 300 ათას ადამიანს. მავრიკიზე სწრაფად მიმდინარეობდა შაქრის წარმოების ზრდა, დაიწყო ჩაის და თამბაქოს მოყვანა.

როდრიგესის კუნძული 1528 წელს აღმოაჩინა პორტუგალიელმა მეზღვაურმა დიეგო როდრიგესმა (Don Diego Rodriguez). 1691—1693 წლებში მისი ოკუპაცია ნიდერლანდელებმა მოახდინეს. XVIII საუკუნეში კუნძულს დაეუფლნენ ფრანგები, რომლებსაც თავიანთ პლანტაციებში სამუშაოდ შავკანიანები შეჰყავდათ. 1810 წლიდან 1968 წლამდე კუნძულს მართავდა ბრიტანეთის იმპერია, რის შემდეგადაც ის გახდა მავრიკის სახელმწიფოს ტერიტორიული ნაწილი.

მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ ანტიკოლონიურმა ბრძოლებმა აიძულა დიდი ბრიტანეთი ზოგიერთ დათმობაზე წასულიყო. 1957 წელს გაფართოვდა საკანონმდებლო საბჭოს უფლებები. 1958 წელს შემოიღეს საყოველთაო საარჩევნო უფლება. 1964 წელს შეიქმნა ეროვნული მთავრობა. 1967 წლის 7 აგვისტოს ჩატარდა საკანონმდებლო საბჭოს არჩევნები. კუნძულმა მიიღო თვითმმართველი ტერიტორიის სტატუსი. არჩევნებში გამარჯვებული ლეიბორისტული პარტია მოითხოვდა კუნძულისთვის დაუყოვნებლივი დამოუკიდებლობის მიცემას. 1968 წლის 12 მარტს მავრიკი დამოუკიდებელი სახელმწიფო გახდა თანამეგობრობის ფარგლებში.

1968 წლის დასაწყისიდან დაიწყო შეტაკებები მოსახლეობის აზიური წარმოშობის ხალხსა (ძირითადად ინდოელები) და კრეოლებს (შავკანიანები და მულატები) შორის. 1970—1971 წლებში მიმდინარეობდა დიდი გაფიცვები ეკონომიკის ბევრ სფეროში, ხელფასის გაზრდის მოთხოვნით. 1971 წლის დეკემბერში მავრიკის ხელისუფლებამ ქვეყანაში შემოიღო საგანგებო მდგომარეობა, რომელიც შეუჩერებლივ მოქმედებდა 1978 წლის მარტამდე. დაპატიმრებული იყვნენ რადიკალური მემარცხენე პარტიის — მავრიკის მებრძოლი მოძრაობის ლიდერები, აიკრძალა ამ პარტიასთან დაკავშირებული პროფკავშირების მოღვაწეობა.

1992 წლის 12 მარტიდან მავრიკი გახდა რესპუბლიკა.

2024 წლის 3 ოქტომბერს, ბრიტანეთისა და მავრიკის მთავრობებმა ერთობლივი დეკლარაციით გამოაცხადეს არქიპელაგის სუვერენიტეტის მავრიკისთვის გადაცემის შესახებ. დიეგო გარსიას კუნძული, სადაც მდებარეობს Camp Justice-ის სამხედრო ბაზა, ამ ახალი ხელშეკრულების ერთადერთი გამონაკლისი იყო, რომლის მიხედვითაც ადმინისტრირება მავრიკის მთავრობამ გაერთიანებულ სამეფოს მინიმუმ 99 წლის ვადით გადასცა. 2025 წლის 22 მაისს, ბრიტანეთის პრემიერ-მინისტრმა კიერ სტარმერმა ხელი მოაწერა ოფიციალურ შეთანხმებას ჩაგოსის კუნძულების სუვერენიტეტის მავრიკისთვის გადაცემის შესახებ. შეთანხმების პირობების თანახმად, დიეგო გარსიას სტრატეგიული ატოლი და მისი 38 კილომეტრიანი ბუფერული ზონა დაუყოვნებლივ დაუბრუნდა გაერთიანებულ სამეფოს. ეს შეთანხმება იძლევა კუნძულზე ერთობლივი ანგლო-ამერიკული ბაზის ფუნქციონირების გაგრძელების საშუალებას მომდევნო 99 წლის განმავლობაში, 40-წლიანი გაგრძელებით და შემდგომი წინასწარი შესყიდვის უფლებით. მავრიკი პირველი სამი წლის განმავლობაში დიდი ბრიტანეთისგან წლიური 165 მილიონი ფუნტის ოდენობის ქირის გადახდას მიიღებს, რასაც მომდევნო ათი წლის განმავლობაში წელიწადში 120 მილიონი ფუნტი სტერლინგი მოჰყვება. შემდგომში, ეს წლიური 120 მილიონი ფუნტის ოდენობის გადახდა ინფლაციის მიხედვით იქნება ინდექსირებული.

## სახელმწიფო წყობა 
მავრიკი რესპუბლიკაა. სახელმწიფოს მეთაურია — პარლამენტის მიერ 5 წლის ვადით (შესაძლებელია ზედიზედ მეორე ვადაც) არჩეული პრეზიდენტი.

პარლამენტი — ერთპალატიანია, 70 დეპუტატი (62-ს ირჩევს მოსახლეობა 5 წლის ვადით, კიდევ 8-ს ნიშნავს საარჩევნო კომიტეტი სხვადასხვა ეთნიკური თემების წარმომადგენლებისგან).

2014 წლის 10 დეკემბრის არჩევნების შედეგად პარლამენტში წარმოდგენილია პოლიტიკური პარტიები (ალიანსები):

## შეიარაღებული ძალები და პოლიცია 
მავრიკის ჰყავს შეიარაღებული ძალები რაოდენობით დაახლოებით 20 ათასი სამხედრო მოსამსახურე, რომლებიც გამოიყენება ბუნებრივი კატაკლიზმების შედეგების აღმოსაფხვრელად (ტაიფუნების) და ზოგადად წარმოადგენენ საგანგებო სიტუაციების ორგანოების ძალების ანალოგს, არსებობს პოლიციაც, პოლიციური სპეციალიზებული რაზმი და საზღვაო საპატრულო სამსახური.

## ადმინისტრაციული დაყოფა 
thumb|right|225px|მავრიკის ადმინისტრაციული რუკა
მავრიკის რესპუბლიკა დაყოფილია ცხრა ოლქად და გარე კუნძულად, რომელშიც შედის სამი დამოკიდებული ტერიტორია და კიდევ ორი ტერიტორია, რომელიც უცხო ქვეყნის სუვერენიტეტის ქვეშ იმყოფება და რომელზეც მავრიკი პრეტენზიას აცხადებს. ეს ორი ტერიტორიაა ჩაგოსის არქიპელაგი (ბრიტანეთის ინდოეთის ოკეანის ტერიტორია) და ამჟამად საფრანგეთის კუთვნილი მომცრო კუნძული ტრომელინი.

## მოსახლეობა 
2011 წლის აღწერით მოსახლეობის რაოდენობა შეადგენს 1 236 817 ადამიანს.

2011 წელს ზრდასრული მოსახლეობის განათლების დონე შეადგენს 89,8 %-ს. მათ შორის მამაკაცების 92,3 % და ქალების 87,3 %.

უმაღლესი განათლების სფეროში შედიან მავრიკის კოლეჯები, უნივერსიტეტები და სხვა ტექნიკური ინსტიტუტები. ქვეყანაში ორი ძირითადი სახელმწიფო უმაღლესი სასწავლებლებია მავრიკის უნივერსიტეტი და მავრიკის ტექნოლოგიური უნივერსიტეტი. უმაღლესი განათლების კომისია განიხილავს მავრიკის სტრატეგიულ გეგმას რეგიონული სასწავლო-საინფორმაციო ცენტრის და უმაღლესი განათლების და გამოცდილების ცენტრის დახმარებით. ის ხელს უწყობს ღია და დისტანციური სწავლების განვითარებას სკოლისშემდგომი განათლების მიღებისთვის შესაძლებლობების გაფართოებაზე და მთელი ცხოვრების მანძილზე სწავლისათვის ადგილობრივ და რეგიონალურ დონეებზე.

## ლიტერატურა 
## სქოლიო
კატეგორია:აფრიკის ქვეყნები
კატეგორია:ინგლისურენოვანი ქვეყნები
კატეგორია:ფრანგულენოვანი ქვეყნები
კატეგორია:გაეროს წევრი სახელმწიფოები
კატეგორია:კუნძულოვანი სახელმწიფოები
კატეგორია:ქვეყნები ანბანის მიხედვით