open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
სოდევეს კვირაცხოვლის ეკლესია და სამრეკლო

**სოდევეს კვირაცხოვლის ეკლესია და სამრეკლო** — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ სოდევეს განაპირას, ჩრდილოეთით, მთის ფერდობზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. 

ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია ნატეხი ქვითა და შირიმის კვადრატებით. სამხრეთიდან გვიანდელი ვიწრო მინაშენი ეკვრის. ეკლესიის სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნაწილში სწორკუთხა შესასვლელია. აღმოსავლეთით მცირე სიღრმის საკურთხეველია, რომელიც ქვედა ნაწილში, ადამიანის სიმაღლეზე, სწორკუთხაა, ხოლო ზემოთ, კუთხეების თანდათანობით შევსებით, ნახევარწრიულ ფორმას იღებს. საკურთხეველს მთელს პერიმეტრზე საფეხურები შემოუყვება. საკურთხეველში მცირე ზომის თაღოვანი სარკმელი და ორი პატარა თაღოვანი ნიშია. სარკმლის ქვემოთ ქვით ნაგები სწორკუთხა ტრაპეზი დგას. მსგავსი ნაგებობაა ჩრდილოეთ ნიშის ქვემოთაც. სამხრეთ და დასავლეთ კედლებში თითო სარკმელია. ინტერიერი შელესილი და შეთეთრებულია. ეკლესიის თავდაპირველი ქვის კამარა ჩამოშლილია.

რემონტის დროს ადგილობრივ მოსახლეობას ეკლესია რკინაბეტონის ორფერდა სახურავით გადაუხურავს. მინაშენი ეკლესიაზე ოდნავ უფრო გრძელია და აღმოსავლეთით მრუდე კედელითაა დასრულებული. მინაშენის დასავლეთ ნაწილში გამოყოფილია პატარა კვადრატული კარიბჭე, რომლის აღმოსავლეთ კედელში ორი, დასავლეთისაში კი ერთი სწორკუთხა ნიშია. კარიბის შესავლელი სამხრეთიდანაა. მისგან ამჟამად მხოლოდ აღმოსავლეთის წირთხლია შემორჩენილი. ეკლესიის სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხესთან დგას ნატეხი ქვით ნაგები  სამრეკლო . სამრეკლოს I სართული კამაროვანი გასასვლელია, რომლის კედლის გვერდებში თითო კარია მოწყობილი. II სართული კუბური ფორმის, დადაბლებული პროპორციების ფანჩატურია. აღმოსავლეთ-დასავლეთ და ჩრდილოეთ კედელში თითო, სამხრეთ კედელში კი ორი ვიწრო თაღოვანი ღიობი აქვს. გარედან სამრეკლოს სართულებს სამშენებლო ნაკერი გამოყოფს. შემორჩენილია სამრეკლოზე ჩრდილოეთიდან მიშენებული, გაურკვევლი დანიშნულების სადგომის ნაშთი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ყუყურთლი-ყოლბაში

**ყუყურთლი-ყოლბაში** () — მწვერვალი რუსეთში, ყარაჩაი-ჩერქეზეთში. აღმართულია იალბუზის მასივის დასავლეთ შტოქედზე. სიმაღლე 4978 მ. კავკასიონისა და რუსეთის ერთ-ერთი უმაღლესი წერტილი. ყარაჩაი-ბალყარული ენიდან ითარგმნება როგორც „გოგირდის მთა“.

## სქოლიო
კატეგორია:ყარაჩაი-ჩერქეზეთის მთები
სოდევეს სამების ეკლესიის კომპლექსი

**სოდევეს სამების ეკლესიის კომპლექსი** — არქიტექტურული ძეგლის დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ სოდევეს  სამხრეთ-დასავლეთით 2 კილომეტრზე. ქედზე, კომპლექსში შედის სამების ეკლესია, სამრეკლო, რამდენიმე ნაგებობა და გალავანი. ეკლესია  დარბაზულია, განეკუთვნება IX-X საუკუნეებს. ნაგებია ნატეხი ქვის ირეგულარული წყობით. კარ-სარკმელთა ღიობები შირიმის ქვითაა გამოყვანილი. შესასვლელი სამხრეთ კედლის დასავლეთ კიდეშია. აღმოსავლეთით, შებრტყელებულ აფსიდში, მცირე ზომის თაღოვანი სარკმელი და ორი თაღოვანი ნიშია. სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, სწორკუთხა ტრაპეზია მიდგმული. კონქის, მხოლოდ ქუსლის წყობის ნაწილია შემორჩენილი. სამხრეთით და დასავლეთით თითო სარკმელია, სამხრეთისა სწორკუთხაა, დასაველთისა-თაღოვანი და საფეხურებიანი რაფა აქვს. კამარა კონსოლებზე  გადაყვანილ საბჯენ თაღს ეყრდნობოდა. ფასადები სადაა. სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებზე შემორჩენილია თაროსებრი ლავგარდნის თითო ქვა.

ეკლესიის სამხრეთის ფასადის დასავლეთ კიდეზე მოგვიანებით ნატეხი ქვით ნაგები ორსართულიანი  შენობა  მიუდგამთ, რომელსაც შესასვლელი I სართულზე, აღმოსავლეთიდან აქვს. სამხრეთ კედელში  მცირე სიღრმის მაღალი ნიშია. II სართული ყრუკედლებიანი სამალავია. სართულები ერთმანეთს ვიწრო ხვრელით უკავშირდებოდა, შენობას ფიქლის ორფერდა სახურავი აქვს. ეკლესიის დასავლეთით, 7 მეტრზე დგას მცირე ზომის სწორკუთხა ნაგებობა, რომლის კედლები გალავანს წყობის გადაბმით უკავშირდება. შესასვლელი აღმოსავლეთიდან და ჩრდილოეთიდან აქვს. ნაგებობას სამხრეთიდან, ჩრდილოეთიდან და დასავლეთიდან გვიანდელი ტლანქად ნაგები თითო პატარა სადგომი ეკვრის. სადგომთა დიდი ნაწილი ამჟამად დანგრეულია. სამრეკლო ორსართულიანია, ჩართულია გალავნის აღმოსავლეთ კედელში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ნაგებია ნატეხი ქვით. სამრეკლოს I სართული თაღოვანი გასავლელია ოთხწახნაგა ფანჩატურია, რომლის თითოეულ წახნაგში თითო ვიწრო ღიობია გაჭრილი. გალავანი წრიული ფორმისაა, ნაგებია ნატეხი ქვით. შესასვლელი მას დასავლეთიდან აქვს, რომელზედაც მოგვიანებით გარედან მიუშენებიათ მოზრდილი შენობა. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:IX საუკუნის ეკლესიები
სამხრეთი ამანაუზი

**სამხრეთი ამანაუზი** — მწვერვალი საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, გულრიფშის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს აფხაზეთის კავკასიონზე, მდინარე ჩხალთის მარცხენა შენაკადის — აწაიშაწგარის სათავეში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3692 მ. აგებულია კამბრიულისწინა და ქვედაპალეოზოური კრისტალური ფიქლებით.

## სქოლიო
კატეგორია:აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის მთები
სონდის ეკლესიის კომპლექსი

**სონდის ეკლესიის კომპლექსი** —  არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ სონდის სამხრეთით, მდინარე მთიულეთის არაგვის მარჯვენა ნაპირზე. სოფლების სონდისა და მენესოს გამყოფ ქედზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. კომპლექსში შედის: ეკლესია, ზურგიანი კოშკი, საცხოვრებელი ნაგებობა და გალავანი. ყველა ნაგებობა ნაშენია ნატეხი ქვითა და დუღაბით. ნაგებობათაგან უადრესია ეკლესია: მომდევნო ხანებში მისთვის დასავლეთიდან მიუდგამთ ზურგიანი კოშკი ისე, რომ კოშკის სწორი კედლის ნაწილი ეკლესიის დასავლეთ კედლის სამხრეთ ნახევარზე დაშენებული. უფრო გვიან ეკლესიისათვის სამხრეთიდან ვიწრო სადგომი მიუშენებიათ, რომლის სამხრეთ კედელი კოშკის სამხრეთ კედლის ხაზზე მდებარეობს. ამავე ხანებშია აგებული გალავანი და საცხოვრებელი ნაგებობა.

ეკლესია  დარბაზულია, დგას ეზოს ჩრდილოეთ ნაწილში. ძლიერ დაზიენბულია: ჩამოშლილია კამარა და კონქი, მონგრეულია აღმოსავლეთ და სამხრეთ კედლების ზედა ნაწილები, ინტერიერი 0.7 მეტრის სიმაღლეზე ნანგრევებითაა ამოვსებული, ვიწრო, ზემოტკენ შევიწროებული და ორივემხრიდან ბრტყლად გადახურული შესასვლელი ეკლესიის სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნაწილშია გაჭრილი. აღმოსავლეთით, გეგმით კოლოფა თაღის ფორმის აფსიდის ღერძზე, სწორკუთხა სარკმელია, რომელსაც საფეხუროვანი რაფა აქვს. აფსიდის გვერდებში თითო პატარა ზომის სწორკუთხა ნიშია. ერთი სწორკუთხა სარკმელი დასავლეთ კედლის ღეძზეა, რომლის გარეთა ღიობის სამხრეთის ნახევარი ეკლესიაზე მოგვიანებით მიშენებული ზურგიანი კოშკის სწორი კედლითაა დაფარული. შიგნით ეკლესია ცილინდრული კამარიით იყო გადახურული, რომლის სამხრეთის გვერდის წყობის ნაწილი დასავლეთ კედელს შემორჩა.

ზურგიანი კოშკი  ექვს სართულიანია, ზემოთ მკვეთრად შევიწროებული და ზურგით გალავანში ჩართული. დაზიანებულია: მონგრეულია VI სართულის კედლების ზედა ნაწილები. ჩამოშლილია ხის სართულშუა გადახურვები, თითქმის მთელ სიმაღლეზეა გაბზარული სწორი კედელი. I სართული დაახლოებით 1 მეტრ სიმაღლეზე მიწითაა და კედლებიდამ ჩამონაშალი ქვებითაა ამოვსებული. შესასვლელი I სართულზეა, სწორი კდელის სამხრეთ კიდეში. კარი სწორკუთხაა. III, IV და V სართულებს თითო სწორკუთხა სარკმელი აქვს. დანარჩენი კედლები ყრუა. მსგავსი სარკმელია II სართულის სწორ კედელშიც, რომელიც მოგვიანებით ამოუშენებიათ.
მინაშენი უაფსიდოა, შესასვლელი სამხრთიდან აქვს. კარო ორივე მხრიდან ბრტყლადაა გადახურული. აღმოსავლეთით ვიწრო, სწორკუთხა სარკმელია. მინაშენი გადახურული იყო მხოხავი კამარით, რომლის ნაშთი კოშკის სწორ კედელზეა შემორჩენილი.

გალავანი  წრიული ფორმისაა, შემორჩენილია მთელ პერიმეტრზე. შესასვლელი დასავლეთ სწორკუთხა ნიშია. გალავნის სამხრეთ ნაწილში, ეკლესიიდან ხუთიოდე მეტრზე, ჩართულია მოზრდილი ოთკუთხა საცხოვრებელი ნაგებობა , რომლის სამხრეთ და დასავლეთ კედლები გალავნის ნაწილს წარმოადგენს. შესასვლელი შენობას ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ კიდესთან აქვს. აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებში თითო პატარა ზომის სწორკუთხა ნიშია. სამხრეთ კედელში - ხუთი სხვადასხვა ზომის სწორკუთხა ნიში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ნინა ჩოჩიევა

**ნინა ზაქარიას ასული ჩოჩიევა (ცოცითი)** (დ. 1 მარტი, 1916, სოფელი ორტევი — გ. 1997) — ოსი საბჭოთა მსახიობი. საქართველოს სსრ სახალხო არტისტი (1976). სკკპ წევრი 1945 წლიდან.

## ბიოგრაფია
1933-1934 წლებში სწავლობდა რუსთაველის სახელმწიფო თეატრთან არსებულ დრამატულ სტუდიაში. 1941 წელს დაამთავრა ლენინგორის თეატრალური ინსტიტუტის სამსახიობო ფაკულტეტი. სასცენო მოღვაწეობა დაიწყო 1929 წელს  ცხინვალის ოსურ დრამატულ კოლექტივში. 1931 წლიდან კ. ხეთაგუროვის სახელობის სახელმწიფო დრამატული თეატრის მსახიობია. ჩოჩიევა ძირითადად სახასიათო და კომედიური მსახიობია. წარმატებით ასრულებდა დრამატულ როლებსაც. როლები: მკითხავი (ს. წერეთლის „მალარია“), კრისტინა (ალექსანდრე კორნეიჩუკის „პლატონ კრეჩეტი“), მისირხანი, ჯადოქარი, ძეგო (დ. თუაევის „ფასას ოცნება“, „ზღაპარი“, „მექელეხეები“), სმერალდინა (კარლო გოლდონის „ორი ბატონის მსახური“), სოფო (მ. გუჩმაზოვის „მშობლიური კერა“) და სხვა.

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში
## სქოლიო
კატეგორია:ოსი მსახიობები
კატეგორია:დაბადებული 1916
კატეგორია:დაბადებული 1 მარტი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1997
კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტში დაბადებულები
კატეგორია:საქართველოს სსრ-ის სახალხო არტისტები
კატეგორია:საქართველოში დაბადებული ოსები
სონჩოს კვირიკეს ეკლესია

**სონჩოს კვირიკეს ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ სონჩოს აღმოსავლეთით, ფერდობზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია ნატეხი ქვითა და ფიქლით. შესასვლელი სამხრეთ კედლის დასავლეთ კიდეშია. საკურთხეველი სწორკუთხაა, მის აღმოსავლეთ კედელში ერთადერთი სწორკუთხა სარკმელია, რომელიც შიგნითკენ ფართოვდება და საფეხურებად დამუშავებული რაფა აქვს. სარკმლის ქვეშ დგას ქვის ტრაპეზი. მის ორივე მხარეს, კედლის მთელ სიგრძეზე, წყობიდან შვერილი ქვების თაროა, სამხრეთ კედლის აღმოსავლეთ კიდეში ღრმა სწორკუთხა ნიშია. შიგნით ეკლესიას ჩრდილო-დასავლეთ კუთხე მომრგვალებული აქვს. ორფერდა სახურავის სამხრეთის კალთა ჩაქცეულია. ქვის ჯვარი, რომელიც ადრე სახურავის კეხზე იდგა, ახლა ინტერიერში დასავლეთ კედელთან დევს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
სწროფავის ეკლესია

**სწროფავის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ სწროფავის ჩრდილოეთით 1 კილომეტრზე მდინარე ფშავის არაგვის მარჯვენა ნაპირზე. თარიღდება X საუკუნით. 

ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია ნატეხი ქვით, წყობის რიგების ჰორიზონტალურობა მეტ-ნაკლებად დაცულია. კარ-სარკმლების ღიობები გამოყვანილია შირიმის თლილი ქვით. ძლიერ დაზიანებულია. შემორჩენილია შენობის მხოლოდ დასავლეთის ნახევარი კუთხე. აფსიდის შესაბამის გვერდთან ერთად. ჩრდილოეთ კედლის დასავლეთ ნაწილში გაჭრილია კარი, რომელიც გარედან გადახურულია არქიტრავით, ხოლო შიგნით — ნახევარწრიული თაღით. მეორე, სამხრეთ კედელში გაჭრილი კარის მხოლოდ დასავლეთის წირთხლია შემორჩენილი. დასავლეთ კედელში ფართო, კვადრატული ფორმის სარკმელია, რომლის გარეთა ღიობი ვიწრო ტიხრით ორთაღოვან ნაწილადაა გაყოფილი. ინტერიერში და ფასადებზე შელესილობის კვალი ჩანს. ნანგრევებში უხვად გამოვლინდა შირიმის თლილი კვადრატები და გვერდებაკეცილი ბრტყელი და ღარიანი კრამიტი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:X საუკუნის ეკლესიები
დეტმოლდის სამუსიკო უმაღლესი სკოლა

**დეტმოლდის სამუსიკო უმაღლესი სკოლა** () — სპეციალური უმაღლესი სასწავლებელი ჩრდილოეთ რაინ-ვესტფალიაში. 

უმაღლესი სასწავლებელი დაარსდა 1946 წელს, რომელსაც თავდაპირველად „ჩრდილო-აღმოსავლეთ გერმანიის სამუსიკო აკადემია“ ეწოდა. სასწავლებლის მთავარი კორპუსი მდებარეობს ქალაქ დეტმოლდის ნოიეს პალესში ან დერ ნოიშტადტ 22-ში. 

სტუდენტთა რაოდენობა უკანასკნელი მონაცემების მიხედვით, რომელიც 2019 წელს ჩატარდა 751 შეადგენდა. უმაღლეს სასწავლებელში ყოველწლიურად 500-დე კონცერტი იგეგმება, სადაც სტუდენტებს გამომუშავებული ჩვევების ჩვენების საშუალება ეძლევათ: 2019 წელს დაგეგმილი 450 კონცერტიდან სასწავლო წლის ორივე სემესტრის განმავლობაში ყველა კონცერტი ჩატარდა.

## ლიტერატურა 
* Dann, Thomas: Neues Palais Detmold. გამოცემაში: Lippischer Heimatbund (გამომც.): Lippische Kulturlandschaften. ტომი16, 2010, ISBN 978-3-941726-16-1., გვერდი 23.

## რესურსი ინტერნეტში 
* საინტერნეტო გვერდი
* ალუმნი
* ოფიციალური გვერდი - მუსიკათმცოდნეობის მიმართულება

კატეგორია:ჩრდილოეთი რაინ-ვესტფალიის უმაღლესი სასწავლებლები
დრეზდენის კარლ მარია ფონ ვებერის სამუსიკო უმაღლესი სკოლა

**დრეზდენის კარლ მარია ფონ ვებერის სამუსიკო უმაღლესი სკოლა** () — უმაღლესი სპეციალური პროფესიულ-საგანმანათლებლო დაწესებულება დრეზდენში, რომელსაც სახელმწიფო უნივერსიტეტის სტატუსი გააჩნია.

სამუსიკო სასწავლებელი  დაარსებული იქნა 1856 წლის 1 თებერვალს როგორც კერძო კონსერვატორია, და მხოლოდ მეორე მსოფლიო ომის დასრულების შემდეგ მოიპოვა მან უმაღლესი სასწავლო დაწესებულების სტატუსი. 

დღესდღეობით დრეზდენის კარლ მარია ფონ ვებერის სამუსიკო უმაღლეს სკოლაში 600 სტუდენტი სწავლობს.

## ლიტერატურა 
* Gervink, Manuel (გამომც.): Hochschule für Musik Carl Maria von Weber Dresden 1856 – 2006. Dresden 2005, ISBN 3-937602-57-7
* Weiss, Manfred : Jeder hatte sein eigenes Programm. Die Komponistenklassen der Hochschule für Musik „Carl Maria von Weber“ Dresden und ihre Absolventen 1966–1999. გამოცემაში: Matthias Herrmann, Stefan Weiss (გამომც.): Dresden und die avancierte Musik im 20. Jahrhundert. ნაწილი III: 1966–1999. (Musik in Dresden 6). Laaber, 2004, ISBN 3-89007-511-8, გვერდი 125–140.

## რესურსი ინტერნეტში 
* დრეზდენის კარლ მარია ფონ ვებერის სამუსიკო უმაღლესი სკოლის ოფიციალური გვერდი

კატეგორია:საქსონიის უმაღლესი სასწავლებლები
ერიკ ერიქსონი

**ერიკ ჰომბურგერ ერიქსონი** ( (*დაბადების სახელი:* **ერიკ სალომონსენი** — ); დ.  15 ივნისი, 1902 — გ. 12 მაისი, 1994) — გერმანელ-ამერიკელი განვითარების ფსიქოლოგი და ფსიქოანალიტიკოსი. ცნობილია თავისი თეორიით ადამიანის ფსიქოლოგიური განვითარების სტადიების შესახებ. ის არის ავტორი ცნობილი ტერმინისა „*იდენტურობის კრიზისი*“.

ბაკალავრის ხარისხის არარსებობის მიუხედავად, ერიქსონი მოღვაწეობდა პროფესორად ცნობილ უნივერსიტეტებში, მათ შორის: ჰარვარდში, ბერკლიში,  და იელში. სამეცნიერო ჟურნალ *Review of General Psychology*-ის მიხედვით, რომელიც 2002 წელს გამოქვეყნდა, ერიქსონი დასახელდა XX საუკუნის მე–12 ყველაზე ციტირებად ფსიქოლოგად. 

ერიქსონი მიიჩნევა ეგო ფსიქოლოგიის ერთ-ერთ ფუძემდებლად. მიღებული აქვს პულიცერის და ნაციონალური წიგნის პრემია ფილოსოფიისა და რელიგიის კატეგორიაში წიგნისთვის „*განდის სიმართლე*“ (1969 წ.), რომელიც ძირითადად ფოკუსირდება მის თეორიაზე, რამეთუ განიხილავს სასიცოცხლო ციკლის გვიანდელ სტადიებს.

## რესურსები ინტერნეტში
*

## სქოლიო
კატეგორია:XX საუკუნის ამერიკელი მწერლები
კატეგორია:ამერიკელი ქრისტიანები
კატეგორია:გერმანელი ამერიკელები
კატეგორია:XX საუკუნის ამერიკელი მამაკაცი მწერლები
კატეგორია:გარდაცვლილი 1994
კატეგორია:დაბადებული 1902
დავით გარეჯელის ცხოვრება

**„დავით გარეჯელის ცხოვრება“** — ქართული ჰაგიოგრაფიული თხზულება, რომელშიც აღწერილია გარეჯის მონასტრის დამაარსებლის — დავითის — ცხოვრება და მოღვაწეობა.

თხზულება უძველესია დავით გარეჯელზე შექმნილ ნაშრომთა შორის; მოგვითხრობს ანტიოქიიდან აღმოსავლეთ საქართველოში VI საუკუნის შუა წლებში ჩამოსულ ცამეტ მონაზონთაგან ერთ-ერთის — დავითის და მისი მოწაფის — ლუკიანეს დამკვიდრების შესახებ გარეჯის უდაბნოს გამოქვაბულში. დროთა განმავლობაში მათ რამდენიმე მონასტერი დაუარსებიათ და ხალხმრავალი სამონასტრო ცხოვრება გაუშლიათ, რამაც მომდევნო საუკუნეებში დავითგარეჯა უმნიშვნელოვანეს საეკლესიო და მწიგნობრულ კერად აქცია. თხზულებას X საუკუნის I ნახევრით ათარიღებენ და ანონიმ ავტორს მიაწერენ. ბოლო დროს გამოითქვა აზრი, რომ „დავით გარეჯელის ცხოვრების“ უძველესი ვერსია დამოუკიდებელი თხზულება არ არის, იგი ერთ-ერთი შემადგენელი ნაწილია არსენ II კათოლიკოსის (955–980) ჰაგიოგრაფიული თხზულებისა „ცხორებაჲ და მოქალაქეობაჲ იოანე ზედაზნელისა და მოწაფეთა მისთაჲ“. ამ თხზულების საფუძველზე XII საუკუნის უცნობ ავტორს დაუწერია დავით გარეჯელის ცხოვრების ვრცელი მეტაფრასული ვერსია „დიდი ბერისა და მოძღუარის ონოფრე გარეჯელის“ დავალებით. XIII საუკუნის შუა წლებში „ცხოვრება“ დაწერა დავითგარეჯის მონასტრის ბერმა, შემდგომ თბილისის მიტროპოლიტმა რომანოზ ერისთავმა. ასევე გვიანდელია სვინაქსარული ცხოვრებაც (შემონახულია 1726 წლის ხელნაწერის სახით, A-222). 

## ლიტერატურა
* გაბიძაშვილი ე., ასურელი მოღვაწეების „ცხოვრებათა“ ე. წ. არქეტიპების ურთიერთმიმართებისათვის, «მაცნე». ენისა და ლიტერატურის სერია, 1982, №4;
* კეკელიძე კ., საკითხი სირიელ მოღვაწეთა ქართლში მოსვლის შესახებ, მის წგ.: ეტიუდები ძველი ქართული ლიტერატურის ისტორიიდან, [ტ.] 1, თბ., 1956;

კატეგორია:ქართული ჰაგიოგრაფია
კატეგორია:დავით გარეჯელი
მელაანის პირველი სამლოცველო

**მელაანის პირველი სამლოცველო** — არქეოლოგიური ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ მელაანის სამხრეთ განაპირას, ზ. ბიძინაშვილის კარ-მიდამოში. განეკუთვნება ძველი წელთაღრიცხვით II ათასწლეულის დასასრულს და I ათასწლეულის საწყის საუკუნეებს.

მიწის სამუშაოების დროს შემთხვევით აღმოჩენილ სამლოცველოზე 1995 წელს არქეოლოგიური გათხრები ჩატარდა, ივანე ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის არქეოლოგიის და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის, კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). ძეგლის უმეტესი ნაწილი განადგურებულია. დანარჩენ ნაწილებში სტრატიგრაფიულად დასტურდა ჰუმუსოვანი ფენა, (სისქე 0,25 მეტრი) და მის ქვეშ კულტურული ფენა, რომლის ზედაც ჰორიზონტი წარმოადგენდა ცეცხლისგან წვრილად დახეთქილი რიყის ქვის ყრილს (სისქე 0,2 მეტრი) გათხრილ ფართობზე მასალის ძირითადი ნაწილი შეჯგუფებული იყო ორგანგრუნტში სანახევროდ ჩადგმულ თიხის ჭურჭელში და მათ გარშემო. ორგან  ნაცრითა და ნახშირით სავსე ორმოებში და მათ ირგვლივ. ერთგან რიყის მთლიანი ქვების გროვის ქვეშ აღმოჩნდა, თიხის ჭურჭლის ათასამდე ერთეულის ფრაგმენტი. ლითონის ნივთებიდან 234 საომარი იარაღი და ცხენის აკაზმულობის ფრაგმენტი. დანარჩენი 70 ნივთი საკულტო და სამეურნეო დანიშნულებისაა.

ძეგლის კულტურული ფენის აღნაგობა, ფენაში ნივთების განლაგება, მათი დანიშნულება, რაოდენობა  და მისი განცალკევებული მდებარეობა მიუთითებს, რომ ეს იყო სამოსახლოსგან გამოყოფილი საკულტო ძეგლი-სამლოცველო, სავარაუდოდ ნაყოფიერებისა და ომის ღმერთის. აღმოჩენილი ნივთების რაოდენობის მიხედვით სამლოცველო ერთ სამოსახლოს კუთვნილი არ უნდა იყოს. იგი შესაძლოა ტომობრივი ან სხვა გაერთიანების საკულტო ძეგლს წარმოადგენდა. სამლოცველოს რამდენიმე საუკუნის განმავლობაში უარსებია. მომხვდურ მტერს, იგი დაახლოებით ძველი წელთაღრიცხვით VII საუკუნეში გაუნადგურებია. 

მასალა ინახება საქართველოს ეროვნული მუზეუმის, გურჯაანის ისტორიულ ეთნოგრაფიულ მუზეუმში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:გურჯაანის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
გარეტყის გორა

**გარეტყის გორა** — არქეოლოგიური ძეგლიგურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩალაუბნის სამხრეთით. განეკუთვნება ძველი წელთაღრიცხვით I ათასწლეულის დასაწყისს. 1988 წელს ნამოსახლარს  მიაკვლია ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი კ.ფიცხელაური). დაზიანებულია სახნავი სამუშაოების შედეგად. 

ძეგლი გამართულია მომცრო თავრბტყელ ბორცვზე, რომელსაც გარშემო ღრმა თავდაცვითი  თხრილი შემოუყვება. ნამოსახლარზე აღმოჩნდა რიყის ქვის კედლის საფუძველი, თიხატკეპნილი იატაკის ნაშთი, ქვიშანარევი თიხის ლეგად გამომწვარი კონცენტრული ამოდარული ხაზები, შემკული ჭურჭლის ფრაგმენტები. მასალა ინახება საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ ეთნოგრაფიულ მუზეუმში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:გურჯაანის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
დიდგორის ნამოსახლარი

**დიდგორის ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩალაუბანში, ხევის მარჯვენა მხარეს, მაღალ გორაზე. განეკუთვნება II ათასწლეულის ბოლო საუკუნეებს. 

ძეგლს 1970 წლებში მიაკვლია კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). ნამოსახლარი, რომლის სიგრძე 80 მეტრია, ხოლო სიგანე 90 მეტრი, ოვალურია.  მას სუსტად გამოხატული თავდაცვითი ზღუდე აქვს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:გურჯაანის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
უკანამხარის კოშკი

**უკანამხარის კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ უკანამხარის განაპირას, დასავლეთით. განეკუთვნება XVII საუკუნეს. ნაგებია ნატეხი ქვით. იგი გეგმით კვადრატულია (6 x 6 მეტრი), ზემოთ შევიწროებული. შესასვლელი აღმოსავლეთიდან პირველ სართულზეა. ზედა სამ სართულზე, აღმოსავლეთით, თითო პატარა სარკმელია. ამ სართულების კედლებში ცალმაგი და ორმაგი სათოფურებია. მეოთხე სართულის ზემოთ მოაჯირით შემოსაზღვრული. ოთხივე მხარეს სალოდეებიანი საბრძოლო ბანი ჰქონია (შემორჩენილია მცირე ნაწილი).

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის კოშკები
ივანე ბერიტაშვილის მუზეუმი

**ივანე ბერიტაშვილის მუზეუმი** — ისტორიულ-არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვეჯინის ჩრდილო–დასავლეთ ნაწილში. აგებულია 1985–1987 წლებში (არქიტექტორი ი. მოსულიშვილი), გაიხსნა 1988 წლის 10 იანვარს.

შენობა გეგმით ჯვრული მოხაზულობისაა (42x32 მეტრი), ორსართულოვანი. ნაგებია ქვითა და აგურით. გარედან მოპირკეთებულია ეკლარის ქვის ფილებით. შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. კარის წინ ბაზალტის ფილებით მოგებული ბაქანია, ხოლო თავზე ოქროსფერი მსხვილი ასოებით შესრულებული წარწერა – ივანე ბერიტაშვილის მუზეუმი. საგამოფენო დარბაზები გრძივ მკლავებშია განთავსებული. I სართულზე ორი საექსპოზიციო დარბაზია, დანარჩენი ფართობი უკავია ფოიეს და სხვადასხვა სათავსებს. დარბაზებში გამოფენილია ივანე ბერიტაშვილის ცხოვრებისა და სამეცნიერო მოღვაწეობის ამსახველი მასალები, ფოტოსურათები, წიგნები და ნაშრომები, ამ ნაშრომთა თარგმანები ფრანგულ, გერმანულ და ჩინურ ენებზეა.

II სართულზე სამი ადმ. ოთახია. სარდაფში განთავსებულია საკონფერენციო დარბაზი 108 კაცზე. შენობის სართულები ერთმანეთთან დაკავშირებულია მარმარილოს საფეხურებიანი ხვეული კიბით. დარბაზების იატაკები მოგებულია მარმარილოს ფილებით. მუზეუმის გადახურვა ბრტყელია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:გურჯაანის მუნიციპალიტეტის მუზეუმები
კატეგორია:1988 წელს დაარსებული მუზეუმები
ნანიანის მთავარანგელოზის ეკლესია

მინი|ნანიანის მთავარანგელოზის სახელობის ეკლესია
**ნანიანის მთვარანგელოზის ეკელსია** — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ნანიანის სასაფლაოზე. განეკუთვნება XIX საუკუნეს.

ეკლესია გეგმით სწრკუთხაა (12,5 x 6,4 მეტრზე), ნაგებია რიყის ქვისა და აგურის რიგების მონაცვლეობით. კარ-სარკმელები გამოყვანილია აგურით.

1995-2000 წლებში სოფლის მოსახლეობის კერძო შეკვეთით შეილესა და შეთეთრდა ინტერიერი. დაიდგა მარმარილოს კედელი. იატაკი მოიგო ქვის ფილებით, ეკლესიის ირგვლივ გაკეთდა სარინელი. 

შესასვლელი ორია: სამხრეთიდან და დასავლეთიდან. ორივე კარი მშვილდისებრი თაღითაა გადახურული, აღმოსავლეთით შვერილი ნახევარწრიული აფსიდაა, რომელიც ნახევარწრიულთაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ორივე მხარეს ორ-ორი თაღოვანი ნიშაა. საკურთხევლის შუაში სწორკუთხა ტრაპეზი დგას. საკურთხევლის იატაკი დარბაზის იატაკზე ერთი საფეხურით მაღალია. ცილინდრული  კამარის საბჯენი თაღი გრძივ კედლებზე არსებულ ერთსაფეხურიან პილასტრებს ეყრდნობა. ერთსართულიან პილასტრებზეა დაყრდნობილი დასავლეთ კედლის მიმდებარე საბჯენი თაღი.

სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლების აღმოსავლეთ ნაწილში, ერთმანეთის სიმეტრიულად, თითო თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი.

ეკლესიის ოთხივე კუთხეში და გრძივი ფასადების შუაში, მარტივი პილასტრებია გამოყვანილი. დასავლეთ ფასადის ფრონტონში კედლის სიბრტყეში ჩაძირული ტოლმკლავა ჯვარია გამოსახული, ხოლო კეხზე აღმართულია კვადრატული აგურით ნაგები, ოთხ სვეტზე დაყრდნობილი, ოთხივე მხარეს ნახევარწრიული თაღებით გახსნილი სარკმელი. რომლის პირამიდულ სახურავზე რკინის ტოლმკავა ჯვარია აღმართული.

ლავგარდანი გამოყვანილია აგურის ორმაგი ჰორიზონტალური წყობით. სახურავი კრამიტისაა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:გურჯაანის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XIX საუკუნის ეკლესიები
უკანამხარის საცხოვრებელი სახლი

**უკანამხარის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ უკანამხარის ცენტრალურ ნაწილში. ეკუთვნის ი. მნათობიშვილს. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. 

ნაგებია ნატეხი  ქვით. ტიხრები წნულია, რომელთა ნაწილი შელესილია მიწანარევი პატივით. სახლი ორსართულიანია. პირველ სართულზე საცხოვრებელ-სამეურნეო სათავსი (7 x 6,4 მეტრი) და სახლზე სამხრეთიდან მოგვიანებით მიშენებული საცხოვრებელი ოთახია (5,6 x 4,2 მეტრი). ოთახს სამხრეთით ერთი კარი და ორი სარკმელი აქვს. საცხოვრებელ-სამეურნეო სათავსში შესასვლელი დასავლეთიდანაა. სათავსის ჩრდილო ნაწილი საქონლისთვისაა განკუთვნილი, აქ იატაკი ფიცრულია. სამხრეთ ნაწილში საცხოვრებელია და მიწური იატაკი აქვს. შუაში გამართულია კერა, რომლის თავზეც ერთმანეთზე გარდიგარდმო დალაგებული ძელებით გვირგვინია შექმნილია. გვირგვინს კვამლის გასასვლელი და ოთახის გასანათებელი ხვრელი (ერდო) აქვს. აღმოსავლეთ კედელში ტიხრებიანი გრძელი ნიშია. საცხოვრებელ ნაწილს დასავლეთიდან და ჩრდილოეთიდან ეკვრის ქვის კედლებით შემოზღუდული სამეურნეო დანიშნულების ფარდული, რომლის იატაკზე ფიქლის ფილებია მოგებული. მეორე სართულზე კალო და ფარდულია. სართულშუა გადახურვა და სახურავი ხის კოჭებს ეყრდნობა. სახურავი მიწურბანიანია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
სანგლის სერი

**სანგლის სერი** — არქეოლოგიური ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩალაუბნის სამხრეთით ხუთ კილომეტრზე. განეკუთვნება გვიანდელ ბრინჯაოსა და რკინის ხანას. ძეგლი აღმოაჩინა ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური).

ნამოსახლარი  გამართულია თხემმოსწორებულ ბუნებრივ შემაღლებაზე, რომელიც გამოყოფილია ერთი განიერი ტერასით. ზედაპირულად შეკრულია ამოდარული ზოლებით შემკული თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები. მასალა ინახება საქართველოს ეროვნული მუზეუმის, გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ მუზეუმში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:გურჯაანის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ფხოველის ლომისის ეკლესია

**ფხოველის ლომისის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ფხოველისა და სოფელ ზიარის საზღვარზე, ეგრედ წოდებულ კიკოს ტყეში, სასაფლაოზე. სავარაუდოდ განეკუთვნება შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია (5,6x4,3 მეტრზე), ნაგებია მოზრდილი ლოდებითა და კირის ხსნარით, წყობა ირეგულარულია. შიგნით კედლების წყობაში გაცილებით მცირე ზომის ქვაა გამოყენებული. ძლიერ დაზიანებულია: სამხრეთ და ჩრდილოეთ ფასადებზე- მთლიანად და აღმოსავლეთ ფასადის სამხრეთ ნახევარზე ჩამოშლილია საპირე ქვები,  ჩამოშლილია საბურავი და ლავგარდანი.

ეკლესიაში შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარის გადახურვა და მის ზემოთ კედლის დიდი ნაწილი ჩამონგრეულია. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდაა, რომელშიც სარკმელია გაჭრილი (მოგვიანებით ამოუშენებიათ), სარკმლის სამხრეთით და ჩრდილოეთით თითო ოთხკუთხა ნიშაა, ხოლო ქვემოთ, კედელზე მიშენებული ტრაპეზის ნაწილია შემორჩენილი. კონქის თაღი ნახევარწრიულია: გრძივ კედლებს (დასავლეთ ნაწილში) და დასავლეთ კედელს (მთელ სიგრძეზე) საფეხური (სიმაღლე — 0.3 მეტრი) გასდევს. შიგნით ეკლესია გადახურულია ცილინდრული ფორმის სხმული კამარით. ეკლესია მოხატული ყოფილა. აფსიდის ჩრდილოეთ გვერდზე შემორჩენილია წითელი და ნარინჯისფერი ზოლები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:გურჯაანის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ჟინვალის პირველი სამლოცველო

**ჟინვალის პირველი სამლოცველო** — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის, დაბა ჟინვალში, საშუალო სკოლასთან, ფერდობზე, მოსახლის ეზოში. 1975-1976 წლებში გათხარა ივანე ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვით  II საუკუნის მეორე ნახევრით. დაკავშირებულია ცხენის და მზის კულტურასთან.

ნაგებობა სამხრეთიდან ჩრდილოეთის მიმართულებითაა წაგრძელებული, შედგება სამი სათავსისაგან. ნაგებია ალიზის აგურით - 0,5-0,6 მეტრი სისქის რიყის ქვის საძირკველზე. სათავსები გამიჯნულია 0,25-0,3 მეტრი სისქის ტიხრებით. კედლები შელესილია. შენობას ჰქონდა ხის მძლავრ კონსტრუქციაზე დაყრდნობილი ბრტყელი სახურავი.

შესასვლელი შუა სათავსის დასავლეთ კედელშია. შუა სათავსი სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებში გაჭრილი თითო კარით დაკავშირებული იყო სამხრეთ და ჩრდილო სათავსებთან. შუა სათავსის სამხრეთ ნაწილში საკურთხევლის ნაშთია, ხოლო ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეში - ალიზით ნაგები ღუმლის მცირე ნაწილი. ჩრდილო სათავსის სამხრეთ-დასავლეთ კუთხეში აღმოჩნდა ნაცრითა და კერამიკის ნატეხებით სავსე ორმო. კიდევ ერთი სწორკუთხა სათავსია სამლოცველოს ქვეშ, მიწაში. ამ სათავსის იატაკის დონეზე აკრეფილი, წითელი ზოლებით და გეომეტრიული სახეებით მოხატული, თიხის ჭურჭლის ნატეხები, იმპორტიული ამფორისკები და სხვა ინახება არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ფხოველის ნათლისმცემლის ეკლესია

**ფხოველის ნათლისმცემლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ფხოველის შუაში. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია (შიდა ზომები: 6,9x4,2 მეტრზე), ნაგებია სხვადასხვა ზომის რიყის ქვითა და კირის ხსნარით, ძლიერადაა დაზიანებული - ჩამონგრეულია გადახურვა და კედლების ზედა ნაწილები, მონგრეულია სამხრეთ-დასავლეთი კუთხე, ინტერიერი ამოვსებულია ჩამონაშალი ქვითა და მიწით.

შესასვლელი დასავლეთიდან ჰქონია. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდიაა, რომელშიც სარკმლის კვალი შეიმჩნევა. სარკმლის ჩრდილოეთითა და სამხრეთით თითო მაღალი (სიმაღლე — 1,5 მეტრი), თაღოვანი ნიშაა. ორივე ნიშის თაღი კვადრატული აგურითაა გამოყვანილი. სამხრეთ კედლებზე შემორჩენილია კამარის საბჯენი თაღის იმპოსტი. 

ეკლესიის ირგვლივ შემორჩენილია ანდრონიკაშვილების გვარის წარმომადგენელთა საფლავის ქვები, რომელიც ეპიტაფიებით XIX საუკუნეს განეკუთვნება.

## ლიტერატურა
კატეგორია:გურჯაანის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ფხოველის წმინდა მარინეს ეკლესია

**ფხოველის წმინდა მარინეს ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის  სოფელ ფხოველის განაპირას. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზული ყოფილა (შემორჩენილია საძირკვლის დონეზე), ნაგები ყოფილა ნატეხი ქვითა და კირის ხსნარით. გეგმა სრულად არ იკითხება.

## ლიტერატურა
კატეგორია:გურჯაანის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
დიდგორის ჯვარი

**დიდგორის ჯვარი** — საკულტო ძეგლი, მთავარი სათემო სალოცავი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ როშკასთან. სალოცავში შედის დარბაზი, საკოდე და სახელოსნო.

დარბაზი ფიქლით ნაშენი, გეგმით ოთხკუთხა ნაგებობაა, რომლის დასავლეთი ნაწილი მიწაშია ჩამჯდარი. შესასვლელი ჩრდილო-დასავლეთიდან აქვს. კარი სწორკუთხაა. სათავსის ცენტრში კერაა მოწყობილი. ჩრდილოეთ კედლის გაყოლებაზე დაბალი, მთლიანი ხისგან გამოჭრილი სკამია, სამხრეთ კედელთან ხის საწოლია. დარბაზის დასავლეთი ნაწილი, რომელიც ხის მორითაა გამოყოფილი, საკოდეა. აღმოსავლეთ კედელში ერთი სარკმელია გაჭრილი. შენობა გადახურულია თუნუქის ორფერდა სახურავით.

სახელოსნო დარბაზს ჩრდილოეთიდან აკრავს. იგი ფიქლით ნაშენი, გგემით წაგრძელებული ოთხკუთხედის ფორმის ნაგებობაა. შესასვლელი აღმოსავლეთიდან აქვს. გარედან, კარის ზემოთ, კედლის გაყოლებაზე, ქვის თაროა, რომელზეც სხვადასხვა ზომის თასები და ჯიხვის რქებია დაწყობილი. თაროს ზემოთ, კედლის სიბრტყიდან გამოშვერილ ქვაზე, ორი ზარია ჩამოკიდებული. სათავსის კედლებში თახნებია დატანებული. გრძივი კედლების გაყოლებაზე ჭერის გასამაგრებლად ხის ბოძები დგას. გადახურულია თუნუქის ორფერდა სახურავით.

სახელოსნოს ჩრდილოეთით ფიქლით ნაგები, გეგმით ოთხკუთხა პატარა კოშკისმაგვარი ნაგებობაა, რომლის სამხრეთის წახნაგში მოწყობილ პატარა ნიშში ზარი კიდია. ნაგებობა გადახურულია საფეხუროვანი სახურავით. მსგავსი ნაგებობაა სალოცავის ჩრდილო-დასავლეთით, მეორე გორაკის თავზე.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
გიორგი წყაროსთაულის სათემო ხატი

**გიორგი წყაროსთაულის სათემო ხატი** — საკულტო ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ უკანაფშავში, მდინარეების - ფშავის არაგვისა და კანალხევის შესართავთან, მთის ფერდობზე. ხატს ირგვლივ მრუდხაზოვანი გალავანი ჰქონდა შემოვლებული, რომლისგანაც მხოლოდ ნაშთებიღა შემორჩა. გალავნის გარეთ, მდინარის პირას შეიმჩნევა ქვების ხელოვნური წყობა. ხატის კომპლექსში შედის სალუდე, საკულუხე, საბერო, ბეღელი და ნანგრევებად ქცეული რამდენიმე ნაგებობა. სალუდე ფიქლის ქვის მშრალი წყობით ნაშენი, გეგმით წაგრძელებული ოთხკუთხა ფორმის ნაგებობაა, რომელიც სამი მხრიდან სანახევროდ მიწაშია ჩასმული. შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. ჩრდილო კედელთან საქვაბე-საცეცხლურია მოწყობილი. სათავსის შუაში ფიქლის ოთხკუთხა ბოძი დგას, მას ორფერდა გადახურვა ეყრდნობა. სალუდის ზემოთ, ფერდობზე, დგას ამჟამად სახურავჩაქცეული საკულუხე - ფიქლის მშრალი წყობით ნაშენი, გეგმით ოთხკუთხა ნაგებობა, რომელსაც ორფერდა გადახურვა ჰქონდა. საკულუხის ზემოთ საბეროა, გეგმით ოთხკუთხა, ფიქლის ქვით მშრალად ნაშენი ნაგებობა. კიდევ უფრო ზემოთ, იფნებს შორის, მდებარეობს რიყის ქვის გალავნით გარშემოვლებული ბეღელი - გეგმით კვადრატული, ფიქლის ქვით ნაშენი და კირით შელესილი ნაგებობა, რომელსაც სამხრეთ კედელში, მიწიდან 0,6 მეტრზე, მცირე ზომის სწორკუთხა კარი აქვს გაჭრილი. ბეღელი გადახურულია პირამიდული ფორმის საფეხუროვანი სახურავით. ბეღლის დასავლეთით, მაღლობზე, გაურკვეველი დანიშნულების ნაგებობათა ნანგრევებია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ჟინვალის კვირაცხოვლის ეკლესია

**ჟინვალის კვირაცხოვლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, დაბა ჟინვალის ჩრდილოეთით, 0,5 კილომეტრზე, ბიჩნიგაურების უბნის სასაფლაოზე. თარიღდება IX-X საუკუნეებით. განახლებულია გვიანდელ შუა საუკუნეებში.

ეკლესია დარბაზულია. თავდაპირველი ნაწილი რიყის ქვის სწორი რიგებითაა ნაგები, მოგვიანებით განახლებული ნაწილი - აგურით. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. აღმოსავლეთით ოდნავ ნალისებრი აფსიდია, რომლის ღერძზე ქვის ფილებით ბრტყლად გადახურული სარკმელია. ერთი ასეთივე სარკმელია სამხრეთ კედელშიც. აფსიდში, სარკმლის ორივე მხარეს, თითო სწორკუთხა ნიშია. კონქის თაღი კვერცხისებრი ფორმისაა, დაყრდნობილია შირიმის მარტივი პროფილის იმპოსტებზე. კვერცხისებრი ფორმისაა კამარაც. აღმოსავლეთის ფასადზე სარკმლის ღიობი ზემოთ თანდათან ვიწროვდება და დასრულებულია შირიმის ერთ ქვაში გამოკვეთილი თაღით. თაღის ზემოთ რელიეფური თავსართია, რომელსაც ბოლოებთან ჰორიზონტალური გადანაკეცები აქვს. სამხრეთის ფასადზე შესასვლელის თაღი სადა არქივოლტითაა მორთული, რომელიც ორსაფეხურიან იმპოსტებზეა დაყრდნობილი. შესასვლელის ზემოთ და გვერდებზე აგურის წყობით გამოყვანილია თითო შეღრმავებული ჯვარი. აგურის საფეხურებიანი ლავგარდნის მხოლოდ ფრაგმენტებია შემორჩენილი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:IX საუკუნის ეკლესიები
დევებიანის ნამოსახლარი

**დევებიანის ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობდა დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჟინვალის ჩრდილოეთით, 2 კილომეტრზე, მდინარე ფშავის არაგვის მარჯვენა ნაპირზე, ფერდობზე, დევებიანად წოდებულ ადგილზე. განეკუთვნება XII-XIII საუკუნეებს. 1985 წლიდან მოქცეულია ჟინვალჰესის წყალსაცავით დატბორილ ზონაში.

1974 წელს გათხარა ისტორიის არქეოლოოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის ჟინვალის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი რ. რამიშვილი). ფართო ხელოვნურ ტერასაზე განლაგებული იყო სამი საცხოვრებელი კომპლექსი. შენობები ნაგები იყო ნატეხი ქვით. თითოეული საცხოვრებელი კომპლექსი მოიცავდა ოთახს, მარანს და გომურს. საცხოვრებელ ოთახს დატკეპნილი თიხის იატაკი ჰქონდა, ოთახის შუაში კერა იყო მოწყობილი, კედლების მთელ სიგრძეზე — საფეხური, მარანში კი — ქვითკირის საწნახელი. გომურს ფიქლით მოგებული იატაკი ჰქონდა. ნამოსახლარზე შემორჩენილი იყო დამხმარე სათავსების ნაშთებიც. მთელ კომპლექსს შემოვლებული ჰქონდა მშრალად ნაწყობი ქვის კედელი. სამოსახლო განადგურებულია ძლიერი ხანძრის შედეგად, რაც ქრონოლოგიურად არაგვის ხეობაში მონღოლთა ურდოების შემოსევებს ემთხვევა. ამის შემდეგ ცხოვრება აღარ განახლებულა. მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია აკც-ის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
როშკის მთავარანგელოზის ჯვარი

**მთავარანგელოზის ჯვარი** — საკულტო ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის, სოფელ როშკაში, მდინარე როშკისწყლის მარცხენა ნაპირზე, მაღალი მთის წვერზე. სალოცავში შედის ბეღელი, დარბაზი, მარიამწმინდის კოშკი და საზარე.

ბეღელი ფიქლით ნაშენი, გეგმით ოთხკუთხა, შელესილკედლებიანი ნაგებობაა. შემორჩენილია მხოლოდ მისი უკანა ნაწილი, შვიდსაფეხურიანი გადახურვით. დარბაზი ბეღლის სამხრეთითაა. ნაგებია ფიქლის ქვის მშრალი წყობით. გეგმით ოთხკუთხაა. სწორკუთხა შესასვლელი სამხრეთ-აღმოსავლეთიდანაა, იმავე კედელში სარკმელია გაჭრილი. სათავსში, კედლების გაყოლებაზე, ქვის სკამებია. ცენტრში კერაა მოწყობილი. ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეში მოზრდილი ხის თაროა - თასების დასაწყობად. გადახურვა ბრტყელია - ძელური.

მარიამწმინდის კოშკი ოთხწახნაგა პრიზმის ფორმის მასიური ნაგებობაა. დგას დარბაზის სამხრეთით. ნაშენია ფიქლის მშრალი წყობით. ჩრდილო-დასავლეთით პატარა ნიში აქვს მოწყობილი. კოშკის წინ შემორჩენილია გალავნის ფრაგმენტი. კოშკსა და დარბაზს შორის ძველი ციხის ნანგრევებია.

საზარე კოშკისებრი მასიური ნაგებობაა. დგას კომპლექსის ჩრდილოეთ ნაწილში. შემორჩენილია მხოლოდ მცირე ნაწილი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
უკანაფშავის ნამოსახლარი

**უკანაფშავის ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ უკანაფშავის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ადგილ „ნაღრანტთან“, ხევის ფლატეზე. განეკუთვნება ძველი წელთაღრიცხვით მესამე ათასწლეულის დასასრულს. 1986 წელს, ძეგლზე სადაზვერვო სამუშაოები ჩაატარა ივანე ჯავახიშვილის სახელობის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი რ. რამიშვილი). 0,6 მეტრი სიმაღლის კულტურულ ფენაში აღმოჩნდა მტკვარ-არაქსის კულტურის ხანის თიხის ჭურჭლის ნატეხები. მასალა ინახება არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
როშკის ნასოფლარი

**როშკის ნასოფლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ როშკის აღმოსავლეთით, 1,5 კილომეტრზე, მდინარე როშკისწყლის მარცხენა ნაპირზე, მაღალი მთის ფერდობზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ძეგლი შედგება ნატეხი ქვით ნაგები რამდენიმე ნამოსახლარისაგან. თითოეულში ორი ან სამი სათავსის ნაშთია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ნასოფლარები
ვეჯინის ნამოსახლარი

**ვეჯინის ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი  გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვეჯინის დასავლეთით 1,5 კილომეტრზე, ტყიანი მთის ფერდობზე. განეკუთვნება XII-XIII საუკუნეებს. ძეგლი 2008 წელს აღმოაჩინა გურჯაანის მუნიციპალიტეტის ძეგლთა დაცვის სამსახურმა.

ნამოსახლარს საკმაოდ დიდი ფართობი უკავია. ზედაპირულად შეგროვდა: სხვადასხვაფრად მოჭიქული და მოუჭიქავი წითელკეციანი კერამიკის (ჯამების, ლანგრების, დოქების, ხელადების, ქოთნების, ქვაბ–ქოთნების, სამარილეების, ჭრაქების და სხვების) ფრაგმენტები; ბრტყელი და ღარისებრი კრამიტის ნატეხები; მინის სამაჯურები და სხვები. მრგვალი კერამიკული სოლების, კავების და ნახევარფაბრიკატების (მ. შ. წუნდებულის) აღმოჩენა ამ ტერიტორიაზე მძლავრი სამეთუნეო ქურის არსებობაზე მიუთითებს.

მასალა ინახება საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ ეთნოგრაფიულ საცავში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:გურჯაანის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
საკრამულოს ეკლესია

**საკრამულოს ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ საკრამულოს სამხრეთ ნაწილში. თარიღდება  XVII-XVIII საუკუნეებით.

ეკლესია ეგრეთ წოდებული „კუპელჰალეს“ ტიპის თავისებური ვარიანტია, ნაგებია აგურით. დაზიანებულია: ჩამოშლილია გადახურვისა და ლავგარდნის ნაწილი, დანგრეულია დასავლეთ კედელზე მდგარი სამრეკლო, რომლის მხოლოდ კვადრატული საფუძველია შემორჩენილი. სამხრეთ და დასავლეთ კედლებში თითო სწორკუთხა შესასვლელია. აღმოსავლეთით, ღრმა ნახევარელიფსის ფორმის აფსიდის ღერძზე გაჭრილი, მაღალი და ფართო თაღოვანი სარკმლის ორივე მხარეს, თითო თაღოვანი ნიშია. აფსიდის გვერდებზე, კედლის სისქეში, თითო ვიწრო და გრძელი სადგომი სამკვეთლო და სადიაკვნეა. ორივე სადგომის აღმოსავლეთ კედელში თითო თაღოვანი სარკმელია. სარკმლებთან, აფსიდის მხარეს, შესაბამისი კედლის აღმოსავლეთ კედელში მოწყობილია სადგომებისა და კონქის თავზე არსებულ სამალავში ასასვლელი კიბე. სამკვეთლოს და სადიაკვნეს შესასვლელი დასავლეთიდან, დარბაზიდან აქვს - გუმბათქვეშა სივრცის სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლების აღმოსავლეთ კიდეში. გრძივი კედლებიდან მკვეთრად გამოშვერილი თითო განიერი პილასტრითა და მათზე დაყრდნობილი შეისრული საბჯენი თაღით, დარბაზის სივრცე ორ არათანაბარ ნაწილადაა გაყოფილი, რომელთაგანაც აღმოსავლეთისა ერთ-ნახევარჯერ აღემატება დასავლეთისას. აღმოსავლეთ ნაწილზე გუმბათია აღმართული. იგი ეყრდნობა აფსიდის თაღს. პილასტრებზე გადაყვანილ საბჯენ თაღს და გრძივი კედლების მიმდებარე ორ საბჯენ თაღს. ყველა თაღი ისრული ფორმისაა. გუმბათქვეშა კვადრატებიდან გუმბათის ყელის წრიულ საფუძველზე გადასასვლელად გამოყენებულია აფრები. აფსიდის სარკმლის გარდა ეკლესიის სამხრეთ, დასავლეთ და ჩრდილოეთ კედლებში თითო ფართო და მაღალი თაღოვანი სარკმელია. ინტერიერი შელესილი და შეთეთრებულია.

ფასადები სადაა, აღმოსავლეთ და დასავლეთ ფასადებზე თითო შეღრმავებული ჯვარია გამოსახული. კელები აგურის ოთხი მწკრივით შედგენილი ლავგარდნითაა დასრულებული. გუმბათის ველი რვაწახნაგოვანია. თითოეულ წახნაგზე თითო ფართო და მაღალი შეისრულთაღოვანი შეღრმავებაა, რომლებშიც თითო თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. გუმბათის ყელის ყველა წიბოს, სიმაღლის ორ მესამედზე, თითო ნახევარწრიული ლილვი აუყვება. ლილვებს ეყრდნობა ბოლოებით ერთმანეთზე გადაბმული რვა შეისრული თაღი. თაღებს ზემოთ ლილვისებრი სარტყელია. ასეთივე სარტყელია სარკმლების ძირის დონეზე. გუმბათს აგურით ნაწყობი პირამიდული სახურავი აქვს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XVII საუკუნის ეკლესიები
უკანაფშავის საცხოვრებელი სახლი

**უკანაფშავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ უკანაფშავის ცენტრალურ ნაწილში, ვაკისუბანში. აგებულია XlX საუკუნეში. ეკუთვნის მ. კარანტიელს. სახლი ორსართულიანია, დგას ფერდობზე. პირველი სართული (8,55 x 6,9 მეტრი) შედარებით მოკლეა, მეორე სართული (12,75 x 6,7 მეტრი) ფერდობშია შეჭრილი და წაგრძელებულია. სახლი ნაგებია ნატეხი ქვით, წყობა მშრალია. პირველ სართულზე გომურია, მას სამხრეთით თაღოვანი კარი და ორი სწორკუთხა სარკმელი აქვს. კარის წირთხლებში საურდულე ხვრელებია. სარკმლები ფასადის მხარეს სამკუთხაა. დასავლეთ კედელში ერთი ნიშია. აღმოსავლეთ კედელთან საქონლის სადგომი იყო. ამ კედელთან იატაკი ფიცრულია, გომურის დანარჩენ ნაწილში ფიქალია მოგებული. მეორე სართული საცხოვრებელია. შესასვლელი აღმოსავლეთიდანაა. კარის წირთხლებს აქაც საურდულე ხვრელები აქვს. სამხრეთით ორი სარკმელია. სამხრეთ-დასავლეთ კუთხესთან კერაა. სახლის სართულშუა გადახურვა ხის კოჭებზე ეყრდნობა. სახურავი ბრტყელია, მიწურბანიანი. სახურავის მთავარი კოჭი (თავხე) პირველის სართულის შუაში აღმართულ ქვის ბურჯს (კულა) ეყრდნობა. სართულები საძრომით (საკომი) უკავშირდება ერთმანეთს. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
SpaceX Demo-2

**SpaceX Demo-2** (ასევე: **Crew Demo-2**; **Dragon Crew Demo-2**; **Crew Dragon Demo-2**; **SpaceX DM-2**)  — SpaceX-ის კოსმოსური ხომალდის, Crew Dragon-ის მეორე სადემონტრაციო და პირველი პილოტირებული მისია საერთაშორისო კოსმოსური სადგურისკენ, რომელიც გაეშვა კენედის კოსმოსური ცენტრის LC-39A გამშვები კომპლექსიდან, 2020 წლის 30 მაისს, 19:22:45 UTC საათზე. 

Demo-2 არის პირველი პილოტირებული ორბიტალური მისია, რომელიც შეერთებული შტატებიდან გაეშვა მას შემდეგ, რაც 2011 წელს შესრულდა „სფეის შატლის“ უკანასკნელი მისია STS-135; ასევე, არის კერძო კომპანიის მიერ შესრულებული პირველი პილოტირებული ორბიტული ფრენა. გარდა ამისა, ეს მისია რომელმაც საერთაშორისო კოსმოსურ სადგურზე წაიყვანა ხომალდის მეთაური დაგლას ჰარლი და ერთობლივი ოპერაციების მეთაური რობერტ ბენკენი, არის პირველი ორკაციანი კოსმოსური ფრენა, რომელიც შეერთებული შტატებიდან შესრულდა 1982 წელს გაშვებული STS-4-ის შემდეგ. 

ხომალდი საერთაშორისო კოსმოსურ სადგურს 2020 წლის 31 მაისს 14:29 UTC საათზე წარმატებით მიუერთდა, დაგეგმილზე ოდნავ ადრე. 2020 წლის 27 მაისს, მისიის გაშვების პირველი მცდელობა გაშვებამდე 16:53 წუთით ადრე, არასახარბიელო მეტეოროლოგიური მდგომარეობის გამო შეწყდა; ამინდის გაუარესების მიზეზი ტროპიკული შტორმი „ბერტა“ გახდა.

## სქოლიო 
კატეგორია:NASA
კატეგორია:2020 წელი კოსმონავტიკაში
ჩალაუბნის კოშკი

250px|მინი|ჩალაუბნის კოშკი
**ჩალაუბნის კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩალაუბნის ჩრდილო–აღმოსავლეთით 2,5 კილომეტრზე, ნასოფლარ ჩალაუბნის ტერიტორიაზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

კოშკი (6x5,2 მეტრი) გეგმით კვადრატს მიახლოებული სწორკუთხედია, ზემოთკენ შევიწროებული, შემორჩენილია სამი სართული და IV სართულის კედლების მცირე ნაწილი.

ნაგებია რიყის ქვის ირეგულარული წყობით. გარეთა კუთხეების წყობაში გაცილებით მოზრდილი ქვებია გამოყენებული, კედლები შიგნით და გარედან შებათქაშებულია.

კოშკის ერთადერთი შესასვლელი I სართულზე – სამხრეთ კედელშია გაჭრილი. კარს გარედან აგურით გამოყვანილი შეისრული თაღი ეხურა (შემორჩენილია თაღის აღმოსავლეთ გვერდი), შიგნიდან კი –  ხის მოზრდილი ძელი, კარის წირთხლებში საურდულე ხვრელებია. სართულის აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებში, ერთმანეთის სიმეტრიულად, ორ–ორი ფართო სწორკუთხა ნიშაა, რომლებსაც ფიცრული გადახურვა ჰქონია. სართულის ჩრდილოეთ კედლის შუაში აგურით ნაწყობი გეგმით ნახევარწრიული, შეისრულთაღოვანი ბუხარია. სართულის მნიშვნელოვანი ნაწილი ამოვსებულია მიწითა და კედლებიდან ჩამონაშალი ქვებით.

II სართულისთვის დამახასიათებელია სათოფურების სიმრავლე. სართულის აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებში სამ–სამი ცალმაგი სათოფურია, ხოლო დანარჩენ ორში – ორ–ორი.

III სართულის თითოეულ კედელში ორ–ორი შეწყვილებული სათოფურია.

IV სართულის შემორჩენილ კედლებში არავითარი საბრძოლო თუ არქიტექტურული ელემენტის კვალი არ შეიმჩნევა.

სართულშუა გადახურვა ხის ყოფილა (შემორჩენილია კოჭების ჩასადგმელი ბუდეები).

გარედან კოშკის კედლები სადაა, ყოველგვარ მორთულობას მოკლებული.

## ლიტერატურა
კატეგორია:გურჯაანის მუნიციპალიტეტის კოშკები
საკრამულოს სამაროვანი

**საკრამულოს სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ საკრამულოს განაპირას, ჩრდილო-აღმოსავლეთით. განეკუთვნება  IV-VI საუკუნეებს. ძეგლი 1984 წელს გათხარა ივანე ჯავახიშვილის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის ჟინვალის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ.

გათხრილია სამი ტიპის სამარხი: ორმოსამარხები, ქვის ფილებით გადახურული ორმოსამარხები და ქვისსამარხები, რომლებშიც ესვენა ქრისტიანული წესით დაკრძალული თითო მიცვალებული ინვენტარის გარეშე. ერთ სამარხში მიცვალებული ხელფეხმოხრილი ესვენა. აღმოჩნდა ბრინჯაოს მრავალრკალიანი ერთი საყურე, რომელიც ინახება არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
უკანახოს პირველი საცხოვრებელი სახლი

**უკანახოს პირველი საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის ნასოფლარ ელიაგზაში, მდინარე ფშავის არაგვის მარჯვენა ნაპირზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ეკუთვნის მამუკა ბობღიაშვილს. სახლი ორსართულიანია და ფერდობზე ტერასულადაა განლაგებული. ნაგებია სიპი ქვით, წყობა მშრალია. პირველ სართულზე გომური (7,8 x 5,9 მეტრი), მცირე ზომის საქალებო (3 x 2,9 მეტრი) და წინკარია (დარიფანი). გომურს სამხრეთიდან (წინკარიდან) შესასვლელი და ერთი პატარა სარკმელი აქვს. დანარჩენი კედლები ყრუა. კედლების გასწვრივ მოწყობილია ბაგა. იატაკზე მოგებულია სიპი ქვის ფილები. გადახურვის ხის კოჭები ქვის კვადრატულ სვეტს ეყრდნობა. საქალებოს მხოლოდ ერთი კარი აქვს სამხრეთით, აღმოსავლეთიდან ეკვრის წინკარი. იგი სამხრეთით მთლიანად გახსნილია. მეორე სართულზე ოთახი (7 x 5,8 მეტრი) და საბძელია (6,6 x 5 მეტრი). ამ სართულის სამხრეთ ნაწილი პირველი სართულის წინკარის, საქალებოსა და გომურის სამხრეთ ნაწილზე დგას, ჩრდილო ნაწილი მთის ფერდობზეა. შესასვლელი აღმოსავლეთიდან, დაფერდებული ეზოდანაა, კარი გომურის იატაკიდან 3 მეტრ სიმაღლეზეა გაჭრილი. აღმოსავლეთით პატარა სარკმელი და ნიშია, დასავლეთით ორი პატარა ნიში. სამხრეთ კედელი ფიცრულია. ამ კედელში გაჭრილი კარით საცხოვრებელი საბძელს უკავშირდება. საბძელში თივა ზევიდან, საცხოვრებელი ოთახის თავზე დადგმული მეორე საბძლიდან იყრება. სახლის სახურავი ხის ბოძებზე დაწყობილ კოჭებს ეყრდნობა. სახლის ჩრდილოეთით, 1,5 მეტრზე, ფერდობზე დგას ეგრეთ წოდებული „საფრის კალო“ - გადახურული კალო, რომლის თავზეც მესამე საბძელია. სამივე საბძელს თივის ორფერდა სახურავი აქვს. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
საკრამულოს ღვთისმშობლის ეკლესია

**საკრამულოს ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ საკრამულოს სამხრეთ-დასავლეთით, 2 კილომეტრზე, ტყეში. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია რიყის ქვით, აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული ფორმის შვერილი აფსიდით. ძლიერ დაზიანებულია: შემორჩენილია სამხრეთი და დასავლეთი კედლების მცირე ნაწილები, აფსიდის სამხრეთი გვერდის ნახევარი და ჩრდილოეთ კედლის ნაშთი. შესასვლელი სამხრეთი კედლის აღმოსავლეთ ნაწილშია, რომლის დასავლეთით შემორჩენილია პილასტრის მცირე ნაწილი.

ეკლესიას სამხრეთიდან ეკვრის ნანგრევებად ქცეული, აფსიდიანი ვიწრო მინაშენი, რომელსაც შესასვლელი სამხრეთიდან ჰქონდა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ველისციხის წმინდა ბარბარეს ეკლესია

**ველისციხის წმინდა ბარბარეს ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ველისციხის ჩრდილო–აღმოსავლეთით 1,5 კილომეტრზე, ჩაჩაანთ უბანში. განეკუთვნება გავნითარებულ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია (5x3,6 მეტრი), ნაგებია მოზრდილი ზომის რიყის ქვითა და კირის დუღაბით. გარე კუთხეებში საგანგებოდ შერჩეული, დაკუთხული მსხვილი ქვებია გამოყენებული. წყობა ირეგულარულია. 2003–2004 წლებში ადგილობრივ მოსახლეობას დაზიანებული ეკლესია შეუკეთებია: აღუდგენიათ კედლების ზედა ნაწილები და ეკლესიის ხის კოჭებზე გამართული ღარიანი კრამიტის ორკალთა სახურავით გადაუხურავთ.

შესასვლელი ორია: დასავლეთიდან და სამხრეთდან. ორივე კარი ქვის ბრტყელი ფილით გადახურულია თარაზულად. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომელშიც მაღალი, სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ორივე მხარეს თითო საშუალო ზომის სწორკუთხა ნიშაა. საკურთხევლის ბაქანი დარბაზის იატაკზე ერთი საფეხურით მაღალია. აფსიდი დარბაზისგან მოკლე მხრებითაა გამოყოფილი. იატაკი მოლესილია ცემენტის ხსნარით. კონქის თაღი რიყის ბრტყელი ქვის თაროსებრ იმპოსტებს ეყრდნობოდა.

ეკლესიის სახურავის კეხის შუა ნაწილზე დადგმულია თუნუქით შემოსილი ხის ოთხწახნაგა ფანჩატური, რომელზეც რკინის ტოლმკლავა ჯვარია აღმართული.

## ლიტერატურა
კატეგორია:გურჯაანის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
დავით და ტირიჭანის წამება

**„დავით და ტირიჭანის წამება“** — ძველქართული ჰაგიოგრაფიული თხზულება, რომელშიც აღწერილია სომხეთში, ბასიანის ხევში, VII საუკუნის I ნახევარში მომხდარი ტრაგედია: წარმართი ბიძის მიერ მცირეწლოვანი ქრისტიანი დისწულების, ძმების — დავითი და ტირიჭანის — წამებისა და დახოცვის ამბავი. თხზულება მიჩნეულია IX საუკუნის ქალკედონელი სომეხი ანონიმი ავტორის მიერ ქართულად დაწერილ ძეგლად.     

## ლიტერატურა 
* აბულაძე ილ., ქართული და სომხური ლიტერატურული ურთიერთობანი IX–X საუკუნეებში, თბ., 1944;

კატეგორია:ქართული ჰაგიოგრაფია
პავლეურის ნამოსახლარი

**პავლეურის ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ პავლეურის აღმოსავლეთით, 5 კილომეტრზე, სვიანის ველზე. თარიღდება განვითარებული შუა საუკუნეებით.

ნამოსახლარზე გადიოდა გზა, რომელიც მთიულეთის არაგვის ხეობას მოკლე გზით აკავშირებდა მდინარეების - ხორხისა და ფშავის არაგვის ხეობებთან და შემდგომ თიანეთთან. ნამოსახლარი ოვალური გალავნით ყოფილა შემოზღუდული. შესასვლელი დასავლეთიდან ჰქონია. შენობები ნაგებია კლდის ნატეხი ქვითა და დუღაბით. ნამოსახლარის ნაგებობათა განლაგება და სიმჭიდროვე მიუთითებს იმაზე, რომ იგი მცირე სავაჭრო-სახელოსნო დასახლება იყო.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები