უპირაპირო ლიანდაგი

thumb|უპირაპირო ლიანდაგი
**უპირაპირო ლიანდაგი** — რკინიგზის ლიანდაგი, რომელშიც არ გამოიყენება პირაპირები, როგორც ტემპერატურული დეფორმაციის კომპენსაციის საშუალება, ასეთი ლიანდაგის ბოლოების გამოკლებით (*უპირაპირო წნული*). უპირაპირო წნულები შეიძლება იყვნენ სხვადასხვა სიგრძის — დაწყებული რამდენიმე ათეული მეტრიდან დამთავრებული ბევრ ათეულ კილომეტრამდე. თუ რგოლურ ლიანდაგში რელსის სიგრძის ტემპერატურული ცვლილებები ძირითადად კომპენსირდება ღრეჩოებით (პირაპირებით) შედარებით მოკლე რელსებს შორის (როგორც წესი 25 მეტრი), უპირაპირო ლიანდაგში ტემპერატურული ცვლილებები კომპენსირდება მექანიკური დაძაბულობით: მაღალი ტემპერატურის დროს რელსები იჭიმება გრძივად (იმატებს სიგრძეში), ხოლო დაბალი ტემპერატურის დროს — იკუმშება გრძივად (მცირდება სიგრძეში). ტემპერატურა, რომლის დროსაც რელსები არ განიცდიან გრძივი ძალების ზემოქმედებას ეწოდება ნეიტრალური ტემპერატურა, ანუ *დამაგრების ტემპერატურა*. ასეთი ლიანდაგის მექანიკური მდგრადობისა და სტაბილურობის უზრუნველსაყოფად საჭიროა ლიანდაგის ზედნაშენის მძიმე, მასიური ელემენტები (რელსები და შპლები — როგორც წესი მძიმე რკინა-ბეტონის, ზამბარიანი და რელსების საკლემე დამაგრება, რომლებიც რელსებს მჭიდროდ აკრავენ შპლებზე) და მსხვილი ფრაქციის სუფთა ღორღის ბალასტის პრიზმის მასიური კონსტრუქცია.

მსოფლიოში თანამედროვე უპირაპირო ლიანდაგი ძირითადად წარმოადგენს ლიანდაგის უბნების მონაცვლეობას, სადაც დაგებულია შედუღებული სარელსო წნულები სიგრძით 350 მეტრიდან ბლოკ-უბნების სიგრძემდე, რგოლური ლიანდაგის მოკლე მონაკვეთების — გამათანაბრებელი ლიანდაგების ჩათვლით. რელსები წნულებად შეიძლება შედუღდეს გადასარბენის სიგრძის ტოლი და მიაღწიოს 30 და უფრო მეტ კილომეტრს, ზოგჯერ ასეთი წნულები დუღდება ისრულ გადამყვანებზე და სადგურის ლიანდაგებზე, როგორც ერთი მთლიანი.

საქართველოში უპირაპირო ლიანდაგები მთავარ მაგისტრალურ ხაზებზე დაგებულია გადასარბენების და სადგურის მთავარი ლიანდაგების დიდ უმრავლესობაზე. მისი მაქსიმალური სიგრძეა 850-900 მეტრი. 2000 წლიდან ზოგიერთი ახლადჩაგებული წნულის სიგრძე იშვიათად, მაგრამ მაინც გაიზარდა 1400 მეტრამდე. ეს ფაქტი განსაკუთრებით გამოვლინდა მარაბდა-ახალქალაქი-თურქეთის მონაკვეთზე, რომელიც თითქმის მთლიანად დაგებულია რკინა-ბეტონის შპლებზე პანდროლი-350-ის სამაგრებით.

ლიანდაგის ასეთი სახეობა გათვლილია მნიშვნელოვანი (რგოლურ ლიანდაგთან შედარებით) ტემპერატურული დაძაბულობის ზემოქმედებაზე, რომელიც რელსებში წარმოიშვება ჰაერის ტემპერატურის რყევების გამო. სარელსო ძაფებში წარმოქმნილი შეკუმშვის და დაჭიმვის მექანიკური დაძაბულობა Р65 რელსებისათვის ექსპლოატაციის დროს აღწევს 110 ტონა ძალას თითოეულ ძაფზე (მოხვეულში მაქსიმალურად დასაშვები). რელსების ტემპერატურის მაქსიმალური ამპლიტუდა (ზაფხულში და ზამთარში რელსების მაქსიმალურ ტემპერატურას შორის სხვაობა), რომლის დროსაც დასაშვებია უპირაპირო ლიანდაგის მოწყობა, დამოკიდებულია მოხვევის რადიუსზე. შესაბამისად, ლიანდაგის პირდაპირ მონაკვეთებში მაქსიმალური ამპლიტუდა — არაუმეტეს 140 **°**C, 500 მეტრიანი რადიუსის მოხვეულ უბნებზე — არაუმეტეს 115 **°**C.

სარელსო წნულები მზადდება სტანდარტული (25 მ) რელსებით საწარმოებში შედუღებით (რელსშესადუღებელი საწარმო) ან უშუალოდ ლიანდაგში ჩაგების ადგილას (რელსშესადუღებელი მატარებელი). თუმცა უპირაპირო ლიანდაგის დაგება რგოლურ ლიანდაგთან შედარებით უფრო ხარჯიანია, მაგრამ ის გამოირჩევა მაღალი საექპლოატაციო ხარისხით, რომელიც უზრუნველყოფს მატარებელთა ჩქაროსნულ მოძრაობას, მგზავრობის კომფორტულობას და რკინიგზის მოძრავი შემადგენლობის და ლიანდაგის მოვლა-შენახვის ხარჯების შემცირებას. პირაპირების არყოფნა გამორიცხავს პირაპირებისთვის დამახასიათებელ რელსებზე დარტყმით დამაზიანებელ შედეგებს, ბალასტის უწესივრობებს და შპლების გაფუჭებას.

## ისტორია 
პირაპირების გარეშე სარკინიგზო ლიანდაგების დაგების იდეა პირველად გამოთქვა რუსეთის იმპერიაში ინჟინერმა ი. ფ. სტეცევიჩმა ჯერ კიდევ 1896 წელს. მან წინადადება შემოიტანა ლიანდაგი დაგებულიყო გეგმაში ტალღისებური სიმრუდით და ამ სიმრუდის ისრების ცვლილების ხარჯზე პერიოდულად მოხდეს წნულის დაგრძელება ან შემოკლება, რათა მოხდეს გრძივი გამჭიმავი ან მკუმშავი ძალის სიდიდეების შემცირება.

გერმანიაში პირველი უპირაპირო ლიანდაგი დაიგო 1924 წელს, აშშ-ში — 1930 წელს.

1932 წელს კუპიანსკი — ვალუიკის მიმართულებაზე სსრკ-ში პირველად დაიგო 37,5 მეტრი სიგრძის რელსები. ამავე წელს სარელსო წნულები სიგრძით 215—225 მეტრი დაიგო მდინარე ოკაზე გადებულ ხიდზე სერპუხოვთან და მდინარე ვოლგაზე კალიაზინთან. ამ დროს სადგურის ლიანდაგებში დაიწყო შედუღებული რელსების დაგება სიგრძით 60—100 მეტრი. 1933 წელს სადგურ პოდმოსკოვნაიაში დაიგო საბჭოთა კავშირში პირველი უპირაპირო ლიანდაგის მონაკვეთი სიგრძით 477 მეტრი. 1937 წელს სადგურ დანილოვის მიმღებ-გამშვებ ლიანდაგებზე დაიგო სარელსე წნულები სიგრძით 300-დან 800 მეტრამდე.

სადგურ პოდმოსკოვნაიას მონაკვეთი გახდა უპირაპირო ლიანდაგის თავისებურებების შესწავლის ექსპერიმენტალური პოლიგონი, გამოცდილების დაგროვების ბაზა ფართო მასშტაბში შემდგომი პრაქტიკული გამოყენებისათვის. გამოკვლევების გამოყენებამ ხელი შეუწყო 1950-იანი წლების დასაწყისში ინჟინერ (ხოლო შემდეგში ტექნიკურ მეცნიერებათა დოქტორის) მ. ს. ბოჩენკოვის მიერ შექმნილ უპირაპირო ლიანდაგის კონსტრუქციიდან ტემპერატურული დაძაბულობის სეზონური განმუხტვებით ლიანდაგის თვითგანმუხტვამდე გადასვლაში, ხოლო შემდეგ სეზონური დაძაბულობის განმუხტვის გარეშე მისი კონსტრუქციის ტემპერატურულად დაძაბულზე გადასვლაში, რომელიც გახდა საფუძველი. ტემპერატურულად დაძაბული უპირაპირო ლიანდაგი ხის შპლებზე პირველად დაიგო ყოფილ მოსკოვი-კურსკი-დონბასის რკინიგზაზე 1956 წელს, ხოლო მომდევნო წელს დაიწყო უპირაპირო ლიანდაგის დაგება რკინა-ბეტონის შპლებზე. წნულის ბოლოებში დაყენებული გამათანაბრებელი ხელსაწყოების ნაცვლად დაიწყეს გამათანაბრებელი რელსების დაგება. 1959 წელს დონეცკის რკინიგზაზე დიდი ტვირთდაძაბულობის პირობებში დაიგო ტემპერატურულად დაძაბული ტიპის უპირაპირო ლიანდაგის პირველი მონაკვეთი.

1963 წლის დასაწყისში საბჭოთა რკინიგზებზე დაგებული იქნა დაახლოებით 2,2 ათასი კილომეტრი უპირაპირო ლიანდაგი და დაახლოებით 4,5 ათასი კილომეტრი გრძელი რელსი, ხოლო 1966 წლის დასაწყისისთვის — დაახლოებით 5,5 ათასი კილომეტრი უპირაპირო ლიანდაგი. შემდგომში უპირაპირო ლიანდაგის დანერგვის ტემპები იზრდებოდა. ლიანდაგის ზედნაშენის კონსტრუქცია ვითარდებოდა ექსტენსიური მეთოდებით — იგებოდა უფრო მძიმე ტიპის რელსები, ღორღის ბალასტი, რკინა-ბეტონის შპლები. იზრდებოდა სარელსო წნულების დასაშვები სიგრძე 800 მეტრამდე (1963 წელი); 950 მეტრამდე (1982 წელი); ბლოკ-მონაკვეთის სიგრძემდე. ხოლო ტონალურ სარელსო ჯაჭვამდე ან მის გარეშე მონაკვეთებზე, მაგრამ სარელსო ჩანართების შედუღებით მაღალი სიმტკიცის იზოლირებადი პირაპირებით, რომელთაც გააჩნდათ წინააღმდეგობა გაწყვეტაზე არანაკლებ 2,5 მეგანიუტონისა, — გადასარბენის სიგრძემდე (2000 წელი).

მეტროპოლიტენებში, სადაც ლიანდაგის ტემპერატურა იცვლება საკმაოდ ვიწრო დიაპაზონში, უპირაპირო ლიანდაგმა ფართე გავრცელება მოიპოვა 1940-იან წლებში. კიევის და უფრო გვიანდელი მეტროპოლიტენები საბჭოთა კავშირში საფუძველშივე პროექტირდებოდა უპირაპირო ლიანდაგებით. მაგრამ სადგურის წინ და მის შემდგომ არსებობენ გამათანაბრებელი წნულები რგოლური ლიანდაგით.

## კონსტრუქცია 
thumb|შედუღებული პირაპირი, შედუღებული ალუმინოთერმული მეთოდით
thumb|შედუღებული პირაპირი რუსეთის რკინიგზაზე, აღნიშნული ნომრითა და მარკირებით
პოსტ-საბჭოთა ქვეყნების რკინიგზებზე ექსპლოატაციაში იმყოფებიან ტემპერატურულად დაძაბული უპირაპირო ლიანდაგების კონსტრუქციები. უპირაპირო ლიანდაგების მუშაობის ჩვეულებრივი რგოლური ლიანდაგებისგან მუშაობისგან ძირითადი განსხვავება ისაა, რომ სარელსო წნულებში მოქმედებენ მნიშვნელოვანი გრძივი ძალები, რომლებსაც იწვევენ ტემპერატურის ცვალებადობები. დამატებითი ზემოქმედება უპირაპირო ლიანდაგზე იწვევენ ძალები, რომლებიც იქმნება ლიანდაგის გასწორების, ლიანდაგის რეხტირების, ღორღის გაწმენდისა და სხვა სალიანდაგო სარემონტო სამუშაოების ჩატარებისას.

### წნულის მუშაობა 
thumb|წნულის მუშაობის გრაფიკი (წნულის მოძრაობები დამაგრებისას და მის გარეშე)
იმისათვის რომ გავიგოთ თუ როგორ მუშაობს უპირაპირო ლიანდაგი აუცილებელია წარმოვიდგინოთ სარელსო წნული თავისუფალ მდგომარეობაში. თავისუფალ მდგომარეობაში წნულის გახურება გამოიწვევს მის თანაბარ დაგრძელებას, რადგან გახურებისგან მისი სხეული ფართოვდება. თავისუფალ მდგომარეობაში წნულის გაგრილება გამოიწვევს მის თანაბარ შემოკლებას, რადგან გაცივებისას სხეული მოკლდება. თანაც ეს ხდება გარე მექანიკური წინააღმდეგობის გარეშე; წნული გაცივებისა თუ გაცხელების დროს ლიანდაგში ჩაგებისას ცდილობს შეიცვალოს საკუთარი სიგრძე, მაგრამ მას ხელს უშლის სამაგრი ნაწილები. წნულის სიგრძის ცვლილება წარმოიქმნება, მაგრამ გაცილებით ნაკლები, ვიდრე თავისუფალ მდგომარეობაში. უპირაპირო ლიანდაგში წნულების დაგრძელება ან დამოკლება წარმოიქმნება მხოლოდ ბოლო მონაკვეთებში, ამ ბოლო მონაკვეთებს უწოდებენ სუნთქვით მონაკვეთებს. წნულები სუნთქავენ გამათანაბრებელ რელსებში არსებული ღრეჩოების დახმარებით.

განვიხილოთ ორი წერტილის გადაადგილება წნულში. პირველი წერტილი მდებარეობს წნულის ბოლოდან 10 მეტრის მანძილზე. მეორე წერტილი მდებარეობს წნულის ბოლოდან 100 მეტრის მანძილზე. წნული ხურდება მზის სხივებით და ცდილობს დაგრძელებას. პირველი წერტილის დაგრძელებას ეწინააღმდეგება 20 სამაგრი 10 მეტრის მანძილზე, ხოლო მეორე წერტილის დაგრძელებას ეწინააღმდეგება უკვე 200 სამაგრი 100 მეტრის მანძილზე. მეორე წერტილის გადაადგილების წინააღმდეგობა 10-ჯერ მეტია, ვიდრე პირველის, ამიტომაც გადაადგილების სიდიდე პირველ წერტილში იქნება უფრო დიდი, ვიდრე მეორეში.

შედეგად, უპირაპირო ლიანდაგის მუშაობაში, უფრო ზუსტად — უპირაპირო ლიანდაგის წნულის მუშაობაში, გადაადგილდება მხოლოდ ბოლო მსუნთქავი მონაკვეთები. გადაადგილება ნელ-ნელა მცირდება წნულის ბოლოდან შუისკენ და უფრო შორი მიმართულებით, ხოლო წნულის დიდ ნაწილში გადაადგილება უმნიშვნელოა. იმის გამო, რომ უპირაპირო ლიანდაგში წნულის დაგრძელება ან დამოკლება წარმოიქმნება არა სრულ დონეზე, ეს არშემდგარი დაგრძელება და დამოკლება მჟღავნდება ძალების სახით. ზაფხულში წნულის არშემდგარმა დაგრძელებამ შესაძლებელია გამოიწვიოს ლიანდაგის გავარდნა. ზამთარში წნულის არშემდგარმა დამოკლებამ შესაძლებელია გამოიწვიოს შედუღებული პირაპირის გატეხვა  და დიდი ღრეჩოს გაჩენა.

დამაგრების ტემპერატურა — სარელსო წნულების დამაგრების ტემპერატურაა ცელსიუსის გრადუსებში, რომლის დროსაც წნულში არ არსებობს ძალა. სხვა სიტყვებით, თუ წნულის ისეთი ტემპერატურის დროს, რომელიც დამაგრების ტემპერატურის ტოლია, წნულს შევასუსტებთ, მაშინ ის არ შეიცვლის საკუთარ სიგრძეს. წნულის დამაგრების ტემპერატურა — ყველაზე უფრო მთავარი ინფორმაციაა უპირაპირო ლიანდაგის შენახვისას, იმიტომ რომ დამაგრების ტემპერატურა გავლენას ახდენს წნულში ძალების სიდიდეზე. რაც უფრო დიდია სხვაობა წნულის მიმდინარე ტემპერატურასა და წნულის დამაგრების ტემპერატურას შორის, მით მეტია დამაგრძელებელი და დამამოკლებელი ძალები. ყველა რეგიონისთვის არსებობს წნულის დამაგრების საკუთარი ოპტიმალური ტემპერატურა.

### გეგმა და პროფილი 
უპირაპირო ლიანდაგი ღორღის და ასბესტის ბალასტზე უნდა დაიგოს პირდაპირ მიმართულებებზე და 250 მეტრზე არანაკლებ რადიუსიან მოხვეულებში. სადგურის ლიანდაგებზე ხრეშის ან ქვიშა-ხრეშოვანი ბალასტის გამოყენებისას დასაშვებია უპირაპირო ლიანდაგის დაგება მოხვეულებში არანაკლებ 600 მეტრიანი რადიუსისა, ასევე შეიძლება დაიგოს ხიდებზე არსებულ ხის განძელებზე. უპირაპირო ლიანდაგების მონაკვეთებზე ქანობის სიდიდე, როგორც წესი, არ იზღუდება. გეგმისა და პროფილის ელემენტების შეხამება უნდა აკმაყოფილებდეს რგოლური ლიანდაგის ნორმებს და ტექნიკურ პირობებს.

### მიწის ვაკისი და ბალასტის ფენა 
მიწის ვაკისი უნდა იყოს მტკიცე და მდგრადი და ქონდეს საკმარისი ზომები ბალასტის პრიზმის მოსათავსებლად. ამისათვის უპირაპირო ლიანდაგის პროექტირების სტადიისას ის უნდა იყოს გამოკვლეული რკინიგზის მიწის ვაკისის მოვლა-შენახვის ინსტრუქციის შესაბამისად. არ დაიშვება 10 მმ-ზე მეტი სიმაღლის სიღრმეები, ლიანდაგის ჯდენები, ყრილზე ფერდოების ჩამოცურება და მიწის ვაკისის სხვა სახის დეფორმაციები. ისინი უპირაპირო ლიანდაგის დაგებამდე უნდა იყვნენ აღმოფხვრილები ლიანდაგის გეგმა-გამაფრთხილებელი გასწორებისა და რემონტის სამუშაოების ტექნიკური პირობების შესაბამისად.

უკატეგორიო და 1—2 კატეგორიის უპირაპირო ლიანდაგის მონაკვეთებზე ბალასტი უნდა იყოს ღორღის (ახალი ან გასუფთავებული — ძირითადი ვარიანტი). 3—5 კატეგორიის ლიანდაგებზე დასაშვებია ასბესტის ბალასტი. ღორღი უნდა იყოს 25—60 მმ-ანი ფრაქციის, მხოლოდ მაგარი ქანების სიმტკიცით И20 და У75 ГОСТ 7392-85-ის („რკინიგზის ბალასტის ფენის ბუნებრივი ქვების ღორღი“) მიხედვით. ასბესტის ბალასტი უნდა შეესაბამებოდეს „სერპენტინიტების დაქუცმაცების შედეგად მიღებული ქვიშა-ღორღოვანის ნარევი რკინიგზის ბალასტის ფენისთვის“ ტექნიკურ პირობებს. 4—5 კატეგორიის ლიანდაგებზე შესაძლებელია გამოყენებული იქნეს ღორღი სიმტკიცით И40 და У50, ხრეშის ან ქვიშა-ხრეშოვანი ბალასტი, 5 კატეგორიის ლიანდაგებზე — რკინიგზაში გამოყენებადი ყველა სახის ბალასტი. სამგზავრო მატარებლების მოძრაობისათვის დაშვებულ ჩქაროსნული ლიანდაგის მონაკვეთებზე ასბესტის ბალასტის გამოყენება არ დაიშვება.

უპირაპირო ლიანდაგის მონაკვეთებზე ბალასტის პრიზმის მხრის სიგანე უნდა იყვეს: უკატეგორიო ლიანდაგებზე, 1-2 კატეგორიის — 45 სმ, 3—5 კატეგორიის — 40 სმ; ბალასტის პრიზმის ქანობის სიდიდე ბალასტის ყველა სახეობებში უნდა იყოს 1:1,5. ბალასტის პრიზმის ზედაპირი უნდა იყოს ერთ დონეზე რკინა-ბეტონის შპლების შუა ნაწილის ზედაპირთან.

### შპლები და რელსები 
უპირაპირო ლიანდაგში გამოყენებული უნდა იყვეს რკინა-ბეტონის შპლები. 1-4 კატეგორიის რკინიგზებზე ხიდებზე БМП-ს ტიპის რკინა-ბეტონის ფილებით უპირაპირო ლიანდაგის დაგებისას, რკინიგზის ხიდის ლითონის მალის ნაშენზე რკინა-ბეტონის ფილაზე უბალასტო ხიდის ვაკისის დაპროექტებისა და გამოყენების ინსტრუქციის თანახმად, ეს კონსტრუქციები უშუალოდ ებმება რკინა-ბეტონის შპლიან რელსქვეშა საფუძველს. ხიდებისთვის განკუთვნილი სპეციალური რკინა-ბეტონის შპლები მზადდება და იგება რკინა-ბეტონის შპლებით ლიანდაგის მოწყობისას ხიდებზე ბალასტზე მოძრაობის დამცავი მოწყობილობების მოწყობისა და კონსტრუქციების მითითებების შესაბამისად.
thumb|უპირაპირო ლიანდაგში ჩაგებული 4 გამათანაბრებელი რელსი. დამკვირვებლიდან მესამე პირაპირი — ავტობლოკირების ბლოკ-უბნის იზოლირებული პირაპირი შუშაპლასტიკური ზედებით
thumb|იზოლირებული პირაპირი ახლო ხედით. ჩვეულებრივი პირაპირებისგან განსხვავებით, როგორც წესი, ის აღინიშნება საღებავით, ყველაზე უფრო ხშირად — წითლად
thumb|„სტანდარტული“ პირაპირი, რომელიც ასევე გამოიყენება გამათანაბრებელი რელსების შესაერთებლად. წინა პლანზე ნაჩვენებია ორი რელსის მოტეხილი ელექტრული შეერთება, უკანა პლანზე ის არსებობს
სარელსო წნულები უპირაპირო ლიანდაგებისთვის უკატეგორიო და 1-2 კატეგორიის ლიანდაგებისთვის უნდა შედუღდეს ელექტროკონტაქტური მეთოდით ახალი თერმულად მტკიცე პირველი ჯგუფის პირველი კლასის Р65 ტიპის რელსებისგან სიგრძით 25 მეტრი ჭანჭიკების ნახვრეტების გარეშე. წნულების შედუღება ახალი რელსებისგან სიგრძით 25 მეტრზე ნაკლები დასაშვებია სალიანდაგო სამსახურის უფროსის ნებართვით.

500 მეტრის რადიუსზე დაბალ მოხვეულ უბნებზე სარელსო წნულების გარე ძაფზე, სადაც შეიმჩნევა რელსის თავის ინტენსიური გვერდითი ცვეთა, გამოყენებული უნდა იყოს წნულები, რომლებიც შედუღებულია უპირატესად მაღალი ცვეთამედეგობის მქონე რელსებით Р65К (ევტექტოიდური). რელსის თავის გვერდითი ცვეთის ინტენსივობის შესამცირებლად ღონისძიებების მიღებისას დასაშვებია გამოყენებული იქნას თერმულად მტკიცე რელსებისგან შედუღებული წნულები.

3 კატეგორიის ლიანდაგებისთვის წნულები შეიძლება შედუღებულები იყვნენ ძველვარგისი რელსებისგან, რომლებმაც გაიარეს კომპლექსური რემონტი სტაციონარულ რელსშემდუღებელ საწარმოებში ან რელსისგამხეხი მატარებლების საშუალებით რელსის თავის პროფილური დამუშავებით ლიანდაგში გარემონტებულები და უნდა აკმაყოფილებდნენ რკინიგზის გარემონტებული შედუღებული ძველვარგისი რელსების ტექნიკურ პირობებს, 4-5 კატეგორიის ლიანდაგებისათვის — წნულები შეიძლება შედუღებულები იყვნენ ძველვარგისი რელსებით, მათ შორის ხელახლა დაგება ურემონტოდ.

25 მეტრზე უფრო გრძელ ხიდებზე და გვირაბებში უპირაპირო ლიანდაგებში ძველვარგისი რელსების გამოყენება არ დაიშვება.

ახალი რელსები, რომლებიც დუღდება რელსშესადუღებელი საწარმოების პირობებში ერთ წნულად, უნდა იყვნენ ერთი ტიპის, ერთი კლასის, ერთნაირი თერმული სიმტკიცის, ერთი მწარმოებლის (მეტალურგიული კომბინატის), ფოლადის ერთი მარკის და შეესაბამებოდეს რკინიგზის ახალი შედუღებული რელსების ტექნიკური პირობების მოთხოვნებს. გამონაკლისის სახით დაიშვება სხვადასხვა მეტალურგიული კომბინატების რელსებისგან მოკლე წნულების შედუღება.

სარელსო წნულის ბოლოებში და გამათანაბრებელ რელსებზე ჭანჭიკების ნახვრეტები ზომებისა და მდებარეობის მიხედვით უნდა შეესაბამებოდნენ ГОСТ 8161-75 „რელსების კონსტრუქცია და ზომები“-ს მოთხოვნებს. ნახვრეტი უნდა იყოს სამი ცალი წნულის ან გამათანაბრებელი რელსის თითოეულ ბოლოზე.

800 მეტრიანი სიგრძის წნულში რელსები დუღდება რელსშესადუღებელ საწარმოში. ამ წნულების ერთმანეთზე შედუღება პროექტში დადგენილი უფრო გრძელი წნულის მისაღებად ხორციელდება ლიანდაგში სალიანდაგო რელსშესადუღებელი მანქანის მიერ. პირაპირები, რომელსაც ადუღებს სალიანდაგო რელსშემდუღებელი მანქანა ქრომის მაღალი შემცველობის (0,4 %-ზე მეტი) რელსებისგან, შედუღების შემდეგ უნდა გაიაროს თერმული დამუშავება სპეციალური გადამტანი დანადგარით.

ლიანდაგში ახლადჩაგებული სარელსო წნულების სიგრძეს ადგენს პროექტი ადგილობრივ პირობებზე დამოკიდებულებით (ისრული გადამყვანების, ხიდების, გვირაბების, 350 მეტრზე ნაკლები რადიუსის მრუდების და ა. შ. მდებარეობის მიხედვით) და უნდა იყოს, როგორც წესი, ბლოკ-უბნების სიგრძის ტოლი, მაგრამ არა 400 მეტრზე ნაკლები. ტონალური სარელსო წნულების უბნებზე, რომლებიც არ ითხოვენ იზოლირებულ პირაპირებს, ან ტონალური სარელსო წნულების გარეშე სარელსო ჩანართების შედუღებისას გაწყვეტის საწინააღმდეგო (არანაკლებ 2,5 მეგანიუტონისა) მაღალი სიმტკიცის იზოლირებული პირაპირებით, დასაშვებია გადასარბენის სიგრძემდე წნულების ჩაგება.

S-ის მსგავსი და 500 მეტრზე ნაკლები რადიუსის ერთმაგ მრუდიან უბნებზე, სადაც შეიმჩნევა რელსის თავის ინტენსიური გვერდითი ცვეთა, სალიანდაგო სამსახურის უფროსის ნებართვით დასაშვებია მოკლე წნულების ჩაგება 350 მეტრზე არანაკლები სიგრძის წნულები.

უფრო მოკლე წნულები, მაგრამ 100 მეტრზე არანაკლები, დასაშვებია ჩაიგოს სადგურებში ისრულ გადამყვანებს შორის. ამასთან მათი ბოლოები უნდა იყოს გამოყოფილი ისრული გადამყვანებიდან ორი წყვილი გამათანაბრებელი რელსით სიგრძით 12,5 მეტრი, ხოლო წნულის და გამათანაბრებელი რელსების ბოლოები გადაჭერილი უნდა იყოს მაღალი სიმტკიცის საპირაპირე ჭანჭიკებით. მაღალი სიმტკიცის საპირაპირე ჭანჭიკების არქონისას წნულების სიგრძე უნდა იყოს არანაკლებ 150 მეტრი.

მრუდებში ჩაგებულ წნულებს უნდა ქონდეთ სხვადასხვა სიგრძე შიდა და გარე ძაფების მიხედვით, რათა მათი ბოლოები პირაპირში მდებარეობდნენ ერთ ხაზზე. არ დაიშვება პირაპირში წნულის რომელიმე ბოლოს (გინდ ერთი ძაფის, ან მეორის) ერთი შვეული ხაზიდან 8 სმ-ზე მეტით აცდენა.

მიუხედავად მათი სიგრძისა სარელსო წნულებს შორის იზოლირებული პირაპირების არარსებობის შემთხვევაში უნდა ჩაიგოს ორი ან სამი წვვილი  გამათანაბრებელი რელსი სიგრძით 12,5 მეტრი. გამათანაბრებელ რელსებზე ანაკრები საიზოლაციო პირაპირების მოწყობისას, მათ შორის შუშაპლასტიკური ზედებით, იგება ოთხი წყვილი გამათანაბრებელი რელსი საიზოლაციო პირაპირების მდებარეობით გამათანაბრებელი რელსების შუაში ან სამი წყვილი გამათანაბრებელი რელსი საიზოლაციო პირაპირების გამათანაბრებელი რელსების მეორე წყვილის შუაში, რომლებიც უზრუნველყოფენ გატეხვის წინააღმდეგობას არანაკლებ 1,5 მეგანიუტონისა. იმ შემთხვევაში, თუ უპირაპირო ლიანდაგი ებმის რგოლურ ლიანდაგს ან ისრულ გადამყვანებს, რომლების არ არიან შედუღებული წნულში, მიბმის ადგილას უნდა იყოს დაგებული ორი წყვილი გამათანაბრებელი რელსები სიგრძით 12,5 მეტრი.

ტონალური ავტობლოკირებით მოუწყობელ უბნებზე გადასარბენის ტოლი სიგრძის წნულები სარელსო ჩანართების დახმარებით ერთდებიან მაღალი სიმტკიცის მქონე იზოლირებულ პირაპირებთან, რომელიც შედუღებულია სარელსო წნულების ბოლოებთან.

### ხელოვნური ნაგებობები 
ხიდებზე უპირაპირო ლიანდაგის დაგებამდე ხიდი უნდა იყოს გამოკვლეული. არ დაიშვება დეფექტების აღმოფხვრამდე ხიდებზე უპირაპირო ლიანდაგის დაგება: ხიდებზე, რომელთა ბურჯებიც ექვემდებარება ჯდენებს, ძვრებს და სხვა სახის დეფორმაციებს; კონსტრუქციულ ნაწილში სიცარიელეების მქონეს; ბურჯების ნაწილებს, რომელთა დამაგრება არ ექვემდებარება სამშენებლო ნორმების და წესების 2.05.03-84 „ხიდები და მილები“-ს მოთხოვნებს; რკინა-ბეტონის ფილებიან უბალასტო ხიდის ვაკისს (БМП), რომელსაც გააჩნია დაზიანებული შუალედური ფენა; ხიდის ძველვარგის ხის განძელებს და დეფექტური ლითონის განივებს, ასევე ხიდებზე ბალასტზე სვლით, რომლის ფარგლებშიც შპლის ქვედა ფუძე ბალასტური ღარის ბორტის მაღლა მდებარეობს.

უპირაპირო ლიანდაგი იგება ხიდებზე ბალასტიან და ხიდებზე უბალასტო ხიდის ვაკისზე. კოჭურ მალებიანი კონსტრუქციის რკინა-ბეტონის ხიდებზე ბალასტზე სვლით სიგრძით 33,6 მეტრამდე და თაღოვან ხიდებზე უპირაპირო ლიანდაგი იგება მალების კონსტრუქციების ჯამური სიგრძის შეუზღუდავად. როგორც სამაგრები ხიდებზე ბალასტზე სვლით რკინა-ბეტონის კოჭური და თაღოვანი მალების კონსტრუქციებით გამოიყენება ქვედების სამაგრები ღუნვამედეგი, ხოლო მათი არარსებობის შემთხვევაში — მტკიცე კლემებით. ხიდებზე ბალასტზე სვლით და მათ მისასვლელებზე გამოიყენება ხიდის სპეციალური რკინა-ბეტონის შპალი კონტრკუთხოვანების დასამაგრებელი ნახვრეტებით, რომელიც დაგებულია ეპიურით 2000 ცალი/კმ. კონტრკუთხოვანებს აგებენ ხიდებზე, რომელთა მთლიანი სიგრძე 50 მეტრზე მეტია. გზაგამტარებზე კონტრკუთხოვანები იგება მაშინ, როდესაც მისი მთლიანი სიგრძე 25 მეტრზე მეტია. კონტრკუთხოვანებს უნდა ქონდეთ განიკვეთი 160´160´16 მმ.

ხიდებზე და მათ მისასვლელებზე ბალასტის სახით გამოიყენება მყარი ქანებისგან დამზადებული ღორღი სიმტკიცით И20 და У75. ექსპლოატაციაში მყოფი ასბესტის ბალასტი ლიანდაგის გეგმიური კაპიტალური რემონტის დროს უნდა შეიცვალოს ღორღის ბალასტზე. ხიდებზე ბალასტის პრიზმის მხრის სიგანე უნდა იყოს, როგორც წესი, 25 სმ-ზე არანაკლები. მხრის სიგანე შეიძლება შემცირდეს, თუ ხიდზე შპლის ფუძე ბალასტური ღარის ბორტის სიმაღლის არანაკლებ 10 სმ-ის ქვემოთ მდებარეობს. რელსქვეშა ზონაში შპლის ქვეშ ბალასტის ფენის სისქე უნდა იყოს, როგორც წესი, არანაკლებ 25 სმ-სა. ბალასტის უფრო ნაკლები სისქე დასაშვებია სალიანდაგო სამსახურის უფროსთან შეთანხმებით 4—5 კატეგორიის ლიანდაგებზე, მაგრამ ყველა შემთხვევაში ის შეიძლება იყოს არანაკლებ 15 სმ-სა.

ხიდების ხის განძელებიან უბალასტო ხიდებზე, ლითონის განივებით და რკინა-ბეტონის БМП ფილებით უპირაპირო ლიანდაგი იგება: ერთმალიანზე — მალების კონსტრუქციის სიგრძეზე 55 მეტრამდე და მრავალმალებიანზე — მალების კონსტრუქციების ჯამური სიგრძით 66 მეტრამდე, როდესაც გათვალისწინებულია შემდეგი პირობები:
* ხიდებზე, რომელთა მალების კონსტრუქციების ჯამური სიგრძე 33 მეტრამდეა სარელსო წნულები უნდა დამაგრდეს ხიდის განძელებზე КД-65 ტიპის სამაგრებით, ლითონის განივებზე და რკინა-ბეტონის БМП ფილებით — მოჭრილთათებიანი КБ-65 ტიპის სამაგრებით, ანუ რელსის ფუძის დაჭერის გარეშე;
* ხიდებზე, რომელთა მალების კონსტრუქციების ჯამური სიგრძე 33 მეტრი და მეტია სარელსო წნულებს ამაგრებენ ხიდის განძელებზე, ლითონის განივებზე და რკინა-ბეტონის БМП ფილებით თითოეული მალების კონსტრუქციის უძრავი ბურჯების ნაწილებში სიგრძით 0,25 მ — საკლემე სამაგრებით დაჭერილი ფუძეებით, ანუ საკლემე ჭანჭიკებზე ქანჩების ნორმატიული დაჭერით, ხოლო მალების კონსტრუქციების დანარჩენ სიგრძეზე — ისევე, როგორც ხიდებზე ჯამური სიგრძით 33 მეტრამდე, ანუ ფუძის დაჭერის გარეშე;
* ხიდის ხის განძელებიან ხიდებზე, სარელსო წნულების დამაგრებული მონაკვეთების საზღვრებში, ხიდის განძელები მაგრდება ჰორიზონტალური ჭანჭიკებით, რომლებიც დაყენებულია ყოველ მესამე განძელზე;
* რკინა-ბეტონის БМП ფილებიან ხიდებზე მალების კონსტრუქციის მთელ სიგრძეზე უნდა მოეწყოს რელსქვეშა რეზინის ან რეზინოკორდული საფენები. რკინა-ბეტონის БМП ფილებიან ხიდებზე მალების კონსტრუქციის უბნებზე, სადაც წნულები მაგრდება რელსის ფუძის დაჭერის გარეშე, თითოეულ რელსქვეშა საყრდენზე უნდა მოეწყოს ლითონის П-ს მსგავსი პლასტინები ხახუნის კოეფიციენტის შემცირებისათვის რელსის ფუძესა და საფუძველს შორის.
ხიდების გადამფარავი სარელსო წნულების ბოლოები უნდა მდებარეობდნენ მათ საზღვრებს გარეთ არანაკლებ 100 მ მანძილზე ბურჯის საკარადე კედლიდან, როდესაც ხიდის სიგრძე 33 მეტრი და უფრო გრძელია და 50 მ მანძილზე, როდესაც ხიდის სიგრძე 33 მეტრამდეა.

ყველა ხის და ლითონის განივებიან უბალასტო ხიდებზე უნდა დაყენდეს წარეკვსაწინააღმდეგო კუთხეები და კონსტრკუთხები.

რკინა-ბეტონის БМП ფილებიან ხიდებზე ყენდება კონსტრკუთხები.

ლითონის მრავალმალიან ხიდებზე, როდესაც მალების კონსტრუქციების ჯამური სიგრძე 66 მეტრზე მეტია და ერთმალიანზე სიგრძით 55 მეტრზე მეტი იგება რგოლური ან უპირაპირო ლიანდაგი სალიანდაგო სამსახურის უფროსის ბრძანებით.

უპირაპირო ლიანდაგი გვირაბებში იგება ისევე,, როგორც გვირაბის ფარგლებს გარეთ. ამასთან წნულების დამაგრების ტემპერატურა დგინდება ისევე, როგორც ღია უბნებზე. 300 მეტრზე უფრო გრძელი სიგრძის გვირაბებში, როდესაც წნულები მდებარეობს მთლიანად გვირაბს შიგნით, რელსების ტემპერატურის საანგარიშო ამპლიტუდას იღებენ 20 °C-ით ნაკლებს, ვიდრე გვირაბს გარეთ.

სარელსო წნულები გვირაბში სიგრძით 300 მეტრზე მეტი და მათ მისასვლელებთან დუღდება ელექტროკონტაქტური მეთოდით რელსშემდუღებელი მანქანებით ბლოკ-უბნის სიგრძეზე, რომელთა საზღვრის მიხედვით ეწყობა მაღალი სიმტკიცის საიზოლაციო პირაპირები.

გვირაბებში უპირაპირო ლიანდაგი შეიძლება დაიგოს, როგორც ბალასტიან, ასევე უბალასტო საფუძველზე. ბალასტი გვირაბებში, როგორც მათ მისასვლელებთან, უნდა იყოს მყარქანიანი ქვის ღორღის. ბალასტის ფენის სისქე შპლების ქვეშ — არანაკლებ 25 სმ-სა. იმ შემთხვევებში, როდესაც გვირაბის გაბარიტები არ იძლევა საშუალებას ქონდეს ბალასტის ფენის მოცემული სისქე, დასაშვებია მისი შემცირება 20 სმ-მდე და გამონაკლისის სახით სალიანდაგო სამსახურის უფროსის ნებართვით შემცირდეს — 15 სმ-მდე. შპლების ქვეშ 20 სმ-ზე მეტი ბალასტის სისქის შემთხვევაში უპირაპირო ლიანდაგებს გვირაბში და მის მისასვლელთან აგებენ რკინა-ბეტონის შპლებით; შპლების ქვეშ უფრო ნაკლები ბალასტის სისქის შემთხვევაში — ხის შპლებით КД ტიპის სამაგრებით. კაპიტალური რემონტის სამუშაოთა დაწყებამდე დასაშვებია შენარჩუნდეს ომბოხებით დამაგრება ქვედების ხუთი ომბოხით დაჭედებით და ზამბარიანი წარეკვწინაღების დაყენება თითოეულ შპალთან 100 მეტრ სიგრძეზე ხის შპლებიანი ლიანდაგის დაგებიდან; გვირაბის სიგრძის დანარჩენ ნაწილზე — ერთი შპლის გამოტოვებით.

შპლების რაოდენობა გვირაბებში და მათთან მისასვლელებში სიგრძით 100 მ უნდა იყოს 2000 ცალი/კმ.

ხის შპლებიანი და გამყოფსამაგრებიანი უპირაპირო ლიანდაგის დაგების დროს КД ტიპის ქვედები თითოეულ შპალზე მაგრდება ოთხი სჭვალით.

გვირაბებში უპირაპირო ლიანდაგის დაგებისას ელექტრული წევისა და მაღალი ტენიანობის დროს აუცილებელია გათვალისწინებული იქნეს რელსების და სამაგრების დაცვის ღონისძიებები კოროზიისაგან: გამოიშროს გვირაბები; დაყენდეს სავენტილაციო მოწყობილობები, რომლებიც მუდმივი დენის დროს ამცირებენ წევის დენების გაჟონვას; წაესვას ანტიკოროზიული საფარი; გაუმჯობესდეს რელსების და სამაგრების იზოლაცია.

## მოვლა-შენახვა და რემონტი 
უპირაპირო ლიანდაგის რემონტის და მიმდინარე მოვლა-შენახვის ყველა სამუშაო მიმდინარეობს მათი დამაგრების ტემპერატურის რელსების დასაშვები გადახრის ტემპერატურასთან შედარების მიმართებაში. სამუშაოების მსვლელობისას ორგანიზებული უნდა იყოს რელსების ტემპერატურის უწყვეტი კონტროლი, რომელიც ხორციელდება გადასატანი თერმომეტრების დახმარებით. ტემპერატურაზე მუდმივი კონტროლი ხორციელდება სალიანდაგო მეურნეობების სპეციალურ ტემპერატურულ სტენდებზე იმ ადგილებში, რომელიც განსაზღვრულია რკინიგზის გეოფიზიკური სადგურის მიერ, ასევე რკინიგზის მეტეოსადგურის სტენდებზე.

რელსების ტემპერატურის სადღეღამისო და გრძელი პროგნოზები დროულად უნდა მიეწოდოს სალიანდაგო მეურნეობის ხელმძღვანელობას და სალიანდაგო ოსტატებს სამუშაოთა დაგეგმვის საწარმოებლად და აუცილებელი უსაფრთხოების ღონისძიებების მისაღებად რელსების ექსტრემალური ტემპერატურების პერიოდში.

სალიანდაგო მანქანების გამოყენებით სალიანდაგო სამუშაოების ჩატარების წინ უზრუნველყოფილი უნდა იყოს საკლემე და ჩასადგმელი ჭანჭიკების ქანჩების დამაგრება ნორმირებულ სიდიდემდე.

ზაფხულში რელსების ტემპერატურის ზრდისას, როდესაც იგი მოცემული რეგიონისთვის ყველაზე უფრო მაღალთან ახლოს მყოფია, ხოლო ზამთარში, როდესაც ტემპერატურა ეცემა 60 °C-ზე უფრო მეტით დამაგრების ტემპერატურასთან შედარებით ან როდესაც ჰაერის ტემპერატურა −30 °C-ზე უფრო ნაკლებია, ასეთი ტემპერატურების მოქმედების მთელ პერიოდში უპირაპირო ლიანდაგის ზედამხედველობა უნდა იქნეს გაზრდილი. უპირაპირო ლიანდაგის დამატებითი შემოწმებებისა და დათვალიერების წესებს და ვადებს ადგენენ სალიანდაგო მეურნეობების ხელმძღვანელები.

ცხელი ზაფხულის დღეებში სავალდებულოა ლიანდაგის მდგომარეობის განსაკუთრებით ყურადღებით დაკვირვება გეგმაში. ნამდვილი მდგომარეობიდან გეგმაში ლიანდაგის მნიშვნელოვანმა გადახრებმა 8—15 მეტრ სიგრძეზე შეიძლება გამოიწვიოს მისი გავარდნის საშიშროება. ზაფხულში ცხელი ამინდის დროს გეგმაში მკვეთრი კუთხეების გამოჩენისას საჭიროა დაუყოვნებლივ შემოიფარგლოს უწესივრობის ადგილი გაჩერების სიგნალით და დაუყოვნებლივ დაიწყოს უწესივრობის აღმოფხრვა.

გეგმაში ლიანდაგის გადახრისას ორივე სარელსო ძაფის მხრივ 10 მმ სიგრძით 10 მ და სარელსო წნულის ტემპერატურის ამაღლება 15 °C-ზე მეტით დამაგრების ტემპერატურასთან შედარებით კუთხე გეგმაში დასაშვებია აღმოიფხრას მხოლოდ ორივე სარელსო ძაფზე ტემპერატურული დაძაბულობის განმუხტვის შემდეგ უწესივრობის ადგილიდან უახლოეს გამათანაბრებელ რელსამდე ოპტიმალური ტემპერატურის დროს წნულის მუშაობის ტემპერატურული რეჟიმის შემდგომ აღდგენამდე. სწრაფი განმუხტვის ჩატარების შეუძლებლობის გამო აუცილებელია ამოიჭრას რელსის მცირე ნაჭერი ().

თუ რელსის ტემპერატურის მატება დამაგრების ტემპერატურაზე ნაკლებია 15 °C-ით, მაშინ მარეხტირებელი მანქანით კუთხის აღმოფხვრის შემდეგ აუცილებელია უბანზე შესრულდეს დაძაბულობის რეგულირება, რომელიც მოიცავს სამუშაოთა წარმოების ადგილს და მასთან მიბმულ უბნებს სიგრძით 50 მ და უნდა მოხდეს ბალასტის პრიზმის გამოტენვა შპლების ბოლოებზე, ბალასტის პრიზმის მხრის ჩათვლით.

ზამთარში დაბალი ტემპერატურების დროს განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიექცეს რელსების გასინჯვას, პირველ რიგში — შედუღების ადგილებში მათგან თითოეულ მხარეს 1 მეტრის სიგრძეზე და უნდა მოხდეს დაკვირვება საპირაპირე ღრეჩოების გაფართოებაზე. კონსტრუქტიულთან ახლოს მდგომ ღრეჩოებში და შემდგომში ტემპერატურის დაწევის მოლოდინში აუცილებელია საკლემე, ჩასადგმელ და საპირაპირე ჭანჭიკებზე გადაჭერილი იქნეს ქანჩები წნულის ბოლოებში 50 მ მანძილზე, ერთი წყვილი გამათანებრებელი რელსი უნდა შეიცვალოს უფრო გრძელი რელსებით და უნდა მოხდეს ღრეჩოების დარეგულირება.

10 მეტრზე მეტ მანძილზე ბალასტის პრიზმის ნორმატიული სიგანიდან გადახვევისას უზრუნველყოფილი უნდა იყოს მატარებელთა მოძრაობის უსაფრთხოების ღონისძიებები, რომელიც დამოკიდებულია გადახრის სიდიდეზე და მოსალოდნელ ტემპერატურაზე. თუ მხრის სიგანე 25 სმ-ზე ნაკლებია და ტემპერატურის მოსალოდნელი მატება 15 °C-ზე მეტია სარელსო წნულების დამაგრების ტემპერატურასთან შედარებით მაშინ სიჩქარე იზღუდება 60 კმ/სთ-მდე ან უფრო ნაკლებით, რომელიც დამოკიდებულია ბალასტის პრიზმის კონკრეტულ მდგომარეობაზე და შუალედურ სამაგრებზე.

დაგებისას წნულების დამაგრების მომენტიდან ორგანიზება უნდა მოხდეს საკლემე და ჩასადგმელ ჭანჭიკებზე ქანჩების მოჭერის და წნულების გრძივი წარეკვის მუდმივი კონტროლი. წარეკვის არსებობაზე მიუთითებს კლემების კვალი რელსის ფუძეზე, შპლებზე ქვედების წაცურება, გაბუშტვა ან ბალასტის არამყარი შეხება შპლების გვერდით კიდეებთან და მათი გადახრა.
thumb|შპლის მოსანიშნი წერტილი
კონტროლი წნულის წარეკვაზე ხორციელდება სარელსო წნულის საკონტროლო კვეთების გადაადგილებაზე *„შპლის მოსანიშნ წერტილთან“* მიმართებაში. ამ კვეთებს აღნიშნავენ განივი ზოლებით სიგანით 10 მმ, ღია ფერის ზეთიანი საღებავით რელსის ფუძის ზემოთ და რელსის ყელზე  ლიანდაგის შიგნიდან ქვედის გვერდით კიდეზე. დამატებით, ზუსტად ღერძზე ქვედთან, ხდება თხელი გამოსახულების დასმა ლითონის ბასრი ინსტრუმენტით რელსის ფუძეზე.

უპირაპირო ლიანდაგის მოვლა-შენახვაში გათვალისწინებული უნდა იყოს დაძაბულობის სეზონგარეშე დანმუხტვა. *დაძაბულობის განმუხტვა* უნდა განიხილებოდეს, როგორც განსაკუთრებული სამუშაო და უნდა სრულდებოდეს შემდეგ შემთხვევებში:
* ექსპლოატაციის მუდმივ რეჟიმზე წნულების ხელმეორედ დამაგრებისას ჩაგების დროს მათი ისეთი ტემპერატურის მომენტში დამაგრების შემდეგ, რომელიც განსხვავებულია ოპტიმალურისგან, ან საჭიროების შემთხვევებში, შედუღების წინ ექსპლოატაციაში მყოფი წნულების გრძელ წნულებში;
* ლიანდაგში გადაუდებელი აუცილებელი სარემონტო სამუშაოებისას დასაშვებზე მეტი ტემპერატურის დროს, მათ შორის ლიანდაგის გეგმაში შექმნილი მკვეთრი კუთხეების გამოსწორებისას;
* სარელსო წნულების მთლიანობის საბოლოო აღდგენის შემდეგ, თუ ის შედუღებული იქნა საანგარიშო ტემპერატურული ინტერვალის ფარგლებს გარეთ;
* და ა. შ.
შპლებზე და პირაპირებზე დამაგრებიდან განთავისუფლების შემდეგ წნულის დაძაბულობის მთლიანად მოსახსნელად უნდა დადგეს ტრიალა გორგოლაჭებიან საყრდენებზე ან სრიალა წყვილ პლასტინებზე, რომელიც ყენდება თითოეულ მე-15-ე შპალზე.

## სქოლიო
კატეგორია:სალიანდაგო მეურნეობა