open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ძალისის ნამოსახლარი

**ძალისის ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ძალისის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, მდინარე ნარეკვავის ნაპირზე, გორაზე. თარიღდება I-IV საუკუნეებით. ნამოსახლარი გათხარა ი. ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიის და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის მცხეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, ა. ბოხოჩაძის ხელმძღვანელობით. გორა (300X200 მეტრი, სიმაღლე 56 მეტრი) ვაკეზეა აღმართული და შემოვლებული აქვს, ალიზის აგურით ნაგები გალავანი. გორაზე აღმოჩენილია ასევე, ალიზის აგურით ნაგებ და კრამიტით გადახურულ შენობათა ნაშთები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
მცხეთის საცხოვრებელი სახლი

**მცხეთის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის ქალაქ მცხეთაში, სვეტიცხოვლის ტაძრის აღმოსავლეთით 900-100 მ-ზე. იგი XIX საუკუნის 50-იან წლებში აუგია სვეტიცხოვლის დეკანოზს, რომანოზ მრევლიშვილს. სახლი ნაგებია რიყის ქვითა და კვადრატული აგურით. გადაკეთებულია: მთავარი შესასვლელის პარმაღი შეცვლილია რკინაბეტონის ფართო გადახურული აივნით, გვიანდელი ამავე მხარეს მიშენებული სამზარეულო და პატარა ოთახი, აგრეთვე დასავლეთის მინაშენები, აღმოსავლეთის აივანი და აივანზე ასასვლელი ქვის კიბე, შეცვლილია სახურავი, მონგრეულია ჩრდილოეთის აივანი. გადაკეთებების შედეგად სახლს შეცვლილი აქვს თავდაპირველი სახე. სახლი (გარე ზომები 15,5 X 12 მ) ზედა სართული საცხოვრებელია, ქვედა სართულზე სამეურნეო დანიშნულების სათავსებია.ორივე სართული ერთი განიერი ღერძული კედლით ორ ნაწილადაა გაყოფილი.ღერძულ კედელში, მის აღმოსავლეთ ნაწილში დატანებულია კიბის ორი უჯრედი. ერთით პირველი სართული დაკავშირებულია მეორესთან, მეორით — აღმოსავლეთის აივანი სხვენთან. ოთახები ერთმანეთთან კარითაა დაკავშირებული. ამ სართულზე ოთხი ოთახია. მოზრდილი ოთახები სართულის აღმოსავლეთ მხარესაა. მას თითო დამოუკიდებელი შესასვლელი აქვს აღმოსავლეთიდან. დასავლეთ ნაწილში განლაგებულ ოთახთან დამოუკიდებელი შესასვლელი ჩრდილო-დასავლეთ ოთახს აქვს. სამხედრო ნაწილში მდებარე ოთახებს პატარა სწორკუთხა სარკმლები აქვს. მეორე სართულზე ოთხი ოთახია. საშუალო ზომის, გეგმით სწორკუთხა წინკარიდან სამ ოთახში შეიძლება შესვლა. ამ სართულის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში მოთავსებული მისაღები ოთახი ფართობით აღემატება დანარჩენ ოთახებს.იგი აღმოსავლეთ აივანზე გადის და დასავლეთ კედლებში გაჭრილი კარით უკავშირდება ჩრდილო-დასავლეთ ოთახს, რომელსაც დამოუკიდებელი შესასვლელი არ გააჩნია. ყველა ოთახს ფართო სარკმლები აქვს.ფასადებისა და სარკმლები დასრულებულია ჰორიზონტალურ თაროზე დაყრდნობილი ორი აგურით შედგენილი თაღოვანი სათაურებით. აღმოსავლეთ და დასავლეთ ფასადებზე შემორჩენილია პარაპეტის ნაწილები. 

## ლიტერატურა
კატეგორია: მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
მცხეთის ქვაყუთი

**მცხეთის ქვაყუთი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის ქალაქ მცხეთაში. აღმოჩნდა 1941 წელს გზის გაფართოების დროს მდინარე არაგვის მარცხენა ნაპირზე, იმ მთის ძირში, რომელზედაც ჯვრის ტაძარია აღმართული. თარიღდება IV საუკუნით. სამოსში აღმოჩნდა ღია მწვანე გამჭვირვალე მინის თხელკედლიანი ჭურჭელი. რომლის სამ გვერდზე გამოსახულია ტოლმკლავებიანი ჯვარი, ერთზე სამტოტა ხის  სქემატური გამოსახულებაა. სამარხში იყო აგრეთვე რგოლოვანღეროიანი ოქროს საყურეები, ვერცხლის საყურის მრავალგანივკვეთიანი ორი ღეროს ნატეხი, რკინის ბეჭედი, ბრინჯაოს ნახევარსფერული ორი ზარაკი. მოპოვებული მასალა ინახება საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში.

## ლიტერატურა
კატეგორია: მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ხცისის ქვაყუთი

**ხცისის ქვაყუთი** — არქეოლოგიური ძეგლი ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხცისიდან 500 მეტრზე, ადგილ ვარცლებში. თარიღდება ადრინდელი ფეოდალური ხანით. აღმოაჩინეს 1946 წელს შემთხვევით, მიწის სამუშაოების დროს. ქვაყუთი შედგენილია კარგად გათლილი ფილაქვებისაგან. მიცვალებული ესვენა გაშოტილი, თავით დასავლეთისკენ. სამარხული ინვენტარი დაკარგულია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ხაშურის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
კარსნის მინის სახელოსნო

**კარსნის მინის სახელოსნო** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტში, კარსნისხევის მარჯვენა ნაპირას, ფერდობზე, ყოფილი მაგნეტური ობსერვატორიის საცხოვრებელი ბინების სამხრეთით, 200 მეტრის მოშორებით, თარიღდება ფეოდალური ხანით.

1918 წელს ძეგლი გათხარა გ. ლემლეინმა. მოპოვებული მასალა ინახება სანქტ-პეტერბურგის ერმიტაჟის მუზეუმში.

ფერდობის ძირში, თიხის ფენის ქვეშ აღმოჩნდა 0,75 მეტრის სისქის კულტურული ფენა, თიხა ღორღი, აგურის ნატეხები, თიხის წითელი, შავი და თეთრი ჭურჭლის ნამტვრევები. ორიოდე მეტრით ზემოთ, აღმოჩნდა თხელი კულტურული ფენა, თიხისა და მინის ჭურჭლის ნამტვრევები, მინის სამაჯური, დიდძალი წიდა, მინის სადუღი ქოთნების ნატეხები, მინის წვეთები და ძაფები.

ტყეში, ფერდობის თავზე, შევაკებაზე გამოვლინდა ორმოები.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
წაღვლის მესამე სამაროვანი

**წაღვლის მესამე სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ წაღვლის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, ორ კილომეტრზე, მდინარე წაღვლურის მარცხენა ნაპირზე, ადგილ მიქელაანთ ვენახებში. თარიღდება შუა ბრინჯაოს ხანიდან გვიანდელზე გარდამავალი პერიოდით და გვიანდელი ბრინჯაოს ხანით. 

გაითხარა 93 სამარხი, რომელთა უმრავლესობა ინჰუმაციურია, არის კენოტაფიც. ინჰუმაციური სამარხებიდან ერთ-ერთში დაკრძალულია ორი მიცვალებული, ხოლო დანარჩენი ინდივიდუალურია. მიცვალებულები დამარხულია მარჯვენა ან მარცხენა გვერდზე, ხელფეხმოხრილი, თავით ჩრდილოეთის ან სამხრეთისაკენ. 

აღმოჩენილია ბრინჯაოს 4 სატევარი, 8 შუბისპირი, ობსიდიანის 14 ისრისპირი, ბრინჯაოს 100 საკინძი, 50 საკინი, 12 სამაჯური, რამდენიმე ასეული სარდიონის, ანთიმონის, პასტისა და სხვა მასალის მძივები; 332 თიხის ჭურჭელი, რომელიც დამზადებულია წვრილმინარევიანი თიხისაგან, აქვს მეტნაკლებად ფხვნადი კეცი, შავპრიალა ზედაპირი და რუხი-მოწითალო შიდა მხარე. არის დიდი და საშუალო ზომის დერგები, ქოთნები, კოჭობები, ღრმა ცალყურა ბადიები, ყურიანი და უყურო სასმისები. 

შუა ბრინჯაოს მიწურულის და გვიანდელი ბრინჯაოს ხანაზე გარდამავალი პერიოდის ინვენტარი თითქმის ერთმანეთის მსგავსია. ჭურჭელი დამზადებულია ცუდად გარჩეული თიხისაგან, გამომწვარია რუხ-მოწითალოდ და დაღარულია უსისტემოდ, რაც დამახასიათებელია გარდამავალი პერიოდისათვის. მოპოვებული მასალა ინახება ხაშურის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ხაშურის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
სათოვლის ნამოსახლარი

**სათოვლის ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური  ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ სათოვლეში, ჩრდილო-დასავლეთით, 1 კილომეტრზე, მშრალი დიდრიყის ხევის ორივე ნაპირზე. თარიღდება ძვ. წ. I ათასწლეულის I ნახევრით, ადრინდელი განვითარებული და გვიანდელი ფეოდალური ხანით.

ნამოსახლარზე 1981 წელს მცხეთის მუდმივმოქმედმა არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ მცირე არქეოლოგიური გათხრები ჩაატარა ძეგლზე. გამოვლინდა ნაგებობის კედლების ფრაგმენტები, სხვადასხვა პერიოდის თიხის ჭურჭელი, აგრეთვე ქვიშაქვის ფილებით ნაგები აღმოსავლეთი და სამხრეთისაკენ დამხრობილი ქვაყუთი, რომელიც გაძარცული იყო.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ძალისის სამაროვანი

**ძალისის სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტში, მდინარე მტკვრის პირას, ნარეკვავის ხევის მუხრანის ველთან შეერთების ადგილზე. სამაროვანი თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვის II საუკუნითა და ახალი წელთაღრიცხვის IV-VII საუკუნეებით. ი. ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიის და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის მცხეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, ა. ბოხოჩაძის ხელმძღვანელობით, გათხარა ელინისტური ხანის ორმოსამარხი და ადრინდელი ფეოდალური ხანის თიხის სარკოფაგი. მასალა ინახება ნასტაკისის არქეოლოგიური ექსპედიციის ბაზაზე.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
იოსებ გედევანიშვილის სახლი

**იოსებ გედევანიშვილის სახლი** — ისტორიული ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე, მცხეთიდან ძეგვისაკენ მიმავალ გზაზე, რკინიგზის სადგურზე მცხეთიდან 2 კილომეტრზე, არმაზისხევის მარცხენა ნაპირზე.                               
                  
სახლი ეკუთვნოდა ქართულ სამხედრო და პოლიტიკურ მოღვაწეს, მწერალს, დრამატურგიისა და პუბლიცისტს იოსებ კონსტანტინეს ძე გედევანიშვილს (1873-1939 წლები), ავტორს პიესებისა „მსხვერპლი“, „გამცემი“, მოთხრობების სამი წიგნისა და ნაშრომებისა „სამხედრო ხელოვნება საქართველოში“ და „სამხედრო ხელოვნება ვეფხისტყაოსანში“.                         
                   
სახლი ორსართულიანია, ნაგებია ქვით. პირველ სართულზე სხვადასხვა დანიშნულების სათავსებია, მეორეზე - საცხოვრებელი ოთახები. ამჟამად აქ ისტორიის არქეოლოგიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის ბაზაა.
                                                                                                                                             
## ლიტერატურა
                                                                                                                                          კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
მოურავის გორა

**ნამოსახლარი მოურავის გორა** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო ნიჩბისში, თბილისიდან ახალციხისაკენ მიმავალი გზის მარჯვენა მხარეს, ოხერასხევის მარჯვენა ნაპირზე, იქ სადაც ხევი კვეთს გზას. დაზიანებულია. გორის ზედაპირზე უხვადაა წითლად მოხატული ჭურჭლისა და კრამიტის ნატეხები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ნაცრიგორას ნამოსახლარი

**ნაცრიგორას ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ მუხრანის ჩრდილო-დასავლეთით, გორაზე. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს ხანით. გორაზე აღმოჩენილია ადამიანის ძვლები და ბრინჯაოს ნივთები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ბევრეთის ნამოსახლარი

**ბევრეთის ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბევრეთის ჩრდილო-დასავლეთით, სოფლის ცენტრიდან 300 მეტრზე, მდინარე დიღმურას მარცხენა ნაპირზე. თარიღდება ფეოდალური ხანით. ტყით დაფარულ ნამოსახლარზე შემორჩენილია ნატეხი და რიყის ქვით ნაგები შენობების ნაშთები.

## ლიტერატურა
კატეგორია: მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
მუხრანის გმირთა ხსოვნის მემორიალი

**მუხრანის გმირთა ხსოვნის მემორიალი** — არქეიტექტურული ძეგლი აღმართულია თბილისი-გორის საავტომობილო გზის 45-ე კილომეტრზე, მინდორში, მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ მუხრანის მისადგომებთან. ეძღვნება 1941-1945 წლებში, სამამულო ომში დაღუპულთა ხსოვნას. გაიხსნა 1981 წელს. არქეიტექტორები შ. ბოსტანაშვილი, ვ. დავითაია; მოქანდაკეები ე. ბურძანაძე და რ. ლოზლოვსკი. არქიტექტურის მსოფლიო ბეინალზე „სოფია-1983“ მონუმენტის არქიტექტურისათვის ავტორებს მიენიჭათ ლაურეატის წოდება და ქ. პლევნის პრემია.

ოთხი მასიური, მეოთხედწრით დასრულებული პილონი, როგორც ოთხი ხელის მტევანი, იფარავს მათ შუა აღმართულ ორნამენტირებულ „სიცოცხლის ხეს“. ერთი სიმაღლის ხუთივე ელემენტი მოპირკეთებულია ეკლარის თეთრი ქვით და დაფუძნებულია რუხი ბაზალტის ფართო ბაქანზე. კომპოზიცია მრავალპლანიანია, თუმცა იკითება როგორც სიმეტრიული, შეკრული, გამჭოლი კუბური მოცულობა. ჩრდილოეთ-დასავლეთის, ერთმანეთისგან ოდნავ დაშორებული ორი პილონი ქმნის შუქ-ჩრდილების დამატებით ეფექტს. „ინტერიერში“ მახვილი რაკურსებით, დეკორატიული ხერხებით შექმნილია ამაღლებული და საზეიმო განწყობა. პილონების კედლებზე ამოკვეთილია ომში დაღუპული და დაკარგული 300 მუხრნელის სახელი და გვარი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
გმირთა ხსოვნის მემორიალი
მუხრანის სასახლე

**მუხრანის სასახლე** — არქიტექტურული ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ მუხრანში. თარიღდება XIX საუკუნით. სასახლე ეკუთვნოდა ბურების მეორე ომის მონაწილე ნიკო ბურს.

სასახლე სამსართულიანია, ნაგებია აგურით. დგას გლუვ ცოლოკზე. მთავარი შესასვლელი აღმოსავლეთითაა. შესასვლელის ღერძზე ორმარშიანი კიბის უჯრედია. პირველ სართულზე კიბის უჯრედის სამხრეთით ერთი დარბაზია, ჩრდილოეთით კი ორი ოთახი, რომელთა შორის ვიწრო დერეფანია. დერეფნის ერთი ბოლო კიბის ოჯრედს უკავშირდება, მეორე კი დამხმარე სათავსს. მეორე სართულის გეგმა ძირითადად პირველისას ემთხვევა.  მესამე სართულზე უფრო პატარა ოთახებია ვიდრე პირველსა და მეორეზე. თითქმის ყველა ოთახში გვხვდება ბუხარი და ნიში.  
 
აღმოსავლეთ ფასადზე პირველსა და მეორე სართულზე თაღოვანი, ექვსმალიანი ლოჯებია, ხოლო მესამეზე, ფრონტონის ცენტრალურ ნაწილში ხისსვეტებიანი, აჟურული თაღებითა და მოაჯირებით შემკული სწორკუთხა აივანი. სამხრეთით, მესამე სართულზე ასეთივე აივანია, მეორეზე კი ეკინის შეკიდული აივანი. სასახლის ჩრდილოეთ-დასავლეთით, ორი სართულის სიმაღლეზე, ვიწრო, სწორკუთხა დამხმარე სათავსი არქვს მიშენებული.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
სასახლე
წილკნის ყორღანი

**წილკნის ყორღანი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ წილკნის დასავლეთით 1,5 კილომეტრზე. მდინარე ნარეკვავის მარცხენა ნაპირზე. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს ხანით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ნარეკვავის გორანამოსახლარი

**ნარეკვავის გორანამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ წეროვანში, თბილის-გორის გზატკეცილის მარცხენა მხარეს, სხალტბის სერის ჩრდილოეთ კალთების გასწვრივ, მდინარე ნარეკვავის მარჯვენა ნაპირზე. ნარეკვავის გორანამოსახლარი თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს და ადრინდელი რკინის ხანით. გორანამოსახლარზე გათხრები დაიწყო 1975 წელს ი. ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის მცხეთის არქეოლოგიური ინსტიტუტმა. (ხელმძღვანელი: ა. აფაქიძე). ნარეკვავის გორანამოსახლარზე ხის ძელებითა და ალიზით ნაგები სახლები განლაგებულია ტერასულად. სახლის უკანა მარცხენა კუთხეში გამართულია ალიზის ორგანყოფილებიანი პურის საცხობი ღუმელი, რომელზეც საკურთხეველია მიშენებული. ნარეკვავის გორანამოსახლარზე მრავლად აღმოჩნდა შავპრიალა და რუხი ფერის სამეურნეო (ქვევრები, დერგები), სუფრისა და სამზარეულოს თიხის ჭურჭლის ნატეხები, საყოფაცხოვრებო და საკულტო ნივთები (კოლხური ცული, რკინის მოხრილი დანა, ბრინჯაოს ანკესი, ქალის თიხის ქანდაკება და სხვ.). მოპოვებული მასალა ინახება მცხეთის მუზეუმში.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ასინგანი

**ასინგანი** (ოფიციალურად **ასინგანის მუნიციპალიტეტი**; ტაგ: *Bayan ng Asingan*) ― მეორე კლასის მუნიციპალიტეტი პანგასინანის პროვინციაში, ფილიპინებში. 2015 წლის აღწერით, მუნიციპალიტეტის მოსახლეობა 57 355 ადამიანს შეადგენს. 

## ბარანგაები
ასინგანი პოლიტიკურად 21 ბარანგაიდ იყოფა.

## რესურსები ინტერნეტში
* Asingan Profile at PhilAtlas.com
* Municipal Profile at the National Competitiveness Council of the Philippines
* Asingan at the Pangasinan Government Website
* Local Governance Performance Management System
* Philippine Census Information

## სქოლიო
კატეგორია:პანგასინანის მუნიციპალიტეტები
ბევრეთის ნაეკლესიარი

**ბევრეთის ნაეკლესიარი** — არქეოლოგიურ-არქიტექტურული, ისტორიული ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბევრეთის აღმოსავლეთით 1,5 კმ-ზე, სათოვლის მთაზე. თარიღდება ფეოდალური ხანით. შემორჩენილია ეკლესიის ქვის კედლების ფრაგმენტები (სიმაღლე 1 მ). 

## ლიტერატურა
კატეგორია: მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
კატეგორია: მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ლევან გოთუას სახლი და საფლავი

**ლევან გოთუას სახლი და საფლავი** — ისტორიულ-მონუმენტური ხელოვნების ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტში, ეკუთვნოდა ცნობილ ქართველ მწერალს ლევან გოთუას (1905–1973 წლები), ავტორს ისტორიული რომანების, ისტორიულ თემაზე დაწერილი მრავალი მოთხრობის, პიესის და თანამედროვეობისადმი მიძღვნილი ნაწარმოებებისა.                                           
              
სახლი ორსართულიანია, ნაგებია აგურით. მწერლის სამუშაო ოთახი მეორე სართულზეა. ამ სახლში დაამთავრა მწერალმა „გმირთა ვარამის“ მე-4 ტომი, „მითრიდატე“ და „სერაფიტი“.                                                                                         
   
ეზოში მწერლის საფლავია. კურსების გრანიტით მოპირკეთებულ დაბალ ოთხკუთხა კვარცხლბეკზე დგას ბრინჯაოს სიმბოლური ფიგურა, რომელსაც მარჯვენა ხელში ხმალი და ფარი, ხოლო მარცხენაში გაშლილი წიგნი უჭირავს. ფიგურა მოჩარჩოებულია „ეტრატით“ (მოქანდაკე ჯ. თუშურაშვილი, არქიტექტორი გ. კავთიაშვილი). 
                                                                                                        
## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ანდა (პანგასინანი)

**ანდა** (ოფიციალურად **ანდის მუნიციპალიტეტი**; ტაგ: *Bayan ng Anda*) ― მესამე კლასის მუნიციპალიტეტი პანგასინანის პროვინციაში, ფილიპინებში. 2015 წლის აღწერით, მუნიციპალიტეტის მოსახლეობა 39 504 ადამიანს შეადგენს. ანდის მოსახლეობა პანგასინანურ, ბოლინაოსა და ილოკანურ ენებზე საუბრობს. 

მუნიციპალიტეტი კაბარუიანის კუნძულისა (ასევე ცნობილი როგორც ანდის კუნძული) და მის გარშემო მდებარე პატარა კუნძულებისგან შედგება. ასი კუნძულის ეროვნულ პარკთან სიახლოვის გამო მუნიციპალიტეტი პოპულარული ტურისტული დანიშნულების ადგილია და ზოგჯერ „ასი კუნძულის დედადაც“ მოიხსენიებენ.

## რესურსები ინტერნეტში
* Anda Profile at PhilAtlas.com
* [Municipal Profile at the National Competitiveness Council of the Philippines](https://web.archive.org/web/20170202035812/http://www.competitive.org.ph/cmcindex/pages/profile/?lgu=Anda%20(PS))
* Anda at the Pangasinan Government Website 
* Anda Pangasinan
* Local Governance Performance Management System
* Philippine Census Information

## სქოლიო
კატეგორია:პანგასინანის მუნიციპალიტეტები
გალავნის ციხე-გალავანი

**გალავნის ციხე-გალავანი** — არქიტექტურული ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ გალავნის აღმოსავლეთით 1 კილომეტრზე, აგებულია XVIII საუკუნეში. კომპლექსში შედის ციხე-გალავანი და ეკლესია.

ციხე-გალავანი გეგმით სწორკუთხაა (60 X 45 მ), ნაგებია რიყის ქვით. შემორჩენილია გალავნის აღმოსავლეთ კედლის სამხრეთ მონაკვეთი 3-4 მ სიმაღლეზე და სამხრეთ-აღმოსავლეთით კოშკის ნაწილი. გალავნის კედელში გაჭრილია სათოფურები, მოწყობილია საბრძოლო ბილიკები. კოშკი ცილინდრულია (კედლენის სისქე 0,75-1 მ), ნაგებია რიყის ქვითა და შესასვლელი პირველ სართულზეა, ეზოს მხარეს. სართულშუა გადახურვა ხის ყოფილა (შემორჩენილია ხის კოჭების ბუდეები). 

გალავნის აღმოსავლეთ კედლის შუა ნაწილში ჩაშენებული დარბაზული ეკლესია (11,4X5,6 მ) ნაგებია რიყის ქვით. გარედან ეკლესიის კედლების ქვედა რიგები და კუთხეები მოყვითალო თლილი ქვით კვადრებითაა ამოყვანილი. სარკმლის თაღები აგურისაა. ეკლესია დაზიანებულია: ჩაქცეულია სახურავი, დანგრეულია დასავლეთის კედელი. ეკლესიაში შესასვლელი დასავლეთიდანაა. სწორკუთხა საკურთხეველი დარბაზისგან არ არის გამოყოფილი. ჩრდილოეთისა და სამხრეთის კედლებში სამ-სამი დიდი თაღოვანი სარკმელია, ახლო აღმოსავლეთისაში - ერთი. საკურთხევლის მხარეს, გრძივ კედლებში თითო თაღოვანი ნიშია. ეკლესიის ფასადებზე შემორჩენილია ქვიშაქვის თაროსებრი წრეთარგიანი ლავგარდნის ნაწილი. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები
ქსნის აგურ-კრამიტის ქარხანა

**ქსნის აგურ-კრამიტის ქარხანა** — ისტორიული ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქსანში, რკინიგზის სადგურის ქსნის პირდაპირ, ნასტაკისის ველზე. ააგო იტალიელმა მეწარმემ ანჟელო ანდრე ოლეტიმ  1907 წელს. ქარხანამ საქართველოში ერთ-ერთმა პირველმა გამოუშვა ეგრედწოდებული მარსელური კრამიტი. 1922 წელს ქარხანა ნაციონალიზებული იქნა. ქსნის ახლანდელი აგურ-კრამიტის ქარხანა ანდრეოლეტის ქსნის ბაზაზეა შექმნილი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ფატმატა ტურეი

**ფატმატა ბ. ტურეი**, (დ. 1987, ფრიტაუნი) — სიერა-ლეონელი მოდელი რომელმაც წარადგინა თავისი ქვეყანა „მის მსოფლიო 2007“-ზე. ვერ მოახერხო მოხვედრილიყო საუკეთესო 16-ეულში.  სწავლობდა მედიცინას. 

## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 1987
კატეგორია:სიერა-ლეონელი მოდელები
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
ვაზიანის ნამოსახლარი

**ვაზიანის ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვაზიანის ადგილ დამპალასა და სოფელ მჭადიჯვარს შორის, გორაზე (დიამეტრი 70 მ, სიმაღლე 12-15 მ). გორის ზედაპირზე დადასტურდა გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის და ფეოდალური ხანისათვის დამახასიათებელი კერამიკა.

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია: მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ძალისის ნასოფლარი

**ძალისის ნასოფლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ძალისის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, მდინარე ნარეკვავსა და სოფელ ერედას შორის. თარიღდება შუა და გვიანდელი ფეოდალური ხანით. ნასოფლარი გათხარა ი. ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიის და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის ექსპედიციამ, ა. ბოხოჩაძის ხელმძღვანელობით. მის ტერიტორიაზე აღმოჩნდა რიყის ქვით ნაგებ შენობათა ნანგრევები და სხვადასხვა დანიშნულების თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები. მასალა ინახება ნასტაკისის არქეოლოგიური ექსპედიციის ბაზაზე.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
წინამძღვრიანთკარის საცხოვრებელი სახლი

**წინამძღვრიანთკარის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ წინამძღვრიანთკარის ჩრდილო-დასავლეთ უბანში. აგებულია XIX საუკუნის პირველ მეოთხედში. 

სახლი ეკუთვნოდა გიორგი წინამძღვრიშვილს, ილია წინამძღვრიშვილის ბიძას. ორსართულიანი, გეგმით სწორკუთხა საცხოვრებელი სახლი (22,2 x 12,6 მეტრი) ნაგებია რიყის ქვითა და აგურით. კედლებში მთელ პერიმეტრზე ორ იარუსად ჩასმულია ხის შემკვრელები. სახლის პირველ სართულზე სამეურნეო დანიშნულების სათავსებია, მეორეზე-სასტუმრო დარბაზი (ამჟამად ოთახებადაა დაყოფილი) და საძინებელი ოთახები. შენობაში შესასვლელი პირველი სართულის სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნაწილშია. აქ კედელში დატანებულია მეორე სართულზე ასასვლელი ვიწრო ერთმარშიანი კიბე. ასეთივე კიბით უკავშირდება მეორე სართული სხვენს. სახლის სამხრეთ ფასადის შუა ნაწილში ორივე სართულზე ხის მოზრდილი აივნებია. პირველი სართულის აივნიდან მარანში და სამეურნეო დანიშნულების სხვა ოთახებში შეიძლება შესვლა ცალ-ცალკე შესასვლელებით. მარანს დასავლეთით აქვს დამოუკიდებელი შესასვლელიც აქვს. მარნის დასავლეთ კედელში ორი, ხოლო ჩრდილოეთისაში ოთხი ვიწრო სარკმელია. ორ-ორი თაღოვანი სარკმელი სამეურნეო ოთახების სამხრეთის კედლებშია გაჭრილი. 

პირველ სართულზე იატაკი მიწისაა. მეორე სართულის ოთახებს ხის იატაკი აქვს, აივნის იატაკი კი კვადრატული აგურისაა. ყველა ოთახს აივანზე გასასვლელი კარი აქვს. განაპირა ოთახები დარბაზს სწორკუთხა კარით უკავშირდება. მეორე სართულზე თვრამეტი სწორკუთხა სარკმელია. ამ სართულის დასავლეთისა და ჩრდილოეთის კედლებში გაჭრილი კარი მომცრო აივნებზე (აღარ არსებობს) გადიოდა; აღმოსავლეთის კედელში გაჭრილი კარი მოგვიანებით მიშენებულ გრძელ აივანზე გადის. შუა გრძივი კედლის კუთხეებში თითო ღუმელია. სახლისათვის მოგვიანებით აღმოსავლეთით ღია აივანი, ხოლო დასავლეთით ერთსართულიანი სამეურნეო სათავსი მიუშენებიათ. გვიანდელია მთავარი ფასადის მხარეს მიშენებული მეორე სართულზე ასასვლელი ხის კიბეც. მთავარი ფასადი შელესილია. ამ მხარეს პირველი სართულის აივანს აგურის ორი სრულიად სადა კვადრატული სვეტი აქვს, მეორე სართულის რიკულებიან აივანს კი კაპიტელებიანი მრგვალი სვეტები. მეორე სართულის სარკმლები დასრულებულია არქივოლტებით, რომლებიც ჰორიზონტალურ პროფილირებულ სარტყელთანაა დაკავშირებული. შენობა გადახურულია ღარიანი კრამიტით. სახურავი ორფერდაა. სახურავზე, სამხრეთით სამერცხლეა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
დამპალას ციხე-გალავანი

**დამპალას ციხე-გალავანი** — არქიტექტურული ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვაზიანის ცენტრში. აგებულია XVIII საუკუნის II ნახევარში. ნაშენია რიყის ქვით, აგური გამოყენებულია კოშკების კონსტრუქციულ ადგილებში და ქონგურებზე. ციხე-გალავანი ძლიერ დაზიანებულია: გალავანის დიდი ნაწილი და კოშკების ზედა სართულები დანგრეულია. გალავანი ორიარუსიანია, თითქმის კვადრატული (32,2X38,6 მ). შესასვლელი აღმოსავლეთ მხარესაა. ქვედა იარუსი ყრუა, ზედაში კი სათოფურებია დატანებული. საბრძოლო ბილიკი ხის ყოფილა. გალავნის ოთხივე კუთხეში ცილინდრული კოშკი დგას. კოშკების პირველი სართული ყრუკედლებიანია, შესასვლელი მეორე სართულზეა. მეორე და მესამე სართულის კედლებში თითო ბუხარი და სათოფურია. კოშკებში სართულშუა გადახურვა ხის ყოფილა. 

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია: მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
კატეგორია: მცხეთის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები
ქსნის მეორე ნამოსახლარი

**ქსნის მეორე ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტს სოფელ ქსანში, გორაზე, ნასტაკისის ველის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში, მდინარე ქსნის მარცხენა ნაპირზე. ნაგებობა მრავალფენიანია. თარიღდება პერიოდით: ბრინჯაოს ხანიდან ადრინდელი ფეოდალურ  ხანამდე.

ნამოსახლარი 1971 წელს დაიზვერა ისტორიის არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის მცხეთის სადაზვერო არქეოლოგიურმა ექსპედიცის მიერ. გორანამოსახლარის ამხრეთ კალთის ცენტრალურ  ნაწილში გავლებული იქნა საკონტროლო თხრილი. კულტურული ფენები შემონახულია კარგად.  ნაწილი გორისა ამჟამად გადარეცხილია, ნაწილი მშენებლობის დროს დაინგრა, ნაწილი კი ნაყარი ნიწითაა დაფარული. მოპოვებული მასალა ინახება მცხეთის მუზეუმში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ფშუტიანი ქედი

**ფშუტიანი ქედი** —  არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქსოვრისში, აღმოსავლეთით 2 კილომეტრზე. შეკრებილი ზედაპირული  მასალით ნასოფლარი გვაინდელი ანტიკური  ხანითა და ადრინდელი ფეოდალური ხანით თარიღდება.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
სანდრო კანდელაკის ძეგლი

**სანდრო კანდელაკის ძეგლი** — მონუმენტური ხელოვნის ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტში, დაიდგა 1970 წელს მოქანდაკე ბიძინა ავალიშვილის, არქიტექტორები - მ. ლაითაძესა, ვ. ქობულიას მიერ.                    
       
დაბალპარაპეტიან ბაზალტის ფილებით მოგებულ ბრგვალ ბაქანზე აღმართულია გრანიტით მოპირკეთებული კვარცხლბეკი (სიმაღლე 3 მეტრი), რაზეც დგას ცნობილი ქართველი მოჭიდავის სანდრო კანდელაკის ბაზალტისაგან ნაკვეთი ბიუსტი (სიმაღლე 1 მეტრი). ათლეტური აგებულების ახალგაზრდა მამაკაცის ბიუსტი, ფართოდ გაშლილი მხრებით, სცილდება კვარცხლბეკის საზღვრებს. ბიუსტის ქვედა ნაწილი უხეშად გათლილი ქვის ბლოკს წარმოადგენს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის ძეგლები
მელიების გორის ნამოსახლარი

**მელიების გორის ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ მუხრანის აღმოსავლეთით, 1 კილომეტრის მოშორებით, ოვალური ფორმის ხელოვნურ გორაზე. ზედაპირზე შეგროვებული მასალა თარიღდება ადრინდელი და გვიანდელი ბრინჯაოს ხანით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
საკულტო გორა გორება

**საკულტო გორა გორება** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქსოვრისში, სოფლის აღმოსავლეთით 2,5 კილომეტრზე. გორაზე აღმოჩნდა კერები, რომლებსაც შემორჩენილი ჰქონია ნაცარი და ნახშირი,  თონის მაგვარი და დიდი ზომის კეცის მაგვარი თიხის ჭურჭელი და სხვა. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
განხუიაგინ ოიუნგერელი

**განხუიაგინ ოიუნგერელი** (; დ. 1985) — მონღოლი მოდელი. 2007 წელს გახდა „მის მონღოლეთი“ და წარადგინა თავისი ქვეყანა „მის მსოფლიო 2007“-ზე. იგი სწავლობდა მონღოლეთის ჰუმანიტარულ უნივერსიტეტში, ასპირანტურაზე, რათა გამხდარიყო ფინანსისტი.

## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 1985
კატეგორია:მონღოლი მოდელები
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
ზედაზნის სამარხი

**ზედაზნის სამარხი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზედაზენში. თარიღდება I საუკუნით. აღმოაჩინეს 1924 წელს, ზაჰესის მშენებლობისას. აგურით ნაგებ სამარხში ნაპოვნია ცისფერი პასტის მძივები, ბრინჯაოს ბეჭდის ნატეხი, მინის მომცრო ჭურჭელი, წითლად გამომწვარი თიხის კოჭობი და მონეტები; კეისარ ავგუსტუსის (ძვ. წ. 40-14 წწ.), 2 ცალი ვერცხლის ფული და გოტარზის (40-51 წწ.) ვერცხლის ორი დრაქმა. ინახება საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ზემო ნიჩბისის სამაროვანი

ტერმინი **ზემო ნიჩბისის სამაროვანი** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* ზემო ნიჩბისის პირველი სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო ნიჩბისში. 
* ზემო ნიჩბისის მეორე სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო ნიჩბისში.
ზემო ნიჩბისის პირველი სამაროვანი

**ზემო ნიჩბისის სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო ნიჩბისის განაპირას, სოფელ დიდგორისკენ მიმავალი გზის ორივე ნაპირზე. თარიღდება ადრინდელი ფეოდალური ხანით. სამაროვანი გათხარა მცხეთის მუდმივმა არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი ა. აფაქიძე). აღმოჩნდა მიწაში 0,45-1,15 მ სიღრმეზე ჩადგმული უხეშად დამუშავებული ქვიშაქვის ფილებისაგან შედგენილი ქვაყუთები. სამარხები უმეტესად საოჯახო-კოლექტიურია. დაკრძალვის წესი ქრისტიანულია. სამარხთა უმეტესობა უინვენტაროა. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ბარგიყარიას სამაროვანი

**ბარგიყარიას სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ძეგვის ჩრდილოეთით, მდინარე მტკვრის პირას, ბარგიყარიას მინდორზე.

1944 წელს ბარგიყარიას მინდორზე შემთხვევით აღმოჩნდა ოქროს მინიატურული ქანდაკება და ათიოდე სხვა ნივთი. 1946 წელს ი. ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიის და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის მცხეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის არმაზისხევის რაზმმა, გ. ლომთათიძის ხელმძღვანელობით, აქ გათხარა მცირე ინვენტარიანი სამი ორმოსამარხი და უინვენტარო ოთხი ქვის სამარხი. 1982 წელს ი. ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიის და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის მცხეთის მუდმივმოქმედმა არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, ა. აფაქიძის ხელმძღვანელობით, განაახლა სამუშაოები. გაითხარა გვიანდროინდელი ბრინჯაო - ადრინდელი რკინის ხანის სამაროვანი, გვიანდელი ანტიკური ხანის ნამოსახლარი და სამაროვანი. 

გვიანდელი ბრინჯაო - ადრინდელი რკინის ხანის სამაროვანზე გაითხარა ქვაყრილიანი ორმოსამარხები, რომლებშიც აღმოჩნდა ლეგა-მონაცრისფროდ გამომწვარი თიხის ჭურჭლის ბრინჯაოს საკიდები, სარდიონის მძივები და სხვა. გვიანდელი ანტიკური ხანის ნამოსახლარზე აღმოჩნდა ნატეხი ქვით ნაგები კედლების ფრაგმენტები და სამეურნეო ორმოები,  ფილაფენილ იატაკზე აიკრიფა ამ ეპოქისათვის დამახასიათებელი თიხის ჭურჭლის ნატეხები. იმავე ხანის სამაროვანზე დადასტურდა კრამიტსამარხი და ორმოსამარხები. სამარხებში აღმოჩნდა წითლადგამომწვარი თიხის ჭურჭელი და სამკაული, ქართლის გვიანდელი ანტიკური ხანის სამაროვნებზე გამოვლენილი მასალის მსგავსი და დამახასიათბელი ნივთები. მასალა ინახება ი. ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიის და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის მცხეთის მუდმივმოქმედი არქეოლოგიური ექსპედიციის ბაზაზე.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ზემო ნიჩბისის მეორე სამაროვანი

**ზემო ნიჩბისის მეორე სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო ნიჩბისის ჩრდილოეთით 1,5 კმ-ზე, ადგილ ფეიქრიანთ სათიბში. თარიღდება ფეოდალური ხანით.ნიაღვრისაგან გაშიშვლებულია აღმოსავლეთიდან დასავლეთისკენ დამხობილი ქვიშაქვის ფილებით ნაგები ქვაყუთები. აქვე შემორჩენილია ნასახლარი ბუდეები.

## ლიტერატურა
კატეგორია: მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ქსნის პირველი ნამოსახლარი

**ქსნის პირველი ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქსანში, ნასტაკისის ველის დასავლეთ  ნაწილში, მდინარე ქსნის მარცხენა  ნაპირზე, ქსნის რკინიგზის სადგურის ჩრდილოეთით მდებარე გორაზე. თარიღდება ძვ. წ. IV ახალი წელთაღრიცხვით III საუკუნით.

1952 წელს ნამოსახლრი დაზვერა და ზედაპირული მასალა შეკრიბა ისტორიის არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი ნ. ბერძენიშვილი), 60-იანი წლების დასაწყისში  საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის ქსნის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი  ი. გაგოშიძე). 1971 წელს ისტორიის არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის მცხეთის სადაზვერვო არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი  ა. ბოხოჩაძე) საკონტროლო თხრილი გაავლო გორის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში. კულტურული ფენები შემონახულია მეტნაკლებად კარგად გორის თხემის ნაწილი გადარეცხილია. მოპოვებული მასალა ინახება მცხეთის მუზეუმში.

გორა წაგრძელებულია აღმოსავლეთიდან დასავლეთისკენ. თხემზე საკმაო რაოდენობით ყრია კრამიტისა და ჭურჭლის ნატეხები. სადაზვერვო თხრილის გავლების შემდეგ გორის თხემის სამხრეთ ნაწილში გამოვლინდა ალიზის აგურით ნაგები კედლის ნანგრევებში არეული კრამიტის ნატეხები. კრამიტი ორნაირია ბრტყელი გვერდებაკეცილი და ღარისებრი, დამზადებულია სუფთა, გაცრილი ან განლექილი თიხისაგან და გამომწვარია. ბრტყელი გვერდებაკეცილი კრამიტი დამზადებულია ყალიბში; აკეცილი გვერდების სიმაღლე 5-იდან 7 სანტიმეტრამდე. გარედან წითლადაა შეფერილი, შიგნით მოვარდისფრო მოყვითალოა. მუხლი მოკლეა და ზევით კარგად გამოყვანილი მუხლს ზემოთ აკეცილი გვერდი მომრგვალებულია. ღარისებრი კრამიტი ხელითაა გაკეთებული. ზემოდან მიძერწილი აქვს ცალკე დამზადებული ქიმისმაგვარი გამონაშვერი.  ამავე გორაზე შემორჩენილი უფრო გვიანდელი ხანის მასალაც.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
მუხათგვერდის მეორე სამაროვანი

**მუხათგვერდის მეორე სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტში, მცხეთა-თბილისის საავტომობილო გზის მე-19 კილომეტრზე. მტკვრის მარჯვენა ნაპირზე.

ძეგლი 1976-1980 წლებში გათხარა მცხეთის მუდმივმომქმედმა არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, ა. აფაქიძის ხელმძღვანობით. ადგილზე გამოვლინდა სამი ქრონოლოგიური ფენა: ადრინდელი ბრინჯაოს, გვიანდელი ბრინჯაოს-ადრინდელის რკინის და ადრინდელი ანტიკური-ადრინდელი ელინისტური ხანის.

ადრინდელ ბრინჯაოს ხანის ფენაში გამოვლინდა ქვაყრილიანი სამეურნეო ორმოები, რომლებშიც აღმოჩნდა სხვადასხვა ზომის შავპრიალა, ვარდისფერსარჩულიანი თიხის ჭურჭელი, ობსიდიანის ანატკეცები და სხვა.

გვიანდელი ბრინჯაოს-ადრინდელი რკინის ხანის ფენაში დადასტურდა ქვაყრილიანი, ქვიშაქვის ფილებით გადახურული ორმოსამარხები. სამარხებში მიცვალებულებიესვენა კიდურებ მოკეცილი, მამაკაცები მარჯვენა, ქალები კი მარცხენა გვერდზე, თავით ჩრდილო-აღმოსავლეთისაკენ. ადგილზე აღმოჩნდა სამარხი კენოტაფებიც. სამარხებში აღმოჩნდა თიხის ჭურჭელი, იარაღი და სამკაულები.

ადრინდელ ანტიკური-ადრინდელი ელინისტური ხანის ფენაში დადასტურდა ქვაყუთები. მიცვალებულები ესვენა ხელფეხმოკეცილი, მარჯენა ან მარცხენა გვერდზე. ქვაყუთებში აღმოჩნდა კერამიკა, თიხის ჭურჭლები და მძივები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ქსნის ნამოსახლარი

ტერმინი **ქსნის ნამოსახლარი** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* ქსნის პირველი ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქსანში.
* ქსნის მეორე ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქსანში.
ოზერნას მღვიმე

**ოზერნას მღვიმე** () — მღვიმე უკრაინაში, ტერნოპოლის ოლქში. მდებარეობს პოდოლსკის მაღლობზე, სოფელ სტრელკოვცის მიდამოებში. წარმოადგენს დიდი კარსტული ძაბრის (დიამეტრი 200 მ-ზე მეტი, სიღრმე დაახლ. 18 მ) ფსკერზე განლაგებულ ლაბირინთიან ორსართულიან სისტემას შესასვლელით. საერთო სიგრძე 130 კმ-ზე მეტია, ცალკეული დარბაზებისა 100 მ-ზე მეტი (ალიგატორის ეხი). დამახასიათებელია ე.წ. ორგანული მილები (სიმაღლეში 18 მ-მდე); გამოხატულია თაბაშირის კრისტალების ნალექები, სტალაქტიტები და სტალაგმიტები; მარგალიტის ეხში აღმოჩენილია მღვიმური მარგალიტი. ჰაერის ტემპერატურაა დაახლოებით 10°C, ტენიანობა 80–100%. აღმოჩენილია 20-მდე მცირე ზომის არაღრმა მუდმივად გამდინარე ტბა, რომელთა მინერალიზებული წყლის ტემპერატურა დაახლოებით 8°С-ია. პერიოდულად, 10–15 წელიწადში ერთხელ, ხდება წყლის დონის აწევა, რის შედეგადაც იტბორება მიწისქვეშა ღრმულები და მღვიმე რამდენიმე წლის მანძილზე მიუწვდომელი ხდება (მაგალითად, 1991–1995 წლებში). ცნობილია XX საუკუნის პირველი ნახევრიდან. შესწავლილია 1963–1972 წლებში. ტურიზმის პოპულარული ობიექტია.

## სქოლიო 
კატეგორია:უკრაინის მღვიმეები
კატეგორია:მღვიმეები ანბანის მიხედვით
ბაჭყალას სამაროვანი

**ბაჭყალას სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ თელოვანის ჩრდილო-აღმოსავლეთით ორ კილომეტრზე, დიდგორის მთის ძირას, დამრეც ველზე. თარიღდება ადრინდელი ფეოდალური ხანით. 1971 წელს ძეგლი გათხარა ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის დიღმის ხეობის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი რ. აბრამიშვილი). გაითხარა ორი ტიპის ინდივიდუალური სამარხები: ქვიშაქვის ფილებით შედგენილი ქვაყუთები და ქვის ფილებით გადახურული ორმოსამარხები.მიცვალებულები დაკრძალულია გულაღმა გაშოტილი, თავით დასავლეთისაკენ, ორმო სამარხებში კი მიცვალებულები წვანან გვერდზე, ხელფეხმოხრილი. სამარხებში აღმოჩნდა ნახევრად ძვირფასი ქვებით შემკული ბრინჯაოს და რკინის სხვადასხვა ტიპის საკინძები, მძივები და სხვა სამკაულები. ბაჭყალა სამაროვანის მსგავსი სამარხები აღმოჩენილია მცხეთაში, სამთავროს ველზე. მოპოვებული მასალა ინახება ივანე ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის რესპუბლიკურ არქეოლოგიურ კვლევის ცენტრში.

## ლიტერატურა
კატეგორია: მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
მცხეთის გორა

**მცხეთის გორა** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის ქალაქ მცხეთის ჩრდილო ნაწილში, ძეგლი დაზიანებულია.                                                                               
                  
მცხეთის გორაზე 1957 და 1962 წლებში მცხეთის მუდმივმოქმედმა არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, ა. კალანდაძის ხელმძღვანელობით, გათხარა თლილი ქვითა და კირის ხსნარით ნაგები გვიან ანტიკური ხანის მცხეთის ზღუდის ნაწილი, გვიან ანტიკური ხანის ადრიან ფეოდალურ ხანაზე გარდამავალი პერიოდის დაგანვით, ფეოდალური ხანის ნაგებობის ნაშთი და მარანი. 1975-1980 წლებში მცხეთის მუდმივმოქმედმა არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, ა. აფაქიძის ხელმძღვანელობით, გორაზე გათხარა ალიზის ზღუდისა და თიხატკეპნილი იატაკის მქონე ნატეხი ქვით ნაგებ სათავსთა ფრაგმენტები და სამაროვანი, აღმოჩნდა რამდენიმე თიხის თონე-სათბური, ღარიანი და ბრტყელი კრამიტების, ჩალისფრად გამომწვარი თიხის ყელწიბოიანი ჭიჭლა-ხელიდების ნატეხები, რკინისა და ბრინჯაოს წვრილი ნივთები, შინაურ ცხოველთა ძვლები, ნაცარი, ნახშირი, ბათქაშისა და ალიზის ნამტვრევები. სამაროვანი ორფენიანია. I ფენა ძირითადად შედგება ფილაქვით ნაგები ქვაყუთებისაგან, რომლებშიც ქრისტიანული დაკრძალვის წესი დადასტურდა. თარიღდება ადრიან ფეოდალური ხანით, II ფენა წარმოდგენილია ორმოსამარხებით, რომლებიც ადრიან ბრინჯაოს ხანას განეკუთვნება.                                         
              
მოპოვებული მასალა ინახება მცხეთის მუზეუმში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ელიზა მურადიანი

**ელიზა მურადიანი**  (; ; დ. 16 იანვარი, 1993)  — სომეხი-რუსი მოდელი რომელიც 2018 წელს გახდა „მის სამყარო სომხეთი 2018“. 2018 წელს მოიგო კონკურსი „მის სომხეთი“. 2018 წელს წარადგინა სომხეთი „მის სამყაროზე“..

## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 1993
კატეგორია:დაბადებული 16 იანვარი
კატეგორია:სომეხი მოდელები
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
პოლესიეს დაბლობი

**პოლესიეს დაბლობი** — დაბლობი აღმოსავლეთ ევროპის ვაკის აღმოსავლეთ ნაწილში, მდინარეების დნეპრის, პრიპიატისა და დესნის აუზში; შედის ბელარუსის, რუსეთის, უკრაინისა და პოლონეთის შემადგენლობაში. საერთო ფართობი დაახლოებით 270 ათ. კმ². რელიეფში განვითარებულია სუსტტალღოვანი დახრილი დაჭაობებული ვაკეები, რომლებიც აგებულია ტბიური და მყინვარული ნალექებით, ისინი ერთმანეთისაგან გამოყოფილია ცალკეული მაღლობებით (სლოვეჩნო-ოვრუჩის ჭიუხი, სიმაღლე 316 მეტრამდე). 1960–1980-იან წლებში მიწის ამოშრობის მნიშვნელოვანი სამუშაოები ჩატარდა.

## სქოლიო 
კატეგორია:უკრაინის დაბლობები
კატეგორია:რუსეთის დაბლობები
კატეგორია:ბელარუსის დაბლობები
კატეგორია:პოლონეთის დაბლობები
მიხეილ მამულაშვილის ბაღი

**მიხეილ მამულაშვილის ბაღი** — ისტორიული ძეგლი მცხეთის მუნიიპალიტეტში. კომპლექსში შედის ბაღი, საცხოვრებელი სახლი და საფლავი.                                                                                              
   
სახლი ბაღითურთ ეკუთვნოდა ცნობილ დეკორატორს, საქართველოს საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის ხელოვნების დამსახურებულ მოღვაწეს მიხეილ ალექსანდრეს ძე მამულაშვილს (1873–1973). შენობა ერთსართულიანია, ნაგებია კირქვით. დეკორატორის სამუშაო ოთახი ცოკოლის სართულზეა. ამავე სართულის მეორე ოთახში გამოფენილია მიხეილ მამულაშვილის ოჯახის წევრების, ქართველ მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა სურათები.                                                                                                             
                               
ეზოში მიხეილ მამულაშვილის საფლავია. საფლავის ქვაზე ამოკვეთილია: „1873–1973“ . 
                                                                                                        
## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები

## რესურსები ინტერნეტში
* ჰოპლა ჩვენ ვცოცხლობთ! მიხეილ მამულაშვილი
* მებაღე მამულაშვილი მამულს ბაღში ემსახურებოდა
კრემენჩუკის წყალსაცავი

**კრემენჩუკის წყალსაცავი** () — წყალსაცავი უკრაინაში. აგებულია მდინარე დნეპრზე. წარმოიქმნება ამავე სახელწოდების ჰესის (სიმძლავრე 625 მგვტ) კაშხლით. შეივსო 1959–1961 წლებში. ფართობი 2250 კმ², ამ პარამეტრით ქვეყანაში უდიდესია. მოცულობა 13,5 კმ³, სიგრძე 185 კმ. ხორციელდება ჩამონადენის სეზონური რეგულირება, დონე მერყეობს 5,25-მდე მეტრით. გამოიყენება ენერგეტიკის, გასარწყავების, წყალმომარაგებისა და რეკრეაციის მიზნით.

## სქოლიო 
კატეგორია:უკრაინის წყალსაცავები
NGC 7475

**NGC 7475** — გალაქტიკა პეგასის თანავარსკვლავედში. აღმოჩენის თარიღია 1864 წლის 9 სექტემბერი. ეს ობიექტი შედის ახალ საერთო კატალოგში.

## იხილეთ აგრეთვე
*ახალი საერთო კატალოგი

## რესურსები ინტერნეტში
* ინფორმაცია ინგლისურად და ფრანგულად ორიგინალი ახალი საერთო კატალოგიდან

კატეგორია:გალაქტიკები
კატეგორია:პეგასის თანავარსკვლავედი
ნაბაღრების გორა

**ნაბაღრების გორა** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ წიწამურში, მდინარე არაგვის მარცხენა ნაპირზე, ბებრისციხის პირდაპირ, ხელოვნური თხრილით გამოყოფილ გორაზე. თარიღდება lV-Vll საუკუნეებით. 1968 წელს, გათხარა ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი ა. კალანდაძე). აღმოჩნდა უხეშად გათლილი ქვითა და რიყის ქვით ნაგებ შენობათა საძირკვლები და კრამიტის ნამტვრევები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
წიწამურის პირველი სამაროვანი

**წიწამურის პირველი სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ წიწამურში, მდინარე არაგვის მარცხენა ნაპირზე, წიწამურის ველის აღმოსავლეთ ნაწილში, ადგილ მუხიმიწაზე. სამაროვანი 1968 წელს, გათხარა ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი ა. კალანდაძე). აღმოჩნდა გვიანდელი ბრინჯაოსა და ადრინდელი რკინის ხანების კულტურულ ფენაში ჩადგმული ქვიშაქვის ლოდებით შედგენილი ადრინდელი ფეოდალური ხანის სამარხები და გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის ორმოსამარხები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ნავდარაანთკარის წმინდა გიორგის ნიში

**ნავდარაანთკარის წმინდა გიორგის ნიში** — არქიტექტურული ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ნავდარაანთკარის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, წმინდა გიორგის ეკლესიიდან 10-15 მეტრზე. თარიღდება ფეოდალური ხანით. ეკლესია (2,5x2,1 მეტრი) ნაგებია რიყის ქვით. დაზიანებულია. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. აღმოსავლეთ კედელში პატარა სწორკუთხა ნიშია. ეკლესია გადახურულია დაბალი კამარით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
წიწამურის სამაროვანი

ტერმინი **წიწამურის სამაროვანი** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* წიწამურის პირველი სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ წიწამურში. 
* წიწამურის მეორე სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ წიწამურში.
წიწამური (ნაქალაქარი)

**წიწამური** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ წიწამურის ჩრდილოეთით, მდინარე არაგვის მარცხენა ნაპირზე, ბებრისციხის აღმოსავლეთით. თარიღდება ელინისტური ხანით. 

ძეგლი 1953 წელს, გათხარა მცხეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი ა. აფაქიძე). გათხრილი ნაგებობანი დაკონსერვებულია. წიწამური (სისამორა) მოხსენებული აქვს სტრაბონს არმაზციხესთან ერთად. წიწამურის გორაზე აღმოჩნდა თლილი ქვით ნაგები მრგვალი ნაგებობა. ქვათლილთა წყობა ისეთივეა, როგორიც არმაზციხისა, ოღონდ წიწამურის ქვათლილები უფრო დიდებია. ქვათლილები ერთმანეთზე, როგორც თარაზულად, ისე შვეულად, ხის სოლების „უწყვეტებითაა“ გადაბმული. შვეულად ჩაყენებული ერთი „უწყვეტით“ ერთმანეთზე გადაბმულია სამი ქვათლილი, თარაზულად ჩასმულით კი — ორი. თარაზული „უწყვეტები“ ფორმით ერთნაირია — ისრისპირისებური, სიდიდით კი სხვადასხვანაირი. ასეთი თარაზული „უწყვეტები“ დიდი მცხეთის სხვა უბნებზე არ გვხვდება. შვეული „უწყვეტები“ გამოყენებულია წიწამურის უძველესი ფენის (წიწამური l) მრგვალი შენობის ცოკოლისა და მასზე დაწყობილი პირველი მწკრივის ქვათლილთა ერთმანეთზე გადასაბმელად. შვეული „უწყვეტები“ შემორჩენილი ბუდეების მიხედვით ბრტყელი, პრიზმული მოყვანილობის ყოფილა. წიწამურის გორაზე გამოვლინდა აგრეთვე დუღაბზე ნაგები შენობის (წიწამური ll) ფრაგმენტები. წიწამურის გორასა და მის კალთებზე დიდი რაოდენობით აღმოჩნდა მცხეთური კრამიტი. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
წოდორეთის ნასოფლარი

**წოდორეთის ნასოფლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ წოდორეთის ჩრდილო-დასავლეთით, ღარათხევის მარცხენა ნაპირას, ელიას მთის ძირში. თარიღდება ფეოდალური ხანით. შემორჩენილია კირის ხსნარზე ნატეხი და რიყის ქვით ნაგები შენობების ნაშთები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
წიწამურის მეორე სამაროვანი

**წიწამურის მეორე სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ წიწამურის სამხრეთით, მდინარე არაგვის მარცხენა ნაპირზე, ადგილ პირდაპირებში. ძეგლი 1953 წელს გათხარა ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი ა. აფაქიძე). აღმოჩნდა გვიანდელი ბრინჯაოსა და ადრინდელი რკინის ხანის ორმოსამარხი (მსგავსია სამთავროს გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის ორმოსამარხებისა). მომდევნო სტრატიგრაფიულ ფენებში გაითხარა ადრინდელი ანტიკური ხანის სამაროვანი. მოპოვებული მასალა ინახება საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
კამიანსკეს წყალსაცავი

**კამიანსკეს წყალსაცავი** (2017 წლამდე — **დნეპროძერჟინსკის წყალსაცავი**) () — წყალსაცავი უკრაინაში, დნიპროპეტროვსკის, კიროვოჰრადისა და პოლტავის ოლქების ტერიტორიაზე. წარმოიქმნა 1963–1965 წლებში დნეპროძერჟინსკის ჰესის კაშხლით, მდინარე დნეპრზე. ფართობი 567 კმ², მოცულობა 2,45 კმ³, სიგრძე 140 კმ, უდიდესი სიგანე 20 კმ, საშუალო სიღრმე 4,3 მეტრი. აქ ჩაედინება მდინარეები ვორსკლა, ფსიოლი და სხვ., რომლებიც წარმოქმნიან დიდ ყურეებს. წყალსაცავის დონე პრაქტიკულად ერთ ნიშნულზეა დაჭერილი. მისი დახმარებით ხორციელდეაბა ჩამონადენის დღე-ღამური რეგულირება. ნაპირებზე განლაგებულია ქალაქები: კრემენჩუკი, ვერხნოდნიპროვსკი.

## სქოლიო 
კატეგორია:უკრაინის წყალსაცავები
წიწამურის ნასოფლარი

**წიწამურის ნასოფლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ წიწამურში, მდინარე არაგვის მარცხენა ნაპირზე, წიწამურის ველზე, ადგილ ნაბაღრებში. ძეგლი 1968 წელს, გათხარა ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი ა. კალანდაძე). გაითხარა საწნახლები მიწაში ამოშენებული ღვინის აუზებით. ძეგლი თარიღდება XVll-XVlll საუკუნეებით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ხეკორძის ნასოფლარი

**ხეკორძის ნასოფლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხეკორძის ჩრდილო-აღმოსავლეთი, 1 კილომეტრზე, მდინარე ხეკორძულას მარჯვენა ნაპირზე, სოფელ სათოვლეში მიმავალი გზის მარცხენა მხარეს. თარიღდება ფეოდალური ხანით. შემორჩენილია ნასახლარი ბუდეები (8x6,4x3,6x4 მეტრი) და რიყისა და ნატეხი ქვის მშრალი წყობით ნაგები კედლების ფრაგმენტები. ნასოფლარის ცენტრში შემორჩენილია რიყისა და კლდის ნატეხი ქვით ნაგები ეკლესიის კედლების წყობის 2-4 რიგი. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
წიწამურის ობელისკი

250px|მინი|წიწამურის ობელისკი
**წიწამურის ობელისკი** — მონუმენტური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ წიწამურში, მცხეთა-საგურამოს გზაზე, ქალაქ მცხეთიდან 3 კილომეტრზე, მდინარე არაგვის მარცხენა ნაპირზე. 1907 წლის 12 სექტემბერს, თბილისიდან საგურამოში ეტლით მიმავალ ილია ჭავჭავაძეს და მის მეუღლეს თავს დაესხნენ მეფის ხელისუფლების დაქირავებული აგენტები. მათ მოჰკლეს მწერალი, სცემეს მის მეუღლეს და გაძარცვეს ისინი. მკვლელობის ადგილზე იდგა ქვის ჯვარი. ილია ჭავჭავაძის დაბადების 100 წლისთავზე ამ ადგილის მახლობლად ააგეს ობელისკი (არქიტექტორი — მ. შავიშვილი, მოქანდაკე — ი. ნიკოლაძე), რომელიც გაიხსნა 1937 წლის 12 სექტემბერს. შავი ლაბრადორის დაბალ, სამსაფეხურიან კვადრატულ (4,75x4,75 მეტრი) ცოკოლზე დგას ბოლნისის ქვით მოპირკეთებული მასიური ბაზისი (1,75x1,75 მეტრი), რომელზეც აღმართულია ასევე ბოლნისის ქვით მოპირკეთებული ობელისკი (სიმაღლე 13 მეტრი). სვეტის წინა მხარეს ამოკვეთილია ილია ჭავჭავაძის ბარელიეფი პროფილში და წარწერა: „ილია ჭავჭავაძე 1837-1907“, ხოლო ბაზისზე — პოეტის ლექსის ერთი სტროფი:

ბაზისის მარჯვენა და მარცხენა მხარეს წარწერებია ქართულ და რუსულ ენაზე. „1907 წლის 12 სექტემბერს (3 აგვისტოს, ძველი სტილით) თვითმპყრობელობის დაქირავებულმა აგენტებმა აქ ვერაგულად მოჰკლეს ქართველი ხალხის დიდი მწერალი ილია ჭავჭავაძე“. ობელისკის გარშემო ტერიტორია გამწვანებული და კეთილმოწყობილია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის ძეგლები
კატეგორია:ილია ჭავჭავაძე
კაჰულის ტბა

**კაჰულის ტბა** () — ტბა უკრაინაში, ოდესის ოლქის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში. ფართობი 103 კმ², სიგრძე 13 კმ, სიგანე 6–11 კმ, უდიდესი სიღრმე 7 მეტრი. შედგება ვიწრო ძაბრისებრი ჩრდილოეთ და ფართო სამხრეთ მუხლისაგან. იკვებება წვიმისა და თოვლი წყლით. წყლის დონე მნიშვნელოვნად მერყეობს. სიღრმე წყალმცირობის დროს 1,5–2,0 მეტრი. ფსკერი აგებულია წმინდა რუხი შლამით, ნაპირები ქვიშიანია. ტბაში ჩაედინება მდინარე კაგული. სამხრეთით ფშან ვეკიტათი უკავშირდება დუნაის და მის დელტაში მდებარე ტბებს — კუგურკუისა და იალპუგს.

## სქოლიო 
კატეგორია:უკრაინის ტბები
კატეგორია:ტბები ანბანის მიხედვით
ხეკორძის სამაროვანი

**ხეკორძის სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხეკორძის ნასოფლარის ჩრდილოეთით, 100-150 მეტრზე. თარიღდება ფეოდალური ხანით. ქვიშაქვის ფილებით ნაგები ქვაყუთები ნიაღვრისაგან გაშიშვლებულია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ჰაჯიყაიბი

**ჰაჯიყაიბი** () — სოფელი აზერბაიჯანში ყუბა-ხაჩმაზის რეგიონის ყუბის რაიონში.  2009 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 1162 კაცი.

## რესურსები ინტერნეტში
*Azərbaycan Respublikası Quba Rayon İcra Hakimiyyəti
*

## სქოლიო 
კატეგორია:ყუბის რაიონის სოფლები
ბექნუ ხერგიანი

{{ინფოდაფა პიროვნება
| სახელი = ბექნუ ხერგიანი
| ფოტო = Beknu Khergiani (1912−1990) — Georgian Mountaineer.png
| ფოტოს სიგანე =  
| წარწერა = 
| დაბთარიღი = 1912
| დაბადგილი = მესტია
| გარდთარიღი = 27 ნოემბერი, 1990
| გარდადგილი =  
| დაკრძალვის ადგილი = მესტია
| ეროვნება = ქართველი
| მოქალაქეობა =
| ეთნიკური წარმომავლობა =
| განათლება =
| ალმა-მატერი =
| მოღვაწეობა =
| საქმიანობა = მთამსვლელი
| აქტიურობის წლები =
| მეუღლეები =  
| ჯილდოები = { style="background:transparent"

}
{ style="background:transparent"

}
}}
**ბექნუ ხერგიანი** (დ. 1912 — გ. 27 ნოემბერი, 1990) — ქართველი მთამსვლელი. სპორტის ოსტატი (1940), საბჭოთა კავშირის სპორტის დამსახურებული ოსტატი (1951), მთამსვლელობის უფროსი ინსტრუქტორი (1937), ფიზკულტურის მასწავლებელი, მესტიის სამთო-სამაშველო სამსახურის უფროსი.

## ბიოგრაფია
საბჭოთა კავშირში პირველად, თანაგუნდელებთან ერთად განახორციელა კედლოვანი ასვლა სამხრეთ უშბაზე, რითაც სათავე დაუდო კედლოვანი ასვლების კლასს მთამსვლელობაში (1937). 

წლის საუკეთესო ასვლად ჩაითვალა შხელდა-უშბისა (1950) და შხარა-რუსთაველი-ჯანღა-კათინთაუ-თეთნულდის (1952) ტრავერსები. ოქროს მედალი მოიპოვა პამირში დარვაზის ქედის ტრავერსისათვის (1957), ვერცხლის მედალი ზულუმარტისა და იმიერალაის ქედის ტრავერსისათვის (1960). პამირისა და კავკასიონის მწვერვალებზე განახორციელა ასზე მეტი ასვლა. 

იალბუზის დასავლეთი მწვერვალიდან ჩამოხსნა გერმანელ ფაშისტთა მიერ აღმართული ნაცისტური დროშა (1943). ალ. ჯაფარიძის სახელობის საქართველოს ალპური კლუბის საბჭოს წევრი. დაჯილდოებულია სამამულო ომის ორდენით და ოთხი მედლით, მათ შორის „მამაცობისათვის“, „კავკასიის დაცვისათვის“.

## ლიტერატურა 
* 

## რესურსები ინტერნეტში
## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 1912
კატეგორია:გარდაცვლილი 27 ნოემბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1990
კატეგორია:ქართველი მთამსვლელები