ავტოგადასაბმელი

[thumb|[ავტოგადასაბმელი СА-3]]
**ავტოგადასაბმელი** — წევა-გადასაბმელი მოწყობილობა, რომელიც ახორციელებს მოძრავი შემადგენლობის ერთეულების გადაბმას ადამიანის მონაწილეობის (ან მინიმალური მონაწილეობისას) გარეშე, არის მოძრავი შემადგენლობის წევა-დარტყმითი ხელსაწყოების შემადგენელი ნაწილი. უფრო ხშირად გამოიყენება რკინიგზის მოძრავი შემადგენლობის (ვაგონების, ლოკომოტივების) ერთმანეთზე შესაერთებლად.

სამგზავრო ვაგონებში ავტოგადასაბმელების შთამნთქმელ აპარატებთან ერთად ყენდება ტრადიციული ბუფერები ან ცენტრალური მოქნილი მოედნები (გადასასვლელები). ვაგონების შეერთებისას თავიდან იკუმშება დამატებითი შთამნთქმელი ელემენტები, რის შემდეგაც გადაებმება ვაგონები, შედეგად ავტოგადასაბმელები ყოველთვის დაჭიმულია. ეს არბილებს ბიძგებს, რომელსაც იწვევენ ავტოგადასაბმელების შემაერთებელი ზედაპირებს შორის არსებული ღრეჩოები.

ავტოგადასაბმელების უპირატესობა არაავტომატური გადასაბმელების მიმართ (მაგალითად ხრახნიანი გადასაბმელი) საკმაოდ ბევრია, მათგან ძირითადებად შეიძლება ჩაითვალოს შემდეგი:
* მნიშვნელოვნად შემცირებულია პროფესია მატარებლის შემადგენელის ხიფათი — ადამიანს აღარ სჭირდება ბუფერების ქვეშ შეძრომა, შემადგენელის შეცდომისას შეიძლება ის მოყვებს ვაგონებს შორის;
* იზრდება მატარებლის მასა წევის უფრო მაღალი დასაშვები ძალის ხარჯზე. ეს დაკავშირებულია იმაზე, რომ მაქსიმალურ სიმტკიცეს ხრახნიანი გადაბმის გაწყვეტაზე ზღუდავს გადასაბმელის მასა, რომელიც თავის მხრივ, შეზღუდულია ადამიანის ფიზიკურ შესაძლებლობაზე (შედარებისათვის: გადასაბმელ СА-3-ის მასა — დაახლოებით 200 კგ.) ავტოგადასაბმელების არსებობის შემთხვევაში ხელით აერთებენ სამუხრუჭე შლანგებს და მართვის კაბელებს, მაგრამ არა თვით გადასაბმელ რგოლს;
* მცირდება გადაბმის და ჩახსნის დრო;
* ბუფერების გამოკლების ხარჯზე, რომელთა ფუნქციებს ასრულებს ავტოგადასაბმელის შთამნთქმელი აპარატი, მცირდება სატვირთო ვაგონის ტარის მასა.

## სხვადასხვა სახეობები 
thumb|„ლასტოჩკის“ (შარფენბერგის ავტოგადასაბმელი) და თბომავალ ТЭП70БС-ის (ავტოგადასაბმელი СА-3) გადაბმის გადამყვანი
ყველა არსებული ავტოგადასაბმელები შეიძლება დავყოთ მათი ტიპების მიხედვით (კონსტრუქციის) ორ ჯგუფად:
* არახისტი ავტოგადასაბმელები, რომლებიც უშვებენ გადაადგილებას საკუთარი კორპუსის ვერტიკალური მიმართულებით შედარებით შეერთებულ მდგომარეობაში მყოფ მომიჯნავე ავტოგადასაბმელის კორპუსთან;
* ხისტი ავტოგადასაბმელები, რომელთაც შეერთებულ მდგომარეობაში მყოფი კორპუსის გრძივი ღერძი მდებარეობს ერთ პირდაპირ მიმართულებაზე მომიჯნავე ავტოგადასაბმელის კორპუსის ღერძთან; ამასთან გამორიცხულია ავტოგადასაბმელების კორპუსების ურთიერთგადაადგილების შესაძლებლობა.

ძალების აღქმის პრინციპების მიხედვით ავტოგადასაბმელები ასევე იყოფა ორ ჯგუფად:
* წევა-დარტყმითი, რომლებიც ემსახურებიან მოძრავი შემადგენლობის ერთეულებს შორის გამჭიმავი და შემკუმშველი ძალების გადაცემას;
* წევის, რომლებიც აღიქვავენ მოძრავი შემადგენლობის ერთეულებს შორის მხოლოდ გამჭიმავ ძალებს, ხოლო შემკუმშავი აღიქმება ცალკეული ხელსაწყოების მიერ (ბუფერები).

არახისტ ავტოგადასაბმელებს მიეკუთვნება:
* ჯანის ავტოგადასაბმელი — ავტოგადასაბმელი გადაბმის ერთკბილიანი კონტურით. დაპატენტებული იყო აშშ-ში ელი ჯანის მიერ 1873 წლის 29 აპრილს. გამოიყენება დღევანდელ დღესაც სხვადასხვა ქვეყნების რკინიგზებზე, მათ შორის თვითონ აშშ-ში;
* ვილისონის ავტოგადასაბმელი — 1910 წელს გამოიგონა ამერიკელმა ჯონ ვილისონმა (John Willison);
* ავტოგადასაბმელი СА-3 — ავტოგადასაბმელი გადაბმის ორკბილიანი კონტურით, კონსტრუქციულად გაუმჯობესებული ვილისონის ავტოგადასაბმელია. გამოიყენება პოსტსაბჭოთა ქვეყნებში და მონღოლეთში. სრულდება წევა-დარტყმით ვარიანტში სატვირთო ვაგონებში, სამგზავრო და ფოსტა-საბარგო ვაგონებში ფაქტიურად მუშაობს წევის რეჟიმში, შემკუმშველი დატვირთვები აღიქმება ბუფერებით და გადასასვლელებით;
* ავტოგადასაბმელი СА-4 — ავტოგადასაბმელი გადაბმის ორკბილიანი კონტურით და სამუხრუჭე მაგისტრალის შეერთებით, კონსტრუქციულად გაუმჯობესებული ავტოგადასაბმელი СА-3-ა.

ხისტი ავტოგადასაბმელების მაგალითები:
* შარფენბერგის ავტოგადასაბმელი — ძირითადად გამოიყენება მეტროპოლიტენებში და მაღალსიჩქარიან მატარებლებში (მათ შორის პოსტსაბჭოთა ЭР200 ვაგონებსშორისი შეერთებისთვის);
* БСУ-4 — ხისტი ავტოგადასაბმელი, რომელიც შესაძლებელია დაყენდეს ვაგონებში, თავდაპირველადვე განკუთვნილი ავტოგადასაბმელ СА-3-სთვის.

*ხისტი უპირატესობა: დასაშვებია სამუხრუჭე შლანგებისა და კაბელების ავტომატიზირებული შეერთება, მაღალი სიჩქარის და დაბალი ცვეთის საშუალებას იძლევა.
*არახისტის უპირატესობა: უფრო ადვილიდასამზადებელია, შესაძლებელია დიდი დაშვებები, გაწყვეტაზე აქვს დიდი სიმტკიცე.

ხსენებული ავტოგადასაბმელების გარდა, რომლებსაც მართვის პრინციპებით შეიძლება ვუწოდოთ ანალოგიურები, შექმნილია ეგრედ წოდებული ციფრული ავტოგადასაბმელები. 2020 წლის 1 სექტემბერს ავსტრია, იტალია, საფრანგეთი, გერმანია და შვეიცარია შეუდგნენ ავტოგადასაბმელის გამოცდას, რომელიც აღჭურვილია ციფრული მართვის მექანიზმით. ვაგონების როგორც ჩაბმა, ისევე ჩახსნა აქტივირდება მემანქანის მართვის პანელზე არსებული კლავიშებით. მატარებელი გამოსაცდელი ავტოგადასაბმელებით გამოცდის დროს უნდა იმოძრაოს ევროპაში, რათა პროექტის თითოეული მონაწილე ქვეყანას შეეძლოს გამოცადოს ახალი ტექნოლოგია და შეიტანოს წინადადებები ნაწარმის გაუმჯობესების შესახებ. საკვლევი პროექტი ამ სისტემის დასანერგად დაგეგმილია 2022 წლამდე.

## გამოყენების გეოგრაფია 
* აშშ, ლათინური ამერიკა, იაპონია, ჩინეთი, კორეა, ვიეტნამი — ჯანის ავტოგადასაბმელი.
* ინდოეთი — ხრახნიანი გადასაბმელი და ჯანის ავტოგადასაბმელის საკუთარი ვარიანტი, მასთან შესაბამისობაში.
* აფრიკა, ავსტრალია — ერთიანი სტანდარტი არ არსებობს. აფრიკაშიც და ავსტრალიაშიც შეიძლება შევხვდეთ ავტოგადასაბმელების ისეთ უჩვეულო ვარიანტებს, როგორიცაა „ნორვეგიული“ (ხვრელიანი) გადასაბმელი.
* პოსტსაბჭოთა სივრცე, მონღოლეთი, ფინეთი — ავტოგადასაბმელი СА-3.
* ევროპა — ხრახნიანი გადასაბმელი. მაღალსიჩქარიანი მატარებლების უმრავლესობას ყურადღება გამახვილებული აქვს შარფენბერგის ავტოგადასაბმელზე. ცალკეულ დიდტვირთიან ხაზებზე გამოიყენება ავტოგადასაბმელი СА-3 ან მისი მთლიანად ავტომატური მოდიფიკაცია.

## ავტოგადასაბმელები ტრანსპორტის სხვა სახეობებზე 
### მაღაროს ვაგონეტკების ავტოგადასაბმელი А-7 
ვაგონეტკების ექსპლოატაციისას А-7 მოდელის ავტოგადასაბმელით შესაძლებელია:
# ავტოგადასაბმელი, ვაგონეტკების ჩქარი და უსაფრთხო ჩახსნა შემადგენლობის ფორმირებისას.
# ვაგონეტკების დაცლა წრიულ ვაგონის გადამგდებელში შემადგენლობის ვაგონების ჩახსნის გარეშე.
# ვაგონეტკების საიმედო გადაბმა და ჩახსნა რელსიანი ლიანდაგების მოხვეულებში რადიუსით არანაკლებ 10 მ-სა.
# ვაგონეტკების გავლა რელსიანი ლიანდაგების მოხვეულებში რადიუსით არანაკლებ 6 მ-სა.
# ვაგონეტკების გავლა რელსიანი ლიანდაგებზე გარე რელსის შემაღლებით 50 მმ-მდე.
# შეერთებული ვაგონეტკების გავლა რელსიანი ლიანდაგების ვერტიკალურ სიბრტყის გარდამტეხ ადგილებში ლიანდაგების შემაერთებელი 200 მმ-ნი რადიუსის გარეშე, ხოლო 20 მ-ნი სიგრძის ლიანდაგების შემაერთებელი 200 მმ-ზე მეტი რადიუსით.
# ავტოგადასაბმელი იმავდროულად ასრულებს ბუფერის როლს.
# ავტოგადასაბმელის წევის მუშა ძალა 7000 კგ.
# ავტოგადასაბმელს არ შეუძლია ჩაებას ვაგონეტკებს, რომლებიც აღჭურვილები არიან არაავტომატური გადასაბმელებით.
# ვაგონეტკების А-7 მოდელის ავტოგადასაბმელებით აღჭურვილ ელმავლებთან გადასაბმელად, ელმავლები აღჭურვილები უნდა იყვნენ გადამყვანი ავტოგადასაბმელებით.

## სქოლიო
კატეგორია:გადასაბმელი მოწყობილობები