მუსტაფა ქემალ ათათურქი

**მუსტაფა ქემალ ათათურქი** (), ან **მუსტაფა ქემალ ფაშა** () 1921 წლამდე და **ღაზი მუსტაფა ქემალ ფაშა** () 1921—1934 წლებში (დ. 1881, სალონიკი, სალონიკის ვილაიეთი, ოსმალეთის იმპერია – გ. 10 ნოემბერი, 1938, დოლმაბაჰჩე, სტამბოლი, თურქეთი) — თურქი ფელდმარშალი, რევოლუციონერი სახელმწიფო მოღვაწე, მწერალი და თურქეთის რესპუბლიკის დამფუძნებელი მამა, რომელიც რესპუბლიკის დაფუძნებიდან, 1923 წლიდან, სიკვდილამდე, 1938 წლამდე იყო თურქეთის პრეზიდენტი. მან გაატარა ყოვლისმომცველი პროგრესული რეფორმები, რამაც თურქეთი გარდაქმნა სეკულარულ და ინდუსტრიალიზებულ ქვეყნად. იდეოლოგიურად, მისი სეკულარისტული და ნაციონალისტური პოლიტიკა და სოციალისტურ-პოლიტიკური თეორია ქემალიზმის სახელით გახდა ცნობილი. თავისი სამხედრო და პოლიტიკური მიღწევების გამო, ათათურქი XX საუკუნის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან პოლიტიკურ ლიდერად ითვლება.

ათათურქი ცნობილი გახდა პირველი მსოფლიო ომის დროს, გალიპოლის ბრძოლაში (1915) ოსმალეთის იმპერიის გამარჯვების უზრუნველყოფის შემდეგ. ოსმალეთის იმპერიის დამარცხებისა და დაშლის შემდეგ, ის სათავეში ჩაუდგა თურქულ ეროვნულ მოძრაობას, რომელიც წინააღმდეგობას უწევდა მოკავშირეების მიერ თურქეთის დაყოფას ომში გამარჯვებულ მოკავშირეთა შორის. თურქეთის დღევანდელ დედაქალაქში, ანკარაში დროებითი მთავრობის შექმნით, მან დაამარცხა მოკავშირეების მიერ გაგზავნილი ძალები და ომიდან გამარჯვებული გამოვიდა, რომელსაც მოგვიანებით „თურქეთის ომი დამოუკიდებლობისთვის“ უწოდეს. შემდგომში მან გააუქმა უკვე დაშლილი ოსმალეთის იმპერია და მის ნაცვლად გამოაცხადა თურქეთის რესპუბლიკის დაარსების შესახებ.

ახლად ჩამოყალიბებული თურქეთის რესპუბლიკის პრეზიდენტის ამპლუაში, ათათურქმა წამოიწყო პოლიტიკური, ეკონომიკური და კულტურული რეფორმების მკაცრი პროგრამა, რომლის საბოლოო მიზანი იყო თანამედროვე, პროგრესული და სეკულარული ეროვნული სახელმწიფოს აშენება. მან, დაწყებითი განათლება უფასო და სავალდებულო გახადა და ათასობით ახალი სკოლა გახსნა ქვეყნის მასშტაბით. ასევე შემოიღო ლათინურ ენაზე დაფუძნებული თურქული ანბანი, რომელიც შეცვალა ძველი ოსმალურის თურქული ანბანი. თურქმა ქალებმა თანაბარი სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებები მიიღეს ათათურქის პრეზიდენტობის დროს. კერძოდ, №1580 კანონის საფუძველზე 1930 წლის 3 აპრილს ქალებს მიენიჭათ ხმის მიცემის უფლება ადგილობრივ არჩევნებზე და რამდენიმე წლის შემდეგ, 1934 წელს, სრული საყოველთაო ხმის უფლება მიიღეს.

ათათურქის მთავრობა ატარებდა თურქიზაციის პოლიტიკას, რითაც ცდილობდა შეექმნა ერთგვაროვანი, ერთიანი და უპირველეს ყოვლისა სეკულარული ერი თურქული დროშის ქვეშ. ათათურქის დროს, თურქეთში მცხოვრებ უმცირესობებს სთხოვდნენ საჯაროდ თურქულად ელაპარაკათ, მაგრამ ამავე დროს მათ მიეცათ უფლება შეენარჩუნებინათ საკუთარი მშობლიური ენა. გვარის შესახებ კანონის მიხედვით არათურქულ ტოპონიმებს და უმცირესობებს დაევალათ თურქული გვარის მიღება. 1934 წელს, თურქეთის პარლამენტმა მას გვარად „ათათურქი“ მიანიჭა, რაც ნიშნავს „თურქების მამას“, რაც მისი როლის აღიარება გახდა, რომელიც მან თანამედროვე თურქეთის რესპუბლიკის მშენებლობაში შეიტანა. ის 1938 წლის 10 ნოემბერს სტამბოლში, დოლმაბაჰჩეს სასახლეში, 57 წლის ასაკში გარდაიცვალა. პრეზიდენტის პოსტზე ის პრემიერ-მინისტრმა, ისმეთ ინენიუმ შეცვალა და სახელმწიფო პანაშვიდი გადაუხადა მას.

1981 წელს, ათათურქის დაბადების 100 წლისთავზე, მის ხსოვნას გაერომ და იუნესკომ პატივი მიაგო და მიმდინარე წელი მსოფლიოში „ათათურქის წლად“ გამოაცხადა, ასევე მიიღო რეზოლუცია ათათურქის 100 წლის იუბილეზე, სადაც ის აღწერილია, როგორც „მებრძოლ ლიდერად კოლონიალიზმისა და იმპერიალიზმის წინააღმდეგ“ და „ხალხებს შორის ურთიერთგაგების გრძნობისა და მსოფლიოს ერებს შორის მტკიცე მშვიდობის შესანიშნავი წარმომჩენის, სადაც ის მთელი ცხოვრება მუშაობდა ხალხებს შორის ჰარმონიისა და თანამშრომლობის განსავითარებლად“. ათათურქს ასევე მიენიჭა ჯილდო მსოფლიოში მშვიდობაზე ორიენტირებული საგარეო პოლიტიკისა და მეგობრობისთვის, განსაკუთრებით მეზობელ ქვეყნებთან მიმართებაში, როგორებიცაა ირანი, იუგოსლავია, ერაყი და საბერძნეთი, ასევე ბალკანეთის პაქტის შექმნისთვის, რომელიც წინააღმდეგობას უწევდა ფაშისტური იტალიისა და ცარისტული ბულგარეთის ექსპანსიონიზმისთვის.

## სახელი
ათათურქი დაიბადა, როგორც „მუსტაფა“. მეორე სახელი „ქემალი“ (რომელიც არაბულად ნიშნავს „სრულყოფილებას“ ან „სიმწიფეს“) მას მათემატიკის მასწავლებელის, კაპიტან მუსტაფა ეფენდის მიერ მიენიჭა. აფეთ ინანის მიხედვით, მისმა მასწავლებელმა ეს სახელი მას (ათათურქს) „მისი შესაძლებლობებისა და სიმწიფის აღფრთოვანებით დაარქვა“. სხვა წყაროების მიხედვით, მის მასწავლებელს სურდა ათათურქის სხვა მოსწავლეებისგან განსხვავება, რომელთაც ასევე ერქვათ „მუსტაფა“. მწერალი ენდრიუ მანგო ვარაუდობს, რომ შესაძლოა მან თავად აირჩია ეს სახელი, ნაციონალისტი პოეტის, ნამიქ ქემალი პატივსაცემად. ჟურნალისტ ალკანის მიხედვით, ათათურქმა, როგორც ჩანს, ჯარში მოღვაწეობის წლებში მიიღო სახელი „ქემალი“.

მას შემდეგ, რაც 1934 წელს პირადობის მოწმობა მიიღო გვარი „ათათურქი“, მისი სახელის ველში ჩაიწერა „ქემალ ათათურქი“, მაშინ, როდესაც სახელი „მუსტაფა“ საერთოდ გაქრა. 1935 წლის თებერვალში, ათათურქმა დაიწყო თავისი „ორიგინალური“ სახელის — „ქემალის“ გამოყენება. ჟურნალ „Tarama Dergisi“ (1934) მიხედვით *ქემალი* ნიშნავს „ფორტიფიკაციას“, „ციხესიმაგრეს“, „ჯარს“, „ფარს“. 1935 წლის 4 თებერვალს, მთავრობის ოფიციალურმა საინფორმაციო სააგენტო „ანადოლუს სააგენტომ“ შემდეგი განმარტება გააკეთა: ოსმალეთის იმპერიაში. მისი მშობლები იყვნენ ალი რიზა ეფენდი, სამხედრო ოფიცერი წარმოშობით კოჯაჯიკიდან (ჩრდილოეთი მაკედონია), მოხელე და ხე-ტყით მოვაჭრე, და ზიუბეიდე ჰანიმი. მუსტაფას მხოლოდ და ჰყავდა, მაკბულე ათადანი, რომელიც 1956 წელს გარდაიცვალა.

ათათურქის წარმომავლობის შესახებ მითები და თეორიები საოცრად მრავალფეროვანი და კონტრასტულია. მამამისი, ალი რიზა ეფენდი, ზოგიერთი ავტორის აზრით, წარმოშობით ალბანელი იყო, თუმცა, ფალიჰ რიფკი ათაის, ვამიკ ვოლქანის, ნორმან იცხკოვიცის, მიუჟგიან ჯუნბურის, ნუმან ქართალის და ჰასან იზეტინ დინამოს აზრით, ალი რიზა ეფენდის წინაპრები თურქები იყვნენ, რომლებიც საბერძნეთში ანატოლიიდან, აიდინის პროვინციაში მდებარე სიოქეს რაიონიდან ჩამოვიდნენ. ითვლება, რომ დედამისი, ზუბეიდე, თურქული წარმოშობისაა სხვა წყაროების მიხედვით, დედამისი ებრაელი (Scholem, 2007) ან ბულგარელი (Tončeva, 2009) იყო. სხვადასხვა წყაროს მიხედვით, დედამისი ასევე შეიძლება ალბანელი, მაკედონელი ტორბეში, ან მუსლიმი ბულგარელი ყოფილიყო. ოსმალეთის დროს სალონიკში მცხოვრები დიდი ებრაული თემის გამო, მისი ბევრი პრო-ისლამისტი მოწინააღმდეგე, რომლებიც მისი რეფორმების მოწინააღმდეგენი იყვნენ, აცხადებდნენ, რომ ათათურქის წინაპრები „დიონმე“ (გარდაქმნილები) იყვნენ — ებრაელები, რომლებმაც საჯაროდ ისლამი მიიღეს, თუმცა, ფარულად მაინც იუდაიზმის ერთგულები დარჩნენ.

ადრეულ წლებში, დედამ აიძულა ათათურქს რელიგიურ სკოლაში სწავლა, რაც მან მოკლე ვადაში და უხალისოდ შეასრულა. მოგვიანებით, მამამისის მითითებით სწავლობდა „შემსი ეფენდის სკოლაში“ (კერძო სკოლა, საერო სასწავლო გეგმით). შვიდი წლის ასაკში, ათათურქს მამა გარდაეცვალა. დედამისს სურდა, რომ მას ესწავლა მოვაჭრის პროფესია, მაგრამ მათ დაუკითხავად, 1893 წელს, ათათურქმა ჩააბარა სალონიკის სამხედრო სკოლაში. 1896 წელს იგი ჩაირიცხა მონასტირის სამხედრო სკოლაში (თანამედროვე ჩრდილოეთ მაკედონია). 1899 წლის 14 მარტს ჩაირიცხა ოსმალეთის სამხედრო აკადემიაში, რომელიც მდებარეობდა ოსმალეთის დედაქალაქ კონსტანტინოპოლში, შიშლის რაიონში, *პანგალთის* უბანში, და რომელიც დაასრულა 1902 წელს. მოგვიანებით, 1905 წლის 11 იანვარს, დაამთავრა ოსმალეთის სამხედრო კოლეჯი კონსტანტინოპოლში. გათავისუფლების შემდეგ, ათათურქი დაინიშნა დამასკოში განლაგებული მეხუთე არმიის შტაბის კაპიტნათ, შემდგომში ის შეუერთდა რეფორმისტ ოფიცერთა მცირე საიდუმლო რევოლუციურ საზოგადოებას სახელად „სამშობლო და თავისუფლება“ (*Vatan ve Hürriyet*), რომელსაც ხელმძღვანელობდა ვაჭარი მუსტაფა ელვანი (ჯანთექინი). 1907 წლის 20 ივნისს მას მიენიჭა უფროსი კაპიტნის (*Kolağası*) წოდება და 1907 წლის 13 ოქტომბერს დაინიშნა მანასტირში განლაგებული მესამე არმიის შტაბში. მოგვიანებით შეუერთდა ერთიანობისა და პროგრესის კომიტეტს (*ეპკ*), საწევრო ნომრით 322, თუმცა, შემდგომ წლებში, ცნობილი იყო თავისი ოპოზიციონერობით და ხშირი კრიტიკით კომიტეტის ხელმძღვანელობის მიერ გატარებული პოლიტიკის მიმართ. 1908 წლის 22 ივნისს დაინიშნა ოსმალეთის რკინიგზის ინსპექტორად აღმოსავლეთ რუმელიაში (*Doğu Rumeli Bölgesi Demiryolları Müfettişi*).  სადაც მან აჯანყება წარმატებით ჩაახშო და 1909 წლის იანვარში კონსტანტინოპოლში დაბრუნდა.

1909 წლის აპრილში, კონსტანტინოპოლში, ჯარისკაცთა ჯგუფმა დაიწყო კონტრრევოლუცია (იხ. 31 მარტის ინციდენტი). ათათურქმა მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა აჯანყების ჩახშობაში.

1910 წელს იგი გამოიძახეს ოსმალეთის ალბანეთის პროვინციებში. იმ დროს ისა ბოლეტინი ხელმძღვანელობდა ალბანურ აჯანყებებს კოსოვოში, ასევე აჯანყება იყო ალბანეთშიც. 1910 წელს ათათურქი შეხვდა ალბანელ პოლიტიკოსს, მწერალს და ალბანეთის დამოუკიდებლობის დეკლარაციის ერთ-ერთ ხელმომწერს ექრემ ვლორას.

მოგვიანებით, 1910 წლის შემოდგომაზე, ათათურქი იყო ოსმალეთის სამხედრო დამკვირვებელთა შორის, რომლებიც ესწრებოდნენ პიკარდის სამხედრო წვრთნებს საფრანგეთში ოსმალეთის ტრიპოლიტანიაში (დღეს ლიბია). იგი ძირითადად იბრძოდა დარნასა და ტობრუკთან ახლოს მდებარე რაიონებში. რასაც დაუპირისპირდა 20 000 ბედუინი და 8 000 თურქი ჯარისკაცი. იტალიის მიერ ომის გამოცხადებამდე ცოტა ხნით ადრე, ლიბიაში მდებარე ოსმალეთის ჯარის დიდი ნაწილი გაიგზავნა ოსმალეთის იემენის ვილაეთში (დღეს იემენი), სადაც მათ უნდა ჩაეხშოთ აჯანყება, ამიტომ ოსმალეთის მთავრობამ არასაკმარისი რესურსი დატოვა ლიბიის ფრონტზე. ბრიტანეთმა, რომელიც აკონტროლებდა ოსმალეთის პროვინციებს ეგვიპტესა და სუდანს, არ მისცა საშუალება ოსმალეთს დამატებითი ძალების ეგვიპტის გავლით ლიბიაში გადასროლა. ოსმალელი ჯარისკაცები, მათ შორის ათათურქი, ლიბიაში არაბების ფორმაში ჩაცმულნი (რაც რისკს შეიცავდა ციხეში მოხვედრის, ეგვიპტეში მდებარე ბრიტანეთის ხელისუფლების მიერ შენიშვნის შემთხვევაში) ან მცირედ ხელმისაწვდომი ბორნით (იტალიელები, რომლებსაც ჰყავდათ ძლიერი საზღვაო ძალა და ფაქტობრივად აკონტროლებდნენ საზღვაო მარშრუტებს ტრიპოლისკენ) ჩავიდნენ. თუმცა, მიუხედავად ყველა დაბრკოლებისა, ათათურქის ძალებმა ლიბიაში არაერთხელ მოახერხეს იტალიელების მოგერიება, მაგალითად, 1911 წლის 22 დეკემბერს ტობრუკის ბრძოლაში.

1912 წლის 16-17 იანვარს დერნას ბრძოლის დროს, როდესაც ათათურქის არმიას იტალიის არმიამ თავს დაესხა, ორმა იტალიურმა თვითმფრინავმა ბომბი ჩამოაგდო ოსმალეთის ძალების განლაგებულ პოზიციებზე. თავდასხმის შედეგად დაზიანებული შენობის ნანგრევებიდან ათათურქი ამოიყვანეს, რომელსაც მარცხენა თვალი დაზიანებული იყო, რაც მისი თვალის ქსოვილის მუდმივი დაზიანება გამოიწვია. თუმცა, დაზიანებამ არ გამოიწვია მხედველობის დაკარგვა. ის თითქმის ერთი თვის განმავლობაში მკურნალობდა. ორი კვირის შემდეგ სცადა დაეტოვებინა წითელი ნახევარმთვარის სამედიცინო პუნქტი, მაგრამ როდესაც თვალის მდგომარეობა გაუარესდა, იძულებული გახდა დაბრუნებულიყო და მკურნალობა გაეგრძელებინა. 1912 წლის 6 მარტს, ათათურქი გახდა ოსმალეთის ჯარების მეთაური დერნაში. ათათურქმა მოახერხა ქალაქისა და მისი მიმდებარე რეგიონის დაცვა და შენარჩუნება 1912 წლის 18 ოქტომბრამდე, სანამ თურქეთ-იტალიის ომის დასრულებამდე. 1912 წლის 8 ოქტომბერს, ბალკანეთის ომის დაწყების შემდეგ, ათათურქი, ენვერ ბეი, ფეთჰი ბეი და სხვა ოსმალელი სამხედრო მეთაურები ლიბიიდან უნდა დაბრუნებულიყვნენ ოსმალეთის ევროპულ ტერიტორიაზე. იტალიასთან ომის წაგების შემდეგ, ტრიპოლიტანია, ფეცანი და კირენაიკა (სამი პროვინცია, რომლებიც დღევანდელ ერთიან ლიბიას წარმოადგენენ) 1912 წლის 18 ოქტომბერს ხელმოწერილი ლოზანის ხელშეკრულებაში (1912) შესაბამისად იტალიის სამეფოს გადაეცა. 1923 წლის შემდეგ, ისტორიკოსები ამ ხელშეკრულებას  „უშის ხელშეკრულება“ დაარქვეს, რომ განესხვავათ 2023 წელს ხელმოწერილი ლოზანის ხელშეკრულებისგან, რომელიც იყო  პირველი მსოფლიო ომის მოკავშირეებსა და თურქეთის დიდ ეროვნულ ასამბლეას შორის ხელმოწერილი საზავო ხელშეკრულება.

### ბალკანეთის ომები (1912-1913)
1912 წლის 1 დეკემბერს ათათურქი გადავიდა თავის ახალ შტაბში, გალიპოლის ნახევარკუნძულზე და მონაწილეობა მიიღო ბალკანეთის პირველ ომში, კერძოდ მონაწილეობა მიიღო თრაკიის სანაპიროზე მდებარე ბოლაირში ამფიბიურ დესანტის გადასროლაში, ფეთჰი ოქიარის მეთაურობით. თუმცა, ეს თავდასხმა ბრძოლის დროს გეორგი ტედოროვის დივიზიამ უკუაგდო.

1913 წლის ივნისში, ბალკანეთის მეორე ომის დროს, ათათურქმა მონაწილეობა მიიღო ოსმალეთის არმიის ძალების მიერ და ენვერ-ფაშას ხელმძღვანელობით, ედირნეს (ძველი ადრიანოპოლი, რომელიც 1365-1453 წლებში ოსმალეთის იმპერიის დედაქალაქი იყო და ამით მის გათავისუფლებას უდიდესი ისტორიული მნიშვნელობა ჰქონდა) და დიდიმოტიხონის გათავისუფლებაში.

1913 წელს იგი დაინიშნა ოსმალეთის სამხედრო ატაშედ ბალკანეთის სახელმწიფოებში (მთავარი ოფისით სოფიაში, ბულგარეთი) და 1914 წლის 1 მარტს მიენიჭა „ქაიმაქამის“ (ვიცე-პოლკოვნიკი/პოლკოვნიკი) წოდება. საახალწლო მიღებაზე მოცეკვავე წყვილი მომდევნო დღეებში ფარულად დაიწყეს შეხვედრა. მისმა ორმა დივიზიამ დაიპყრო ბითლისი და მუში, რამაც ჩაშალა რუსული სარდლობის გათვლები.

[thumb|right|მუსტაფა ქემალი ოსმალეთის სამხედრო ოფიცრებთან ერთად, [გალიპოლის ბრძოლა|გალიპოლის ბრძოლის დროს, ჩანაქქალე, 1915 წელი.]]
ამ გამარჯვების შემდეგ, კონსტანტინოპოლის ერთიანობისა და პროგრესის კომიტეტის მთავრობამ  ჰიჯაზში ახალი არმიის შექმნა (*Hicaz Kuvve-i Seferiyesi*) შესთავაზა  და მის მეთაურად ათათურქის დანიშვნა უნდოდა, თუმცა, მან უარი თქვა ამ წინადადებაზე და ეს არმია არასოდეს შექმნილა. სამაგიეროდ, 1917 წლის 7 მარტს ათათურქი XVI სამხედრო კორპუსის მეთაურობიდან მეორე არმიის მთავარ სარდლად დაწინაურდა, ამავე დროს რუსულმა ჯარებმა მალევე დატოვეს თურქეთის ტერიტორია, მას შემდეგ, რაც რუსეთის რევოლუცია დაიწყო. მუსტაფა ქემალი 1918 წლის 26 აგვისტოს ალეპოში ჩავიდა, შემდეგ კი სამხრეთით, ნაბლუსში, თავის შტაბ-ბინისკენ განაგრძო გზა. მეშვიდე არმია ფრონტის ხაზის ცენტრალურ ნაწილს აკონტროლებდა. 19 სექტემბერს, მეგიდოს ბრძოლის დაწყებისას, მერვე არმია სანაპირო ფლანგს აკონტროლებდა, მაგრამ ფლანგი დაიშალა და ლიმან ფაშამ მეშვიდე არმიას უბრძანა ჩრდილოეთით უკან დახევა, რათა ბრიტანელებს არ მოექციათ მდინარე იორდანე ალყაში. მეშვიდე არმია მდ. იორდანესკენ დაიხია, მაგრამ 1918 წლის 21 სექტემბერს უკან დახევისას, ბრიტანეთის საჰაერო დაბომბვისას ნაბლუსთან განადგურდა. მიუხედავად ამისა, მუსტაფა ქემალმა, ალეპოს ჩრდილოეთით თავდაცვითი ხაზის შექმნა მოახერხა. ლორდ კინროსის თქმით, მუსტაფა ქემალი ომში ერთადერთი თურქი გენერალი იყო, რომელსაც არასდროს განუცდია დამარცხება.

ომი მუდროსის ზავით დასრულდა, რასაც ხელი 1918 წლის 30 ოქტომბერს მოაწერეს და ოსმალეთის იმპერიაში მყოფ ყველა გერმანულ და ავსტრო-უნგრეთის ჯარს დრო მიეცა უკან დასახევად. 31 ოქტომბერს, მუსტაფა ქემალი დაინიშნა „ილდირიმის“ არმიის ჯგუფის მეთაურად, რა დროსაც შეცვალა ამ თანამდებობაზე ლიმან ფონ სანდერსი. მუსტაფა ქემალმა ასევე დააორგანიზა იარაღის დარიგების პროცესს ანთეფის მშვიდობიანი მოსახლეობისთვის, დამპყრობელი მოკავშირეების წინააღმდეგ თავდაცვითი ბრძოლის შემთხვევისთვის.

### გენოციდების საკითხი და მუსტაფა ქემალი
მუსტაფა ქემალი არ იყო ჩართული სომხების გენოციდში. თუმცა, კამათის საგანი გახდა მისი კრიტიკული ან მხარდამჭერი დამოკიდებულება გენოციდის მიმართ. ადგილობრივ აუდიტორიასთან გამოსვლებში მუსტაფა ქემალმა თურქები ნებისმიერი დანაშაულის ჩადენაში უდანაშაულოდ გამოიყვანა. მოგვიანებით გავრცელებული ინფორმაციით, მან ჩუმად გამოთქვა თავისი უკმაყოფილება ამ მოვლენების მიმართ. მაგალითად, აშშ-ის გენერალმა ჯეიმზ ჰარბორდმა, რომელიც ხელმძღვანელობდა სომხური კრიზისის ამერიკულ გამოძიებას, ათათურქს 1919 წლის სექტემბერში შეხვდა. ჰარბორდის თქმით, ათათურქმა დაგმო დეპორტაციები და გენოციდი, რომელიც „ერთიანობისა და პროგრესის მოძრაობის“ უმცირესობათა ფრაქციის ქმედებად შეაფასა. მიუხედავად იმისა, რომ ასეთი აღიარება საჯაროდ არ გაკეთებულა მისი მხრიდან, შემდგომ პერიოდში, ათათურქმა 1920 წელს, თურქეთის პარლამენტში გამოსვლისას, მოვლენებს „სამარცხვინო აქტი“ უწოდა. თურქ გენერლებს უბრძანეს „სომხეთის ფიზიკურად და პოლიტიკურად განადგურება“. თურქეთის არმიამ ამიერკავკასიაში თითქმის 100 000 სომეხი გაანადგურა, ხოლო კიდევ 100 000 კილიკიიდან გაიქცა საფრანგეთის გასვლის დროს. თურქეთის რესპუბლიკის დაარსების შემდეგ, „ერთიანობისა და პრეგრესის მოძრაობის“ წევრ ომის დამნაშავეებს იმუნიტეტი მიენიჭათ და იმავე წლის ბოლოს, ლოზანის ხელშეკრულებამ დაადგინა თურქეთის ამჟამინდელი საზღვრები და ბერძნული მოსახლეობის განდევნა. ხელშეკრულების არამუსლიმი უმცირესობების დაცვის დებულებებს არ ჰქონდა აღსრულების მექანიზმი და პრაქტიკაში არ მუშაობდა. სომხები, რომლებმაც დეპორტაციის თავიდან აცილება მოახერხეს და რომლებიც დედაქალაქის გარეთ ცხოვრობდნენ, 1923 წლის შემდეგაც იძულებითი ისლამიზაციისა და გოგონების გატაცების მსხვერპლნი გახდნენ, ხოლო სირიაში გაძევების პროცესი 1929 წლამდე გაგრძელდა.

### თურქეთის ომი დამოუკიდებლობისთვის
[thumb|right|მუსტაფა ქემალი (მარჯვნივ) [ანკარაში ისმეთ ფაშასთან (მარცხნივ) ერთად]]

1918 წლის დეკემბრისთვის, იატაკქვეშა „ერთიანობისა და პროგრესის კომიტეტის“ (ეპკ) წინააღმდეგობის ორგანიზაციის, „ქარაქოლის“ ლიდერებმა მუსტაფა ქემალს ანტანტის წინააღმდეგ საწინააღმდეგო მოძრაობის ხელმძღვანელობა შესთავაზეს. ისტორიკოსი ერიკ-იან ციურხერი ამტკიცებდა, რომ ქემალი განსაკუთრებით მოსაწონი კანდიდატი იყო, რადგან ის „ნდობით სარგებლობდა, როგორც ერთიანობის მომხრესა და პატრიოტს, აგრეთვე ის არც ისე მჭიდროდ იყო დაკავშირებული არც ენვერსა და თალათის მმართველ ძალასთან და არც სომხების მასობრივ ხოცვა-ჟლეტვასთან იყო დაკავშირებული“.

1919 წლის 30 აპრილს, *„Fahri Yaver-i Hazret-i Şehriyari“*-მ („მისი უდიდებულესობა სულთნის საპატიო ადიუტანტი“), მირლივას წოდებით, მუსტაფა ქემალი მეცხრე არმიის ჯარების ინსპექტორად დაინიშნა, რათა დარჩენილი ოსმალეთის სამხედრო დანაყოფების რეორგანიზაციასა და შიდა უსაფრთხოების გაუმჯობესებაზე ეზრუნა. ამ დანიშვნამ, იგი ფაქტობრივად ანატოლიის სრულუფლებიან წარმომადგენლად აქცია, რაც მას რეგიონში მყოფ ყველა სამოქალაქო თუ სამხედრო პერსონალზე პასუხისმგებლობას ანიჭებდა. 1919 წლის 19 მაისს ის სამსუნში ჩავიდა. უპირველესი მიზანი ჰქონდა ოკუპანტი ძალების წინააღმდეგ ორგანიზებული ეროვნული მოძრაობის ჩამოყალიბება. 1919 წლის ივნისში მან გამოსცა ამასიის ცირკულარი, რომლითაც გამოაცხადა, რომ ქვეყნის დამოუკიდებლობა საფრთხეში იყო. იმავე წლის 8 ივლისს ოსმალეთის არმია დატოვა, ხოლო ოსმალეთის მთავრობამ მისი დაპატიმრების ორდერი გასცა. თუმცა, ქიაზიმ ქარაბექირმა და აღმოსავლეთ ანატოლიაში მოქმედმა სხვა სამხედრო მეთაურებმა მუსტაფა ქემალს მხარდაჭერა გამოუცხადეს და ის თავიანთ ლიდერად აღიარეს.

1919 წლის 4 სექტემბერს, ათათურქმა სივასში კონგრესი მოიწვია. თურქეთის სხვადასხვა პროვინციაში, მოკავშირეების მოწინააღმდეგეებმა გამოსცეს დეკლარაცია სახელწოდებით „Misak-ı Millî“ („ეროვნული პაქტი“). მუსტაფა ქემალი კონგრესის აღმასრულებელი კომიტეტის ხელმძღვანელად დაინიშნა, რამაც მას მომავალი პოლიტიკის გასატარებლად საჭირო ლეგიტიმაცია მისცა. 1920 წლის 23 აპრილს, მუსტაფა ქემალის ხელმძღვანელობით ეროვნული ასამბლეა გაიხსნა და ათათურქიც ასამბლეის სპიკერი გახდა. ამ ფაქტმა ფაქტობრივად ქვეყანაში დიარქიის მდგომარეობა შექმნა. 1920 წლის მაისში, ორ მთავრობას შორის ძალაუფლებისთვის ბრძოლამ თურქეთის სამხედრო სასამართლოს მიერ მუსტაფა ქემალისთვის დაუსწრებლად სიკვდილით დასჯით განაჩენის გამოტანა გამოიწვია. მუსტაფა ქემალთან ერთად სიკვდილით დასჯა მიესაჯათ ჰალიდე ედიფს (ადივარი) და ალი ფუატს (ჯებესოი).

[thumb|left|[ტეხასი|ტეხასში არსებული *Abilene Reporter-News* 1922 წლის 13 ოქტომბერს დაწერა, რომ მუსტაფა ქემალი „თურქეთის ჯორჯ ვაშინგტონია“]]

1920 წლის 10 აგვისტოს, ოსმალეთის დიდმა ვეზირმა, დამათ ფერიდ ფაშამ ხელი მოაწერა სევრის ხელშეკრულებას, რითაც დასრულდა ოსმალეთის იმპერიის დაყოფის გეგმა, მათ შორის იმ რეგიონების დაყოფა, რომლებსაც თურქი ნაციონალისტები თავიანთ სამშობლოდ მიიჩნევდნენ. მუსტაფა ქემალმა კი მოითხოვა ქვეყნის სრული დამოუკიდებლობა და თურქული უმრავლესობის ინტერესების დაცვა „თურქულ მიწაზე“. მან დაარწმუნა ეროვნული ასამბლეა შეეკრიბა ეროვნული არმია. ეროვნული არმია ამით დაუპირისპირდა მოკავშირეთა საოკუპაციო ძალების მიერ მხარდაჭერილ ხალიფატის არმიას და მისი უშუალო ამოცანა იყო აღმოსავლეთ ფრონტზე სომხური ძალების და დასავლეთ ფრონტზე სმირნიდან (დღევანდელი იზმირი) აღმოსავლეთით მიმავალი ბერძნული ძალების წინააღმდეგ ბრძოლა, რომლებმაც ქალაქი 1919 წლის მაისში დაიკავეს.

1920 წლის შემოდგომაზე სომხეთში შეჭრისა და მოგვიანებით ბერძნების წინააღმდეგ ეროვნული ასამბლეის არმიის სამხედრო წარმატებები შესაძლებელი გახდა ქემალისტებისთვის რუსეთის ბოლშევიკების მიერ ოქროსა და შეიარაღების მუდმივი მიწოდების წყალობით, რაც 1920 წლის შემოდგომიდან მოყოლებული მიეწოდებოდა.

[thumb|მუსტაფა ქემალი თურქულ ჯარებს ამოწმებს, [1922|1922 წლის 18 ივნისი]]

თურქეთ-საბერძნეთის ომის დროს გამართული რიგი ბრძოლების შემდეგ, ბერძნული არმია ანკარიდან დასავლეთით სულ რაღაც ოთხმოცი კილომეტრში, მდინარე საქარიამდე მიაღწია. 1921 წლის 5 აგვისტოს მუსტაფა ქემალი ეროვნულმა ასამბლეამ თავისი შეიარაღებული ძალების მთავარსარდლად დააწინაურა. საქარიის ბრძოლა 1921 წლის 23 აგვისტოდან 13 სექტემბრამდე გაგრძელდა და ბერძნების დამარცხებით დასრულდა. ბრძოლაში გამარჯვების შემდეგ, 1921 წლის 19 სექტემბერს დიდმა ეროვნულმა ასამბლეამ მუსტაფა ქემალს მარშალის წოდება და ღაზის ტიტული მიანიჭა. მოკავშირეები, რომლებიც უგულებელყოფდნენ მუსტაფა ქემალის წარმატებების მასშტაბებს, იმედოვნებდნენ, რომ ანგორას სამშვიდობო შეთანხმების სახით სევრის ხელშეკრულების შეცვლილ ვერსიას მიაღებინებდნენ, მაგრამ მათი წინადადება უარყვეს. 1922 წლის აგვისტოში, მუსტაფა ქემალმა აფიონყარაჰისართან მიმდინარე დუმლუფინარის ბრძოლაში ბერძნულ საბრძოლო ხაზებზე ტოტალური შეტევა წამოიწყო და თურქულმა ძალებმა 1922 წლის 9 სექტემბერს იზმირზე სრული კონტროლი აღადგინეს. 1922 წლის 10 სექტემბერს, მუსტაფა ქემალმა ერთა ლიგას დეპეშა გაუგზავნა, რომელშიც ნათქვამი იყო, რომ თურქული მოსახლეობა იმდენად გაღიზიანებული იყო მიმდინარე მოვლენებით, რომ ანკარის მთავრობა ვერ იქნებოდა პასუხისმგებელი შემდგომ შესაძლო მასობრივ ხოცვა-ჟლეტებზე.

### თურქეთის რესპუბლიკის დაფუძნება
1922 წლის 21 ნოემბერს ლოზანის კონფერენცია დაიწყო. თურქეთმა, რომელსაც წარმოადგენდა ეროვნული ასამბლეის სახილით ისმეთ ინენიუ, უარი თქვა ნებისმიერ წინადადებაზე, რომელიც საფრთხეს შეუქმნიდა თურქეთის სუვერენიტეტს, როგორიცაა თურქეთის ფინანსების კონტროლი, კაპიტულაციები, სრუტეები და სხვა საკითხები. მიუხედავად იმისა, რომ კონფერენცია 4 თებერვალს შეჩერდა, იგი 23 აპრილის შემდეგ განახლდა და ძირითადი ფოკუსი ეკონომიკურ საკითხებზე გაკეთდა. მას შემდეგ, ეს თარიღი რესპუბლიკის დღედ და ეროვნულ დღესასწაულად აღინიშნება.

## პრეზიდენტობა
თურქეთის რესპუბლიკის დაფუძნებით დაიწყო ქვეყნის მოდერნიზაციის მცდელობები. ახალმა მთავრობამ გააანალიზა დასავლეთის სახელმწიფოების, როგორიცაა საფრანგეთი, შვედეთი, იტალია და შვეიცარია, ინსტიტუტები და კონსტიტუციები და დაიწყო მათი მორგება თურქი ერის საჭიროებებსა და მახასიათებლებს. საზოგადოების მხრიდან მუსტაფა ქემალის განზრახვების შესახებ ცოდნის ნაკლებობის გამო, საზოგადოებამ აღფრთოვანებით აღნიშნავდა, რომ: „ჩვენ ვბრუნდებით პირველი ხალიფების დროში“ (რედ. შენ. *ანუ, აღორძინების დრო*). მუსტაფა ქემალმა ფევზი ჩაქმაქი, ქიაზიმ იოზალფი და ისმეთ ინენიუ ისეთ პოლიტიკურ თანამდებობებზე დანიშნა, სადაც მათ შეეძლოთ მისი რეფორმების გატარება. მან ისარგებლა თავისი, როგორც ეფექტური სამხედრო ლიდერის რეპუტაციით და მომდევნო წლები, 1938 წელს გარდაცვალებამდე, პოლიტიკური, ეკონომიკური და სოციალური რეფორმების გატარებაში გაატარა. ამით, მან თურქული საზოგადოება უზარმაზარი იმპერიის მუსლიმურ ნაწილად აღქმიდან, თანამედროვე, დემოკრატიულ და სეკულარულ ეროვნულ სახელმწიფოდ გარდაქმნა. ამან დადებითი გავლენა მოახდინა ადამიანურ კაპიტალზე, რადგან მას შემდეგ სკოლაში მნიშვნელოვანი იყო მეცნიერება და განათლება. ისლამმა კი კონცენტრაცია მეჩეთებსა და რელიგიურ ადგილებში მოახდინა.

### საშინაო პოლიტიკა
[thumb|მუსტაფა ქემალი [სამსუნი-ჩარშამბას რკინიგზის ხაზის გახსნის ცერემონიაზე (1928 წელი)]]
მუსტაფა ქემალის მამოძრავებელი მიზანი ქვეყნის სრული დამოუკიდებლობა იყო. მან თავისი პოზიცია შემდეგნაირად განმარტა:

მან ფართომასშტაბიანი რეფორმები ჩაატარა სოციალურ, კულტურულ და ეკონომიკურ ასპექტებში, რითაც ახალი რესპუბლიკის საკანონმდებლო, სასამართლო და ეკონომიკური სტრუქტურების საფუძველი ჩამოაყალიბა. მიუხედავად იმისა, რომ მოგვიანებით ზოგიერთის მიერ იგი ფართომასშტაბიანი რეფორმების ფუძემდებლად აღიარეს, მისი რეფორმისტული იდეების უმეტესობა უკვე XX საუკუნის დასაწყისში არსებობდა ოსმალეთის ინტელექტუალურ წრეებში და უფრო ღიად გამოიხატა ახალგაზრდა თურქების რევოლუციის შემდეგ.

მუსტაფა ქემალმა შექმნა დროშა, რომელიც ძველ ოსმალურ და ახალ რესპუბლიკურ მმართველობას შორის ცვლილებებს ასახავდა. ამ დროშაზე თითოეული ცვლილება თითო ისრით იყო სიმბოლიზებული. თურქეთის რესპუბლიკის ამ განმსაზღვრელ იდეოლოგიას „ექვს ისარს“ ანუ ქემალიზმს უწოდებენ. ქემალიზმი, მუსტაფა ქემალის რეალიზმისა და პრაგმატიზმის კონცეფციას ეფუძნება. ნაციონალიზმის, პოპულიზმისა და ეტატიზმის საფუძვლები ექვსი ისრის ფარგლებში იყო განსაზღვრული. ეს საფუძვლები ახალი არ იყო მსოფლიო პოლიტიკაში და, უფრო სწორად, თურქეთის ელიტაში. მათ უნიკალურს ხდიდა ის, რომ ეს ურთიერთდაკავშირებული საფუძვლები პირდაპირ თურქეთის საჭიროებებისთვის იყო ჩამოყალიბებული. ამის კარგი მაგალითია სეკულარიზმის განმარტება და გამოყენება — ქემალისტური სეკულარული სახელმწიფო მნიშვნელოვნად განსხვავდებოდა უპირატესად ქრისტიანული სახელმწიფოებისგან.

#### სახელმწიფოს ჩამოყალიბება (1923–1924)
[thumb|left|მუსტაფა ქემალი 1923 წელს, [მევლევები|მევლევის ორდენის წევრებთან ერთად, სანამ მათი ორგანიზაცია უკანონო გახდებოდა და მათი დერვიშების ლოჟა მევლანას მუზეუმად გადაიქცეოდა. მევლევის ორდენმა მოახერხა არაპოლიტიკურ ორგანიზაციად გარდაქმნა, რომელიც დღემდე არსებობს.]]

მუსტაფა ქემალის 1923 წელს რესპუბლიკის გამოცხადებამდე დათარიღებული პირადი დღიურის ჩანაწერები აჩვენებს, რომ მას სწამდა ხალხის სუვერენიტეტის მნიშვნელობის. ახალი რესპუბლიკის შექმნისას, თურქმა რევოლუციონერებმა განუდგნენ კოსმოპოლიტური კონსტანტინოპოლისა და მისი ოსმალური მემკვიდრეობის დატოვებულ კორუფციასა და დეკადენციას (რეგრესს). მაგალითად, მათ ანკარა (წინათ ცნობილი, როგორც *ანგორა*) ქვეყნის ახალ დედაქალაქად აქციეს და განახორციელეს თურქეთის საფოსტო სამსახურის რეფორმა. ოდესღაც ანატოლიის სიღრმეში მდებარე პროვინციული ქალაქი, ამგვარად დამოუკიდებლობის მოძრაობის ცენტრად გადაიქცა. მუსტაფა ქემალს სურდა „ასამბლეის პირდაპირი მმართველობა“, რაც წარმოედგინა წარმომადგენლობითი დემოკრატიად და საპარლამენტო სუვერენიტეტად, სადაც ეროვნული პარლამენტი იქნებოდა ძალაუფლების საბოლოო წყარო. მან ხელი შეუშალა ტოტალიტარული პარტიული მმართველობის გავრცელებას თურქეთში, რომელიც უკვე საბჭოთა კავშირში, გერმანიასა და იტალიაში ბატონობდა. ზოგიერთმა მისი წინააღმდეგობა და ამ იდეოლოგიების ჩახშობა კონკურენციის აღმოფხვრის საშუალებად აღიქვა, ხოლო სხვები თვლიდნენ, რომ ეს აუცილებელი იყო ახალგაზრდა თურქული სახელმწიფოს არასტაბილური ახალი იდეოლოგიებისა და კონკურენტი ფრაქციების დასაცავად. მუსტაფა ქემალის დროსვე დაიწყო დაპატიმრებების პროცესი, რომელიც ცნობილია როგორც *1927 წლის დაკავებები*, სადაც ფართომასშტაბიანი დაპატიმრების პოლიტიკა დაიწყო თურქეთის კომუნისტური პარტიის წევრების წინააღმდეგ. კომუნისტური პოლიტიკური მოღვაწეები, როგორებიც იყვნენ ჰიქმეთ ქივილჯიმლი, ნაზიმ ჰიქმეთი და შეფიქ ჰიუსნიუ, გაასამართლეს და მიუსაჯეს პატიმრობა. შემდეგ, 1937 წელს, მუსტაფა ქემალის ხელმძღვანელობით დელეგაციამ, გადაწყვიტა ქივილჯიმლის ნაწერების აკრძალვა, როგორც მავნე კომუნისტური პროპაგანდა.
[thumb|[ბურსაში სიტყვით გამოსვლის დროს, 1024 წელი]]

ახალი რესპუბლიკის გული დიდი ეროვნული ასამბლეა იყო, რომელიც მუსტაფა ქემალმა თურქეთის დამოუკიდებლობის ომის დროს დააარსა. არჩევნები თავისუფალი და თანასწორი იყო, რომელიც საყოველთაო კენჭისყრაზე იყო დაფუძნებული. სულთანატის გაუქმება უფრო ადვილი საქმე იყო, რადგან იმ დროს სახალიფოს დატოვება სულთანატის მომხრეებს აკმაყოფილებდა. ამან გამოიწვია სისტემის გაყოფა, სადაც ერთ მხარეს ახალი რესპუბლიკა და მეორე მხარეს ისლამური მმართველობის ფორმა — ხალიფათი იყო, ხოლო მუსტაფა ქემალს და ინენიუს აწუხებდა ის ფაქტი, რომ ხალიფატის დატოვება „აძლიერებდა იმ მოლოდინებს, რომ სუვერენი (მონარქი) ხალიფას საფარქვეშ დაბრუნდებოდა“. ხალიფა აბდულმეჯიდ II კი ამ დროს სულთანატის გაუქმების შემდეგ (1922) აირჩიეს.

ხალიფას ჰქონდა საკუთარი პირადი ბიუჯეტი და ასევე პირადი მოსამსახურეები, რომელიც მოიცავდა ასევე სამხედრო პერსონალს. მუსტაფა ქემალის განცხადებით, ამას არ ჰქონდა „რელიგიური“ ან „პოლიტიკური“ გამართლება. მას სჯეროდა, რომ ხალიფა აბდულმეჯიდ II საშინაო და საგარეო საქმეებში სულთნების კვალს მიჰყვებოდა, კერძოდ: იღებდა და პასუხობდა უცხოელ წარმომადგენლებსა და სარეზერვო ოფიცრებს, მონაწილეობდა ოფიციალურ ცერემონიებსა და საზეიმო მიღებებში. მას სურდა ხალიფატის უფლებამოსილებების ინტეგრირება პარლამენტის უფლებამოსილებებში. ამ მხრივ მისი საქმიანობა 1924 წლის 1 იანვარს დაიწყო, როდესაც ინენიუმ, ჩაქმაქმა და იოზალფმა დათანხმდნენ ხალიფატის გაუქმებას. 1926 წლის მაისში კაიროში გაიმართა „სახალიფოს კონფერენცია“ და მონაწილეებმა მიიღეს რეზოლუცია, რომლითაც სახალიფო „ისლამში აუცილებლობად“ გამოცხადდა, თუმცა, ეს გადაწყვეტილება ვერ განხორციელდა.

1924 წლის 8 აპრილს, ასევე გააუქმეს შარიათის სასამართლოები კანონის ძალით.

#### საგანმანათლებლო რეფორმა
სახალიფოს გაუქმებას მოჰყვა ფართომასშტაბიანი ძალისხმევა სამთავრობო და რელიგიური საქმეების გამიჯვნის მიზნით. განათლება ამ ძალისხმევის ქვაკუთხედი გახდა. 1923 წელს არსებობდა საგანმანათლებლო დაწესებულებების სამი ძირითადი ჯგუფი. ყველაზე გავრცელებული საგანმანათლებლო დაწესებულება იყო არაბულზე და ყურანის შესწავლაზე დაფუძნებული მედრესე. მეორე ჯგუფი იყო „იდადი“ და „სულთანი“ (*idadî* და *sultanî*), თანზიმათის ეპოქის რეფორმისტული სკოლები. ბოლო ჯგუფში შედიოდა კოლეჯები და უმცირესობათა სკოლები უცხო ენებზე, რომლებიც იყენებდნენ მოსწავლეთა განათლების უახლეს სწავლების მოდელებს. ძველი სამედრესო განათლებამ მოდერნიზაცია განიცადა. მისი საჯარო განათლების რეფორმები მიზნად ისახავდა მოქალაქეების მომზადებას საზოგადოებრივ ცხოვრებაში აქტიურობისთვის, საზოგადოებაში განათლების დონის გაზრდის გზით. მას სურდა სავალდებულო დაწყებითი განათლების შემოღება როგორც ბიჭებისთვის, ისე გოგონებისთვის, ვინაიდან ეს ძალისხმევა რესპუბლიკისთვის მუდმივი ამოცანა იყო. მან აღნიშნა, რომ თურქეთში განათლების ერთ-ერთი მთავარი მიზანი უნდა ყოფილიყო ისეთი თაობის აღზრდა, რომელსაც ის „საზოგადოებრივ კულტურას“ უწოდებდა. სახელმწიფო სკოლებმა შექმნეს საერთო სასწავლო გეგმა, რომელიც მოგვიანებით ცნობილი გახდა, როგორც „განათლების გაერთიანება“.

განათლების გაერთიანების რეფორმა ძალაში შევიდა 1924 წლის 3 მარტს „განათლების გაერთიანების შესახებ“ კანონით (No. 430). ახალი კანონით, განათლება გახდა ინკლუზიური და დაორგანიზებული სამოქალაქო საზოგადოების მოდელზე. ამ ახალი დიზაინით, ყველა სკოლამ თავისი სასწავლო გეგმა წარუდგინა „ეროვნული განათლების სამინისტროს“ — სამთავრობო სააგენტოს, რომელიც სხვა ქვეყნების განათლების სამინისტროების მოდელის მიხედვით იყო შექმნილი. ამავდროულად, რესპუბლიკამ გააუქმა ორი სხვა სამინისტრო და სასულიერო პირები რელიგიის საკითხთა სამმართველოს დაუქვემდებარა, რაც თურქეთში სეკულარიზმის ერთ-ერთი საფუძველი გახდა. განათლების ერთიანი სასწავლო გეგმის ფარგლებში გაერთიანებამ „ოსმალეთის იმპერიის სასულიერო პირები“ ეპოქა დაასრულა, თუმცა, ეს თურქეთში რელიგიური სკოლების დასასრული არ ყოფილა. ისინი უმაღლეს სასწავლებლებად გადააქციეს, სანამ მუსტაფა ქემალის გარდაცვალების შემდეგ მთავრობამ ისინი საშუალო სკოლის სახით არ აღადგინა.

#### დასავლური ჩაცმულობა
[thumb|მუსტაფა ქემალს გაფერადებული ფოტო მისი [პანამა (ქუდი)|პანამის ქუდით, 1925 წელს კასთამონუში სიტყვით გამოსვლის შემდეგ.]]
1925 წლის შემოდგომიდან დაწყებული, მუსტაფა ქემალმა თურქებს თანამედროვე ევროპული სამოსის ტარებისკენ მოუწოდა. მას მტკიცედ ჰქონდა გადაწყვეტილი, ახლო აღმოსავლური სამოსის ტრადიციები დაევიწყებინა ერს და დაესრულებინა ჩაცმულობის რეფორმების სერია, რომელიც თავდაპირველად მაჰმუდ II-მ წამოიწყო.

#### რელიგიური ნიშნები
1925 წლის 30 აგვისტოს, მუსტაფა ქემალმა კასთამონუს გამოსვლაში წარმოადგინა რელიგიური ნიშნების შესახებ თავისი შეხედულება, რომლებიც საკულტო ადგილების გარეთ გამოიყენებოდა. ამ გამოსვლაში სხვა პოზიციაც იყო. მან განაცხადა:

1925 წლის 2 სექტემბერს, მთავრობამ გამოსცა ბრძანება, რის მიხედვით ყველა სუფირთა გაერთიანება, სასწავლებლები და სხვა რელიგიური იდეოლოგიური ლოჟები დაიხურა. მუსტაფა ქემალმა ბრძანა, რომ დერვიშების ლოჟები მუზეუმებად გადაექციათ, მაგალითად, როგორც კონიაში მდებარე მევლანას მუზეუმი. რელიგიური იდეოლოგიების ინსტიტუციური გამოხატვა თურქეთში აიკრძალა. ნებისმიერი რელიგიური იდეოლოგიის პოლიტიკურად ნეიტრალური ფორმის არსებობა დასაშვები იყო, რომელიც სოციალურ ასოციაციად უნდა ეფუნქციონირა.

#### ოპოზიცია ათათურქისადმი (1924–1927)
[thumb|საზღვაო ძალების ქვეითები ხვდებიან მუსტაფა ქემალს [ბიუიუქადაზე, 1927 წლის 14 ივლისი.]]
1924 წელს, სანამ „მოსულის საკითხი“ განიხილებოდა, შეიხ საიდმა აჯანყების ორგანიზება დაიწყო. შეიხ საიდი დიარბაქირელი ნაქშბანდის ორდენის წარმომადგენელი მდიდარი ქურთული ტომის ბელადი იყო. მას რელიგიის საკითხი აწუხებდა და ამიტომ ის არა მხოლოდ სახალიფოს გაუქმებას ეწინააღმდეგებოდა, არამედ დასავლურ წყობაზე დაფუძნებული სამოქალაქო კოდექსების მიღებასაც, რელიგიური გაერთიანებების დახურვას, მრავალცოლიანობის აკრძალვას და ახალ სავალდებულო სამოქალაქო ქორწინებასაც ეწინააღმდეგებოდა. შეიხმა თავისი მიმდევრები მთავრობის პოლიტიკის წინააღმდეგ წაახალისა, რომელსაც ის ანტიისლამურს მიიჩნევდა. ისლამური კანონის აღდგენის მცდელობისას, შეიხის ძალები დაიკავეს სოფლები და იქ მდებარე სამთავრობო ოფისები და ისეთი მნიშვნელოვანი ქალაქებისკენ მიემართნენ, როგორებიცაა ელაზიღი და დიარბაქირი. მთავრობის წევრებმა შეიხ საიდის აჯანყება კონტრრევოლუციის მცდელობად მიიჩნიეს. მათ დაუყოვნებლივი სამხედრო მოქმედებების დაწყება მოითხოვეს, აჯანყების გაფართოების თავიდან ასაცილებლად. მუსტაფა ქემალის მხარდაჭერით, პრემიერ-მინისტრის მოვალეობის შემსრულებელი ალი ფეთჰი ისმეთ ფაშამ შეცვალა, რომელმაც 1925 წლის 3 მარტს აჯანყების ჩასახშობად „წესრიგის დაცვის შესახებ კანონი“ აამოქმედა. ამან მთავრობას განსაკუთრებული უფლებამოსილება მისცა, სადაც მათ შეეძლოთ ძალით დივერსიული ჯგუფების დახურვა. კანონი 1927 წლის მარტში გაუქმდა.

ამ კანონის მოწინააღმდეგები იყვნენ ასევე პარლამენტში, რომლებიც უკმაყოფილობას გამოხატავდნენ ამ ცვლილებების მიმართ. რესპუბლიკური პარტიის დახურულ შეხვედრებზე ბევრი ოპოზიციურად განწყობილი წევრი იკვეთებოდა, ისე, რომ მუსტაფა ქემალმა გამოთქვა შიში საკუთარ პარტიაშივე უმცირესობაში მოქცევის. მან გადაწყვიტა, ეს ჯგუფი არ გაესუფთავებინა მოწინააღმდეგებისაგან. პრპ არ ეწინააღმდეგებოდა მუსტაფა ქემალის ძირითად პოზიციებს, როგორც ეს მის პროგრამაში იყო გაცხადებული. ისინი მხარს უჭერდნენ ქვეყანაში სეკულარიზმის დამკვიდრებას და სამოქალაქო სამართალს, ანუ, როგორც ითქვა, „ეპოქის მოთხოვნილებებს“ (მუხლი 3) და განათლების ერთიან სისტემას (მუხლი 49). ეს პრინციპები თავიდანვე ლიდერებმა დაადგინეს. ერთადერთი, კანონიერი ოპოზიცია ყველანაირი განსხვავებული შეხედულების თავშესაფარად იქცა.

1926 წელს, სმირნაში (დღეს იზმირი), მუსტაფა ქემალის მკვლელობის შეთქმულება გამოვლინდა. შეთქმულება ყოფილი დეპუტატის მიერ იყო დაგეგმილი, რომლებიც სახალიფოს გაუქმებას ეწინააღმდეგებოდნენ. თავდაპირველად გამოძიება, რომელიც დამგეგმავი პირების წინააღმდეგ იყო დაწყებული, მალევე ფართომასშტაბიან გამოძიებად გადაიქცა. ერთი შეხედვით, გამოძიების მიზანი დივერსიული საქმიანობის გამოვლენა იყო, მაგრამ სინამდვილეში, გამოძიება მუსტაფა ქემალის კულტურული რეფორმების მოწინააღმდეგების საწინააღმდეგოდ გამოიყენეს. გამოძიებამ ტრიბუნალის წინაშე არაერთი პოლიტიკური აქტივისტი დააყენა, მათ შორის ყარაბექირი, პრპ-ის ლიდერი. „ერთიანობისა და პროგრესის კომიტეტის“ რამდენიმე გადარჩენილი ლიდერი, მათ შორის მეჰმედ ჯავიდი, აჰმედ შიუქრიუ და ისმაილ ჯანბულათი, ღალატში დამნაშავედ ცნეს და ჩამოახრჩვეს. რადგან გამოძიებამ პრპ-ის წევრებსა და შეიხ საიდის აჯანყებას შორის კავშირი აღმოაჩინა, სასამართლო პროცესის განაჩენის შემდეგ „პრპ“ დაიშალა. ორგანიზებული ოპოზიციის სქემა ჩაიშალა. ეს პროცესი მუსტაფა ქემალის პრეზიდენტობის დროს ერთადერთი ფართომასშტაბიანი პოლიტიკური წმენდა გახდა. მისი განცხადება — „ჩემი მოკვდავი სხეული მტვრად გადაიქცევა, მაგრამ თურქეთის რესპუბლიკა სამუდამოდ იარსებებს“ — მკვლელობის მცდელობის შემდეგ ანდერძად მიიჩნევა.

#### მოდერნიზაციის მცდელობები (1926–1930)
[thumb|right|მუსტაფა ქემალი 1927 წელს [ანკარის ხელოვნებისა და ქანდაკების სახელმწიფო მუზეუმის გახსნისას]]

1926 წლის შემდგომ, მუსტაფა ქემალმა რადიკალურად გადაუხვია ოსმალეთის იმპერიის მიერ შემოღებულ წინა რეფორმებს. მან განაცხადა:

[thumb|right|მუსტაფა ქემალი ანკარაში მდებარე [ჩანქაიას სასახლე|ჩანქაიას საპრეზიდენტო რეზიდენციის ბიბლიოთეკაში, 1929 წლის 16 ივლისი]]

1926 წლის 1 მარტს მიიღეს თურქეთის სისხლის სამართლის კოდექსი, რომელიც იტალიური სისხლის სამართლის კოდექსის მიხედვით იყო შექმნილი. 1926 წლის 4 ოქტომბერს ისლამური სასამართლოები დაიხურა. სამოქალაქო სამართლის დამკვიდრებას დრო სჭირდებოდა, ამიტომ მუსტაფა ქემალმა ლაიციზმის (სეკულარიზმის კონსტიტუციური პრინციპი საფრანგეთში) ჩართვა მასში 1937 წლის 5 თებერვლამდე გადადო.

[thumb|right|მუსტაფა ქემალი [სტამბოლის უნივერსიტეტის იურიდიული სკოლის ლექციაზე, 1930 წელი]]

სქესობრივი სეგრეგაციის ისლამური პრაქტიკის შესაბამისად, ოსმალეთის იმპერიაში არსებული ნორმა ხელს უშლიდა მამაკაცებსა და ქალებს შორის სოციალურ ურთიერთობას. ამ საკითხის მოსაგვარებლად სოციალური რეფორმების შემუშავება მუსტაფა ქემალმა ძალიან ადრე დაიწყო, რაც მის პირად დღიურშიც ჩანდა. ის და მისი თანამშრომლები ისეთ საკითხებს განიხილავდნენ, როგორიცაა ქალებისთვის ჰიჯაბის ტარების გაუქმებას და ქალების გარე სამყაროსთან ინტეგრაციას. ამ ამოცანის გადაჭრის მისი გეგმები მისვე დღიურში, 1915 წლის ნოემბერში იყო აღწერილი:

thumb|upright|*დაუჯერებელი თურქი* — დოკუმენტური ფილმი ათათურქზე და თურქეთის მოდერნიზაციის შესახებ

მუსტაფა ქემალს ახალი სამოქალაქო კოდექსი სჭირდებოდა, რათა ქალებისთვის თავისუფლების მინიჭების გზაზე მეორე მნიშვნელოვანი ნაბიჯის გადასადგმელად. პირველი ნაბიჯი გოგონებისთვის განათლების უფლების მიცემა გახდა, რაც საგანმანათლებლო სისტემის გაერთიანებით შესაძლებელი გახდა. 1926 წლის 4 ოქტომბერს მიიღეს თურქეთის ახალი სამოქალაქო კოდექსი, რომელიც შვეიცარიის სამოქალაქო კოდექსის საფუძველზე შეიქმნა. ახალი კოდექსის თანახმად, ქალთა უფლებები მამაკაცებთან გათანაბრდა ისეთ საკითხებში, როგორიცაა მემკვიდრეობა და განქორწინება, რადგან მუსტაფა ქემალს სქესი სოციალურ ცხოვრებაში მნიშვნელოვან ფაქტორად არ მიაჩნდა. მისი აზრით, საზოგადოება თავისი მიზნისკენ მამაკაცებისა და ქალების გაერთიანებით მიიწევდა. ის თვლიდა, რომ მეცნიერულად შეუძლებელი იყო თურქეთისთვის პროგრესის მიღწევა და გაცივილიზება, თუ ოსმალეთის გენდერული გამიჯვნის წესი დარჩებოდა. ერთ-ერთი შეხვედრის დროს მან განაცხადა:

გარდა ამისა, ერთპარტიული პერიოდის განმავლობაში თურქეთის შრომისუნარიანობის მაჩვენებელი 70%-ს აღწევდა. თუმცა, თურქეთის დემოკრატიზაციის შემდეგ ეს მაჩვენებელი თურქეთის საზოგადოებაში კონსერვატიული ნორმების უკუქცევის გამო შემცირდა.

## იხილეთ აგრეთვე 
* ქემალიზმი

## რესურსები ინტერნეტში 
* Ataturk.net — ათათურქისადმი მიძღვნილი საიტი
* მისი ბიოგრაფია და რეფორმები 
* ციტატები ათათურქის სიტყვებიდან 
* ათათურქის გალერეა კულტურის სამინისტროში, თურქეთის რესპუბლიკა 
* თურქების მამა 

## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 1881
კატეგორია:გარდაცვლილი 10 ნოემბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1938
კატეგორია:თურქეთის პრეზიდენტები
კატეგორია:თურქეთის პრემიერ-მინისტრები
კატეგორია:თურქი რევოლუციონერები
კატეგორია:ათათურქი
კატეგორია:რელიგიის კრიტიკოსები
კატეგორია:თანამდებობაზე გარდაცვლილი პრეზიდენტები