open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Irmandades da Fala

მინი|ენის საძმო, 1917.
**ენის საძმო** (გალისიური: Irmandades da Fala) — 1916-1936 წლებში მოქმედი გალისიური ნაციონალისტური ორგანიზაცია. ის ყო პირველი პოლიტიკური ორგანიზაცია გალისიაში, რომელიც მხოლოდ გალისურ ენას იყენებდა.

## წარმოშობა 
1915 წელს, მადრიდში მცხოვრები გალისიელი მწერალი აურიელო რიბალტა გალისიური ენის დაცვის მოწოდებით გამოვიდა. 1916 წლის 5 იანვარს, გაზეთში La Voz de Galicia, ანტონ ვილარ პონტემ დაიწყო *გალისიური ენის მეგობრების ლიგის* დაფუძნების კამპანია. 1916 წლის მარტში მან გამოსცა: *გალისიური ნაციონალიზმი: ჩვენი რეგიონალური აღიარება*, სადაც ის გამოდიოდა გალისიური ენის დაცვის აღიარების და გამოყენების მოთხოვნით.

## პოლიტიკური პროგრამა 
1918 წლის ნოემბრის ლუგოს კონგრესზე მათ მიიღეს პროგრამა:
#ძირითადი მიზნები:
##გალისიის სრული ავტონომია.
##მუნიციპალური ავტონომია.
##გალისიის ერთა ლიგაში შესვლა.
##პორტუგალიასთან ფედერაციული კავშირის შექმნა.
#გალისიის მიზნები:
##საკანონმდებლო ხელისუფლება ხალხის მიერ არჩეულ გალისიის პარლამენტს.
##საკანონმდებლო სამართალი ყოველთვის სრულდებოდეს გალისიელების მიერ.
##გალისიის საგადასახადო კანონმდებლობაში არ ერეოდეს ცენტრალური მთავრობა.
##გალისიაში გალისიური და ესპანური იყოს ოფიციალური ენები.
##ქალისა და კაცის ერთნაირი უფლებები.
##პროვინციული დეპუტაციის აკრძალვა.

## ლიტერატურა 
* Beramendi, X.G. and Núñez Seixas, X.M. (1996): *O nacionalismo galego*. A Nosa Terra, Vigo
* Beramendi, X.G. (2007): *De provincia a nación. Historia do galeguismo político*. Xerais, Vigo

კატეგორია:ესპანეთის ისტორია
კატეგორია:ესპანეთის ავტონომიური გაერთიანებები
მოდუ

მინი|ხუნუს გავლენის სფერო მოდუს მმართველობის დასაწყისში.
**მოდუ შანიუ** ან **მოდე** (; დ. დაახლ. ძვ.წ. 234 — გ. ძვ. წ. 174) — ხუნების მეოთხე მმართველი და ხუნუს იმპერიის დამაარსებელი. ის ხუნუს მმართველი ძვ. წ. 209 წელს მამამისის მკვლელობის შემდეგ გახდა.

მოდეს მმართველობა გრძელდებოდა ძვ. წ. 209-დან ძვ. წ. 174-მდე. თავიდან ის მამამისის ტოუმანის ჯარის ხელმძღვანელი იყო, ხოლო მამის მკვლელობის შემდეგ გახდა შანიუ და ხუნუს მეფე. მისი სამფლობელო დღევანდელი მონღოლეთის ტერიტორიის გარშემო იყო გაერთიანებული. მან გააერთიანა მონღოლეთის ველების მომთაბარე ტომები და გადაიქცა მეზობელი ცინის დინასტიის მნიშვნელოვან საფრთხედ. ხუნის იმპერია წარმოადგენდა თავისი დროის უდიდეს გაერთიანებას. მისი აღმოსავლეთ საზღვარი იყო მდინარე ლიაოხზე, დასავლეთი საზღვარი პამირის მთიანეთი, ხოლო ჩრდილოეთით ბაიკალამდე აღწევდა.

ის მისმა შვილმა ლაოშანმა შეცვალა. 

## რესურსები ინტერნეტში 
*Baidu Entry on Batur Tengriqut
* All Empires: The Xiongnu Empire 
* The Xiongnu – China Knowledge site
* Essay on the Xiongnu

## სქოლიო 
კატეგორია:მონღოლეთის ისტორია
კატეგორია:ლიდერები რომლებმაც ძალაუფლება ხელში აიღეს პუტჩით
ძაბრიანი ობობები

**ძაბრიანი ობობები**  ()  —  ფეხსახსრიან ცხოველთა ოჯახი ობობასნაირთა კლასისა. საშუალო ან პატარა ცხოველები არიან, სხეული დაფარული აქვთ ფრთისებრი ბეწვებით. ცნობილია 500 სახეობა, საქართველოში რეგისტრირებულია 14, მათ შორის ორსქესიანი, ლაბირინთის ობობა, საქართველოში ნაპოვნია თ. მხეიძის მიერ. მეორე სახეობა  —  Agelena taurica  —  საქართველოში ყველგან გვხვდება ჩაისა და ციტრუსოვან ბუჩქებზე, დიდი რაოდენობით ანადგურებს მავნე მწერებს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ობობები
სენერბორგის მუნიციპალიტეტი

**სენერბორგის მუნიციპალიტეტი** — მუნიციპალიტეტი (დანიურად *კომუნა*) დანიაში, სამხრეთ დანიის რეგიონში. ესაზღვრება გერმანიას. მუნიციპალიტეტის ფართობი შეადგენს 496 კმ²-ს, ხოლო მოსახლეობა — 75 264 ადამიანს (2014). ადმინისტრაციული ცენტრია ქალაქი სენერბორგი.

## რესურსები ინტერნეტში
* ოფიციალური საიტი  
* Joint webportal for public offices, business and non-profit organisations  
* Tourist attractions in Sønderborg  
* Video showing the town of Sønderborg
* Student association in Sønderborg 

კატეგორია:სამხრეთ დანიის რეგიონის მუნიციპალიტეტები
სვენბორგის მუნიციპალიტეტი

**სვენბორგის მუნიციპალიტეტი** — მუნიციპალიტეტი (დანიურად *კომუნა*) დანიაში, სამხრეთ დანიის რეგიონში, კუნძულ ფიუნზე. მუნიციპალიტეტის ფართობი შეადგენს 417 კმ²-ს, ხოლო მოსახლეობა — 58 612 ადამიანს (2012). ადმინისტრაციული ცენტრია ქალაქი სვენბორგი.

## რესურსები ინტერნეტში
* ოფიციალური საიტი 

კატეგორია:სამხრეთ დანიის რეგიონის მუნიციპალიტეტები
თესლი (მრავალმნიშვნელოვანი)

**თესლი** შეიძლება აღნიშნავდეს:

*თესლი — ცხოველისა და ადამიანის  სქესობრივი აქტის დროს გამოყოფილი სითხე
* თესლი — მცენარის ორგანო
შეჰზადეს მეჩეთი

**შეჰზადეს მეჩეთი** () — ოსმალეთის იმპერიის სულთნის, სულეიმან I-ის მიერ, მისი გარდაცვლილი შვილის, მეჰმედის პატივსაცემად აშენებული მეჩეთი. იგი შენდებოდა 1543-1548 წლებში.

მეჰმედი იყო სულეიმანის მეორე ვაჟი მუსტაფას შემდეგ. სწორედ მუსტაფა მართავდა მეჰმედამდე მანისას. როგორც ცნობილია, მეჰმედი იყო სულეიმანის საყვარელი შვილი და იგი თავის ყველაზე ღირსეულ მემკვიდრედ სწორედ მას თვლიდა. მეჰმედი მსახურობდა მანისაში 1541-1543 წლებში, სანჯაყში, რომელსაც მომავალი სულთნები მართავდნენ.

1543 წელს, მანისაში გავრცელდა ყვავილის ეპიდემია. შეჰზადე მეჰმედის სიცოცხლეც სწორედ ამ გავრცელებულმა ეპიდემიამ იმსხვერპლა. საყვარელი შვილის დაკარგვა სულეიმანმა ძალიან განიცადა. ცოტა ხნის შემდეგ, სულეიმანმა, სასახლის მთავარ არქიტექტორს, მაიმარ სინანს დაავალა, რომ სტამბოლში აეგო შეჰზადეს მეჩეთი. 1548 წელს, როცა მეჩეთის მშენებლობა დასრულდა, მეჰმედი იქ გადაასვენეს. მეჰმედთან ერთად, შეჰზადეს მეჩეთში განისვენებს მისი ქალიშვილი — ჰუმაშაჰი, რომელიც შეჰზადეს გარდაცვალებამდე ცოტა ხნით ადრე ეყოლა. ჰუმაშაჰი გარდაიცვალა 52 წლის ასაკში.

მიუხედავად იმისა, რომ შეჰზადეს მეჩეთის აშენებიდან გავიდა 460 წელზე მეტი, იგი ახერხებს პირვანდელი სახის შენარჩუნებას და დღემდე ჩვეულებრივად განაგრძობს ფუნქციონირებას.

## რესურსები ინტერნეტში 
* Şehzade Külliyesi , Archnet.
* Turkish Museum of Architecture 
* Photographs by Dick Osseman

კატეგორია:სტამბოლის მეჩეთები
ჰანიფიზმი

**ჰანიფიზმი** (, ; მრავლობითი: حنفاء, ) — რელიგიურ მონოთეისტური მოძრაობის ერთ-ერთი ფორმა, რომელიც აღმოცენდა ისლამდელ არაბეთში და განიცადა იუდაიზმისა და ქრისტიანობის გავლენა. ჰანიფიზმის მიმდევრები (ჰანიფები) ქადაგებდნენ მონოთეიზმსა და ასკეტიზმს. მოუწოდებდნენ ტომისა და ადგილობრივი ღმერთების გაუქმებას, მაგრამ მთლიანად არ იღებდნენ არც ქრისტიანობას და არც იუდაიზმს. სურდათ, შეექმნათ შედარებით მარტივი, VI საუკუნისა და VIII საუკუნის დასაწყისის არაბეთისთვის მისაწვდომი რელიგიური სისტემა. ჰანიფიზმა მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა თავდაპირველ ისლამზე. ჰანიფიზმის ყველაზე აქტიური და თანმიმდევრული წარმომადგენელი იყო მქადაგებელი მუსეილიმა (გ. 633).

## ლიტერატურა
კატეგორია:აბრაამისეული რელიგიები
კატეგორია:ისლამის ისტორია
კატეგორია:ისლამური ტერმინოლოგია
ერნესტ სოლვე

**ერნესტ გასტონ იოსეფ სოლვე** (დ. 16 აპრილი, 1838 — გ. 26 მაისი, 1922) — ბელგიელი ქიმიკოსი და ფილანთროპი. 

21 წლამდე ის მუშაობდა ბიძის ქიმიურ საწარმოში. 1861 წელს მან აღმოაჩინა ე.წ. სოლვეს პროცესი, რომელიც სოდის მიღების ერთ-ერთ მთავარ პროცესად იქცა. მან დააარსა კომპანია Solvay S.A. და 1972 წელს კიდევ უფრო გააუმჯობესა მეთოდი და დააპატენტა.

1903 წელს მან დააარსა ფიზიკის და ქიმიის სოლვეს საერთაშორისო ინსტიტუტი, ხოლო 1911 წელს, მისი დაფინანსებით გაიმართა სოლვეს პირველი კონფერენცია, რომელშიც მონაწილეობას იღებდნენ მაქს პლანკი, ერნესტ რეზერფორდი, მარი სკლოდოვსკა-კიური, ანრი პუანკარე და ალბერტ აინშტაინი, ხოლო თავმჯდომარე იყო ჰენდრიკ ლორენცი. მას შემდეგ სოლვეს კონფერენცია პერიოდულად იმართება. 

ის ორჯერ იქნა არჩეული ბელგიის სენატში ლიბერალური პარტიის სიით. გარდაიცვალა 1922 წელს, 84 წლის ასაკში.

## რესურსები ინტერნეტში
* ერნესტ სოლვე — სტატია ენციკლოპედია ბრიტანიკიდან

## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 1838
კატეგორია:გარდაცვლილი 1922
კატეგორია:ბელგიელი ქიმიკოსები
კატეგორია:ბელგიელი ფილანთროპები
პედრო პარდო დე კელა

მინი|პედრო პარდო დე კელა
**პედრო პარდო დე კელა** (); (გ. 3 ოქტომბერი, 1483) — გალისიის XV საუკუნის მარშალი. ხუან ნუნეს პარდოს შვილი. 

პედრო პარდო დე კელა იყო ფეოდალი რომელიც 1474 წელს ვივეროს მერი და მარშალი გახდა. ენრიკე IV-ს გარდაცვალების შემდეგ ტახტისთვის ატეხილ ომში მხარს კასტილიისა და ლეონის სამეფოს კანონიერ მემკვიდრეს ხუანა ბელტრანეხას დაუჭირა. სამოქალაქო ომში ისაბელ I კასტილიელის გამარჯვების შემდეგ მას და მის შვილს პეტერს მონარქის ბრძანებით 1483 წლის 3 ოქტომბერს მონდონედოს კათედრის წინ თავი მოკვეთეს.

## რესურსები ინტერნეტში 
* La verdad de Pardo de Cela  ABC.es 
* El Mariscal Pero Pardo de Cela Britonia 
* Pedro Pardo de Cela, el mariscal de Mondoñedo Espana Fasciente 

## სქოლიო 
კატეგორია:კელტები
კატეგორია:პიროვნებები გაურკვეველი დაბადების თარიღით 
კატეგორია:გარდაცვლილი  3 ოქტომბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1483
კატეგორია:დაბადების თარიღი უცნობია
კატეგორია:დაბადების წელი უცნობია
ჰანს ჰუბერი

მინიატიურა|ჰანს ჰუბერი
**ჰანს ჰუბერი** (დ. 28 ივნისი, 1852, ეპენბერგი, ზოლოტურნის კანტონი — გ. 25 დეკემბერი, 1921, ლოკარნო) — შვეიცარიელი კომპოზიტორი და პედაგოგი.

1870-1874 წლებში სწავლობდა ლაიფციგის კონსერვატორიაში (კ. რაინიკესა და ე. რიხტერთან). 1877 წლიდან მუშაობდა ბაზელში. 1889 წლიდან ეწეოდა პედაგოგიურ მოღვაწეობას საყოველთაო სამუსიკო სკოლაში (1896-1918 წლებში დირექტორი). საფუძველი ჩაუყარა შვეიცარულ სიმფონიურ მუსიკას. აღსანიშნავია მისი პროგრამული სიმფონიები (I — „ტელი“, II „ა. ბეკლინის სიუჟეტებზე“, III — „ჰეროიდიკული“ და სხვა). ჰუბერს ეკუთვნის 5 ოპერა (მ. შ. „მსოფლიოს გაზაფხული“, 1894; „ზღვის ნობათი“, 1918 და სხვა); ორი ორატორია, კონტატები, სიმფონიები და სხვა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:შვეიცარიელი კომპოზიტორები
კატეგორია:დაბადებული  28 ივნისი
კატეგორია:დაბადებული 1852
კატეგორია:გარდაცვლილი 25 დეკემბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1921
ჰუანაკო

**ჰუანაკო** () — ძუძუმწოვარი ცხოველი აქლემისებრთა ოჯახის ლამების გვარისა. მისი სხეულის სიგრძე 180–225 სმ, მასა 60–75 კგ აღწევს. აქვს გრძელი კისერი და კიდურები, მურა ბეწვით დაფარული სხეული. გავრცელებულია სამხრეთ ამერიკის მაღალმთიანეთში პერუდან პატაგონიამდე. ცხოვრობს ძნელად მისადგომ ადგილებში ზღვის დონიდან 5000 მეტრამდე. ქმნის მცირე ჯოგებს. პოლიგამიური ცხოველია. იკვებება ბალახეულობით. ნადირობის ობიექტია (იყენებენ ხორცსა და ტყავს), რის გამოც მისი რაოდენობა მკვეთრად შემცირებულია. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:ლამა
კატეგორია:ბოლივიის ძუძუმწოვრები
კატეგორია:პერუს ძუძუმწოვრები
კატეგორია:არგენტინის ძუძუმწოვრები
კატეგორია:ჩილეს ძუძუმწოვრები
არმილარიოზი

**არმილარიოზი** — მცენარის სოკოვანი დაავადება, რომლის გამომწვევია მანჭკვალა სოკო (). აავადებს ვაშლს, ალუბალს, თუთასა და სხვა კულტურულ მცენარეებს. აგრეთვე ტყის ჯიშებს. იწვევს ფესვის ლპობას (კამბიუმის გამუქება, მერქნის პერიფერიული თეთრი სიდამპლე). ახალგაზრდა მცენარეს არმილარიოზი 1—3 წელიწადში ღუპავს, ზრდასრულს —  10 წელიწადში. დაავადება ვრცელდება რიზომორფებითა და სპორებით.

*ბრძოლის ღონისძიებანი*: დაავადებული ხის ამოძირკვა და ნიადაგის ანტისეპტიკურიი ნივთიერებებით დამუშავება, გაკირიანება, საიზოლაციო თხრილების გაკეთება (70 სმ სიღრმისა); მანჭკვალა სოკოების მოსპობა და სხვა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცენარეთა დაავადებები
ჰროსვითა განდერსჰაიმელი

**ჰროსვითა განდერსჰაიმელი**, *ჰროტსვითა, როსვითა* (; დ. 935 — გ. 973) — გერმანელი მწერალი ქალი. წერდა ლათინურ ენაზე. რომაელი მწერლის, ტერენციუსის, მიბაძვითა და მის სიუჟეტებზე დაყრდნობით შექმნა რიტმული პროზითა და ალაგ ჩართული რითმებით გაწყობილი 6 დრამა — ფაქტობრივად მოქმედებებად დაყოფილი დიალოგიზებული მოთხრობები — „გალიკანუსი“, „დელციციუსი“, „კალიმაქე“, „საპიენცია“, „პაფნუციუსი“ და „აბრამი“.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:გერმანელი მწერლები
კატეგორია:გარდაცვლილი 973
კატეგორია:გერმანელი ქალი ისტორიკოსები
კატეგორია:X საუკუნის გერმანელი ქალი მწერლები
კატეგორია:X საუკუნის გერმანელი ისტორიკოსები
კატეგორია:გერმანელი დრამატურგები
კატეგორია:გერმანელი ქალი დრამატურგები
კატეგორია:X საუკუნის გერმანელი პოეტები
კატეგორია:გერმანელი ქალი პოეტები
ფესვის წნევა

**ფესვის წნევა** — ძალა, რომელსაც ფესვების მიერ შეწოვილიი წყალი და მასში გახსნილიი მინერალური ნივთიერებები ღეროს გამტარი კონებით აჰყავს მცენარის ზედა ნაწილებში. ფესვის წნევას საფუძვლად უდევს ოსმოსური წნევა. ფესვის წნევა განაპირობებს  უჯრედთა მიერ წყლის აქტიურ გადადენას გარკვეული მიმართულებით — ქვემოდან ზემოთ. ფესვის უჯრედთა მიერ წყლის აქტიური გადადენა ადვილად შეიმჩნევა გადაჭრილ ღეროზე. ამ მოვლენას მცენარის ტირილი ეწოდება. ჰაერის მაღალი ტენიანობის დროს წყლის წვეთები გამოიყოფა ფოთლის კიდეებიდანაც (გუტაცია). ფესვის წნევა დაახლოებით 1—3 ატმოსფეროს უდრის. იგი დამოკიდებულია ფესვის ცხოველმოქმედებაზე. დაბალ ტემპერატურაზე და ჟანგბადის უკმარისობისას ფესვის წნევა მცირდება. ფესვის წნევის მაქსიმუმიი აღინიშნება დღისით, მინიმუმი — ღამით.
## ლიტერატურა
კატეგორია:მცენარეთა ფიზიოლოგია
ჰრომანის (რომანის) ქართველთა მონასტერი

**ჰრომანის (რომანის) ქართველთა მონასტერი** — ძველი ქართული სასულიერო და კულტურული კერა ბიზანტიაში, კონსტანტინოპოლის მახლობლად. ააშენეს ილარიონ ქართველის მოწაფეებმა მისი გარდაცვალების შემდეგ, 876 წელს იმპერატორ ბასილის ხელშეწყობთ. ჩვენამდე მოღწეულია მონასტერში მომზადებული 2 ქართული ხელნაწერი: 1066 წელს სვიმეონ დვალის მიერ გადაწერილი ექვთიმე მთაწმინდელის თარგმანების კრებული (A—№ 134) და XII-XIII საუკუნეების მიჯნაზე ვინმე „იოანე უღირსის“ მიერ გადაწერილი ვანის სახარება. გამოთქმულია მოსაზრება რომ მონასტერი 980 წლიდან ქართული აღარ ყოფილა. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქართული ეკლესია-მონასტრები საზღვარგარეთ
ბედრჟიხ ჰროზნი

thumb|ბედრჟიხ ჰროზნი
**ბედრჟიხ ჰროზნი** (, 1918 წლამდე *ფრიდრიხ ჰროზნი*, ; დ. 6 მაისი, 1879, ლისა-ნად-ლაბემი — გ. 12 დეკემბერი, 1952, პრაღა) — ჩეხი აღმოსავლეთმცოდნე, ლინგვისტი, ვენისა (1914) და პრაღის (1918) უნივერსიტეტების პროფესორი, პრაღის სახელმწიფო უნივერსიტეტის რექტორი (1939), ჩსსრ მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი (1952). გაშიფრა ძველი ხეთური ენა,რომელიც ინდო-ევროპულ ენათა ჯგუფს მიაკუთვნა  და საფუძველი ჩაუყარა ხეთოლოგიის განვითარებას.  

## ბიოგრაფია 
ჰროზნი ლისა-ნად-ლაბემი-ში (ბოჰემია, ავსტრია-უნგრეთ) დაიბადა. ქალაქ კოლინში მან ებრაული და არაბული ისწავლა. ვენის უნივერსიტეტში სწავლობდა აქადურს, არამეულს, ეთიოპიურს, შუმერულსა და სანსკრიტს. ასევე, სწავლობდა ბერლინის ჰუმბოლდტის უნივერსიტეტში. 

## კარიერა 
1905 წელს, პალესტინაში წარმოებული გათხრების შემდეგ, ჰროზნი ვენის უნივერსიტეტის პროფესორი გახდა. 

1906 წელს, ხათუსაში (თანამედროვე ბოღაზქოი, ანკარიდან 200 კმ-ის დაშორებით) გერმანულმა ექსპედიციამ ხეთ მეფეთა არქივი იპოვა, რომელიც ლურსმული დამწერლობით იყო შესრულებული, მაგრამ მანამდე უცნობ ენაზე.  მიუხედავად იმისა, რომ ჰროზნი ავსტრია-უნგრეტის არმიაში აქტიურად მსახურობდა, მან 1917 წელს გამოაქვეყნა ენის აღწერილობა და აჩვენა, რომ ის ინდო-ევროპულ ენათა ჯგუფს მიეკუთვნებოდა.

1925 წელს ჰროზნი ჩეხ არქეოლოგთა ჯგუფს გაუძღვა და თურქეთში,სოფელ  ქიულთეფეში ასურელ ვაჭართა კონტრაქტებისა და წერილების შემცველი ლურსმული დამწერლობის 1000 ფირფიტა აღმოაჩინა. ასევე, გათხარა ხეთების ქალაქის, ხათუსას მიმდებარე ტერიტორიები. 

1944 წელს, გულის შეტევის გამო, ჰროზნი იძულებული გახდა სამეცნიერო მოღვაწეობისთვის თავი დაენებებინა. 

თავდაპირველად იკვლევდა ძველი შუამდინარეთის მითოლოგიას, კულტურასა და ეკონომიკის საკითხებს. 1915 წელს გაშიფრა ბოღაზქოის არქივის ძირითადი ნაწილის ტექსტთა ენა (ე. ი. ხეთური, იგივე, ნესური, ნესიტური) და დაამტკიცა მისი ინდოევროპული ხასიათი, რითაც საფუძველი ჩაუყარა ხეთოლოგიას (ძირითადი ნაშრომი - „ხეთების ენა“ - გამოქვეყნდა ლაიფციგში გერმანულ ენაზე). 1925 წელს ქიულთეფეში (თურქეთი), არქეოლოგიური გათხრების შედეგად აღმოაჩინა „კაპადოკიური ფირფიტების“ ლურსმული დამწერლობით შესრულებული არქივი. 1922 წელს პირველმა გამოსცა ხეთური კანონები. გარკვეული წვლილი შეიტანა ე. წ. ხეთური, იგივე ლუვიური, იეროგლიფების გაშიფრვაში. ეკუთვნის განმაზოგადოებელი ნაშრომი ძველი წინა აზიის ისტორიაში (1940). იმოგზაურა სსრკ-ის 5 რესპუბლიკაში, მათ შორის საქართველოშიც (1936).

## ლიტერატურა
* Dunaevskaia, I. M., and D. G. Reder. “B. Groznyi.” Vestnik drev-nei istorii, 1953, no. 3.
* Matous, L. B. Horozny: Leben und Forschungswerk eines tschechischen Orientalisten, übers aus dem Tschechischen. [Prague] 1949.
* Cihař, V. “Bibliographie des travaux de B. Hrozny.” Archiv orien-tálni, 1949, vol. 17.
* Rona, J. P. La obra de F. Hrozny en el dominio indoeuropeo. Montevideo [1957].

## სქოლიო
კატეგორია:ჩეხი აღმოსავლეთმცოდნეები
კატეგორია:დაბადებული 6 მაისი
კატეგორია:დაბადებული 1879
კატეგორია:გარდაცვლილი  12 დეკემბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1952
ალეშ ჰრდლიჩკა

**ალეშ ჰრდლიჩკა** (; დ. 29 მარტი, 1869, ჰუმპოლეცი, ჩეხოსლოვაკია — გ. 5 სექტემბერი, 1943, ვაშინგტონი) — წარმოშობით ჩეხი, ამერიკელი ანთროპოლოგი.

1910-1942 წლებში იყო ვაშინგტონის აშშ-ს ეროვნული მუზეუმის ფიზიკური ანთროპოლოგიის განყოფილების ხელმძღვანელი. ანთროპოლოგთა ამერიკული ასოციაციის და „ფიზიკური ანთროპოლოგიის ამერიკული ჟურნალის“ (1918) დამაარსებელი.. მისი ძირითადი შრომები ეხება ადამიანის წარმოშობისა და ევოლუციის, ამერიკული კონტინენტის პირველად დასახლების პრობლემებს. მრავალწლიანი ექსპედიციების გზით შეისწავლა ჩრდილოეთ და სამხრეთ ამერიკის ინდიელთა სხვადასხვა ტომი, აგრეთვე ალეუტის და კომანდორის კუნძულების მოსახლეობა, რითაც დაადასტურა ჩრდილოეთ ამერიკის ძირეული მოსახლეობის აზიური წარმოშობის თეორია. 1927 წელს წამოაყენა თეორია რომლის მიხედვითაც კაცობრიობამ მთელი თავისი ევოლუციურ განვითარებაში ნეანდერტალელთა სტადია განვლო.

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში
* 
* 
* მოკლე ბიოგრაფია  მინესოტას სახელმწიფო უნივერსიტეტი
*ალეშ ჰრდლიჩკას ბიოგრაფია  ფიზიკური ანთროპოლოგიის ამერიკული ჟურნალში

## სქოლიო
კატეგორია:ჩეხი ანთროპოლოგები
კატეგორია:ამერიკელი ანთროპოლოგები
კატეგორია:დაბადებული 1869
კატეგორია:გარდაცვლილი 1943
მოზაფარ ალ-დინ შაჰი

**მოზაფარ ალ-დინ შაჰ ყაჯარი** (; დ. 23 მარტი, 1853 — გ. 3 იანვარი, 1907) — ირანის მეხუთე შაჰი ყაჯართა დინასტიიდან, 1896-1907 წლებში. მუჰამედ-შაჰ ყაჯარის მემკვიდრის, ნასერ ალ-დინ შაჰის ვაჟი.

დაიბადა 1853 წელს, თეირანში, მამამისის, ნასერ ალ-დინ შაჰის მმართველობის პერიოდში.

1861 წელს, 8 წლის ასაკში, მამამისმა იგი გააგზავნა აზერბაიჯანის ჩრდილოეთ პროვინციაში, რათა ემართა ის და მიეღო მმართველობის კარგი გამოცდილება. მან აზერბაიჯანში, სანამ ტახტზე ასვლის ბედნიერება ხვდებოდა წილად, გაატარა 35 წელი. ამ პერიოდში მას ნასერ ალ-დინ შაჰთან სახარბიელო ურთიერთობა არ ჰქონია. ის ტახტზე ავიდა 1896 წლის 1 მაისს, მამის გარდაცვალების შემდეგ.

მისი ტახტზე ასვლის დროს, ირანს ჰქონდა ფინანსური კრიზისი. წლიური ხარჯები, ბევრად აღემატებოდა ხაზინის შემოსავალს, რადგან მის წინამორბედს ჰქონდა აღებული ვალები რუსეთისა და ინგლისისგან. სწორედ ამიტომ, მას არც ის შეეძლო, რომ ხაზინის რეფორმა გაეტარებინა და იძულებული გახდა, რუსეთთან წასულიყო პოლიტიკურ დათმობაზე, რათა შემსუბუქებულიყო მისი ვალი.

1906 წელს, მან შექმნა „ეროვნული საკონსულტაციო ასამბლეა“, რასაც მოჰყვა ხალხისა და მაღალი წოდების პირების პროტესტი. „ეროვნული საკონსლუტაციო ასამბლეის“ მიღების შედეგად, მოზაფარ ალ-დინ შაჰმა, ძალიან შეამცირა შაჰის ძალა და დიდი უფლებები აღმოჩნდა პარლამენტის ხელში. სწორედ ამან გამოიწვია ხალხის პროტესტი და აჯანყება მოზაფარ ალ-დინ შაჰის კარზე.

მოზაფარ ალ-დინ შაჰი გარდაიცვალა 1907 წლის 3 იანვარს გულის შეტევით.

მას ჰყავდა 6 ვაჟი და 8 ქალიშვილი. მისი გარდაცვალების შემდეგ, ტახტზე ავიდა მისი 1-ლი ვაჟი მუჰამედ ალი მირზა (მუჰამედ ალი შაჰი).

## რესურსები ინტერნეტში 
* Mozaffar-ed-Din Shah Qajar (Kadjar)

კატეგორია:სპარსეთის მონარქები
კატეგორია:დაბადებული 1853
კატეგორია:გარდაცვლილი 1907
კატეგორია:ყაჯართა დინასტიის შაჰები
კატეგორია:XIX საუკუნის აზიის მონარქები
კატეგორია:დაბადებული 23 მარტი
კატეგორია:გარდაცვლილი 3 იანვარი
კატეგორია:წმინდა ანდრია პირველწოდებულის ორდენის კავალრები
კატეგორია:წმინდა ანას I ხარისხის ორდენის კავალრები
კატეგორია:წმინდა სტანისლავის I ხარისხის ორდენის კავალრები
ალან ლოიდ ჰოჯკინი

**ალან ლოიდ ჰოჯკინი** (, დ. 5 თებერვალი, 1914, ბანბერი, ინგლისი — გ. 20 დეკემბერი, 1998, კემბრიჯი) — ინგლისელი ფიზიოლოგი და ბიოფიზიკოსი, ნობელის პრემიის ლაურეატი ფიზიოლოგიასა და მედიცინაში (1963, (ენდრიუ ჰაქსლისა და ჯონ ეკლსთან ერთად). ლონდონის სამეფო საზოგადოების წევრი (1948, 1970-1975 პრეზიდენტი), სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის უცხ. წევრი (1976).

## ბიოგრაფია
1936 წელს დაამთავრა კემბრიჯის უნივერსიტეტი, ხოლო 1952 წლიდან გახდა ამავე უნივერსიტეტის პროფესორი. 1971 წლიდან ლესტერის უნივერსიტეტის კანცლერი. 1959–1965 წლებში დიდი ბრიტანეთის ეროვნული საბჭოს წევრი, სამედიცინო კვლევის დარგში. 1966–1976 წლებში დიდი ბრიტანეთის ზღვის ბიოლოგიური ასოციაციის პრეზიდენტი. მისი ძირითადი შრომები ეხება ნერვული უჯრედების ფიზიოლოგიის, აღგზნებისა და შეკავების მექანიზმებს. თეორიულად და ექსპერიმენტულად დაამტკიცა, რომ ბიოპოტენციალების წარმოშობა დაკავშირებულია უჯრედული მემბრანის მიერ იონთა შერჩევით გამტარობასთან. წამოაყენა ნერვული იმპულსების გენერაციაში იონური გრადიენტების როლის ძირითადი თეორეიები. დაამუშავა და გამოიყენა მემბრანაზე პოტენციალის ფიქსაციის ორიგინალური მეთოდი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:ინგლისელი ფიზიოლოგები
კატეგორია:ნობელის პრემიის ლაურეატები ანბანის მიხედვით
ხათური ენა

**ხათური  ენა**, **პროტოხეთური ენა** — წარმოადგენდა ცენტრალური და აღმოსავლეთ ანატოლიის ჩრდილოეთ ოლქებში გავრცელებული უძველესი მკვიდრი მოსახლეობის, პროტოხეთების ენას, რომელიც არ განეკუთვნება ინდოევროპულ ან სემიტურ ენათა ოჯახს. ინდოევროპულ ხეთურ-ლუვიურ ენებზე მოლაპარაკე ტომების მცირე აზიაში გადმოსახლების შემდეგ, ძვ. წ. III ათასწლეულის ბოლოს, ხათური ენა განდევნა ახლად ჩამოსახლებულმა ინდოევროპულმა ტომების ენებმა (ხეთურმა, ფალაურმა), რომლებმაც ხათურის, სუბსტრატული ენის მძლავრი გავლენა განიცადეს.

რიტუალური ხასიათის მცირერიცხვოვანი ტექსტები ხათურ ენაზე გვხვდება საკუთრივ ხეთურ ტექსტებს შორის, სადაც ისინი მოხსენიებულია როგორც hattili, ე.ი  „ხათურად“  შესრულებული პასაჟები. ამ ტექსტების ფრაგმენტული ხასიათის გამო ძნელია ხათური ენის გრამატიკულ სტრუქტურისა და ლექსიკის რამდენადმე სრული აღდგენა. საზოგადოდ ხათური პრეფიქსული ტიპის აგლუტინაციური ენაა, რომელიც გარკვეულ სტრუქტურულ-ტიპოლოგიურ მსგავსებას ავლენს მთელ რიგ კავკასიურ ენებთან (განსაკუთრებით აფხაზურ-ადიღურ და ქართველურთან).

## ლიტერატურა 
* *Гамкрелидзе Т.В.* „Хеттские языки“ и вопрос о переселении в Малую Азию индо-европейских племен*
* *„ენათმეცნიერების ინსტიტუტის ნაშრომები“''

კატეგორია:ძველი ენები
მასკულინიზაცია

**მასკულინიზაცია** () — გამამაკაცურება, კაცის ან ქალის ორგანიზმში მამაკაცური ნიშნების გაძლიერება. ხშირად ამ ტერმინით აღნიშნავენ მამაკაცის ორგანიზმში მამაკაცური ნიშნების ფიზიოლოგიურ ან პათოლოგიურ გაძლიერებას. პათოლოგიური მასკულინიზაციის დროს მამაკაცებს სექსუალური გამოვლინებები უფრო მეტად აღენიშნებათ. ზოგჯერ ისინი შეიძლება ცდებოდნენ მიღებული ეთიკური ნორმების ჩარჩოებს (მაგალითად, მკვეთრად გაზრდილი ლიბიდოს ფორმით — სატირიაზისი). ქალებთან ანდროგენების ჰიპერპროდუქციას მივყავართ მეორადი მამაკაცური სასქესო ნიშნების განვითარებასთან (იხ. ვირილიზმი). როგორც წესი, ქალებთან მასკულინიზაციას თან ახლავს ლიბიდოს გაძლიერება.

## ლიტერატურა 
* შესავალი ლგბტ ჟურნალისტიკაში/[ავტ. შორენა გაბუნია; რედ. ირაკლი ვაჭარაძე; არასამთავრობო ორგანიზაცია „იდენტობა“]. - თბ., 2013. - 319 გვ.; 20 სმ.. - დანართები: გვ. 145-316. - განმარტ. ლექსიკონი: გვ. 3-34

კატეგორია:გენდერი
კატეგორია:ლგბტ ტერმინები
კატეგორია:სექსოლოგია
ფესვფეხიანები

**ფესვფეხიანები**  () —  უმარტივესი ცხოველების ქვეკლასი. მათი სხეული პროტოპლაზმისაგან შედგება და დაფარულია თხელი აპკით, რის გამოც ფესვფეხიანები ფორმაცვალებადი არიან. აქვთ ცრუფეხები — სამოძრაო და საკვების მიმტაცებელი ორგანოები. ფესვფეხიანების ზომა რამდენიმე მკმ-იდან 3 მმ-ს (ნამარხიი ფორმები 5 სმ-მდე) აღწევს. ქვეკლასში 5 რიგია: 
*ამებები, რომელთაგან ზოგი ადამიანისა და ცხოველთა ნაწლავის პარაზიტია;
*ნიჟარიანი ამებები — მტკნარი წყლის ბინადრები;
*ფორამინიფერები — ზღვის ფორმები, რომელთაც ახასიათებთ რთული სასიცოცხლო ციკლი;
*მზიარები;
*სხივარები
## ლიტერატურა
კატეგორია:უმარტივესები
დევისპირა

**დევისპირა** () — დეკორატიულ მცენარეთა გვარი მრავალძარღვასებრთა ოჯახისა. წარსულში მიეკუთვნებოდა შავწამალასებრთა ოჯახს. 

მოიცავს 21 სახეობას. ძირითადად გავრცელებულია ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში, განსაკუთრებით ჩრდილოეთ ამერიკაში. დევისპირა მრავალწლოვანი ბალახოვანი ან ნახევრადბუჩქოვანი მცენარეა მრგვალი, მწვანე ღეროთი. ღერო სწორია, დატოტვილი, 15-დან 100 სმ-მდე სიმაღლით, რომელიც ქმნის პირამიდისებურ ბუჩქებს. ყვავილი მსხვილი აქვს, არასწორი, მარტივი ან ბუთხუზა. ყვავილების შეფერილობა: თეთრი, ვარდისფერი, ყვითელი ან ორფეროვანი.

შეიცავს ლიმონის, ჭიანჭველას, ვაშლისა და ძმრის მჟავებს, გლიკოზიდებს — ლინარინს, საპონინს, ლინარიზინს, კაროტინს, ვიტამინ C-ს, პექტინურ, მთრიმლავ და სხვა ნივთიერებებს, ალკალოიდებს. სამკურნალოდ მხოლოდ ხალხურ მედიცინაში იყენებენ. მის წყალში ნაყენს ხმარობენ თვალის ანთების დროს. სვამენ ღვიძლისა და სწორი ნაწლავის, თირკმლების, სიყვითლის, სუნთქვის გახშირებისა და თავის ტკივილის სამკურნალოდ. იყენებენ აგრეთვე კანის დაავადებების მოსარჩენად.

საქართველოში კულტივირებულია სამხრეთევროპული ძაღლიპირა, რომელიც მებაღეობაში ცნობილია ანტირინუმის სახელით. ანტირინუმი ერთწლოვანია, დიდი ღია მეწამული, თეთრი, ვარდისფერი ან ყვითელი ყვავილები შეკრებილი აქვს მტევნისებრ ყვავილედად. ყვავილობს ივლის-აგვისტოში. იზრდება კლუმბებზე ბაღ-პარკებში. გენეტიკაში საკვლევ ობიექტად იყენებენ.

## სქოლიო
კატეგორია:მრავალძარღვასებრნი
ძაძა

**ძაძა** () — ერთწლოვანი მცენარე პარკოსანთა  ოჯახისა. აქვს სწორი ან გართხმული ღერო, რომლის სიგრძე 20 — 200 სმ-ს აღწევს, დიდი, სამყურა, გრძელყუნწიანი ფოთოლი, 2 — 8 ყვავილისაგან შეკრებილი ყვავილედი, ნაყოფი — პარკი, შიგ 4 — 10 თესლით, რომელიც შეიცავს 24 — 28% ცილას, 1,5 — 2% ცხიმს. 

იყენებენ სასურსათოდ და საკვებად. თესავენ წმინდად ან სიმინდთან და სხვა კულტურებთან ერთად. თესვის ნორმაა 35 — 40 კგ/ჰა. ძაძა გავრცელებულია ჩინეთში, აშშ-ში, საფრანგეთში, გერმანიასა და სხვ. საქართველოში იზრდება ძაძის რამდენიმე ფორმა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:პარკოსნები
პროტოხეთები

**პროტოხეთები**, **ხათები** — აღმოსავლეთ მცირე აზიის უძველესი ავტოქტონური, მკვიდრი მოსახლეობა ინდოევროპული ტომების (ნესიტები, ხეთები, ლუვიელები, ფალაელები) ანატოლიაში გამოჩენამდე (დაახ. ძვ. წ II ათასწლეულის დასაწყისი). ბინადრობდნენ ხათის ქვეყანაში — ცენტრალურ ანატოლიაში, ტავრის მთებიდან პონტოს ზღვის სანაპიროებამდე. მათი ქვეყანა ძირითადად მოიცავდა დღევანდელ კაპადოკიას. პოლიტიკური ცენტრი იყო ხათუსა (ახლანდელი ბოღაზქოი, თურქეთი). ლაპარაკობდნენ  ხათურ (პროტოხეთურ) ენაზე. ამ ენაზე შედგენილი ტექსტები აღმოჩენილ იქნა ბოღაზქოის არქივში. ტექსტები ატარებს რელიგიურ ხასიათს. 

ძვ.წ. II ათასწლეულში ხათური ენა უკვე „მკვდარი“ იყო. მას უკვე ხეთების სამეფოს დროს გამოიყენებდნენ მხოლოდ ტექსტების შესადგენად. ენისათვის დამახასიათებელია პრეფიქსაცია, შესაბამისად იგი თავისი სტრუქტურით უახლოვდება კავკასიურ, კერძოდ კი აფხაზურ-ადიღეურ და ქართველურ ენებს.

პროტოხეთური საზოგადოება ადრეკლასობრივი იყო. ამას ადასტურებს სამეფო ხელისუფლების ამსახველი ისეთი სიტყვების გამოჩენა ტექსტებში როგორიცაა „მეფე“, „დედოფალი“ — შესაბამისი ტიტულებით „თაბარნა“, „თავანანა“, „დიდი ტახტი“ და ა.შ. არქეოლოგიური აღმოჩენები ადასტურებს რომ სოციალური დიფერენციაცია შორს იყო წასული საზოგადოებაში. დასტურდება სამეფო და სატაძრო მომსახურე პერსონალის არსებობა („მესუფრენი“, „ქურუმნი“, „ღვინის მწდენი“ და სხვა). პროტოხეთურ პოლითეისტურ პანთეონს ჰყავდა ამინდის ღვთაება „თარუ“, მზის ღვთაება „ეშთან“, სამყაროს მაცოცხლებელი ღვთაება „თელიფინუ“, მეუფე ქვეყნისა „ვურუნქათე“ და სხვანი. ხათის ქვეყანაში და ზოგადად ხათებში გავრცელებული იყო ლითონის (სპილენძი, ოქრო, ვერცხლი) დამუშავება, მსგავსად სხვა პროტო-ქართველებისა. ხათებისა და ანატოლიაში გადმოსახლებული ინდოევროპელების (კერძოდ ნესიტებისა და ფალაელების) აღრევის შედეგად, ძვ.წ II ათასწლეულის I ნახევარში ჩამოყალიბდა ხეთური მოსახლეობა (ხეთები) რომელმაც მთლიანად მიითვისა ხათების კულტურული ტრადიციები და სახელიც მსგავსი დაირქვა.

## იხილეთ აგრეთვე
*ხათური ენა

## ლიტერატურა 
* *Гамкрелидзе Т.В. „Хеттские языки“ и вопрос о переселении в Малую Азию индо-европейских племен*
* *„ენათმეცნიერების ინსტიტუტის შრომები. აღმოსავლურ ენათა სერია“, 1957, ტ. 2.*

კატეგორია:ხათები
ფესურა

**ფესურა**  () — მრავალწლოვან ბალახოვან მცენარეთა ყლორტის მიწისქვეშა სახეცვლილება. კარგად გამოსახული მეტამერული სტრუქტურა აქვს, რითაც  განსხვავდება ფესვისაგან. მუხლები ადვილად შეიმჩნევა მასზე განვითარებული აპკისებრი ან ქერქლისებრი ფოთლებით, ნაჭდევებით. 

ფესურის მუხლებსა და ფოთლის იღლიებში წარმოიქმნება კვირტები, რომლებიც ყოველწლიურად ახალ მიწისზედა ყლორტებსა და დამატებით ფესვებს იძლევიან. განარჩევენ გრძელ- და მოკლეფესურიან მცენარეებს. ზოგი მცენარის ფესურაზე გორგლები წარმოიქმნება. ისინი ძირითადად ნახშირწყლებს შეიცავენ. ზოგჯერ ფესურა სამკურნალო, საღებავ, მთრიმლავ ან სხვა ნივთიერებებს შეიცავს. გრძელფესურიან მცენარეებს ხშირად იყენებენ მოძრავი ქვიშებისა და ეროზირებული ნიადაგების დასამაგრებლად.
## ლიტერატურა
კატეგორია:მცენარეთა ანატომია
კატეგორია:მცენარეთა რეპროდუქცია
კატეგორია:მცენარეთა ფიზიოლოგია
პედრო მადრუგა

მინი|სოუტომაიორების ოჯახის ციხე-სიმაგრე.
**პედრო მადრუგა**; *პედრო ალვარეს დე სოუტომაიორი (კამინის ჰერცოგი)*; (); (დაახ. დ. 1430, პონტევედრა, კასტილია — გ. 1486, ალბა-დე-ტორმესი, კასტილია) — შუა საუკუნეების გალისიის ერთ ერთი ყველაზე გავლენიანი ფიგურა და ტიპური ევროპელი ფეოდალური რაინდი.

ერთი თეორიის მიხედვით ქრისტეფორე კოლუმბი და პედრო ერთი და იგივე პიროვნება არიან. 1486 წელს მისი გარდაცვალების შესახებ ცნობის გავრცელება შესაძლებელია იყოს სპეციალურად დაგდებული ჭორი მისი მტრების კათოლიკე მონარქებისგან თავის დაღწევის მიზნით. არსებობს დოკუმენტები, რომლებიც 1486 წლის შემდეგ პედროს სიცოცხლეს ადასტურებს და ასევე აჩვენებს, რომ პედროს და კოლუმბის შვილი ასევე ერთი და იგივე პიროვნებას წარმოადგენს.

## ლიტერატურა 
* Vasco de Aponte; Recuento de las Casas antiguas del reino de Galicia. Santiago de Compostela, 1986.
* García Oro, J; La Nobleza Gallega en la Baja Edad Media. Las casas nobles y sus relaciones estamentales, Santiago de Compostela, 1981.
* Vila, Suso; A Cidade de Tui durante a Baixa Idade Media. Noia, 2009.
* Vila, Suso; A casa de Soutomaior (1147-1532). Noia, 2010.
* Cota, Rodrigo; Colón, Pontevedra, Caminha. Pontevedra, 2009.

## რესურსები ინტერნეტში 
* Bibliografía de Pedro Álvarez de Sotomayor (Pedro Madruga) 

## სქოლიო 
კატეგორია:ესპანეთის ისტორია
ევროპის საფეხბურთო ჩემპიონატი 2004: ჯგუფი C

**ევროპის საფეხბურთო ჩემპიონატი 2004: ჯგუფი C** — ევრო 2004-ის ფინალური ეტაპის ერთ-ერთი ჯგუფი. თამაშები დაიწყო 14 ივნისს და დასრულდა 22 ივნისს. სამმა ნაკრებმა, დანიამ, შვედეთმა და იტალიამ თანაბარი ქულები დააგროვა, მაგრამ ურთიერთშეხვედრებით იტალიამ მხოლოდ მესამე ადგილი დაიკავა. 

## ცხრილი
;ქყლების თანაბრობისას გათვალისწინებული იყო მხოლოდ თანაბარი ქულის მქონე გუნდთა ურთიერთშეხვედრები 

## დანია vs იტალია
|valign="top"|
|valign="top" width="50%"|

|}

## შვედეთი vs ბულგარეთი 
|valign="top"|
|valign="top" width="50%"|

|}

## ბულგარეთი vs დანია
|valign="top"|
|valign="top" width="50%"|

|}

## იტალია vs შვედეთი
|valign="top"|
|valign="top" width="50%"|

|}

## იტალია vs ბულგარეთი
|valign="top"|
|valign="top" width="50%"|

|}

## დანია vs შვედეთი
|valign="top"|
|valign="top" width="50%"|

|}

## რესურსები ინტერნეტში 
*ევროპის საფეხბურთო ჩემპიონატი 2004: ჯგუფი C

## სქოლიო
C
ენე ჰუბაი

მინიატიურა|ენე ჰუბაი
**ენე ჰუბაი** (, ; დ. 15 სექტემბერი, 1858, ბუდაპეშტი — გ. 12 მარტი, 1937, იქვე) — უნგრელი მევიოლინე, დირიჟორი, პედაგოგი და კომპოზიტორი.

ბავშვობაში სწავლობდა მამამისთან, მევიოლინე კარლ ჰუბაისთან, 1871-1876 წლებში — ბერლინის უმაღლეს სამუსიკო სკოლაში ი. იოახიმთან, 1876-1878 წლებში კონცერტებს მართავდა ბუდაპეშტში, 1878-1882 წლებში პარიზში (აქვე ოსტატდებობდა ა. ვიეტანთან), 1890 წლებში — პეტერბურგში. სახელი გაითქვა როგორც ევროპის ერთ-ერთმა ბრწყინვალე ვირტუოზმა შემსრულებელმა. 1882-1886 წლებში ბრიუსელის კონსერვატორიის, 1886 წლიდან ბუდაპეშტის ფ. ლისტის სახელობის უმაღლესი სამუსიკო სკოლის პროფესორი (1919-1934 ამ სკოლის დირექტორი). მის მოწაფეთაგან აღსანიშნავია ი. სიგეტი. ნაწარმოებები: 8 ოპერა, მ. შ. ვიოლინოს კრემონელი ოსტატი, 4 სიმფონია, მრავალი სავიოლინო თხზულება, 4 კონცერტი ვიოლინოსათვის ორკესტრთან ერთად და სხვა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:უნგრელი მევიოლინეები
კატეგორია:დაბადებული 15 სექტემბერი
კატეგორია:დაბადებული 1858
კატეგორია:გარდაცვლილი 12 მარტი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1937
კატეგორია:უნგრელი კლასიკური კომპოზიტორები
ტოუმანი

[მინი|[ხუნუს იმპერიის ფარგლები.]]
**ტოუმანი** (, ) — ხუნუს ყველაზე ადრეული ცნობილი შანიუ (匈奴單于). მეფობდა ძვ. წ. 220-209 წლებში. სახელი ტოუმანი შეიძლება დაკავშირებული იყოს: შუა ჩინურ - მუანთან ან სპარსულ - ტუმანთან. ორივე შემთხვევაში ეს სიტყვები მომდინარეობს ძველ თურქულ/მონღოლური სიტყვა დუმანიდა რაც ათი ათასს აღნიშნავს. მის სახელს ატარებს სამხრეთ-დასავლეთ ციმბირში არსებული ქალაქი ტიუმენი.

ძვ. წ. 221 წელს, როდესაც ცინის დინასტიამ დაიპყრო დანარჩენი ექვსი ქვეყანა და გააერთიანა ჩინეთი, მათ ჩრდილოეთით ჩამოყალიბდა ხუნუს მომთაბარე ტომების ძლიერი გაერთიანება. ხუნუს იმპერია ცდილობდა გაფართოებას როგორც დასავლეთით ისე სამხრეთით. ამ პერიოდში ასევე გაძლიერებული იყვნენ იუეჩჟები და დუნხუ (東胡) (*აღმოსავლეთის ბარბაროსები*). ცინის დინასტიის პირველმა იმპერატორმა ცინ შიხუანდიმ გენერალ მენ ტიანის ხელმძღვანელობით გაგზავნა 100 000-იანი არმია ხუნუს ჩრდილოეთით 1000 ლიზე (დაახ. 416 კმ.) განსადევნად.

:"ტოუმანმა ვერ გაუძლო ცინის ძალებს, მან დაიხია ჩრდილოეთით და ათი წლის განმავლობაში იქ იყო ჩაკეტილი"

მენ ტიანის გარდაცვალების შემდეგ ხუნუმ ისევ დაიწყო სამხრეთით ლაშქრობები და საბოლოოდ აღადგინეს ძველი საზღვარი ჩინეთთან. ლეგენდის მიხედვით ტოუმანს თავისი უმცროსი შვილის გამეფება უნდოდა, ამიტომ იუეჩჟებს მძევლის სახით გაუგზავნა თავისი უფროსი შვილი მოდუ (冒頓), ხოლო შემდეგ შეუტია მათ. ამ ღალატის შემდეგ იუეჩჟები აპირებდნენ მოდუს მოკვლას, თუმცა მან შეძლო ტყვეობიდან გაქცევა. მოდუ ძვ. წ. 209 წელს დაბრუნდა. დახოცა მამა, დედინაცვალი და უმცროსი ძმა. ხოლო თავი გამოაცხადა ხუნუს შანიუდ.

## ლიტერატურა 
* Watson, Burton. (1993). *Records of the Grand Historian by Sima Qian*. Translated by Burton Watson. Revised Edition. Columbia University Press. ISBN 0-231-08167-7.
* Beckwith, Christopher I. (2009): *Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present*. Princeton: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-13589-2.
* Yap, Joseph P. (2009). *Wars With The Xiongnu, A Translation from Zizhi tongjian*. AuthorHouse, Bloomington, Indiana, U.S.A. ISBN 978-1-4490-0604-4. Introduction and Chapter 2.

## სქოლიო 
## რესურსები ინტერნეტში 
* All Empires: The Xiongnu Empire 

კატეგორია:მონღოლეთის ისტორია
კატეგორია:გადატრიალების შედეგად თანამდებობიდან გადაყენებული ლიდერები
ეღეგისი (მდინარე)

**ეღეგისი** () — მდინარე სომხეთში. მიედინება ვაიოცძორის პროვინციაში. მდინარე არფის მარჯვენა შენაკადი. სათავე აქვს ვარდენისის ქედის სამხრეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 3200 მ სიმაღლეზე. სიგრძე 47 კმ, აუზის ფართობი 516 კმ². წყლის საშუალო წლიური ხარჯი 8,2 მ³/წმ. მარჯვნიდან ერთვის მდინარე სელიმი.

## სქოლიო
კატეგორია:სომხეთის მდინარეები
მონღოლეთის გეოგრაფია

მინი|400px|მონღოლეთი და მისი მეზობლები

**მონღოლეთის რესპუბლიკა** (ყოფილი გარე რესპუბლიკა და მონღოლეთის სახალხო რესპუბლიკა), რომელიც მდებარეობს ცენტრალური აზიის აღმოსავლეთით,ზომიერი სარტყლის სტეპის, ნახევრად უდაბნოსა და უდაბნოს ზონებში-მსოფლიოში ყველაზე მეჩხრად დასახლებული ქვეყანაა. იგი ჩრდილოეთით 3000 კმ-ის მანძილზე რუსეთს ესაზღვრება, ხოლო სამხრეთით 4760 კმ-ით - ჩინეთს. დასავლეთით, ძალიან მცირე ტერიტორია (150 კმ) ესაზღვრება ყაზახეთს. მთლიანად ტერიტორია შეადგენს 1 564 116 კვ.კმ-ს, დაახლოებით იმდენს, რასაც ალასკა.

მინი|ალთაის მთები

თითქმის მთელი მონღოლეთი ზღვის დონიდან 1000 მ-ის სიმაღლეზე მდებარეობს. იგი ცენტრალური აზიის პლატოზეა განლაგებული. დასავლეთით ალთაის მთებია, რომელიც მუდმივად თოვლის საფარის ქვეშაა. ქვეყნის ყველაზე მაღალი მწვერვალიც აქ მდებარეობს (4374 მ.). მნიშვნელოვანი ქედებია ასევე გობის ალთაი და ხენტეი. ქვეყნის ცენტრალურ ნაწილში მდებარეობს ხანგაის მთიანეთი. ალთაის ქედის აღმოსავლეთით ტბების ხეობაა (დაახლოებით 300-ზე მეტი ტბა), რომელიც შემოსაზღვრავს მდინარეების, სელენგასა და ტუულის ნაყოფიერ აუზს. ამ აუზის სამხრეთ-აღმოსავლეთით მდებარეობს ულან-ბატორი (ულაანბაატარი), მონღოლეთის დედაქალაქი და კომერციული ცენტრი. მნიშვნელოვანი მდინარეებია: სელენგა, კერულენი, ონონი, ძაბხანი, კობდო. ქვეყნის ტერიტორიის 60 %-ზე მეტი უჭირავს წაბლა ნიადაგებს. გავრცელებულია აგრეთვე მურა, დამლაშებული, შავმიწა და მდელოს ნიადაგები. მთიანი რაიონებისათვის დამახასიათებელია ტყესტეპის ლანდშაფტები. ტყეს მონღოლეთის ტერიტორიის 10 % უჭირავს. ამ ტერიტორიაზე 100-ზე მეტი სახეობის ძუძუმწოვარია. ყველაზე გავრცელებულია მღრღნელები, გვხვდება კურდღელი ტოლაი, აკლიმატიზებულია ონდატრა. ტყეებში ბინადრობს მგელი, სიასამური,ციყვი, ბურუნდუკი. ჩლიქოსნებიდან აღსანიშნავია კულანი, ანტილოპები, შველი, მარალი, ხემტეის მთებში — ლოსი, მუშკი. მონღოლეთის ტერიტორიაზე ბინადრობენ ისეთი ცხოველებიც (ველური აქლემი, პრჟევალსკის ცხენი, გობის დათვი) რომლებიც სხვა ქვეყნებში თითქმის არ გვხვდება.
მინი|გობის უდაბნო
მონღოლეთის სამხრეთ-აღმოსავლეთ და სამხრეთ ნაწილს ფარავს გობის უდაბნო. ქვეყნის უდიდესი ნაწილი მოქცეულია აქტიურ სეისმურ ზონაში, რის გამოც, მიწისძვრები აქ საკმაოდ ხშირია.

## ბუნებრივი რესურსები
მიუხედავად იმისა რომ გობის რეგიონი უმეტესად ქვიაშიან უდაბნოს წარმოადგენს, არსებობს ნახევრად უდაბნო ადგილები, რომელიც მრავალრიცხოვანი ცხვრისთვის, აქლემისთვის და ცხენისთვის საძოვრად გამოიყენება. ბალახოვანი სტეპი საშუალებას იძლევა გამოიკვებოს 28 მილიონი სული საქონელი. ერდენეტში მოიპოვებენ სპილენძსა და მოლიბდენს, აგრეთვე ქვანახშირს. არსებობს ნავთობის საბადოებიც, რომელიც ათვისებული არაა. ქვეყანაში დიდია ფოსფატის დეპოზიტი, მაგრამ უმეტესი ნაწილი აუთვისებელია გარემოს დაცვითი პრობლემების გამო.

## რესურსები ინტერნეტში
* მონღოლეთის გეოგრაფია (რუს.)

კატეგორია:მონღოლეთი
კატეგორია:მონღოლეთის გეოგრაფია
ალთაი (გობი-ალთაი)

**ალთაი** () — ქალაქი მონღოლეთში, გობი-ალთაის აიმაკის ადმინისტრაციული ცენტრი. მდებარეობს ქვეყნის დასავლეთ ნაწილში. მოსახლეობა შეადგენს 15 492 ადამიანს (2010).

## კლიმატი 
## რესურსები ინტერნეტში
## სქოლიო
კატეგორია:მონღოლეთის აიმაკების ადმინისტრაციული ცენტრები
კატეგორია:გობი-ალთაის აიმაკი
მუჰამედ ალი შაჰი

**მუჰამედ ალი შაჰ ყაჯარი** (; დ. 21 ივნისი, 1872 — გ. 5 აპრილი, 1925) — ირანის მეექვსე შაჰი ყაჯართა დინასტიიდან 1907-1909 წლებში. ტახტზე ავიდა მამის, მოზაფარ ალ-დინ შაჰის გარდაცვალების შემდეგ, 1907 წლის 3 იანვარს.

დაიბადა 1872 წლის 21 ივნისს, ამოლში. მაშინ ირანის შაჰი იყო მისი პაპა, ნასერ ალ-დინ შაჰი. მამამისი, მოზაფარ ალ-დინ შაჰი იყო მოზაფარ ად-დინ მირზა.

ტახტზე ასვლისთანავე, ის წავიდა მისი წინამორბედის, მოზაფარ ალ-დინ შაჰის მიერ მიღებული კონსტიტუციის წინააღმდეგ. იგი თვლიდა, რომ ეს კონსტუტუცია, „ეროვნული საკონსულტაციო ასამბლეა“, ეწინააღმდეგებოდა ისლამურ კანონებს, ამიტომ იგი გააუქმა.

პარლამენტმა, მუჰამედ ალი შაჰის ამ გადაწყვეტილების მიღების შედეგად დაკარგა ძალიან დიდი ძალა. ამიტომ პარლამენტის წევრებს შესძულდათ მათი შაჰი და წავიდნენ მის წინააღმდეგ. მუჰამედ ალი შაჰმა უფრო მკაცრ ზომებსაც მიმართა — მან მთლიანად დაითხოვა პარლამენტი, რადგან მათი ყოფნის საჭიროებას ვერ ხედავდა, რის შედეგადაც მათი კიდევ უფრო მეტად განრისხება გამოიწვია.

იმ დღიდან, ყოფილი პარლამენტის წევრები გაერთიანდნენ მის წინააღმდეგ. მათ გადაწყვეტილი ჰქონდათ ჩამოეგდოთ ტახტიდან მუჰამედ ალი შაჰი, ტახტზე დაესვათ მისი მცირეწლოვანი ვაჟი — აჰმედ მირზა (მომავალში აჰმედ შაჰ ყაჯარი.) და მუჰამედ ალი შაჰი იძულებული გაეხადათ გაქცეულიყო ირანიდან და თავი შეეფარებინა რომელიმე ქვეყნისათვის.

ორ წელიწადში მათ ამ გეგმის განხორციელება მოახერხეს. მუჰამედ ალი შაჰი იძულებული გახადეს ტახტიდან გადამდგარიყო და ირანის შაჰად ეღიარებინა თავისი ვაჟი (რომელიც მომავალში ყაჯარების ბოლო წარმომადგენელი გახდა). 1909 წლის 16 ივლისს, იგი ოფიციალურად გადადგა.

ცოტა ხანში ის იძულებული გახდა ირანიც დაეტოვებინა. თავიდან თავი შეაფარა ოდესას (მაშინდელი რუსეთი დღევანდელი უკრაინა), შემდეგ იყო კონსტანტინოპოლშიც.

1923 წელს, მისი ვაჟი, აჰმედ შაჰ ყაჯარიც გააძევეს ევროპაში.

საბოლოოდ გარდაიცვალა იტალიის ქალაქ სანრემოში, 1925 წლის 5 აპრილს, მაშინ, როცა ის იყო 53 წლის. ზუსტად ამავე წელს დაკარგა მისმა ვაჟმა ტახტი, რომელსაც ორი წლის განმავლობაში ევროპაში სიმბოლურად ფლობდა, რადგან ირანის შაჰად რეზა ფეჰლევი აირჩიეს.

მუჰამედ ალი-შაჰს ჰყავდა 2 ქალიშვილი და 6 ვაჟი. აჰმედი იყო მისი რიგით მე-3 ვაჟი. აჰმედი იმიტომ ითვლებოდა მის მემკვიდრედ, რომ მას გარდაეცვალა ორი ვაჟი, რომელიც აჰმედამდე ჰყავდა.

## რესურსები ინტერნეტში 
* Portrait of Mohammad Ali Shah
* Portrait in Library of Congress collection
* Shah's palace in Odessa, Ukraine 
* Photos of Qajar kings 

კატეგორია:სპარსეთის მონარქები
კატეგორია:დაბადებული 21 ივნისი
კატეგორია:დაბადებული 1872
კატეგორია:გარდაცვლილი 5 აპრილი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1925
კატეგორია:ყაჯართა დინასტიის შაჰები
კატეგორია:ტახტიდან გადამდგარი მონარქები
კატეგორია:წმინდა ანდრია პირველწოდებულის ორდენის კავალრები
კატეგორია:წმინდა ანას I ხარისხის ორდენის კავალრები
კატეგორია:წმინდა სტანისლავის I ხარისხის ორდენის კავალრები
ბულგანი

**ბულგანი** () — ქალაქი მონღოლეთში, ზღვის დონიდან 1 208 მეტრზე. ბულგანის აიმაკის ადმინისტრაციული ცენტრი. მდებარეობს ქვეყნის ჩრდილო-ცენტრალურ ნაწილში. მოსახლეობა შეადგენს 18 494 ადამიანს (2008).

## კლიმატი 
## რესურსები ინტერნეტში
## სქოლიო
კატეგორია:მონღოლეთის აიმაკების ადმინისტრაციული ცენტრები
კატეგორია:ბულგანის აიმაკი
ჰუასტეკები

მინიატიურა|ჰუასტეკური ქანდაკება
**ჰუასტეკები** () — ინდიელი ხალხი ჩრდილო აღმოსავლეთ მექსიკაში, რაოდენობა დაახლოებით 140 ათასი კაცი (1978). ჰუასტეკების ისტორია ესპანეთის დაპყრობამდე ნაკლებადაა ცნობილი. თუმცა ენით მაია-კიჩეს ჯგუფს განეკუთვნებიან, ჰუასკეტებისთვის უცნობი იყო მაიას იეროგლიფური დამწერლობა. ჰუასტეკების კულტურა განვითარდა ცენტრალურ მექსიკაში ტოლტეკების კულტურის გავლენით. ამიტომ მეცნიერები ვარაუდობენ, რომ ჰუასტეკები მაიას ტომს გამოეყვნენ უძველეს პერიოდში. ესპანეთის დაპყრობების დროს ჰუასტეკებმა დიდი წინააღმდეგობა გაუწიეს დამპყრობლებს. თანამედროვე ჰუასტეკების ძირითადი საქმიანობა — ნავთობსარეწებში, მაღაროებში, ფორთოხლისა და თამბაქოს პლანტაციებში მუშაობაა.

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:მაია
კატეგორია:მესოამერიკის არქეოლოგიური კულტურები
კატეგორია:მექსიკის ხალხები
კატეგორია:ეთნიკური ჯგუფები
ჰიტლერი (მრავალმნიშვნელოვანი)

* **ადოლფ ჰიტლერი** (1889–1945) — პარტია ნსდაპ-ს ლიდერი, გერმანიის რაიხსკანცლერი და მესამე რაიხის ფიურერი.

**ჰიტლერში** ასევე შეიძლება იგულიხმებოდეს:

## პიროვნებები 
* ალოის ჰიტლერი — ადოლფ ჰიტლერის მამა.
* ალოის ჰიტლერი (უმცროსი) — ადოლფ ჰიტლერის ძმა.
* ანგელა ჰიტლერი — ადოლფ ჰიტლერის და.
* კლარა ჰიტლერი — ადოლფ ჰიტლერის დედა.
* პაულა ჰიტლერი — ადოლფ ჰიტლერის უმცროსი და.
* უილიამ ჰიტლერი — ალოის ჰიტლერი უმცროსის ვაჟი.
* ჰაინც ჰიტლერი — ალოის ჰიტლერი უმცროსის ვაჟი.
## წიგნები 
* ჰიტლერი: გამოსვლები და პროკლამაციები  — წიგნების სერია, რომელშიც თავმოყრილია ჰიტლერის სიტყვით გამოსვლები.
* ჰიტლერი: ტირანიის შესწავლა — 1952 წელს გამოცემული ჰიტლერის ბიოგრაფიული წიგნი.
* ჰიტლერის წიგნი — 2005 წელს გამოცემული წიგნი, რომელიც საბჭოთა კავშირის საიდუმლო მასალებს ეყრდნობა.
* ჰიტლერი: მოკლე ბიოგრაფია — 2012 წელს გამოცემული წიგნი, რომელიც მოკლედ მოგვითხრობს ჰიტლერის ბიოგრაფიას.
## ფილმები და ტელევიზია 
### ადოლფ ჰიტლერი 
* ჰიტლერი (1962 წლის ფილმი) — რიჩარდ ბეისჰარტის მიერ გადაღებული ფილმი.
* ჰიტლერი: ფილმი გერმანიიდან — 1978 წელს გადაღებული ფილმი, რომლის თანაპროდიუსერი იყო BBC.
* ჰიტლერი – ბერლინის მხეცი — 1939 წელს გადაღებული ფილმი.
* ჰიტლერი: ბოლო ათი დღე — 1973 წელს გადაღებული ფილმი.
* ჰიტლერი: ეშმაკის აღზევება — 2003 წელს, CBS-ის მიერ შექმნილი დოკუმენტური ტელეგადაცემა.
### სხვა ფილმები 
* ჰიტლერი (1996 წლის ფილმი) — მალაიალამურ ენაზე გადაღებული ფილმი.
* ჰიტლერი (1997 წლის ფილმი) — ტელუგუს ენაზე გადაღებული ფილმი.
* ჰიტლერი (1998 წლის ფილმი) — ჰინდის ენაზე გადაღებული ფილმი.
* ბუნკერი — გერმანული ფილმი ადოლფ ჰიტლერის ბოლო დღეებზე.

## სხვა გამოყენება 
* ჰიტლერი (სახელი) — ცნობილი გვარი და ადამიანები ამ გვარით.
* ჰიტლერი (საცალო მაღაზია) — ტანსაცმლის მაღაზია გუჯარათში, ინდოეთში.

კატეგორია:მრავალმნიშვნელოვანი
კატეგორია:მრავალმნიშვნელოვანი გვერდები გვარის შემცველი სიებით
ხუნუ

მინი|ხუნუს იმპერია.
**ხუნუ** (ჩინური: 匈奴, ფინინი: Xiōngnú) — მომთაბარე ტომების გაერთიანება, რომლებიც დომინირებდნენ აზიის მდელოზე ძვ. წ. III საუკუნიდან I საუკუნემდე. ჩინურ წყაროების მიხედვით მათ ძვ. წ. 209 წელს, მოდუ შანიუს ხელმძღვანელობით იმპერია შექმნეს. იმპერიამ იარსება დაახლოებით სამი საუკუნე (ძვ. წ. 209 — 93) და აღემატებოდა დღევანდელი მონღოლეთის საზღვრებს. ძვ. წ. II საუკუნეში იუეჩჟების დამარცხების შემდეგ ისინი ცენტრაური და სამხრეთი აზიის მდელოზე მთავარ ძალად იქცნენ. მათი გავლენის ქვეშ იყო მოქცეული: სამხრეთი ციმბირი, დღევანდელი მონღოლეთი, შიდა მონღოლეთი, განსუ, სინძიანი. მათ რთული ურთიერთობა ჰქონდათ სამხრეთით არსებულ ჩინურ დინასტიებთან, რომელიც ხშირად საომარ მოქმედებებშიც გადადიოდა.

ზოგიერთი მეცნიერი მათ ევრაზიულ ველზე დასავლეთით მაცხოვრებელ ხალხებთან აიგივებს. ხუნუს ჯგუფის ეთნიკურ კუთვნილების დადგენას ართულებს ჩინურ წყაროებში შემორჩენილი სიტყვების მცირე რაოდენობა, რომლებიც ძირითადად ადგილების ან ადამიანების სახელებს წარმოადგენენ. მეცნიერები დასაშვებად მიიჩნევენ მათ: ირანულ, მონღოლურ, ტოხარულ, თურქულ, ურალურ, ენისეიურ ან შერეულ ეთნიკურ წარმომავლობას. სიტყვა *ხუნუ* შეიძლება წარმოადგენდეს ჰუნის მონათესავე სიტყვას.

## ლიტერატურა 
*  Потапов, Л. П. 1966. Этнионим *Теле* и Алтайцы. *Тюркологический сборник*, 1966: 233-240. Мoscow: Nauka. (Potapov L.P., The ethnonym "Tele" and the Altaians. *Turcologica* 1966: 233-240).
*  Houle, J. and L.G. Broderick 2011 * "Settlement Patterns and Domestic Economy of the Xiongnu in Khanui Valley, Mongolia", 137-152. In *Xiongnu Archaeology: Multidisciplinary Perspectives of the First Steppe Empire in Inner Asia*.

## რესურსები ინტერნეტში 
*Material Culture presented by University of Washington
*Encyclopedic Archive on Xiongnu
*The Xiongnu Empire 
*The Silk Road Volume 4 Number 1
*The Silk Road Volume 9
*Gold Headdress from Aluchaideng
*Belt buckle, Xiongnu type, 3rd–2nd century B.C.
*Videodocumentation: Xiongnu – the burial site of the Hun prince (Mongolia)
*The National Museum of Mongolian History :: Xiongnu

## სქოლიო 
კატეგორია:მონღოლეთის ისტორია
კატეგორია:ეთნიკური ჯგუფები
მიდელფარტის მუნიციპალიტეტი

**მიდელფარტის მუნიციპალიტეტი** — მუნიციპალიტეტი (დანიურად *კომუნა*) დანიაში, სამხრეთ დანიის რეგიონში, კუნძულ ფიუნის დასავლეთ სანაპიროზე. მუნიციპალიტეტის ფართობი შეადგენს 299,51 კმ²-ს, ხოლო მოსახლეობა — 37 857 ადამიანს (2015). 

## რესურსები ინტერნეტში
* ოფიციალური საიტი  

კატეგორია:სამხრეთ დანიის რეგიონის მუნიციპალიტეტები
სიდელანდია

**სიდელანდია** () — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, მარანიანის შტატში; მდებარეობს ზღვის დონიდან - მეტრზე. მიეკუთვნება მარანიანის შტატის დასავლეთ მეზორეგიონს. შედის ეკონომიკურ-სტატისტიკურ მიკრორეგიონ იმპერატრისი შემადგენლობაში.

2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 13 681 ადამიანს შეადგენდა, მოსახლეობის სიმჭიდროვე 9,34 კმ²-ზე. ფართობი 1 464 კმ²-ია.

## იხილეთ აგრეთვე
* გოიასი
* ბრაზილიის შტატები

## რესურსები ინტერნეტში
*''Scheda del comune dall'IBGE - Censimento 2010*
*[*Ranking decrescente do IDH-M dos municípios do Brasil''](http://www.pnud.org.br/atlas/ranking/IDH-M%2091%2000%20Ranking%20decrescente%20(pelos%20dados%20de%202000).htm) 

კატეგორია:მარანიანის შტატის მუნიციპალიტეტები
ფეშანგი ფაშვიბერტაძე

**ფეშანგი ფაშვიბერტაძე**  (ნამდვილი გვარი ხითარიშვილი) — XVI საუკუნის პოეტი. გორელ ვაჭართა წრიდან იყო. „ფაშვიბერტყა“ პოეტის მამის შერქმეული სახელია. ფეშანგი ფაშვიბერტაძე იმერეთის სამეფო კარის მდივანმწიგნობარი იყო 1660-იან წლებში, როცა არჩილ II ხანმოკლე მეფობის შემდეგ იმერეთიდან წამოვიდა, მას თან გამოჰყვა ფეშანგი ფაშვიბერტაძე. მდივანმწიგნობრული  საქმიანობა მან ქართლის მეფის ვახტანგ V-ის (შაჰნავაზის, 1658—1675) კარზე გააგრძელა. რაღაც დანაშაულის გამო ფეშანგი ფაშვიბერტაძეთვის ცხვირი მოუჭრიათ:„გებრალებოდეს საბრალო, ცხვირ-მოჭრით თვალცრემლიანი“ (არჩილ II). 1664—1965 წლებში დაწერა საისტორიო პოემა „შაჰნავაზიანი“, რომელიც შეიცავს XVII საუკუნის 60-იანი წლების ქართ-კახეთისა და იმერეთის პოლიტიკური ურთიერთობის აღწერას და ვახტანგ V-ის, მარიამ დედოფლისა და უფლისწულთა ხოტბას გვაწვდის საყურადღებო ბიორგაფიულ და ისტორიულ ცნობებს ვახტანგ V-ის ცხოვრებისა და მოღვაწეობის შესახებ. პოემა დაწერილია თექვსმეტმარცვლიანი შაირით, ავტორი უხვად სარგებლობს რუსთველური პოეტური სახეებით. დაახლოებით 1680 წელს მას გაულექსავს „ფირმალიანი“, რომელსავ ჩვენამდე არ მოუღწევია: „ფეშანგი ფაშვიბერტაძემ ახლა თქვა ფირმალიანი... მე ვათქმევინე, მაგრამ ვერა თქვა მარილიანი“ (არჩილ II).

## ლიტერატურა
**კეკელიძე კ.*, ქართული ლიტერატურის ისტორია, ტ. 2, თბ. 1958;
**ლეონიძე გ.,* გამოკვლევები და წერილები, თბ., 1959;
**ლოლაშვილი ი.,* „შაჰნავაზიანის“ ხელნაწერი და სტროფული წყობა, კრ.: მწიგნობარი 81, თბ., 1982

## სქოლიო
კატეგორია:ქართველი პოეტები
ფეტრი

**ფეტრი** ( — ქეჩა) — კურდღლის, ბოცვრის, თხის ღინღლის, ბეწვეულის, მატყლის ნარჩენების მოთელვით მიღებული მასალა. გამოყვანის მიხედვით ფეტრი არის გლუვი და ხაოიანი. ხაოს სიმაღლეა 0,5—2,5 მმ. ფეტრისგან ამზადებენ საქუდე ჩაჩემს, ბერეტებს, ე.წ. წინდებს ჩექმების დასამზადებლად, აგრეთვე, ფურცლებს, რომელთაგან ჭრიან დეტალებს, მაგალითად, ფილტრებს, შუასადებებს და სხვა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ბეწვეული
ფეშქაში

**ფეშქაში**  (< სპარს. ფიშქეშ) — ძღვენი, საჩუქარ-მისართმეველი. სპარსეთში ფეშქაში ფორმალურად ნებაყოფლობითი, ფაქტობრივად კი მოსახლეობის სავალდებულო ფეოდალური  და სამოხელეო გამოსაღები იყო. შაჰს ფეშქაშს ამირები და დიდი მოხელეები გადასცემდნენ. ქართულ იურიდიულ აქტებში ტერმინი „ფეშქაში“  გვიანდელ ფეოდალურ პერიოდში მკვიდრდება. ფეშქაში („მართებული ფეშქაში“) რისამე ბოძების წინაპრობას შეადგენდა. ბოძების მოშლა ფეშქაშის ანაზღაურებას იწვევდა. ფეშქაში „სათათრო“ გამოსაღებსაც აღნიშნავდა.  „ყეენის ფეშქაში“ საურის საფუძველზე მზადდებოდა. იგი ქალ-ვაჟებისა და სხვა მისართმევლებისაგან შედგებოდა. ქარავანს, რომელსაც ასეთი ფეშქაში მიჰქონდა, „ბარხანა“ ეწოდებოდა.
## იხილეთ აგრეთვე
*ფეშქაშნივისი
## ლიტერატურა
კატეგორია:სპარსული სიტყვები
ფეშქაშნივისი

**ფეშქაშნივისი** (სპარს. ფიშქეშნევის < ფიშქეშ — ფეშქაში და ნევის: აწმყო დროის ფუძე ყმნისა ნევეშთან — წერა) — თანამდებობის პირი გვიანდელ ფეოდალურ საქართველოში. ვახტანგ მეფის დასტურლამალის მიხედვით. ფეშქაშნივისი  ფეშქაშის „ქარხნის“ (საწყობის) მოხელე იყო. მის მოვალეობას „ქარხანაში“ შესული ფეშქაშების ანგარიშწარმოება („დაწერა“) შეადგენდა. XVIII საუკუნის II ნახევარში ერთდროულად 2 (ცალ-ცალკე ქართლისა და კახეთის) ფეშქაშნივისის არსებობა ივარაუდება. ფეშქაშნივისი  ჯამაგირს, დღიურ ულუფას და სარგოს (კერძოდ, ფეშქაშნივობის სახელოს 1703 წყალობის წიგნის თანახმად, ყველა ფეშქაშის ერთ მეათედ ნაწილს) ღებულობდა.
## წყარო
*ქართულ-სპარსული ისტორიული საბუთები, ვ. ფუთურიძის გამოც., თბ., 1955;
*ქართული სამართლის ძეგლები, ი. დოლიძის გამოც., ტ. 2, თბ., 1965

## ლიტერატურა
*სურგულაძე ი., საქართველოს სახელმწიფოსა და სამართლის ისტორიისათვის, ტ. 1, თბ., 1952

კატეგორია:თანამდებობები ძველ საქართველოში
კორნაფულა

**კორნაფულა** (; , *„სისხლის გორაკი“*) — სოფელი ირლანდიაში, მდებარეობს როსკომონის საგრაფოში, კონაქტის პროვინციაში. ქალაქ ათლონიდან დაშორებულია 8 კმ-ით. კორნაფულში 1980-იან წლებში აშენდა მონსინიორ მაკ-კართის სახელობის სკოლა. მოსწავლეების სიმრავლის გამო სკოლა გადავიდა ახალ შენობაში, რომლის აშენება დასრულდა 2011 წელს.

## იხილეთ აგრეთვე 
* როსკომონის საგრაფო.

## სქოლიო
კატეგორია:როსკომონის საგრაფოს დასახლებული პუნქტები