მედიანა

250px|მინი|ალტ=მედიანა|მედიანა
მედიანა — მნიშვნელოვანი არქეოლოგიური ძეგლი გვიანი რომაული პერიოდიდან, რომელიც მდებარეობს სერბეთის ქალაქ ნიშის აღმოსავლეთ გარეუბანში. გათხრებმა გამოავლინა ვილა პერისტილით, თერმები, საწყობი და წყლის კოშკი. რეზიდენცია თარიღდება კონსტანტინე დიდის მმართველობის პერიოდით (306-337 წწ). მიუხედავად იმისა, რომ რომაული არტეფაქტები გვხვდება დღევანდელი ნიშის მთელ ტერიტორიაზე, მედიანა წარმოადგენს რომაული ნაისუსის საუკეთესოდ შემონახულ ნაწილს. 1979 წელს მედიანა შეტანილ იქნა განსაკუთრებული მნიშვნელობის არქეოლოგიური ძეგლების სიაში, რომელსაც იცავს სერბეთის რესპუბლიკა.

## ისტორია
კონსტანტინე დიდი (280-337) დაიბადა და გაიზარდა ნაისუსში. ქალაქის ერთ-ერთ ფეშენებელურ გარეუბანში მან ააშენა დიდებული რეზიდენცია, სადაც ის ხშირად ცხოვრობდა და სახელმწიფო საქმეებს განაგებდა. ისტორიული ჩანაწერები ადასტურებს, რომ სწორედ ნაისუსში მიიღო მან რამდენიმე კანონი - 315, 319, 324 და 334 წლებში.

კონსტანტინეს გარდაცვალების შემდეგ, 337 წელს, იმპერატორის რეზიდენციას მედიანაში სხვა იმპერატორებიც იყენებდნენ, როგორც დასასვენებელ ადგილს ხანგრძლივი მოგზაურობებისას ან ომისთვის მზადების პერიოდში. ამგვარად, კონსტანტინეს შვილები, კკონსტანციუს II და კონსტანსი, დარჩნენ ნაისუსში 340 წლის ზამთარში და ხელი მოაწერეს იქ ედიქტს. მოგვიანებით კონსტანსმა ის გამოიყენა დროებით რეზიდენციად. იერონიმუსის ქრონიკების თანახმად, მას შემდეგ, რაც ვეტრანიო, დუნაის არმიის მეთაური, გამოცხადდა იმპერატორად სირმიუმში, მან ჩააბარა იმპერიული ძალაუფლების ნიშნები კონსტანციუს II-ს ნაისუსში, უდავოდ იმპერატორის ვილაში, 350 წელს.

იულიანე განდგომილი მოულოდნელად გაჩერდა ნაისუსში თავისი ლაშქრობის დროს კონსტანციუს II-ის წინააღმდეგ, 361 წლის ბოლოს. ორთვიანი ვიზიტისას იულიანემ დაწერა გრძელი ეპისტოლეები სენატისადმი და ათენის, კორინთოსა და სხვა ბერძნული ქალაქებისადმი. ამ წერილებში განმარტავდა თავის პოლიტიკას და ეძებდა მხარდაჭერას. 364 წელს იმპერატორი ძმები ვალენტინიანე I და ვალენსი წავიდნენ ვილაში, რათა მოეგვარებინათ იმპერიული ტერიტორიების განაწილების საკითხი.  ვალენტინიანეს იქ ყოფნას ადასტურებს რამდენიმე იმპერიული ედიქტი.

თებელი ოლიმპიოდორუსის თანახმად, ნაისუსი იყო კიდევ ერთი რომაელი იმპერატორის, გალა პლაციდიას მეუღლისა და ვალენტინიანე III-ის მამისკონსტანციუს III-ის, მშობლიური ქალაქი.

რეზიდენციამ მას შემდეგ დაკარგა ფუნქცია, რაც ქალაქი ნაისუსი გაანადგურეს ატილას ურდოებმა 442 წელს.

## ადგილი
250px|მინი|ალტ=მედიანა|მედიანა
რეზიდენცია აგებული იყო ბრტყელ ადგილზე, ტერიტორიაზე, რომელიც მოიცავს 400,000 კვადრატულ მეტრზე მეტს, მაღალ ნაპირზე, მდინარიდან გარკვეულ მანძილზე, იმ ბორცვების ძირში, რომლებიც შემოფარგლავენ ნიშავას ხეობას, თერმულ წყაროსთან ახლოს. აღმოსავლეთ-დასავლეთის მიმართულებით გადიოდა ქუჩა, რომელიც გადადიოდა პერისტილიანის ვილისა და მისგან 150 მეტრში მდებარე საწყობის სამხრეთ მხარეს. ამ ქუჩიდან შესაძლებელი იყო ამ შენობებთან მისვლა. ცენტრალური ადგილი ეკავა ვილას თავისი ღია პერისტილით, ნიმფეუმითა და თერმებით; ვილის დასავლეთით იყო საწყობი, და ოდნავ ჩრდილოეთით — ვრცელი შენობა რვაკუთხა და წრიული ოთახებით. ვილის სამხრეთით არის რამდენიმე ვილისა და ფუნქციური სამსახურებრივი სტრუქტურების ნაშთები. რაც თვალში საცემია, ისაა, რომ მყარი მასალით აგებული ფუფუნებით სავსე შენობები, მორთული მარმარილოს სვეტებით, მოზაიკებითა და ფრესკებით, კონცენტრირებულია ძირითადად ცენტრალური ვილისა და მისი პერისტილის გარშემო, ხოლო სამეურნეო შენობები მდებარეობს საწყობის დასავლეთით, ნაისუსისკენ.

## ვილა
250px|მინი|ალტ=მედიანას ნანგრევები|მედიანას ნანგრევები
ვილა იკავებს ცენტრალურ პოზიციას მედიანაში. ვილა მოიცავს დაახლოებით 6,000 მ² (98,6 x 63 მ) ფართობს და შეიცავდა თერმებს დასავლეთ მხარეს და მცირე ნიმფეუმს აღმოსავლეთ მხარეს. ვილის გრძივი ღერძი მიმართულია ჩრდილოეთ-სამხრეთის მიმართულებით. მთელი ჩრდილოეთი ნაწილი თბებოდა. ვილა განსაკუთრებულად იყო მორთული, რასაც ადასტურებს მარმარილოს სვეტები, სხვადასხვა ზომის კაპიტელები, რელიეფები პილასტრების კაპიტელებსა და პარაპეტის ფილებზე, კედლის საფარის ნაშთები ძვირად ღირებული, მრავალფეროვანი მარმარილოსგან, ფრესკები და ა.შ. კარგად არის შემონახული მოზაიკური იატაკები, რომლებიც ფარავდა პერისტილის მთელ პორტიკს (450 მ²) და აუდიენციის დარბაზს. პორტიკის მოზაიკები გეომეტრიულია. ფიგურული მოზაიკები არის აუდიენციის დარბაზის შესასვლელში. აუდიენციის დარბაზის შუა ნაწილი დაფარულია ფართო მართკუთხა ველით — გეომეტრიული ნახატით, რომელიც შესრულებულია საუკეთესო  მანერით. ამ სტრუქტურის ცენტრალური ნაწილი არის ექვსკუთხედი (3,2 მ გვერდზე), შუაში ასევე ექვსკუთხა შადრევნით. შადრევნის შუაში შეიძლება დავინახოთ ტყვიის მილი, რომელიც გამოიყენებოდა წყლის მისაწოდებლად. ექვსკუთხედს გარს ერტყმის მცირე სივრცეები. ნიმფეუმის იატაკი დაფარულია მოზაიკით. ექვსკუთხედის ფართო გარე ჩარჩო დაფარულია მონაცვლეობით სტილიზებული ლოტოსის ყვავილებით და შიდა მხრიდან გამოყოფილია სამმაგი საზღვრით. ექვსკუთხედის გვერდითი სივრცეებიც მოზაიკითაა მორთული.

## თერმები
თერმები მდებარეობს ვილის ჩრდილო-დასავლეთით და სავარაუდოდ მასთან იყო დაკავშირებული. აბანოში შესასვლელი არის სამხრეთის მხრიდან. მედიანას თერმებს, სავარაუდოდ,  ვილის მფლობლები იყენებდნენ — მათ თავიანთი ოთახებიდან შეეძლოთ პირდაპირ მისვლა. აბანოსკენ მიმავალი დერეფანი მოზაიკითაა დაფარაული. სტილი და ხარისხი იგივეა, რაც პერისტილში. ვესტიბიული და აპოდიტერიუმი დაფარულია აგურით, ხოლო შუა ოთახი ნაწილობრივ დაფარულია აგურით და ნაწილობრივ მოზაიკით, რომელიც აქ შედგება უფრო დიდი თეთრი მარმარილოს ტესერებისგან.

## საწყობი
საწყობი (horreum) მდებარეობს ვილიდან დაახლოებით 150 მეტრის დასავლეთით. ეს არის ვრცელი მართკუთხა შენობა (91 x 27 მ), გრძივი ღერძით ორიენტირებული აღმოსავლეთ-დასავლეთის მიმართულებით. დასავლეთის კედლის გასწვრივ იყო 1,40 მ სიღრმის აუზები, რომლებიც გამოიყენებოდა სითხეების შესანახად (ზეითუნის ზეთი და ღვინო).

## წყლის კოშკი
წყლის კოშკი (castellum aquae) ჩვეულებრივ გვხვდებოდა ყოველი რომაული აკვედუკის ბოლოს. ამ რეზერვუარიდან მარაგდებოდა წყლით ჭები და შადრევნები, აუზები, თერმები და შესაძლოა საირიგაციო არხები. მისი გრძივი ღერძი ორიენტირებულია ჩრდილოეთ-სამხრეთის მიმართულებით. არსებობს 10 მეტრის სიმაღლის სხვაობა წყლის კოშკის ადგილსა და ხეობას შორის, სადაც მედიანას შენობები მდებარეობს, რაც უზრუნველყოფს წნევას შადრევნებისთვის.

## ეკლესიები
ორი ადრექრისტიანული ეკლესია იქნა გათხრილი. ისინი აშენებულია ერთდროულად, 378 წლის შემდეგ. პირველი ეკლესია აღმოაჩინეს 2000 წელს, როდესაც იპოვეს ქი-რო (☧) მონოგრამა. პირველიდან მხოლოდ 8 მეტრის სამხრეთით, მეორე ეკლესია გაითხარა 2007 წელს. აღმოჩენებს შორის იყო ბრინჯაოს ბეჭედი ჯვრით. აღმოჩენები არის მტკიცებულება იმისა, რომ მედიანა იყო მაღალი ქრისტიანული თემი.

2019 წლის ივლისის მდგომარეობით, ობიექტი დაკეტილი იყო ვიზიტორებისთვის სამშენებლო სამუშაოების გამო, თავიდან გახსნის თარიღის მითითების გარეშე.

## გენეტიკა
2021 წელს შეისწავლეს ორი მამაკაცი, დაკრძალული მედიანაში IV საუკუნის ბოლოსა და V საუკუნის დასაწყისს შორის. ამ ინდივიდებს ჰქონდათ ხელოვნურად დეფორმირებული თავის ქალები, დამახასიათებელი გერმანული ხალხებისთვის, და სავარაუდოდ ეკუთვნოდნენ გოთურ კულტურულ წრეს. გენეტიკურმა ანალიზმა აჩვენა, რომ ეს ინდივიდები ძირითადად იყვნენ ჩრდილოეთ ცენტრალური ევროპული წარმოშობის, რკინის ხანის სტეპის მცირე მინარევით, რაც შეესაბამება გერმანიკულ ხალხებს. ერთ მამაკაცს ჰქონდა მამრობითი ჰაპლოჯგუფი I1a2a1a1a/I-Z141 და მდედრობითი ჰაპლოჯგუფი H5b, ხოლო მეორეს ჰქონდა მდედრობითი ჰაპლოჯგუფი H41a. ჰაპლოჯგუფი I1  დამახასიათებელია ჩრდილოეთ ევროპისთვის და არ ყოფილა ნაპოვნი ბალკანეთში ადრე, რაც მიუთითებს გენების ნაკადზე ჩრდილოეთიდან.

## ასევე იხილეთ
*https://en.wikipedia.org/wiki/Immovable_Cultural_Heritage_of_Exceptional_Importance_(Serbia)

## რესურსები ინტერნეტში
* О МЕДИЈАНИ on Mediana, including building floorplans.
*http://www.visitnis.com/mediana.html  opening hours, prices, but no information on current closure

## სქოლიო
კატეგორია:სერბეთის არქეოლოგიური ძეგლები
კატეგორია:სერბეთი