open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
არბო

**არბო** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, შიდა ქართლის მხარის გორის მუნიციპალიტეტში (დიცის თემი), მდინარე პატარა ლიახვის მარჯვენა ნაპირზე. ზღვის დონიდან 920 მ, გორიდან 29 კმ.

სოფელში არის ნიკო ლომოურის სახლ-მუზეუმი, და ორი, X და XIX საუკუნის ეკლესია. წმინდა გიორგის სახელს უკავშირდება სოფელში შემორჩენილი ტრადიცია — არბოობა.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით, სოფელში ცხოვრობს 293 ადამიანი.

## ჰავა 
## იხილეთ აგრეთვე 
*არბოს საცხოვრებელი სახლი

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის სოფლები
არგვეთი

საკუთარი სახელი **არგვეთი** შეიძლება აღნიშნავდეს: 

* არგვეთი — ისტორიული პროვინცია დასავლეთ საქართველოში;
* არგვეთი — სოფელი საჩხერის მუნიციპალიტეტში;
* გამოღმა არგვეთი — სოფელი საჩხერის მუნიციპალიტეტში.
არმაზი

საკუთარი სახელი **არმაზი** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* არმაზი — ქართული უზენაესი წარმართული ღვთაება
* არმაზი ანუ არმაზციხე — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთასთან, ქართლის ძველი დედაქალაქი
* არმაზის ციხე — ციხესიმაგრე მცხეთასთან
* არმაზისხევი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთასთან, პიტიახშთა რეზიდენცია
* არმაზი — ძველი ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი ქსნის ხეობაში
* არმაზი — სოფელი ახალგორის მუნიციპალიტეტში
* არმაზი — „ქუთაისის ხელოვან მწერალთა წრის“ გაზეთი 

## იხილეთ აგრეთვე
* არამაზდი — მრავალმნიშვნელოვნება
* არამაზდი — სომხური წარმართული ღვთაება
არაგვის საერისთავოს გლეხთა აჯანყება

**არაგვის საერისთავოს გლეხთა აჯანყება 1742-1746**, აჯანყების მთავარი მიზეზი იყო ბეგარა-გადასახადების გადადიდება და მებატონე ერისთავების სისასტიკე. გლეხებთან ერთად აჯანყებაში მონაწილეობდა ერისთავების უკმაყოფილო წვრილი აზნაურობაც. 1742 წელს აჯანყებულებმა საერისთავოს სახლთუხუცესის ამინა კობიაშვილის მეთაურობით ბეჟან არაგვის ერისთავის შეპყრობა და მოკვლა გადაწყვიტეს. ბეჟან ერისთავს გივი ამილახვარი მიეშველა ჯარით. აჯანყებულები დაარბიეს და აიკლეს, მოთავენი ჩაამწყვდიეს. ა. კობიაშვილი სიკვდილით დასაჯესა.

1743 წლის ივნისში საერისთავოს მოსახლეობა კვლავ აჯანყდა მოედო საერისთავოს ბარის სოფლებს, ხევს, მთიულეთს. აჯანყების მოთავეები იყვნენ პაპა ღუდუშაური (ხევში), გივი და ზარიბეგ ნადიბაიძეები (მთიულეთში), ტეტია გელდაშვილი (საერისთავოს ბარის ნაწილში) და სხვა. აჯანყებულებმა მოკლეს ბეჟან და ოტის ერისთავები, თავს დაესხნენ გივი ამილახვრისა და ბეჟან ერისთავის სახლობას, რომელნიც მთიულეთში იყვნენ შეფარებული, აიკლეს და დაიტაცეს დიდძალი ქონება. აჯანყებულებმა თავიანთ ბატონად კახეთის მეფე თეიმურაზ II მიიწვიეს. თეიმურაზი ჯარით შევიდა საერისთავოში, ანანურს დაბანაკდა და აჯანყებულებს ადათით დაწესებული გადასახედელის შენარჩუნებას დაჰპირდა. სამაგიეროდ მორჩილება მოითხოვა, მეთაურებს მძევლები გამოართვა და საერისთავოში თავისი მოხელეები დანიშნა.

1746 აჯანყებამ ახალი ძალით იფეთქა და ქსნის საერისთავოსა და ახლანდელი სამხრეთი ოსეთის ტერიტორიაზე გავრცელდა. ქართლ-კახეთის მეფეებმა გადაწყვიტეს აჯანყებულები იარაღით დაემორჩილებინათ. თეიმურაზ II ქართლის ჯარით ქსნის საერისთავოში შევიდა და ვანათს დადგა. ერეკლე II-მ კახეთის ჯარით ანანური დაიჭირა. მეფეებმა ორივე საერისთავოს გზები შეკრეს. ერეკლემ პირველად არაგვის ხეობის აჯანყებულ ოსებს შეუტია. აიღო და გადაწვა 40 კოშკი. შემდეგ ანანურში მიბრუნდა და იქაურ აჯანყებულებს გაუსწორდა. აჯანყების მეთაურებს (რომელთაც 1743 წელს ერისთავები დახოცეს და საერისთავო თეიმურაზს გადასცეს) მეფეების ბრძანებით თვალები დასთხარეს და კახეთში გადაასახლეს, ქსნის ხეობის გლეხობა და მთაში მცხოვრები ოსები იძულებული გახდნენ თეიმურაზს დამორჩილებოდნენ, პატიება ითხოვეს და "მოსცეს სრული ბეგარა". გლეხთა ეს დიდი აჯანყება მარცხით დამთავრდა.
## ლიტერატურა
**ჯამბურია გ.,* ქსე, ტ. 1, გვ. 532-533, თბ., 1975
კატეგორია:საქართველოს აჯანყებები
ქსნის არმაზის ეკლესია

მინი|ქსნის არმაზის ეკლესია
**ქსნის არმაზის ეკლესია** — ძველი ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი ისტორიულ ქსნის ხეობაში, სოფ. არმაზის მახლობლად. აგებულია 864 წელს. ქართული ხუროთმოძღვრების გარდამავალი ეპოქის (VII ს. - X ს. I ნახევარი) ღირსშესანიშნავი ძეგლი. არმაზი, ისევე როგორც წირქოლის ეკლესია, ქართული ხუროთმოძღვრებისათვის უჩვეულო კომპოზიციისაა: ძირითადი სივრცე გადახურულია ოთხ თავისუფლად მდგომ ბურჯზე დაყრდნობილი გუმბათით. გუმბათის ყელი არ აქვს და გარედან მოქცეულია ორფერდა სახურავის ქვეშ. ეკლესიის კედლები და კამარები ქვაყორისაა, კონქის თაღი, გუმბათი, ბურჯები და სხვა. დეტალები — შირიმისა. შემორჩენილია IX საუკუნის მოხატულობა, კანკელი და ლაპიდარული წარწერა.

2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

## ლიტერატურა
* *ამირანაშვილი შ.,* ქართული ხელოვნების ისტორია, თბ., 1981, გვ. 163-164
* ძველი ქართული ხუროთმოძღვრება (დამხმარე სახელმძღვანელო), თბ., 1987, გვ. 37

* საქართველოს ისტორიის ნარკვევები. ტ. II, თბ., 1973, გვ. 637. 
* *ბერიძე ვ.,* ძველი ქართული ხუროთმოძღვრება. თბ., 1974, გვ. 117-118 
* *ზაქარაია პ.,* ლენინგორის რაიონი, თბ., 1981, გვ. 4-5 
** მაკალათია ს.,* ლეხურას ხეობა, თბ., 1964, გვ. 49. 
*ქართული წარწერების კორპუსი. ტ. I. ლაპიდარული წარწერები. - აღმოსავლეთ და სამხრეთ საქართველო (V-X სს.), თბ., 1980, გვ. 167-168 
* ციციშვილი ირ., ქართული ხელოვნების ისტორია, თბ., 1995, გვ. 75. 
* საქართველოს სულიერი საგანძური. წ.1, თბ., 2005, გვ. 96. 
* შიდა ქართლი: ახალგორის რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა. IV, თბ., 2008, გვ. 12 
* „ჟღერს ქვის ჰარმონია“, ნაკვეთი პირველი, საკითხავი ყმაწვილთათვის,  ტ 13. „ ციცინათელა“, თბილისი, 2006 წ. გვ. 74- 75

## სქოლიო
კატეგორია:ახალგორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლები
ასპინძის ბრძოლა

** ასპინძის ბრძოლა** — 1770 წლის 20 აპრილს ქართველთა ბრძოლა ოსმალეთის ლაშქართან ერეკლე II-ის სარდლობით რუსეთ-ოსმალეთის ომის (1768-1774) დროს. საქართველოში შემოსულ რუსთა საექსპედიციო რაზმს, რომელსაც ამიერკავკასიის ფრონტზე ოსმალთა ძალების ნაწილი უნდა მიეზიდა, ერეკლე II-მ შესთავაზა რუს-ქართველთა ერთობლივი ძალით ახალციხეზე გალაშქრება. მისი მიზანი იყო მესხეთის განთავისუფლება ოსმალთა ბატონობისაგან.

## ისტორია 
1770 მარტში სურამში რუსებისა და ქართველთა ჯარები შეერთდნენ. რუსთა სამხედრო რაზმს (1200 კაცი) გენერალი გოტლიბ ტოტლებენი მეთაურობდა, ქართულ ლაშქარს (დაახლოებით 7 ათასი კაცი) - ერეკლე II. 24 მარტს შეერთებული მხედრობა ბორჯომის ხეობით ახალციხისაკენ დაიძრა და 14 აპრილს აიღო სადგერის ციხე, 17 აპრილს კი ალყა შემოარტყა აწყურის ციხეს. აქ ერეკლე II-მ უშუალოდ ახალციხეზე გალაშქრება მოითხოვა, რადგან აწყურის ძნელად მისადგომი ციხის მცირერიცხოვანი გარნიზონის წინააღმდეგ ბრძოლა დროისა და ძალის დაკარგვად მიაჩნდა, ხოლო ციხის ღრმა ზურგში მოტოვება, მისი აზრით, თავისთავად გადაწყვეტდა აწყურის საკითხს. ტოტლებენი შეუძლებლად თვლიდა გამაგრებული ციხის ზურგში მოტოვებას და ამიტომ საიერიშო ღონისძიებათა მომზადებას შეუდგა, მაგრამ ციხის გარემოცვისა და ბრძოლის მისეული გეგმა არასწორი იყო. ამით ისარგებლა ახალციხის ფაშამ და 18 აპრილს აწყურის ციხეში 2000-კაციანი დამხმარე რაზმი შეგზავნა.

19 აპრილს ტოტლებენი თავისი რაზმითურთ მოულოდნელად უკან დაბრუნდა. მტერმა დრო იხელთა, ციხიდან გამოიჭრა და თავს დაესხა ქართველებს. ერეკლე II-მ სწრაფი კონტრშეტევით უკუაგდო მტერი და ასპინძისკენ დაიძრა. ქართველთათვის გზა რომ გადაეჭრა, ახალციხის ფაშამ 1500 მეომარი გამოიყვანა ახალქალაქისა და ხერთვისის ციხეებიდან, მაგრამ ერეკლემ ეს რაზმი დაამარცხა და უკუაქცია. მალე ასპინძასთან მტრის ძირითადი ძალები გამოჩნდა. ოსმალ-ლეკთა 8-ათასიანი კორპუსის დიდ ნაწილს ერეკლემ მტკვარზე გადმოსვლის საშუალება მისცა, ღამით კი აღაბაბა ერისთავს, სვიმონ მუხრანბატონსა და ხუდია ბორჩალოელს მალულად გადაახერხინა ხიდის თავხეები („ისრები“). ამით მტერს უკანდასახევი გზა მოეჭრა. 20 აპრილს ქართველები მტრის პირისპირ საბრძოლო წყობით განლაგდნენ: მარჯვენა ფლანგს დავით ორბელიანი სარდლობდა, მარცხენას - გიორგი ბატონიშვილი (შემდგომში გიორგი XII), ცენტრს – ერეკლე II, რომელიც საერთო ხელმძღვანელობასაც ახორციელებდა.

ბრძოლა ქართველთა შეტევით დაიწყო. მტერმა ვერ გაუძლო დარტყმას და უწესრიგოდ იწყო უკან დახევა ხიდისაკენ. თავხეებგადახერხილი ხიდი ჩაინგრა და ასობით ოსმალ-ლეკი თან ჩაიტანა ადიდებულ მტკვარში. მტერმა ბრძოლის ველზე 4 ათასი მოკლული დატოვა. დაღუპულთა შორის იყვნენ ოსმალთა კორპუსის მთავარსარდალი, რამდენიმე ცნობილი ფაშა და ბეგი. ერეკლემ ორთაბრძოლაში მოკლა ლეკთა ბელადი მალაჩილა (კოხტა-ბელადი). ქართველებმა ხელთ იგდეს ტყვეები, დროშები, ცხენები და დიდძალი იარაღი.

## იხილეთ აგრეთვე
* საქართველოს ბრძოლების სია

## ლიტერატურა 
* *მაჭარაძე ვ.,* ასპინძის ბრძოლა, თბილისი, 1957;
*
* საქართველოს ისტორიის ნარკვევები : რვა ტომად : ტომი IV, თბილისი : საბჭოთა საქართველო, 1973, გვერდები 648

კატეგორია:საქართველოს ბრძოლები
კატეგორია:XVIII საუკუნის ბრძოლები
კატეგორია:ოსმალეთის ბრძოლები
კატეგორია:რუსეთ-ოსმალეთის ომები
კატეგორია:1770 წლის ბრძოლები
არგვეთი (მხარე)

[მინი|300პქ||არგვეთის საერისთავო [XI საუკუნე|XI საუკუნის ბოლოს]]
**არგვეთი**, *მარგვეთი* — ისტორიული პროვინცია დასავლეთ საქართველოში.

## გეოგრაფია
ლეონტი მროველის (XI ს.) მიხედვით, არგვეთი მოიცავდა ტერიტორიას ლიხის ქედიდან რიონამდე და რაჭის მთებიდან ფერსათის მთებამდე, ე. ი. ახლანდელი ხარაგაულის, საჩხერის, ზესტაფონის, თერჯოლის, ბაღდათის, ჭიათურის და ტყიბულის მუნიციპალიტეტების ტერიტორიას.

## ისტორია
ლეონტი მროველის ცნობით, არგვეთი ანუ *მარგვეთი* ლიხის მთიდან რიონამდე იყო გაშლილი, ე. ი. დაახლოებით დღევანდელი ზემო იმერეთის ტერიტორიას მოიცავდა. ამ სახელის მიხედვით ნაწარმოებია გვარები: მარგველი, მარგველაძე, მარგველაშვილი.

არგვეთი საერისთავო ქვეყანა იყო. ქართული ისტორიული წყაროების მიხედვით, აქ ჯერ კიდევ ქართლის მეფეს ფარნავაზს დაუსვამს ერისთავი, მასვე აუგია შორაპნისა და დიმის ციხეები. ვახტანგ გორგასალის დროს არგვეთი თაკვერსაც მოიცავდა. VIII საუკუნის 30-იან წლებში არგვეთის მთავრები იყვნენ დავითი და კონსტანტინე. IX საუკუნეში არგვეთის ერისთავად დადგენილი აფხაზთა უფლისწულის დემეტრეს რეზიდენცია ჩიხაში ყოფილა. XI საუკუნის I ნახევარში არგვეთის ერისთავებად იხსენიებიან ხურსი და გიორგი. არგვეთში იყო შუა საუკუნეების ერთ-ერთი მძლავრი ფეოდალური გვარის, ბაღვაშების (ბაღუაშების) მამული. უკანასკნელი ბაღვაშის, რატის, სიკვდილის შემდეგ (1103) დავით აღმაშენებელმა მათი მამული გელათის მონასტერს შესწირა. XII-XIII საუკუნეებში არგვეთის ერისთავებად ამანელისძენი ჩანან. გვიანდელი ფეოდალურ ხანაში არგვეთის ტერიტორიაზე ჩამოყალიბდა სათავადოები: საწერეთლო, აბაშიძეთა სათავადო, საჩხეიძეო და სამხეიძეო.

## ეკონომიკა
არგვეთში ძირითადად მევენახეობა და მესაქონლეობა იყო განვითარებული. მოიპოვებოდა და მუშავდებოდა სპილენძი, რკინა, ვერცხლი. არგვეთში უმნიშვნელოვანესი ციხეები იყო: შორაპანი, აკანდა, სვერი, ჩიხა, მუხურა და სხვა. საეკლესიო ნაგებობათაგან აღსანიშნავია უბისისა და ჯრუჭის მონასტრები (ეს უკანასკნელი ხურსი ერისთავმა საგვარეულო სამარხად ააგო X-XI საუკუნეების მიჯნაზე), ტაბაკინი და კაცხის ტაძარი, აგებული 1010-1014 ბაღვაშების საგვარეულო სამარხად.

## ლიტერატურა 
* *ბერძენიშვილი ნ.,* „საქართველოს ისტორიის საკითხები“, წგნ. 1, თბ., 1964;
* *ჯავახიშვილი ივ.,* „ქართველი ერის ისტორია“, წგნ. 2, თბ., 1983;
* *ჯანაშია ს.,* შრომები, ტ. 2, თბ., 1952;
* *ვახუშტი*, „აღწერა სამეფოსა საქართველოსა“, წგნ.: ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 4, თბ., 1973;

კატეგორია:საქართველოს საერისთავოები
კატეგორია:იმერეთი
ცხოველები

**ცხოველები**, *ცხოველური ორგანიზმები* () — ცოცხალ არსებათა ერთ-ერთი ძირითადი სამეფო (მეორე სამეფო მცენარეებია). ცხოველები ჰეტეროტროფული ორგანიზმებია. უმარტივესების ზოგი სახეობა (ევგლენა) იკვებება როგორც ჰეტეროტროფულად, ისე ავტოტროფულად. თანამედროვე ეპოქაში ცხოვრობს 1,5-იდან 2 მლნ-მდე სახეობის ცხოველი (მეცნიერთა ვარაუდით ეს რიცხვი შეიძლება 10 მილიონს აღწევდეს), მ. შ. 1 მლნ-ზე მეტი ფეხსახსხრიანებია. სხვადასხვა სისტემატიკოსი ცხოველებს განსხვავებული რაოდენობის ტიპებად ყოფს. უფრო მეტად მიღებულია შემდეგი ტიპები: უმარტივესები (ზოგი ამ ტიპს 5 ტიპად ყოფს), ღრუბელები, ნაწლავღრუიანები, ბრტყელი ჭიები, ნემერტინები, მრგვალი ჭიები, თავეკლიანი ჭიები, რგოლოვანი ჭიები, ფეხსახსრიანები, ხავსელები, მხარფეხიანები, რბილტანიანები, კანეკლიანები, პოგონოფორები, ჯაგარყბიანები, ნელამავალნი, ნახევრადქორდიანები და ქორდიანები. ცხოველებს შეისწავლის ზოოლოგია და მრავალი სპეციალური ზოოლოგიური დისციპლინა: პროტისტოლოგია, ენტომოლოგია, იქთიოლოგია, ჰერპეტოლოგია, ორნითოლოგია, თერიოლოგია, მალაკოლოგია და სხვა.

## მნიშვნელობა 
ცხოველებს დიდი მნიშვნელობა აქვს ადამიანის ცხოვრებაში. მათ იყენებენ საკვებად, გამწევ ძალად, სამრეწველო ნედლეულად და სხვა. ზოგ ცხოველს ზიანი მოაქვს სახალხო მეურნეობის ამა თუ იმ დარგისათვის. განსაკუთრებით აღნიშვნის ღირსია მათი როლი გარემოს იმ სახით შენარჩუნებაში როგორითაც იგი დღეისათვის მოგვეპოვება. ამ მნიშვნელობას მოსახლეობის დიდი ნაწილი ვერ აცნობიერებს და სწორედ ესაა მთავარი მიზეზი იმ პრობლემებისა რომელთა წინაშეც დგას ცხოველთა სამყარო. მრავალი სახეობა დაუზოგავი განადგურების და ბუნებრივ პროცესებში არასწორი ჩარევის გამო მოისპო ან მოსპობის საფრთხის  წინაშე დგას. ამჟამად ქმედითი ღონისძიებები ტარდება ცხოველთა სახეობრივი რაოდენობის რეგულირებისათვის, დაცვისათვის, აღწარმოებისათვის (გამოცემულია კანონები, დაარსებულია ნაკრძალები, აღკვეთილები, შემოღებულია „წითელი წიგნი“ და სხვა.). თუმცა შედეგების მიხედვით თუ ვიმსჯელებთ, აღმოჩნდება რომ ცხოველური სამყაროს დეგრადაციის პროგრესირება გეომეტრიულ პროგრესირებას უახლოვდება. არსებობს მოსაზრება, რომ ბუნების გადაგვარების პროცესი რომელიც ასეთი აშკარაა, წარმოადგენს ევოლუციური განვითარების ერთ-ერთ ეტაპს და შესაბამისად სახეობათა თუ მთლიანად ეკოსისტემათა გაქრობა არაა ნიშანი იმისა რომ საფრთხე მთლიანად ცოცხალ ბუნებას ემუქრება. თუმცა სანამ ასეთი ვარაუდები თეორიის სახეს არ მიიღებს (თუმცა შეიძლება არც არასოდეს მოხდეს), მანამდე კაცობრიობა დიდ რისკზე მიდის. ამდენად თითოეული ადამიანი ვალდებულია გაუფრთხილდეს და დაიცვას ცოცხალი ბუნება.

## ლიტერატურა 
## რესურსები ინტერნეტში 
* ხეები
* ცხოველთა მრავალფეროვნება
* ARKive  - გადაშენების პირას მყოფი ცხოველები, მსოფლიო მასშტაბით
* სამეცნიერო ამერიკული ჟურნალი.

*
კატეგორია:ევკარიოტები
ქვეწარმავლები

**ქვეწარმავლები**, **რეპტილიები** () — ხერხემლიან ცხოველთა კლასი. ნამდვილი ხმელეთის ცხოველები არიან, რაც იმაში გამოიხატება, რომ ხმელეთზე მრავლდებიან და ვითარდებიან. დებენ ყვითრით მდიდარ და ნაჭუჭით დაფარულ კვერცხებს, ამფიბიებთან შედარებით უფრო სრულყოფილი სუნთქვისა (დიფერენცირებული ტრაქეითა და ფილტვებით) და სისხლის მიმოქცევის სისტემები აქვთ.

ქვეწარმავლები ფილტვებით სუნთქავენ. ისინი,ამფიბიების მსგავსად, ჰაერიდან შთანთქავენ ჟანგბადსა და გამოყოფენ ნახშირორჟანგს. მათი მშრალი კანი არ არის შეგუებული კანით სუნთქვასთან, ამიტომ ქვეწარმავლის ფილტვები უფრო ძლიერი უნდა იყოს, ვიდრე ამფიბიებისა. მართლაც, რეპტილიების ფილტვებს აქვთ ნაკეცები, რის გამოც იზრდება მათი სასუნთქი ზედაპირი. ეს უზრუნველყოფს ჟანგბადის უხვად მიწოდებას ორგანიზმისათვის. ქვეწარმავლებს აქვთ მარტივი ტიხრებით მრავალ უჯრედად დაყოფილი ფილტვები, რომლებიც დანაოჭებულია. ქვეწარმავლების სხეულის ტემპერატურა არაა მუდმივი. იგი იცვლება ჰაერის ტემპერატურის შესაბამისად. რეპტილიები ცივსისხლიანი ცხოველები არიან.

უდაბნოს ქვიშაში მცხოვრები ქვეწარმავლები მცხუნვარე მზის ქვეშ დაცულნი არიან გამოშრობისაგან, ვინაიდან მათი გარეგანი საფარველი გამძლეა, მკვრივი და ცხოველს დაზიანებისა და წყლის დაკარგვისაგან იცავს, ე.ი. ცხოველის გამოშრობა არ ხდება. გველების სხეული დაფარულია რქოვანი ქერცლებით, ნიანგისა და კუს სხეული დაფარულია რქოვანი ფარებით. სხეულის რქოვანა გარსი არ იზრდება, ამიტომ ცხოველის ზრდასთან ერთად ის სკდება. გველების სხეულიდან ძველი კანი ცვივა პატარა ან დიდ ნაჭრებად. ახალი რქოვანა გარსი წარმოიქმნება ძველის ქვეშ, კანის ზედა შრიდან. კანის გარე საფარველის გამოცვლას - კანის ცვლა ეწოდება. ქვეწარმავლები კანს იცვლიან.

რამდენადაც განსხვავებულია ქვეწარმავლების სახეობები და მათი ცხოვრების ნირი, იმდენად განსხვავებულია მათი კვება. რეპტილიები საკვებად ძირითადად სხვა ცხოველებს იყენებენ. გველი ნადირობს მსხვილ ცხოველებზე. მაგალითად: ჩვეულებრივი ანკარა წყალსატევებში იჭერს ბაყაყებს, გველგესლა ჯერ შხამით კლავს მსხვერპლს, შემდეგ კი ყლაპავს.

რეპტილიები ფრინველებთან და ძუძუმწოვრებთან ერთად განეკუთვნებიან უმაღლეს ხერხემლიანებს - ამნიონიანებს, რომელთა შორისაც ისინი უმდაბლეს ჯგუფს შეადგენენ.

კატეგორია:ქვეწარმავლები
თევზები

**თევზები** — წყლის ხერხემლიანი ცხოველები, რომლებსაც არ აქვთ სხეულის მუდმივი ტემპერატურა. თევზების ზომა-წონა განსხვავებულია: პანდაკის სიგრძე 7,5 მმ-ს აღწევს, ხოლო ვეშაპისებრი ზვიგენისა 15-20 მ-ს. თევზების უმრავლესობას თითისტარისებრი სხეული აქვს, ზოგს — გვერდებიდან (კამბალა) ან ზურგ-მუცლისაკენ (სკაროსი) გაბრტყელებული, გველივით (გველთევზა) წაგრძელებული ან ნემსივით (ზღვის ნემსთევზა) წაწვრილებული, ზოგი ბურთისებრი (ზღარბთევზა) ან თასმისებრია (ქაშაყთმეფე).

თევზების სხეული სიმეტრიულია, გარდა კამბალასი, რომელსაც ორივე თვალი ცალ მხარეს აქვს. სხეული დაფარულია ქერცლით. ზღარბთევზას სხეული შემოსილია გრძელი ქიცვებით, ზუთხისნაირთა სხეულზე 5 მწკრივადაა განლაგებული ძვლოვანი ბალთები. ლოქოსა და სხვათა სხეული ტიტველია. თევზების კანი დიდი რაოდენობით შეიცავს ლორწოს გამომყოფ ერთუჯრედიან ჯირკვლებს. ღრმა ზღვის თევზების უმრავლესობას მანათობელი ორგანოები აქვს. თევზების შეფერილობა კანის ნაირგვარ პიგმენტებზეა დამოკიდებული. ჩვეულებრივ, მათი ზურგის მხარე უფრო მუქია, ვიდრე მუცლისა. 

თევზების კუნთოვანი სისტემა საკმაოდ დიფერენცირებულია და მასთან დაკავშირებულია ზოგი თევზის ელექტრული ორგანოები, ხოლო უმრავლესობის — ძვლოვანი. ზვიგენების უმეტესებას და ზუთხისებრ თევზებს დაუნაწევრებელი ქორდა აქვთ.

თევზების ჯგუფი დიდი მრავალფეროვნებით გამოირჩევა. მსოფლიოში თევზების დაახლოებით 34&nbsp;300 სახეობაა აღწერილი, თუმცა ყოველწლიურად კვლავ ხდება 250-მდე ახალი სახეობის აღმოჩენა. მიუხედავად იმისა, რომ მსოფლიო ოკეანეებში წყლის მოცულობა 10 000-ჯერ აღემატება მსოფლიოს მტკნარ წყლებს, მასში თევზების სახეობათა 58% ბინადრობს, მტკნარ წყლებში თევზთა სახეობების 41%-ია, ხოლო 1% ანადრომულ ცხოვრების წესს ეწევა, რაც ოკეანის მარილიანი წლებიდან მტკნარი წყლებისკენ, ან პირიქით მუდმივ მიგრაციას გულისხმობს. 

საქართველოს მტკნარ წყლებში გავრცელებულია თევზების 80-ზე მეტი სახეობა, რომელთა შორის ბევრი ენდემურია. მაგალითად, მტკვრის აუზში გავრცელებული 12 სახეობის თევზიდან, 9 მტკვრისა და მისი შენაკადების ენდემს წარმოადგენს. მათ შორის აღსანიშნავია მტკვრის წვერა (*Barbus lacerta*), მურწა (*Barbus mursa*), ჭანარი (*Barbus capito*) და სხვ. შავი ზღვის აუზის თევზებიდან 6 სახეობა ენდემურია; გარდა ამისა, აქ გავრცელებულია ზუთხისებრთა ოჯახის 5 სახეობა, რომელთა შორისაა გაქრობის პირას მყოფი ატლანტური ზუთხი (*Acipenser sturio*). გარდა ადგილობრივი სახეობებისა, საქართველოში გვხვდება 9 ინტროდუცირებული სახეობა, მათ შორის ყველაზე ფართოდ გავრცელებულია კარჩხანა (*Carasius carasius*).

## იხილეთ აგრეთვე 
*იქთიოლოგია

## ლიტერატურა 
* Helfman G, Collette BB, Facey DH and Bowen BW (2009) *The Diversity of Fishes: Biology, Evolution, and Ecology* Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-2494-2
* Moyle, PB and Cech, JJ (2003) *Fishes, An Introduction to Ichthyology.* 5th Ed, Benjamin Cummings. ISBN 978-0-13-100847-2
* Cohen, DM (1970). "How many recent fishes are there?". Proceedings of the California Academy of Sciences. 38 (17): 341–346.

## რესურსები ინტერნეტში 
* ANGFA 
* Fischinfos.de  
* FishBase online 
* [საქართველოს ფაუნის მოკლე მიმოხილვა](http://www.eiec.gov.ge/თემები/Biodiversity/Documents/Publication/2-(409)–-NACRES-საქართველოს-ფაუნის-მოკლე-მიმოხილვა.aspx)


კატეგორია:იქთიოლოგია
პიტერ აიზენმანი

[thumb|250px|[ინსტალაციური ხელოვნება პიტერ აიზენმანის მიერ კასტელვეკიოს მუზეუმის ეზოში: ”დაკარგული საფეხურების ბაღი”, ვერონა, იტალია]]
**პიტერ აიზენმანი** (Peter Eisenman) (*11 აგვისტო, 1932, ნუარკი, ნიუ-ჯერსი) — ამერიკის არქიტექტურაში დეკონსტრუქტივიზმის ერთ-ერთი მოწინავე მიმდევარი-პრაქტიკოსი. მის ფრაგმენტულ ფორმებს მიაკუთვნებენ ეკლექტიკურ არქიტექტორთა ჯგუფს, რომელთაც დეკონსტრუქტივისტებს უწოდებენ. მიუხედავად იმისა, რომ თავად აიზენმანი ამგვარ ყადაღას უარყოფს, საზოგადოების თვალში მას საკმაოდ საკამათო ფიგურის სახელი აქვს. არქიტექტურის მისეული თეორიები ამ დისციპლინის ემანსიპაციასა და ავტონომიას ემხრობა, ხოლო მის ნამუშევრებში ის ცდილობს გაათავისუფლოს ფორმა ყოველგვარი მნიშვნელობისგან, რაც ბევრისთვის საკმაოდ გაუგებარია. აიზენმანის არქიტექტურაზე უდიდესი გავლენა ფილოსოფოს ჟაკ დერიდას ნაშრომებმა იქონია. საზოგადოებაში მას ხშირად პეპელა-ჰალსტუხით ხედავენ.

აიზენმანმა ბაკალავრის ხარისხი კორნელის უნივერსიტეტის არქიტექტურის განხრით მიიღო, არქიტექტურის მაგისტრის ხარისხი კი კოლუმბიის უნივერსიტეტიდან. ის ასევე ფლობს ხელოვნებათა მაგისტრისა და ფილოსოფიის დოქტორის ხარისხს კემბრიჯის უნივერსიტეტიდან.

აიზენმანი პირველად ცნობილი გახდა როგორც ნიუ-იორკის ხუთეულის წევრი (აიზენმანი, ჩარლზ გუათმი, ჯონ ჰეიდუკი, რიჩარდ მაიერი და მაიკლ გრავსი), რომელთა ნამუშევარი მომა-ში იქნა გამოფენილი 1969 წელს. ამ არქიტექტორთა ქმნილებები იმ დროისთვის განიხილებოდა როგორც ლე კორბუზიეს იდეათა სახეცვლილება. შემდგომში ხუთმა არქიტექტორმა ცალ-ცალკე საკუთარი თავისთავადი სტილი და იდეოლოგია შექმნა, სადაც აიზენმანი უფრო დეკონსტრუქტივიზმის მიმდევრობისკენ გადაიხარა.

კატეგორია:ამერიკელი არქიტექტორები
კატეგორია:დაბადებული 1932
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
ზაჰა ჰადიდი

**ზაჰა ჰადიდი** (, დ. 31 ოქტომბერი, 1950 — გ. 31 მარტი, 2016) — ბრიტანეთის იმპერიის ორდენის წევრი, წარმოშობით ერაყელი, ბრიტანელი დეკონსტრუქტივისტი არქიტექტორი.

## ბიოგრაფია 
დაიბადა 1950 წლის 31 ოქტომბერს, ბაღდადში, ერაყი. ხარისხი მათემატიკის განხრით მიიღო ბეირუთის ამერიკულ უნივერსიტეტში, შემდეგ კი ლონდონის არქიტექტურის სკოლის არქიტექტურის ასოციაციაში გადავიდა სასწავლებლად. სწავლის დასრულების შემდეგ, „მეტროპოლიტენ-არქიტექჩა გრუპის“ ოფისში იწყებს მუშაობას ყოფილ მასწავლებელთან, ჰოლანდიელ არქიტექტორ რემ კოოლჰაასთან პარტნიორად. 1979 წელს ლონდონში ის საკუთარ პრაქტიკას იწყებს. 1980-იან წლებში ის ასევე არქიტექტურის ასოციაციაში ასწავლიდა.

## ნამუშევრები 
ჰადიდის ნამუშევართა უმრავლესობა კონცეპტუალურია; მის მნიშვნელოვან პროექტებს მიეკუთვნება:
* ვიტრას სახანძრო სადგური (1993), ვეილ-ამ-რაინი, გერმანია
* როზენთალის თანამედროვე ხელოვნების ცენტრი (1998), ცინცინატი, ოჰაიო
* ჰონჰაიმ-ნორზის ტერმინალი და სადგური (2001), სტრასბურგი, საფრანგეთი
* ბერგისზელის სათხილამურო ტრამპლინი (2002), ინსბრუკი, ავსტრია
* ორდრუპგაარდ-ანექსი (2005), კოპენჰაგენი, დანია
* ბე-ემ-ვეს ცენტრალური შენობა (2005), ლაიფციგი, გერმანია.

ზაჰა ჰადიდს ეკუთვნის ასევე უმაღლესი პროფილის საინტერიერო ნამუშევრები, მათ შორის, ლონდონის ათასწლეულის თაღის „მაინდ-ზონა“. ერთ-ერთი მიმდინარე პროექტია ლონდონის აქვა-ცენტრის 20.000 მაყურებლიანი დარბაზი, 2012 წლის ზაფხულის ოლიმპიადის პროექტის ერთ-ერთი დანამატი.

მრავალ საერთაშორისო კონკურსში გამარჯვებული ჰადიდის საუკეთესო პროექტები არასდროს აშენებულა. მათ შორის აღსანიშნავია ჰონგ-კონგის პიკ-კლუბი და კარდიფის ”ბეი-ოპერა ჰაუზი” უელსში (1994). 2002 წელს მან გაიმარჯვა სინგაპურის უან-ნორზ გენერალური გეგმის პროექტის საერთაშორისო კონკურსში. 2005 წელს მისმა პროექტმა გაიმარჯვა ბაზელის ახალი საქალაქო კაზინოს შენობის კონკურში. 2004 წელს ჰადიდი პირველი ქალი გახდა, რომელსაც პრიცკერის არქიტექტურის პრემია მიენიჭა. ბრიტანეთში მას სამეფო ორდენის წევრობა მიენიჭა არქიტექტურის სფეროში მნიშვნელოვანი ღვაწლისთვის. ჰადიდი ბრიტანიკის ენციკლოპედიის სარედაქტორო საბჭოს წევრია.

## გარდაცვალება
ზაჰა ჰადიდი გარდაიცვალა 2016 წლის 31 მარტს, 65 წლის ასაკში, მაიამიში, გულის შეტევით.

## გალერეა 

სურათი:Bergisel 2004-11-04.jpg|სათხილამურო ტრამპლინი, ინსბრუკი
სურათი:Vitra fire station, full view, Zaha Hadid.jpg|ვიტრას სახანძრო სადგური, ვეილი რაინზე

## რესურსები ინტერნეტში 
* ოფიციალური საიტი

## სქოლიო
კატეგორია:ბრიტანელი არქიტექტორები
კატეგორია:დაბადებული 1950
კატეგორია:გარდაცვლილი 2016
დენიელ ლიბესკინდი

thumb|დენიელ ლიბესკინდი
thumbnail|იმპერიული ომის მუზეუმის ჩრდ. ფასადი, მანჩესტერი
**დენიელ ლიბესკინდი** ( დ. 12 მაისი, 1946, ლოძი, პოლონეთი) — ნაცისტთა ჰოლოკოსტს გადარჩენილ ებრაელთა შვილი, აშშ-ის ნატურალიზებული მოქალაქე 1965 წლიდან, არქიტექტორი. 

## განათლება 
სწავლობდა ბრონქსის საშუალო სკოლაში. შემდეგ ისრაელში აგრძელებს მუსიკის სწავლას და აკორდეონის ვირტუოზი შემსრულებელი ხდება ნიუ-იორკში პრესტიჟულ კუპერის ხელოვნებისა და მეცნიერების განვითარების გაერთიანებაში არქიტექტურის ხარისხისთვის სწავლის დაწყებამდე. 1972 წელს ესექსის უნივერსიტეტის ხარისხს იღებს არქიტექტურის ისტორიასა და თეორიაში. 1989 წლიდან ბერლინში ცხოვრობს მეუღლესა და სამ შვილთან ერთად. მისი არქიტექტურა გამოირჩევა არასწორი კუთხეებით, გადამკვეთი გეომეტრიული ფიგურებით და წყვეტილი ხაზებით, მანერით, რომელიც გამუდმებით იპყრობს გარშემომყოფთა ყურადღებას. მისი ძირითადი ნამუშვრები მუზეუმებისა და გალერეების შენობებია.

## პროექტები 
### დასრულებული 
* ებრაული მუზეუმი (ბერლინი), გერმანია;
* ფელიქს-ნუსბაუმ-ჰაუსი, ოსნაბრიუკი, გერმანია;
* იმპერიული ომის მუზეუმი (მანჩესტერი), დიდი ბრიტანეთი;
* ლონდონის მეტროპოლიტენის უნივერსიტეტი, მაგისტრანტთა ცენტრი, ჩრდ. ლონდონი;
* დანიის ებრაული მუზეუმი (კოპენჰაგენი).

### დამუშავების პროცესშია 
* დენვერის ხელოვნების მუზეუმი, დენვერი;
* ონტარიოს სამეფო მუზეუმი, ტორონტო;
* ფრიდომ ტაუერი, ნიუ-იორკი (ნაწილობრივ სახეცვლილი პროექტით);
* ბარბარა ვეილის გალერეა, ესპანეთი.

## რესურსები ინტერნეტში 
* ლიბესკინდის პროექტები 

კატეგორია:ამერიკელი არქიტექტორები
კატეგორია:დაბადებული 1946
კატეგორია:დაბადებული 12 მაისი
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
პორტვაინი

thumb|200px|ჭიქა პორტვაინი
**პორტვაინი** () — ტკბილი, შემაგრებული ღვინოა დუეროს ხეობიდან, პორტუგალიის ჩრდილოეთით; მისი სახელი მომდინარეობს ქალაქ პორტუდან — პორტის ღვინის ექსპორტისა და ვაჭრობის ცენტრი. ამ ღვინოს პორტუგალიაში XV საუკუნიდან ამზადებენ. პორტვაინი ძალზედ პოპულარული გახდა ინგლისში 1703 წლის მეთუის ზავის გამო, რის შემდეგაც ვაჭრებს საშუალება მიეცათ ღვინის იმპორტი განეხორციელებინათ შეღავათიანი ბაჟით, მაშინ როდესაც საფრანგეთთან ომის გამო ინგლისი ფრანგულ ღვინოს მოკლებული გახდა. მსგავსი ღვინო, რომელსაც ასევე „პორტს“ უწოდებენ მზადდება სხვა ქვეყნებშიც, მათ შორის ავსტრალიაში, ინდოეთსა და აშშ-ში. სენტ-აუგუსტინაში, ფლორიდა, მას უკვე ამზადებდნენ XVI საუკუნიდან მოყოლებული. ზოგიერთ ქვეყანაში, მათ შორის კანადასა და ევროპის კავშირში, მხოლოდ პორტუგალიურ ღვინოს შეიძლება ეწოდოს „პორტი“.

პორტვაინი, როგორც წესი, უფრო ბლანტი, მდიდარი ბუკეტის, ტკბილი და მაღალალკოჰოლიანია ვიდრე სხვა ღვინოები. ეს გამოწვეულია ღვინოს შესამაგრებლად მასში დისტილირებული ყურძნის სპირტის დამატებით ფერმენტაციის შესაჩერებლად დუღილის პერიოდში შაქრის მთლიანად ალკოჰოლად გადაქცევამდე. მას, როგორც წესი, საჭმლის შემდეგ დესერტად მიირთმევენ, ან ყველთან ერთად. თუმცა საფრანგეთში, პორტვაინი აპერიტივია. ღვინოში ალკოჰოლის შემცველობა მერყეობს 18%-დან 30%-მდე.

პორტის ღვინო 16%-ზე ნაკლები ეთანოლის შემცველობით ვერ იცავს თავს ჰაერთან შეხების გამო გაფუჭებისგან. 18%-ზე მეტი ალკოჰოლით კი პორტვაინი შეიძლება შენახულ იქნას ხის „მსუნთქავ“ კასრებში, რაც მისი დაძველების საშუალებას იძლევა.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დესერტის ღვინოები
კატეგორია:პორტუგალიური ღვინო
იომ-ქიფურის ომი

მინი|300პქ|ისრაელის ჯარისკაცები არღვევენ ეგვიპტის კომანდოს ზურგს სინაის ფრონტზე
**იომ-ქიფურის ომი**, ან **რამადანის ომი**, ან **ოქტომბრის ომი** ( *ჰარბ ოკტობარი*, ან  *ჰარბ ტიშრინ*;  *მიჰმეტ იომ ჰაქიპურიმი* ან מלחמת יום כיפור *მილმჰმეტ იომ ქიპური*), აგრეთვე ცნობილი როგორც 1973 წლის არაბეთ-ისრაელის ომი — დაიწყო 6 ოქტომბერს (იომ-კიპურის დღესასწაულს) და გრძელდებოდა 26 ოქტომბრამდე, 1973 წელს, ისრაელსა და ეგვიპტე-სირიის კოალიციას შორის. ომი დაიწყო გამოუცხადებელი შეტაკებით ეგვიპტისა და სირიის მიერ სინაისა და გოლანის მაღლობებზე (შესაბამისად), რომელიც ისრაელის მიერ იქნა შეპყრობილი ექვსი წლით ადრე ექვსდღიანი ომის დროს, რომელიც თავის მხრივ ეგვიპტის მიერ იქნა წამოწყებული ტირანის სრუტის ბლოკადითა და სინის მთაზე სამხედრო დანადგარების დამონტაჟებით.

ეგვიპტელები და სირიელები უპირატესობას იჭერდნენ პირველი 48 საათის განმავლობაში, რის შემდეგაც ომის სადავეები ისრაელის ხელში გადავიდა. ომის მეორე კვირისთვის სირიელები გოლანის მაღლობებიდან თითქმის განდევნილ იქნენ. სამხრეთით, სინის ნახევარკუნძულზე ისრაელმა ეგვიპტის არმიას კუდიდან შემოუტია, გადალახა სუეცის არხი და მთელ ეგვიპტის არმიას უკანა გზა და მომარაგება მოუჭრა სწორედ იმ მომენტში, როდესაც გაეროს დაზავების შეთანხმება შევიდა ძალაში.

ომმა დიდი შედეგები გამოიწვია მრავალი ერისთვის. არაბული სამყარო, რომელიც შეურაცხყოფილი იყო ექვს-დღიან ომში ეგვიპტე-სირია-იორდანიის ალიანსის დამარცხებით, ფსიქოლოგიურად დაუძლურებული ჩანდა მის ადრეულ გამარჯვებათა სერიის ფონზე. ამ გარემოებამ სამშვიდობო მოლაპარაკებების პროცესის დაწყება შესაძლებელი გახადა, ეგვიპტის ინფიტას პოლიტიკის ლიბერალიზაციასთან ერთად. კემპ-დევიდის შეთანხმებამ შესაძლებლობა მისცა ეგვიპტესა და ისრაელს ურთიერთობების ნორმალიზება მოეხდინათ, რაც პირველი შემთხვევა იყო, როდესაც არაბულმა ქვეყანამ ისრაელი სცნო. ამის შემდეგ, ეგვიპტე თითქმის სრულიად ჰკარგავს საბჭოთა კავშირის მხარდაჭერასა და მისი გავლენის სფეროდან გამოდის.

## რესურსები ინტერნეტში
* CIA Symposium on the Role of Intelligence in the 1973 Arab–Israeli War, held oh January 30, 2013
* President Nixon and the Role of Intelligence in the 1973 Arab–Israeli War, collection of primary documents at the CIA website 
* Hourly U.S. diplomatic reporting on the war WikiLeaks
* A second look, 40 years after the war and The downfall of the Hermon fortification. Israeli TV documentaries broadcast in October 2013 featuring original video footage filmed during the war, interviews with combatants during the war and decades later, etc. Posted on the official YouTube channel of the *Israel Broadcasting Authority*
* Israeli Air Force Wing 115 – experiences during the war, and insights 40 years later.

კატეგორია:XX საუკუნის ომები
კატეგორია:ისრაელის ომები

კატეგორია:1973 წელი ისრაელში
კატეგორია:1973 წელი ეგვიპტეში
კატეგორია:ცივი ომის კონფლიქტები
კატეგორია:1973 წელი სირიაში
კატეგორია:1973 წლის კონფლიქტები
ბალტიის ზღვა

მინი|250პქ
[thumb|250px|[ფიტოპლანქტონის ყვავილობა ბალტის ზღვის სამხრეთ ნაწილში, 3 ივლისი, 2001 (თანამგზავრული ფოტო).]]
**ბალტიის ზღვა** — მდებარეობს ჩრდილოეთ ევროპაში, ჩრდილოეთ გრძედის 53–66 გრადუსებსა და აღმოსავლეთის განედის 20–26 გრადუსებს შორის. მას ესაზღვრება სკანდინავიის ნახევარკუნძული, ჩრდილოეთ ევროპის კონტინენტური ნაწილი, აღმოსავლეთი ევროპა, ცენტრალური ევროპა და დანიის კუნძულები. ბალტიის ზღვა, ერესუნის, დიდი და მცირე ბელტების გავლით უერთდება კატეგატის არეალს.

კატეგატი თავის მხრივ გრძელდება სკაგერაკით ჩრდილოეთის ზღვაში და შემდეგ ატლანტის ოკეანეში. ბალტიის ზღვა უკავშირდება თეთრ ზღვას თეთრი ზღვის არხით, ხოლო ჩრდილოეთის ზღვას კიელის არხით.

## რესურსები ინტერნეტში 
* ბალტიის ზღვის რუკები 
* ბალტიის ზღვის პორტალი 
* ბალტიის ზღვის არეალის გეოგრაფია


კატეგორია:ატლანტის ოკეანის ზღვები
კატეგორია:ზღვები ანბანის მიხედვით
რუსული მუზეუმი (სანქტ-პეტერბურგი)

thumb|300px|მიხაილოვსკის სასახლე
**სახელმწიფო რუსული მუზეუმი** (), ყოფილი *იმპერატორ ალექსანდრე III-ის რუსული მუზეუმი* (; 1898 — 1917) — რუსული სახვითი ხელოვნების ნიმუშების უდიდესი საცავი სანქტ-პეტერბურგში.

მუზეუმი დაარსდა 1895 წლის 13 აპრილს ნიკოლოზ II-ის ბრძანებით მამის, ალექსანდრე III-ის ხსოვნის უკვდავსაყოფად. მისი თავდაპირველი კოლექცია შედგებოდა ერმიტაჟის მუზეუმიდან, ალექსანდრეს სასახლიდან და ხელოვნების იმპერიული აკადემიიდან წამოღებული ნიმუშებისგან. რუსეთის რევოლუციის შემდეგ მრავალი კერძო კოლექცია ნაციონალიზებულ იქნა და რუსულ მუზეუმში გადმოინაცვლა. ამ კოლექციის ნაწილი იყო კაზიმირ მალევიჩის ”შავი კვადრატის” პირველი და ყველაზე ფასდაუდებელი ვერსია.

მუზეუმის მთავარი შენობა *მახაილოვსკის სასახლეა*—დიდი თავადი მიხაილ პავლოვიჩის ბრწყინვალი ნეოკლასიკური რეზიდენცია, აგებული 1819-25 წლებში კარლო როსის პროექტით სანქტ-პეტერბურგის ხელოვნების მოედანზე. სასახლის ზოგიერთ დერეფანში შემორჩენილია ყოფილი იმპერიული რეზიდენციის თავდაპირველი პომპეზური ინტერიერი. მუზეუმის სხვა შენობათა შორისაა პეტრე I-ის ზაფხულის სახლი (1710-14), გრაფი ორლოვის მარმარილოს სასახლე (1768-85), იმპერატორი პავლეს წმ. მიხეილის ციხე-კოშკი (1797-1801), და რასტრელის პროექტის სტროგანოვის სასახლე ნევსკი პროსპექტზე (1752-54).

## კოლექცია 
thumb|იტალიური შუადღე, კარლ ბრულოვი
thumb|წმინდა ოჯახი, პაველ ფილონოვი
რუსული მუზეუმის კოლექციაში რუსული ხელოვნების შესაძლოა ყველაზე მნიშვნელოვანი ნიმუშებია მსოფლიოში. აქ მოთავსებულია სკულპტურების, ხელოვნების ობიექტების, გრაფიკული და ფერწერული ტილოების კოლექციები, მათ შორის სახელგანთქმული პორტრეტთა გალერეა.

### XVIII-XIX საუკუნეები 
* ”პომპეის ბოლო დღე”, კარლ ბრულოვი
* ”მურთაზ ყული ხანის პორტრეტი”, ვლადიმირ ბოროვიკოვსკი
* ”გააფრთებული ქვეწარმავალი”, ფიდელიო ბრუნი
* ”მეცხრე ტალღა”, ივან აივაზოვსკი
* ”პოსეიდონის ფესტივალი ელეუსინიასთან”, ჰენრიკ სიემირადზკი
* ”ქრისტეს გამოცხადება წმინდა მარიამ მაგდალინელთან”, ალექსანდრე ივანოვი
* ”მარია რუმიანცევას პორტრეტი”, ალექსეი ანტროპოვი
* ”ბოგატირი”, მიხაილ ვრუბელი

### თანამედროვე (XIX-XX საუკუნეები) 
* ”შავი წრე”, კაზიმირ მალევიჩი

### საბჭოთა ხელოვნება 
* ’’ფაშისტებმა გადაიფრინეს”, არკადი პლასტოვი

## რესურსები ინტერნეტში 
* მუზეუმის საიტი 
* ვირტუალური ტური

კატეგორია:სანქტ-პეტერბურგის მუზეუმები
კატეგორია:მუზეუმები ანბანის მიხედვით
ტრეტიაკოვის გალერეა

**ტრეტიაკოვის სახელმწიფო გალერეა** () — მსოფლიოში რუსული ხელოვნების მოწინავე მუზეუმი რუსეთში, მოსკოვში.

გალერეის ისტორია იწყება 1856 წლიდან, როდესაც მოსკოველმა ვაჭარმა პაველ ტრეტიაკოვმა (1832-98) შეისყიდა მისი თანამედროვე რუსი მხატვრების ნამუშევრები საკუთარი კოლექციის შექმნის მიზნით, რომელიც შესაძლოა მომავალში ხელოვნების ეროვნულ მუზეუმად გადაქცეულიყო. 1892 წელს ტრეტიაკოვმა მისი უკვე განთქმული კოლექცია რუს ხალხს წარუდგინა.

გალერეის მთავარი შენობის პროექტი ეკუთვნის მხატვარ ვიქტორ ვასნეცოვს და ის განსაკუთრებულ რუსულ ზღაპრულ სტილშია გადაწყვეტილი. შენობა აიგო 1902-04 წლებში მოსკოვის კრემლის სამხრეთით. XX საუკუნის განმავლობაში გალერეა გაფართოვდა და მოიცვა რამდენიმე მეზობელი შენობაც, მათ შორის XVII საუკუნის წმინდა ნიკოლოზის ეკლესია ტოლმაჩიში. ახალი შენობა კრიმსკი ვალზე მიეძღვნა თანამედროვე რუსული ხელოვნების ნიმუშებს.

ამჟამად კოლექცია 130,000-ზე მეტ ნიმუშს შეიცავს, ანდრეი რუბლიოვის „სამებიდან“ ვასილი კანდინსკის მონუმენტური „კომპოზიცია VII“-ითა და კაზიმირ მალევიჩის „შავი კვადრატით“ დამთავრებული.

## რესურსები ინტერნეტში
*ოფიციალური საიტი 

კატეგორია:მოსკოვის მუზეუმები
კატეგორია:მუზეუმები ანბანის მიხედვით
ძუძუმწოვრები

**ძუძუმწოვრები** () — ცხოველების კლასი ხერხემლიანების ქვეტიპისა. მათი სხეულის სიგრძე 1,5 სმ-იდან (ფუღუ) — 33 მ-ზე მეტია (ლურჯი ვეშაპი), შესაბამისად მასა — 1,5 გ-იდან, 190 ტ აღწევს. ჩვეულებრივ წაგრძელებული სხეული აქვთ, 5-5-თითიან 4 კიდურზე დაყრდნობილი. ზოგს (ცხენებსა და სხვა) ნაკლები თითი აქვს. ხელფრთიანების კიდურები ფრთებადაა გადაქცეული, ხოლო ფარფლფეხიანებისა — ფარფლებად. 

ცხოვრების ნირის შესაბამისად, ძუძუმწოვრებს თევზისებური სხეული აქვს, უკანა კიდურები არ გააჩნია. კანი ბალნით აქვთ დაფარული. ვეშაპებს, ბეჰემოთს და ზოგ სხვა ძუძუმწოვრებს ბალნიანი საფარველი მეორეულად რედუცირებული აქვს. კანის წარმონაქმნებია ბრჭყალი, ჩლიქი, ფრჩხილი, რქა, ქერცლი და სხვა. ძუძუმწოვრებს აქვთ მუშკის, თებოს, ოფლისა და სხვა ჯირკვლები. მნიშვნელოვანია სარძევე ჯირკვლები, რომელთა სეკრეტით დედა კვებავს თავის ნაშიერებს.

## რიგები 
ძუძუმწოვრების კლასი მოიცავს შემდეგ რიგებს:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## ლიტერატურა 
## სქოლიო 
*
კატეგორია:ქორდიანები
სენა (მდინარე)

**სენა** ( ) — უდიდესი მდინარე ჩრდილო-დასავლეთ საფრანგეთში, ერთ-ერთი კომერციული საწყლოსნო გზა. მდინარე გადაკვეთს პარიზს და ამ მიდამოებში ის ასევე ტურისტული ღირსშესანიშნაობას წარმოადგენს. 

მდინარის სიგრძე 776 კმ-ია. სათავეს იღებს  საფრანგეთის ცენტრალურ-აღმოსავლეთ ნაწილში, სენ-სენის კომუნაში, ლანგრესის პლატოზე.

აღსანიშნავია, რომ მხოლოდ პარიზში, სენაზე 37 ხიდია. 

## გალერეა 

Source_Seine.jpg|სენის სათავე
Bercy, Paris 01.jpg|სენა პარიზში
Pont de Bir-Hakeim and view on the 16th Arrondissement of Paris 140124 1.jpg|მეტროხიდი მდინარე სენაზე (პარიზი)
Notre-Dame de Paris and Île de la Cité at dusk 140516 1.jpg|სენა და პარიზის ღვთისმშობლის ტაძარი

## რესურსები ინტერნეტში 
* River Seine guide 
* Website on the Great Flood of 1910 

კატეგორია:საფრანგეთის მდინარეები
უხერხემლოები

**უხერხემლოები** () — ხერხემალს მოკლებულ ცხოველთა მრავალრიცხოვანი ჯგუფი. ცხოველთა სამყაროს დაყოფა უხერხემლოებად და ხერხემლიანებად შემოიღო ფრანგმა ბუნებისმეტყველმა ჟან ბატისტ ლამარკმა (1801). სხვადასხვა ავტორის მიხედვით უხერხემლოები იყოფიან 14—22 ტიპად. ცნობილია უხერხემლოების 1,3 მლნ-მდე სახეობა, რომელთაგან მლნ-მდე მეტი მწერების კლასზე მოდის. ტიპების მიხედვით უხერხემლოები არათანაბრად არიან განაწილებული. მაგ., უმარტივესები აერთიანებენ 25 ათ-მდე სახეობას, ღრუბლები — 5 ათასი, ნაწლავღრუიანები — 9 ათასი, უმდაბლესი ჭიები — 20 ათასი, მოლუსკები — 107 ათასი, ფეხსახსრიანები (მწერების გამოკლებით) — 79 ათ-მდე და ა. შ. ყოველწლიურად უხერხემლოების რამდენიმე ათას ახალ სახეობას აღწერენ. 

უხერხემლოები ფართოდ არიან გავრცელებული. ბინადრობენ ხმელეთზე, მტკნარ წყლებში, ზღვებში, ნიადაგის სიღრმეში, მრავალი უხერხემლოები ცხოველთა და მცენარეთა პარაზიტია. უხერხემლოების ზოგ სახეობას ან მათ მიერ გამომუშავებელ პროდუქტს ადამიანი ხმარობს საკვებად (კიბოსნაირები, მოლუსკები, ფუტკრის თაფლი და სხვა), ბევრს ხერხემლიანი ცხოველები ეტანებიან. ზოგიერთი უხერხემლოების ცხოველმოქმედების პროდუქტს სამეურნეო-ტექნიკური მნიშვნელობა აქვს (ფუტკრის ცვილი, აბრეშუმხევევიას აბრეშუმის ძაფი, მოლუსკების ნიჟარები და მარგალიტი, მარჯნის პოლიპების ჩონჩხი და სხვა). პარაზიტ და მტაცებელ უხერხემლოებს მრავალრიცხოვან მავნებელთა წინააღმდეგ იყენებენ, რაც ბრძოლის ბიოლოგიური მეთოდების დამუშავებას დაედო საფუძვლად. ნამარხი უხერხემლოების ნაშთები ხელს უწყობენ დანალექი ქანების ასაკის დადგენას. სასარგებლო უხერხემლოების გარდა, არსებობს მავნებელი უხერხემლოებიც. ზოგი პარაზიტულ დაავადებათა გადამტანია, სხვები — პარაზიტული ჭიების შუამავალი მასპინძელი ან ტრანსმისიულ დაავადებათა გადამტანი. არიან შხამიანი უხერხემლოები, მარცვლეულისა და სხვა პროდუქტების, სასოფლო-სამეურნეო მცენარეების, ტყეების მავნებლები და ა. შ.
## ლიტერატურა 
კატეგორია:უხერხემლოები
ამნიონიანები

**ამნიონიანები** () — უმაღლესი ხერხემლიანი ცხოველები, რომლებსაც განვითარების ადრეულ სტადიებში უჩნდებათ განსაკუთრებული ჩანასახოვანი გარსი — ამნიონი (აქედან ჯგუფის სახელწოდება). ამნიონიანებს ეკუთვნიან ქვეწარმავლები, ფრინველები და ძუძუმწოვრები. უამნიონებისაგან (მრგვალპირიანები, თევზები, ამფიბიები) განსხვავებით, რომელთა ემბრიონული განვითარება წყალში მიმდინარეობს, ამნიონიანები ხმელეთზე განვითარებას არიან შეგუებული.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ხერხემლიანები
ქორდიანები

**ქორდიანები** (Chordata) — მეორეულღრუიანი ცხოველების უმაღლესი ტიპი. მათ განეკუთვნებიან გარსიანები, უქალოები, ხერხემლიანები. ქორდიანებისთვის დამახასიათებელია ქორდა, ზურგის ნერვული მილი და ლაყუჩის ნაპრალები. ქორდიანების ერთ ნაწილს ქორდა მთელი სიცოცხლის განმავლობაში აქვს, ზოგს კი — განვითარების ადრეულ პერიოდში. ხერხემლიანების ზურგის ნერვული მილის წინა ნაწილი ქმნის თავის ტვინს, მოზრდილ ასციდიებში კი ნერვულ მილს ნერვული განგლიონი ცვლის. ლაყუჩის ნაპრალები ხმელეთის ქორდიანებს მხოლოდ ლარვის ან განვითარების ადრეულ საფეხურებზე გააჩნიათ, ხოლო წყლის ფორმებს — მთელი სიცოცხლის მანძილზე. ქორდიანებს ახასიათებთ მეტამერია, რაც კარგად აქვთ გამოხატული უქალოებსა და ხერხემლიანებს მათი ჩანასახოვანი განვითარების პერიოდში.
## ლიტერატურა 
*
უყბოები

**უყბოები** () — უმდაბლესი ხერხემლიანი ცხოველების ზეკლასი. ყველა დანარჩენი ხერხემლიანისაგან განსხვავებით არა აქვთ ნამდვილი ყბები და წყვილი კიდურები, აქვთ კენტი ნესტო. უყბოების ლაყუჩები პარკის მაგვარია. ლაყუჩის ჩონჩხი განლაგებულია კარკების გარეთა მხრიდან და მთლიანი მესრის ფორმა აქვს ან გარეგან ჯავშანთანაა შერწყმული. უყბოები ხერხემლიანების უძველესი ჯგუფია, რომელიც ფართოდ იყო გავრცელებული სილურულ და დევონურ პერიოდებში. თანამედროვე უყბოებიდან ცნობილია მხოლოდ მრგვალპირიანების კლასის წარმომადგენლები — სალამურები და მიქსინები.

## იხილეთ აგრეთვე 
*ყბიანები

## ლიტერატურა
ყბიანები

**ყბიანები** () — უმაღლესი ხერხემლიანი ცხოველები, რომელთაც აქვთ ყბები, წყვილადი ნესტოები და წყვილი კიდურები. აერთიანებენ თევზებს, ამფიბიებს, ქვეწარმავლებს, ძუძუმწოვრებს.

## ფილოგენეტიკა 
## ლიტერატურა 
## რესურსები ინტერნეტში 
* Tree of Life discussion of Gnathostomata 
* The Gill Arches: Meckel's Cartilage 

კატეგორია:ხერხემლიანები
როკოკო

[thumb|300px|როკოკოს ბაზილიკა ოტობოირენში, [ბავარია.]]
**როკოკო** ბაროკოს შემდგომი ეპოქა იყო ხელოვნების ისტორიაში და 1720-1780 წლებს შორის პერიოდს მოიცავს. სტილისტურად როკოკო ბაროკოს ნორმების დარღვევაა, ანუ ყველა იმ სიმეტრიაზე უარის თქმა (შენობებზე, ოთახების და დარბაზების შიდა სივრცეში, ავეჯზე, იარაღებზე და ა.შ.), რომელიც ბაროკოს სტილის უმნიშვნელოვანესი ელემენტია.

მკაცრად განსაზღვრული ფორმების ნაცვლად როკოკო იყენებს მსუბუქ, ნაზ ხაზებს და ძალზე ხშირად ნიჟარისებულ დაბოლოებებს და ჩარჩოებს. სწორედ აქედან მოდის თვით სტილის სახელი „როკოკო“ (ფრანგ.: Rocaille; ქართ.: ნიჟარის ნაკეთობა)

## არქიტექტორები 
* იოზეფ ანტონ ფოიხტმაიერი
* დომენიკუს ციმერმანი 
* ფრანსუა დე კიუვიიე 
* იოჰან მიხაელ ფიშერი
* კოზმას დამიან აზამი
* ეგიდ ქუირინ აზამი

## მხატვრები 
thumb|200px|ფრანსუა ბუშეს ”სადილი” როკოკოს ელემენტებს მოიცავს. 1739, ლუვრი.
* ფრანსუა ბუშე
* როზალბა კარერა
* ფილიპ დე შამპენი
* ჟან-ბატისტ-სიმეონ შარდენი
* ანტუან კუაიპელი
* ფრანსუა დესპორტი
* ჟან-ონორე ფრაგონარი
* მათეუს გიუნთერი
* ჟან ჟუვენე
* ნიკოლა ლანკრე
* ნიკოლა ლარჟიერი
* სერ პიტერ ლელი
* ფრანსუა ლემუიენი
* ჟან-ეტიენ ლიოტარი
* ჟან-მარკ ნატიე
* შარლ-ჟოზეფ ნატუარი
* ჟან-ბატისტ პატე
* იოჰან გეორგ პლაცერი
* იასინტ რიგო
* ანტუან ვატო

## შენობები 
* აუგუსტუსბურგის სასახლე
* აზამკირხე მიუნხენში
* ვისკირხე
* სოლიტიუდის სასახლე შტუტგარტში
* ვილჰელმსთალის სასახლე
* ლეოპოლდსკრონის სასახლე ზალცბურგში
* როკოკოს დარბაზი ბამბერგის ძველ რატუშაში

## ლიტერატურა 
* *ნატო გენგიური*, ქანდაკება, თბილისი, 2006. გვ.88-89. ISBN 99940-65-71-8;
* *Fiske Kimball*, 1943. Creation of the Rococo (Reprinted as The Creation of the Rococo Decorative Style, 1980); 
* *Arno Schönberger and Halldor Soehner*, 1960. The Age of Rococo Published in the US as The Rococo Age: Art and Civilization of the 18th Century (Originally published in German, 1959); 
* *Michael Levey*, 1980. Painting in Eighteenth-Century Venice, (Revised edition).

კატეგორია:ხელოვნების სტილი
კატეგორია:არქიტექტურული მიმდინარეობები
კატეგორია:როკოკო
კატეგორია:მხატვრული მიმდინარეობები
მეორეულპირიანები

**მეორეულპირიანები** () — ცხოველთა რამდენიმე ტიპის (ნახევრადქორდიანების, კანეკლიანებისა, ქორდიანებისა და სხვა) ერთობლიობა. პირველადპირიანებისაგან განსხვავებით, მეორეპირიანებს ჩანასახოვანი განვითარების პერიოდში პირის ხვრელი ახლად უჩნდებათ პირველადი პირი ანუ ბლასტოპორისაგან დამოუკიდებლად. ბლასტოპორი ჩვეულებრივ, უკანა გასასვლელად გარდაიქმნება.

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში 
* UCMP-Deuterostomes
* Deciphering deuterostome phylogeny: molecular, morphological and palaeontological perspectives

კატეგორია:ცხოველები
მრგვალპირიანები

**მრგვალპირიანები** () — წყლის უმდაბლესი ხერხემლიანი ცხოველების კლასი უყბოთა ზეკლასისა. მათი სხეული დაფარულია მკვრივი კანით. გარეგანი ჩონჩხი არა აქვთ. ქორდა რჩებათ მთელი სიცოცხლია განმავლობაში. შინაგანი ჩონჩხი ხრტილოვანია. მრგვალპირიანების პირი ძაბრისებრია, რგოლისებრ ხრტილზე დაყრდნობილი (აქედანაა სახელწოდება). კბილები რქოვანია, ენა — მბურღავი. კლასში ორი, ერთმანეთისაგან ძლიერ განსხვავებული ქვეკლასია — მიქსინები და სალამურები. მრგვალპირიანები თევზების ექტოპარაზიტები ან მტაცებლებია. სალამურათა შორის ზოგ სახეობას სარეწაო მნიშვნელობა აქვს.

## ლიტერატურა
ხერხემლიანები

**ხერხემლიანები**, *ქალიანები* () — ცხოველების ქვეტიპი ქორდიანების ტიპისა. ხერხემლიანების როგორც სხეულის აგებულება, ისე ფიზიოლოგიური მოქმედება განვითარების მაღალ დონეზეა. სხეული დაფარული აქვთ კანით, რომელიც უშუალო კონტაქტშია გარემოს ფაქტორთან,მონაწილეობს აირთა ცვლაში, ორგანოებიდან ნივთიერებათა დაშლის პროდუქტების გამოყოფაში. კანის წარმონაქმნებია ქერცლი, ბუმბული, თმა (და მისი სახეცვლილებანი), ბრჭყალები, ჩლიქები, ფრძხილები, რქები და სხვა. კანში ბევრია ლორწოს გამომყოფი, სპეციფიკური თებოს, ოფლისა და სხვა ჯირკვალი. კანის ძირითად ნაწილს შეადგენს ეპიდერმისის ქვეშ მდებარე კორიუმი. კუნთოვანი სისტემა მძლავრი და დიფერენცირებულია. 

ხერხემლიანებს აქვთ სამი ტიპის ჩონჩხი: შემაერთებელქსოვილოვანი, ხრტილოვანი და ძვლოვანი. ჩონჩხი შედგება ხერხემლის, ქალას, კიდურების სარტყლებისა და თავისუფალი კიდურების ჩონჩხისაგან. გამოყოფილია ხერხემლის განყოფილებები: კისრის, მკერდის, წყლის, გავის და კუდისა. ზოგს ესა თუ ის განყოფილება არ გააჩნია. მალათა როგორც აგებულება, ისე რაოდენობა განსხვავებულია კლასების მიხედვით. ქალა შედგება ტვინის ქალას და სახის ქალასაგან. 
## ლიტერატურა
**ჯანაშვილი ა.*, ქსე, ტ. 11, გვ. 472, თბ., 1987

*
ვოლგა (მრავალმნიშვნელოვანი)

საკუთარი სახელი **ვოლგა** შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგთაგანს:

*ვოლგა — დასავლეთ რუსეთში ყველაზე გრძელი მდინარეა ევროპაში.
*ვოლგა — ერთ-ერთი ფედერალური ოლქია რუსეთში.
*ვოლგა ბულგარია — ისტორიული მხარე, ქვეყანა.
*ვოლგა — რუსული გაზ-ის ავტომობილთა მარკა.
*ვოლგა — ქალაქი აშშ-ის აიოვას შტატში.
*ვოლგა — ქალაქი აშშ-ის საუზ-დაკოტას შტატში.

კატეგორია:მრავალმნიშვნელოვანი გვერდები გვარის შემცველი სიებით
ტადეუშ კოსციუშკო

thumb|ტადეუშ კოსციუშკო
**ანდჟეი ტადეუშ ბონავენტურა კოსციუშკო** (Andrzej Tadeusz Bonawentura Kościuszko; დ. 12 თებერვალი 1746 წ. – გ. 15 ოქტომბერი 1817 წ.) — ლიტველ-პოლონელი ეროვნული გმირი, გენერალი და ამ ერთა ლიდერი რუსეთის იმპერიის წინააღმდეგ 1794 წლის აჯანყებაში. ის ასევე იბრძოდა ამერიკის რევოლუციურ ომში, როგორც პოლონელი, კონტინენტურ არმიაში ვაშინგტონის მხარეზე. ერთგული სამსახურისა და მამაცობისთვის კონტინენტურმა კონგრესმა ის რანგით ბრიგადირ-გენერლის ჩინზე დააწინაურა 1783 წელს. ამავე წელს ხდება ამერიკის ნატურალიზებული მოქალაქე.

მისი სახელის რამდენიმე ადაპტირებული ანგლიცირებული ვარიანტი არსებობს, მათ შორის ყველაზე ხშირია Thaddeus Kosciusko (თადეუს კოსციუსკო), თუმცა სრული სახელით Andrew Thaddeus Bonventure Kosciusko (ენდრიუ თადეუს ბონვენტურ კოსციუსკო) მოიხსენიება ზოგიერთ ტექსტში. ლიეტუვურ ენაზე მისი სახელი იწერება Tadas Kosciuška. ბელარუსულად მისი სახელია Тадэ́вуш Касьцю́шка.

## იხილეთ აგრეთვე 
* კოსციუშკო

## ლიტერატურა
* 
* 

## რესურსები ინტერნეტში 
* Polish Embassy in the United States: a tribute page.
* U.S. Kosciuszko National Monument web site.
* Kosciuszko Polish-American Historical Society, Inc., of the Valley Ansonia - Derby - Shelton - Seymour, Connecticut. 
* Kosciuszko monuments gallery. 
* 
* Unknown Kościuszko manuscript (*Nieznany rękopis Tadeusza Kościuszki*).
* Photographs of Mereszowszczyzna manor in Belarus. 
* A humorous biographical comic about Kościuszko.
* Will of Thaddeus Kosciuszko.

## სქოლიო 
კატეგორია:პოლონეთის ეროვნული გმირები
კატეგორია:დაბადებული 12  თებერვალი
კატეგორია:დაბადებული 1746
კატეგორია:გარდაცვლილი 15 ოქტომბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1817
რაშმორის მთა

მინი|300პქ|მთა რაშმორის მემორიალი
**რაშმორის მთის ეროვნული მემორიალი** (), კისტოუნთან (სამხრეთი დაკოტა) — აშშ-ის პრეზიდენტთა მემორიალი, რომელიც ამერიკის დაბადების, გაზრდის, თვითმყოფადობისა და განვითარების ხსოვნას ეძღვნება. მთელი მემორიალი 518 ჰექტარს მოიცავს და ზღვის დონიდან 1745 მ სიმაღლეზე მდებარეობს. კლდეში ნაკვეთი აშშ-ის პრეზიდენტების ჯორჯ ვაშინგტონის, თომას ჯეფერსონის, თეოდორ რუზველტისა და აბრაამ ლინკოლნის პროფილები მთის სამხრეთ-აღმოსავლეთ კალთაზეა. მემორიალს წელიწადში დაახ. 2 მილიონი მნახველი ჰყავს.

მთას სახელი ცნობილი ნიუ-იორკელი იურისტის ჩარლზ რაშმორის გამო დაერქვა 1885 წელს. მთაზე მონუმენტის კვეთის იდეა დაიბადა სამხრეთ დაკოტის ბლეკ-ჰილზ რეგიონში ტურიზმის გაზრდის მიზნით. ხანგრძლივი მოლაპარაკებების შემდეგ, რომელიც მოიცავდა საკონგრესო დელეგაციასა და პრეზიდენტ კელვინ კულიჯს, პროექტმა კონგრესის თანხმობა მიიღო. კვეთის სამუშაოები 1927 წელს დაიწყო და 1941 წლამდე გრძელდებოდა.

## ფაქტები 
* ბრიტანული როკ-ჯგუფის Deep Purple-ის ცნობილი ალბომის Deep Purple in Rock გარეკანის დიზაინი დაფუძნებულია რაშმორის მთის თემაზე — მასზე გამოსახულია ჯგუფის ხუთი წევრის კლდეში გამოკვეთილი სახე.

## სქოლიო 
## რესურსები ინტერნეტში 
* 
* Google Maps

კატეგორია:ძეგლები აშშ-ში
კატეგორია:სამხრეთი დაკოტა
აღაიანის ბრძოლა

**აღაიანის ბრძოლა** — 1625 წლის ბრძოლა ირანისა და კახეთის სამეფოს ლაშქრებს შორის. ადრე გაზაფხულზე შაჰ-აბას I-მა ყარჩიხა-ხანის სარდლობით საქართველოში გამოგზავნა ირანის დიდი ლაშქარი, რომელიც სოფ. აღაიანთან დაბანაკდა. ირანელთა მიზანი იყო კახელების გაწყვეტა და ქართლელების ირანში გადასახლება. ყარჩიხა-ხანმა კახეთის თავად-აზნაურთა რჩეული ლაშქარი თავისთან დაიბარა თითქოსდა შაჰის საჩუქრების გადასაცემად. კახელები „საჩუქრებისათვის“ კარვებში შეჰყავდათ და თავებს ჰკვეთდნენ. 400-მდე კაცის მოკვლის შემდეგ ყიზილბაშთა მუხანათობა გამომჟღავნდა. კახელებმა ბრძოლით გაიკაფეს გზა კახეთისაკენ. ქართლ-კახეთი ყიზილბაშთა წინააღმდეგ აჯანყების სამზადისს შეუდგა.

## იხილეთ აგრეთვე
* საქართველოს ბრძოლების სია
*მარტყოფის ბრძოლა

## ლიტერატურა
*ქსე, ტ. 2, გვ. 47, თბ., 1977
კატეგორია:საქართველოს ბრძოლები
კატეგორია:XVII საუკუნის ბრძოლები
კატეგორია:1625 წლის ბრძოლები
ყირიმის სახანო

**ყირიმის სახანო** (; ; ; ) — ყირიმის თათართა სახელმწიფო 1441–1783 წლებში. ეს იყო ყველაზე ხანგრძლივი თურქული სახანო, რომელიც ოქროს ურდოს შემდეგ არსებობდა. მის სათავეში იდგნენ გირეის დინასტიის წარმომადგენლები. დინასტიის ფუძემდებელი, ჰაჯი I გირეი, ჩინგიზ-ყაენის უფროსი ვაჟის, ჯუჩის პირდაპირი შთამომავალი იყო.  სახანოს ეჭირა ტერიტორიები დუნაისა და დნეპრს შორის. მოიცავდა ასევე თანამედროვე კრასნოდარის მხარის უდიდეს ნაწილსა და  ბესარაბიას. ქვეყნის ძირითადი რელიგია იყო სუნიტური ისლამი, მაგრამ სხვა სარწმუნოებები არ იდევნებოდა. 

## ისტორია
1239 წელს ყირიმი დაიკავეს მონღოლებმა. მათ მოშალეს სამიწათმოქმედო მეურნეობა და დაიმორჩილეს ყირიმის მოსახლეობა. XIII-XIV საუკუნეების მიჯნაზე ყირიმში შეიქმნა საგანგებო სამეფისნაცვლო, რომლის ცენტრი გახდა სტარი-კრიმი. 1433 წელს ჰაჯი I გირეიმ ლიეტუვის დიდი სამთავროს მხარდაჭერით შექმნა ოქროს ურდოსგან დამოუკიდებელი სახანო. სახანოში შევიდა ქვემო დნესტრისპირეთიც. ხან მენლი I გირეის დროს ყირიმში შეიჭრა ოსმალეთის იმპერია, რომელმაც დაანგრია გენუელთა სავაჭრო კოლონიები ყირიმში. 1478 წლიდან ყირიმის სახანო ოფიციალურად გახდა ოსმალეთის ვასალი. XVI-XVII საუკუნებში ყირიმელი დიდი ფეოდალები თავს ესხმოდნენ რუსეთის, უკრაინის და პოლონეთის ტერიტორიებს, იტაცებდნენ ტყვეებს და მიჰქონდათ ნადავლი. რამდენჯერმე დაესხნენ თავს მოსკოვსა და ტულას. რუსეთის სამეფოს მთავრობამ მოაწყო თავდაცვის ხაზი, მაგრამ ვერ აღკვეთა ყირიმელ თათათა თავდასხმები. 1687-1689 წლებში მოეწყო ყირიმის ლაშქრობები, მაგრამ უშედეგოდ. 1774 წელს ქუჩუქ-კაინარჯის ზავით ყირიმის სახანო ოსმალეთს ჩამოშორდა და რუსეთის მფარველობაში შევიდა. 1783 წელს რუსეთის იმპერიამ მისი ანექსია მოახდინა.

## იხილეთ აგრეთვე
* გირეის დინასტია
* ყირიმის ხანების სია
* ყირიმის კალგების სია
* ყირიმის ნურედინების სია
* კალგა
* ნურედინი

## ლიტერატურა 
* Дворец крымских ханов в Бахчисарае 
* В. Е. Возгрин ИСТОРИЧЕСКИЕ СУДЬБЫ КРЫМСКИХ ТАТАР 
* О. Гайворонский «Созвездие Гераев. Краткие биографии крымских ханов» 
* Базилевич В. М. Из истории московско-крымских отношений в первой половине XVII века.  Киев.: 1914.
* Бантыш-Каменский Н. Н. Реестр делам крымского двора с 1474 по 1779 год  
* Смирнов В. Д. Крымское ханство под верховенством Оттоманской Порты в XVIII в. до присоединения его к России 

*