მაპუჩე

**მაპუჩე** ან **არაუკანები** (საკ. სახელწოდება *mapuche* – *„მიწის ხალხი“*) — ინდიელების ერთ-ერთი ჯგუფი. ცხოვრობენ ჩილესა და არგენტინაში. ეს ტერმინი მოიცავს რამდენიმე ეთნიკურ დაჯგუფებას, რომელსაც საერთო სოციალური, რელიგიური, ეკონომიკური და ენობრივი სტრუქტურა ჰქონდათ.

2002 წლის მონაცემებით, მაპუჩეს ხალხის საერთო მოსახლეობა დაახლოებით 700,000-ს შეადგენს.  საუბრობენ იზოლირებულ  მაპუდუნგუნის (მაპუჩეს) ენაზე. უმრავლესობა ფლობს ესპანურ ენას. მოსახლეობის დიდი ნაწილი კათოლიკეა, 1990-იანი წლებიდან აღორძინდა ტრადიციული კულტე

## იდენტიფიკაცია და წარმოშობის ადგილი 
ჩვეულებრივ, ჩილეზე საუბარს იწყებენ ძლევამოსილი ანდიდან.

სახელი „არაუკანელი“ ესპანური წარმოშობისაა. ისტორიულად, ტერმინი მაპუჩე ანუ „ხმელეთის ხალხი“ გამოიყენებოდა იმ ხალხის გამოსარჩევად, რომლებიც ჩილეს სამხრეთ-ცენტრალურ ნაწილში ცხოვრებდნენ, თუმცა დღეს ამ სახელით მოიხსენიებენ ყველა მაპუჩეს.  ტერმინებით Huilliche (სამხრეთის ხალხი), Pehuenche (ფიჭვის მჭამელი ხალხი), Lafquenche (სანაპიროს ხალხი), Picunche (ჩრდილოეთის ხალხი) შესაძლებელი იყო მოსახლეობის დაყოფა მათი საცხოვრებელი ადგილის მიხედვით. Promaucae (მეამბოხე ხალხად) მაპუჩელები მოიხსენიებდნენ ინკებს.

ტრადიციული პოლიტიკური სიტუაცია განსაზღვრული იყო მაპუჩეს ხალხის ტრადიციული დამოუკიდებლობით. არსებობდა ოთხი დამოუკიდებელი ტერიტორიული ერთეული-მეილი ვიქსან მაპუ. ყოველი ვიქსან მაპუ შედგებოდა რვა ერთეულისგან-აილა რევე, რომლებიც შედგებოდნენ პატარა მხარეებისგან-ლოფისგან.

თითოეულ ლოფს წარმოადგენდა ლონკო(მამაკაცი ან ქალი) რომელიც იყო ხელმძღვანელი ჯგუფისა რომელიც მართავდა კონკრეტულ ლოფს. ეს ჯგუფი მოიცავდა მაჩის- შამანი ან ექიმი, ვარკენს-ორატორი ან ელჩი, ნეგანპინს-ისტორიის და ტრადიციების მცოდნე, ნიდოლს-კანონების მცოდნე და გამატარებელი. მელი ვიქსან მაპუს ყოველი წევრი ვალდებული იყო დამორჩილებოდა ად-მაოუს ბრძანებებსა და კანონებს. ეს კანონები და ბრძანებები არეგულირებდა სასჯელს დამნაშავეებისთვის.

### დემოგრაფია 
მეცნიერების გამოთვლებით  დაპყრობამდე (მე-16 საუკუნის შუაში) მაპუჩეს ხალხის რაოდენობა 500,000 and 1,500,000 შორის იყო. ჩილეს 1992 წლის მოსახლეობის აღწერის მიხედვით, რომელიც ჩაატარა ჩილეს სტატისტიკის ეროვნულმა ინსტიტუტმა, დაახლოებით ერთი მილიონი ადამიანი თავის თავს მაპუჩად მიიჩნევს.

ხოლო 2002 წელს აღწერის შედეგად დადგინდა, რომ ჩილელი მაპუჩელების რაოდენობა შეადგენს 604,349 ადამიანს, ხოლო არგენტინაში მცხოვრების 113,680-ს.

## ლინგვისტური შემადგენლობა 
მაპუჩეს ენა, მაპუდუნგუნი, შედგება რამდენიმე დიალექტისგან. ჩილეში გავრცელებულია შემდეგი დიალექტები: ჩვეულებრივი მაპუჩეს დიალექტი, პიკუნჩე, პეჰუენჩე, ჰუილინჩე და ჩილოტე. ჩვეულებრივი მაპუჩეს დიალექტი დაპყრობის დროს ბიო-ბიოში იყო სალაპარაკო ენა, იგი დღესაც გამოიყენება ბიო-ბიოშიში, მაულეში (მეშვიდე რეგიონში), არაუკოში, კაუტინსა და ნუბლეში (მერვე რეგიონში). პიკუნჩეზეზე საუბრობდნენ ყველგან, კოქუიმბოდან ბიო-ბიომდე. ჰუილიჩე გამოიყენება ვალდივიის პროვინციასა და არგენტინაში, ტბა ნაჰუელ ჰუაპის რეგიონში. არგენტინაში აგრეთვე გავრცელებულია ნგულუჩე და რანქელჩე. მოლუჩეზე საუბრობენ ყველგან, ლიჰაიდან ნაჰუელ ჰუაპის ტბამდე. რანქელჩე გამოიყენებოდა ლა პამპას ტერიტორიებზე და ახლა ამ დიალექტზე საუბრობენ ჩალილეოში, აჩასა და რიო კოლორადოში. მსგავს ენაზე საუბრობდნენ პუელჩე და სხვა ტომები, რომელთა მოგვიანებით გაეცნო მაპუჩეს ხალხიი, როცა XVII საუკუნეში დაიწყეს იქ გადასახლება.

### კომერციული საქმიანობა 
მეოცე საუკუნის მაპუჩელი გლეხები ამუშავებდნენ ევროპულ მარცვლეულს, იყენებდნენ რკინის სახნავ იარაღებსა და ფერმის ტექნიკებს, რომელიც გადაღებული ჰქონდათ ჩილელებისაგან. ერთ-ერთი მაგალითი არის სწორედ მიწისა და მარცვლეულის სამნაწილიანი სისტემა. მოქსოვილი საბნები, მეთუნეობა და ხეზე და ქვაზე სამუშაო იყიდებოდა ტურისტებზე დასახლებების ახლოს. ქალები ყიდდნენ თავიანთი ბაღის პროდუქტს ადგილობრივ ბაზრებში.

### ინდუსტრიული ხელოვნება 
კერამიკა ჩრდილოეთ მაპუჩეს ტერიტორიაზე, სავარაუდოდ, შეიტანეს ესპანელებმა 500 წლის თავზე იმ დროიდან, როდესაც პირველად გამოჩნდნენ, ანუ მე-16 საუკუნის შუაში. მათი შემოსვლისას, მაპუჩელები უკვე დახელოვნებულები იყვნენ მორთული კალათების, ადგილობრივი საღებავებით შეფერილი საბნების, ბასდისებური ობიეკტეის, თიხის ჭურჭლის და ხისა და ქვის საგნების გაკეთებაში. ესპანელების შემოყვანილი ცხვრის გამოჩენის შემდეგ აქტუალური გახდა ქსოვა. მოვერცხვლა და ვერხვლთან მუშაობა შემოვიდა მე-18 საუკუნის მეორე ნახევარში. მას შემდეგ საკმაოდაც განვითარდა. მეოცე საუკუნეში აწარმოებდენ ქსოვილებს, კალათებს, ქვისა და ხის საგნებს როგორც საოჯახო, ისე გაყიდვის მიზნით ადგილობრივ ბაზრებში.

### ვაჭრობა 
გაცვლა მაპუჩელებში მოიცავდა ორმხირვ ინტერესს. ჩილელი მაპუჩელები ვაჭრობდნენ არგენტინელ მაპუჩელებთან მარილითა და ცხოველებით, ხოლო სანაცვლოდ იღებდნენ  ქსოვილსა და ალკოჰოლს. ვაჭრობა მაპუჩელებსა და ესპანელებს შორის, მოგვიანებით ჩილელებს შორისაც, იყო ძირითადად მე-18, მე-19 საუკუნეებში. თუმცა, არ იყო არცერთი ბაზარი. ზოგადად, მაპუჩელები ცვლიდნენ ცხოველებსა და ქსოვილებს ალკოჰოლსა და ევროპულ საქონელში. 

### სამუშაოს განაწილება 
მას შემდეგ, რაც შეისწავლეს ახალი კულტივაციის ტექნიკა, მამაკაცები ჭრიდნენ და შემდეგ წვავდნენ ხეებს, ხოლო ქალები უვლიდნენ შინაურ მცენარეებს და იღებდნენ მოსავალს. ომების დროს ფერმერობას ძირითადად ქალები უძღვებოდნენ. დასახლებების ლოკაციების ცვლამ განაპირობა, რომ ფერმერობა გახდა მამაკაცის მთავარი საქმე. ქალები უძღვებოდნენ საშინაო საქმეებს და ბოსტნებს უვლიდნენ. ბავშვები პატარა ასაკიდანვე ეხმარებოდნენ მშობლებს ფერმის საქმეებში. ასევე პატარაა ასაკიდან უვლიდნენ შინაურ ცხოველებს.  გაზრდის შემდეგ ბიჭები მამებს ეხმარებდნენ ფერმებში, ხოლო გოგოები დედებს სახლში. გარდა ამისა, არსებობდა კომუნალური სამუშაოები, სადაც ერთად მუშაობდნენ ნათესავები და მეზობლები. რაც მთავარია, ამ საქმის შემსრულებელი ყველა ადამიანი მოგებული რჩებოდა და ეს სამუშაო ყველასთვის სარგებლის მომტანი იყო.

## ოჯახი 
მინი|ტრადიციული ოჯახი მაპუჩეს კულტურაში
მეცხრამეტე საუკუმენდე, ოჯახურ გაერთიაენას შეადგენდა მამაკაცი, მისი ცოლები, მისი ბავშვები და შვილიშვილები. დღესდღეობით (გვიანინი მეცხრამეტე საუკუნის შემდეგ) ოჯახს ძირითადად წარმოადგენს წყვილი, მათი შვილები და შესაძლოა წყვილიდან ერთ-ერთის მშობლები. 

## მიწათმფლობელობა 
აბორიგენულ მაპუჩეს მიწას აკლდა მნიშვნელობა, რადგან მათ ეკონომიკა არ იყო აქცენტირებული ფართომასშტაბიან მიწათმოქმედებაზე. მეთვრამეტე საუკუნის მეორე ნახევარში, მიწა ეკუთვნოდა კომუნალურად ოჯახების გაერთიანებულ ჯგუფს. თითოეული ოჯახი ამუშავებდა მიწას და აძოვებდა საქონელს. ქონება და მამული რეგულირდებოდა ერთგვარი ხელმძღვენლების მიერ, რომლებიც უნაწილებდნენ ოჯახებს მიწებს. 1884 წლის რეზერვების მოწყობამ შეცვლა სიტუაცია, დაასუსტა საერთო ქონება და გააძლიერა ინდივიდუალური. 3 000 მსგავსი პატარა მარაგი ნახეს მკველვარებმა 1884-1920 წლებიდან. ჩილელმა მმართველობამ მისცა მონათესავე ჯგუფის ბელადსა და დანარჩენ წევრებს მიწის დამუშავების უფლება. 1884 წლის მარაგების პოლიტიკამ ერთგვარ ხელმძღვანელებს მისცა უფლება მიეღოთ დამატებით მიწები იმ შემთხვევაში თუ იქნებოდა რაიმე გაუგებრობა გაყოფებს შორის.  ამ პოლიტიკის ქვეშ, ოჯახების ერთი მერვედის მიერ შემუშავებული პეტიციით, მარაგები გაუქმდა და მიწები გადაეცათ ოჯახების ბელადებს თანაბრად, ხოლო დამატებითი მიწები მიიღეს ხელმძღვანელებმა ერთგვარ ავანსად.

დაკრძალვისა და განაყოფიერების წესები წარმოადგენენ ყველაზე მეტი ადამიანის შეკრების მიზეზს თანამედროვე მაპუჩეს საზოგადოებაში. რაიმე ფართომასშტაბიან შეკრებას შეიძლება ვუწოდოთ კავინი ან  ტრავინი, ესენიც საერთო მიზნით, დანიშნულებით იმართება. ბალახის ჰოკეის თამაშები, ან თუნდაც უკანასკნელი ინოვაცია - სოკერი, ყველა მიეკუთვნება კავინს. მაგრამ ამ არსებით, ძირითად საერთო საქმეებს არ აქვთ ნილატუნის ან აუნის, რომლებიც, ასევე, შეიძლება მივაკუთვნოთ  ასკავინს-ს, სიმბოლური დატვირთვა. სპორტში მონაწილეობის მისაღებად ან საყურებლად მოწვეულები განხილულნი არიან, როგორც „დაინტერესებული მხარეები“, ზოგიერთ შემთხვევაში შერჩეული ჯგუფი, რომლებიც არ არიან ჩართულები ამგვარ საქმიანობაში ნათესაური კავშირის ან რიტუალური საზოგადოების წევრობის გამო.

მაშინ, როდესაც ღონისძიებები იმართება ფართო სპექტრის პირებისთვის, ეს ყველაფერი წარმავალია. ეს ღონისძიებები თავისმხირვ ითრევს, როგორც მონაწილეებს, ასევე, მაყურებელსაც, მაგრამ ისინი ხარისხობრივად განსხვავდებიან ნილატუნისა და აუნისგან. იმის მიუხედავად, რომ მათში ფარულადაა ნაგულისხმევი პალინკატუნი და მინგანკო, რეალურად არ არის მაინც გამოხატული. მოთამაშეები ან მომუშავეები არჩეულნი არიან მათი ინდივიდულაური შესაძლებლობების ან სპეიაცლური რესურსების გამო. მონაწილეთა უმრავლესობა ჩამოდის ამავე რეგიონიდან ან სარიტულო ჯგუფებიდან, რაც აიხსნება გეოგრაფიული მდგომარეობიდან გამომდინარე და არა მორალური ვალდებულების არსებობის გამო. საერთო ინტერესები უფრო მეტად გაიფანტა და ნაკლებადაა დაკავშირებული ჯგუფის წევრობასთან, ვიდრე ეს ადრე იყო. ყველაზე არაერთგვაროვანი ჯგუფები არიან ამჟამად კავინში გაერთიანებულნი, ვიდრე ოდესმე ყოფილან მაპუჩეს ისტორიაში. ეს უმეტესად განპირობებულია სამუშაო მოდელის ცვლილებით და „არასტრუქტურული“ დასვენების ტენდენციის გავრცელებით.

მაგრამ ეს ყველაფერი, რა თქმა უნდა, არ ეხება განაყოფიერებისა და პანაშვიდის რიტუალებს. ნილატუნისა  და აუნის ცერემონიალები ემსახურება მაპუჩეს გაერთიანებასა და ინტეგრაციას სხვა ხალხებთან და მათ წინაპრებთან და შთამომავლებთან. ადამიანთა რაოდენობა, რომელიც ამ ცერემონიალში ღებულობს მონაწილებას, შეზღუდულია. გარდაცვლისა და დაკრძალვის რიატულები ამძაფრებს ნათესაურ გრძნობებს, ასევე, არანათესავებს თანაგრძნობის შეგრძნებასაც. ამ გაგებით, ორივე - ნილატუნიც  და აუნიც ერთნაირი ხასიათის არიან - ორივე დაფუძნებულია  ნდობაზე და გამოხატულია ვალდებულების თვალსაზრისით. მათი მთავარი მიზანია ჯგუფებს შორის სოლიდარული ურთიერთობების ჩამოყალიბება, იმის მიუხედავად, რომ მათი ქმედებები დაფუძნებულია მათ ვალდებულებაზე, რელიგიური მორალის სტრუქტურაზე.

## სოციალურ-პოლიტიკური მოწყობა 
### სოციალური მოწყობა 
მშვიდობის დამყარებამდე მეცხრამეტე საუკუნის მეორე ნახევარში მაპუჩეში მიღებული იყო პირადი პრესტიჟი და წოდება, რომელიც მოიპოვებოდა ბრძოლებში, სიმდიდრით, სიუხვითა და მჭევრმეტყველებით. თანამედროვე (მეოე საუკუნის) მაპუჩე დაყოფილია სამ ფართოდ დაშორებულ ნაწილად: მდიდრები, ჩვეულებრივები მოსახლეობა ანუ მოსახლეობის უმეტესი ნაწილი და ღარიბი გლეხები.

### პოლიტიკური მოწყობა 
მონათესავე წინამძღოლები, რომლებიც იწოდებოდნენ ლონკოდ, აკონტროლებდნენ სამეურნეო და სხვა კოოპერატიულ სარისკო საქმეებს. ლონკოს ძალაუფლება ვრცელდებოდა მხოლოდ მის ოჯახზე და მისი პრესტიჟიც განისაზღვრებოდა სტუმართმოყვარეობით. სიმშვიდის პერიოდში არ იყო ერთპიროვნული ლიდერი. როცა ამის საჭიროება ჩნდებოდა, სამხედრო მმართველები ირჩეოდნენ ამ ლონკოებიდან. მარაგების შემოღების შემდეგ (1884 წელს) პოლიტიკური ძალაუფლება ბელადისა დროებით გაძლიერდა. ბელადის როლმა მიწის განაწილებაში მისცა მას კონტოლი დაქორწინებული წყვილის საცხოვრებელზე. საბოლოო დაყოფამ  და უუნარობამ თავდაპირველ ბელადებს გადაეცათ თავიანთი მარაგები, თავიანთ შთამამავლებისთვის შეამცირა მათი პოლიტიკური ძალაუფლება. თანამედროვე (მეოცე საუკუნის) ბელადები თანაბრად იყოფენ ძალაუფლებას უხუცესთა საბჭოსთან და საგვარტომო ხაზის თავებთან. მათ ძალაუფლებას ასევე ზღუდავს შიდა სარეზერვო საქმეები.

### სოციალური კონტროლი 
ადრეულ პერიოდში ღალატის, მოკვლის და ჯადოს დანაშაულები საზოგადოებაში ისჯებოდა სიკვდილით. თუმცა ზოგჯერ ჯადოს გამონაკლისების შემთხვევებში კომპენსაცია ხდებოდა გადასახადის გადახდით. დღესდღეობით, კანონდამრღვევებსა და ჯადოში ეჭვმიტანილებს ასახლებენ დასახლებებიდან. მშვიდობის დამყარების შემდეგ მაპუჩე იყო ჩილური სასამართლო სისტემის ქვეშ.

### კონფლიქტი 
1980-იან წლებამდე  დაპირისპირებები და თავდასხმები გავრცელებული იყო მაპუჩელებს შორის. თითოეული ოჯახი იცავდა საკუთარ ფერმას სხვა  დამრღვებისაგან და იძიებდა შურს სისხლის აღებით ან ჯადოთი.

## განათლება 
მაპუჩეს განათლების მცდელობები ჩილეს სახელმწიფომ მანამდე დაიწყო, სანამ მაპუჩეს გავლენა ექნებოდა. 1837 წელს  ჩილეს მთავრობის მიერ მაპუჩეს ტერიტორიაზე ფრანცისკანელ იტალიელთა ჯგუფი იქნა მიწვეული, მაპუჩეს ხალხის განათლებისა და მათი კათოლიკურ ეკლესიასა და ჩილეს სახელმწიფოში ჩართვის მიზნით. ისინი კაპუცინმა მისიონერებმა გააძევეს 1848 წელს. წარმატებული სკოლის ჩექმნა პირველად ჩილეს სახელმწიფოს მიერი 1895 წელს დაფინანსებული ბავარიელი კაპუცინების ჩამოსვლასთან ერთად დასრულდა. 1926 წლისთვის 30-ზე მეტი სკოლა არსებობდა. მაპუჩეს ევანგელიზაცია ამ პერიოდში საკმაოდ წარმატებით ხდებოდა ამ დროს და 1915 წელს ქრისტიან მაპუჩელთა რიცხვი 25658-ს შეადგენდა და 10956 ბავშვი იყო მონათლული. 1924 წლისთვის აქ იყო 29 საშუალო კლასიკური სკოლა,  სადაც 2183 ბავშვი სწავლობდა, 18 დახურული სასწავლებელი, სადაც 659 ბიჭი და 379 გოგო სწავლობდა, 2 საშუალო სკოლა, სადაც 119 გოგო სწავლობდა და 4 ტექნიკური სასწავლებელი, სადაც 25 სტუდენტი სწავლობდა.

ძირითადი განათლების სისტემაში, რომელიც მაპუჩესთვის იყო შემუშავებული ყურადღება იყო გამახვილებლი ქრისტიანულ მთავარ დებულებებზე, წერა-კითხვაზე, აგრონომებისთვის საჭირო საბაზო უნარებზე და სხვა უნარ-ჩვევებზე. ითვლებოდა, რომ შედარებით მაღალი დონის სკოლები ბავშვებს უკეთესად ამზადებდნენ იმისთვის, რომ ჩილეს საზოგადოებაში შესულიყვნენ. სხვა სკოლილებიგან განსხვავებით ამ სკოლაში შემდეგ დამატებით სხვაა საგნებსაც ასწავლიდნენ: მიწათმოქმედებას, მებაღეობას, მეტყევეობას, კულინარიას, მეფურნეობას, მედურგლეობას და მკერვალობას. მკერვალობა არ ითვლებოდა მაპუჩეს ხალხი შესაფერის პროფესიად, რადგან ისინი ზედმეტად მომთაბარენი იყვნენ. მკერავად მუშაობა მოითხავდა ცხოვრების მჯდომარე სტილს, რაც არ ახასიათებდა მაპუჩეს. ისინი უპირატესობას მეავეჯეობას ანიჭებდნენ. პრაქტიკული მომზადების შემდეგ ისინი ფულს იღებდნენ, რომლითაც საკუთარი ინსტრუმენტების ყიდვა შეეძლოთ.

უმაღლესი განათლება მაპუჩეს ხალხისთვის არ იყო ხელმისაწვდომი. მამა დე ამბერგამ განაცხადა, რომ ის თავის მოსწავლეებს მუდმივარ ასწავლიდა, რომ „არაუკანელი, რომლის ცხოვრების მიზანი არა სოფლის მეურნეობა, არამედ სხვა რამეა, მოღალატეა. არაუკანელის ფასი, რომელიც ხეს რგავს და იმ ადამიანის ფასი, რომელიც წიგნს წერს, კაცობრიობისთვის ერთი და იგივეა“. ის მაპუჩეს ხალხისთვის უმაღლესი განათლების მიღების უფლების მიცემის წინააღმდეგი იყო და თავისი არგუმენტის გასამყარებლად ამბობდა, რომ მაპუჩეს საუკეთესო მასწავლებელი ბუნებაა. მას მიაჩნდა, რომ მაპუჩეს უნდა ასწავლიდნენ გარეთ, ღია ცის ქვეშ, წინააღმდეგ შემთხვევაში, თუ მათ დახურულ ოთახებში მოათავსებდნენ, ისინი დაავადდებოდნენ. მაპუჩეს ხალხს განიხილავდნენ როგორც ქმნილებებს, რომლებიც ბუნებასთან უფრო ახლოს იყვნენ, ვიდრე ცივილიზაციასთა, ამიტომ კაპუცინებმა გადაწყვიტეს შეექმნათ სასოფლო-სამეურნეო სკოლები, სადაც ისინი შეისწავლიდნენ თანამედროვე ტექნიქას, რომლის საშუალებითაც შეძლებდნენ უნაყოფო მიწების დამუშავებას, ისე, რომ ის მიწათმოქმედებისთვის გამოსადეგი გამხდარიყო. ამბერგას აზრით მაპუჩელები უნდა იყვნენ საკმაოდ განათლებულნი იმისთვის, რომ ქრისტიანები და ქვეყნის მოქალაქენი გამხდარიყვნენ, მაგრამ არა იმდენად, რომ უარი თქვან თავიანთ გლეხის როლზე. მას სჯეროდა, რომ მიწის სიყვარული პატრიოტი მოქალაქის მნიშვნელოვანი შემადგენელი იყო, „კარგი მოქალაქეებად ყოველთვის გლეხები ხდებიან“.

### ქალთა განათლება 
მინი|მაპუჩეს ქალების პროტესტი
მისიონერებისთვის სერიოზულ პრობლემას წარმოადგენდა მაპუჩეს ქალთა განათლება. გოგონებისთვის განათლების მიცემის საკითხში დიდ დაბრკოლებას წარმოადგენდა არა მხოლოდ ფინანსური სირთულეები, არამედ ზოგადად მაპუჩეს საზოგადოების მხრიდან ამ საკითხთან დაკავშირებით გამოთქმული წინააღმდეგობა. სკოლის შექმნის პირველი მცდელობა იყო 1849 წელს, როდესაც მამა ჯოვანიმ (მისიონერმა) შეიმუშავა პეტიცია ქალთა სკოლის გახსნის შესახებ, თუმცა იგი უარჰყვეს ეკონომიკური მიზეზების გამო. შემდეგი მცდელობის ინიციატორი იყო მამა ჯერემი დე პაგლიეტა, რომელიც 1865-1871 წლებში მოღვაწე მისიონერებს ხელმძღვანელობდა. იგი ევროპაში გაემგზავრა, რათა ფინანსური დახმარება მიეღო გოგონათა სკოლის გასახსნელად, თუმცა ამ გზაზე იგი გარდაიცვალა. საბოლოოდ, 1877 წელს მაპუჩეს ხალხსა და მისიონერებს შორის ხანგრძლივი მოლაპარაკებების სერიების შედეგად, მამა ალბერტო დე კორტონას ხელმძღვანელობით გაიხსნა პირველი სკოლები. თუმცა ეს სკოლები მალევე დაიხურა დასწრებისა და ფინანსური მხარდაჭერის ნაკლებობის გამო. საკმაოდ მალევე, ჯერ კიდევ მე-20 საუკუნის დასაწყისში მისიონერებმა მიაღწიეს წარმატებას და მაპუჩეს დასახლებების ახლოს გახსნეს რამდენიმე სკოლა.

მისიონერები ღრმად იყვნენ დარწმუნებულები მაპუჩეს ქალებისთვის განათლების მიცემის მნიშვნელობა. მათთვის განათლების მიცემითა და მათი ქრისტიან ქალებად ტრანსფორმაციით, შესაძლებელი ხდებოდა მაპუჩეს ქრისტიანული ოჯახისთვის სოლიდური და სანდო საფუძვლის შექმნა. ეს ოჯახი კი შემდგომში, თავის მხრივ შექმნიდა და აღზრდიდა პროდუქტიულ მოქალაქეებს ჩილეს სახელმწიფოსათვის. მაპუჩეს ქალები აღიქმებოდნენ, როგორც მაპუჩეს კულტურისა და ტრადიციის ბირთვად, შესაბამისად, მათი ტრანსფორმირებით, შესაძლებელი იყო ზოგადად კულტურის გარდაქმნა. ამ და სხვა კულტურული თუ ისტორიული მიზეზების გამო, უფრო ადრე პერიოდში მაპუჩეში განათლება ხელმისაწვდომი იყო მხოლოდ მამაკაცთათვის. მისიონერები ხშირად უკრძალავდნენ კიდეც ქალებს განათლებულ მამაკაცებთან კონტაქტს. ამის საპირისპიროდ, მაპუჩეს მამაკაცები, განსაკუთრებით კი, ბელადებისა და ლიდერების ვაჟები, იღებდნენ სრულყოფილ ქრისტიანულ განათლებას ბავშვობაშივე, მაშინ როდესაც ისინი ესპანეთთან ბრძოლის განმავლობაში გადასცეს ესპანელს გენერლებს, როგორც მშვიდობის მომასწავებელი ძღვენი. ამის გარდა, მაპუჩეს მამაკაცებს ჰქონდათ პირდაპირი კონტაქტი ესპანელებთან და ჩილელებთან როგორც სამშვიდობო, ისე საომარი მოლაპარაკებების დროს. მათ ასევე ხშირი შეხება ჰქონდათ ევროპელ ვაჭრებთან ბიზნეს მოლაპარაკებების ფარგლებში. თუმცა, მამაკაცთათვის განათლების მთავარ წყაროდ უნდა ჩაითვალოს სამხედრო სამსახური, რომელშიც ისინი საკუთარი ნებით მიდიოდნენ. ეს სამსახური სავალდებული მხოლოდ 1916 წელს გახდა და აქ მსახურობის დროს მაპუჩეს მამაკაცები იღებდნენ ელემენტარულ განათლებას. ისინი ასევე ეზიარებოდნენ პატრიოტული საძმოს მიერ მოწოდებულ ეროვნულ ღირებულებებსაც.

საგანმანათლებლო კამპანიაში ჩართული იყო დასახლებების ახლოს მდებარე სკოლები და ეკლესიები. მთავრობისა და კათოლიკური ეკლესიის ოფიციალური წარმომადგენლების აზრით, მაპუჩეს ხალხის ტრანსფორმირებასა და მათ პროგრესულ და ცივილიზებულ ჩილელებად ქცევაში მთავარ დაბრკოლებას წარმოადგენდა პოლიგამიის პრაქტიკაში არსებობა. მაპუჩეს ქალებისა და გოგონების განათლებაში ძალიან დიდი აქცენტი კეთდებოდა პოლიგამიის პრაქტიკიდან ამოღების იდეასა და მონოგამიის დადებითობაზე. იქიდან გამომდინარე, რომ პატრილინეარული სისტემა მაპუჩეს ქალებს მამას და ძმას უფრო მაღალ პრიორიტეტად უსახავდა ვიდრე ქმარს, აუცილებელი გახდა ახალი მორალური კოდექსის შემოღება. ეს ახალი მოდელი გულისხმობდა ქმრის მიმართ მორჩილებასა და მის უწინარესობას. მისიონერებს სურდათ მაპუჩეს ხალხის ცხოვრებიდან გაექროთ რელიგიური ცრურწმენები, რიტუალები და ზოგადად, შამანების ცნება. თუმცა ეს პირველი შემთხვევა არ იყო, რომლის დროსაც შამანები კრიტიკის ობიექტები გახდნენ. მე-16-დან მე-18 საუკუნის ჩათვლით შამანებმა გადაიტანეს საკმაოდ სერიოზული ბრძოლები ესპანური სამეფო კარის წარმომადგენლებთან და მისიონერებთან. თუმცა, შამანებმა ეს ომი გამოაირეს და მე-19 საუკუნემდე ქრისტიანული რელიგიის მაპუჩეს საზოგადოებაში დანერგვის ყოველი მცდელობა კრახით დასრულდა.

ამ საგანმანათლებლო კამპანიას, რომელიც მაპუჩეს ქალების მოდერნიზებას ისახავდა მიზნად, თან დაერთო ჩილეს სახელმწიფოს მხრიდან პატრიოტიზმისა და პროდუქტიული მოქალაქეობის ეროვნული პროპაგანდა, რომელისთვისაც გამოიყენებოდა ნოველები და ლიტერატურის  სხვა სახის ნამუშევრები. ამ ნოველებში, რომლებიც 1930 წელს ჩილეს სასკოლო სისტემაში სავალდებულო საკითხავ წიგნად იქცა, ჰეტეროსექსუალური მონოგამიური სიყვარული იყო აღწერილი, როგორც ნამდვილი სიყვარულის ერთადერთი სახე. მას უკავშირებდნენ ქვეყნის სიყვარულს. ხოლო ყველა სხვა სახის, ქორწინებაგარეშე, არაპროდუქტიული ურთიერთობა აღქმული იყო ნაციონალიზმის შექმნისთვის რისკის შემცველ და დამაბრკოლებელ ფაქტორად. სახელმწიფოს ინტერესს წარმოადგენდა მაპუჩეს ხალხის ჩილეს საზოგადოებასთან თანამშრომლობა და თანაცხოვრება. ამისათვის საჭირო იყო პატრიოტული სიყვარულის დანერგვა, რომლისთვისაც აუცილებელი იყო პოლიგამიური ტრადიციებით გაჯერებულ საზოგადოებაში მონოგამიის დანერგვა. ეს კი ნიშნავდა და საჭიროებდა დიდ შრომას, რათა განადგურებულიყო ძველი სოციალური წყობა, რომელიც ერთგვარად განურყელს ხდიდა ოჯახს და პოლიტიკურ შეხედულებებს. ახალი მოძრაობის მიზანი იყო ამ ორი ცნების განცალკევება. ოჯახი უნდა გამხდარიყო უკიდურესად პირადი, ხოლო პოლიტიკური შეხედულებები და ლოიალურობა აბსოლუტურად საჯარო. მაპუჩეს შემთხვევაში ამის შესრულების გზას წარმოადგენდა მამასა და ქალიშვილს შორის პატრილინეარული სისტემის მიერ დანერგილი ძლიერი კავშირის ჩანაცვლება ცოლ-ქმრის ურყევი ურთიერთობით.

## მედიცინა 
მინი|მაპუჩეს მედიცინა
ადრეულ ხანებში მაპუჩეს ხალხი ფიქრობდა, რომ ავადმყოფობას ზებუნენებრივი ძალები იწვევს. დღეს თანამედროვე მაპუჩელებისთვის მხოლოდ ორი სახის დაავადება არსებობს: ზებუნებრივი აგენტების, ვეკუფესა და პერიმონტუს მიერ გამოწვეული და ბუნებრივი აგენტების ან გარემო ფაქტორების მიერ გამოწვეული დაავადება. შამანები ყველა დაავადებას სამკურნალო მცენარეებისა და რიტუალების საშუალებით  მკურნალობენ. ნებისმიერი დაავადების მკურნალობისთვის გამოიყენება ადგილობრივი მცენარეებისგან დამზადებული მედიკამენტები. ის ადგილები, სადაც მაპუჩეს ხალხი ცხოვრობს, უხვია სხვადასხვა მცენარეებით, შესაბამისად მაცხოვრებლები იყენებენ მათ სხვადასხვა მიზნებისათვის.

## ხელოვნება 
თანამედროვე მაპუჩეს ტრადიციული ხელოვნება ძირითადად ორატორულია. ის გავრცელებულია მეტწილად ხელმძღვანელთა შორის, თუმცა არსებობენ რიგითი ხელოვანი ადამიანებიც. მაპუჩეს ზეპირი მონათხრობები შეგვიცლია 5 კატეგორიად დავყოთ: ეპეუები (მითოლოგიური მოთხრობები, ცხოველთა ზღაპრები და ლეგენდები), პეუმებ (სიზმრების აღწერა), ნუტ’ამკანები (მოთხრობები მაპუჩეს მეომრების გმირობის შესახებ), ვეუპინები (ფორმალური მოხსენებებები კაცების მიერ სხვადასხვა სოციალურ და რელიგიურ ღონისძიებებზე) და ქულკატუნები (სიმღერით გადმოცემული იმპროვიზებული მოთხრობები, როგორც წესი, ძლიერი ემოციების გამოსახატავად). მთავარი მუსიკალური ინსტრუმენტებია ლიტავრები, ფლეიტა და საყვირი. კაცები და ქალები ერთად იშვიათად ცეკვავენ. ცეკვისას ისინი ცხოველებს ბაძავენ მოძრაობებისა და ნიღბების საშუალებით.

1900-1931 წლებში პოლიტიკურ სცენაზე დომინირებდი სამი ძირითადი ორგანიზაცია. ესენი იყო: არაუცაკანას ფედერაცია, რომელიც ხაზს უსვამდა კულტურულ იდენტობასა და ტრადიციას. არაუკანას გაერთიანება, რომელიც კაპუცინი მისიონერების მიერ იყო შექმნილი და ძირითად აქცენტს აკეთებდა მემკვიდრეობითი კულტურის უარყოფაზე, ასიმილაციასა და მოდერნიზაციაზე. მესამე დაჯგუფება იყო კაუპოლიკანის საზოგადოება, რომელსაც გააჩნდა გარდამავალი, ნეიტრალური პოზიცია მაპუჩეს კულტურის აღიარებასა და მის ეთნიკურობაში ევროპული ღირებულებების ეტაპობრივი ინტეგრაციას შორის. თითოეული მათგანი თანხმდებოდა იმ ფაქტზე, რომ ახალი თაობისთვის განათლების მიცემა იყო ჩილეს საზოგადოებაში მათი ინტეგრაციის საწინდარი. არაა გასაკვირი, რომ ამ ორგანიზაციების ლიდერები იყვნენ დასავლური განათლების მქონე ადამიანები, რომლებიც ცხოვრობდნენ ურბანულ არეებში. ისინი იყვნენ სკოლის მასწავლებლები ან კომერციული ბიზნესის მფლობელები. მათი უმეტესობა იყო მდიდარი კასიკების შთამომავალი, რომლებიც ჩილეს არმიისა და უფრო შორეულ წარსულში ესპანელებისადმი ლოიალურობით გამოირჩეოდნენ. ისინი იყვნენ შთამომავლები ფრანციკსანელი მისიონერების მიერ განათლებამიცემული მეთაურების და სამშვიდობო მოლაპარაკების შედეგად სამხედრო გენერლებისთვის გადაცემული ბელადების შვილები.

ჩილეს საზოგადოებაში ინტეგრაციის მიმდევარი „არაუკანას გაერთიანება“ ცდილობდა შემოეტანა ქალისა და მამაკაცის გენდერის დომინანტი საზოგადოებისეული აღქმა და მაპუჩეს სოციუმში დაენერგა მისი პირდაპირი ასლი. ეს მოდელი არა მხოლოდ უქვემდებარებდა ქალს მამაკაცს და რა თქმა უნდა ქალთათვის მონოგამიასაც ქადაგებდა. „არაუკანას გაერთიანებამ“ ასევე შემოიტანა ქალის იდეალური ქცევის მოდელი, რომელშიც მთავარ დეტალს წარმოადგენდა ცოლის მორჩილება ქმრისადმი. ეს ახალი მოდელი ასევე მიმართული იყო მამასა და ქალიშვილს შორის მჭიდრო ურთიერთობის დარღვევისადმი, რომელიც პატრილინეარული სისტემის განუყრელ ნაწილს წარმოადგენდა. ეს ორგანიზაცია შემდეგნაირად ახასიათებდა მაპუჩეს ქალის იდეალს : „ქალს მართებს ქმრის მორჩილება და ქვეშემრდომობა. იგი არის ფიზიკურად და მორალურად სუსტი სქესის წარმომადგენელი და ,შესაბამისად, მისმა ქმარმა უნდა აკონტროლოს და მართოს იგი სიფრთხილითა და წინდახედულობით.

## მაპუჩეს ხალხის წიგნიერ ქრისტიან ფერმერებთან ინტეგრაცია 
ჩილეს მთავრობისა და კათოლიკური ეკლესიის მიერ შემუშავებული პოლისები მაპუჩეს ჩილეს საზოგადოებაში ინტეგრაციის შესახებ შეიქმნა მაპუჩეს ცოტა ხნის წინ დაპყრობილი ტერიტორიის პროდუქტიულ სასოფლო-სამეურნეო ზონად გარდაქმნის პერიოდში.

## თანამედროვე კონფლიქტები 
მიწაზე დავები და სასტიკი დაპირისპირებები გრძელდება მაპუჩეს რამდენიმე ტერიტორიაზე, კერძოდ არაუკანიას ჩრდილოეთ ნაწილში, ტრაიგუენსა და ლუმაკოს სიახლოვეებში. 2003 წელს ისტორიულ სიმართლისა და ახალი გაჯანსაღების კომისიამ გამოსცა მოხსენება, რომელიც მოითხოვდა გადამწყვეტ ცვლილებებს ჩილეს დამოკიდებულებაში ადგილობრივი მოსახლეობის მიმართ, რომელთა 80%-ზე მეტი  მაპუჩეს კულტურის წარმომადგენელია.  ადგილობრივი  რეკომენდაციები შეეხებოდა პოლიტიკურ და ტერიტორიულ წესებს ადგილობრივი ადამიანებისთვის. ასევე გამახვილებული ყურადღება იყო იმ მცდელობებზე, რომლებიც მიმართულია კულტურული იდენტობის ასამაღლებლად.

მიუხედავად  იაპონიისა და შვედეთის ინტერესებისა არაუკანიის ეკონომიკაში, ორი წამყვანი ტყის კომპანია მაინც ჩილურია. უცხოურმა ფირმებმა აქ გააშენეს ათი ათასობით აკრი ტყე, რომელიც ძირითადად არაადგილობრივი ხის ჯიშებისგან შედგება. ბუნებრივია, ზოგიერთ ადგილებში ამ არაადგილობრივმა ჯიშებმა ჩაანაცვლეს ადგილობრივი ვალდივური ტყეები. საბედნიეროდ, დღეს მსგავსი ჩანაცვლებები კანონით აკრძალულია.

ჩილე აშშ-ში აწარმოებს ხე-ტყის ექსპორტს, რომლის უმეტესი ნაწილი სწორედ რომ ამ სამხრეთ რეგიონიდანაა და წლიური შემოსავალი 600 მილიონია, რის გაზრდასაც ექსპერტები ვარაუდობენ. “ტყეების ეთიკებმა”, მოლაპარაკების ჯგუფმა, მიაღწია საერთაშორისო დაცვის კამპანიას. ეს ყველაფერი გამოიხატა იმაში, რომ „Home Depot Chain” და სხვა წამყვანი ხე-ტყის მომწოდებელი კომპანიები შეთანხმდნენ, რომ გადახედავდენ თავიანთ პოლიტიკას და კორექციებს შეიტანდნენ, რათა დაიცვან ნაციონალური ტყეები ჩილეში. მიუხედავად მაპუჩეს ხალხის ზოგიერთი ლიდერი ტყის დაცვასთან დაკავშირებით არსებული კანონების დარღვევისთვის უფრო მკაცრ სანქციებს ითხოვს.

## ლიტერატურა
* Dillehay, Tom D. – “Mapuche ceremonial landscape, social recruitment and resource rights” , 1990.
* Faron, Louis C., 1923-.  „Hawks of the sun: Mapuche morality and its ritual attributes“, 1964.
* Faron, Louis C., 1923-. „Mapuche social structure: institutional reintegration in a patrilineal society of central Chile“, 1961.
* Hilger, M. Inez (Mary Inez), 1891 – „Araucanian child life and its cultural background“, 1957.
* Nakashima Degarrod, Lydia. – „Culture summary: Mapuche“ , 2009.
* Nakashima Degarrod, Lydia. – „Female shamanism and the Mapuche transformation into C“ , 1998.
* D Haughney – „Neoliberal Economis, democratic transition, and Mapuche demands for rights in Chile”.
* Ana H. Ladio – “Patterns of use and knowledge of wild edible plants in distinct ecological environments: a case study of a Mapuche community from northwestern Patagonia”. 2004.

## სქოლიო
კატეგორია:ინდიელები
კატეგორია:ამერიკის ხალხები
კატეგორია:ეთნიკური ჯგუფები