ჯონსონ აგი-ირონსი

**ჯონსონ აგი-ირონსი** (დ. 3 მარტი, 1924 – გ. 29 ივლისი, 1966) — ნიგერიელი სამხედრო ოფიცერი, რომელიც იყო ნიგერიის პირველ სამხედრო დიქტატორი და სახელმწიფოს მეთაური. მან ხელში ჩაიგდო ძალაუფლება 1966 წლის 15 იანვრის სამხედრო გადატრიალების შემდგომი ქაოსის დროს. ირონსი ქვეყანას მართავდა 16 იანვრიდან  1966 წლის 29 ივლისამდე, მის მკვლელობამდე, რომელიც მოხდა ივლისის კონტრგადატრიალების დროს. იგი მოკლულია ჩრდილოეთ რეგიონის სამხედრო ოფიცრების ჯგუფის მიერ, რომელსაც მურტალა მუჰამედი ხელმძღვანელობდა.

## ადრეული ცხოვრება
აგი-ირონსი დაიბადა 1924 წლის 3 მარტს იბეკუში, უმუაჰიაში (ბრიტანეთის ნიგერია), იგბოს ტომის კათოლიკეების ოჯახში. მამამისი იყო ეზეუგო აგი. მან თავისი სიძის გვარი გამოიყენა საკუთარ სახელად, ბატონი ჯონსონისადმი პატივისცემის ნიშნად, იმ მამობრივი როლის გამო, რომელიც მან ირონსის ცხოვრებაში შეასრულა.

აგი-ირონსიმ დაწყებითი და საშუალო განათლება, შესაბამისად, უმუაჰიასა და კანოში მიიღო. 18 წლის ასაკში იგი ნიგერიის პოლკს შეუერთდა, მიუხედავად მისი დის, ანიამას წინააღმდეგობისა.

## სამხედრო კარიერა
1942 წელს აგი-ირონსი ნიგერიის პოლკში რიგითად ჩაირიცხა მეშვიდე ბატალიონში. 1946 წელს იგი ასეულის სერჟანტ-მაიორად დააწინაურეს. იმავე წელს იგი გაიგზავნა ოფიცერთა მომზადების კურსზე კემბერლის საშტაბო კოლეჯში, ინგლისში. 1949 წლის 12 ივნისს, კურსის დასრულების შემდეგ, მან მიიღო უმცროსი ლეიტენანტის წოდება სამეფო დასავლეთ აფრიკის სასაზღვრო ძალებში, მოგვიანებით კი ლეიტენანტის წოდება იმავე თარიღიდან ათვლით მიენიჭა.

1953 წლის 16 მაისს აგიი-ირონსის მიენიჭა მუდმივი ოფიცრის სტატუსი (სტაჟით 1947 წლის 8 ოქტომბრიდან) და იმავე დღეს დააწინაურეს კაპიტნის წოდებამდე (სტაჟით 1951 წლის 8 ოქტომბრიდან). 1958 წლის 8 ოქტომბერს იგი მაიორის წოდებამდე დააწინაურეს.

1960 წელს აგი-ირონსი დაინიშნა კანოში (ნიგერია) დისლოცირებული მე-5 ბატალიონის მეთაურად, ვიცე-პოლკოვნიკის წოდებით.

1960 წლის ნოემბერში, მე-5 ბატალიონი აგი-ირონსის მეთაურობით გაიგზავნა კონგოს რესპუბლიკაში, როგორც გაეროს ოპერაციის (ONUC) ნაწილი. ქვედანაყოფი განლაგებული იყო კივუს პროვინციაში, შტაბ-ბინით ბუკავუში. 15 დეკემბერს ბუკავუში ავსტრიული სამედიცინო ქვედანაყოფი ჩავიდა. კონგოელმა ჟანდარმებმა, ჯარისკაცებმა და მშვიდობიანმა მოსახლეობამ, იმის შიშით, რომ ისინი ბელგიის ჯარები იყვნენ, კონტინგენტზე თავდასხმა დაიწყეს. აგი-ირონსი შეეცადა სიტუაციის განმუხტვას, თუმცა კონგოელმა სამხედროებმა ავსტრიელები მაინც გაიტაცეს და ქალაქის ციხეში გამოკეტეს. იგი აგრძელებდა მოლაპარაკებებს ადგილობრივ ხელისუფლებასთან ავსტრიელების გასათავისუფლებლად, მაგრამ კონგოის ძალები უარს ამბობდნენ მათ გაშვებაზე. მას შემდეგ, რაც მოლაპარაკებები უშედეგო აღმოჩნდა, აგი-ირონსის მოადგილემ, მაიორმა როდერიკ გალოუეიმ, სამაშველო ოპერაცია დაგეგმა. 16 დეკემბერს, დილით, აგი-ირონსიმ გალოუეის ტყვეების გამოსახსნელად ჩარევა უბრძანა. დაიწყო ბრძოლა, კივუს პროვინციის პრეზიდენტმა ჟან მირუჰომ მოითხოვა ნიგერიული ძალების ბანაკში დაბრუნება. აგი-ირონსიმ უარი თქვა და საპასუხოდ მოითხოვა ყველა კონგოური ძალის გაყვანა და ავსტრიელების გათავისუფლება. დღის ბოლოს დამხმარე ძალების მოსვლის შემდეგ, ნიგერიელებმა გაიმარჯვეს და შეძლეს ავსტრიელების გათავისუფლება.

1961 წლიდან 1962 წლამდე აგი-ირონსი მსახურობდა სამხედრო ატაშედ ნიგერიის უმაღლეს კომისიაში ლონდონში. ამ პერიოდში მას მიენიჭა ბრიგადის გენერლის წოდება. სამხედრო ატაშედ ყოფნისას მან გაიარა კურსები იმპერიული თავდაცვის კოლეჯში. 1962 წლის საახალწლო საპატიო ნუსხაში იგი დასახელდა ბრიტანეთის იმპერიის ორდენის წევრად (MBE), სამხედრო განყოფილებაში.

1964 წლის 23 დეკემბერს იგი დაინიშნა კონგოში გაეროს ძალების სარდლად.

1965 წელს აგი-ირონსი გენერალ-მაიორის წოდებამდე დააწინაურეს. იმავე წელს გენერალ-მაიორმა ს.ბ. უელბი-ევერარდმა ნიგერიის მთელი არმიის სარდლობა მას გადააბარა, რითაც იგი გახდა პირველი მკვიდრი ნიგერიელი ოფიცერი, რომელიც ნიგერიის არმიას სათავეში ჩაუდგა.

1966 წლის იანვარში არმიის ოფიცრების ჯგუფმა, მაიორ ჩუკვუმა ნზეოგვუს ხელმძღვანელობით, დაამხო ნიგერიის ცენტრალური და რეგიონული მთავრობები, მოკლეს პრემიერ-მინისტრი და სცადეს ძალაუფლების ხელში ჩაგდება, რაც წარუმატებელი სახელმწიფო გადატრიალებით დასრულდა. აგი-ირონსიმ წინააღმდეგობა გაუწია ნზეოგვუს, დაატყვევა და დააპატიმრა იგი.

აგი-ირონსი სახელმწიფოს სამხედრო მეთაურად დასახელდა 1966 წლის 17 იანვარს. ეს თანამდებობა მას 1966 წლის 29 ივლისამდე ეკავა, სანამ ჩრდილოეთ ნიგერიის არმიის ოფიცრების ჯგუფი აჯანყდა მთავრობის წინააღმდეგ და მოკლა იგი.

## რესპუბლიკის დაცემა
1966 წლის 15 იანვარს, სხვადასხვა ტომობრივი წარმოშობის ახალგაზრდა რადიკალმა და რევოლუციონერმა ჯარისკაცებმა, მაიორ ჩუკვუმა კადუნა ნზეოგვუს ხელმძღვანელობით (წარმოშობით ოკპანამიდან, დელტას შტატი), გაანადგურეს ჩრდილოეთ და დასავლეთ პროვინციების პოლიტიკოსთა უმაღლესი ეშელონი. ამ და სხვა ფაქტორებმა რესპუბლიკური მთავრობის დაცემა გამოიწვია. აგი-ირონსი, რომელიც ეთნიკურად იგბო იყო, სავარაუდოდ, ასევე უნდა მოეკლათ, თუმცა მან შეძლო კონტროლის დამყარება ლაგოსზე — ფედერალურ დედაქალაქზე.

გადატრიალების ღამეს მეამბოხე ჯარისკაცები აგი-ირონსის რეზიდენციაში დაკავებას ცდილობდნენ. მათი მისვლისას ის წვეულებაზე იმყოფებოდა, მისმა დაცვამ კი პუტჩისტები უკუაგდო. სახლში დაბრუნებისას ირონსიმ ორი სატელეფონო ზარი მიიღო, რომლითაც მიმდინარე გადატრიალების მცდელობის შესახებ აცნობეს. გაფრთხილებულმა ირონსიმ იკოის ფედერალური გვარდიის ყაზარმებს მიაკითხა და გარნიზონს უბრძანა, არ შეესრულებინათ არავითარი ბრძანება, გარდა პირადად მისგან მიღებულისა. შემდეგ იგი ობალენდეში, "ლომის შენობაში" (Lion Building) მდებარე პოლიციის განყოფილებაში მივიდა, სადაც ორი პუტჩისტი ჯარისკაცი ყაზარმებში დააბრუნა, რის შემდეგაც ავტომობილით გაიარა პუტჩისტების საკონტროლო პუნქტი კარტერის ხიდზე. იკეჯაში მე-2 ბატალიონის შტაბ-ბინაში მისულმა, მან შეკრიბა ოფიცრები და ვიცე-პოლკოვნიკ ჰილარი ნჯოკუსა და ვიცე-პოლკოვნიკ იაკუბუ გოვონთან ერთად კონტრშეტევის დაგეგმვა დაიწყო. მან გასცა ბრძანება რამდენიმე საეჭვო ოფიცრის დაკავების ან ლიკვიდაციის შესახებ, ხოლო ერთგულმა ჯარებმა ლაგოსის საკვანძო წერტილები დაიკავეს. მას შემდეგ, რაც პრეზიდენტმა ნნამდი აზიკივემ (ისიც იგბო) უარი თქვა სამოქალაქო მმართველობის შენარჩუნებაში ჩარევაზე, აგი-ირონსიმ აიძულა ბალევას მთავრობის დარჩენილი წევრები, გადამდგარიყვნენ. დაინახა რა, რომ მთავრობა დაშლილი იყო, აგი-ირონსიმ სენატის პრეზიდენტ ნვაფორ ორიზუს (ასევე იგბო, რომელიც აზიკივეს არყოფნისას პრეზიდენტის მოვალეობას ასრულებდა) უფლება მისცა, ძალაუფლება მისთვის ოფიციალურად გადაებარებინა, რამაც ნიგერიის პირველი რესპუბლიკის დასასრული ნიშნავდა.

## სახელმწიფოს მეთაური
აგი-ირონსის მემკვიდრეობით ერგო ეთნიკური და რელიგიური დაპირისპირებით ღრმად დანაწევრებული ნიგერია. 1966 წლის გადატრიალების მაღალი რანგის მსხვერპლთაგან არცერთი არ იყო იგბოს წარმოშობის. აგი-ირონსიმ, რომელიც 15 იანვრის დილისთვის ყველაზე მაღალი რანგის ცოცხალი ოფიცერი იყო, შეძლო შეთქმულების ჩაშლა და ერთგული ჯარების მობილიზება. ბევრისთვის, მათ შორის ჩრდილოეთისა და დასავლეთის სამხედროებისთვის, ის ფაქტი, რომ არცერთი იგბო პოლიტიკოსი არ მოკლულა და ქვეყნის სათავეში კიდევ ერთი იგბო გენერალი მოვიდა, აჩენდა ეჭვს, რომ ეს "იგბოს შეთქმულება" იყო. მიუხედავად იმისა, რომ ირონსი ცდილობდა ამ ეჭვების გაფანტვას პოლიტიკური დანიშვნებით, მან ვერ შეძლო გადატრიალების მომწყობთა დასჯა. მის მიერ გამოცემულმა "N34 დეკრეტმა", რომელმაც ქვეყნის ფედერალური სტრუქტურა უნიტარულით შეცვალა, საბოლოოდ განამტკიცა შეთქმულების თეორია.

230px|მინი
თავისი ხანმოკლე მმართველობისას (194 დღე), აგი-ირონსიმ გამოსცა არაერთი დეკრეტი. მათ შორის იყო "კონსტიტუციის შეჩერებისა და ცვლილების დეკრეტი N1", რომელმაც შეაჩერა კონსტიტუციის მუხლების უმრავლესობა, თუმცა ხელუხლებელი დატოვა ადამიანის ფუნდამენტური უფლებები. "გაზეთების გავრცელების დეკრეტმა N2" გააუქმა პრესის თავისუფლებაზე დაწესებული შეზღუდვები. ნდაიო უკოს თქმით, ეს დეკრეტი იყო ერთგვარი "კეთილი ჟესტი პრესისადმი", რათა დაეცვა საკუთარი თავი მოგვიანებით გამოცემული "N44 დეკრეტისგან", რომელიც დანაშაულად აცხადებდა ისეთი სიმღერების ან გამოსახულებების გავრცელებას, რასაც შეეძლო ქვეყნის რომელიმე ნაწილის პროვოცირება.

## დაკავება და მკვლელობა
დანჯუმამ აგი-ირონსი დააპატიმრა და დაკითხა იმ გადატრიალებაში მისი სავარაუდო მონაწილეობის შესახებ, რომელსაც სოკოტოს სარდაუნას, აჰმადუ ბელოს სიკვდილი მოჰყვა. გარემოებები, რომლებმაც აგი-ირონსის სიკვდილი გამოიწვია, დღემდე დიდი დავის საგანია ნიგერიაში; ხალხის ნაწილი ამტკიცებს, რომ ეს მის ზედმეტსახელებსა და ლეგენდას უკავშირდებოდა. მისი და ფაჯუის ცხედრები მოგვიანებით ახლომდებარე ტყეში იპოვეს.

## ლეგენდა
250px|მინი
სამხედრო ხელკეტს (Swagger stick), რომელსაც აგიი-ირონსი ატარებდა და რომელზეც ნიანგის ფიტული იყო გამოსახული, "ჩარლი" ერქვა. ლეგენდის თანახმად, ნიანგის თილისმა მას უძლეველს ხდიდა და მისი მეშვეობით იგი კონგოში მისიების დროს ტყვიებს იგერიებდა. მიუხედავად ამ ამბებისა, ნიანგის სიმბოლო, სავარაუდოდ, იმ ფაქტს უკავშირდებოდა, რომ სახელი "აგიი" (Aguiyi) იგბოს ენაზე "ნიანგს" ნიშნავს.

ნიგერიელი პოეტის, ჯონ პეპერ კლარკის პოემაში "ნიანგის მეფობა", აგიი-ირონსი სიმბოლურად ნიანგის სახითაა გამოყვანილი, რაც სწორედ მის ხელკეტზე მინიშნებაა.

## პირადი ცხოვრება
აგი-ირონსი დაქორწინებული იყო ვიქტორია ირონსიზე. მისი ვაჟი, თომას აგი-ირონსი, მამის გარდაცვალებიდან ორმოცი წლის შემდეგ, 2006 წლის 30 აგვისტოს, ნიგერიის თავდაცვის მინისტრად დაინიშნა.

## ჯილდოები
ავსტრიის მთავრობამ ვიცე-პოლკოვნიკი აგი-ირონსი, მაიორი ნჯოკუ, ორი უცხოელი და თორმეტი ნიგერიელი ჯარისკაცი სიმამაცის მედლით დააჯილდოვა. ეს ჯილდო მათ 1960 წელს კონგოში ავსტრიული სასწრაფო დახმარების ქვედანაყოფის გათავისუფლებისთვის გადაეცათ, რომელიც კონგოს ხელისუფლებამ დააპატიმრა, რადგან ისინი ბელგიელ პარაშუტისტებად მიიჩნიეს.

## ლიტერატურა
* 
* 
* 

## რესურსები ინტერნეტში
*Major-General Aguiyi-Ironsi visiting Ibadan the day before his assassination, July 28th 1966

## იხილეთ აგრეთვე
*ნიგერიის პრეზიდენტი

## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 1924
კატეგორია:დაბადებული 3 მარტი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1966
კატეგორია:გარდაცვლილი 29 ივლისი
კატეგორია:ნიგერიის პრეზიდენტები
კატეგორია:ნიგერიელი პოლიტიკოსები
კატეგორია:ლიდერები რომლებმაც ძალაუფლება ხელში აიღეს პუტჩით