open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
დიდუბე-ჩუღურეთის რაიონი

**დიდუბე-ჩუღურეთის რაიონი** — თბილისის ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული 2000-2013 წლებში. დედაქალაქში მმართველობის სისტემის რეფორმირების მიზნით, საქართველოს პრეზიდენტის 2000 წლის 9 ნოემბრის ბრძანებულების შესაბამისად, თბილისის დიდუბისა და ჩუღურეთის რაიონები გაერთიანდა და შეიქმნა დიდუბე-ჩუღურეთის რაიონი; რაიონის ფართობი იყო — 27,3 კმ², მოსახლეობა 198,8 ათ. კაცი (მ. შ. 12,9 ათ. დევნილი).

## დიდუბის რაიონი
დიდუბის რაიონს სახელი ეწოდა სოფელ დიდუბის მიხედვით. თბილისის მუშათა, გლეხთა და წითელარმიელთა დეპუტატების საქალაქო საბჭოს აღმასკომის პრეზიდიუმის 1931 წლის 29 სექტემბრის დადგენილებით შეიქმნა თბილისის სტალინის სახელობის რაიონული საბჭოს აღმასკომი. 1961 წლის 11 ნოემბერს რაიონს შეეცვალა სახელწოდება და ეწოდა პირველი მაისის რაიონი, 1990 ივნისიდან კი - დიდუბის რაიონი. იგი გამოირჩევა შემოქმედებით-კულტურული დაწესებულებების სიმრავლით (კინოსტუდია, კოტე მარჯანიშვილის კინომსახიობის, მოზარდმაყურებელთა თეატრები, ქართული  თოჯინების თეატრი, რკინიგზელთა კულტურის ცენტრი), ოდითგანვე დედაქალაქის ყველაზე განვითარებული ეკონომიკის მქონე რაიონია ქალაქში წარმოებული ეკონომიკის 25-27 % დიდუბის რაიონზე მოდის. ტერიტორიაზე ძირითადად თავმოყრილია კვების პროდუქტების მწარმოებელი ორგანიზაციები, რომელთა წილი რაიონის მრეწველობის 51 %-ს შეადგენს. რაიონშია ბავშვთა ცენტრალური კლინიკური საავადმყოფო, თერაპიის ეროვნული ცენტრი, ექსპერტული და კლინიკური ქირურგიის სამეცნიერო-კვლევების ინსტიტუტი, ტრავმატოლოგიისა და ორთოპედიის ცენტრი. პედიატრიული კლინიკა, ბორის პაიჭაძის ეროვნული სტადიონი და სხვ.; მეტროპოლიტენის  სადგურებია „დიდუბე“, „წერეთელი“, მთავარი მაგისტრალები- აკაკი წერეთლისა და დავით აღმაშენებლის პროსპექტები.

## ჩუღურეთის რაიონი
თბილისის საქალაქო საბჭოს აღმასკომის პრეზიდიუმის 1939 წლის 27 ივლისის დადგენილებით შეიქმნა მოლოტოვის სახელობის რაიონიული საბჭოს აღმასკომი. 1957 წელს მოლოტოვის რაიონს ეწოდა ოქტომბრის რაიონი, საქართევლოს სსრ უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის ბრძანებულებით კი 1990 ივნისში ეწოდა ჩუღურეთის რაიონი. მის ტერიტორიაზე განლაგებულია 287 დიდი და წვრილი საწარმო, მათ შორის „თბილკრედიტბანკი“, „გაერთიანებული ქართული ბანკი“, რკინიგზის დეპაეტამენტი, მეტროპოლიტენი; შპს-ები „კოლხეთი-90“ (პურის ქარხანა), „ახალი ქსელები“ და სხვ. აქვეა მოდელების რესპუბლიკური ცენტრი. ჯანმრთელობის კერას ემსახურება 9 სამეცნიერო-კვლევების ინსტიტუტი და დისპანსერი, 7 საავადმყოფო, 9 პოლიკლინიკა, 37 აფთიაქი და სააფთიაქო მაღაზია და სხვ.; 4 საპროექტო-ტექნიკური ინსტიტუტი: არქეოლოგიის კვლევის ცენტრი, სამეცნიერო-მუზეუმი, კულტურის სახელობის ინსტიტუტი, ამიერკავკასიაში ერთადერთი ქორეოგრაფიული სასწავლებელი, 11 ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლა, 16 ბავშვთა სკოლამდელი დაწესებულება; მრავლადაა მოქმედი ეკლესია, მათ შორის კათოლიკური წმინდა პეტრე და პავლე მოციქულის ეკლესია, წმინდა გიორგის, წმინდა ნინოსა და წმინდა ნიკოლოზის ეკლესიები. აქვეა მეტროპოლიტენის სადგურები — „სადგურის მოედანი“, „მარჯანიშვილი“.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თბილისის ყოფილი რაიონები
ლეო კალენი

**ლეო კალენი** (დ. 9 იანვარი, 1978) — ირლანდიელი მწვრთნელი და ყოფილი მორაგბე. თამაშობდა მეორეხაზელის პოზიციაზე ლენსტერსა და ირლანდიის ეროვნულ ნაკრებში. 2015 წლის 19 აგვისტოდან არის ლენსტერის მთავარი მწვრთნელი.
### საკლუბო კარიერა
კალენმა საკლუბო კარიერა  დაიწყო დუბლინის ლენსტერში. 1995 წლამდე  ახალგაზრდულ გუნდში თამაშობდა. მას შემდეგ, რაც 20-წლამდელთა გუნდში 7 კეპი მოიხვეჭა საბოოლოდ ჩაირიცხა ძირითად გუნდში. 2005 წელს კალენი გადავიდა ლესტერ ტაიგერსში. ინგლისურ კლუბში 56 მატჩი ითამაშა, აქედან 15 როგორც კაპიტანმა. ტაიგერსთან ერთად ირლანდიელმა მოიგო ინგლის-უელსის თასი და ქვეყნის ჩემპიონატი. მან ასევე ითამაშა  2007 წლის ჰეინიკენის თასის ფინალში, სადაც ლონდონის ვასპთან დათმეს ოქროს მედლები. 2007 წელს კალენი მშობლიურ დუბლინში ბრუნდება. პირველივე სეზონში მოიგო კელტური ლიგა.  2008 წელს მან ჩაანაცვლა ბრაიან ოდრისკოლი და ლენსტერის კაპიტანი გახდა. სწორედ კალენი იყო კაპიტანი ლენსტერის ისტორიულ მატჩში, სადაც პირველად მოიპოვეს ჰეინიკენის თასი, 2009 წლის ფინალში. მან ასევე მოიგო ჰეინიკენის თასი 2011 და 2012 წელს და გახდა პირველი პირი, რომელმაც შეძლო ჰეინეკენის თასის სამჯერ აღმართვა როგორც კაპიტანმა. 2014 წლის მაისში პრო-12-ზე გამარჯვების შემდეგ დატოვა სარაგბო კარიერა.

### სანაკრებო კარიერა
ლაო კალენი წარმოდგენილი იყო ირალნადიის ნაკრებს ყველა ასაკობრივ დონეზე. ამასთან მას უკაპიტნია 19-, 21- და 25-წლამდელთა ნაკრებებისთვის. ძირითად გუნდში დებიუტი ჰქონდა 2002 წელს, „All Blacks“-ის წინააღმდეგ. 2011 წლის 6 აგვისტოს შოტლანდიის წინააღმდეგ მატჩში ლეო კალენი გახდა მეასე ადამიანი, რომელსაც უკაპიტნია ირლანდიის ნაკრებისათვის.

### სამწვრთნელო კარიერა 
პროფესიული კარიერის დამთავრების შემდეგ, 2014 კალენი დაინიშნა ლენსტერის შერკინების მწვრთნელად. ხოლო ერთი წლის შემდეგ მთავარი მწვრთნელად. 

2018 წლის მაისში ფინალში „რასინგ 92“-ის დამარცხებით კალენი გახდა პირველი ადამიანი, რომელსაც მოგებული აქვს ჰეინიკენის თასი როგორც მწვრთნელის ასევე მოთამშის რანგში.

## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული  9 იანვარი
კატეგორია:დაბადებული   1978
კატეგორია:ირლანდიელი მორაგბეები
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
Apple II-ის თამაშების სია

[მინი|250პქ|ორიგინალი [Apple II]]
სია მოიცავს  Apple II თამაშებს. Apple II არის კომპანია Apple-ის მიერ შემუშავებული კომპიუტერი, რომელიც პოპულარული იყო 1970-1990-იან წლებში.

## თამაშები
## იხილეთ აგრეთვე
*Apple IIGS-ის თამაშების სია
*ვიდეო თამაშების სიები

## რესურსები ინტერნეტში
*List of Apple II games  from MobyGames

## სქოლიო
Apple II
*
სირაჯხანა

**სირაჯხანა**, *სირაჩხანა* [სპარსულად სირაჩ (სირაჯ)- ღვინო და ნახე- სახლი] — ღვინის გასაყიდი სახლი, ადგილი. 

თბილისში ორი სირაჯხანა იყო: დიდი და პატარა. პატარა სირაჯხანა დიდზე ძველია, მდებარეობდა ძველ თბილისში, მტკვრის მარჯვენა სანაპიროსთან, ახლანდელი სიონის, ჟან შარდენისა (ძველი ბნელი რიგის) და კონსტანტინე ლესელიძის ქუჩათა შესაყარზე, პატარა აღმართზე.  როდესაც იოანე ბატონიშვილი და მისი თანმხლები ბერი იქ მივიდნენ, ნახეს:  XIX-XX  საუკუნეებში თბილისში განთქმული დიდი სარაჯხანა მდებარეობდა მტკვრის მარცხენა სანაპიროზე, მეტეხის უბანში, ახლანდელი, ღვინის აღმართი, იწყება მეტეხის ხიდთან და მთავრდება ნიკოლოზ ბარათაშვილის აღმართთან (მოედანთან ახლოს). სარაჯხანას ღვინის სარდაფები და დუქნები მარაგდებოდა კახეთიდან შემოტანილი ღვინითა  და არყით. ძველ თბილისში გავრცელებული იყო ასეთი გამოთქმა: შენ რომ მოდიოდი, მე სირაჯხანაში უკვე ტიკზე ვიჯექიო.

## ლიტერატურა 
*ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 332

კატეგორია:თბილისის ისტორია
კატეგორია:ღვინო
ნიკოლოზ სევეროვი

**ნიკოლოზ პავლეს ძე სევეროვი**  (დ. 2 მარტი, 1887, თბილისი, რუსეთის იმპერია— გ. 21 თებერვალი, 1957, კიევი, უკრაინის სსრ) — რუსი არქიტექტორი. 

## ბიოგრაფია
დაიბადა თბილისში. 1915 წელს დაამთავრა პეტერბურგის სამოქალაქო-საინჟინრო ინსტიტუტი. 1918-1948 წლებში მუშაობდა თბილისში, იყო თბილისის სამხატვრო აკადემიის ერთ-ერთი დამფუძნებელი და 1922–1948 წლებში მისი პროფესორი. 1935-1948 წლებში იყო საქართველოს არქიტექტორთა კავშირის თავმჯდომარე, 1948 წლიდან მუშაობდა კიევში. 

ნამუშევრები: ს. ჯანაშიას სახელობის საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის შენობის რეკონსტრუქცია  (1929), ამიერკავკასიის ფედერაციის მთავრობის სახლი (შემდეგში - საქართველოს კომუნისტური პარტიის თბილისის კომიტეტი; 1929–1930 წლებში) თამარ მეფის ხიდი (1935), კინოთეატრი „რუსთაველი“ (1939), საქართველოს სსრ მინისტრთა საბჭოს დასასვენებელი სახლი გაგრაში (1935) და სხვა. 

დიდი ღვაწლი მიუძღვის ძველი ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლთა (ნეკრესი, შიომღვიმე, მცხეთის ჯვარი, წრომი, კუმურდო, მარტვილი, ალავერდი, ნიკორწმინდა და სხვა) მეცნიერულ აზომვა-ფიქსაციაში. ავტორია ნაშრომებისა, რომლებშიც იხილავს ქართული ხუროთმოძღვრების მნიშვნელოვან საკითხებს. მიღებული აქვს სახელმწიფო ჯილდოები. 

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 2 მარტი
კატეგორია:დაბადებული 1887
კატეგორია:გარდაცვლილი  21 თებერვალი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1957
კატეგორია:თბილისში დაბადებულები
კატეგორია:რუსი არქიტექტორები
კატეგორია:საქართველოს არქიტექტორთა კავშირის თავმჯდომარეები
კატეგორია:კიევში გარდაცვლილები
თბილისის საბავშვო რკინიგზა

**საბავშვო რკინიგზა** — შპს საქართველოს რკინიგზის ფილიალი. 1935 წლის 24 ივნისს სერგო ორჯონიკიძის სახელობის კულტურისა და დასვენების პარკში (მუშთაიდი) საზაფხულო სეზონის დაწყებასთან ერთად გაიხსნა მსოფლიოში პირველი საბავშვო რკინიგზა. ლიანდაგის სიგანე 750 მმ. მატარებელი შედგებოდა ორთქლმავლის  და სამი (მაგარი, სააგარაკო და საერთაშორისო) ვაგონისგან. რკინიგზა ააშენეს თბილისის რკინიგზის სკოლის მოსწავლეებმა და ახალგაზრდა რკინიგზელებმა. შემდეგ ისინი თვითონვე ემსახურებოდნენ მას. ამ მოვლენამ ფართო გამოხმაურება პოვა საბჭოთა კავშირში და მის ფარგლებს გარეთ (პოლონეთი, ჩეხოსლოვაკია, მონღოლეთი და სხვა). მის მაგალითზე სსრ კავშირის სხვა ქალაქებშიც შეიქმნა საბავშვო რკინიგზები. მისი დირექტორია ა. რამაზაშვილი.

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში
*საბჭოთა კავშირის 25 საბავშვო რკინიგზა
*რუსთავის საბავშვო რკინიგზის ისტორია
*რუსთავის საბავშვო რკინიგზის ფოტოგალერეა
*ხაშურის საბავშვო რკინიგზის ისტორია
*თბილისის საბავშვო რკინიგზის ისტორია
*ფოთის საბავშვო რკინიგზის ისტორია

კატეგორია:საბავშვო რკინიგზა
კატეგორია:საბავშვო რკინიგზა საქართველოში
კატეგორია:თბილისის ღირსშესანიშნაობები
კატეგორია:საქართველოს ვიწროლიანდაგიანი რკინიგზები
კატეგორია:ლიანდაგის სიგანე 750 მმ
კატეგორია:1935 წელს აშენებული სატრანსპორტო შენობა-ნაგებობები
კატეგორია:1935 წელს დაარსებულები საქართველოში
პატრიარქი ხეები

**პატრიარქი ხეები** — ზოგიერთი დიდხნოვანი ხის ეგზემპლარის სახელწოდება საქართველოში.

თბილისში ასეთი ბევრია, მათ შორის აღსანიშნავია ჭალის (გრძელყუნძა) მუხა, რომლის ექვსასწლიანი ეგზემპლარი (სიმაღლე დაახლოებით 15 მ, სიმსხო 1,7 მ) არის ზემო ავჭალაში, გლდანის მეცხოველეობის მეურნეობაში, ამავე სახეობის 550 წლის ხე (სიმაღლე 20 მ, სიმსხო — 1,5 მ) დგას მოსწავლე ახალგაზრდობის რესპუბლიკური სასახლის ბაღში. 

რცხილაფოთოლა ძელქვის 200 წლოვანი ეგზემპლარი (სიმაღლე 25 მ, სიმსხო 1 მ) დგას „მუშთაიდის“ ბაღში (აქვე იზრდება 5 დიდი და 18 შედარებით პატარა ძირი). 250 წელს მიღწეული ერთი კავკასიური აკაკი (სიმაღლე 24 მ, სიმსხო 86,4 სმ) არის საქართველოს მეცნიერთა მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის ბოტანიკურ ბაღში, ხოლო მეორე (სიმაღლე 22 მ, სიმსხო 82 სმ) – „მუშთაიდის“ ბაღში. გინკგოს 150 წლის წვერხმელი ეგზემპლარი (სიმაღლე 28 მ, სიმსხო 1,0 მ) ბოტანიკურ ბაღშია. თბილისში ინტროდუცირებულია აგრეთვე 180 წლის ბიჭვინთის ფიჭვი (სიმაღლე 25 მ, სიმსხო 1,49 მ), 150 და 180 წლის აღმოსავლური ჭადრისა და სამეკალა გლედიჩიის რამდენიმე ეგზემპლარი, 150 წლის ჰიმალაიური კედარი და სხვა.

## ლიტერატუა
კატეგორია:მცენარეები
ორბელიანთუბანი

**ორბელიანთუბანი** — გარეთუბნის მიკროუბანი გიორგი ათონელის ქუჩასა და მტკვრის მარჯვენა სანაპიროს შორის.

როგორც ტოპონიმი XVIII საუკუნის II ნახევრიდან გაჩნდა, როცა ქართლის მეფემ თეიმურაზ II-მ სარდალ რევაზ ორბელიანს სამეფო სახლისადმი დიდი დამსახურებისთვის გარეთუბანში უბოძა სახასო, სამეფო ნასახლარი: 
XVIII საუკუნის II ნახევრიდან ორბელიანებს ეს ადგილი არ მიუტოვებიათ XIX საუკუნის ბოლომდე. ორბელიანების სასახლე იდგა დაახლოებით იმ ადგილას, სადაც დღეს აშშ საელჩოა. ყაბახს-ასპარეზს ორბელიანების ბაღს უწოდებდენ, სადაც ცხოვრობდენ ვახტანგ და მაიკო ორბელიანები. ამჟამად ორბელიანების ნამოსახლარიდან შემორჩენილია გალავნის კოშკი და XIX საუკუნის საცხოვრებელი სახლები. ტოპონიმი ორბელიანთ უბანი დღესაც არსებობს. 1985 წელს დასრულდა ამ უბნის რეკონსტრუქცია აღებული იქნა ზედმეტი ნაგებობანი, რომლებიც არ წარმოდგნენ ისტორიულ ღირებულებას. ნაწილი მოსახლეობისა შეასახლეს ახალ ბინებში დანარჩენი ბინები კეთილ მოწყობილია. პირველ სართულზე განლაგებული სათავსების ნაწილი ადაპტირებული იქნა მცირე რესტორნებად, კაფეებად, მაღაზიებად, დუქნებად, სახელოსნებად. მოეწყო მცირე სკვერები და საყრდები კედლები. ერთ-ერთ სკვერში დაიდგა მემედ აბაშიძის მონუმენტი.

## ლიტერატურა
*ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 720

კატეგორია:თბილისის უბნები
ოპტიკური სამიზნე

მარჯვნივ|მინი|იხილეთ მეშვეობით 4× თოფი ფარგლებში.
**ოპტიკური სამიზნე** — ოპტიკური ხედვის მოწყობილობა, რომელიც ეფუძნება ლინზებიან ტელესკოპს. იგი აღჭურვილია გრაფიკული გამოსახულების სისტემით (დანაყოფებიანი ხაზების სისტემა), რომელიც ოპტიკურად შესაფერის პოზიციაზეა ოპტიკურ სისტემაში, რათა უზრუნველყოს მიზნის სიზუსტე. ოპტიკური სამიზნეები გამოიყენება ყველა ტიპის სისტემებში, რომლებიც საჭიროა ზუსტი დამიზნებისათვის, თუმცა ყველაზე ხშირად გამოიყენება ცეცხლსასროლ იარაღებში. სხვა სახის სამიზნეებია რკინის, ამრეკლავი და ლაზერული სამიზნეები. ოპტიკური კომპონენტებისა და ოპტოელექტრონიკის შერწყმით შესაძლებელია ღამით ხედვის ხელსაწყოს მიღება.

## გალერეა

ფაილი:Kikarsikte_m-1941_till_gevär_m-1941_-_Armémuseum.jpg|ZF Ajack 4x90
ფაილი:Swift687M.jpg|Swift model 687M
ფაილი:Python-silhouette.jpg|Colt Python Silhouette
ფაილი:AK4OR.jpg|AK4OR
 

## რესურსები ინტერნეტში
* 

* MILS and MOA , by Robert J. Simeone
* AllWorldWars.com, Description of 2-inch Telescopic Sights Model 1906, designed by Warner & Swasey Co., Cleveland

კატეგორია:სამიზნეები
სიონის უბანი

**სიონის უბანი** — ქალაქის ისტორიულად ჩამოყალიბებული მიკროუბანი მტკვრის მარჯვენა მხარეს, ახლანდელი კ. ლესელიძისა და ერეკლე II-ის ქუჩებს, გორგასლის მოედანსა და მტკვრის სანაპიროს შორის (მთაწმინდა-კრწანისის რაიონი). სახელწოდება „სიონის უბანი“ გვიანდელი პერიოდისაა, უფრო ადრეულია სიონის რიგი, სიონის ქუჩა. აქ, სიონის ქუჩაზე, დგას VI-VII საუკუნეებში სიონის ღვთისმშობლის მიძინების საკათედრო ტაძარი, საიდანაც მოდის უბნის სახელწოდება. სიონის უბანი ქალაქის ერთ-ერთ სავაჭრო-სახელოსნო უბანი იყო.  

## ლიტერატურა
კატეგორია:ძველი თბილისის უბნები
მეკარე (თანამდებობა)

**მეკარე** — მეფის მოხელე. იდგა ქალაქის ზღუდეში დატანებულ კართან. მეკარის მოვალეობას შეადგენდა ქალაქის კარში შემსვლელ-გამომსვლელის, ქალაქში შეტანილ და იქიდან გამოტანილ საქონელზე მეთვალყურეობა, რაშიც მეფისაგან ჯამაგირს იღებდა. 

1799 წლის საბუთითა:  საღამო ჟამს ქალაქში შესასვლელი ყველა კარი იკეტებოდა. დაგვინებულ მგზავრს თუ ქარავანს ღამის გათენება ქალაქის გალავანს მიღმა უხდებოდა. მაგრამ იყო შემთხვევები, როცა მეკარის ქრთამის მიღების შემდეგ არსებულ წესს არღვევდა. აი, რას მოგვითხრობს 1797 წლის ერთი საბუთი: 

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 656

კატეგორია:თანამდებობები ძველ საქართველოში
რუსები თბილისში

**რუსები თბილისში** () — ეროვნული უმცირესობა თბილისში, ქალაქის მრავალფეროვანი უცხოეთნიკური მოსახლეობის ერთ-ერთი ნაწილი. საქართველოს დედაქალაქში მათი გამოჩენა დაკავშირებულია ქართლ-კახეთის სამეფოსა და რუსეთის იმპერიას შორის პოლიტიკური ურთიერთობის გააქტიურებასთან.

1783 წელს ტრაქტატის საფუძველზე თბილისში იმყოფებოდა რუსთა ჯარის 2 ბატალიონი და მხოლოდ რამდენიმე სამოქალაქო მოხელე. 1801 წლის შემდეგ კი რუსეთის იმპერიის ადმინისტრაციული სისტემაში თბილისის ჩართვამ იგი კავკასიის უმსხვილეს პოლიტიკურ, სამხედრო და ეკონომიკურ ცენტრად აქია, რამაც მიიპყრო უზარმაზარი იმპერიის საქმიანი ნაწილის ყურადღება. ამ დროიდან რუსების რაოდენობა თბილისში შეუჩერებლად იზრდებოდა და სულ მალე ქართველებთან და სომხებთან ერთად ქალაქის მოსახლეობის ძირითად ნაწილად იქცა. 1897 წლის მოსახლეობის აღწერით, რუსები თბილისის მოსახლეობის 24 %-ს შეადგენდნენ. რუსების რაოდენობა თბილისში ძირითადად კალუგის, კურსკის და ტამბოვის გუბერნიებიდან ჩამოსახლებული იმიგრანტების ხარჯზე იზრდებოდა. XIX საუკუნის 40-იანი წლებიდან ჩამოჰყავდათ სექტანტები. 1876 წელს თბილისში 1800 მოლოკანი ირიცხებოდა. თბილისის მოსახლეობის აღწერისას რუსებად იწერებოდნენ უკრაინელებიც, რომლებიც გადმოსახლებული იყვნენ ჩერნიგოვის, პოლტავის, ხერსონის, ხარკოვის და სხვა გუბერნიებიდან. მიგრაციული პოლიტიკის ხასიათი, რომელიც ქართული ქალაქების პოლიეთნიზაციას ითვალისწინებდა, არ შეცვლილა XX საუკუნის 70-იან წლებამდე. მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში, თბილისში მუდმივ საცხოვრებლად 521,7 ათასი კაცი ჩამოვიდა, უმეტესწილად რუსეთიდან: მოსკოვიდან, დონის როსტოვიდან, ლენინგრადიდან, კრასნოდარის, სტავროპოლის, ვორონეჟის და როსტოვის ოლქებიდან და მხარეებიდან.

1989 წლის მოსახლეობის აღწერით, თბილისში ცხოვრობდა 124 867 რუსი, რაც ქალაქის მოსახლეობის 10 %-ს შეადგენს. თბილისის რუსული სკოლები და რუსული სექტორები უმაღლეს სასწავლებლებში სავსებით უზრუნველყოფენ რუსების განათლებას მშობლიურ ენაზე. რუსებს თბილისში აქვთ თავისი ეკლესიები, თეატრები, გაზეთები და ჟურნალები, სატელევიზიო გადაცემები, შემოქმედებითი ორგანიზაციები, სათვისტომო.

რუსების რაოდენობა თბილისში შემცირდა საქართველოს მიერ დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ. 1990-იანი წლების თბილისში არსებული პოლიტიკური და ეკონომიკური კრიზისების ფონზე რუსების დიდი ნაწილი სამშობლოში დაბრუნდა. 2002 წლის აღწერის მიხედვით, თბილისში ცხოვრობს 32,6 ათასი რუსი, რაც ქალაქის მოსახლეობის 3 %-ს შეადგნეს.

## ლიტერატურა
*ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 755

კატეგორია:თბილისის ისტორია
პატარა ვაკის სამაროვანი

**პატარა ვაკის სამაროვანი** — გვიანდელი ბრინჯაოს-ადრინდელი რკინის ხანის ძეგლი. მდებარეობს გლდანის ტბის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, 3-4 კმ-ზე, თბილისის გარშემოვლითი საავტომობილო გზის სამხრეთით. 1990 წელს არქეოლოგიური გათხრებით (ხელმძღვანელი მ. აბრამიშვილი) გამოვლინდა უქვაყრილო ორმოსამარხები, რომელთა დასაკრძალავი ორმოები გრუნტში იყო ჩაჭრილი (სავარაუდოა, რომ ქვაყრილები განადგურდა მშენებლობის დროს). ყველა სამარხი ინდივიდუალურია და ინჰუმაციურია. სამარხეული ინვენტარი საკმაოდ მწირია და ძირითადად მცირერიცხოვანი მონაცრისფრო კეციანი კერამიკისაგან შედგება. სამაროვანი სავარაუდოდ ძვ. წ. II-I ათასწლეულების მიჯნით თარიღდება.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ.731

კატეგორია:თბილისის არქეოლოგიური ძეგლები
სამღებრო

**სამღებრო** - ლილახანა, თბილისში ძველთაგანვე გავრცელებული სახელოსნო, XVIII საუკუნიდან უკვე მანუფაქტურის ტიპის საწარმო, სადაც მშაობდნენ მღებრები და მღებავები. ეს ტერმინები ს. ორბელიანს ასე აქვს განმარტებული: „მღებარი“ - საღებავის მცოდინარე ოსტატი; საღებავის ოსტატი“, ხოლო „მღებავი - ღებვის მოქმედი, ღებვის მქმნელი“, ესეიგი მღებარი საღებავს ამზადებდა, მღებავი კი ღებავდა. თუ ქალაქში არ იყო გამოცდილი მღებარი, სხვა ადგილიდან მოჰყავდათ, ასევე  ცდილობდნენ კარგი ოსტატი - მღებავი დაექირავებინათ თავისი მქარგავ-შეგირდებიანად. ამგვარად, XVIII  საუკუნის თბილისში უკვე დაქირავებულ შრომასთან გვაქვს საქმე, რის საფუძველზეც ნ. ბერძენიშვილი დაასკვნის:  1773 წელს თბილისში ჩამოსული ი. გიულდენშტედტი ქალაქის ხელოსნებს შორის მღებავებსაც ასახელებს. სამღებროს ადგილსამყოფელის შესახებ ცნობას ვხვდებით იოანე ბატონიშვილის „კალმასობაში“: ქალაქის დასათვარიელებლად წასულმა ზურაბმა და ბერმა ქურქჩების დუქნების შემდეგ „ნახეს ლილხანა“, საღებავით - ლალით სავსე დიდრონი ქვევრები. მღებავთა უბანი, ერთ რიგად ჩამწკრივებული დუქან-სახელოსნოებით, მდებარეობდა ბატონის (ზემო) მოედნის სამხრეთ-დასავლეთით, შუა ბაზრის (ახლანდელი კ. ლესელიძის ქუჩა) მარცხენა მხარეს, ერეკლეს მოედანზე გამავალ ჩალაუბნის (ახლანდელი შ. ყავლაშვილის) ქუჩის ადგილას (ამჟამად არსებულ სამღებროს ქუჩას არაფერი საერთო არა აქვს XVIII საუკუნის თბილისის სამღებროსთან). სამღებროს მთავარი და აუცილებელი ინვენტარი იყო ქვევრი, რომლის მოშორებით ანთებდნენ ცეცხლს, საიდანაც წყალში გახსნილი საღებავით (წამლით) სავსე ქვევრთან თიხის მილით მიდიოდა თბილი ჰაერი. ამგვარად გაცხელებულ საღებავში ავლებდნენ ნართს, სხვადასხვა სახის ქსოვილს და ტანსაცმელს (ჩოხას, კაბას, პერანგს, შალეულს, და ა.შ.). გაწეულ სამუშაოში სამღებრო იღებდა კუთვნილ გასამრჯელოს, კუთვნილზე მეტი ფულის აღება კანონით ისჯებოდა: „უკეთუ სამღებროსა შინა ღებისათვის უზომო მომატებულ საღებავის ფასი, მსგავსად ქურდისა გარდახდეს“ (სამართალი ბატონიშვილის დავითისა). „დასტურლამალის“ მიხედვით, თბილისის სამღებროები მთლიანად სადედოფლო იყო:  დედოფალი სამღებროს აჯარით გასცემდა ხოლმე, გარკვეული ვადით. იჯარადარის არჩევა ნებაყოფლობითი იყო და იმას მიეცემოდა, ვინც მეტს გადაიხდიდა, მეტ-ნაკლებით იჯარის მიცემის ვადა ორმოცი დღე იყო. 1801 წელს დარეჯან დედოფალი რუსი ხელისუფლებისადმი წარდგენილ სადედოფლო მოძრავ-უძრავი ქონების ნუსხაში წერს:  XVIII საუკუნის მიწურულს და XIX საუკუნის დასაწყისში თბილისის სამღებროები უკვე მოქალაქეთა ხელში გადადის. თბილისში საფრანგეთის კონსული გამბა (1820-1826) წერს, რომ თბილისში „აბრეშუმის ძაფის მრთველები... ადგილობრივი ყვავილებითა და მცენარეებით ბრწყინვალე და მტკიცე ფერებში ღებავენ ძაფს“.

## ლიტერატურა
*ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 781

კატეგორია:ხელოსნობა
პატარა გორა

**პატარა გორა** — მთა საქართველოში, თბილისის აღმოსავლეთით. მდებარეობს ივრის ზეგნის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში, სოფელ პატარა ლილოს ჩრდილოეთით. სიმაღლე ზღვის დონიდან 912 მ. აგებულია მაიკოპული თაბაშირიანი თიხებითა და ქვიშაქვებით. შემოსილია მეორეული ტყე-ბუჩქნარითა და სტეპის ბალახეულით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თბილისის მთები
პასაჟი

**პასაჟი** — სავაჭრო დაწესებულება, რომელსაც ერქვა „ტფილისის პასაჟი“ (1901-1902), არქიტექტორი ა. შიმკევიჩი. 1935 წელს ჩატარდა კაპიტალური რეკონსტრუქცია, შენობას დააშენეს ზედა სართულები (არქიტექტორი მ. ნეპრინცევი). შენობაში განთავსდა უნივერმაღი  „ბავშვთა სამყარო“. 1980-იან წლებში აქ იყო ხალხთა მეგობრობის მუზეუმი. ამჟამად აქ განლაგებულია სხვადასხვა ორგანიზაცია.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ.730

კატეგორია:სავაჭრო დაწესებულებები
ამქრის დროშა

**ამქრის დროშა** — ხელოსანთა პროფესიული გაერთიანების - ამქრის - ერთ-ერთი ძირითადი ატრიბუტი. თითოეულ ამქარს ჰყავდა თავისი მფარველი წმინდანი, რომელიც შესაბამის სიმბოლოს წარმოადგენდა და დროშაზე ემბლემის - ფირის სახით იყო გამოხატული. მაგ: ხარაზების დროშაზე ილია წინასწარმეტყველი იყო გამოსახული, დაბღებისაზე - ღვთისმშობელი, ყასბებისაზე - მამა აბრამი ბატკნით, ხუროებისაზე - ნოეს კიდობანი, ბაზაზებისაზე - იობი, კალატოზებისაზე - დავით აღმაშენებელი, ბაყალთა დროშაზე - მიქაელ მთავარანგელოზი მახვილითა და სასწორით და სხვ. დროშების უმეტესობაზე მოხატული იყო ამქრის ხელოსნის სამუშაო იარაღი და მათ მიერ წარმოებული პროდუქცია. ამას გარდა, ყველა დროშას ქართული დროშებისათვის დამახასიათებელი ტრადიცია თემა - ურჩხულთან მებრძოლი წმინდა გიორგი ამშვენებდა. ამქრის დროშა წმინდა საგნად ითვლებოდა. იგი წელიწადში ერთხელ გაზაფხულზე (აღდგომის ორშაბათიდან ამაღლებამდე) ამქრის დღესასწაულზე - საღვთოს გადახდის დროს გამოჰქონდათ. ამისათვის ამქარს ჰყავდა მედროშე-მებაირაღე. ამქრის დროშის საგანგებო ყურადღებას აქცევდნენ - მის მდიდრულად გაფორმება შემკობას ცდილობდნენ. დროშის ალმები ძირითადად დამზადებული იყო წითელი ან ლურჯი აბრეშუმის ქსოვილისაგან. ოთხკუთხა ქსოვილის ალამი ერთი გვერდით დროშის ტარს ემაგრებოდა, მოპირდაპირე გვერდი კი სამად იყო დაკბილული და ოქრომკედის ფუნჯითა და ფოჩით დამშვენებული. ზოგჯერ დროშას სხვადასხვა ჯიშის ხის ნაწილებისაგან ასხმულ ძვირფას ტარს უკეთებდნენ. დროშის ტარის თავზე ჩამოგებული იყო შუბის წვერით, ჯვრით ან ბლაგვი მახვილით დაბოლოებული ვერცხლის ან ლითონის ოქროცურვილი ბუშტი. კარგი დროშა პატივს ჰმატებდა ამქარს.

## ლიტერატურა
*ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ., 291

კატეგორია:დროშები
პარტიზანების პარკი

**პარტიზანების პარკი** — საბურთალოს მაღლობზე, ქედებს შორის ჩავარდნილ ქვაბულში, 1966 წელის 9 მაისს პარკში აღინიშნა სსრკ-გერმანიის ომში (1941- 1945) გამარჯვების დღესასწაული და პარკს ქართველ ვეტერან პარტიზანთა პატივსაცემად ლისის ტბის პარტიზანების კულტურისა და დასვენების პარკი ეწოდა.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ.730

კატეგორია:პარკები
სამხედრო გუბერნატორი

**სამხედრო გუბერნატორი** — სამხედრო-ადმინისტრაციული თანამდებობა. შეიქმნა რუსეთ-ირანის ომის პერიოდში,  1827 წელს, როცა საქართველოში გამოცხადდა საომარი მდგომარეობა, განაგებდა სამხედრო საქმეებს თბილისსა და თბილისის გუბერნიაში.  სამხედრო გუბერნატორი ფაქტობრივად მთავარმმართველის მოადგილე იყო ყველა დარგში. მთავარმმართველის ადგილზე არყოფნის, ავადმყოფობის თუ სალაშქროდ გამგზავრების შემთხვევაში ქვეყანას  სამხედრო გუბერნატორი განაგებდა. გაუქმდა 1842 წლის 21ნოემბერს.

## ლიტერატურა
*ენციკლოპედია „თბილისი“, თბ, 2002, გვ. 784

კატეგორია:თანამდებობები რუსეთის იმპერიაში
საყაფანდრო

**საყაფანდრო** — ყაფნის ბაჟი, სახელმწიფო ყაფანზე (სასწორზე) საქონლის აწონისათვის დაწესებული ბაჟი შუა საუკუნეების თბილისში. როგორც წესი, საყაფანდრო იჯარით იყო გაცემული. XVIII საუკუნეში ყაფნის ბაჟის მოიჯარადრე — ყაფანდარი სამეფო ხელისუფლებას იჯარის სახით დაახლოებით 400 მანეთს უხდიდა.

## ლიტერატურა
*ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 820

კატეგორია:გადასახადები
ტფილისის კონკა

**კონკა** — ცხენშებმული ტრამვაის ვიწროლიანდაგიანი რკინიგზა თბილისში. მოქმედებდა 1883-1904 წლებში. 

ამუშავდა 1883 წლის 26 თებერვალს კერძო მეწარმის, შემცოვის თაოსნობით. ეს იყო ოთხივე მხრივ ღია ვაგონი, რომელსაც რკინის ბოძებზე დაყრდნობილი სახურავი ჰქონდა, შიგ იდგა მოძრავსაზურგიანი სკამების რიგი. კონკაში 20 კაცი ეტეოდა,  კონდუქტური (ბილეთების გამყიდვეკი) იდგა კონკის ღია ბაქნის ერთსაფეხურიან კიბეზე კონკა თავდაპირველად აკავშირებდა ვაგზლის და ვორონცოვის მოედნებს. გზის სიგრძე 2410 მ იყო.  1885 წელს კონკა გადავიდა „ტფილისის ტრამვაის ბელგიური საზოგადოების“ ხელში. 1889 წლის 15 ოქტომბერს გაიხსნა ყორღანოვის კერძო ხაზი, რომელიც ასევე ბელგიურმა კომპანიამ შეისყიდა.

1890-იან წლებში კონკის სავალი გზა გაიზარდა და ვორონცოვის მოედნიდან, ვორონცოვის და ნიკოლოზის ხიდების გავლით, პუშკინის აღმართით მიაღწია ერევანსკის მოედანს მოედანს, საიდანაც სასახლის ქუჩის, გოლოვინის პროსპექტისა და ვერის დაღმართის მეშვეობით კირხის მოედანს აღწევდა; ბოლოს, მიხეილის გამზირისა და ვაგზლის ქუჩის გავლით ისევ ვაგზლის მოედანზე ბრუნდებოდა.

1904 წელს კონკა ელექტროტრამვაიმ შეცვალა. 1910 წლისთვის კონკის გზის სიგრძე 23 კმ-მდე შემორჩა მხოლოდ ავჭალის (ახლანდელი გ. ჩიტაიას) ქუჩაზე.

## ლიტერატურა
*

კატეგორია:საქართველოს რკინიგზა
კატეგორია:თბილისის ისტორია
კატეგორია:თბილისის ტრანსპორტი
საოსტატო სარგო

**საოსტატო სარგო** — ამქრის წევრთა გამოსაღები უშტაბაშისათვის გვიანდელი შუა საუკუნეების თბილისში. ამქრის ყველა წევრს უშტაბაშის სასარგებლოდ განსაზღვრული გამოსაღები ეკისრებოდა. ამგვარი გამოსაღბისგან ესა თუ ის წევრი მხოლოდ უშტაბაშის ნებართვით თავისუფლდებოდა.  ამქრის წესდების მიხედვით, ამქრის შემოსავლის თითო თუმანზე ერთი აბაზი, ზოგჯერ ორი შაური, ამქრის უსტაბაშის სასარგებლოდ მიდიოდა. ამას ამქრის წევრები „საოსტატო სარგოს“ უწოდებდნენ.

## ლიტერატურა
*ენციკლოპედია „თბილისი“, თბ, 2002, გვ. 786

კატეგორია:თბილისის ისტორია
მებეითალმანე

**მებეითალმანე**, **მებეილთალმე** (არაბ. ბაით ალმალ - ხაზინა; უპატრონო ქონება) — მეფის მოხელე XVI-XVIII საუკუნეების საქართველოში, რომელიც განაგებდა უმემკიდრეოდ დარჩენილი ფეოდალების (თავადების, აზნაურების) და სამეფო ყმა-გლეხების უძრავ-მოძრავი ქონების სახაზინო გადარიცხვას ან სხვა პირისთვის გადაცემას, მეფის ბრძანების შესაბამისად. მებეილთალმანემ თბილისშიც იყო და იმავე ფუნქციებს ასრულებდა უმემკვიდრეოდ დარჩენილ მოქალაქეთა თუ სამეფო ყმების ქონების (სახლები, დუქნები, სამეურნეო მიწის ნაკვეთები, მოძრავი ქონება) მიმართ. თბილისის მებეითალმე, როგორც ჩანს, ქალაქის მელიქ-მამასახლისს ექვემდებარებოდა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:წოდებები
მასრაპი

**მასრაპი** — ქალაქის კეთილმოწყობილობისთვის განკუთვნილი გადასახადი გვიანდელ ფეოდალურ თბილისში. იხარჯებოდა სადღესასწაულო დღეებში, ქალაქის განათების მოსაწყობად (ფარნების შეკეთება და სხვა საზოგადოებრივ ნაგებობათა შენახვა-მოვლისათვის). 

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 645

კატეგორია:გადასახადები
მედუდუკეთა ანსამბლები

**მედუდუკეთა ანსამბლები** — დუდუკზე დამკვერელთა მუსიკალური კოლექტივები (დასტა). საქართველოში (უპირატესად თბილისში) აღმოსავლური საკრავის-დუდუკის შემოსვლასთან ერთად ჩამოყალიბდა (XVII ს.), განსაკუთრებით XIX საუკუნეში გავრცელდა და ძველ თბილისური ყოფის განუყოფელ ნაწილად იქცა. 1936 წელს საქართველოს ფილარმონიასთან შეიქმნა მედუდუკეთა ანსამბლი (ხელმძღვანელი ხ. ტალგაუკოვი), რომელიც დამოუკიდებლადაც გამოდიოდა და თანხლებასაც უწევდა ცნობილ სახალხო მომღერალს ანა ვარდიაშვილს. 1962 წელს დაარსდა  ანსამბლი „სოინარი“ (ხელმძღვანელი გ. ქსოვრელი). ამ ანსაბლთან ერთად არაერთი ქალაქური მელოდია იმღერეს ესტრადის მსახიობებმა მ. ძიძიგურმა, ც. დადიანმა და სხვ. სამუსიკო ანსაბლების რესპუბლიკის გაერთიანებასთან შეიქმნა მედუდუკეთა ანსამბლები „ქალაქური“ (ხელმძღვანელი გ. ქსოვრელი), „სალხინო“ (ხელმძღვანელი ვ.არჩვაძე), „კავკასიონი“ (ხელმძღვანელი გ. გაგლოშვილი) და სხვ. საქართველოს მუსიკალურ საზოგადოებასთან გაიხსნა მედუდუკეთა სკოლა-სტუდია.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 655

კატეგორია:ხალხური მუსიკა
საფურცლის სამაროვანი

**საფურცლის სამაროვანი** — გვიანდელი ბრინჯაოს რკინის ხანის ძეგლი (ძვ. წ. XIII-X  საუკუნეებში) დიღმის მასივის III კვარტალში, მდინარე მტკვრის მარჯვენა სანაპიროზე. 1977-1979 წლებში გათხარა თბილისის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. გამოვლინდა ორმოსამარხი და ქვის წრეებით შემოზღუდული ქვაყრილიანი ორმოსამარხები. ყველა ინჰუმაციური და ინდივიდუალურია. კაცები დაკრძალული იყვნენ მარჯვენა, ხოლო დედაკაცები მარცხენა გვერდზე კიდურებმოხრილად. რამდენიმე სამარხში დადასტურებულია მჯდომარე პოზა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თბილისის არქეოლოგიური ძეგლები
საკრედიტო საზოგადოების შენობა

**საკრედიტო საზოგადოების შენობა** — ასე ერქვა სამსართულიან ნაგებებობას თავისუფლების მოედანზე, ალექსანდრე პუშკინისა და კონსტანტინე ლესელიძის ქუჩების კუთხეში(1870 წლიანი წლებში, არქიტ. ალბერტ ზალცმანი). XIX საუკუნის ბოლოს ჩაუტარდა არსებითი რეკონსტრუქცია. ამჟამად აქ განთავსებულია სხვადასხვა სავაჭრო და სახელმწიფო დაწერებულება. შენობის მარცხენა ნაწილში ჩატარდა დიდი სარეკონსტრუქციო სამუშაო. ადმინისტრაციულ კორპუსს დააშენეს ერთი სართული და მანსარდი ორი სფერიული გუმბათით.

## ლიტერატურა
*ენციკლოპედია „თბილისი“,   გვ. 796, თბ., 2002

კატეგორია:თბილისის შენობა-ნაგებობები
ქართველ მართველთა სახელით მოჭრილი მონეტა

**ქართველ მართველთა სახელით მოჭრილი მონეტა**—  სხვადასხვა დროს თბილისის ზარაფხანაში მოჭრილი ვერცხლისა და სპილენძის მონეტები, რომლებზეც  ზარაფხანის სახელი ყოველთვის არ იყო აღბეჭდილი. თბილისში ასეთი ვერცხლის მონეტები მოჭრეს . VI საუკუნეში, ისინი სასანური ირანის დრაქმების ტიპისაა, მაგრამ  მის შუბლზე ქართული ასომთავრულით ქართლის ერისმთავართა სახელებია ამოკვეთილი. თავდაპირველად სახელები შემოკლებული იყო, შემდეგ სტეფანოზმა  მონეტაზე თავისი სახელი სრულიად ამოაკვეთინა.

## ლიტერატურა
*ენციკლოპედია „თბილისი“,   გვ. 884, თბ., 2002

კატეგორია:თბილისის არქეოლოგიური ძეგლები
ფილარმონიული საზოგადოება

**საქართველოს ფილარმონიული საზოგადოება** — დაარსდა თბილისში 1905 წელს. საზოგადოების წესდების შემადგენელი და აქტიური მოღვაწე იყო ზაქარია ჩხიკვაძე. წესდება დამტკიცდა პეტერბურგში 1904 წელს. ფილარმოიული საზოგადოების წევრები იყვნენ ია კარგარეთელი, ზაქარია ფალიაშვილი, ფილიმონ ქორიძე, ანდრია ყარაშვილი, პეტრე მირიანაშვილი და სხვები. საზოგადოების პირველ თავმჯდომარედ აირჩიეს იოსებ სულხანიშვილი. საზოგადოების მიზანი იყო ეროვნული მუსიკის შეკრება-გავრცელება ქართული ჰანგების ვოკალური და საკრავიერი დამუშავება. ქართული პროფესიული კადრების აღზრდა, მუსიკალური კოლექტივების გასტროლების ორგანიზება. ქართული მუსიკის მეცნიერულად შესწავლა და სამეცნიერო ნაშრომების გამოცემა. საზოგადოებასთან ჩამიყალიბდა სამუსიკო სკოლა, ქალთა და ვაჟთა გუნდი (კაპელა), სასულიერო გუნდი. შემოქმედებითი კავშირი ჰქონდა ქართველთა შორის წერა- კითხვის გამავრცელებელ საზოგადოებასთან, ოპერასა და დრამატულ თეატრებთან, თბილისის ქართულ გიმნაზიანსთან. დგამდა ქართულ ოპერებს. იარსება 1919 წლამდე.

## ლიტერატურა
*ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 872

კატეგორია:თბილისის ისტორია
გლდანის არქეოლოგიური ძეგლები

**გლდანის არქეოლოგიური ძეგლები** — თანამედროვე თბილისის, გლდანის რაიონის ტერიტორიაზე აღმოჩენილი სხვადასხვა პერიოდის არქეოლოგიური ძეგლები. 

აქედან უძველესია ხევძმარის სამაროვანზე გათხრილი შუა ბრინჯაოს ხანის დასასრულის (ძვ. წ. II ათასწლეულის II მეოთხედი) რამდენიმე სამარხი. სამარხთა უმეტესი ნაწილი გვიანდელი ბრინჯაოს – ადრინდელი რკინის ხანისაა (ძვ. წ. II ათასწლეულის II ნახევარი – ძვ. წ. I ათასწლეულის I ნახევარი).

ამ სამაროვნის მახლობლად, გლდანის მასივის V მიკრორაიონის ტერიტორიაზეა ამავე ხანის ე. წ. „საბატონოს სამაროვანი". აღნიშნული სამაროვნების თანადროული 2 ნასახლარი მდებარეობს მდ. ხევძმარის მარჯვენა ნაპირზე, ერთი — მდინარის კალაპოტში, ხოლო მეორე — მის დასავლეთით, ხევის შედარებით მაღალ ნაპირზე. მდ. გლდანისხევის მარცხენა მაღალ ნაპირზე, სოფელ გლდანის სასაფლაოს ახლოს და ძველი გლდანის ტერიტორიაზე, ადგილ „ნარსელასა" და „ისმაილაზე" აკრეფილია გვიანდელი ბრინჯაოს – ადრინდელი რკინის ხანის არქეოლეოლოგიური მასალა.

სასაფლაოს მახლობლად არის გვიანდელი ანტიკური ხანის სამაროვანიც. ადრინდელი ფეოდალური ხანის ნასახლარი სხვადასხვა დროს აგებული ორი ეკლესიითურთ გათხრილია ადგილ „საბატონეზე" (გლდანის მასივის IV და V მიკრორაიონებს შორის). ფეოდალური ხანის ნასახლარები მიკვლეულია „ისმაილას", „ნარსელასა" და ხევძმარის სამაროვნის ტერიტორიაზე. სოფელ გლდანის ტერიტორიაზე რიყიანში 1964 წელს ჩატარებული მიწის სამუშაოების დროს დაინგრა ქვის სამარხები. აღმოჩენილია VI–VIII საუკუნეების ნივთები: ბრინჯაოს საყურეები, ბროწეულის ყვავილის მოყვანილობის მარჯნისთავიანი რკინის საკინძები, რკინის სამაჯურის ნატეხი და სხვ.; მასალა ინახება დუშეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის ბაზაზე.

## ლიტერატურა
*

კატეგორია:თბილისის არქეოლოგიური ძეგლები
ტიფლისსკი კრუჟოკ

**ტიფლისსკი კრუჟოკ** — თბილისის არტისტული, კულტურულ-საქველმოქმდო წრე. დაარსდა 1857 წელს. არქიტექტორი გ. ივანოვის პროექტით აშენდა ორსართულიანი შენობა (ახლანდელი შოთა რუსთაველის გამზირი 16), რომელიც ეკუთვნოდა მოქალაქე შიოევს. ეს სახლი იჯარით აიღო „ტიფლისსკი კრუჟოკმა“, რომელიც აქ მართავდა მეჯლისებს, ლექციებს, საღამო-კონცერტებს. 1875 წლის 28 იანვარს ჩატარდა ალექსანდრე გრიბოედოვის ხსოვნის ლიტერატურული საღამო. იმავე წელს მოიწვიეს პეტერბურგის უნივერსიტეტის პროფესორი ი. თარხნიშვილი ლექციის ჩასატარებლად. საქველმოქმედო  საღამო-მეჯლისებიდან შემოსული ფულადი თანხები ეგზავნებოდა ქართულ დრამატულ საზოგადოებას, პროგიმნაზიის ღარიბ მოწაფეებს, სათავადაზნაურო სკოლას და სხვა. 1912-1916 წლებში შენობა გადაკეთდა და რეკონსტრუქციის შედეგად დღევანდელი სახე მიიღო. 1917-1928 წლებში შენობაში იყო თბილისის პოლიტექნიკური ინსტიტუტის ნაწილი. შემდგომში იგი გადაეცა წითელ არმიას და დაარსდა ამიერკავკასიის წითელდროშოვანი სამხედრო ოლქის მეთაურთა სახლი.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია „თბილისი“, თბ., 2002

კატეგორია:თბილისის ისტორია
ბეთლემობა

**ბეთლემობა** — ფეთხანიობა, თბილისელების, მეტწილად სომხების დღესასწაული, ღვთისმშობლის მიძინების დღეს იმართებოდა XIX-XX საუკუნეების დასაწყისში 28 აგვისტოს ბეთლემის (ფეთხაინის) ღვთისმშობლის ეკლესიასთან. მლოცველთა მსვლელობა სოლოკაკის ქედის ჩრდილოეთ ფერდობზე მდგარი ეკლესიისაკენ დილიდანვე იწყებოდა. წირვის დროს გამოასვენებდნენ ღვთისმშობლის ხატს, რომელსაც თაყვანს სცემდნენ სალოცავად მისულნი. ეკლესიიდან გამოსული მრევლი კიდევ დიდხანს რჩებოდა საყდრის ეზოში, ხოლო დაავადებული და დავრდომილი მლოცველები ეკლესიის გალავანში პატარა სამლოცველოს ნიშში შედიოდნენ და რამდენიმე დღეს იქ ატარებდნენ ლოცვა-ვედრებაში.

## ლიტერატურა
*ენციკლოპედია, თბილისი, თბ., 2002 გვ. 337

კატეგორია:დღესასწაულები
რაბადის კარი

**რაბადის კარი** (არაბ. რაბად - გარეუბანი), თბილისის ჩრდილოეთ კედელში დატანებული კარი, რომელიც ქალაქს აკავშირებდა რაბადთან - გარეუბანთან (გვიანდელი ხანის გარეთუბანთან). რაბადის კარის სახელით პირველად ვხვდებით X საუკუნის არაბი თურქის მიერ 853 წელს თბილისის აღებისა და გადაწვის ამბავს. ალ-ტაბარის გადმოცემით, მტკვრის დასავლეთით მდებარე (მარჯვენა სანაპირო) თბილისს 5 კარი ჰქონდა. კართა ჩამონათვალში რიგით მეოთხეა რაბადის კარი ალ-ტაბარი რაბადის კარს კიდევ ახსენებს, როცა გადმოგვცემს ბუღა თურქის ლაშქრის განლაგებას: ბუღას სარდალი აბუ ლ-აბასი თბილისს ჩრდილოეთიდან იმ ადგილას ებძოდა,  ალ-ტაბარის შემდეგ თბილისის ზღუდეში დატანებული კარი ამ სახელით აღარ გვხვდება.

კატეგორია:თბილისის ისტორია
ქვაყრელი

**ქვაყრელი** — ისტორიული საბურთალოს ტერიტორიაზე XIX საუკუნეში წარმოშობილი სოფლური დასახლება. სოფელი ქვაყრელი მდებარეობდა მდინარე მტკვრის მარჯვენა მხარეს და მცხეთიდან თბილისისაკენ მომავალი გზის მარჯვენა მხარეს და მცხეთიდან თბილისისაკენ მომავალი გზის მარცხენა მხარეს. ეკავა დაახლოებით ახლანდელი სპორტის სასახლისა და მისი მიმდებარე ტერიტორია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საქართველოს ისტორიული სოფლები თბილისის ტერიტორიაზე
საჯოგის არქეოლოგიური ძეგლები

**საჯოგის არქეოლოგიური ძეგლები** — ადრინდელი ბრინჯაოს, გვიანდელი ბრინჯაოს და ადრინდელი  ფეოდალური ხანის  არქეოლოგიური ძეგლები დიღმის ველზე. დიდი დიღმის საცხოვრებელი მასივის IV მიკრორაიონში 1986 წელს აღმოჩნდა ნასახლარი. 

1987-1990 წლებში გათხარეს (ხელმძღვანელი მ.აბრამიშვილი) ორი სამშვიდობო ჰორიზონტი. ქვედა ფენაში (გვიანდელ ბრინჯაოს ადრეული ეტაპი,  ძველი წელთაღრიცხვით XV-XII საუკუნეებში) გამოვლინდა  გალავნისა და რამდენიმე ნაგებობის ნაშთი, რომლებიც ნაგებია საშუალო და დიდი ზომის კლდის ფლეთილი ქვთ. კერამიკა შავად  და რუხადაა  გამომწვარი და ჭედეული და ტალღისებური ორნამენტით შემკული. ერთ ნაგებობაში აღმოჩენილია შავპრიალა  კერამიკა, რომელიც თეთრი პასტით არის ინკუსტრირებული. მეორე სამშვიდობო ჰორიზონტში ძირითადად ნაცრისა და ბათქაშის ნაშთებია და შუა ბრინჯაოს ხანას განეკუთვნება. საქართველოს სამხედრო გზის დასავლეთით 1.5 კილომეტრზე , საჯოგის ნასახლარის სამხრეთ-დასავლეთით, გათხრილია ადრინდელ ბრინჯაოს, გვიანდელ ბრინჯაოს  და ადრინდელ ფეოდალური ხანის  სამაროვანი. 1981 წელს გათხარეს ადრინდელ ბრინჯაოს ხანის ეგრეთ წოდებული მტკარ-არაქსის კულტურის ორმოსამარხი. იატაკზე დაგებული იყო დიდი ომის ქვის ფილები. მიცვალებული  ესვენა სამარხის ცენტრალურ ნაწილში  მარჯვენა გვერდზე , მოხრილი კიდურებით თვით  სამხრეთისკენ. ჩატანებული ჰქონდა და თიხის 3 ჭურჭელი. სამარხი ორმო ამოვსებული არ იყო დიდი ზომის ქვებით. 1988 წელს გაითხარა ორი დიდი ყორღანული სამარხი. ერთი მათგანის ქვაყრილი ნახევარწრიული მოყვანილობის იყო, რომელშიც აღმოჩნდა მოჩალისფრო კერამიკის ფრაგმენტები და ბედენური კულტურისათვის დამახასიათებელი სამკუთხედისებური ორნამენტით შემკული შავად ნაპრიალები ყურიანი ჭურჭელი. ყორღანი ძველი წელთაღრიცხვით III ათასწლეულის II ნახევარით თარიღდება. მეორე ყორღანის ქვაყრილი საშუალო და დიდი ზომის კლდის ფლეთილიქვებისგან  შედგებოდა . დასაკრძალავი ორმო მიწის ზედაპირიდან 1 მეტრის სიღრმეზე მდებარეობდა. ყორღანში აღმოჩნდა მორუხო შავი კერამიკის ფრაგმენტები, ბრინჯაოს ხუთკოპიანი საკინძი, ბრინჯაოს ღილი და მძივი. თარიღდება გვიანდელ ბრინჯაოს ხანის ადრეული ეტაპით (ძველი წელთაღრიცხვით XV-XII საუკუეებით). საჯოგეზე გათხრილია აგრეთვე ადრეფეოდალური ხანის ორი სამარხი. ერთი ნაგები იყო ქვის თხელი ფილებით. ორივეში მიცვალებულები დაკრძალული იყვნენ ქრისტიანული წესით - გულაღმა, გაშოტილად, თავით დასავლეთისკენ. გათხრები ჩატარდა ასევე 2001-2003 და 2015-2016 წლებში.

## ლიტერატურა
*ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 825 

კატეგორია:თბილისის არქეოლოგიური ძეგლები
საჭურველი

**საჭურველი** — სამხედრო აღჭურვილობა, რომელიც ძირითადად თბილისში მზადდებოდა. 

თბილისში გამოჭედილი საჭურველი მსოფლიო ბაზარზე მაღალ შეფასებას იმსახურებდა. შუა საუკუნეებში თბილისში სპილოს ძვლით ინკრუსტირებულ კაპარჭებსაც ამზადებდნენ. მხატვარ გ. გაგარინს თბილისის კოლორიტის გადმოსაცემად ბაზარში ხმლით ვაჭრობის სცენა აქვს ასახული, რომელსაც ახლავს წარწერა: 

ქართული ბულატი ( საუკეთესო ხარისხის ფოლადი) თბილისში მზადდებოდა, რასაც დოკუმენტებთან ერთად ხმალ-სატევრებზე ქართულ, რუსულ და სხვა ენებზე შესრულებული უამრავი წარწერა ადასტურებს. ქართული ბულატი იმდენად პოპულარული იყო, რომ მიხეილ ლერმონტოვმა მას ლექსები მიუძღვნა. კავკასიაში ფოლადის საუკეთესო ოსტატი გ. ელიზარაშვილი თბილისში მუშაობდა. მისი დამზადებული ხმალ-სატევარი იმდენად კარგი იყო, რომ კავკასიის მთის ხალხებსა და ირანელ მეზობლებს ხმალ-სატევრებს თბილისიდან აწვდიდნენ. თვით შამირის მიურიდები ამ თბილისელი ოსტატის გამოჭედილი ხმლით იცავდნენ კავკასიას, სწორედ ამიტომ მიხეილ ვორონცოვი მკაცრად ამოწმებდა, რომ თბილისიდან შამილისათვის საჭურველი არ მიეწოდებინათ. რუსეთის მთავრობა ცდილობდა ქართული ხმალ-სატევრების დამზადების საიდუმლო თვითონ შეესწავლა. ცნობილი რუსი მეტალურგის პ. ანოსოვის ცნობით, ბულატი ჩვენს დროში თავისი ძველი ღირებულებებით მხოლოდ იაპონიაში, ჩინეთში, სპარსეთში, ბუხარაში, თურქეთსა და საქართველოში შემოინახა. 

გ. ელიზარაშვილს ხმალ-სატევრის ჭედვის საიდუმლო მემკვიდრეობით ჰქონდა მიღებული და თავის შვილებს, ყარამანსა და ეფრემს, გადასცა. მათი მოღვაწეობა ემთხვევა იმ პერიოდს როდესაც რუსეთში საუკეთესო ხმალ-სატევრების დამზადებას იმდენად სერიოზული ყურადღება ექცეოდა, რომ მის მოგვარებას თვით იმპერატორი ნიკოლოზ I ხელმძღვანელობდა. ამ საქმეში ჩართული იყვნენ ფინანსთა მინისტრი ე. კანკრინი და გენერალი ივანე პასკევიჩი, რომელიც სხვებზე უკეთ ერკვეოდა კავკასიურ საჭურველში. საჭურველის დამზადების საიდუმლოს გაცემა უდიდეს დანაშაულად ითვლებოდა, მიუხედავად ამისა პოლიციის ზეწოლით ყარამან ელიზარაშვილი იძულებული გახდა მათთვის გადაეცა ქართული ბულატის დამზადების საიდუმლო. ხმალ-სატევრის დამზადების შესასწავლად თბილისში გამოგზავნეს ზლატოუსის ქარხნის მოწინავე ოსტატები. გამოჭედილი ხმლები იმპერატორს გაუგზავნეს. ყარამანი დააჯილდოვეს ანას ლენტით კისერზე სატარებელი ოქროს მედლით „სასარგებლოსათვის“ და 1000 ჩერვონეცით (ოქრო) ხოლო მისი შეგირდები — 500-500 ჩერვონეცით. გენერალი პასკევიჩი აღნიშნავდა: 

 

გარდა ხმლებისა, თბილისში XVIII საუკუნეში საუკეთესო თოფის წამალი, ქვემეხები, მორტირები და ყუმბარები მზადდებოდა.

## ლიტერატურა
*ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 881.

კატეგორია:სამხედრო ისტორია
ქართული მედიცინის ისტორიის მუზეუმი

**ქართული მედიცინის ისტორიის მუზეუმი** — მუზეუმი თბილისში, შეიქმნა 1963 წელს, ხოლო ოფიციალურად გაიხსნა 1967 წელს. მუზეუმის შექმნის ინიციატორი იყო ქართული მედიცინის ისტორიის კვლევის ერთ-ერთი ფუძემდებელი მიხეილ შენგელია, რომელსაც საქმიანი დახმარება გაუწიეს ვ. ჟღენტმა, კ. ერისთავმა, პ. ქავთარაძემ, გ. მარუაშვილმა და სხვა.

## ისტორია და აღწერა 
თავდაპირველად მუზეუმი განთავსდა XII საუკუნის ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლის — ლურჯი მონასტრის შენობაში, 1989 წლიდან კი გადავიდა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტის კორპუსში.

მუზეუმში დაცულია 19 000-ზე მეტი საექსპოზიციო და საარქივო ერთეული: პირადი ფონდები, საარქივო მასალა, არქეოლოგიური მონაპოვრები, ეთნოგრაფიული მასალა, ხელოვნების ნიმუშები (ლადო გუდიაშვილის, უჩა ჯაფარიძის და სხვა ნახატები, ქანდაკებები), ძველი სამედიცინო აპარატურა (რუსეთის იმპერიაში პირველი რენტგენისა და ფიზიოთერაპიული აპარატები), სამედიცინო სარუტუალო და მაგიური დანიშნულების ნივთები, სამედიცინო ხელნაწერები, სამკურნალო მცენარეების ჰერბარიუმები, ანთროპოლოგიური მასალა, 40-ზე მეტი ექსპედიციის ეთნოლოგიური მასალები, ინგლისურენოვანი სამედიცინო და ძველი უნიკალური წიგნების ბიბლიოთეკა და სხვ.

ქართული მედიცინის ისტორიის მუზეუმი მედიცინის ისტორიის მუზეუმთა ევროპული ასოციაციის წევრია, აქვს მჭიდრ საერთაშორისო კონტაქტები. აქ მომზადდა სამედიცინო ინფორმაციის ანალიტიკური ცენტრის, მთარგმნლობითი ბიუროს და სხვა საინტერესო პროექტები. 

მუზეუმის დირექტორი 1963-1995 წლებში იყო მიხეილ შენგელია, ხოლო 1995 წლიდან დღემდე დირექტორია რამაზ შენგელია.

## გალერეა

Museum of Georgian medicine 51.jpg|მუზეუმის დარბაზი
Museum of Georgian medicine 52.jpg|მუზეუმის დარბაზი
Museum of Georgian medicine 54.jpg|ვარძიის აფთიაქის მულაჟი
Museum of Georgian medicine 43.jpg|ექიმის კაბინეტი
Museum of Georgian medicine 34.jpg|ადამიანის ნერვული სისტემის მულაჟი
Museum of Georgian medicine 41.jpg|სამედიცინო ნივთები
Museum of Georgian medicine 48.jpg|რეცეპტები
Museum of Georgian medicine 40.jpg|სამკურნალო მცენარეები
Museum of Georgian medicine 65.jpg|სამედიცინო ხელსაწყოები
Museum of Georgian medicine 33.jpg|მამაკაცის ითიფალური ქანდაკებები

## ლიტერატურა 
## რესურსები ინტერნეტში
*მიხეილ შენგელიას სახელობის ქართული მედიცინის ისტორიის მუზეუმი

კატეგორია:თბილისის მუზეუმები
კატეგორია:მედიცინის ისტორია
კატეგორია:1963 წელს დაარსებული მუზეუმები
გიორგი ქართველიშვილი (მხატვარი)

**გიორგი ვახტანგის ძე ქართველიშვილი** (დ. 30 მარტი, 1919, თბილისი, — გ. 16 მარტი, 1982, თბილისი) — ქართველი მხატვარ-კერამიკოსი. საქართველოს დამსახურებული მხატვარი (1966). დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო სამხატვრო აკადემია (1948). 1954 წლიდან ეწეოდა პედაგოგიურ მოღვაწეობას (1970 წლიდან — პროფესორი). ქართველიშვილი იყო სამხატვრო აკადემიის სასწავლო-შემოქმედებითი სახელოსნოს დაარსების (1957) ერთ-ერთი ინიციატორი და ხელმძღვანელი. ნამუშევრები: რელიეფური პანო „უხვი მოსავლის ოსტატები“ (1953; ქაშანური, სურათების ეროვნული გალერეა), შადრევანი „სამაია“ (თანაავტორები ნ. ალექსიძე, თ. ჭყონია, ბრინჯაო 1958, სკვერი შოთა რუსთაველის სახელობის მოედანთან), „ხალხური“ (დოქი ჭიქით, 1963), „ჩიტი“ (დოქი ფიალით, 1964, ორივე — თიხა, შავკრიალა, კუსკოვოს კერამიკის მუზეუმი, მოსკოვი) და სხვა.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია „თბილისი“, გვ. 883, თბ., 2002.
## რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:დაბადებული 30 მარტი
კატეგორია:დაბადებული 1919
კატეგორია:გარდაცვლილი 16 მარტი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1982
კატეგორია:თბილისში დაბადებულები
კატეგორია:ქართველი მხატვრები
კატეგორია:ქართველი კერამიკოსები
კატეგორია: თბილისის   სახელმწიფო სამხატვრო აკადემიის კურსდამთავრებულები
გ
იუდაიზმი თბილისში

**იუდაიზმი თბილისში** — იუდაიზმს თბილისში მრავალსაუკუნოვანი ისტორია აქვს. საუკუნეების მანძილზე თბილისში წარმოდგენილი იყო არა მარტო ტრადიციული (რაბინული, თალმუდისტური), არამედ სექტანტური, კარაიმული იუდაიზმიც. ერთი არაბულენოვანი ისტორიკოსის ცნობით, თბილისში ბაღდადელმა აბუ იმრან მუს ალ-თიფლისიმ ჩამოაყალიბა იუდაისტური სექტა.

თბილისში წარმოდგენილია იუდაიზმის  ე.წ. სეფარადული ტრადიცია. ქართველი ებრაელების გარდა ამავე ტრადიციას მიჰყვებოდა კიდევ ორი ებრაული თემი — „ყუბელები“ (მთიელი იუდეველები) და „ლახლუხები“ (სპარსეთიდან იმიგრირებული იუდეველები), რომლებიც თბილისში გამოჩნდნენ XIX საუკუნეში. ამავე დროს განეკუთვნება იუდაიზმის განსხვავებული  აშკენაზური ტრადიციის მიმდევარ ევროპელ ებრაელთა თემის გაჩენა. აღნიშნული თემების რელიგიური ცხოვრების ცენტრი იყო სინაგოგა, რომლის რაოდენობაც თბილისში იცვლებოდა. ამჟამად აქ მოქმედებს ორი სინაგოგა - ერთი მცირე, აშკენაზების და ერთი დიდი, სეფარადებისა, სადაც ხორციელდება იუდეველთა ცხოვრებისრიტუალური მხარის ორგანიზაცია გახსნილია რიტუალის დაცვით დაკლული საკლავს სპეციალური მაღაზია.

იუდაიზმის მიმდევართა ტრადიციის ერთ-ერთი გამოხატულებაა ებრაული სასაფლაოები, სადაც შემონახულია მრავალი ებრაული ეპიტაფია, რომლებიც სხვა საინტერესო მასალასთან ერთად საინტერესოა მრავალეროვანი თბილისის ყოფისა და ისტორიის შესწავლისათვის.  უკანასკნელ წლებში ებრაელთა „ალიასთნ“ დაკავშირებით იუდაიზმის მიმდევართა რაოდენობა თბილისში საგრძნობლად შემცირდა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:იუდაიზმი საქართველოში
კატეგორია:თბილისის ისტორია
სამასი არაგველის ბაღი

**სამასი არაგველის ბაღი** — მდებარეობს ცხელი თბილისის გოგირდის წყლების აბანოების ზონაში,  1932 წელს ამ ადგილის კეთილმოწყობის  დროს იპოვეს წარწერიანი საფლავის ქვა, რომელიც VIII საუკუნეს მიეკუთვნება.  ბაღი მოეწყო ე.წ. ყოფილი, „საზამთროს მოედანზე“ ბაღის ტერიტორია თანდათან გაფართოვდა როგორც ქვემოთ, ისე ზომოთ და დაიჭირა 3,6 ჰა ფართობი. ბაღის მოპირდაპიე მხარეს დგას „სამასი არაგველის მემორიალი“. 1972 წელს ბაღს ჩაუტარდა რეკონსტრუქცია და კეთილმოწყობა (არქიტექტორი ნ. მგალობლიშვილი).

## ლიტერატურა
კატეგორია:თბილისის ბაღები და პარკები
ქარავანთუფროსი

**ქარავანთუფროსი** — ქარავანბაში, საქონლის შემოტანა-გატანის ორგანიზატორი ქალაქში. თბილისში საქონლის შემოტანა-გატანა უმთავრესად ქარავნებით ხდებოდა. ქარავნები, ჩვეულებრივ, აქლემებისგან, ზოგჯერ კი — ცხენის, ჯორის, ვირის და ხარისგანაც კი იყო შედგენილი. მრავალრიცხოვან ქარავანში რამდენიმე ათეული კაცი ერთიანდებოდა. ქარავნის მოგზაურობას ქარავანთუფროსი მეთაურობდა. მას თავისი ხელქვეითი მოხელეებიც ჰყავდა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თბილისის ისტორია
სამასპინძლო

**სამასპინძლო** — ერთ-ერთი ყველაზე ტიპური და საყოველთაოდ გავრცელებული, ნატურალური გამოსაღები ფეოდალურ საქართველოში, კერძოდ, თბილისში. სამასპინძლო ვალდებულებას გლეხობა იხდიდა როგორც საკუთარი ბატონისათვის, ისე სახელმწიფოსათვის. ხელისუფლების წარმომადგენელთა თუ „უცხო სტუმრის“ სასარგებლოდ. სამასპინძლო ვალდებულების სიმძიმეს განსაზღვრავდა. „სტუმართა“ რაოდენობა და სტუმრების ხანგრძლივობა. თავდაპირველი სამასპინძლო უშუალოდ პასუხობდა სახელწოდებას და, შესაბამისად საგანგებო გამოსაღები იყო. მოგვიანებით იგი რეგულარულ გადასახადად იქცა, რამდენადაც მას უშუალო საბაბის — „სტუმრობის“ გარეშეც ახდევინებდნენ მოსახლეობას. საბატონო სამასპინძლომ ბატონყმობის გაუქმედებამდე შემოინახა თავი, სახელმწიფოსა, სამასპინძლომ  კი არსებითად სამეფო ხელისუფლების გაუქმების დროიდან შეწყვიტა არსებობა.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია „თბილისი“, გვ 772, თბ., 2002. 

კატეგორია:ბატონყმობა
უმეკი

**უმეკი** — დიდვაჭარი, მონღოლთა წყალობით აყვავებული მედროვე. 1242 წლიდან დამკვიდრა თბილისში. მან მოახერხა და შეიძინა უზარმაზარი ქონება. სიმდიდრის წყალობით დიდი გავლენა მოიპოვა არისტოკრატთა ფენებში. უმეკს თბილისში წმინდა გიორგის სომხური ეკლესია აუშენებია, იგი ეკლესიის პატრონადაც მოიხსენება.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია „თბილისი“, გვ. 861, თბ., 2002 წელი.

კატეგორია:თბილისის ისტორია
დავით ბატონიშვილის სასახლე

**დავით ბატონიშვილის სასახლე** — გიორგი XII-ის ძის, დავით ბატონიშვილის სასახლე თბილისში, მდებარეობდა გარეთუბანში, მტკვრის მარჯვენა ნაპირთან ახლოს (გადაჰყურებდა მტკვარს), ახლანდელი მარი ბროსეს ქუჩის მარცხენა მხარეს. 

სიონისა და ანჩისხატის ეკლესიებს შორის მდგარი (XVII-XVIII სს.) სამეფო სასახლე აღა-მაღმად-ხანის შემოსევას შეეწირა. მისი აღდგენა ვერ შეძლეს ვერც ერეკლე II-მ და ვერც გიორგი XII-მ. რუსეთის იმპერიის მიერ აღმოსავლეთ საქართველოს სამეფოს გაუქმების (1801) შემდეგ დანგრეული სასახლის სამშენებლო მასალა რუსეთის ხელისუფლებამ თბილისში მშენებარე სხვადასხვა საუწყებო შენობის აგებას მოახმარა. ამის გამო დავით ბატონიშვილმა რუსეთის ხელისუფლებას პროტესტი განუცხადა, მაგრამ უშედეგოდ. როგორც ჩანს, ამან გადააწყვეტინა მას ახალი სასახლის აგება. მშენებლობა, სამშენებლო ხარჯის ნუსხის მიხედვით, 1801 წლის 8 მაისს დაუწყიათ:  (სცსია, ფ. 1448, საქ. №5964). 

კავკასიის მთავარმართებელმა პავლე ციციანოვმა 1803 წელს ქართლ-კახეთის სამეფო ოჯახის წევრები და მათი თანმხლები ქართველი თავადაზნაურობა რუსეთში ძალდატანებით გადაასახლა. მათ შორის იყო დავით ბატონიშვილიც, რის გამოც მის მიერ დაწყებული სასახლის მშენებლობა დაუსრულებელი დარჩა. დავით ბატონიშვილის სასახლე დატანილია თბილისის 1809 წლის  ე. წ. ბანოვის გეგმაზე №9-ით „Дворецъ Царсвича Давида Георгиевича (Незаконченной стройкой)“. 1838 წლის 20 ივნისს თბილისის გარეთუბნის ნაწილის გეგმაზე, როდესაც ეწოდება „Часть планагорода Тифлиса называемого Гаретубанью, с показаниемъ на...“ №59-ით დატანილია მართკუთხა ფორმის ვიწრო შენობა (1809 წლის გეგმაზეც დავით ბატონიშვილის სასახლე მართკუთხა ფორმითაა დატანილი). თანდართულ განმარტებაში აქვს წარწერა: „Каменный двухъэтажный домъ, бывшего Царевича Давида“, №60-ით დატანილია სასახლის კუთვნილი ქვით ნაგები სამზარეულო, ხოლო №61-ით თანადროულ განმარტებაში მოხსენიებულია მეჩეთი, რაც ერთადერთი ცნობაა გარეთუბანში XIX ს-ში მუალიმანური სალოცავის არსებობის შესახებ. გეგმაზე უკვე ამ დროისთვის დავით ბატონიშვილის სასახლის მიმდებარე ტერიტორია სხვადასხვა დანიშნულების შენობებს ეკავათ (მესანგრეთა ყაზარმები და სხვ.). XIX საუკუნის II ნახევარში გარეთუბნის ინტენსიურმა გაშენიანებამ აღნიშნულ ადგილს მთლიანად შეუცვალა გარეგანი სახე.

## ლიტერატურა
* გეგია ლ., გარეთუბანში მდგარი დავით ბატონიშვილის სასახლის ისტორიისათვის „ხელოვნება“, 1998, №2;
*  

კატეგორია:თბილისის ისტორია