open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ჭორმეშავის ხატის კომპლექსი

**ჭორმეშავის ხატის კომპლექსი** — საკულტო ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭორმეშავში. შეიცავს დარბაზს, საწოლას და ორ საზარეს. დარბაზი ფიქლით ნაშენი, გეგმით ოთხკუთხა ნაგებობაა. ჩრდილოეთ ნაწილით მიწაშია შეჭრილი. ნახევრად დანგრეულია, სახურავი ჩაქცეულია. შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. კარი სწორკუთხაა. დარბაზის შუაში კერაა. მის გარშემო ქვის სკამებია. სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხეში სიპის სამწირველოა. დასავლეთ კედელში დატანებულია პატარა თახჩა, დარბაზის ჩრდილოეთ ნაწილი ამაღლებულია და საკოდის დანიშნულებას ასრულებდა. საწოლი დარბაზის აღმოსავლეთითაა. ესაა ფიქლით ნაშენი, გეგმით ოთხკუთხა ნაგებობა, რომელიც სანახევროდ მიწაშია ჩამჯდარი. შესასვლელი ჩრდილო-დასავლეთიდანაა. დასავლეთ კედლის გაყოლებაზე გრძელი ქვის სკამია. სამხრეთ კედელთან კერაა მოწყობილი. ორფერდა სახურავი ჩაქცეულია. დარბაზსა და საწოლას შორის ჯვრის კარია. ჯვრის კარის ჩრდილოეთით ორი საზარეა, ორივე მათგანი ფიქლით ნაშენი კოშკისებრი ყრუ ნაგებობაა. ორივეს საფეხუროვანი პირამიდისებრი გადახურვა აქვს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
კოტაძეურის კომპლექსი

**კოტაძეურის კომპლექსი** — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩინთის ჩრდილოეთით, 6 კილომეტრზე, მდინარე არაგვისა და ივრის ხეობების დამაკავშირებელ ძველ გზაზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. კომპლექსში შედის კოშკი, ნანგრევებად ქცეული რამდენიმე ნაგებობა და გალავანი. შენობები ნაგებია ნატეხი ქვით. კოშკი სწორკუთხაა (4,2 x 3,5 მეტრი), შემორჩენილია მისი სამი სართული. პირველი სართული ნანგრევებითაა ამოვსებული. მეორე სართულზე, დასავლეთით, მოზრდილი სარკმლის ნაშთია. შემორჩენილია სართულშუა გადახურვის ხის ძელების ღრმულები. გალავანი არაწესიერი მოხაზულობისაა (30 x 20 მეტრი), შემორჩენილია ფრაგმენტულად.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის კოშკები
ლიწინის ეკლესია

**ლიწინის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭერემის შესასვლელში. განეკუთვნება ადრინდელ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია. სამხრეთიდან თანადროული მინაშენი აქვს, რომელიც ეკლესიის კორპუსს წყობით უკავშირდება. შენობა ნაგებია რიყის ქვითა და შირიმით. ძლიერაა დაზიანებული: ჩამონგრეულია ეკლესიისა და მინაშენის გადახურვა, კედლების ზედა ნაწილები დაფარულია მცენარეებით.

შესასვლელი ეკლესიას სამხრეთიდან, მინაშენიდან აქვს. კარი ორივე მხრიდან თაღოვანია.

ეკლესიის თითქმის კვადრატული დარბაზი აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული შვერილი აფსიდით (შიდა ზომები ღერძებზე: – 8,6x 5,3 მეტრი), რომელშიც სამი მაღალი, თაღოვანი სარკმელი ყოფილა გაჭრილი. შემორჩენილია სამხრეთი სარკმელი და ცენტრალური სარკმლის სამხრეთი წირთხლი. ჩრდილოეთ სარკმლის ადგილზე კედელი დანგრეულია. სარკმლების თაღები, როგორც ეს შემორჩენილი ნაწილებიდან ჩანს, ნალისებრი ყოფილა.

დარბაზის გრძივ კედლებზე თითო ერთსაფეხურიანი პილასტრია, რომლებიც შესაბამის კედლებს ორ არათანაბარ ნაწილად ყოფენ (აღმოსავლეთ ნაწილი 1 მეტრით ნაკლებია დასავლეთისაზე). სამხრეთ კედელში, შევიწროებული, თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი.

სამხრეთ მინაშენი გეგმით სწორკუთხაა. აღმოსავლეთიდან დასრულებულია ნალისებრი აფსიდით (შიდა ზომები აფსიდის ჩათვლით: სიგრძე – 5,7 მეტრი, სიგანე – 2,4 მეტრი). მინაშენში შესასვლელი სამხრეთი კედლის დასავლეთ ნაწილშია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:გურჯაანის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ჭოპორტის ხატის ეკლესია

**ჭოპორტის ხატის ეკლესია** —  არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭოპორტის აღმოსავლეთით, ტყით დაფარულ ფერდობზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია რიყის ქვისა და ნატეხი ქვის ირეგულარული წყობით. ჩამოშლილია სახურავის საფარი და ლავგარდანი. კედლების ზედა ნაწილი და საპირე წყობა დაზიანებულია. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარი ბრტყლადაა გადახურული. აღმოსავლეთით, ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე, თარაზულად გადახურული ვიწრო სარკმელია. მეორე ასეთივე სარკმელი დასავლეთ კედლის ზედა ნაწილშია, სარკმლის ქვემოთ, კედლეზე, ტრაპეზია მიშენებული. დასავლეთ კედელს 0,25 მეტრ სიმაღლის საფეხური გასდევს. ეკლესიის ფასადები სადაა. სამხრეთ და დასავლეთის ფასადებზე თითო მწვანედ მოჭიქული ქვაა ჩასმული. კედლებზე აქა-იქ შემორჩენილია შირიმის თაროსებრი ლავგარდნის ფრაგმენტები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ხარხეთის საცხოვრებელი სახლი

**ხარხეთის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხარხეთის ცენტრალურ ნაწილში. ეკუთვნის ი. გვიანაშვილს. აგებულია ნატეხი ქვით. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. სახლი ორსართულიანია. სართულშუა გადახურვა და სახურავი ხის კოჭებზეა მოწყობილი. სახურავი ბრტყელია, მიწურბანიანი. პირველი სართულის სამხრეთის ფასადს გადახურული აივანი გასდევს. კოჭების დატვირთვა მრგვალ და ოთხკუთხა ხის სვეტებზეა გადატანილი. სვეტებს სვეტისთავები აგვირგვინებს. ზოგიერთი სვეტი ქვის ფილაზე დგას. ერთი ფანჯარა დასავლეთ კედელშია, ორი სწორკუთხოვანი კარი და ორი ფანჯარა აივანზე გამოდის. პირველი სართული წნული ტიზრებით სამ ნაწილადაა გაყოფილი. სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში - კერა, ხოლო ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში - გომური. აივნის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხეში თონეა. მეორე სართულის სამხრეთის ფასადი გახსნილია. აღმოსავლეთ კედელში. რელიეფის შესაბამის დონეზე, განიერი შესასვლელია. კალოს იატაკი მის წინ მდებარე პირველი სართულის აივნის ბანის დონეზეა. აღმოსავლეთ კედლეში ერთი ნიშია, ჩრდილოეთისაში - ოთხკუთხა ღიობი. დასავლეთ კედელში - ასეთივე ღიობი და ერთი ნიში. კალო სამეურნეო საჭიროებისათვისაც იყო განკუთვნილი. აქ ინახავდნენ საქონლის საკვების მარაგს, სამეურნეო იარაღსა და ჭირნახულს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
თავადი ბეღლისანგელოზის ჯვარი

**თავადი ბეღლისანგელოზის ჯვარი** — საკულტო ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხახაბოს ჩრდილო-აღმოსავლეთით. მაღალი კლდის თავზე. ხატის კომპლექსში შედის ბეღელი, საქვაბე და საზარე. ბეღელი ფიქლის მშრალი წყობით ნაშენი, გეგმით ოთხკუთხა ნაგებობაა. შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. კარის გვერდით მცირე ზომის თახჩაა დატანებული. აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებში თითო სარკმელია. შენობა გადახურულია ორფერდა, ოთხსაფეხურიანი სახურავით. საქვაბე გეგმით ოთხკუთხაა და ბეღელზე დასავლეთიდანაა მიშენებული. ნაგებია ფიქლის მშრალი წყობით. შესასვლელი აღმოსავლეთიდან აქვს. სამხრეთ კედელში ორი სარკმელია. ჩრდილოეთ კედელთან კერაა. სათავსის შუაში გადახურვის გასამაგრებლად ორი ბოძია აღმართული. გადახურვა ბრტყელია, ბანური. საზარე საქვაბიდან დასავლეთით, ათიოდე მეტრზეა, შემაღლებულ ადგილას. ფიქლის მშრალი წყობით ნაშენი კოშკისებრი ყრუ ნაგებობაა. ზედა ნაწილში გამოყვანილია თაღი, რომელშიც ზარი კიდია. სახურავი ორფერდაა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ჩინთის ყველაწმინდის ეკლესია

**ჩინთის ყველაწმინდის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩინთის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ბერიანთ ხევის მარჯვენა ნაპირზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია (4,5 x 2,7 მეტრი), ნაგებია წვრილი ნატეხი ქვით. დაზიანებულია: ჩამონგრეულია გადახურვა, მონგრეულია კედლების ზედა ნაწილები. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. აღმოსავლეთით, ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე, ვიწრო, სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი, რომლის გვერდებზე თითო პატარა ნიშია. ერთი სწორკუთხა სარკმელი დასავლეთ კედელშია, ეკლესიას გარს აკრავს ნატეხი ქვით ნაგები, დაბალი გალავანი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ხახმატის ციხე-სახლი

**ხახმატის ციხე-სახლი** —  არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხახმატში, არდოტის ხეობის ზედა წელში, ხეობაზე გამავალი გზიდან 400 მეტრზე. ნასოფლარ ძველ ხახაბოში. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ეკუთვნის ვაჟა მინდიკაურს. ციხე-სახლი სამსართულიანია, ნაგებია ნატეხი ქვით. სახურავი და სართულშუა გადახურვა ჩაქცეულია. პირველ სართულზე შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი დასრულებულია ნახევარწრიული თაღით. აღმოსავლეთ კედლეში მეორე კარია გაჭრილი.სამხრეთ კედელში სამი ნიში და ერთი სათოფურია. ამ სართულს საქონლის სადგომად იყენებდნენ. მეორე სართულის აღმოსავლეთ კედლეში თაღოვანი კარია. სამხრეთ კედელში სარკმელი, ხოლო ჩრდილოეთისაში - ორი სათოფური, დასავლეთისაში - დიდი ნიში. ეს სართული საცხოვრებელი იყო. მესამე სართულის აღმოსავლეთ კედელში ერთი ნიში და სამი სათოფურია, სამხრეთ კედელში - ნახევარწრიული თაღით დასრულებული განიერი სარკმელი და ორი სათოფრი. დასავლეთ კედლის შემორჩენილ ნაწილში ორი სათოფური და ერთი სალოდეა, ჩრდილოეთ კედელში - კარი და ორი სათოფურია. მესამე სართულო სათავდაცვოა. ციხე-სახლს მიწურბანიანი სახურავი და ხის კოჭებზე გამართული სართულშუა გადახურვა ჰქონია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ფხოველის ცხენიჭამიას ეკლესია

**ფხოველის ცხენიჭამიას ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ფხოველის აღმოსავლეთით 1 კილომეტრზე, ტყეში, ცხენიჭამიად წოდებულ ადგილას. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია (5X3,5 მეტრზე). თითქმის მთლიანად დანგრეულია. შემორჩენილი კედლები დაახლოებით 1,5-2 მეტრ სიმაღლეზე დგას; ინტერიერი 1-1,5 მეტრ სიმაღლეზე ამოვსებულია მიწითა და ქვებით. ეკლესიის შიგნით ხეებია ამოსული. 

შენობა ნაგები ყოფილა საშუალ ზომის რიყის ქვითა და აგურით. ეს უკანასკნელი, როგორც ჩანს, მოგვიანებით გამოუყენებიათ ეკლესიის აღდგენისას.

ერთადერთი შესასვლელი ეკლესიის დასავლეთიდან ჰქონია (შემორჩენილია კარის სამხრეთი წირთხლი საურდულე ხვრელით). აღმოსავლეთით ეკლესია დასრულებული ყოფილა ნახევარწრიული აფსიდით (შემორჩენილია გვერდების მცირე ნაწილები), რომლის ჩრდილოეთ გვერდში ერთი თაღოვანი ნიშაა. გრძივ კედლებზე შემორჩენილია აგურით ნაწყობი კამარის ქუსლის ნაშთები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:გურჯაანის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
დარჩეთის წმინდა ესტატეს ეკლესია

**დარჩეთის წმინდა ესტატეს ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ დარჩეთის დასავლეთით 1 კილომეტრზე, სასაფლაოზე. სავარაუდოდ განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია (4,9x3,5 მეტრი), ნაგებია რიყის ქვით. კარ–სარკმელთა ღიობები გამოყვანილია აგურით. 2001–2002 წლებში ეკლესია სოფლის მოსახლეობამ დაუდევრად აღადგინა – რის გამოც თავდაპირველი სახე შეცვლილი აქვს. ეკლესია გარედან შებათქაშებული და შეთეთრებულია.

შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი შიგნით სწორკუთხაა, გარედან – თაღოვანი. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომელშიც თაღოვანი სარკმელი და ორი პატარა კვადრატული ნიშაა. დარბაზი გადახურულია ხის კამარით (აღდგენილია). იატაკი ცემენტითაა მოლესილი.

ეკლესია გადახურულია ღარისებრი კრამიტით დაბურული ორკალთა სახურავით, რომელიც დასავლეთ კედლიდან დაახლოებით 1 მეტრითაა გადმოშვერილი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:გურჯაანის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ჭალის ჯვარი

**ჭალის ჯვარი** — საკულტო ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხახმატის სამხრეთ-დასავლეთით, გზის პირას. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. შენობას კოშკის ფორმა აქვს. ნაგებია ნატეხი ქვით. ქვედა ნაწილი მასიურია, ზედა ნაწილში ერთი სართულია. შესასვლელი სამხრეთ-აღმოსავლეთ კედელშია, მიწიდან 2 მეტრ სიმაღლეზე. კარი ნახევაწრრიული თაღითაა დასრულებული. დანარჩენი კედლები ყრუა. გარედან შესასვლელის ზემოთ, კედლის წყობიდან გამოშვერილია ირმის რქა. შენობას ორფერდა, საფეხუროვანი სახურავი ჰქონია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ფხოველის წამებულის ეკლესია

**ფხოველის წამებულის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ფხოველის შუაში. შემორჩენილია რიყის ქვით ნაშენი კედლის მცირე ნაწილი (სიმაღლე 1,5 მეტრი), ეკლესიის მახლობლად მიწაში რამდენიმე ქვევრია ჩაფლული.

## ლიტერატურა
კატეგორია:გურჯაანის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ფხოველის წმინდა ელიას ეკლესია

**ფხოველის წმინდა ელიას ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ფხოველის განაპირას. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზული ყოფილა. შემორჩენილია აფსიდის ფრაგმენტი 9სიმაღლე 1-1,5 მეტრი), რომელიც უხეშად დამუშავებული ქვითა და აგურითაა ნაგები. ეკლესიის კედლები მიწის პირამდე დანგრეული. გეგმა არ იკითხება. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:გურჯაანის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ჩინთის ნამოსახლარი

**ჩინთის ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩინთში, მდინარე არაგვის მარცხენა ნაპირას, საკარმიდამო ნაკვეთზე. განეკუთვნება ძველი წელთაღრიცხვით მეოთხე ათასწლეულის პირველ ნახევარს და განვითარებულ შუა საუკუნეებს. 

1986-1988 წლებში ძეგლი გათხარა ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი რ. რამიშვილი). ნამოსახლარზე საცხოვრებელი და სამეურნეო ნაგებობები არ დადასტურდა. აღმოჩნდა ნამოსახლარისთვის დამახასიათებელი მასალა: ქვედა კულტურულ ფენაში (ძველი წელთაღრიცხვით მეოთხე ათასწლეულის პირველი ნახევარი) — თიხის ჭურჭლის ნატეხები, ირმის რქის თოხები, სატარე ნახვრეტებით, ობსიდიანისა და კაჟის იარაღი, მინიატურული სანაყები, ხელსაფქვავები, ცხოველთა ძვლები, შემკული რელიეფური ორნამენტით, კერამიკის ნატეხები და სხვა, ზედა კულტურულ ფენაში (განვითარებული შუა საუკუნეები) — მოჭიქული თიხის ჭურჭლის ნატეხები და კვირისტავი. აღმოჩენილი მასალა ინახება არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
გორისყანის სამაროვანი

**გორისყანის სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხახმატში, მდინარე გუდანისჭალის ხეობაში. სოფლის განაპირას, სამხრეთით, მდინარის მარცხნივ მაღალ ნაპირზე. განეკუთვნება X-XII საუკუნეებს. 1973 და 1989 წლებში ძეგლი გათხარა ისტორიის,არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის ჟინვალის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. სამაროვანზე გათხრილია ქვისსამარხები და ამოშენებულკედლიანი სამარხები. დაკრძალვის წესი ქრისტიანულია. აღმოჩნდა მინის ინკრუსტირებული მძივები, ბრინჯაოს სასაფეთქლე რგოლები, გეომეტრიული ორნამენტით გრავირებული ბრტყელი სამაჯურები, ბეჭდები, ჭვირული ბალთები, სარკეები, აბზინდა, მშვილდსაკინძები, რკინის დანები და ისრისპირები, ვერცხლის რგოლები და სხვა. ერთ სამარხში გამოვლინდა გახვრეტილი და საკიდად გამოყენებული ვერცხლის არაბული მონეტა. მოპოვებული მასალა ინახება არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ჭერემის კვირიკეს ეკლესია

300px|მინი
**ჭერემის კვირიკეს ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭერემის ჩრდილო–დასავლეთით 2 კილომეტრზე, გორაზე. ითვლება ჭავჭავაძეების საგვარეულო სალოცავად. ადგილობრივი მოსახლეობის გადმოცემით აგებულია XIX საუკუნის ბოლოს.

შენობა გეგმით სწორკუთხაა (4,85x3,8 მეტრი), აფსიდით და უსარკმლო. ნაგებია რიყისა და ნატეხი ქვით. შესასვლელი მოწყობილი აქვს ჩრდილოეთ კედლის დასავლეთ კიდეში. კარი სწორკუთხაა. აღმოსავლეთ კედელში ორი ოთხკუთხა ნიშაა. ერთი მსგავსი ნიშა ჩრდილოეთ კედელშიცაა. ჩრდილო–აღმოსავლეთ კუთხეში დგას ტრაპეზი.

ეკლესია გადახურულია ხის ორფერდა სახურავით, რომელიც კრამიტითაა დაბურული. სახურავის კეხის დასავლეთ ბოლოში ხის დიდი ჯვარია აღმართული.

## ლიტერატურა
კატეგორია:გურჯაანის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ჩირდილელიანთკარის ეკლესია

**ჩირდილელიანთკარის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩირდილელიანთკარის განაპირას, აღმოსავლეთით. განეკუთვნება XlX საუკუნეს. ეკლესია დარბაზულია (8 x 6,4 მეტრი), ნაგებია რიყისა და ნატეხი ქვით, ტლანქად. შესასვლელი სამხრეთ კედლის დასავლეთ კიდეშია. კარი თარაზულადაა გადახურული. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული ღრმა აფსიდია. აფსიდის ღერძზე უჩვეულოდ დაბალი სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის სამხრეთით, იატაკის დონეზე, ფართო თაღოვანი ნიშია. ეკლესიის სამხრეთ კედელში ორი თაღოვანი სარკმელია, დასავლეთ კედელში - ერთი. ეკლესიის დარბაზი შესამჩნევად მოკლეა. გადახურულია ნახევარწრიული კამარით, რომელიც ერთ შეკიდებულ საბჯენ თაღს ეყრდნობა. ინტერიერი შელესილი და შეთეთრებულია. ფასადები დასრულებული იყო თაროსებრი ლავგარდნით (შემორჩენილია მცირე ნაწილი). ეკლესია გადახურული იყო ღარიანი კრამიტით. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XIX საუკუნის ეკლესიები
ჭერემის თასი

**ჭერემის თასი** — არქეოლოგიური ძეგლი, რომელიც აღმოჩნდა XX საუკუნის 90-იანი წლების დასაწყისში, გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭერემის სავარგულებში, მდინარე ჭერმისხევის მარცხენა ნაპირზე. განეკუთვნება VI-VII საუკუნეებს.

თასი ვერცხლისაა (პირის დიამეტრი – 1201 მილიმეტრი, სიმაღლე – 37 მილიმეტრი, პირის სისქე – 4 მილიმეტრი, წონა – 382,1 გრამი). მის გარეპირზე ყოფითი სცენა, რთველია გამოსახული. იგი მდიდრულადაა შემკული დაბალი რელიეფური ორნამენტებით. გარეპირზე ფონი მოოქრულია, რელიეფი კი ვერცხლისფერშია დატოვებული. თასის ძირზე წრეში ჩასმული ტახის თავია გამოსახული. წრიდან, ერთმანეთის მოპირდაპირედ, ამოზრდილია ორი ვაზი. ვაზის ყლორტებით შექმნილი ორნამენტული წრეები, რომლებშიც ვაზის ფოთლები ან ყურძნის მტევნებია ჩასმული, თასის მთელ გარეპირს ფარავს. ვაზის რტოებს შორის ორი მამაკაცის ფიგურაა, ორი სხვადასხვა ფრინველი, ორი მელა და კურდღელია გამოსახული. მამაკაცთაგან ერთს მოხრილი სასხლავი დანა უჭირავს და მტევნის მოჭრას აპირებს. მეორესაც ხელი მტევნისკენ აქვს გაწვდილი, ზურგზე კი გიდელი ჰკიდია. ფრინველთაგან ერთ-ერთი (თუთიყუშის მსგავსი) ყურძენს კენკავს. თასს პირისკიდეზე შემოუყვება მძივების რიგი, ქვემოთ კი — ზოლიანი ენები.

თასი ფორმითა და რელიეფური სახეებით სასანური ირანის პერიოდსა და ამავე კულტურულ წრეს განეკუთვნება, მაგრამ სასანური თასებისაგან განსხვავებით ჭერემისხევის თასის ფსკერზე გამოსახულია ორმაგ წრეში ჩასმული, მოოქრული, ტოლმკლავა, ეგრეთ წოდებული ბოლნური ჯვარი, რომელიც მკვეთრადაა გამოყოფილი თასის პრიალა ზედაპირზე.

თასი გვიან სასანური ტორევტიკის ბრწყინვალე ნიმუშია. მისი დამზადების ადგილი უცნობია. ის შეიძლება დამზადებული იყოს, როგორც ცენტრალური ირანის სახელოსნოებში, ისე სხვაგანაც, მათ შორის საქართველოშიც.

## ლიტერატურა
კატეგორია:გურჯაანის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ყიტაანის მოდველაურის ეკლესია

**ყიტაანის მოდველაურის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ყიტაანის აღმოსავლეთით 2 კილომეტრზე. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს.

შემორჩენილია აფსიდის ნაწილი (სიმაღლე დაახლოებით 3 მეტრი), ისიც შუაში გარღვეულია. ეკლესია დარბაზული ყოფილა ნაგები რიყის ქვითა და კირის ხსნარით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:გურჯაანის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
სალიქოკოს სამაროვანი

**სალიქოკოს სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხახმატის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, 300 მეტრზე, მდინარე გუდანისჭალის მარცხენა ტყიან ფერდობზე. თარიღდება შუა საუკუნეებით. 1973 წელს ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის ჟინვალის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ ჩაატარა მცირე გათხრები. აღმოჩნდა ერთი ქრისტიანული ქვისსამარხი, რომელშიც ჩონჩხი და ინვენტარი არ დადასტურდა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ბებრისციხის ნამოსახლარი

**ბებრისციხის ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩინთის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, 400-500 მეტრზე. თარიღდება განვითარებული შუა საუკუნეებით. 1986-87 წლებში გათხარა ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (რაზმის ხელმძღვანელი ივ. წიკლაური). გათხრილია გალავნით შემოზღუდული სამი საცხოვრებელი და ერთი სამეურნეო სათავსი. სათავსები გეგმით ოთხკუთხაა, განლაგებულია ტერასულად. მათი შემორჩენილი კედლები ნაგებია კლდის კარგად დამუშავებული ქვით (დუღაბზე). გამოვლინდა კერები, ხარო, საწნახელი, ქვევრი და ბინური გადახურვის საყრდენი ბოძების ქვის ბალიშები. სათავსებში იატაკი მიწატკეპნილია, ხოლო ერთგან მოგებულია ფილები. ნამოსახლარის სამხრეთით დგას კლდის დამუშავებული ქვით ნაგები სწორკუთხა კოშკი. შემორჩენილია მისი მხოლოდ ერთი სართული. შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს. კარის პირდაპირ, აღმოსავლეთ კედელში, ხუთი ნიშია, ჩრდილო კედელში - ერთი. სამხრეთ კედელთან ქვის საფეხურია. ნამოსახლარის ჩრდილო-დასავლეთით, 9 მეტრზე, დგას კედელი (სიგრძე 3,9 მეტრი, სისქე 1,15 მეტრი, სიმაღლე 8 მეტრი), რომელშიც, სხვადასხვა დონეზე, ძელების საყრდენი ორ-ორი ბუდეა შემორჩენილი. კედლის ზედა ნაწილში ვიწრო ღიობია. გათხრებისას აღმოჩნდა მოუჭიქავი და მოჭიქული თიხის ჭურჭლისა და ხელსაფქვავის ნატეხები, თიხის კვირისტავი. ქვის ორი სალესი, რომლებიც ინახება არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ჩირდილისხევის ნამოსახლარი

**ჩირდილისხევის ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის მდინარე გუდანისჭალის მარჯვენა შენაკადების, ჩირდილისხევისა და ოხერხევის წყალგამყოფ ქედზე, სოფლიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით, 1 კილომეტრზე. თარიღდება შუა საუკუნეებით. ნამოსახლარზე შემორჩენილია ოთხკუთხა კოშკის ნაშთი და ბუჩქნარით დაფარული მოზრდილი ნასახლარი ორმო.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ჩირდილის ღვთისმშობლის ჯვარი

**ჩირდილის ღვთისმშობლის ჯვარი** — საკულტო ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩირდილის განაპირას, ტყიან ფერდობზე. ხატის კომპლექსში შედის საქვაბე, ბეღელი, კვრივი და საზარე. საქვაბე სიპი ქვის მშრალი წყობით ნაშენი, გეგმით ოთხკუთხა ნაგებობაა. შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს. კარი სწორკუთხაა. კარის გვერდით თახჩაა. ორფერდა სახურავი ჩაქცეულია. აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლის კიდეებში ოთხკუთხა საკვამლე ხვრელებია. სამხრეთ კედლის მთელ სიგრძეზე ხის გრძელი სკამია. ბეღელი გეგმით ოთხკუთხაა, ნაგებია სიპი ქვის მშრალი წყობით და გადახურულია ფიქლის ორფერდა სახურავით. შესასვლელი აღმოსავლეთიდანაა. შიგნით სამხრეთ ნაწილი უკავია საკოდეს. იგი ორადაა გაყოფილი და განკუთვნილი იყო მარცვლეულისა და ხორბლის შესანახად. სათავსის შუაში საცეცხლურია, რომლის ზემოთაც რკინის ჯაჭვი კიდია. დასავლეთ კედელზე მიდგმულია ხის გრძელი სკამი და მოჩუქურთმებული ტაბლა. გარედან შესასვლელის წინ მოსწორებული ადგილია, რომელსაც ბეღლის კარს უწოდებენ. კვრივი ოთხკუთხა სვეტის მსგავსი, სიპი ქვის მშრალი წყობით ნაშენი მასიური ნაგებობაა, მიდგმულია დარბაზის ჩრდილო-დასავლეთ კედელზე. საზარე სვეტის მსგავსი ოთხკუთხა ნაგებობაა. დგას დარბაზის დასავლეთით. ნაშენია სიპი ქვის მშრალი წყობით. საზარის დასავლეთით, მთის ფერდობზე კიდევ ერთი მსგავსი ნაგებობაა, რომელსაც თავზე ოთხკუთხა ფორმის გრძელი ქვა (წოწოლა) ადევს. ამ ნაგებობის ქვევით ეგრეთ წოდებული დობილთ კოშკია. იქვე ახლოს ჯვრის ტყეა, რომელსაც სოფლის სასაფლაო აკრავს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ჯიმითის წმინდა გიორგის ეკლესია

**ჯიმითის წმიმდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჯიმითში. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. 
## აღწერილობა
ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია რიყის ქვით, აგურით და კირის ხსნარით. შიგნით და გარედან შელესილ-შეთეთრებულია. ეკლესიის შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარი თაღოვანია და შიგნიდან საფეხურით შეღრმავებულ სწორკუთხა არეშია ჩასმული. აღმოსავლეთით საკურთხევლის ნახევარწრიული აფსიდია, თაღოვანი სარკმლით და მის ორივე მხარეს მდებარე თითო ოთკუთხა ნიშით. საკურთხეველი დარბაზისგან გამიჯნულია კანკელით, რომელიც აფსიდიდან დაახლოებით 1 მეტრით  წინწამოწეულია.  კამარა სხმულია ცილინდრული ფორმისა. დასავლეთ კუთხეებში პილასტრებია,  ჩრდილოეთ კედელში, აფსიდის მხართან ახლოს პატარა ოთხკუთხა  ნიშა. სამხრეთ კედელში თაღოვანი სარკმელია: ერთი სარკმელი დასავლეთ კედელშიცაა. იგი საკმაოდ მცირე ზომისაა და იმდენად მაღლაა „ატანილი“,  რომ მისი ღიობის ნაწილი  კამარის წვერის ზემოთაა ასული. ეკლესიას გრძივი ფასადები ორ-ორი საფეხურით შეღრმავებული თაღოვანი არითაა დანაწევრებული. დასავლეთ ფასადზე, სარკმლის ქვემოთ,  აგურით გამოყვანილი ჯვრის რელიეფური გამოსახულებაა. დასავლეთ ფრონტონის წვერზე დადგმულია დაბალი, აგურის ოთხწახნაგა სამრეკელო პირამიდული სახურავით. 1990-იანი წლების ბოლოს ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ ჩატარებული რემონტის დროს,  ეკლესია გარედან ცემენტით შელესეს  და კრამიტით გადახურეს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:გურჯაანის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ხარისთავის წმინდა გიორგის ეკლესია

**ხარისთავის წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭერემის სამხრეთ-აღმოსავლეთით 5-6 კილომეტრზე. ხშირი ტყით დაფარულ მაღალ მთაზე. ნასოფლარ ხარისთავის ტერიტორიაზე. გადმოცემით, სოფლიდან მოსახლეობა დიდი ხნის წინ აყრილა და სოფელ ახაშენში ჩასახლებულა. 

## აღწერილობა
ეკლესია დარბაზულია. განეკუთვნება განვითარებულ შუა საუკუნეებს. ნაგებია სხვადასხბა ზომის ლოდებით, ნატეხი ქვითა და კირის დუდაბით. გარეთა კუთხეები ამოყვანილია ტლანქად დამუშავებული შირიმით. ძლიერ დაზიანებულია: აყრილია სახურავის საფარი და ზედ მცენარეულობაა ამოსული, გარედან კედლების ზედა ნაწილებში,  ჩამოშლილია  სანაპირე წყობა, დარბაზულია კამარა, აღმოსავლეთ კედელს, სარკმლის ძირიდან მიწამდე ფართო ბზარი დაუყვება. ლავგარდნის მცირე ნაწილი მხოლოდ ჩრდილოეთ ფასადზეღაა შემორჩენილი. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარი ქვიშაქვის ბრტყელი ქვით. თარაზულადაა გადახურული. ეკლესიის შიდა სივრცე  აღმოსავლეთით დასრულებულია არაწესიერი ნახევარწრის ფორმის აფსიდით, რომლის ღერძზე მოწყობილა გარეთკენ შევიწროებული,  თარაზულად გადახურული სარკმელი. სარკმლის ფარეთა ღიობი შირიმის ქვითაა გამოყვანილი. ზემოთკენ ოდნავ შევიწროებულია და გადახურულია ერთ ქვაში გამოკვეთილი ნახევარწრიული თაღით. ეკლესიის სხვა სარკმელი არა აქვს, რის გამოც ინტერიერი საკმაოდ ჩაბნელებულია. აფსიდის ორივე გვერდში ორ-ორი საშუალო ზომის სწორკუთხა ნიშაა. აფსიდი გადახურული კონქით, რომლის თაღის ქუსლებთნ გამოყოფილია წყობიდან ოდნავ შვერილი, თაროსებრი იმპოსტები. კონქის თაღი და დარბაზის კამარა ნახევარწრიული ფორმისაა. შიგნით  კედლები მობათქაშებული ყოფილა. აღმოსავლეთ ფასადზე  სარკმლის გადამხურავ ქვაზე, ამოკვეთილია პატარა,  ტოლმკლავა ჯვარი. კედლები ნაწყობი თაროსებრი ლავგარდნით. ეკლესია როგორც ჩანს, დაბურული იყო კრამიტით. ეკლესიის აღმოსავლეთით, დაახლოებით 15 მეტრზე, შემორჩენილია  სხვადასხვა ნაგებობის ნაშთები. აქვე ქვითკირით ნაშენი ორგანაყოფილებიანი საწნახელია მახლობლად, მიწაში. ჩაფლულია რამდენიმე ქვევრი. 

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:გურჯაანის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ხახმატის საცხოვრებელი სახლი

**ხახმატის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხახმატის ცენტრალურ ნაწილში. ეკუთვნის ხირჩილა ალუდაურს. განეკუთვნება XIX საუკუნეს. შენობა სამსართულიანია, ტერასულბანიანი. ნაშენია ნატეხი ქვით, წყობა მშრალია.  სახლის პირველ სართულს დასავლეთიდან მინაშენი აქვს. ამ სართულზე შესასვლელი სამხრეთიდანაა. ხის სვეტებიანი დერეფნიდან. დერეფნის ჩრდილოეთ კედლეში გაჭრილი კარი დახურულ კორიდორში გადის, ხოლო დასავლეთ კედელში გაჭრილია მინაშენში გასასვლელი. ეზოში იარათი და საკვები ინახება. ეზოს დასავლეთ კედელში გაჭრილი გასასვლელიც მინაშენში გადის, ჩრდილოეთ კედელში მთავარი ოთახის კარია. ოთახი წნული ტიხრით ორადაა გაყოფილი. აღმოსავლეთით საქონლის სადგომია, დასავლეთით - ადამიანისა. ჩრდილოეთ ნაწილში საცხვრეა.

მინაშენი ორი იზოლირებული სათავსისგან შედგება: სამხრეთისა ცხენებისა და ხარების სადგომია, ჩრდილოეთ სათავსი - რძისა და რძის პროდუქტების შესანახი. დასავლეთ კედელში ერთი სარკმელია. მეორე სართულს შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. პირველი სართულის ბანიდან. ჭერხო კაპიტალური კედლით ორადაა გაყოფილი. მის აღმოსავლეთ ნაწილში წინათ მამაკაცთა საცხვორებელი იყო. ამ ნაწილში ჭირნახულსაც იანახავდნენ. სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხეში კერაა. აღმოსავლეთ კედელში, კერასთან ახლოს - კვამლის გასასვლელი სარკმელი. მეორე სართულის ბანის ჩრდილოეთ ნაწილზე დაშენებულია ძნის, თივის, ჩალისა და სამეურნეო იარაღის შესანახი ფარდული. სამხრეთით ფარდული გახსნილია და მის წინ კალოა. სახლის სართულები ერთმანეთს საძრომითა და გადასატანი ხის კიბით უკავშირდება. სართულშუა გადახურვა და ბრტყელი მიწურბანიანი სახირავი ქვის მასიურ ბურჯზე და ხის სვეტებზეა დაყრდნობილი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ჯიმითის პირველი ეკლესია

**ჯიმითის პირველი ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჯიმითში, გეთიანთსაყდრებად წოდებულ ადგილზე. განეკუთვნება განვითარებულ შუა საუკუნეებს. 
 
## აღწერილობა
ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია ნატეხი ქვითა და კირის ხსნარით. ინტერიერში შემორჩენილია ნალესობის კვალი. დაზიანებულია: ჩმოშლილია საბურავი და ლავგარდანი, მონგრეულია სამხრეთ-დასავლეთი კუთხე და ჩრდილო-დასავლეთ კუთხის ზედა ნახევარი. ეკლესია გეგმით ასიმეტრიულია. სამხრეთი კედელი ჩრდილოეთ კედელზე ოდნავ მოკლეა. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი თაღოვანია. აღმოსავლეთით ღრმა ნალისებრი აფსიდია, რომელშიც სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი.  სარკმლის ჩრდილოეთით ორი, სამხრეთით კი ერთი ოთკუთხა ნიშაა, აფსიდს ერთსაფეხურიანი ჩამოსაჯდომი შემოუყვება. დარბახის სახმრეთ კედელში ერთი ოთკუთხა ნიშაა. შიგნით ეკლესიას ცილინდრული კამარითაა გადახურული. დასავლეთ კედელში ოთკუთხა სარკმელია გაჭრილი.     

## ლიტერატურა
კატეგორია:გურჯაანის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ჩალაუბნის ეკლესია

**ჩალაუბნის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩალაუბნის ჩრდილო-დასავლეთით  3,5 კილომეტრზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია.  ნაგებია რიყის მსხვილი ქვითა და ნატეხი ქვით. კონსტრ. ადგილებში გამოყენებულია კვადრატული აგური. ინტერიერი კირით არის შელესილ-შეთეთრებული. დაზიანებულია სანახევროდაა ჩამოქცეული კამარა,  ჩამოშლილია კრამიტის  საბურავი და კედლების საპირე ქვების დიდი ნაწილი, ჩამონგრეულია ლავგარდანი. ეკლესიაში შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარი თაღოვანია. კარის ზემოთ ერთი ბრტყლად გადახურული პატარა სარკმელია. აღმოსავლეთით ნახევარწრიულ აფსიდში, ერთი შეისრული სარკმელია, რომლის ორივე მხარეს თითო პატარა ნიშაა. აფსიდი გადახურულია არაწესიერი ფორმისს სხმული კონქით. კამარის შემორჩენილი ნაწილიც სხმულია, ტლანქი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:გურჯაანის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
იგორ ნარმანია

**იგორ ნარმანია** (დ.  25 მარტი, 1947, სოფ. ილორი, ახლანდ. ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტი — გ. 4 იანვარი, 2010, სენაკი) — ქართველი სპორტსმენი (სამბო) და პოლიტიკური მოღვაწე. სსრ კავშირის სპორტის ოსტატი (1974). საქართველოს და საბჭოთა კავშირის მრავალგზის ჩემპიონი ძიუდოში. საქართველოს რესპუბლიკის პირველი მოწვევის უზენაესი საბჭოს წევრი (1990–1991).

## ბიოგრაფია 
დაიბადა 1947 წლის 25 მარტს ოჩამჩირის რაიონის სოფელ ილორში.

დაამთავრა სენაკის სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკუმი. 1970 წლიდან იყო  აღნიშნული ტექნიკუმის მასწავლებელი, საქართველოს რესპუბლიკური სპორტული დაოსტატების სკოლის სენაკის ბაზის მწვრთნელი ძიუდოში, სენაკის საბავშვო სპეციალური სასპორტო სკოლის მწვრთნელი.

უმაღლესი განათლება მიიღო დნეპროპეტროვსკში, შემდეგ — სოხუმის სუბტროპიკული მეურნეობის ინსტიტუტში. მოღვაწეობდა თბილისის სპორტული დაოსტატების სკოლაში.

1987 წლის 31 იანვარს ხობის რაიონის სოფლებში საგვიჩიოსა და ჭალადიდში (ახლანდ. საბაჟო) მომხდარი წყალდიდობის დროს გადაარჩინა ათობით ადამიანი. 1989 წლიდან ჩაბმული იყო ეროვნულ მოძრაობაში. იყო სენაკში პოლიტიკური მოძრაობა „მრგვალი მაგიდა — თავისუფალი საქართველოს“ თავმჯდომარე. იყო პრეზიდენტის ზვიად გამსახურდიას რწმუნებული დასავლეთ საქართველოში.

## რესურსები ინტერნეტში
*იგორ ნარმანია  — საქართველოს პარლამენტის ოფიციალური საიტი
*იგორ ნარმანია — საქართველოს  პარლამენტის ეროვნული  ბილიოთეკა
*სენაკში იგორ ნარმანიას სახელობის ტურნირი გაიმართა
*იგორ ნარმანიას ხსოვნისადმი მიძღვნილი ტრადიციული ტურნირი სენაკში

## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 25 დეკემბერი
კატეგორია:დაბადებული 1949
კატეგორია:საქართველოს რესპუბლიკის I მოწვევის უზენაესი საბჭოს წევრები
კენჭანის ეკლესია

**კენჭანის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩირიკის დასავლეთით, 400 მეტრზე, მთის ფერდობზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია (6,1 x 5,4 მეტრი), ნაგებია ნატეხი ქვით. გადახურვა და კედლების ზედა ნაწილი ჩამონგრეულია. სწორკუთხა შესასვლელი სამხრეთიდანაა. აღმოსავლეთით  სწორკუთხა საკურთხეველია. აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებში თითო სწორკუთხა სარკმელია, ჩრდილო და სამხრეთ კედლებში - თითო სწორკუთხა ნიში. ეკლესიას სამხრეთით მინაშენი ჰქონია (იკითხება მხოლოდ გეგმა).

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ჩუბინიანთკარის წმინდა გიორგის ეკლესია

**ჩუბინიანთკარის წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩუბინიანთკარის სამხრეთ-დასავლეთით, 100 მეტრზე, ტყეში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია (4,3 x 3 მეტრი), ნაგებია სხვადასხვა ზომის რიყის ქვით. ძლიერ დაზიანებულია: ჩამოშლილია გადახურვა და კედლების ზედა ნაწილები. ორივე მხრიდან ბრტყლად გადახურული შესასვლელი დასავლეთიდანაა. აღმოსავლეთით, ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე, სწორკუთხა სარკმელია, რომლის სამხრეთით მცირე ზომის ორი ნიშია. კედლები შიგნით და გარედან შელესილია. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ჩირიკის ეკლესია

**ჩირიკის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩოხელნის ჩრდილოეთით, საქართველოს სამხრეთით, გზის პირას. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. მოგვიანებით, ეკლესიის აღდგენის დროს, გრძივი კედლები აუმაღლებიათ, რის შედეგადაც მნიშვნელოვნად შემცირდა სახურავის კალთების დახრილობა. 1982 წელს, განაახლეს ფიქლის სახურავი. ეკლესია დარბაზულია (6,4 x 5,5 მეტრი), ნაგებია ნატეხი ქვით. ორივე მხრიდან ბრტყლად გადახურული შესასვლელი ჩრდილოეთიდანაა, თითო სწორკუთხა სარკმელი - აღმოსავლეთით და დასავლეთით, რომლებსაც საფეხურებად დამუშავებული რაფა აქვთ. ინტერიერი განივი კედლით ორ ტოლ ნაწილადაა გაყოფილი. კედელში გაჭრილია ორი თაღოვანი კარი. აღმოსავლეთით, სწორკუთხა საკურთხევლის ცენტრალურ ნაწილში, კუბური ტრაპეზი დგას. განივ ფასადებზე შემორჩენილია თავდაპირველი, თაროსებრი ლავგარდნის მცირე ნაწილი. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ციხიანის ეკლესია

**ციხიანის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ციხიანის განაპირას, აღმოსავლეთით. განეკუთვნება XVI-XVII საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია (4,7 × 3,7 მეტრი), ნაგებია სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვით. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარი მოზრდილი ქვითაა გადახურული. სწორკუთხა საკურთხევლის აღმოსავლეთ კედელში გაჭრილია შეისრული სარკმელი, რომლის წინ მართკუთხა ქვის ტრაპეზი დგას. საკურთხევლის ჩრდილო კედელში სწორკუთხა ნიშია. ასეთივე ნიში სამხრეთ კედელშიცაა, მასში სათოფურია მოწყობილი. თითო სათოფურია დასავლეთ და ჩრდილო კედლებშიც. კედლებზე, შიგნით და გარეთ, შემორჩენილია ბათქაშის ფრაგმენტები. ფასადები სადაა, მხოლოდ აღმოსავლეთის ფასადზე, სარკმლის ზემოთ, მცირე ზომის ჯვარია ჩაკვეთილი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XVI საუკუნის ეკლესიები
ქოდალოს წმინდა გიორგის ეკლესია

250px|მინი|ქოდალოს წმინდა გიორგის სახელობის ეკლესია
**ქოდალოს წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლის გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქოდალოს აღმოსავლეთით 1 კილომეტრზე. შემაღლებულ ადგილებზე.

ნაგებობა ქრონოლოგიურად განსხვავებულ სამს სამშენებლო ფენას შეიცავს. შენობის ნაწილთაგან ყველაზე ძველია საკურთხევლის შვერილისა და სამხრეთ კედლის ქვედა ნაწილები, რომელიც მოზრდილი ზომის რიყის ქვის სწორხაზოვანი რიგებითაა ნაწყობი და სავარაუდოდ IX-X საუკუნეებს შეიძლება მივაკუთვნოთ. მომდევნო ფენა, რომელიც გვიანდელ შუა საუკუნეებში ჩატარებული აღდგენითი სამუშაოების დროინდელია. რიყის წვრილი ქვისა და თავდაპირველი ფენისგან წყობის ხასიათით მნიშვნელოვნად განსხვავდება. ამ დროისაა დასავლეთი და ჩრდილოეთ კედლების ქვედა ნახევარი; კედლების ზედა ნაწილები და გადახურვა აგურისაა და XIX საუკუნეს მიეკუთვნება. ინტერიერი შელესილი ყოფილა (ნალესობა შემორჩენილია დასავლეთ კედლებზე).

ეკლესია დარბაზულია (10,2X6,62 მეტრზე), აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული შვერილი აფსიდით, რომლის გარეთა კედელი აფსიდის შიდა მოხაზულობას იმეორებს. ერთადერთი შესასვლელი ეკლესიას სამხრეთიდან აქვს. კარი ნახევარწრიული თაღითაა გადახურული და ორივე მხრიდან კედლის შეღრმავებულ არეშია ჩასმული (გარეთაა შეღრმავება სწორკუთხა, შიდა-თაღოვანი).

აფსიდში აგურით ნაწყობი, თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ორივე მხარეს თითო ნიშაა. სამხრეთით ნიშა თაღოვანია, ჩრდილოეთით-სწორკუთხა. საკურთხევლის შუაში გეგმით კვადრატული ტრაპეზი დგას. საკურთხევლის ბაქანი, რომელიც მთლიანად აგურითაა მოგებული, დარბაზის იატაკის მიმართ საფეხურთა შემაღლებული და ცენტრში ნახევარწრიული ამბიონი აქვს. აფსიდი გადახურულია კონქით. იგი მთლიანად აგურისაა. კონქის თაღი ქვის მასიურ, თაროსებრ კრონშტაინებს ეყრდნობა.

დარბაზის გრძივი კედლები ორ-ორი თაღითაა დანაწევრებული. თაღებს აღმოსავლეთ წყვილში თითო თაღოვანი სარკმელია. ერთი თაღოვანი სარკმელი დასავლეთითაცაა. დარბაზი გადახურულია აგურით ნაწყობი კამარით. იგი ეყრდნობა ორ საბჯენ თაღს, თაღები-კრონშტაინებს, რომლებიც, ისევ როგორც კონქის თაღის კრონტაინები. საფლავის ქვებისგანაა გამოთლილი (ქვებზე შემორჩენილია ეფიტაპიების ნაშთი). კამარა და საბჯენი თაღები ტლანქადაა აწყობილი და მშვილდისებრი ფორმა აქვს. აღმოსავლეთ ფასადზე საკურთხელის სარკმელს ქვის ფილა ხურავს.

სამხრეთ ფასადზე, ერთ დონეზე, მიწიდან დაახლოებით 1,3 მეტრ სიმაღლეზე სამი პატარა თაღოვანი ნიშაა. ორი მათგანი კარის მარჯვნივაა, ერთი-მარცხნივ. კარი კედლის მცირედ შეღრმავებულ არეშია მოქცეული, რომელსაც აგურის ხერხულა წყობით გამოყვანილი სამსაფეხურიანი ფრიზი აგვირგვინებს. დასავლეთ ფასადზე თაღოვანი სარკმელი კედლის ირიბად შეჭრილ შეღრმავებაში ზის და ფიცრული , ბრტყელი გადახურვა აქვს. ფრონტონის არეში აგურის წყობის შეღრმავებით მარტივი ჯვარია გამოსახული. დასავლეთ კედელზე აგურის პატარა სამრეკლოა დადგმული.  იგი გეგმით კვადრატულია. კვადრატის თვითოეულ კუთხეში თითო სწორკუთხა ბურჯია, რომლებსაც ნახევარწრიული თაღები ეყრდნობა. სამრეკლოს აგურისავე პირამიდული სახურავი აქვს. ეკლესიას აგურის საფეხუროვანი ლავგარდანი ჰქონია.

XX საუკუნის 90-იან წლებში ადგილობრივმა მოსახლეობამ ეკლესია აღადგინა, რის შედეგადაც მას მთლიანად დაუკარგეს თავდაპირველი სახე - მოანგრიეს სამრეკლო. ეკლესიის კედლების გარედა მიაშენეს აგურის სქელი ფენა, რის შედეგადაც ეს შენობა უჩვეულო უსახური იერი მიიღო.

## ლიტერატურა
კატეგორია:გურჯაანის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:IX საუკუნის ეკლესიები
ციხისუბნის ღვთისმშობლის ეკლესია

**ციხისუბნის ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ციხისუბნიდან სამხრეთ-დასავლეთით 0,5 კილომეტრზე. თარიღდება განვითარებული შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია (8,4 x 5,2 მეტრი), ნაგებია სხვადასხვა ზომის რიყის ქვით. გარეთა კუთხეებისა და კონსტრუქციული ნაწილების წყობაში გამოყენებულია შირიმისა და ქვიშაქვის დამუშავებული ქვები. ძლიერ დაზიანებულია. ჩამონგრეულია კამაროვანი გადახურვა და კედლების მნიშვნელოვანი ნაწილი. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარი შიგნით თაღოვანია, გარედან არქიტრავით (ჩამოვარდნილია) ყოფილა გადახურული. ქვაზე ლილვით შემოფარგლული თანაბარი სიდიდის ორი წრეა, რომლებშიც დაბალი რელიეფით თითო ტოლმკლავა ჯვარია გამოსახული. აღმოსავლეთით, ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე, თაღოვანი სარკმელია, რომლის ორივე მხარეს თითო მცირე სწორკუთხა ნიშია. სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, ტრაპეზია მიდგმული. საკურთხევლის კონქს ნახევარწრიული ფორმის თაღი აქვს. დარბაზის გრძივ კედლებზე სხვადასხვა სიგანის ორ-ორი პილასტრია, რომლებსაც კამარის საბჯენი თაღები ეყრდნობოდა. კედლების დაზიანების გამო სარკმლების კვალი აღარ ჩანს. გარედან ეკლესიის შემორჩენილი კედლები სადაა. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
თხილობისჭალის სამაროვანი

**თხილობისჭალის სამაროვანი** — არქეოლოგიული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის მდინარე არაგვის შენაკადის, მდინარე ზემო ჯახის მარჯვენა ნაპირზე, თხილობისჭალაში. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს. 1971 წელს, ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის ჟინვალის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი რ. რამიშვილი) ქვისსამარხების შემთხვევით აღმოჩენასთან დაკავშირებით ჩაატარა საცდელი გათხრები. სამარხეული ინვენტარი არ აღმოჩნდა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ჩირდილის წმინდა გიორგის ჯვარი

**ჩირდილის წმინდა გიორგის ჯვარი** — საკულტო ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩირდილის ქვემოთ, წიფლის ტყეში. ხატის კომპლექსში შედის დარბაზი, საკოდე, საზარე და საქვაბე. დარბაზი რიყის ქვით მშრალად ნაშენი, გეგმით ოთხკუთხა ნაგებობაა, რომელიც სამი მხრიდან სანახევროდ მიწაშია ჩადგმული. სწორკუთხა შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს. შესასვლელის წინ ტერიტორია მოტკეპნილია და ყორითაა შემოვლებული. კარის გვერდით, კედელზე, მიდგმულია ფიქლის მოგრძო სკამი. დარბაზის შუაში კერაა მოწყობილი, რომლის ზემოთ რკინის ჯაჭვი კიდია. დასავლეთ, სამხრეთ და ჩრდილო კედლების გაყოლებაზე ხის სკამებია, კედლებში თახჩებია დატანებული. დარბაზის აღმოსავლეთ ნაწილი საკოდეა. დარბაზი გადახურულია თუნუქის ორფერდა სახურავით. საზარე დარბაზის ჩრდილოეთითაა. ესაა ფიქლით მშრალად ნაშენი კოშკისებრი მასიური ნაგებობა. მისი ზედა ნაწილი ფანჩატურია, მასში ზარი კიდია. საზარის მახლობლად კიდევ რამდენიმე კოშკისებრი ნაგებობა დგას. საქვაბე რიყის ქვითაა ნაგები - მშრალად, გეგმით ოთხკუთხაა. დარბაზის მსგავსად ისიც სამი მხრიდან სანახევროდ მიწაშია ჩადგმული და გადახურულია თუნუქის ორფერდა სახურავით. შესასვლელი ჩრდილო-დასავლეთიდან აქვს. აქვეა გაჭრილი პატარა სარკმელი. ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხის მეორე მხარეს ასეთივე პატარა სარკმელია. საქვაბის შუაში, ორ ბოძს შუა, ცეცხლის დასანთები კერაამ მის ზემოთ საკვამლეა მოწყობილი. კედლებში დატანებულია თახჩები. სამხრეთ კედელთან ხისა და მიწაყრილისგან გაკეთებული მაღალი საწოლი დგას. დარბაზის ჩრდილო-აღმოსავლეთით ქვებით შემოზღუდული ნაგებობის ნაშალია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ჯიმითის მესამე ეკლესია

**ჯიმითის მესამე ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჯიმითის ნასოფლარის ტერიტორიაზე. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს. 

ეკლესია დარბაზულია (7,2 x 4,1 მ). ნატეხია რიყისა და ნატეხი ქვით. ძლიერაა დაზიანებული. შემორჩენილი კედლების მაქსიმალური სიმაღლე 2,6 მეტრია. ინტერიერი 0,5 მეტრ სიმაღლეზე მიწითაა ამოსვსებული. შესასვლელი სამხრეთ კედლის შუაშია. კარი გარედან თარაზულადაა გადახურული. შიგნით თაღოვანია. აფსიდი ნალისებრი ფორმისაა, იგი შუაში განგრეულია და სარკმლის კვალი არ ჩანს. აფსიდის გვერდებში თითო მცირე ზომის ოთხკუთხა ნიშაა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:გურჯაანის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ზედუბნის წმინდა გიორგის ეკლესია

**ზედუბნის წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩალაუბნის ღვინიანთ უბანში. შემორჩენილია მხოლოდ ქვის გროვა. ეკლესიის ადგილზე პატარა ნიშაა აგებული.

## ლიტერატურა
კატეგორია:გურჯაანის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ციხისძირის მეორე კოშკი

**ციხისძირის მეორე კოშკი**, *განძის წმინდა გიორგი* - არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ციხისძირის ზემო უბანში. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. კოშკი გეგმით კვადრატულია (5,9 x 5,9 მეტრი). ნაგებია რიყის ქვით. შემორჩენილია 6 მეტრ სიმაღლეზე. ზედა ნაწილში სათოფურებია. კოშკის სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხე დანგრეულია. მოგვიანებით იგი ამოუშენებიათ და კარი მოუწყვიათ. პირველი სართულის ჩრდილო კედელში თახჩაა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის კოშკები
ციხისძირის პირველი კოშკი

**ციხისძირის პირველი კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ციხისძირის ქვემო უბანში. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. კოშკი ცილინდრულია, ნაგებია ნატეხი ქვით. შემორჩენილია მისი ოთხი სართული (სიმაღლე 10 მეტრი). პირველი სართული ყრუკედლებიანი სარდაფია. კოშკში შესასვლელი დასავლეთიდანაა, მეორე სართულზე, მიწიდან 2,5 მეტრ სიმაღლეზე. კარს ისრული თაღი აქვს, წირთხლებში - საურდულე ხვრელები. ამავე მხარესაა თაღოვანი სარკმელი. კედელში თახჩები და სათოფურებია. კარის პირდაპირ ბუხარია. სართული გუმბათოვანი კამარითაა გადახურული. სამხრეთით, კედლის სისქეში, მოწყობილია მესამე სართულზე ასასვლელი კიბე. ამ სართულზე რამდენიმე თახჩაა. ჩრდილოეთით და სამხრეთით თითო სარკმელია. დასავლეთით ბუხრის კვალი ჩანს. მესამე და მეოთხე სართულების გადახურვა ხის ყოფილა. მეოთხე სართულის მთელ პერიმეტრზე, სხვადასხვა დონეზე, განლაგებულია ორმაგი სათოფურები. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის კოშკები
ციხისძირის სამაროვანი

**ციხისძირის სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ციხისძირის ჩრდილოეთით, 1 კილომეტრზე, ადგილ ცივწყაროზე. თარიღდება Vl საუკუნით. 1984 წელს, ძეგლის დაზვერა ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის ჟინვალის არქეოლოგიური ექსპედიციის რაზმმა (ხელმძღვანელი ზ. კალანდაძე). სამარხეული ინვენტარი მხოლოდ ერთ სამარხში აღმოჩნდა. მოპოვებული მასალა ინახება არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ჭერემის მამა დავითის ეკლესია

300px|მინი
**ჭერემის მამა დავითის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭერემის დასავლეთით, ძველ სასაფლაოზე. განეკუთვნება VI-VII საუკუნეებს.

ძეგლი სამეკლესიიანი ბაზილიკაა, სამმხრივი გარშემოსასვლელით. მისი ჩრდილო და სამხრეთ ფრთები დამოუკიდებელ ეკლესიებს წარმოადგენენ, ხოლო დასავლეთისა – გვერდითი ეკლესიების დამაკავშირებელ დერეფანს. ჩრდილოეთი ფრთის აღმოსავლეთ ბოლოში მოწყობილია უაფსიდო, გეგმით სწორკუთხა სათავსი, რომელიც მხოლოდ მთავარ ეკლესიას უკავშირდებოდა.

შენობა ნაგებია ნაწილობრივ დამუშავებული, ოდნავ წაგრძელებული ქვიშაქვის კვადრების თარაზული წყობით – მცირე დუღაბზე.

ძლიერაა დაზიანებული: თითქმის მთლიანადაა დანგრეული გვერდითი ეკლესიები და მათი დამაკავშირებელი დასავლეთ დერეფანი. მთავარი ეკლესიიდან მთელ სიმაღლეზე მხოლოდ აფსიდია შემორჩენილი: სამხრეთ და დასავლეთ ჩრდილოეთ კედლები კი 2,5–3 მეტრ სიმაღლეზეღა დგანან.

შუა ეკლესია აღმოსავლეთით დასრულებულია ნალისებრი მოხაზულობის აფსიდით, რომელშიც პარალელურწირთხლებიანი, ნალისებრი თაღით გადახურული მაღალი სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის თაღი, ისევე როგორც წირთხლები შირიმითაა გამოყვანილი. აფსიდის კედელს ჩამოსაჯდომი საფეხური გასდევს. აფსიდი გადახურულია წესიერი ფორმის კონქით, რომლის თაღი და წყობის უმეტესი ნაწილი შირიმის ნათალი ქვისაა. კონქის თაღი ნალისებრი მოხაზულობისაა. იგი დაყრდნობილია შირიმისავე იმპოსტებზე, რომელთა პროფილს შეადგენს თარო და ცერად ჩამოკვეთილი სიბრტყე. თაღს ზემოთ აყვანილია მაღალი შვეული კედელი ეგრეთ წოდებული ,,შუბლი“, რომლის უკან, კონქის თავზე, მოწყობილი ყოფილა სამალავი.

მთავარ ეკლესიას ორი შესასვლელი აქვს: სამხრეთიდან და დასავლეთიდან. სამხრეთი კარი შიგნიდან შირიმის ნათალი ქვით ნაწყობი ნალისებრი თაღითაა დასრულებული, გარედან კი თარაზულად ყოფილა გადახურული (ზღუდარი და წყობა მის ზემოთ ჩამოშლილია). დასავლეთიდან კარს გადახურვა ჩამოშლილი აქვს.

მთავარი ეკლესიის ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში ბრტყლად გადახურული კარია, რომელიც ჩრდილო–აღმოსავლეთ სათავსში გადის. იგი ეკლესიის ძირითად კორპუსს წყობით უკავშრდება, სათავსიდან აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლების მცირე ნაწილებიღაა შემორჩენილი. მათგან აღმოსავლეთ კედელზე განიერი ნიშის ნაშთია, რომელიც, როგორც ჩანს, აფსიდის ფუნქციას ასრულებდა; სათავსის სამხრეთ კედელში მოწყობილია მაღალი, ღრმა ნიშა.

ჩრდილოეთ ეკლესიიდან საძირკველიღაა შემორჩენილი.

სამხრეთ ეკლესიის აღმოსავლეთით დასრულებულია ნალისებრი აფსიდით (შემორჩენილია 1,5– 1,8 მეტრ სიმაღლეზე), რომლის ღერძზე სარკმელია გაჭრილი. სამხრეთ კედელში, როგორც შემორჩენილი წყვილი კვადრატი ბურჯის მიხედვით ჩანს, მოწყობილი იყო სამმალიანი შესასვლელი.

გვერდითი ეკლესიების დამაკავშირებელ დერეფანს შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს, რომელიც შენობის ღერძიდან სამხრეთითაა გადაადგილებული.

ეკლესიას დაკბილული ლავგარდანი ჰქონია (შემორჩენილია ფრაგმენტები).

## ლიტერატურა
კატეგორია:გურჯაანის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:VI საუკუნის ეკლესიები
ძველი ოსების კოშკი

**ძველი ოსების კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ძველი ოსების (ახლანდელი - სოფელი ნიკორნა) სამხრეთ-აღმოსავლეთით 500 მეტრზე, მდინარე აბანოსხევის (არაგვის მარცხენა შენაკადი) მარცხენა ნაპირზე. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს. კოშკი გეგმით კვადრატულია (5,5 x 5,5 მეტრი), ნაგებია ნატეხი ქვითა და დუღაბით. დანგრეულია. შემორჩენილია მხოლოდ ერთი სართული, რომელიც მთლიანად ამოვსებულია ნანგრევებით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის კოშკები
ციხისძირის წმინდა ბარბარეს ეკლესია

**ციხისძირის წმინდა ბარბარეს ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ციხისძირის სასაფლაოზე, მდინარე არაგვის მარჯვენა ნაპირზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. 1982 წელს, სპეციალურმა სამეცნიერო-სარესტავრაციო საწარმოო გაერთიანებამ ძეგლზე ჩაატარა სარესტავრაციო სამუშაოები (რესტავრაციის პროექტის ავტორები: ნ. მინდორაშვილი და აკ. შავერდაშვილი). აღდგა კედლების ზედა ნაწილები და გადახურვა. ეკლესია დარბაზულია (4,9 x 4,2 მეტრი), ტლანქად ნაგები სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვით. გარედან თაღოვანი, ხოლო შიგნით ბრტყლად გადახურული შესასვლელი დასავლეთიდანაა. აღმოსავლეთით, შებრტყელებული ნახევარწრის ფორმის აფსიდის ღერძზე, ვიწრო სარკმელია, რომელსაც თარაზული გადახურვა და საფეხურებიანი ძირი აქვს. მსგავსი სარკმელია დასავლეთითაც. აფსიდის გვერდებში თითო პატარა სწორკუთხა ნიშია. ეკლესიის სამხრეთ და ჩრდილო კედლების აღმოსავლეთ კიდეში თითო სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. ეკლესიის ცილინდრული კამარით გადახურული დარბაზი შესამჩნევად მოკლეა. მისი განივი ღერძი გრძივ ღერძს რამდენადმე სჭარბობს. ფასადები სადაა. კედლები დასრულებულია თაროსებრი ლავგარდნით. ეკლესია გადახურულია ფიქლის ორფერდა სახურავით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ადგილის დედის ხატი (წითელი კლდე)

**ადგილის დედის ხატი** — საკულტო ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ წითელი კლდის სამხრეთით, დანგრეული ეკლესიის ადგილზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ნაგებობა გეგმით სწორკუთხაა (3,8 x 3,3 მეტრი), ნაშენია ნატეხი ქვითა და შირიმის პატარა კვადრებით. გადახურვა ჩამოქცეულია. შემორჩენილია 0,6-1 მეტრი სიმაღლის კედლები. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. აღმოსავლეთ კედელში პატარა სწორკუთხა ნიშია, რომელიც საკურთხევლის ფუნქციას ასრულებდა. ხატს გარს აკრავს წრიული ფორმის, რიყის ქვის, მშრალი წყობით ნაგები გალავანი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ბოკორნის ეკლესია

**ბოკორნის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ძველი ოსების (ახლანდელი - სოფელი ნიკორნა) სასაფლაოზე. განეკუთვნება Xlll-XlV საუკუნეებს. თითქმის მთლიანადაა დანგრეული. შემორჩენილია ჩრდილოეთის კედელი (სიმაღლე 3-3,5 მეტრი) და აფსიდის ჩრდილო გვერდის ნაწილი. დანარჩენი კედლები დაშლილია და ნანგრევებადაა ქცეული. ეკლესია ნაგებია რიყის ქვითა და ტლანქად დამუშავებული შირიმით. ნახევარწრიული აფსიდის შემორჩენილ ნაწილში მაღალი ნიშია, რომელსაც შირიმის ერთ ქვაში გამოკვეთილი ბრტყელი თაღი ხურავს. აფსიდს შემორჩა კონქის მცირე ნაწილი. აფსიდის თაღი შირიმის თლილი ქვებით ყოფილა გამოყვანილი. შემორჩენილია თაღის ჩრდილო ქუსლის წყობის ერთი ქვა და შირიმის თაროსებრი იმპოსტი. კამარა პილასტრებზე გადაყვანილ ორ საბჯენ თაღს ეყრდნობოდა. გარედან ჩრდილო კედელი მთლიანად შირიმის სწორკუთხა ფილებითაა შემოსილი, რომელშიც ალაგ-ალაგ რიყის ქვებია ჩართული. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:VIII საუკუნის ეკლესიები
აძივნის ეკლესია

**აძივნის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ წინამხრის სამხრეთით, მაღალი მთის წვერზე. თარიღდება Xlll-XlV საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია (7,3 x 4,9 მეტრი), მიდგმულია ნანგრევებად ქცეული ზურგიანი კოშკის სწორ კედელზე, რომელიც ეკლესიის სამხრეთ ფასადის დასავლეთ ნახევარს მთლიანად ფარავს. ეკლესია ნაგებია სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვის ირეგულარული წყობით. კონსტრუქციულ ნაწილებში გამოყენებულია შირიმიც. ძლიერ დაზიანებულია: დანგრეულია კამარა, კედლების ზედა ნაწილები და ჩრდილო კედელი. შესასვლელი სამხრეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილშია. კარი შირიმით ნაწყობი ნახევარწრიული თაღითაა დასრულებული. აფსიდი შებრტყელებული ნახევარწრის ფორმისაა, განათებულია მცირე ზომის, გარეთკენ მკვეთრად შევიწროებული სარკმლით. მსგავსი ერთი სარკმელია დასავლეთ კედელში. აფსიდის სამხრეთ ნაწილში პატარა თაღოვანი ნიშია. აფსიდის ჩრდილო ნახევარი მონგრეულია. კამარა დაყრდნობილი იყო ერთ საბჯენ თაღზე (შემორჩენილია თაღის სამხრეთ კონსოლი და ქუსლის წყობის ნაწილი). მოგვიანებით კამარის გასამაგრებლად დარბაზის შუაში, მთელ სიგრძეზე, აუგიათ საკმაოდ სქელი (სისქე 0,95 მეტრი) კედელი, რომლის აღმოსავლეთ ნაწილში ვიწრო კარია. ეკლესიის აღმოსავლეთით, ფერდობზე, შემორჩენილია რამდენიმე ნაგებობის ნანგრევები. 

## ლიტერატურა
კატეგორია: დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:VII საუკუნის ეკლესიები