open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ივრეთის წმინდა გიორგის ეკლესია

**ივრეთის წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი,საკულტო ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ივრეთში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში. 
 
ეკლესია ნაგებია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვით სქელ დუღაბზე. მცირე ზომის დარბაზული ეკლესია გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აბსიდით, რომლის ცენტრში ვიწრო სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ძირში ტრაპეზის ქვა დევს. აბსიდის ჩრდილოეთით და სამხრეთ-ით ღრმა, არასწორი ფორმის ნიშებია მოთავსებული. კონქი სფერულია. სატრიუმ-ფო თაღი იმპოსტებს ეყრდნობა. გრძივი კედლები შემორჩენილია 2-3 მეტრის სიმაღლეზე, დასავლეთი კედელი კი უფრო დაბალია. სამხრეთით ერთი სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. სამხრეთ-ის შესასვლელი თაღოვანია. ეკლესიის ფასადები სადაა. ინტერიერში ყრია ჩამონა-შალი ქვები. ეკლესიის გარშემო შემორჩენილია გალავნის ფრაგმენტები.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 121

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
მუგუთის ნაეკლესიარი

**მუგუთის ნაეკლესიარი** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ მუგუთში.

აგებულია შუა საუკუნეებში. სოფლის სასაფლაოზე შემორჩენილია ნაეკლესიარი ქვის გროვის სახით. აქა-იქ შეინიშნება დუღაბიც. ქვა რიყისაა. გეგმა არ იკითხება.

## ლიტერატურა
* შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ისროლისხევის მაცხოვრის ეკლესია

**ისროლისხევის მაცხოვრის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ისროლისხევში. აგებულია გარდამავალ ხანაში.  

ძეგლი ნაგებია ფლეთილი ქვით დუღაბზე. ალაგ-ალაგ წყობა შევსებულია წვრილი ქვით. სწორკუთხა გეგმის დარბაზული ეკლესიის აღმოსავლეთით, კოლოფა საკურთ-ხევლის ცენტრში თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი, რომლის ძირში ტრაპეზის ქვა დგას. ჩრდილოეთით მოთავსებულია სწორკუთხა ნიშა. სფერულ კონქზე გადასვლა ტრომპების საშუალებით ხდება. სატრიუმფო თაღი აბსიდის მხრებს ეყრდნობა. აბსიდის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხეში კი მიშენებულია კიდევ ერთი ტრაპეზის ქვა. ეკლესიის ნახევარცილინდრული კამარის საბრჯენი თაღები კრონშტეინებს ეყ-რდნობა. შემორჩენილია კამარის და თაღების ქვედა წყობა. კონსტრუქციული ნაწილებისათვის გამოყენებულია ქართული აგური.

დარბაზი ნათდება სამხრეთის და დასავლეთის სწორკუთხა სარკმლებით. ჩრდილოეთის შესასვლელი არქიტრავულია. შესასვლელის თავზე ღრმა ნიშაა. კამარის დიდი ნაწილი ჩამონგრეულია. კედლები დაბზარულია. იატაკი ამოვსებულია მიწით.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 125126

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ყორნისის ჯიოევების კოშკი

**ყორნისის ჯიოევების კოშკი** — საფორტიფიკაციო-თავდაცვითი ნაგებობა ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ყორნისში.  აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში. მდებარეობს მდ. ტილიანის მარცხენა ნაპირზე. ჯიოევების კარ-მიდამოში.

ოთხსართულიანი  კოშკი ნაგებია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვით. კუთხეებში გამოყენებულია თლილი ქვა. კოშკი გეგმით ოთხკუთხაა. პირველი სართულის სამხრეთ კედელში არქიტრავული შესასვლელია. კარს გვიანდელი შეკეთების კვალი ეტყობა. ასეთივე შესასვლელია ამავე კედლის მეორე სართულზე. დასავლეთ, ჩრდილოეთ და აღმოსავლეთ კედლებში მოწყობილია სათოფურები.
მესამე სართულის დასავლეთ კედელში დიდი ზომის სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. ოთხივე კედელში სათოფურებია. მეოთხე სართულის მცირე ნაწილია შემორჩენილი. კედლებზე ჩანს სართულშუა გადახურვის კოჭის ბუდეები. კოშკი შიგნიდან შელესილია. ალაგ-ალაგ ჩასხმულია ბეტონი.

## ლიტერატურა 
*შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ისროლისხევის ღვთისმშობლის ეკლესია

**ისროლისხევის ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი,საკულტო ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ისროლისხევში. აგებულია გარდამავალ ხანაში.  

ეკლესია ნაგებია ადგილობრივი წარმოშობის რუხი ფერის ქვით დუღაბზე. წყობა ქაოსურია. დარბაზული ეკლესია აღმოსავლეთით დასრულებულია სწორკუთხა საკურთხევლით, რომლის ცენტრში გაჭრილია თაღოვანი სარკმელი. სარკმლის ჩრდილოეთ ნაწილში შემორჩენილია ასომთავრული წარწერის ფრაგმენტები. აბსიდის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხეში ტრაპეზის ქვა დგას, საკურთხეველში მოთავსებულია ოთხი სწორკუთხა ნიშა, აქედან სამი აღმოსავლეთით, ერთი სამხრეთით. სფერულ კონქზე გადასვლა ხდება ტრომპების საშუალებით. სატრიუმფო თაღი აბსიდის მხრებს ეყრდნობა. გრძივი კედლები ორსაფეხურიანი პილასტრების საშუალებით ორ ნაწილად იყოფა. მათ ეყრდნობა როგორც კედლის თაღები, ასევე ნახევარცილინდრული კამა-რის საბრჯენი თაღებიც. დასავლეთი თაღები კუთხის პილასტრებს ეყრდნობა.

ეკლესია განათებულია სამხრეთის და დასავლეთის თაღოვანი სარკმლებით. და-რბაზს ორსაფეხურიანი ხარისხი შემოუყვება. სამხრეთი შესასვლელი არქიტრავულია. კარი ნაოთხალია. ეკლესიას სამხრეთ-ით სწორკუთხა მინაშენი აქვს, რომლის შესასვლელი გაჭრილია აღმოსავლეთის კედელში. აქვეა მოთავსებული სწორკუთხა სარკმელიც. მინაშენის დასავლეთის კედელში ერთი სწორკუთხა ნიშაა. ეკლესიის გარშემო იკითხება გალავნის ფრაგმენტები. ეკლესიის კედლები დაზიანებულია. ჩრდილოეთ ფასადს დიდ ადგილზე პერანგი აქვს შემოცლილი. მინაშენის სახურავი ჩამონგრეულია. ეკლესია მიწითაა ამოვსებული.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 127-129

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ზემო სნეკვის ნაეკლესიარი

**ზემო სნეკვის ნაეკლესიარი** — არქიტექტურული ძეგლი,საკულტო ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო სნეკვში. აგებულია შუა საუკუნეებში.  

მცირე ზომის ეკლესია ნაგებია ფლეთილი ქვითა და დიდი ზომის ფიქალით. გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აბსიდით. კედლები შემორჩენილია დაახლოებით 1-1,5 მეტრზე. სამხრეთით იკითხება შესასვლელის კვალი. ძეგლის ტერიტორია სავსეა ჩამონაშალი ქვით.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 101-102

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ნედლათის კვირაცხოვლის ეკლესია

**ნედლათის კვირაცხოვლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა თიღვის მუნიციპალიტეტის სოფელ ნედლათში. აგებულია ადრეულ შუა საუკუნეებში.

ძველ სასაფლაოზე მდებარე დარბაზული ეკლესია ნაგებია დიდი ზომის მოყვითალო ქვიშაქვით. ალაგ-ალაგ წყობა შევსებულია წვრილი ქვით.

ნაგებობა გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით დასრულებულია ნალისებრი აფსიდით, რომლის ცენტრშიც სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. აფსიდის ჩრდილოეთით და სამხრეთით თითო სწორკუთხა ნიშია. სარკმლის ძირში ტრაპეზის ქვა დევს. კონქი სფერულია. სატრიუმფო თაღი აფსიდის მხრებზეა გადაყვანილი.

კამარის საბრჯენი თაღი კრონშტეინებს ეყრდნობოდა. სწორკუთხა სარკმლები სამხრეთის და დასავლეთის კედელშია გაჭრილი. არქიტრავული შესასვლელი სამხრეთიდანაა. 

კარის ტიმპანში ჯვარია ამოკვეთილი. დანარჩენი ფასადები სადაა. მიწის დონე აწეულია. ძეგლის გარშემო ყრია ჩამონაშალი ქვა. ეკლესიის კამარა ჩამოქცეულია, კედლები დაბზარულია.

## ლიტერატურა
* შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:თიღვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ავნევის ნაეკლესიარი

**ავნევის ნაეკლესიარი** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა თიღვის მუნიციპალიტეტის სოფელ ავნევში. აგებულია შუა საუკუნეებში. ნაეკლესიარი შემორჩენილია რიყის ქვის გროვის სახით. მასზე ადრე ხის შენობა დაუშენებიათ, შემდეგ ისიც დაუნგრევიათ. აქა-იქ ჩანს საძირკვლის ფრაგმენტები. ტერიტორიაზე დევს გაურკვეველი დანიშნულების დიდი ზომის თლილი ქვა. 

## ლიტერატურა
*შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:თიღვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ისროლისხევის კოშკი

**ისროლისხევის კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი, თავდაცვითი ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ისროლისხევში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.  კოშკი ნაგებია ფლეთილი ქვით. წყობა მშრალია. 

ოთხკუთხა კოშკისაგან შემორჩენილია ორი სართული. პირველი სართულის დასავლეთ კედელში არქიტრავული შესასვლელია გაჭრილი. შესასვლელის თავზე მეორე სართულის დონეზე ვიწრო სარკმელია. სამხრეთ კედელში ერთი სწორკუთ-ხა, ფართო სარკმელი და ერთი ნიშია მოთავსებული. ჩრდილოეთ კედელში კი სა-მი, სხვადასხვა ზომის, სწორკუთხა ნიშაა.
ნაწილობრივ არის შემორჩენილი მეორე სართულის კედლები. კოშკი ამოვსებუ-ლია ჩამონაშალი ქვით. ძეგლზე ამოსულია დიდი ზომის მცენარეები.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 126-127

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის კოშკები
ბელოთის ციხე

250პქ|მინი
**ბელოთის ციხე** — არქიტექტურული ძეგლი, საფორტიფიკაციო-თავდაცვითი, საკულტო ნაგებობა, ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბელოთში, მდ. პატარა ლიახვის მარცხენა ნაპირი. ციხე აგებულია XVIII საუკუნეში. 

კომპლექსი მდებარეობს მდინარე პატარა ლიახვის მარჯვენა ნაპირას. ისტორიულ წყაროებში ბელოთის ციხე მოხსენიებულია XVIII საუკუნის მეორე ნახევარში. ამ პერიოდში ციხე და მთელი პატარა ლიახვის ხეობა ქსნის ერისთავს ეკუთვნოდა. ერისთავობის გაუქმების შემდეგ, XVIII საუკუნის ბოლოს, ეს მხარე ეკუთვნოდა ბატონიშვილ იულონს. გენერალ ტუჩკოვის 1802 წლის 10 აგვისტოს მოხსენებაში წერია, რომ იულონი იძულებული იყო დაეტოვა ბელოთი. ამის შემდეგ ციხე დაიკავეს რუსთა ჯარმა. იულონი ცდილობს ადგილობრივი მოსახლეობის და ლეკების დახმარებით ციხის დაბრუნებას. გენერალი ტუჩკოვი ღებულობს სათანადო
ზომებს.

საქართველოს რუსეთთან შეერთების პირველ წლებში ბელოთის ციხეს თავდაცვითი მნიშვნელობა ჰქონდა. 

ციხესთან ერთად აშენებული იყო სასახლეც, რომელიც ციხის სამხრეთ კედელს ებჯინება. ამ ადგილას კედელი შესქელებულია. მიუხედავად ამისა, სასახლე ძლიერ არის დანგრეული. შემორჩენილი კედლების მიხედვით შეიძლება იმის დადგენა, რომ სასახლე სამსართულიანი იყო. შედარებით უკეთესად შემორჩენილ პირველ სართულში სამი ოთახი ჩანს. შუა ოთახი დარბაზია, გვერდითა ოთახები უფრო მცირე ზომისაა. ყოველი ოთახის სამხრეთ კედელში ბუხარია, რომლის ორივე მხარეს ღრმა ნიშებია მოთავსებული. გარეთა კედლების შემორჩენილი ნაწილიდან ირკვევა, რომ ზემო სართულების ოთახების განლაგებაც ანალოგიური იყო. ციხის აღმოსავლეთ კედელთან, გარედან მიშენებულია გეგმით სწორკუთხა, ორსართულიანი საცხოვრებელი სახლი. სახლი დაყოფილი იყო სამ ნაწილად. აღმოსავლეთით დიდი დარბაზია, დანარჩენი ორი ოთახი უფრო მცირეა. ოთახების კედლებში ბუხრების კვალია.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიახვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 29-33
* Акты исторические, собранные и изданные археологической комиссией т.1, Санкт-Петербург. 1841, стр. 247.
* Гвритишвили Д. Из истории социальных отношений феодальной Грузии. Тбилиси, 1955, с.260.
* Закарая П., Древные Крепости Грузии, Тб.,. в кн. &quot;Крепостные сооружение Картли&quot;, Тб., &quot;Мерани&quot;, 1969. 122.

კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები
ქვემო დმენისის მთავარანგელოზის ეკლესია

**ქვემო დმენისის მთავარანგელოზის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა, ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო დმენისში. აგებულია  X საუკუნის I ნახევარში. 

ეკლესია ნაგებია დიდი ზომის კარგად თლილი, ღვინისფერი ქვის კვადრებით.

დარბაზული ეკლესია გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აბსიდით, რომლის ცენტრში მაღალი თაღოვანი სარკმელია. ჩრდილოეთით და სამხრეთით მცირე ზომის სწორკუთხა ნიშებია. სატრიუმფო თაღი აბსიდის მხრებს ეყრდნობა.

ჩრდილოეთი და აღმოსავლეთი კედლები შემორჩენილია 5-6 მეტრის სიმაღლეზე, სამხრეთი და დასავლეთი კი 3-4 მეტრს აღწევს.

სამხრეთი შესასვლელი შიგნით თაღოვანი, გარედან — არქიტრავულია.

აღმოსავლეთი სარკმლის თავზე ჩადგმულია ქვის ფილა, რომელზეც ჯვრის რელიეფური გამოსახულებაა. ჯვარს გარს შემოუყვება ვაზის სტილიზებური ორნამენტი.

ეკლესიას დასავლეთიდან და სამხრეთიდან მინაშენები ჰქონდა, რომლისგანაც მხოლოდ ფრაგმენტებია შემორჩენილი.

ეკლესიის ტერიტორია სავსეა ჩამონაშალი ქვით.

## ლიტერატურა 
* Меписашвили Р., Цинцадзе В., Архитектура нагорной части исторической провинции Грузии - Шида-Картли, Тбилиси, 1975, стр. I01.
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 187-188

კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:X საუკუნის ეკლესიები
ბერიჯვარის ეკლესიის ნანგრევები

**ბერიჯვარის ეკლესიის ნანგრევები** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა, გორის მუნიციპალიტეტის  სოფელ ბერიჯვარში, სასაფლაოზე. აგებულია  შუა საუკუნეებში.

სოფლის სასაფლაოზე შემორჩენილია ეკლესიის ნანგრევი. ძეგლი ნაგებია ფლეთილი ქვით; ალაგ-ალაგ წყობა შევსებულია წვრილი ქვით. მცირე ზომის დარბაზული ეკლესია გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აბსიდით, რომლის ცენტრში ვიწრო, სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი, ჩრდილოეთით სწორკუთხა ნიშია. სატრიუმფო თაღი კედლის წყობაში იძირება. აბსიდი დარბაზისაგან გამოყოფილია მხრებით. ეკლესიის კამარა ნახევარცილინდრულია. დარბაზი ნათდება დასავლეთის სწორკუთხა სარკმლით. იატაკი მიწურია. სამხრეთის თაღოვან შესასვლელს ტიმპანი აქვს. ეკლესიის ფასადები სადაა. სამხრეთ ფასადზე შემორჩენილია მარტივპროფილიანი კარნიზის ფრაგმენტი. ეკლესიის კედლები დეფორმირებულია. სამხრეთი ფასადის დასავლეთი ნაწილი პერანგშემოცლილია. დასავლეთ ფასადის ჩრდილოეთი ნაწილი ჩამონგრეულია. საბურავი აცვენილია. კამარა დაზიანებულია.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიახვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 35-36

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
დვალიანთის ზურგიანი კოშკი

**დვალიანთის ზურგიანი კოშკი** — არქიტექტურის ძეგლი, თავდაცვითი ნაგებობა ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვალიანთკარში, ჩრდილო-აღმოსავლეთით 3 კმ-ზე, მაღალ მთაზე, ნასოფლარი ასატური. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში. 

კოშკი ნაგებია რიყისა და ფლეთილი ქვით. ხუთსართულიანი კოშკისგან შემორჩენილია მხოლოდ ოთხი სართული,  დაახლ. 10-12 მ სიმაღლის.

## ლიტერატურა 
* შიდა ქართლი, პატარა და დიდი ლიახვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 51

კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის კოშკები
ძაღინის კომპლექსი

**ძაღინის კომპლექსი** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა თიღვის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო ძაღინაში, ძველ სასაფლაოზე აგებულია განვითარებული შუა საუკუნეებში.

კომპლექსის დარბაზული ეკლესია ნაგებია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვით. კუთხეებში და ღიობებში გამოყენებულია ნაცრისფერი თლილი ქვა. ნაგებობა გეგმით სწორკუთხაა. აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული აბსიდით, რომლის ცენტრში თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. ჩრდილოეთით და სამხრეთით თითო სწორკუთხა ნიშია. აბსიდი დარბაზისაგან გამოყოფილია შვერილებით. კამარა და კონქი ჩამოქცეულია. კედლების დაზიანების გამო მხოლოდ დასავლეთი სარკმლის მცირე ნაწილი შეინიშნება.

ეკლესიას შესასვლელი სამხრეთიდან და დასავლეთიდან ჰქონდა. დასავლეთის თაღოვანია, სამხრეთისა კი დაზიანებული. მისი ფორმა არ იკითხება.

ეკლესიაში შემორჩენილია მოხატულობის კვალი. მიწის დონე საგრძნობლად აწეულია. 

## ლიტერატურა
*შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:თიღვის მუნიციპალიტეტის კომპლექსები
ყორნისის კოშკი (XVII-XVIII საუკუნეები)

**ყორნისის კოშკი** — საფორტიფიკაციო-თავდაცვითი ნაგებობა ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ყორნისში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში (XVII-XVIII საუკუნეში).

სამსართულიანი კოშკი ნაგებია ფლეთილი, რიყის და ალაგ-ალაგ თლილი ქვით. კედლები საკმაოდ განიერია. კოშკი გეგმით ოთხკუთხედს წარმოადგენს. პირველი სართული ყრუა. მეორე სართულის დასავლეთ კედელში არქიტრავული შესასვლელია. კარის წირთხლებზე შემორჩენილია საურდულეები. აღმოსავლეთ, ჩრდილოეთ და სამხრეთ კედელში თითო სათოფურია. სათოფურებია დატანილი ასევე მესამე სართულის ჩრდილოეთ და  აღმოსავლეთ კედელშიც. კოშკის მესამე სართული დაზიანებულია. სამხრეთ კედელზე შემოცლილია საძირკვლის საპირე ქვები. მონგრეულია სამხრეთ-აღმოსავლეთი კედლის კუთხე.

## ლიტერატურა 
*შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XVII  საუკუნის ეკლესიები
ბიეთის ღვთისმშობლის ეკლესია

**ბიეთის ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა, ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბიეთში, სასაფლაოზე. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში. ძეგლი ნაგებია ფლეთილი ქვით სქელ დუღაბზე. ალაგ-ალაგ წყობაში გამოყენებულია რიყის ქვა.

მცირე ზომის დარბაზული ეკლესია გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით შებრტყელებული აბსიდით, რომლის ცენტრში ვიწრო, სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ძირში ტრაპეზის ქვა დევს. აბსიდის აღმოსავლეთ ნაწილში ერთი სწორკუთხა ნიშაა. ეკლესიის კამარა შეისრულია. სამხრეთი შესასვლელის ფორმა დაზიანების გამო არ იკითხება. კამარის დასავლეთი ნაწილი ჩამონგრეულია, იატაკი მიწურია, სახურავი ჩამოცვენილია.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიახვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 36

კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ჯვარეთის ღვთისმშობლის ეკლესია

**ჯვარეთის ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ პატარა ღრომში, ჯვარეთში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

ეკლესია ნაგებია რიყის ქვით სქელ დუღაბზე. ალაგ-ალაგ წყობა შევსებულია წვრილი ქვით. დარბაზული ეკლესია გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდით. აფსიდის ჩრდილოეთით და სამხრეთით ნიშებია მოთავსებული.

საკურთხეველი დარბაზისაგან გამოყოფილია შვერილებით. გრძივ კედლებზე შემორჩენილია პილასტრების ქვედა ნაწილები. თაღოვანი შესასვლელი დასავლეთიდანაა. სამხრეთით, დასავლეთით და აღმოსავლეთით თითო სარკმელია გაჭრილი. დაზიანების გამო მათი ფორმები დაუდგენელია. კამარა და კონქი ჩამოქცეულია. მთლიანად არის ჩამონგრეული ჩრდილოეთი კედლის შუა ნაწილი და დასავლეთი ფასადის ზედა ნაწილი. ეკლესია ძლიერ არის დაზიანებული.

## ლიტერატურა
*შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 151-152

კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ლისის ჯვარი

**ლისის ჯვარი** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო-თავდაცვითი ნაგებობა ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ლისაში. აგებულია X საუკუნეში. ძეგლი მდებარეობს სოფლიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით 3 კმ-ზე, მდ. ოჟორას ხეობაში. 

ეკლესიის სამხრეთი შესასვლელის არქიტრავზე მოთავსებულია ნუსხურნარევი ასომთავრული წარწერა: 

ეკლესია ნაგებია სხვადასხვა ზომის უხეშად დამუშავებული ქვით. დარბაზული ეკლესია გეგმით სწორკუთხაა. აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული აბსიდით, რომლის ცენტრში გაჭრილია თაღოვანი სარკმელი. აბსიდის ჩრდილოეთით და სამხრეთით თითო სწორკუთხა ნიშია. კონქი სფერულია. სატრიუმფო თაღი აბსიდის მხრებს ეყრდნობა. გრძივი კედლები დანაწევრებულია პილასტრების საშუალებით. პილასტრებს ნახევარცლინდრული კამარის საბრჯენი თაღი ეყრდნობა. დასავლეთით ოდნავ შეისრული ფორმის თაღი კუთხის პილასტრს ებჯინება.

ეკლესია შიგნიდან შელესილი ყოფილა. ნალესობა მრავალ ადგილას ჩამოცვენილია. შიდა სივრცე ნათდება აღმოსავლეთი სარკმლით. 
სამხრეთი შესასვლელი შიგნით თაღოვანი — გარედან არქიტრავულია. ეკლესიის ფასადები სადაა. აქცენტირებულია მხოლოდ არქიტრავის ქვა, რომელზეც  წარწერაა ამოკვეთილი. ჩრდილოეთ და სამხრეთ კედლებს მრავალ ადგილას საპირე ქვა შემოცლილი აქვს.

დასავლეთ კედელს სწორკუთხა კოშკი ემიჯნება. იგი შემორჩენილია სამი სართულის დონეზე. კოშკში შესასვლელი მეორე სართულის სამხრეთ კედელშია გაჭრილი. კარი შიგნიდან თაღოვანი — გარეთ არქიტრავულია. მეორე სართულის ჩრდილოეთ კედელში ორი თაღოვანი ნიში და ერთი თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. სარკმელთან მოწყობილია პირველ სართულში ჩასასვლელი ოთხკუთხა ხვრელი. აღმოსავლეთ კედელში ორი თაღოვანი, სამხრეთში ერთი თაღოვანი და ერთიც სწორკუთხა ნიშია.
შემორჩენილია მეორე და მესამე სართულშუა გადახურვის კოჭის ბუდეები. იატაკი ამოვსებულია მიწით. კოშკში ამოსულია მცენარეები. 
ძეგლი დაზიანებულია.

## ლიტერატურა
* შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004
* შოშიაშვილი ნ., შიდა ქართლის ეკლესიების წარწერები, წიგნში: "ლაპიდარული წარწერები I", თბილისი, "მეცნიერება", გვ. 190.
* Меписашвили Р. Цинцадзе В.  "Архитектура нагорной части исторической провинции Грузии Шида-Картли", Тбилиси, "Мецниереба", 1957, с. 125.

კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის კოშკები
კატეგორია:X საუკუნის ეკლესიები
ალიბარის ეკლესიის ნანგრევი

**ალიბარის ეკლესიის ნანგრევი** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა თიღვის მუნიციპალიტეტის სოფელ ალიბარში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში. ეკლესიიდან შემორჩენილია აბსიდის ჩრდილოეთი და სამხრეთი ნაწილი. ჩრდილოეთით სწორკუთხა ნიშია. სამხრეთით იკითხება აბსიდის მხარის ქვედა ქვა. დანარჩენი კედლები მიწის პირამდეა დანგრეული.

## ლიტერატურა
*შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:საქართველოს არქიტექტურული ძეგლები
თერეგვანის მთავარმოწამის ეკლესია

**თერეგვანის მთავარმოწამის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა თიღვის მუნიციპალიტეტის სოფელ თერეგვანში, ძველ სასაფლაოზე. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

ეკლესიიდან შემორჩენილია აბსიდის ჩრდილოეთი და სამხრეთი კედლების ნაწილი, მათში მოთავსებული სწორკუთხა ნიშებით. ამ კედლების სიმაღლე 1 მეტრს აღწევს.

ნაგებობის დანარჩენი კედლები ფრაგმენტულად იკითხება. სამშენებლო მასალად გამოყენებულია სხვადასხვა ზომის ყორექვა.

## ლიტერატურა 
*შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:თიღვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ჭარების სამების ნაეკლესიარი

**ჭარების სამების ნაეკლესიარი** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელი ჭარების აღმოსავლეთით 7-8 კმ-ზე, ადგილი „მერია“.

ადგილობრივი მოსახლეობის გადმოცემით ქვების გროვას, რომლის გეგმა არ იკითხება, სამებას ეძახიან. ძნელია დადგენა რა სახის ეკლესია იდგა ამ ადგილას.

მოთეთრო ფერის ადგილობრივი ჯიშის კლდის ნამტვრევები მოიცავს დიდ ტერიტორიას. შესაძლებელია სწორედ ეს მასალა იყო გამოყენებული ეკლესიის მშენებლობისათვის.

ძეგლის დათარიღება გათხრა-გაწმენდის გარეშე არ ხერხდება.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიახვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 243

კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ზემო სნეკვის ყველაწმინდის ეკლესია

**ზემო სნეკვის ყველაწმინდის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო სნეკვში. აგებულია შუა საუკუნეებში. მცირე ზომის უაბსიდო, დარბაზული ეკლესია. კედლები გადარჩენილია 1,5-2 მ-ის სიმაღლეზე. შესასვლელი სამხრეთი კედლის დასავლეთ ნაწილშია. მასალად გამოყენებულია ადგილობრივი ჯიშის რუხი ფერის ქვის კვადრები და მცირე რაოდენობით შერეულია თლილი შირიმის კვადრები.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 101

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ქვემო ვილდის ეკლესია

**ქვემო ვილდის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა, მდებარეობს გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო ვილდაში, მდინარე მეჯუდას მარცხენა ნაპირზე.

მდ. მეჯუდას მარცხენა ნაპირას დგას მოყვითალო შირიმის ქვით ნაგები დარბაზული ეკლესია. კვადრები სხვადასხვა ზომისაა.

გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული აბსიდით, რომლის ცენტრში შეისრულთაღიანი, ნაოთხალი სარკმელია. ჩრდილოეთით და სამხრეთით მაღალი სწორკუთხა ნიშებია. აბსიდა დარბაზისაგან გამოყოფილია შვერილებით, რომელთაც სატრიუმფო თაღი ეყრდნობოდა. კამარა და კონქი ჩამოქცეულია. ჩრდილოეთ კედელზე შემორჩენილია კამარის თაღის საბრჯენი კრონშტეინი.

დასავლეთი კედლის სიმაღლე 6-7 მეტრს აღწევს, სამხრეთისა კი 1-2 მეტრს. სამხრეთის შესასვლელი მთლიანად მორღვეულია. ინტერიერი შირიმის ქვითაა მოპირკეთებული.

აღმოსავლეთის სარკმელს ორმაგლილვიანი სათაურის ქვა აქვს. დასავლეთის კედლის წყობაში ჩაყოლებულია კვადრი ჯვრის რელიეფური გამოსახულებით. ამ ფასადზე შემორჩენილია მარტივპროფილიანი კარნიზის ნაწილი. ჩრდილოეთ ფასადთან მიწის დონე ძლიერ აწეულია. ინტერიერი სავსეა ჩამონაშალი ქვით.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 189-190

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
თერეგვანის ეკლესიის ნანგრევი

** თერეგვანის ეკლესიის ნანგრევი** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა თიღვის მუნიციპალიტეტის სოფელ თერეგვანში, ძველ სასაფლაოზე. აგებულია შუა საუკუნეებში. ეკლესიიდან შემორჩენილია ჩრდილოეთ კედლის მცირე ნაწილი და ტრაპეზის ქვა. სამშენებლო მასალად გამოყენებულია ფლეთილი ქვა დუღაბზე. ნაეკლესიარის აღმოსავლეთით 500 მეტრში შეინიშნება კედლის ფრაგმენტები.

## ლიტერატურა 
*შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:თიღვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ჯვარეთის წმინდა გიორგის ეკლესია

**ჯვარეთის წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ პატარა ღრომში, ჯვარეთის სასაფლაოზე. აგებულია VIII-IX საუკუნეებში.

ეკლესია ნაგებია როგორც რიყის, ისე ფლეთილი ქვით სქელ დუღაბზე. ალაგ-ალაგ წყობა შევსებულია ფიქალით. დარბაზული ეკლესია გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით ნალისებრი ფორმის აბსიდით, რომლის ცენტრში გაჭრილია თაღოვანი სარკმელი. სარკმლის ძირში მასიური ტრაპეზის ქვაა. აბსიდის ჩრდილოეთით და სამხრეთით სწორკუთხა ნიშებია. საკურთხეველს ერთსაფეხურიანი ხარისხი მიუყვება. კონქი ნახევარსფერულია. სატრიუმფო თაღი აბსიდის მხრებს ეყრდნობა.

საკურთხევლის წინ ქვის კანკელია. გრძივი კედლები პილასტრების საშუალებით ორ ტოლ ნაწილად იყოფა. ეკლესიის კამარა ნახევარცილინდრულია. მისი საბრჯენი თაღი პილასტრების კაპიტელებს ეყრდნობა. ჩრდილოეთ და დასავლეთ კედელს ერთსაფეხურიანი ხარისხი გასდევს. დარბაზი ნათდება აღმოსავლეთის თაღოვანი და დასავლეთის სწორკუთხა სარკმლებით. ინტერიერი შელესილია. იატაკი მიწაყრილია. სამხრეთი შესასვლელი არქიტრავულია. აღმოსავლეთი სარკმლის სათაურის ქვა შირიმისაა. ქვაზე ამოკვეთილია შეისრული თაღი. სამხრეთი ფასადი თითქმის პერანგშემოცლილია. დასავლეთი ფასადის ზედა კუთ-ხეები ჩამონგრეულია. დაზიანებულია ჩრდილოეთი და აღმოსავლეთი კედლებიც. საბურავი მოშლილია. ამოსულია დიდი ზომის მცენარეები.

## ლიტერატურა
*შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 152-153

კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:VIII საუკუნის ეკლესიები
ბიყარის ეკლესია

**ბიყარის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა, გორის მუნიციპალიტეტის სოფ. ბიყარში, სოფლის ჩრდილო-დასავლეთით, მდ.მეჯუდას მარცხენა ნაპირას. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.  ეკლესია ნაგებია ფლეთილი ქვით სქელ დუღაბზე. წყობა სწორხაზოვანია. შესასვლელები და სარკმლების თაღები გადაყვანილია აგურის წყობით. 

დარბაზული ეკლესია გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდით, რომელშიც გაჭრილია სამი მაღალი თაღოვანი სარკმელი. საკურთხეველი დარბაზისაგან გამოყოფილია პილასტრებით. გრძივი კედლები ოთხი წყვილი პილასტრის საშუალებით თანაბარ ნაწილებად იყოფა. ინტერიერი შელესილი ყოფილა. ნალესობა მრავალ ადგილას ჩამოცვენილია. ჩრდილოეთ და სამხრეთ კედლებში სიმეტრიულად განლაგებული თაღოვანი სარკმლებია. ასეთივე სარკმელია დასავლეთ კედელშიც. დასავლეთის და სამხრეთის თაღოვანი შესასვლელების ორივე კარი ნაოთხალია.

სამხრეთ შესასვლელის თავზე, აგურის წყობაში ამოკვეთილი ჯვარია. დანარჩენი ფასადები სადაა. დასავლეთის კეხზე აღმართულია აგურით ნაგები სამრეკლო, რომელიც ღია ფანჩატურს წარმოადგენს. აღმოსავლეთ და ჩრდილოეთ ფასადებზე მიწის დონე ძლიერ აწეულია. ეკლესია დგას ორსაფეხურიან ცოკოლზე. კამარა და კონქი ჩამოქცეულია. კედლები დაბზარულია. ინტერიერში ამოსულია დიდი ზომის მცენარეები.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიახვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 39-40

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ხსარგინის ნიშა

**ხსარგინის ნიშა** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის ცხინვალის რეგიონში, სოფელ ხსარგინაში. აგებულია XX საუკუნეში. სოფელ ხსარგინადან ჩრდილო-დასავლეთით, 3 კმ-ზე ეკლესიის ქვებისაგან გაკეთებულია სალოცავი ნიში. ქვა ფლეთილია. წყობა მშრალია.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 264

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ინაურის პირველი ზურგიანი კოშკი

**ინაურის პირველი ზურგიანი კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი, საფორტიფიკაციო ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ინაურში. აგებულია ადრე შუა საუკუნეებში. 
 
კოშკი ნაგებია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვით, წყობა მშრალია.
ზურგიანი კოშკი ოთხი სართულის დონეზეა შემორჩენილი. მეორე სართულის აღმოსავლეთ კედელში გაჭრილია არქიტრავული შესასვლელი. კარი ნაოთხალია. დატანებული აქვს საურდულე. კოშკის შესასვლელის თავზე, მესამე სართულზე სწორკუთხა სარკმელია. შემორჩენილია სართულშუა გადახურვის ბუდეები.
კოშკის გარშემო მიწის დონე აწეულია.
მეოთხე სართულის დიდი ნაწილი ჩამონგრეულია.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 123-124

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის კოშკები
დვალიანთკარის ეკლესია

**დვალიაანთკარის ეკლესია** — არქიტექტურის ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვალიანთკარში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში. 

ეკლესია ნაგებია სხვადასხვა ზომის ფიქალით დუღაბზე. ფასადების კუთხეები ამოყვანილია თლილი ქვის კვადრებით. დარბაზული ეკლესია გეგმით უაბსიდო სწორკუთხედს წარმოადგენს. საკურთხევლის ჩრდილოეთ და სამხრეთ კედლებში სწორკუთხა ნიშებია. კამარა ნახევარცილინდრულია. ინტერიერი ნათდება აღმოსავლეთის და დასავ-ლეთის სწორკუთხა სარკმლებით. სამხრეთ კედელზე ერთი კრონშტეინია. სამხრე-თიდან არქიტრავული შესასვლელია, მასზე ამოკვეთილი მხედრული წარწერა და-ზიანების გამო აღარ იკითხება. ეკლესიის ფასადები სრულიად სადაა. დასავლეთის კეხზე ღია თაღოვანი აგურ-ის სამრეკლოა. საბურავად გამოყენებულია თუნუქი.

## ლიტერატურა 
* შიდა ქართლი, პატარა და დიდი ლიახვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 51-52

კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ყორნისის სამების ეკლესია

**ყორნისის სამების ეკლესია** — არქიტექტურის ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ყორნისში.  აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში. მდებარეობს მდ. ტილიანის მარცხენა ნაპირზე.

დარბაზული ეკლესია ნაგებია როგორც ფლეთილი, ისე რიყის ქვით. კუთხეებში გამოყენებულია თლილი ქვის კვადრები. ნაგებობა გეგმით სწორკუთხაა. აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული აბსიდით, რომლის ცენტრში სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ძირში ტრაპეზის ქვა დგას. აბსიდის ჩრდილოეთით ერთი თაღოვანი, ხოლო სამხრეთით — ორი სხვადასხვა ზომის სწორკუთხა ნიშია. სატრიუმფო თაღი კრონშტეინებს ეყრდნობა. აბსიდი დარბაზისაგან გამოყოფილია მხრებით.

ჩრდილოეთ კედელში ერთი სწორკუთხა ნიშია, სამხრეთ კედელში შემორჩენილია საკმაოდ  დაზიანებული სარკმლის ღიობი. შესასვლელები სამხრეთიდან და დასავლეთიდანაა. დასავლეთი კარი ნაოთხალია. ეკლესიის კამარა და კონქი ჩამოქცეულია. შესასვლელები დაზიანებულია. კედლები დაბზარულია. ინტერიერში ყრია ჩამონაშალი ქვა.

## ლიტერატურა 
*შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ქვემო სარაბუკის ნაგებობის ნაშთი

**ქვემო სარაბუკის ნაგებობის ნაშთი** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა, მდებარეობს გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო სარაბუკში. აგებულია შუა საუკუნეებში. 

სოფელში შემაღლებულ ბორცვზე შემორჩენილია ძველი ნაგებობის საძირკველი. ადგილობრივი მოსახლეობის გადმოცემით აქ ეკლესია იყო. მიმოფანტული ქვა მეტწილად ფლეთილია. გეგმა არ იკითხება.
დათარიღება შეუძლებელია.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 194

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ანდორეთის ღვთისმშობლის ეკლესია

**ანდორეთის ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა, ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ ანდორეთში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

## ძეგლის აღწერა
დარბაზული ეკლესია ნაგებია რიყის ქვითა და სხვადასხვა ზომის ფილაქნებით. გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აბსიდით, რომლის ცენტრში სარკმელია გაჭრილი. სამხრეთით სწორკუთხა ნიშაა. აბსიდი დარბაზისაგან გამოყოფილია შვერილებით. კამარა და კონქი ჩამოქცეულია. ჩრდილოეთი კედლის სიმაღლე 2-3 მეტრს
აღწევს, ხოლო დასავლეთისა და სამხრეთის 1-2 მეტრს. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარის წირთხლები მორღვეულია. ინტერიერი ამოვსებულია ჩამონაშალი ქვაღორღით.

## ლიტერატურა 
* შიდა ქართლი, პატარა და დიდი ლიახვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 6

კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ჩაფახურის ეკლესია

**ჩაფახურის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩაფარუხში, „როენთას“ მიდამოებში. აგებულია გარდამავალი ხანაში, VIII-IX სს. ძეგლი ნაგებია უხეშად დამუშავებული ქვით, წყობა მშრალია. ეკლესია გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით ასევე სწორკუთხა საკურთხევლით დასრულებულს, რომლის ცენტრში შემორჩენილია სარკმლის კვალი. მხოლოდ ჩრდილოეთი კედელია 4 მეტრის სიმაღლეზე, დანარჩენი კედლები 50-100 სმ-ს აღწევს.

ეკლესიას სამხრეთიდან სწორკუთხა, თანადროული მინაშენი ჰქონდა. მისგან მხო-ლოდ აღმოსავლეთი და სამხრეთი კედლის მცირე ნაწილია შემორჩენილი. აღმოსავ-ლეთის კედელში მოთავსებულია სწორკუთხა სარკმელი. ტექ. მდგ. 1983 წ. ეკლესია ძლიერ არის დაზიანებული.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 218-219

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ინაურის მეორე ზურგიანი კოშკი

**ინაურის მეორე ზურგიანი კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი, საფორტიფიკაციო ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ინაურში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში. კოშკი დგას სოფლის სამხრეთ-დასავლეთით მთის ბორცვზე.

ძეგლი ნაგებია მოწითალო ფერის, ფლეთილი ქვით დუღაბზე. გეგმით სწორკუ-თხა, დასავლეთის მხრიდან ზურგიანი კოშკისაგან შემორჩენილია ექვსი სართუ-ლი. ყველა სართულის აღმოსავლეთ კედელში თითო სათოფურია. პირველი სართული ამოვსებულია მიწით და ჩამონაშალი ქვებით, მეორე სართულის აღმოსავლეთ კედელში გაჭრილია არქიტრავული შესასვლელი, ნაოთხალი კარით. მეექვსე სართულისაგან კი მხოლოდ დასავლეთის კედლის ფრაგმენტებია შემორჩენილი.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 124

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის კოშკები
ორტევის წმინდა გიორგი ეკლესია

**ორტევის წმინდა გიორგი ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ორტევში, სასაფლაოზე. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

ეკლესია ნაგებია როგორც რიყის, ისე ფლეთილი ქვით სქელ დუღაბზე. კუთხეებში გამოყენებულია კარგად თლილი ქვა. დარბაზული ეკლესია გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით დასრულებულია კოლოფა აბსიდით, რომლის ცენტრში გაჭრილია თაღოვანი სარკმელი. მის ორსავე მხარეს თითო სწორკუთხა ნიშაა. სატრიუმფო თაღი კრონშტეინებს ეყრდნობა. აბსიდის იატაკის დონე ერთი საფეხურით მაღალია დარბაზის იატაკთან შედარებით. ეკლესიის კამარა ნახევარცილინდრული ფორმისაა. კამარის საბრჯენი თაღი კრონშტეინებს ეყრდნობა. პილასტრების საშუალებით გრძივი კედლები თითქმის ორ ტოლ ნაწილად იყოფა. პილასტრების კაპიტელები მარტივპროფილიანია. კაპიტელებს და აბსიდის მხრებს კედლის თაღები ეყრდნობა. დარბაზი ნათდება აღმოსავლეთის და დასავლეთის თაღოვანი და სამხრეთის სწორკუთხა სარკმლებით. დასავლეთი სარკმელი შიგნიდან გარეთ ვიწროვდება. ინტერიერი შეთეთრებულია, იატაკი დაგებულია ქართული აგურით.

სამხრეთი შესასვლელი თაღოვანია, ტიმპანი სადაა. შესასვლელის ორივე მხარეს კრონშტეინებია. სამხრეთ ფასადის ქვედა ნაწილში ჩაყოლებულია თლილი ქვის დიდი კვადრები, რომლებზეც ტოლმკლავა ჯვრების რელიეფური გამოსახულებაა. დასავლეთის სარკმელს შირიმის ქვა აჩარჩოებს. ეკლესიის ფასადები სადაა. კარნიზი მარტივპროფილიანია. ეკლესია ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ გადახურულია შიფერით.

ეკლესიაში იატაკი ბევრგან აყრილია. ინტერიერში ნალესობა ჩამოცვენილია. აღმოსავლეთი სარკმელი ძლიერ დაზიანებულია.

## ლიტერატურა
*შიდა ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 153-154

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
თერეგვანის მაცხოვრის ეკლესია

** თერეგვანის მაცხოვრის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა თიღვის მუნიციპალიტეტის სოფელ თერეგვანში, სოფლიდან სამხრეთ-დასავლეთით 2 კმ-ზე, მდინარე ოჟორას მარცხენა ნაპირი ძველ სასაფლაოზე. აგებულია შუა საუკუნეებში.

სოფლიდან სამხრეთ-დასავლეთით 2 კმ-ზე, მდ. ოჟორას მარცხენა ნაპირზე მდებარე დარბაზული ეკლესია ნაგებია ფლეთილი და რიყის ქვით. კუთხეებში გამოყენებულია ნაცრისფერი შირიმის ქვა, ხოლო მარკანტული ნაწილებისათვის გამოყენებულია ნაცრისფერი, კარგად თლილი ქვა.

ეკლესია გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს. აღმოსავლეთით დასრულებულია ღრმა ნახევარწრიული აბსიდით, რომლის ცენტრში გაჭრილია მაღალი, შეისრულთაღიანი სარკმელი. აბსიდის ჩრდილოეთით, ასევე შეისრულთაღიანი და სწორკუთხა ნიშებია. სამხრეთით ორი სწორკუთხა ნიშია. გრძივი კედლების აღმოსავლეთ, ზედა მონაკვეთში სამალავებია. მათში განათება თითო სწორკუთხა სარკმლით ხდება. სფერული კონქის მხოლოდ ჩრდილოეთი ნაწილია შემორჩენილი. სატრიუმფო თაღი იმპოსტებს ეყრდნობოდა. ინტერიერში პილასტრი ჩრდილოეთ კედელს ორ თანაბარ მონაკვეთად ჰყოფს. კამარის საბრჯენი თაღი იმპოსტებს ეყრდნობოდა, რომელიც თავის მხრივ პილასტრზეა დაბჯენილი. პილასტრს ეყრდნობა კედლის თაღებიც. ერთ-ერთი თაღის მალში მაღალი, შეისრულთაღიანი სარკმელია გაჭრილი.

ეკლესია დაზიანებულია, ჩამოქცეულია კამარა; შემორჩენილია ჩრდილოეთი კედელი და დასავლეთი კედლის ფრაგმენტები. ჩრდილოეთი კედლის სიმაღლე 10 მეტრს აღწევს.

## ლიტერატურა 
*შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:თიღვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ბიყარის კოშკი

**ბიყარის კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი, საფორტიფიკაციო-თავდაცვითი ნაგებობა, ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფ. ბიყარში, სოფლის ჩრდილო-დასავლეთით, მდ. მეჯუდას მარცხენა ნაპირას. აგებულია განვითარებული გვიან შუა საუკუნეებში.

## ისტორია 
ვახუშტის მიხედვით: „მერეს ევს ქუეით ერთვის მეჯვდის ბიყრის ხევი აღმოსავლეთიდამ, გამოსდის უსანეთს, და ამ ბიყარს ზეით არს ისრულის ხევი, ვითარცა სხუანი და ამ მარის მთის ადგილნი, იწრო, ტყიანი და მწირი“.

## აღწერა
კოშკი ნაგებია რიყისა და ფლეთილი ქვით სქელ დუღაბზე. იგი ორფენოვანია. პირველ ნაგებობას ზურგიანი კოშკი წარმოადგენდა. შემდეგ XVIII საუკუნეში ზურგიანი კოშკის გამოყენებით ააგეს ხუთსართულიანი კოშკი; სართულების გეგმა უსწოროა, ზურგის მხარე უფორმო მოხაზულობისაა. კარ-სარკმლები მხოლოდ სწორ კედელშია განლაგებული. პირველ და მეოთხე სართულზე კარებია, დანარჩენში კი სარკმლები. მეორე სართულის სარკმლები თაღოვანია, დანარჩენი სარკმლები სწორკუთხაა.

მცირე ზომის ციხეს ტრაპეციული ფორმა აქვს. შემორჩენილია აღმოსავლეთი და სამხრეთი კედლის ნაწილები. აღმოსავლეთ კედლის მიხედვით გალავნის სიმაღლე 5-6 მეტრს აღწევს. ცალმაგი სათოფურები მაღლაა განლაგებული. მათ  ქვეშ გასდევდა ხის საბრძოლო ბილიკი.

სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხეში ცილინდრული, გარედან წრიული, შიგნით კი ოთხკუთხა კოშკის ნანგრევია, რომელსაც შესასვლელი ჩრდილოეთიდან აქვს. მეორე სართულის კედლებში სათოფურებია, აღმოსავლეთით ბუხარი. კოშკების სართულშუა გადახურვები მოშლილია. ცილინდრული კოშკი ძლიერ არის დაზიანებული. ტერიტორია სავსეა ჩამონაშალი ქვით.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიახვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 41-42

კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის კოშკები
ნულის ეკლესიის ნანგრევი

**ნულის ეკლესიის ნანგრევი** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა თიღვის მუნიციპალიტეტის სოფელ ნულში. აგებულია VIII-IX საუკუნეებში.

დარბაზული ეკლესია ნაგებია უხეშად თლილი, დიდი ზომის ქვით.

ნაგებობა გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს. აღმოსავლეთით დასრულებულია სწორკუთხა საკურთხევლით, რომლის ცენტრში ვიწრო-თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ძირში ტრაპეზის ქვა დევს. სამხრეთით ერთი სწორკუთხა ნიშია. სფერულ კონქზე გადასვლა განხორციელებულია ტრომპების საშუალებით. გრძივი კედლები დაყოფილია ერთი წყვილი პილასტრით, თითქმის ტოლ მონაკვეთად. პილასტრი შესასვლელს ებჯინება. კარს მარცხენა მხარეს ნაოთხალი აქვს.

კედლების სიმაღლე 2-3 მეტრს აღწევს. კამარა და კონქის ნაწილი ჩამოქცეულია. გრძივი კედლებისა და დასავლეთი კედლის სარკმლები არ იკითხება. ინტერიერში და ძეგლის გარშემო ყრია ჩამონაშალი ქვა.

აღმოსავლეთ ფასადზე შემორჩენილია მარტივპროფილიანი კარნიზის ნაწილი. ძეგლს მრავალჯერ შეკეთების კვალი ემჩნევა.

## ლიტერატურა
* შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:თიღვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:VIII საუკუნის ეკლესიები
დვალეთის ზურგიანი კოშკი

**დვალეთის ზურგიანი კოშკი** — არქიტექტურის ძეგლი, თავდაცვითი ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვალეთში, მდინარე მეჯუდის მარცხენა ნაპირი, მთაზე. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში. 

კოშკი ნაგებია სხვადასხვა ზომის უხეშად დამუშავებული ქვით, სქელ დუღაბზე.

ზურგიანი კოშკისაგან შემორჩენილია მხოლოდ ჩრდილოეთი კედელი, აღმოსავლეთ კედლის ფრაგმენტები და სამხრეთ-დასავლეთი კუთხე.
ნაგებობა ხუთსართულიანი იყო, აღმოსავლეთ კედელზე ჩანს სართულშუა გადახურვის კოჭების ბუდეები. მეხუთე სართულიდან მხოლოდ ქვედა ქვებია შემორჩენილი.

კოშკის ტერიტორია სავსეა ჩამონაშალი ქვით.

## ლიტერატურა 
* შიდა ქართლი, პატარა და დიდი ლიახვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 52-53

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის კოშკები
გაბარაანთკარის კოშკის ნანგრევები

**გაბარაანთკარის კოშკის ნანგრევები** — არქიტექტურული ძეგლი, საფორტიფიკაციო-თავდაცვითი ნაგებობა, გორის მუნიციპალიტეტის სოფ. გაბარაანთკარში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

გზის პირას, ხეობის თავზე შემორჩენილია კოშკის ნანგრევი. ძეგლი ნაგები იყო ადგილობრივი წარმოშობის ფლეთილი ქვით. წყობა მშრალია. კოშკი გეგმით კვადრატს უახლოვდება. შემორჩენილია: ჩრდილოეთი კედელი, აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლების მცირე ნაწილი. ჩრდილო-აღმოსავლეთი კუთხე ფასადზე ოდნავ მომრგვალებულია. კოშკს დასავლეთიდან მინაშენი ჰქონდა. შემორჩენილია მისი ჩრდილოეთი და დასავლეთი კედელი. მინაშენის ჩრდილოეთ კედელში ერთი სათოფურია. დასავლეთით იკითხება შესასვლელის კვალი. კოშკის დანარჩენი კედლები განადგურებულია. მიწის დონე ძლიერ აწეულია. ტერიტორიაზე მიმოფანტულია ჩამონაშალი ქვები.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიახვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 42

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის კოშკები
ყორნისის გაგიევების კოშკი

**ყორნისის გაგიევების კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი, საფორტიფიკაციო ნაგებობა ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ყორნისში. მდებარეობს მდინარე ტილიანის მარჯვენა ნაპირზე. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში (XVII-XVIII სს.).

სამსართულიანი კოშკი ნაგებია ფლეთილი, რიყის და ალაგ-ალაგ თლილი ქვითაც, სქელ დუღაბზე. კედლები საკმაოდ განიერია.

კოშკი გეგმით 5,7X4,7 მ, ოთხკუთხედს წარმოადგენს. პირველი სართული ყრუა. მეორე სართულის დასავლეთ კედელში არქიტრავული შესასვლელია. კარის წირთხლებზე შემორჩენილია საურდელეები. აღმოსავლეთ, ჩრდილოეთ და სამხრეთ კედელში თითო სათოფურია. ასეთივე სათოფურებია მესამე სართულის ჩრდილოეთ და აღმოსავლეთ კედელში.

კოშკის მესამე სართული დაზიანებულია; შიგნით სუფევს ანტისანიტარია. სამხრეთ კედლის საძირკველს საპირე ქვა შემოცლილი აქვს. მონგრეულია სამხრეთ-აღმოსავლეთი კედლის კუთხე.

## ლიტერატურა 
* Безсонов С.Б. "Крепостные сооружения в бассейне большой Лиахви".  Изд. ЮОНИИ, вып. I. Сталинир, 1933
*შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის კოშკები
შინდარის წმინდა გიორგის ეკლესია

**შინდარის წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა თიღვის მუნიციპალიტეტის სოფელ შინდარაში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

დარბაზული ეკლესია ნაგებია მოყვითალო ქვიშაქვით. ნაგებობა გეგმით სწორკუთხაა. აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული აბსიდით, რომლის ცენტრში სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ძირში ტრაპეზის ქვა დევს. აბსიდის ჩრდილოეთით ორი, ხოლო სამხრეთით ერთი სწორკუთხა ნიშაა. აბსიდი დარბაზისაგან გამოყოფილია შვერილებით.

ეკლესიის კედლები შემორჩენილია 3-4 მეტრის სიმაღლეზე. სამხრეთ კედელში გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი. არქიტრავული შესასვლელი სამხრეთიდანაა.

ეკლესიის კამარა და კონქი ჩამოქცეულია. კედლები დაბზარული და პერანგშემოცლილია. ტერიტორიაზე ყრია ჩამონაშალი ქვა.  მიწის დონე აწეულია.

## ლიტერატურა 
*შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:თიღვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
თიღვის ძველი ნაგებობის ნანგრევი I

** თიღვის ძველი ნაგებობის ნანგრევი I** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა თიღვის მუნიციპალიტეტის სოფელ თიღვაში, ადგილი „წიფლითი“. აგებულია შუა საუკუნეებში. სწორკუთხა ნაგებობის სამშენებლო მასალად გამოყენებულია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვა. დუღაბი სქელია.

კედლების სიმაღლე 80 სმ-ს აღწევს. ძეგლის სახეობის დადგენა არ ხერხდება.

## ლიტერატურა 
*შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:თიღვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
რუსთავის მთავარანგელოზის ეკლესია

**რუსთავის მთავარანგელოზის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ქურთის მუნიციპალიტეტის სოფელ რუსთავში. აგებულია განვითარებულ შუა საუკუნეებში.

დარბაზული ეკლესია სამხრეთი მინაშენით, როგორც გარედან ისე შიგნით აგებულია ადგილობრივი ჯიშის ღია მოყვითალო ფერის ქვის უხეშად დამუშავებული კვადრებით.

ინტერიერში აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აბსიდაა ცენტრში ვიწრო სწორკუთხა სარკმლით. აბსიდს სამხრეთით და ჩრდილოეთით ორი სწორკუთხა ნიშა აქვს. ცენტრში კედელზე მიდგმულია ტრაპეზი. აბსიდის მხრები ორსაფეხურიანია. აბსიდა დარბაზისაგან გამოყოფილია ქვისაგან აშენებული და შელესილი მასიური კანკელით. კანკელი 160 სმ-ის სიმაღლისაა, მის სამხრეთ და ჩრდილოეთ კუთხეებში სწორკუთხა ნიშებია. აბსიდის კონქი სფერულია.

ცილინდრული კამარისაგან გადარჩენილია აღმოსავლეთი ნახევარი. გრძივი კედლების ცენტრებში მძლავრი პილასტრებია. დასავლეთი კედლის ცენტრალურ ნაწილში არქიტრავული შესასვლელია. მეორე შესასვლელი სამხრეთი კედლის დასავლეთ მონაკვეთშია გაჭრილი. მას გარედანაც და შიგნიდანაც ნალისებრი თაღები, შუაში კი განიერი არქიტრავი აქვს.

მთავარ დარბაზს სამხრეთიდან მიდგმული ჰქონდა მინაშენი. მისგან გადარჩენილია სამხრეთ-დასავლეთი კუთხე და საძირკველი. სამხრეთი ფასადის ცენტრიდან ოდნავ აღმოსავლეთით, კედელში ჩატანებულია კრონშტეინი. სამხრეთ მინაშენს შესასვლელი დასავლეთის კედელში ჰქონდა.

## ლიტერატურა
*შიდა ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 155-156

კატეგორია:ქურთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ზონკარის კოშკი

**ზონკარის კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი, საფორტიფიკაციო ნაგებობა ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზონკარში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.  

კოშკი ნაგებია ფლეთილი და რიყის ქვით, დუღაბზე. მას ზურგი სამხრეთით აქვს. თითქმის მთლიანად არის შემორჩენილი სამხრეთი კედლის დიდი ნაწილი, ზედა სართულზე კი სარკმელია. ნაგებობის გადახურვა ორქანობიანი ყოფილა. კოშკი ექვსსართულიანი უნდა ყოფილიყო. პირველი სართული მთლიანად მიწითაა ამოვსებული. ჩრდილო-დასავლეთი კედლები მთლიანად დანგრეულია.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 117-118

კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის კოშკები
გაბილთის ნაგებობის ნაშთი

**გაბილთის ნაგებობის ნაშთი** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა, გორის მუნიციპალიტეტის სოფ. გაბილთაში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

სოფ. გაბილთა მდებარეობს გნუღის ხეობის თავზე. სოფლის განაპირას ფერდობზე შემორჩენილია ნაგებობის ნაშთი, რომელსაც „წითელ ხატობას“ ეძახიან. ნაგებობის გეგმა არ იკითხება, ვინაიდან ამოვსებულიამიწით და ქვებით. კუთხეები გარედან მომრგვალებული აქვს. ნაგები იყო ფლეთილი  ქვით, ზოგიერთ ადგილებში შეინიშნება დუღაბი.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიახვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 43

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის კოშკები
ზონკარის ზურგიანი კოშკი

**ზონკარის ზურგიანი კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი, საფორტიფიკაციო და თავდაცვითი ნაგებობა ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზონკარში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.  

სოფლის ჩრდილო-დასავლეთით 3 კმ., მაღალ მთაზე მდებარე კოშკის მხოლოდ შვიდი სართულია გადარჩენილი. ნაგებობა ე.წ. „ზურგიანი კოშკების“ რიცხვს მიეკუთვნება, მისი სამხრეთი ნახევარი სწორკუთხაა, ჩრდილოეთისა კი — ნახევარწრიული. პირველი სართული ამოვსებულია ნანგრევებითა და მიწით. აგრეთვე სართულშუა გადახურვის ნამუსრევებით, რაც ართულებს კოშკის აზომვას. სართულშუა გადახურვა ბრტყელი იყო. ჩანს საკოჭე ბუდეები.

კოშკში შესასვლელი მეორე სართულის სამხრეთ კედელშია. იგი ნაოთხალია. კედლის სისქეში დატანებულია საურდულე ხვრელი. სამხრეთი კედლის მთელ აყოლებაზე პირველ  და მეშვიდე სართულებს გარდა, სწორკუთხა ფორმის სარკმლებია (მეშვიდე სართულის კედლები ნახევრად მორღვეულია). კედლებში შემორჩენილია სათოფურები. კოშკის ქვედა ნაწილი ნაგებია დიდრონი ლოდებით, ზედა — ფლეთილი ქვით. ქვა ღია ფერისაა. დუღაბი მოაგურისფროა. დაზიანებულია ზედა ნაწილი. გადახურვა და სართულების იატაკები ჩამონგრე-ულია.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 111

კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის კოშკები
ქვემო სნეკვის ზურგიანი კოშკი

**ქვემო სნეკვის ზურგიანი კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი, საფორტიფიკაციო-თავდაცვითი ნაგებობა, მდებარეობს გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო სნეკვში, გაბუაანის უბნის აღმოსავლეთით 1.5 კმ-ზე ტყიანი გორის წვერზე. აგებულია შუა საუკუნეებში. 

კოშკი მიეკუთვნება ე.წ. „ზურგიანი კოშკების“ რიცხვს. მისი სამხრეთი ნახევარი სწორკუთხაა, ჩრდილოეთი კი ნახევარწრიული.

შესასვლელი სამხრეთის კედელში მეორე სართულის დონეზეა. იგი სწორკუთხაა, 130 სმ. სიმაღლისაა. აქვს საურდულე ბუდე. კოშკი 5 სართულის დონეზე შემორჩა. სამხრეთ კედელს I, III, IV და V სართულზე თითო სარკმელი აქვს. კოშკის პროპორციები მეტყველებენ, რომ იგი გაცილებით მაღალი უნდა ყოფილიყო. სარ-თულშუა გადახურვები ბრტყელი, კოჭოვანი იყო. შემორჩენილია მხოლოდ საკოჭე ბუდეები.

კოშკის კედლებში სათოფურები არ შეიმჩნევა. იგი ნაშენია უხეშად დამუშავებული სხვადასხვა ჯიშის ქვის კვადრებით. ქვა უმეტესად რუხი ფერისაა.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 194-195

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის კოშკები
ძაღალქომის ეკლესიის ნანგრევი

**ძაღალქომის ეკლესიის ნანგრევი** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ძაღალქომში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში

ეკლესიის შემორჩენილი კედლების მიხედვით ჩანს, რომ იგი ნაგებია რიყის ქვით. გეგმით სწორკუთხა ნაგებობა, აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული აბსიდით. კედლების სიმაღლე 2-3 მეტრს აღწევს. დასავლეთ კედელზე შემორჩენილია სარკმლის მარჯვენა წირთხლი.

## ლიტერატურა 
*შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
არდისის ღვთისმშობლის ნაეკლესიარი

**არდისის ღვთისმშობლის ნაეკლესიარი** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა, ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ არდისში, ძველ სასაფლაოზე. 

ეკლესიის გეგმა არ იკითხება. გროვად ყრია დიდი ზომის ნაცრისფერი, ნათალი ქვები. კედლების წყობა არ ჩანს. ძეგლის დათარიღება არ ხერხდება.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიახვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 9

კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ოჟორის ძველი ნაგებობის ნაშთი

**ოჟორის ძველი ნაგებობის ნაშთი** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა საქართველოში, სოფელ ოჟორაში. აგებულია შუა საუკუნეებში.
ნაგებობიდან  შემორჩენილია აღმოსავლეთი კედელი, რომლის სიმაღლე 80 სმ-ს აღწევს. ჩრდილოეთით და სამხრეთით კედლის ფრაგმენტები 50 სმ სიმაღლისაა. ტერიტორიაზე მიმობნეულია დიდი ზომის ქვები. ძეგლის დათარიღება ტერიტორიის გაწმენდის გარეშე შეუძლებელია.

## ლიტერატურა
* შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:საქართველოს არქიტექტურული ძეგლები