ამეთ-ხან სულთანი

**ამეთ-ხან სულთანი**   ( ყირიმ. *Amethan Sultan* ; დ. 1920 წლის 20 ოქტომბერი, ალუპკა, სამხრეთ რუსეთის  მთავრობა -—  1971 წლის 1 თებერვალი, მოსკოვის ოლქი) — წარმოშობით ყირიმელი თათარი  და ლაკი საბჭოთა სამხედრო მფრინავი-ასი, დიდი სამამულო ომის მონაწილე, ორგზის . საბჭოთა კავშირის გმირი  (1943, 1945). საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტიის წევრი 1942 წლიდან.

ამეთ ხანმა დაამთავრა კაჩინსკის 1-ლი სამხედრო საავიაციო სკოლა. დიდი სამამულო ომის დროს გაიარა გზა პილოტიდან მე-9 გვარდიის მოიერიშე საავიაციო პოლკის ესკადრილიის მეთაურამდე. 1942 წლის 31 მაისს, იაროსლავის მახლობლად, თავისი პირველი საჰაერო ტარანი განახორციელა გერმანულ ბომბდამშენ Junkers-88 - ზე. მონაწილეობდა სტალინგრადის ბრძოლაში, რომლის დროსაც მფრინავი-ასი გახდა.  ბოლო საჰაერო ბრძოლა  ჩაატარა 1945 წლის 29 აპრილს ბერლინში მდებარე ტემპელჰოფის აეროდრომზე,  როდესაც ჩამოაგდო Focke-Wulf 190 (30-ე დამოუკიდებელი საჰაერო გამარჯვება, 49-ე ჯგუფთან ერთად).

ომის შემდეგ იყო ჟუკოვსკის შიფგრომოვის სახელობის  საფრენოსნო კვლევითი ინსტიტუტის საცდელი პილოტი, ლეიტენანტი პოლკოვნიკი (1946), სსრკ დამსახურებული საცდელი მფრინავი (1961), სტალინის პრემიის ლაურეატი (1953). ფრენის დროს მან 100-მდე ტიპის თვითმფრინავი აითვისა, მის მიერ განხორციელებულმა  ფრენის დრომ  4237 საათი შედგინა. გარდაიცვალა თვითმფრინავის გამოცდის დროს 1971 წლის 1 თებერვალს.

## ბიოგრაფია 
დაიბადა 1920 წლის 20 ოქტომბერს ქალაქ ალუპკაში, დერეკოი ვოლოსტი, იალტის რაიონი, ტაურიდას პროვინციაში, მუშათა კლასის ოჯახში. მამა — სულთან ამეთ-ხანი,  (წარმოშობით ლაკი, დაღესტნის სოფელ ცოვკრა-1- დან) , დედა —   ყირიმელი თათარი ნასიბე. ამეთ-ხანი აღიარეს  ეროვნულ გმირად როგორც დაღესტანელებმა, ასევე  ყირიმელმა თათრებმა. 

დოკუმენტებში  იწერებოდა  როგორც თათრი.    1938 წელს FZU-ს დამთავრების შემდეგ იგი მუშაობდა სიმფეროპოლის სარკინიგზო დეპოში მექანიკოსად. პარალელურად სწავლობდა სიმფეროპოლის მფრინავთა კლუბში, რომელიც წარმატებით დაამთავრა 1938 წელს  წითელ არმიის  რიგებში შევიდა 1939 წლის თებერვალში. 1940 წელს, უმცროსი ლეიტენანტის წოდებით, კაჩინსკაიას 1-ლი წითელი დროშის სამხედრო საავიაციო სკოლის დამთავრების შემდეგ,  გაგზავნეს  მფრინავად 122-ე IAP-ში,  ხოლო იქიდან  —  უმცროსი პილოტის რანგში მე-4 გამანადგურებელ საავიაციო პოლკში ( ოდესის სამხედრო ოლქი ), რომელიც დისლოცირებულ იყო კიშინიოვთან ახლოს. იკავებდა ფრინავთა მეთაურის, მეთაურის მოადგილის და საჰაერო ესკადრის მეთაურის თანამდებობებს.  დაფრინავდა I-15 და I-153 თვითმფრინავებით. ომის დროს იმყოფებოდა მოლდოვაში  .

### დიდი სამამულო ომი 
უკვე 1941 წლის 22 ივნისს მე-4 მოიერიშე საავიაციო პოლკის უმცროსმა მფრინავმა ამეთ-ხან სულთანმა რამდენიმე გაფრენა შეასრულა I-153 გამანადგურებლით, რათა განეხორციელებინა დაზვერვა  და შეტევა მოწინავე მტერზე. 1941 წლის შემოდგომაზემანევრებს ახორციელებდა დონის როსტოვის ცაზე. 1942 წლის ზამთარში მისმა პოლკკმა საბრძოლო მომზადება გაიარა  Hawker Hurricane-ზე. 

1942 წლის მარტიდან მე-4 გამანადგურებელი საავიაციო პოლკი  ქალაქ იაროსლავლის საჰაერო თავდაცვის შემადგენნლობაში შედიოდა. აქ ამეთ-ხან სულთანმა მოიპოვა თავისი პირველი საჰაერო გამარჯვება. 1942 წლის 31 მაისს, გატარვნა განახორციელა მტრის ბომბდამშენ Junkers-88 -ზე. . შეჯახებისას, ამეთ-ხანის Hurricane  გაიჭედა ცეცხლმოკიდებულ Junkers-ში. პილოტმა მოახერხა თვითმფრინავის კაბინიდან გამოსვლა და პარაშუტით გადმოხტომა. რამდენიმე დღის შემდეგ, ამეთ-ხანი მიიწვიეს იაროსლავლში, სადაც ქალაქის თავდაცვის კომიტეტმა მფრინავი  დააჯილდოვა პერსონალური საათით და საპატიო სერთიფიკატით  სოვეტსკაიას მოედანზე, სადაც შეკრებილი ხალხის წინაშე საჩვენებლად  გამოიტანეს Junkers. მოგვიანებით, იაროსლავის თავზე ცაში გამოჩენილი მამაცობისთვის  პილოტს მიენიჭა ლენინის ორდენი      . 2010 წელს იაროსლავლში ამ მოვლენის აღსანიშნავად ძეგლი დაიდგა. თავად ამეთ-ხანი თვლიდა, რომ მან დაუშვა პილოტირებისას შეცდომა, როდესაც  თავდასხმის დროს, დაკარგა თვითმფრინავი. პილოტების უმეტესობა  ტარანს ასრულებდა   თავისი გამანადგურებელის მტრის თვითმფრინავის თავზე  დაშვებით და მისი განადგურებით  სადესანტო მოწყობილობის საშუალებით, ხოლო ამეთ ხანმა მტრის თვითმფრინავს ქვევიდან შეუტია, როგორც თავად ამბობდა:  

1942 წლის ზაფხულში ამეთ-ხანი იბრძოდა ვორონეჟის მახლობლად იაკ-1 თვითმფრინავით, ხოლო 1942 წლის აგვისტოდან იაკ-7 B თვითმფრინავით მან მონაწილეობა მიიღო სტალინგრადის ბრძოლაში . სტალინგრადის მახლობლად ამეთ-ხანი ჩამოაგდეს და პარაშუტის დახმარებით მეორედ გაიქცა  .

1942 წლის ოქტომბერში ამეთ-ხან სულთანი გახდა მე-9 გვარდიის მოიერიშე საავიაციო პოლკის მე-3 საჰაერო ესკადრის მეთაური, სადაც იბრძოდა ომის დასრულებამდე  . 

Airacobra- ზე გადამზადების შემდეგ მონაწილეობდა დონის როსტოვის განთავისუფლებაში, სასტიკ საჰაერო ბრძოლებში ყუბანში, ტაგანროგის, მელიტოპოლის, ყირიმის განთავისუფლებაში.  .

როდესაც შვებულებით ქალაქ ალუპკაში იმყოფებოდა, იგი შეესწრო ყირიმელი თათრების დეპორტაციას 1944 წლის 18-20 მაისს. დეპორტაციის დროს, ამეთ-ხანის თანდასწრებით, შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარიატმა დააკავა მისი უმცროსი ძმა იმრანი ,რომელიც  გაასამართლა სამხედრო ტრიბუნალმა დამხმარე უსაფრთხოების პოლიციის Schutzmannschaft-ის ("ხმაური") წევრობისმიზეზით, რომელიც მონაწილეობდა "კრასნის" საკონცენტრაციო ბანაკში სამხედრო დანაშაულებში.  პარტიზანული რაზმის მეთაურის ნიკოლაი დემენტიევის გადმოცემით, რომელიც გაგზავნეს ამეთ-ხანის ოჯახის საევაკუაციოდ, მფრინავის ოჯახმა უარი განაცხადა ყირიმის დატოვებაზე. დეპორტაციის პერიოდში ამეთ-ხანის ოჯახთან დრამატული შეხვედრის ლიტერატურული ვერსია და იმრანის დაპატიმრების ამბავი გადმოცემულია ბუტა ბუტაევის წიგნში, რომელიც ავტორმა დაწერა თავად ამეთ-ხანთან პირადი საუბრების მიხედვით. ბუტა ბუტაევის ლიტერატურულმა ვერსიამ საფუძველი ჩაუყარა ისტორიებს იმის შესახებ, რომ ამეთ-ხანმა შეძლო მშობლების დაცვა დეპორტაციისგან, რაც არ არის დადასტურებული არცერთი დოკუმენტით. ფაქტობრივად, დეპორტაციის დროს, ოჯახი, სადაც ყირიმელი თათარი ქალი  დაქორწინებული იყო სხვა ეროვნების წარმომადგენელზე, არ ითვლებოდა ყირიმელი თათრების ოჯახად. ამეთ-ხანის მამა დაღესტნელი ( ლაკი ) იყო, ამიტომ ოჯახი არ გადაასახლეს — მხოლოდ იმრანმა აგო პასუხი საკუთარ ქმედებებზე.

1944 წლის ზაფხულში დასვენებისა და ახალ ლა-7 გამანადგურებელზე გადასვლის შემდეგ, ამეთ-ხანი იბრძოდა აღმოსავლეთ პრუსიაში და მონაწილეობა მიიღო ბერლინის აღებაში  .

მაიორმა ამეთ-ხან სულთანმა ჩაატარა  ბოლო საჰაერო ბრძოლა 1945 წლის 29 აპრილს ბერლინში მდებარე ტემპელჰოფის აეროდრომზე, ჩამოაგდო Focke-Wulf 190  .

საერთო ჯამში, ომის დროს, ამეთ-ხან სულთანმა განახორციელა 603 გაფრენა (აქედან 70 იყო შეტევა მტრის ცოცხალი ძალაზე და აღჭურვილოაზე), ჩაატარა 150 საჰაერო ბრძოლა, რა დროსაც  ჩამოაგდო 30 მტრის თვითმფრინავი დამოუკიდებლად ჩამოაგდო და 19  ჯგუფთან ერთად.   

ამეთ-ხან სულთანს მიენიჭა საბჭოთა კავშირის გმირის წოდება, დაჯილდოვდა  ლენინის ორდენით და ოქროს ვარსკვლავის მედლით (No. 1136).

### ომისშემდგომი კარიერა 
ომის დასრულების შემდეგ, უზენაესი მეთაურის ბრძანებით, ყველა  მფრინავი-ასი გაგზავნეს აკადემიაში სასწავლებლად. 1945 წლის აგვისტოდან ამეთ-ხანი იყო მონინოს საჰაერო ძალების აკადემიის სტუდენტი. მაგრამ 1946 წლის დასაწყისში მან თხოვნით მიმართა ხელმძღვანელობას, რომ  გაერიცხათ  აკადემიიდან, ვინაიდან  ხუთწლიან სწავლას ვერ მოახერხებდა.   მისი თხოვნა დაკმაყოფილდა და 1946 წლის აპრილში მაიორი ამეთ-ხან სულთანი გადაიყვანეს რეზერვში.   

თუმცა პილოტმა ცის გარეშე ვერ გაძლო და მთელი ძალით ცდილობდა მფრინავის პროფესიას დაბრუნებას. დიდი ხნის განმავლობაში მან ეს ვერ მოახერხა, რის გამოც დეპრესიაში ჩავარდა და ალკოჰოლს მიეძალა.    მაგრამ 1947 წლის თებერვალში  მეგობრების მხარდაჭერით , ამეთ-ხან სულთანი გახდა ჟუკოვსკის ფრენის კვლევის ინსტიტუტის საცდელი პილოტი  .

მოკლე დროში ის საუკეთესო ტესტერების რიგებში გადავიდა. 1949 წელს გახდა   მესამე კლასის საცდელი მფრინავი, 1950 წლის იანვარში - მეორე კლასის, ხოლო უკვე 1952 წლის სექტემბერში ამეთ-ხან სულთანი გახდა პირველი კლასის საცდელი მფრინავი. ის წარმატებით ახორციელებდა სხვადასხვა სახის საცდელ ფრენებს.   .

1949 წლის ივნისში ი.შელესტთან ერთად ტუ-2 თვითმფრინავზე მან ჩაატარა ქვეყანაში  საწვავის  პირველი სრულად ავტომატური შევსება ჰაერში  .

1951-1953   წლებში ამეთ-ხანმა განახორციელა არაერთი წარმატებული საცდელი ფრენა, რისთვისაც   . 1953 წელს მიენიჭა II ხარისხის სტალინის პრემია  .

1956 წელს ყირიმის ასსრ ყოფილ პარტიულ და საბჭოთა მუშაკებთან ერთად, ამეთ-ხან სულთანმა ხელი მოაწერა წერილს ყირიმელი თათრების რეაბილიტაციის მოთხოვნით, რომელიც გაუგზავნა უკრაინის კომუნისტური პარტიის ცენტრალურ კომიტეტს   .

1961 წლის 23 სექტემბერს ამეთ-ხან სულთანს მიენიჭა წოდება " სსრკ დამსახურებული საცდელი მფრინავი " (ნიშნის ნომერი - 38). საფრენოსნო მუშაობის დროს მან აითვისა 100-მდე ტიპის თვითმფრინავი, მისი ფრენის დრომ შეადგინა  4237 საათი.  

ამეთ-ხან სულთანი ცხოვრობდა მოსკოვის ოლქის ქალაქ ჟუკოვსკში.

იგი გარდაიცვალა 1971 წლის 1 თებერვალს იეგორიევსკის მახლობლად ( მოსკოვის რეგიონი ) საცდელი ფრენის დროს Tu-16 -ის საფრენ ლაბორატორიაზე, რომელიც შეიქმნა ახალი რეაქტიული ძრავის შესამოწმებლად.  

დაკრძალეს მოსკოვში ნოვოდევიჩის სასაფლაოზე.  

## გამარჯვებები 
პილოტის გამარჯვებების სიის ყველაზე ცნობილი ვერსია შეადგინეს ავიაციის ისტორიკოსებმა ანდრეი სიმონოვმა და მიხაილ ბიკოვმა, რომლის მიხედვითაც ამეთ-ხანმა ჩამოაგდო 30 თვითმფრინავი დამოუკიდებლად და 19 ჯგუფურად. 603 გაფრენის და 150 საჰაერო ბრძოლის დროს.   
## ჯილდოები 
[მარჯვნივ|მინი|250x250პქ| ამეთ-ხან სულთნის პორტრეტი უკვდავი პოლკის მსვლელობისას. [მახაჩყალა|მახაჩკალა, 9 მაისი, 2016 წ.]]

* საბჭოთა კავშირის გმირის მედალი „ოქროს ვარსკვლავი“ (No136, 1943 წლის 24 აგვისტო , No66, 1945 წლის 29 ივნისი );
* ლენინის ორდენი (1942 წლის 23 ოქტომბერი , 1943 წლის 14 თებერვალი , 1943 წლის 24 აგვისტო);
* წითელი დროშის ორდენი (31 ივლისი,1942 , 13 ოქტომბერი, 1943 , 20 აპრილი, 1945 , 3 თებერვალი, 1953 წ.);
* ალექსანდრე ნეველის ორდენი (1944 წლის7 აპრილი) ;
* სამამულო ომის I ხარისხის ორდენი (1945 წლის 20 იანვარი);
* წითელი ვარსკვლავის ორდენი (1941 წლის 5 ნოემბერი) ;
* ღირსების სამკერდე ნიშნის ორდენი (1961 წლის 31 ივლისი)  ;
* მედლები.
* საპატიო ყირიმელი (2000 წლის 26 აპრილი, სიკვდილის შემდგომ) 
* ქალაქ ალუპკას საპატიო მოქალაქე (2010 წ., სიკვდილის შემდეგ)  .

## ოჯახი 
* მამა: სულთანი ამეთ-ხანი.
* ბაბუა (დედის მხრიდან): ბექირ სადლა.
* დედა: ნასიბე.
* და: ფატმა. 4 წლის ასაკში გარდაიცვალა.
* ძმა: იმრანი. ყირიმის გერმანული ოკუპაციის დროს თანამშრომლობდა გერმანელებთან, მსახურობდა დამხმარე პოლიციაში . ომის დამთავრების შემდეგ იგი დააპატიმრა NKVD-მ  .
* მეუღლე: ფაინა მაქსიმოვნა (ქალიშვილობის გვარი - დანილჩენკო)  .
* შვილები: სტანისლავი, არსლანი.
* შვილიშვილი: ვერონიკა (სტანისლავის ქალიშვილი).

## ხსოვნა 
### სამახსოვრო ნიშნები 
პილოტის ბრინჯაოს ბიუსტები დამონტაჟდა მის მშობლიურ ქალაქ ალუპკაში, მახაჩკალაში (მის სახელობის გამზირზე და ტერმინალის შენობის მოპირდაპირედ) და სოფელ წოვკრაში .

2007 წელს ფეოდოსიაში გმირთა ხეივანში მფრინავის ბიუსტი დამონტაჟდა.

2010 წელს პილოტის ძეგლი დაიდგა იაროსლავში, ავიატორის გამზირზე .

2013 წელს კიევში გაიხსნა ძეგლი სამხედრო დიდების ხეივანში  .

2015 წელს ამეთ- ხან სულთანის მემორიალური დაფა გაიხსნა იაროსლავის მახლობლად სოფელ დიმოკურცში, მისი დაშვების ადგილზე  .

2015 წლის 8 მაისს ძეგლი გაიხსნა დაღესტნის კულინსკის რაიონის რეგიონალურ ცენტრში - სოფელ ვაჩიში   .

მის სახელს ატარეს: მოედანი სიმფეროპოლში, ქუჩები ალუპკაში, სუდაკში, ვოლგოგრადში, ჟუკოვსკის, კასპიისკში, მელიტოპოლში, დონის როსტოვში, ყაზანში და სხვა რიგ ქალაქებში, ქალაქებსა და სოფლებში; მიკრორაიონი საქში, გამზირი მახაჭყალაში . ასევე, მის სახელს ატარებს სიმფეროპოლში საფრენი კლუბი ; მთის მწვერვალი დაღესტანში ; მახაჩკალის აეროპორტი ;  მცირე პლანეტა (6278) ამეთ-ხანი  , პლატფორმა ოსტრიაკოვო-ევპატორიას ხაზის 34-ე კილომეტრზე; ქალაქ კასპიისკის მე-8 ლიცეუმ-სკოლა, 27-ე სკოლა მახაჩკალა და სკოლა დაღესტნის რესპუბლიკის სოფელ ნოვოკულში  .

სიმფეროპოლის რკინიგზის სადგურის შენობაზე დამონტაჟდა ინავის მფრმემორიალური დაფა  .

ამეთ-ხან სულთანის ხსოვნის მემორიალური დაფა დამონტაჟდა ქალაქ ჟუკოვსკის 1 სახლში მის სახელობის ქუჩის გასწვრივ.

2015 წელს უკრაინის უმაღლესმა რადამ მიიღო რეზოლუცია ყირიმში მდებარე და რუსეთის მიერ კონტროლირებად "სიმფეროპოლის" აეროპორტს  ამეთ-ხან სულთნის სახელის მინიჭების შესახებ. ამასთან დაკავშირებით აეროპორტის ხელმძღვანელობამ განაცხადა, რომ ხელმძღვანელობს რუსეთის ფედერაციის რეგულაციებით და ამ გადაწყვეტილებაზე რეაგირებას ვერ მოახდენს  . რუსეთის სახელმწიფო დუმამ ასევე განაცხადა, რომ ამ გადაწყვეტილებას რუსეთისთვის იურიდიული ძალა არ აქვს   .

2015 წლის ოქტომბერში, დონის როსტოვში, სამხრეთ სამხედრო ოლქის საჰაერო ძალებისა და საჰაერო თავდაცვის მე-4 არმიის შტაბის შენობაზე მემორიალური დაფა გაიხსნა  .

დაღესტნის რესპუბლიკის 2016 წლის 8 თებერვლის No7 კანონით  დადგინდა დაღესტნის რესპუბლიკის სახელმწიფო ჯილდო - ამეთ-ხან სულთნის სახელობის მედალი .

2022 წელს, რუსეთის ბანკის მიერ 1941–1945 წლების დიდი სამამულო ომის გმირების ხსოვნის ფარგლებში. გამოიცა ამეთ-ხან სულთანისადმი მიძღვნილი ვერცხლის ორ მანეთიანი მონეტა.

### ამეთ ხან სულთანის მუზეუმი 
1993 წლიდან ალუპკაში არსებობს ამეთ-ხან სულთანის მუზეუმი (2001 წლიდან — ყირიმელი თათრების ხელოვნების მუზეუმის განყოფილება).

## ხელოვნებაში 
2013 წლის მხატვრული ფილმში " ჰაიტარმა " ("დაბრუნება")  მთავარი გმირია ამეთ-ხან სულთანი (რეჟისორი და მთავარი როლის შემსრულებელი — ახტემ სეიტაბლაევი ).

## სქოლიო 

კატეგორია:დაბადებული 20 ოქტომბერი
კატეგორია:დაბადებული 1920
კატეგორია:გარდაცვლილი 1 თებერვალი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1971
კატეგორია:ნოვოდევიჩიეს სასაფლაოზე დაკრძალულები
კატეგორია:საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტიის წევრები
კატეგორია:დნეპრისათვის ბრძოლის მონაწილეები
კატეგორია:სტალინგრადის ბრძოლის მონაწილეები
კატეგორია:1941-1945 წლების დიდ სამამულო ომში გერმანიაზე გამარჯვებისათვის მედლით დაჯილდოებულები
კატეგორია:სტალინგრადის დაცვისათვის მედლით დაჯილდოებულები
კატეგორია:საპატიო ნიშნის ორდენის კავალრები
კატეგორია:წითელი ვარსკვლავის ორდენის კავალრები
კატეგორია:სამამულო ომის I ხარისხის ორდენის კავალრები
კატეგორია:წითელი დროშის ორდენის კავალრები
კატეგორია:ლენინის ორდენის კავალრები
კატეგორია:საბჭოთა კავშირის გმირები