მონოფონია

**მონოფონია** — მუსიკაში, მუსიკალური ტექსტურის ყველაზე მარტივი ფორმაა, რომელიც შედგება მელოდიისგან (ან მუსიკისგან), რომელსაც ჩვეულებრივ ასრულებს ერთი მომღერალი ან ერთი ინსტრუმენტალისტი (მაგ., ფლეიტისტი) თანმხლები ჰარმონიის აკორდების გარეშე. მრავალი ფოლკლორული სიმღერა და ტრადიციული სიმღერა არის მონოფონიური. მელოდია ასევე განიხილება მონოფონიურად, თუ მომღერალთა ჯგუფი.(მაგ.,გუნდი) მღერის ერთსა და იმავე მელოდიას ერთად უნისონში (ზუსტად იმავე სიმაღლეზე) ან ერთი და იგივე მელოდიური ნოტებით, რომლებიც დუბლირებულია ოქტავაში (როგორიცაა მაშინ, როდესაც მამაკაცები და ქალები ერთად მღერიან). თუ მთელი მელოდია ასრულებს ორი ან მეტი ინსტრუმენტი ან მღერის გუნდი ფიქსირებული ინტერვალით, როგორიცაა სრულყოფილი კვინტა, ეს ასევე ითვლება მონოფონიად (ან მონოფონიურად). სიმღერის ან მუსიკალური ნაწარმოების მუსიკალური ტექსტურა განისაზღვრება იმის შეფასებით, გამოიყენება თუ არა სხვადასხვა კომპონენტები, როგორიცაა თანმხლები ნაწილი ან პოლიფონიური მელოდიური ხაზები (ორი ან მეტი დამოუკიდებელი ხაზი).
ადრეული შუა საუკუნეების დროს, უძველესი ქრისტიანული სიმღერები, რომლებსაც პლეინჩანტი ეწოდებოდა (ცნობილი მაგალითია გრიგორიანული გალობა), იყო მონოფონიური. თუნდაც ოცდამეერთე საუკუნეში, სიმღერების ავტორები ხშირად წერენ სიმღერებს, რომლებიც მთელ მელოდიაში მონაცვლეობენ სექციებს მონოფონიის, ჰეტეროფონიის (ორი მომღერალი ან ინსტრუმენტალისტი ასრულებენ ერთი და იმავე მელოდიის სხვადასხვა ვერსიებს ერთად), პოლიფონიის (ორი ან მეტი მომღერალი ან ინსტრუმენტალისტი ასრულებენ დამოუკიდებელ მელოდიურ ხაზებს ერთდროულად), ჰომოფონიის (მელოდია, რომელსაც ახლავს აკორდები), ან მონოდიის (ერთი მელოდიური ხაზი ინსტრუმენტული თანმხლებით) ელემენტების გამოყენებით, სხვადასხვა ატმოსფეროსა და სტილის შესაქმნელად. მონოფონიას შეიძლება არ გააჩნდეს ძირითადი რიტმული ტექსტურები და უნდა შედგებოდეს მხოლოდ ერთი მელოდიური ხაზისგან.

## დასავლური სიმღერა
თანამედროვე შუასაუკუნეების მკვლევარის არდის ბატერფილდის თქმით, მონოფონია „არის ევროპული ვერნაკულარული ჟანრების, ისევე როგორც ლათინური სიმღერების დომინანტური რეჟიმი... პოლიფონიურ ნაწარმოებებში, ის რჩება ცენტრალურ კომპოზიციურ პრინციპად.“

### პლეინჩანტი
უძველესი ჩაწერილი ქრისტიანული მონოფონია იყო პლეინჩანტი ან პლეინსონგი (რომლის ერთ-ერთ ცნობილ სტილს გრიგორიანული გალობა ეწოდებოდა) - ერთი თანმხლების გარეშე ვოკალური მელოდია, რომელსაც ბერები მღეროდნენ. როდესაც მრავალი ხმა მღერის უნისონში (ანუ ერთი და იმავე სიმაღლითა და რიტმით), ეს მუსიკა მაინც მონოფონიურად ითვლება. პლეინსონგი იყო იტალიის, ირლანდიის, ესპანეთისა და საფრანგეთის პირველი და უმთავრესი მუსიკალური სტილი. მე-9 საუკუნის დასაწყისში, ორგანუმის ტრადიცია განვითარდა პლეინჩანტის მელოდიებს პარალელურად ხმების დამატებით. ყველაზე ადრეული ორგანუმი უბრალოდ აძლიერებდა მელოდიის ტექსტურას მეორე ხმის დამატებით პარალელურ ოქტავებში ან პარალელურ კვინტებში, რაც ჯერ კიდევ შეიძლება ჩაითვალოს მონოფონიურად; თუმცა, მე-11 საუკუნისთვის ორგანუმმა განავითარა სტილი, რომელსაც „თავისუფალი ორგანუმი“ ეწოდა, სადაც ხმები უფრო დამოუკიდებელი იყო, რაც პოლიფონიურ ტრადიციად გადაიქცა.

### პლეინჩანტის სტილები
მოზარაბული გალობა, ბიზანტიური გალობა, სომხური გალობა, ბენევენტული გალობა, ამბროზიული გალობა, გრიგორიანული გალობა და სხვები იყო პლეინსონგის სხვადასხვა ფორმები, რომლებიც ყველა მონოფონიური იყო. ამ მონოფონიური გალობების უმეტესობა ჩაიწერა და შეიცავს ყველაზე ადრეულ მუსიკალურ ნოტაციას, რომელიც განვითარდა ძველი ბერძნული სისტემის დაკარგვის შემდეგ. მაგალითად, დოდეკაქორდონი გამოაქვეყნა შვეიცარიელმა რენესანსის კომპოზიტორმა ჰაინრიხ გლარეანმა (ასევე გლარეანუსი) და მოიცავდა პლეინსონგს ან გრიგორიანულ გალობას და მონოფონიას. ყველაზე ადრეული ხელნაწერები, რომლებიც შეიცავენ პლეინსონგს, დაიწერა ნევმებით, პრიმიტიული სისტემით, რომელიც აღრიცხავდა მხოლოდ მელოდიის მონახაზს, და მხოლოდ მე-11 საუკუნეში, როდესაც გვიდო დ'არეცომ გამოიგონა უფრო თანამედროვე მუსიკალური ნოტაციის სისტემა, შეინარჩუნა მელოდიების ზუსტი ნოტები.

### ტრუბადურული სიმღერის მონოფონია
ტრუბადურების სიმღერების უმეტესობა იყო მონოფონიური. ტრუბადურული სიმღერები დაიწერა 1100–1350 წლებში და ისინი ჩვეულებრივ იყო ლექსები რაინდობის ან კარის სიყვარულის შესახებ, სიტყვებით მელოდიაზე დადებული. არისტოკრატი ტრუბადურები და ტრუვერები ჩვეულებრივ უკრავდნენ სამეფო წარმოდგენებში მეფეებისთვის, დედოფლებისთვის და გრაფინიებისთვის. მე-14 საუკუნის პოეტებმა და კომპოზიტორებმა შექმნეს მრავალი სიმღერა, რომლებიც შეიძლება ჩაითვალოს პროვანსული ტრუბადურული ტრადიციის გაგრძელებად, როგორიცაა საერო მონოფონიური ლაიები და ვირელაიები. ჟეან დე ლესკიურელმა (ან ჟეანო დე ლესკიურელმა), პოეტმა და კომპოზიტორმა ჩრდილოეთ საფრანგეთიდან ტრუვერის სტილიდან, ასევე დაწერა მონოფონიური სიმღერები ვირელაის, ბალადის, რონდოსა და დიზ ანტეს სტილში. მინეზენგერები იყვნენ მსგავსი ფრანგული სტილისა, მაგრამ შუა ზემოგერმანულ ენაზე.

### გეისლერლიდერი ანუ ფლაგელანტთა სიმღერები
ლაუდას, ანუ ტრუბადურების სტილში შექმნილი წმინდა სიმღერების ტრადიცია, პოპულარული გახდა XIII და XIV საუკუნეებში გეისლერლიდერების ანუ ფლაგელანტთა სიმღერების წყალობით. ეს მონოფონიური  ტიპის სიმღერები XIII–XVII საუკუნეებში ფლაგელანტების მიერ გამოიყენებოდა, როგორც აღნიშნულია შუა საუკუნეების ქრონიკაში Chronicon Hugonis sacerdotis de Rutelinga (1349).

### ლუთერანული საეკლესიო ქორალი
ლუთერანულ ეკლესიაში მონოფონია იყო მუსიკალური ტექსტურის პირველი ტიპი. ცნობილი მაგალითია მარტინ ლუთერის ჰიმნი „Ein feste Burg ist unser Gott“ („ძლიერი ციხე ჩვენი ღმერთია“), რომელიც შეიქმნა როგორც მონოფონიური მელოდია დაახლოებით 1527–1529 წლებში. ლუთერის მრავალი ჰიმნი მოგვიანებით სხვა კომპოზიტორებმა მრავალხმიანი ფორმით დააჰარმონიზეს და ისინი გამოიყენეს პოლიფონიურ ნაწარმოებებშიც, მაგალითად იოჰან სებასტიან ბახის კანტატებში.

## მონოფონია ინსტრუმენტული დუბლირებით
დელონი უფრო ფართოდ განმარტავს მონოფონიას, როგორც „პასაჟებს, ნაწილებს ან მონაკვეთებს, სადაც ნოტები მარტო ჟღერს, მიუხედავად ინსტრუმენტული დუბლირებისა,“ თუნდაც „ასეთ მონაკვეთებში მონაწილეობდეს რამდენიმე ინსტრუმენტი ან ხმა.“

## ინდოეთის მუსიკა
ინდური კლასიკური მუსიკა წარმოადგენს უძველეს ტრადიციას, სადაც მონოფონიური მელოდიები — „ರಾಗა“ — სრულდება მუდმივი ფონური ბგერის, ე.წ. დრონის, თანხლებით; ზოგჯერ ემატება პერკუსია და სხვა აკომპანიამენტიც.

* ჰინდუსტანის მუსიკა — გავრცელებულია ინდოეთის ჩრდილოეთ ნაწილში.
* კარნატული მუსიკა — სამხრეთ ინდოეთის ტრადიციაა, რომელიც მოიცავს კომპოზიციებს კანნადურ, თელუგუ, სანსკრიტულ და მალაიალამურ ენებზე.
* 
## სქოლიო