იან შვანკმაიერი

**იან შვანკმაიერი** (ჩეხ. *Jan Švankmajer*,დაიბადა 1934 წლის 4 სექტემბერს) — ჩეხი პენსიაზე გასული კინორეჟისორი, ანიმატორი, მწერალი, დრამატურგი და მხატვარი. ის ხატავს და ქმნის თავისუფალ გრაფიკას, კოლაჟს, კერამიკას, ტაქტილურ ობიექტებსა და ასამბლაჟებს. 1960-იანი წლების დასაწყისში მან შეისწავლა ინფორმელი, რომელიც მოგვიანებით მისი ანიმაციური ფილმების ვიზუალური ფორმის მნიშვნელოვან ნაწილად იქცა. ის გვიანდელი ჩეხური სიურეალიზმის წამყვანი წარმომადგენელია. თავის კინოშემოქმედებაში მან შექმნა უტყუარი და საკმაოდ სპეციფიკური სტილი, რომელიც ძირითადად განპირობებულია გარეგნულად განსხვავებული ელემენტების იძულებით არაორდინალური კომბინაციით. ამ პროცესის ანტიმხატვრული ბუნება, რომელიც დაფუძნებულია კოლაჟზე ან ასამბლაჟზე, ფუნქციონირებს როგორც მნიშვნელობის შემქმნელი ფაქტორი. თავად ავტორი ამტკიცებს, რომ მასსა და მაყურებელს შორის ინტერსუბიექტური კომუნიკაცია მხოლოდ გამოწვეული ასოციაციების მეშვეობით მუშაობს და მისი ფილმები თავიანთ დივერსიულ მისიას მხოლოდ მაშინ ასრულებენ, როდესაც, თუნდაც ყველაზე ფანტასტიკურ მომენტებში, ისინი რეალობის ჩანაწერს ჰგვანან. ზოგიერთი ნამუშევარი მან მეუღლე ევა შვანკმაიეროვასთან ერთად შექმნა.

## ბიოგრაფია და შემოქმედება 
იან შვანკმაიერი პრაღაში 1934 წლის 4 სექტემბერს დაიბადა. მამამისი ვიტრინების დამლაგებელი იყო, დედა კი - მკერავი. მის ბავშვობაზე ღრმა გავლენა იქონია სახლში თოჯინების თეატრმა, რომელიც რვა წლის ასაკში შობისას საჩუქრად მიიღო, თანდათანობით თავად დაამზადა თოჯინები და მოხატა დეკორაციები. შვანკმაიერი აღიარებს, რომ მის შემდეგ თოჯინები მის გონებრივ მორფოლოგიაში მტკიცედ არის ჩადებული და ყოველთვის მიმართავს მათ, როდესაც გარე სამყაროს რეალობისგან საფრთხეს გრძნობს. ის მათ არა მხოლოდ თეატრის კონტექსტში ხედავს, არამედ მაგიაში გამოყენებულ რიტუალურ სიმბოლოდ. 

1950-1954 წლებში მან პრაღაში, ხელოვნების ინდუსტრიის უმაღლეს სკოლაში, პროფესორ რიჩარდ ლანდერის ხელმძღვანელობით, სცენოგრაფიის ფაკულტეტი დაამთავრა, სადაც თოჯინებსა და დეკორაციებს ქმნიდა და ქმნიდა. მისი თანაკლასელები იყვნენ ალეშ ვესელი და ფოტოგრაფი იან სვობოდა. შემდეგ რეჟისურა და სცენოგრაფია პრაღაში, საშემსრულებლო ხელოვნების აკადემიის თეატრალური ფაკულტეტის თოჯინების განყოფილებაში სწავლობდა (1954-1958), სადაც ლანდერი იმ დროს მასწავლებლად გადავიდა. ყველაზე მკაცრი სტალინისტური რეჟიმის დროსაც კი, სკოლაში ატმოსფერო ლიბერალური იყო და სტუდენტებს შორის ფრანგული თანამედროვე ხელოვნების შესახებ აკრძალული წიგნები ვრცელდებოდა, რომლებსაც ფერწერის მასწავლებელი კარელ ტონდლის მოჰქონდა. მისი თანაკლასელი და მეგობარი იყო მოგვიანებით კინორეჟისორი იურაი ჰერცი. სწავლის დასრულების შემდეგ, მან პოლონეთში ღირსშესანიშნაობების დათვალიერებაში მიიღო მონაწილეობა, სადაც პირველად ნახა პაულ კლეეს ნამუშევრების რეპროდუქციები.

სწავლის პერიოდში მან დადგა ხალხური თოჯინების თეატრის პიესა „დონ შაინი“ (დონ ჟუანი) იმდროინდელ მცირე თეატრ D 34-ში (1957-1958), რომელსაც ემილ ფრანტიშეკ ბურიანი ხელმძღვანელობდა. D 34 თეატრის გარდა, ის დაესწრო *განთავისუფლებულ თეატრს* და გაეცნო რუსული ავანგარდისტების (მეიერჰოლდი, ეიზენშტეინი) შემოქმედებას. სადიპლომო წარმოდგენაში (კარლო გოცი, *მეფე ირემი*) მან გამოიყენა თოჯინებისა და ნიღბიანი ცოცხალი მსახიობების კომბინაცია. 1958 წელს, დამთავრებისთანავე, მან მონაწილეობა მიიღო რადოკის მოკლემეტრაჟიან ფილმში *„იოჰანეს დოქტორი ფაუსტი“*, რომელიც ხალხური თოჯინების თეატრის თეატრის ინსპირაციით იყო შთაგონებული. გადაღებების დროს იგი შეხვდა კომპოზიტორ ზდენეკ ლიშკას, ოპერატორ სვატოპლუკ მალის და დიზაინერ ვლასტიმილ ბენეშს. ის მცირე ხნით მუშაობდა რეჟისორად და დიზაინერად ლიბერეცის სახელმწიფო თოჯინების თეატრში (სტუდია იპსილონის წინამორბედი). 1958-1960 წლებში მან სავალდებულო სამხედრო სამსახური გაიარა მარიანსკე ლაზნეში, სადაც ინტენსიურად ხატავდა და ხატავდა (კაცები, კალამი, აკვარელი დაპრესილ ქაღალდზე, 1959).

1960 წელს ჯარიდან დაბრუნების შემდეგ მან დააარსა ჯგუფი *„ნიღბების თეატრი“*, რომელიც სემაფორის თეატრს ეკუთვნოდა. „სახამებლიანი თავების“ პირველი დადგმის მომზადების დროს იგი შეხვდა ევა დვორაკოვას, რომელზეც მოგვიანებით დაქორწინდა. „ნიღბების თეატრის“ სხვა დადგმები იყო *„იოჰანეს დოქტორი ფაუსტი“, „ჩრდილების კოლექციონერი“, „ცირკი სუკრიკი“*. 1962 წელს მან თავისი ნახატები სემაფორის დერეფანში გამოფინა, ხოლო გამოფენაზე დამსწრე ვლასტიმილ ბენეშმა და ზბინეკ სეკალმა მას *„მაი 57“* ჯგუფი შესთავაზეს. მან მონაწილეობა მიიღო პოდებრადიში (1961) „მაი“ ჯგუფის მეოთხე გამოფენაში, რომელიც სამი დღის შემდეგ აიკრძალა და შემდეგ ჯგუფის წევრებთან ერთად 1960-იანი წლების ბოლომდე გამოფენდა.   

ავანგარდული *ნიღბების თეატრი* არ შეესაბამებოდა სემაფორის, როგორც მუსიკალური სცენის პროფილს. 1962 წელს ირჟი სუჩიმ ის დახურა, მაგრამ ემილ რადოკმა ხელი შეუწყო ნიღბების თეატრის მთელი ჯგუფის ჩართვას „ჯადოქრის ფარანში“. ამ წელს იან შვანკმაიერი პირველად გაემგზავრა პარიზში. 1963 წელს მისი ქალიშვილი ვერონიკა დაიბადა. „სემაფორის“ დატოვების შემდეგ, 1964 წლამდე მუშაობდა რეჟისორად და „ჯადოქრის ფარანში“ შავი შუქის თეატრალური დასის ხელმძღვანელად. მან ორი სპექტაკლი დადგა *„ვარიაციების“* პროგრამებისთვის, ხოლო მოგვიანებით ასევე გარედან *„ჯადოსნური ცირკისთვის“, „დაკარგული ზღაპარი“, „ჯადოსნური ცირკისთვის“.* ამავდროულად, ემილ რადოკთან ერთად, ის მომავალი ფილმების სცენარებს ქმნიდა.

1964 წელს მან გადაიღო თავისი პირველი მოკლემეტრაჟიანი ფილმი „უკანასკნელი ხრიკი“, რომელიც შავი თეატრის პრინციპებს ეფუძნება. მასში წარმოდგენილია მისი შემდგომი ნამუშევრებისთვის დამახასიათებელი ელემენტები, როგორიცაა მონტაჟის დინამიური გამოყენება და ცოცხალი მსახიობების ანიმაციურ ობიექტებთან შეხამება. ფილმი წარმატებული იყო საზღვარგარეთ და მომდევნო წლებში შვანკმაიერს მიეცა შესაძლებლობა, გადაეღო მოკლემეტრაჟიანი ფილმები, რომლებიც აერთიანებდა თოჯინების თეატრს, ანიმაციას და ცოცხალი მოქმედების ელემენტებს. მის ადრეულ ფილმებში, რომლებიც მოკლე გროტესკებივითაა შექმნილი, ჭარბობს შავი იუმორი და ხალხური თოჯინების პიესების თავისებურად ინტერპრეტირებული პოეტიკა. 1964 წლის მეორე ფილმში, „იოჰან სებასტიან ბახი: ფანტაზია სოლ მინორში“, ვიზუალური კომპონენტი არის ერთგვარი მანერისტული ინფორმელი ემილა მედკოვას სიურეალისტური ფოტოების შესამჩნევი გავლენით. 1965 წელს მან პრაქტიკულად მარტომ, ავსტრიაში ევა შვანკმაიეროვასა და ოპერატორის, პეტრ პულუჯის დახმარებით, გადაიღო ფილმი „Spiel mit steinen“ (ქვებით თამაში). მან სცადა სხვადასხვა ანიმაციური ტექნიკა, რომლებიც მოგვიანებით გამოიყენა, მაგალითად, ფილმში „დიალოგის განზომილებები“. მონრეალის Expo 67 კონკურსისთვის მან გადაიღო მოკლემეტრაჟიანი ფილმი Man and Technique[19] და მონაწილეობა მიიღო პაველ პროჩაზკას ფილმში Digits. 1968 წელს შვანკმაჯერების ოჯახი გადავიდა Nový svět (Hradčany) No97/5 სახლში.

1968 წელს მან ხელი მოაწერა მანიფესტს „ორი ათასი სიტყვა“. 1968 წლის აგვისტოში ვარშავის პაქტის ქვეყნების მიერ ჩეხოსლოვაკიაში შეჭრის შემდეგ, მთელი ოჯახი ევა შვანკმაიეროვას ინიციატივით ავსტრიაში ემიგრაციაში წავიდა. აქ მან თავისი მეორე ფილმი გადაიღო ავსტრიულ წარმოებაში, პეტერ პულუიჯის სტუდიაში (Picknick mit Weissmann). 1968 წელს მან ობერჰაუზენის კინოფესტივალზე მაქს ერნსტის პრემია მიიღო ფილმისთვის „Historia naturae“. 1969 წელს ოჯახმა გადაწყვიტა ჩეხოსლოვაკიაში დაბრუნება. 1970 წელს ის შეხვდა ვრატისლავ ეფენბერგერს და ევა შვანკმაიეროვასთან ერთად ისინი ჩეხოსლოვაკიაში სიურეალისტური ჯგუფის წევრები გახდნენ. 1971-დან 1989 წლამდე ისინი თანამშრომლობდნენ „სამიზდატის“ რედაქტირებულ ანთოლოგიებში „Le-La“ და კატალოგებში („ღია თამაში“, „ოცნების სფერო“, „იუმორის ტრანსფორმაციები“, „წარმოსახვითი სივრცეები“, „სარკის საპირისპირო“). 1989 წლის შემდეგ ანთოლოგიის „გამბრას“ პირველ და ერთადერთ ნომერში და შემდეგ ჟურნალ „ანალოგონში“.

1970 წლამდე მოკლე პერიოდში შვანკმაიერმა მაინც მოახერხა „კაფკასეული“ ალეგორიული მოკლემეტრაჟიანი ფილმების „ბაღი“, „ბინა“ და „ჩუმი კვირა სახლში“, მოწყენილი „ოსუარიუმი“ და „მარიონეტული“ ფილმი „დონ შაინი“ (1970) გადაღება, რომელშიც მარიონეტებს ცოცხალი მსახიობები ცვლიან, რომლებსაც პაპიე-მაშეს თავებზე მავთულები და გამტარი თოკები აქვთ მიმაგრებული, რაც სიმბოლურად გამოხატავს ადამიანური მანიპულირებისა და ინდივიდუალური თავისუფლების შეზღუდვის თემას. ნორმალიზაციის რეჟიმის დამყარების შემდეგ, შვანკმაიერის შემოქმედებით საქმიანობას ცენზურა აფერხებდა და მისი მოკლემეტრაჟიანი ფილმები „ბაღი“ და „ბინა“ სარდაფში აღმოჩნდა. 1972 წელს, მოხალისედ, მან პრაღის სამხედრო ჰოსპიტალში LSD-ს ინტრავენური შეყვანის ექსპერიმენტი ჩაატარა. ექსპერიმენტმა მასზე დამანგრეველი გავლენა მოახდინა, შფოთვითი მდგომარეობებით, რომლებიც მას 30 წლის შემდეგაც ახსოვს თავის ნამუშევრებში.

1972-1979 წლებში მას ფილმების გადაღება აუკრძალეს, რადგან უარი თქვა კომპრომისზე წასვლაზე ჰ. უოლპოლის გოთური რომანის მიხედვით გადაღებული ფილმის „ოტრანტოს ციხესიმაგრის“ პოსტპროდაქშენზე. 1973-1980 წლებში მუშაობდა დამდგმელ დიზაინერად და კინოს ხრიკების შემქმნელად Barrandov Studios-ში. 1975 წელს დაიბადა მისი ვაჟი, ვაცლავი. 1970-იან წლებში იან შვანკმაიერი მუშაობდა სცენოგრაფიის დიზაინერად ბალუსტრადაზე არსებულ თეატრში, ვეჩერნი ბრნოს თეატრში და განსაკუთრებით დრამატულ კლუბში, სადაც მიიწვია იაროსლავ ვოსტრიმ („კანდიდი“, „აღმზრდელი“, „ტკაცუნი ლაგუნაზე“, „ოქროს ეტლი“). ევა შვანკმაიეროვა მონაწილეობდა სპექტაკლებში, როგორც კოსტიუმების დიზაინერი და სცენოგრაფი. 1976 წლიდან ის და მისი მეუღლე ევა ერთობლივი ფსევდონიმით ქმნიდნენ კერამიკას კოსტელეცი.

თანამშრომლობდა ოლდრიხ ლიპსკის („ვახშამი ადელისთვის“, 1977, „იდუმალი ციხესიმაგრე კარპატებში“, 1981) და იურაი ჰერცის („მეცხრე გული“, 1978, „ფერატის ვამპირი“, 1981) ფილმებზე. დევნის დასრულების შემდეგ, მან გადაიღო პოს ორი მოთხრობა, „აშერის სახლის დაცემა“ და „ქანქარა, ორმო და იმედი“, ვილე დე ლ’ისლ ადამის შემოქმედების თემების გამოყენებით. 1981 წელს იანმა და ევა შვანკმაიერებმა შეიძინეს დანგრეული ციხესიმაგრე ჰორნი სტანკოვში, სადაც მათ კერამიკის სახელოსნოს დაარსება სურდათ. მას შემდეგ ისინი თანდათანობით ახორციელებენ ციხესიმაგრის რეკონსტრუქციას და მას სიურეალისტურ ცნობისმოყვარეობის კაბინეტად გარდაქმნას, რომელიც შედგება საკუთარი არტეფაქტებისა და ხელოვნებისა და ბუნებრივი ობიექტების სხვადასხვა კოლექციებისგან. შვანკმაიერის კოლექციონირება თვითთერაპიის ერთ-ერთი ფორმაა და ნაპოვნ ან შეძენილ ობიექტებთან ერთად, ის მოიცავს აფრიკისა და პოლინეზიის ბუნებრივი ხალხების ხელოვნებას.

შვანკმაიერის 1960-იანი წლების ფილმების რეტროსპექტივამ საერთაშორისო ყურადღება მიიპყრო 1983 წლის FIFA-ს საერთაშორისო კინოფესტივალზე ანანსიში. მან მიიღო გრან-პრი და საერთაშორისო კრიტიკოსების პრიზი *„დიალოგის განზომილებისთვის“* და ოქროს დათვი ბერლინალეზე იმავე წელს. ტერი გილიამი ამ ფილმს ყველა დროის ათ საუკეთესო ანიმაციურ ფილმს შორის ათავსებს. სამშობლოში შვანკმაიერი ჩეხოსლოვაკიის ტელევიზიის ხელმძღვანელობასა და პრაღის მოკლემეტრაჟიანი ფილმების გარჩევების მსხვერპლი გახდა და „დიალოგის განზომილებები“ ჩეხოსლოვაკიის კომუნისტური პარტიის ცენტრალური კომიტეტის იდეოლოგიურ კომიტეტს აჩვენეს შემაკავებელი ფაქტორის სახით. ამის შემდეგ, მას კვლავ აღარ შეეძლო მოკლემეტრაჟიანი ფილმების სტუდიებში მუშაობა და ბრატისლავაში გაემგზავრა, სადაც 1983 წელს გადაიღო ფილმი *„Do pivnice“* (სარდაფში). იმავე წელს მან გამოაქვეყნა თავისი წიგნი *„Hmat a imaginace“* (შეხება და წარმოსახვა) ხუთ ეგზემპლარად, სამიზდატის სახით, რომელშიც 1974 წლიდან ტაქტილური ექსპერიმენტების შედეგები იყო შეჯამებული. მან მოახერხა საზღვარგარეთ თანხების მოპოვება თავისი პროექტისთვის „ალისა“, მაგრამ „Short Film“-ისა და „ბარანდოვის“ სტუდიები არ იყვნენ დაინტერესებული გადაღებებით. იმ დროს სახელმწიფოს მონოპოლია ჰქონდა კინოწარმოებაზე. ამიტომ მან მიმართა იარომირ კალისტას, რომელსაც იცნობდა, როგორც „ჯადოქრის ფარნის“ პროდიუსერს, და ჰკითხა, გადაიღებდა თუ არა მასთან ერთად ამ პროექტს დამოუკიდებელ ფილმად.

მან თავისი პირველი სრულმეტრაჟიანი ფილმი „ალისა“ 1987 წელს წარმოადგინა, რომელიც თითქმის მთლიანად შვეიცარიული წარმოების (Condor Films) მიერ იყო გადაღებული. ნამუშევარმა მსოფლიო წარმატება მოიპოვა და ანსის საერთაშორისო ანიმაციური ფილმების ფესტივალზე (JICA) საუკეთესო ანიმაციური ფილმის ჯილდო მოიპოვა. ამავდროულად, ფილმმა „დიალოგის განზომილებები“ ფესტივალის ისტორიაში საუკეთესო ფილმის გრან-პრი მოიპოვა. 1990 წელს მან გადაიღო პოლიტიკური, გროტესკული, აგიტპროპ ფილმი „სტალინიზმის სიკვდილი ბოჰემიაში“ და 1992 წელს მოკლემეტრაჟიანი ფილმი „საკვები“, რომელშიც ის თავის გასტრონომიულ აკვიატებებს ეხება.

მომდევნო წლებში მან თავი ექსკლუზიურად მხატვრული ფილმების რეჟისურას მიუძღვნა. ნერუდოვას ქუჩა 27-ში (მალა სტრანა) მდებარე სახლი, სადაც შვანკმაიერს კინოსტუდია ჰქონდა, პრივატიზებული იქნა და მას „ფაუსტის“ გადაღებების შუა პერიოდში მისი დატოვება მოუწია. 1991 წელს, იარომირ კალისტასთან ერთად, მან სოფელ კნოვიზში ყოფილი კინოთეატრი შეიძინა და საკუთარი კინოსტუდია ATHANOR დააარსა, სადაც შემდგომ ფილმებს იღებდა. პრესტიჟულ კარდიფის ანიმაციური ფილმების ფესტივალზე (1992) მას IFA-ს პირველი პრემია მიენიჭა და BBC-მ ორი ღამის განმავლობაში მისი ანიმაციური ფილმების ჩვენება წარმოადგინა.

1994 წელს შვანკმაიერის მეორე სრულმეტრაჟიანი ფილმის, „ფაუსტის“ პრემიერა შედგა, რომელშიც მთავარ როლს პეტრ ჩეპეკი, ფაუსტისა და მეფისტოს ორმაგ როლს ასრულებდა. ფაუსტი, ბრბოში შემთხვევითი ადამიანი, მთელი სიუჟეტით მანიპულირდება და ფაუსტის როლს ეჩვევა, რომელსაც ბოლომდე ასრულებს. ფილმი ფაუსტის მითის რეალური ინტერპრეტაციის მცდელობაა და სვამს კითხვას, თუ რა შეუძლია ადამიანს იცოდეს საკუთარი თავის განადგურების გარეშე. ეს ურთიერთობა ძალიან ორაზროვანია და შესაბამისად, წინააღმდეგობრივ ინტერპრეტაციებს იწვევს. გადაღებებს თან ახლდა ტრაგიკული სიკვდილიანობისა და აუხსნელი გარემოებების სერია, თავად პეტრ ჩეპეკმა კი ფილმის გადაღება მაშინ დაასრულა, როდესაც ის უკვე მძიმედ იყო ავად. ამ შესრულებისთვის ჩეპეკს ჩეხური ლომის ხსოვნის ჯილდო მიენიჭა. ფილმი კანის კინოფესტივალის პრესტიჟულ კონკურსგარეშე ჩვენებაზე შეირჩა. 1994 წელს Short Film Prague-მ შვანკმაიერის 26 ფილმისგან შემდგარი კომპლექტი კასეტებზე გამოუშვა. დიდ ბრიტანეთში იან შვანკმაიერმა სიცოცხლის მანძილზე მიღწეული წვლილისთვის ჯილდო მიიღო.

1996 წელს შვანკმაიერმა გადაიღო „სიამოვნების შეთქმულები“, შავი კომედია ადამიანებზე, რომლებიც სიამოვნების პრინციპს მისდევენ და უწყინარ წარმოსახვით პერვერსიებსა და რიტუალებს ასრულებენ. ის მათ პირად თავისუფლებას საზოგადოების, განათლებისა თუ სკოლის მოდერატორულ და რეპრესიულ როლს უპირისპირებს. ფილმი სარკასტულ სატირას წარმოადგენს თანამედროვე სამყაროზე, რომელიც სავსეა სექსუალური პერვერსიებითა და ეროტიკული ფეტიშებით. შვანკმაიერმა მაქსიმალურად გამოიყენა ტაქტილიზმის თემაზე მრავალწლიანი მხატვრული ექსპერიმენტები. მან ფილმი შემდეგი სიტყვებით დაასრულა: „მე მჯერა, რომ შავი და ობიექტური იუმორი, მისტიფიკაცია და ფენტეზის ცინიზმი უფრო ადეკვატური საშუალებაა იმდროინდელი დეკადენციის გამოსახატავად, ვიდრე ჩეხურ ფილმებში თვალთმაქცური, მაგრამ პოპულარული „ადამიანობის სუნი“.

შემდგომმა ფილმმა „პატარა ოტიკი“ (2000) ჩეხური ლომი მოიპოვა საუკეთესო ფილმისა და საუკეთესო მხატვრული რეჟისურისთვის (ევა შვანკმაიეროვასთან ერთად). 2003 წელს FAMU-მ იან შვანკმაიერს საპატიო დოქტორის წოდება მიანიჭა. 

2004 წელს ევა და იან შვანკმაიერებმა პლზენში რეტროსპექტული გამოფენა „ანიმაციის მეხსიერება - მეხსიერების ანიმაცია“ და გამოფენა სახელწოდებით „საკვები“ პრაღის ციხის დარბაზში გამართეს. ორივე მათგანმა ფართო საზოგადოებაში დიდი წარმატება მოიპოვა და კრიტიკოსების მიერ წლის მხატვრულ მოვლენად იქნა მიჩნეული. მისი 30 ფილმის რეტროსპექტივა ავტორის 70 წლის იუბილესადმი მიძღვნილ პლზენის კინოფესტივალის ფარგლებში აჩვენეს.

2005 წლის 17 ნოემბერს შედგა ფილმის „სიგიჟის“ პრემიერა, რომელიც მარკიზ დე სადის პიროვნებითა და ედგარ ალან პოს მოთხრობებით შთაგონებული ფილოსოფიური საშინელებათა ფილმია. ევა შვანკმაიეროვა, რომელიც პრემიერამდე ცოტა ხნით ადრე გარდაიცვალა, ამ ფილმის მხატვრული კონცეფციისა და პოსტერისთვის ჩეხური ლომის ხსოვნისადმი მიძღვნილი ჯილდოთი დაჯილდოვდა. ფილმზე მათმა ქალიშვილმა ვერონიკა ჰრუბამაც ითანამშრომლა. პლზენის კინოფესტივალის სტუდენტურმა ჟიურიმ „სიგიჟე“ საუკეთესო მხატვრულ ფილმად დაასახელა. 2009 წლის კარლოვი-ვარის საერთაშორისო კინოფესტივალზე იან შვანკმაიერმა მსოფლიო კინოში განსაკუთრებული წვლილისთვის ბროლის გლობუსი მიიღო.

მისი ბოლო სრულმეტრაჟიანი ფილმი, „მწერები“, რომელიც შვანკმაიერის 1971 წლის მოთხრობაზეა დაფუძნებული (შთაგონებული პიესით „სურათები ძმები ჩაპეკების მწერების ცხოვრებიდან“, კაფკას „მეტამორფოზაზე“ მითითებით), 2018 წელს კინოფესტივალებზე აჩვენეს და მისი პრემიერა ტეიტ მოდერნში შედგა. როტერდამის ფესტივალმა „მწერები“ დიდი ავტორებისა და კინორეჟისორებისადმი მიძღვნილ სექციაში აჩვენა. იან შვანკმაიერმა კინოს ისტორიაში ექსკლუზიური ადგილი დაიმკვიდრა და აღიარებულია, როგორც საზღვარგარეთ მოღვაწე ჩეხ კინორეჟისორებს შორის ერთ-ერთი იმ მცირერიცხოვან თანამედროვე კინორეჟისორთაგანი. 2018 წლისთვის მან მსოფლიო მასშტაბით 36 ჯილდო და 17 ნომინაცია მიიღო თავისი ფილმებისთვის, მათ შორის 2018 წელს რეიმონდ რუსელის მედალი კინოს დარგში ცხოვრებისეული მიღწევებისთვის, რომელიც ბარსელონაში რეიმონდ რუსელის საზოგადოებამ გადასცა.

1970 წლიდან იან შვანკმაიერი მონაწილეობს ჩეხოსლოვაკიაში სიურეალისტური ჯგუფის საქმიანობაში და არის ჟურნალ „ანალოგონის“ (104 ნომერი 2024 წლამდე) სარედაქციო საბჭოს თავმჯდომარე, რომელშიც ის ასევე მონაწილეობს. 1990 წელს მან მონაწილეობა მიიღო პრაღის მანეშში გამართულ სიურეალისტური ჯგუფის „მესამე კიდობნის“ კოლექტიურ გამოფენაში. 1991 წლიდან ის მანესის სახვითი ხელოვნების კავშირის წევრია. ის თავის ფილმებს დამოუკიდებლად („აშერის სახლის დაცემა“) ან ისეთ წამყვან ანიმატორებთან თანამშრომლობით ქმნის. თავის მხატვრულ ფილმებში ის თანამშრომლობდა დრამატულ კლუბში თავისი დროის მეგობრებთან (Jiří Hálek, Petr Čepek) და სხვა დადასტურებულ მსახიობებთან (Jan Kraus, Jiří Lábus, Pavel Nový, Jan Tříska, Martin Huba, Pavel Liška, Václav Helšus, Anna GeisákaŽral, Anna GeisákaŽra, და ა.შ.).

იან შვანკმაიერი უკომპრომისოდ იცავს პირად თავისუფლებას და უარყოფს სახელმწიფო ხელისუფლების მიერ მინიჭებულ ნებისმიერ ოფიციალურ ჯილდოს. 1989 წელს მან უარი თქვა დამსახურებული არტისტის ჯილდოზე, 1990-იან წლებში საფრანგეთის ხელოვნებისა და ლიტერატურის ორდენზე და 2011 წელს ვაცლავ ჰაველის მიერ შემოთავაზებულ ჯილდოზე. ის სახელმწიფოს ორგანიზებული ძალადობის წყაროდ და ჩაგვრისა და მანიპულირების საშუალებად მიიჩნევს.

ევა შვანკმაიეროვა მონაწილეობდა ზოგიერთ ფილმში, როგორც სცენოგრაფიისა და დამდგმელი დიზაინერი. მათი ვაჟი, ვაცლავ შვანკმაიერი, ასევე რეჟისორია, მათ შორის „ჩირაღდნის მატარებელი“. მან წვლილი შეიტანა ფილმის „მწერების“ (2018) დიზაინში. შვანკმაიერის ქალიშვილი, ვერონიკა ჰრუბა, კოსტიუმების დიზაინერად თანამშრომლობდა ფილმებზე „სიგიჟე“ (ჩეხური ლომის ჯილდო), „სიცოცხლის გადარჩენა“ და „მწერები“.

### ციტატები 
..the theme of freedom, the only theme for which it is still worth picking up a pen, brush or camera...

...it is not worth striving for less than absolute freedom. Society will truncate it beyond recognition in the process anyway. If you start lower than at absolute freedom, you will have no freedom at the end.

...the creative act gives meaning and rebellion (revolt) dignity to life. ibid. p. 362

...I think that without revolt a normal, decent person cannot live. There is no society that is so ideal that one does not have to revolt against it..

## მხატვრული სტილი 
შვანკმაიერის ძნელად კლასიფიცირებადი მხატვრული სტილი 1960-იან წლებში განვითარდა თეატრსა და ანიმაციურ ფილმებში მისი მოღვაწეობის პარალელურად. იან შვანკმაიერის ადრეული ნახატები შთაგონებულია პაულ კლეეს მიერ. დაახლოებით 1960 წელს, ის ცოტა ხნით შეეხო სტრუქტურულ აბსტრაქციას, მაგრამ მალევე დაუბრუნდა ფიგურაციას და 1960-იანი წლების ბოლოდან სიურეალიზმს მიემხრო. მისი 1960-იანი წლების დასაწყისის ობიექტები არაფორმალურად კლასიფიცირდება მხოლოდ ფორმალურად, ექსპრესიულობისა და ზედაპირის სტრუქტურის მსგავსების საფუძველზე, მაგრამ სინამდვილეში ისინი რეალური ობიექტები იყვნენ, რომლებიც ექვემდებარებოდნენ ტრანსფორმაციის პროცესს, როგორც „დაჩქარებული დაბერება“ ან ორნამენტაცია. თუმცა, მისი არაფორმალური შეპყრობილობა მთელ მის კინოშემოქმედებაშია გაჟღენთილი, რადგან დაკაწრული კედლებისა და ასაკობრივი ნიშნების მქონე ობიექტების მაკრო დეტალები, ან ნივთების უეცარი გარდაქმნა არადიფერენცირებულ მატერიად, მისი ანიმაციური ფილმების ვიზუალური ფორმის მნიშვნელოვან ნაწილს შეადგენს. მისი წყაროების ობიექტები - ჩვეულებრივ, ფეხსაცმელი, მინერალიზებული კარლოვი-ვარის წყაროს წყალში - 2009 წლით თარიღდება.

ის გახდა სიურეალისტური ჯგუფის წევრი, რომელიც ვრატისლავ ეფენბერგერის გარშემო ჩამოყალიბდა, იმ დროს, როდესაც ჯგუფი კრიზისს განიცდიდა. 1968 წლის აგვისტოში ჩეხოსლოვაკიის ოკუპაციის შემდეგ, გამოცემების აკრძალვა აღდგა, ბევრი ადამიანი გადასახლებაში წავიდა, ზოგი კი ჯგუფიდან წავიდა. ამავდროულად, საფრანგეთში სიურეალისტური მოძრაობა დაიშალა. იან და ევა შვანკმაიერებმა მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინეს სიურეალისტური ჯგუფის საქმიანობის აღორძინებაზე. ჯგუფის ინტერესი ყველა სახის წარმოსახვითი ექსპერიმენტის მიმართ საფუძველი გახდა კოლექტიური ანთოლოგიების შექმნისთვის, რომლებიც ეძღვნებოდა ინტერპრეტაციის, ანალოგიის, ეროტიზმისა და ტაქტილიზმის თემებს. შვანკმაიერი წარმოსახვას ადამიანის ჰუმანიზაციის ნიჭად მიიჩნევს.

როგორც მხატვარზე, მოგვიანებით მასზე გავლენა მოახდინეს სიურეალისტებმა მაქს ერნსტმა, რენე მაგრიტმა, ჯ. კირიკომ, უფროსებიდან ჰიერონიმუს ბოსხმა და განსაკუთრებით ჯუზეპე არჩიმბოლდოს მანერიზმმა. შვანკმაიერის ფილმებს „ქვებით თამაში“, „Historia naturae“ და „დიალოგის განზომილებები“ პირდაპირი კავშირი აქვს არჩიმბოლდოს მანერისტული მხატვრობის პრინციპებთან. მისი კურიოზების კოლექციები (რუდოლფ II-ის „კუნსტკომორას“ მსგავსი), ხალხური თოჯინების თეატრი, გულუბრყვილო ხალხური ხელოვნება, აფრიკული და პოლინეზიური ნიღბები და ფეტიშები და არტ ბრუტი ძლიერი და ხანგრძლივი შთაგონების წყაროა.

ის დაინტერესებულია ხალხური თოჯინების ავთენტურობითა და თოჯინებთან დაკავშირებული მაგიით და არა თოჯინებით, როგორც უბრალო მხატვრული ხელსაწყოებით ან ანიმაციის რეკვიზიტებით. თოჯინა და ძაფი ან გამტარი მავთული, როგორც ადამიანის ბედისწერის ანალოგია და მისი კავშირი რაღაცაზე მაღლა, რაც განსაზღვრავს მის ბედს, ცნობილია სხვადასხვა რელიგიიდან და მითებიდან. ეს არის სივრცე „შეუძლებლის“ რეალიზაციისთვის, შეუთავსებელი კარგ განათლებასთან, თუნდაც ერთი შეხედვით წარმოუდგენელი ოცნებების რეალიზაციისთვის. ამრიგად, ბავშვი-თოჯინების მხატვარი სინამდვილეში შამანი, ღმერთი და შემოქმედია.

ის ძირითად ლიტერატურულ წყაროებად ფრანგულ „პოეტ მაუდიტს“, გერმანულ რომანტიზმს (ნოვალისი, ერნსტ თეოდორ ჰოფმანი) და სიურეალისტებს (ანდრე ბრეტონი, კ. ტეიგე, ბ. პერე, ვ. ეფენბერგერი) მოიხსენიებს. შვანკმაიერის ფილმების ლიტერატურული შთაგონების წყარო ლუის კეროლის, ედგარ ალან პოს, ოგიუსტ ვილიერ დე ლ’ისლ-ადამის ან მარკიზ დე სადის ნაწარმოებები იყო. სხვა ავტორების ლიტერატურული ნაწარმოებების მისეული ინტერპრეტაცია საბოლოო ჯამში სუბიექტური ახსნაა, რომელიც მხოლოდ იმ სამყაროს საშინელებებს, ოცნებებსა და ინფანტილიზმს ინარჩუნებს, რომელსაც ის მათთან ერთად იზიარებს.

შვანკმაიერის კინოშემოქმედებაში, სიუჟეტების კონკრეტული ირაციონალურობის მისი განცდა შეესაბამება აგრესიული კინემატოგრაფიული ცივილიზაციის ზოგიერთ ტიპს, რომელიც ჩეხოსლოვაკიური „ახალი ტალღის“ რეჟისორების (მილოშ ფორმანი, პაველ იურაჩეკი) ნამუშევრებში გამოიყენეს. მისი ნამუშევრები გარკვეულწილად „ოპოზიციურ“ დამოკიდებულებას იზიარებს 1960-იანი წლების ჩეხოსლოვაკიური ახალი ტალღის ფილმებთან, თუმცა სხვა მხრივ, ის არანაირ კლასიფიკაციას არ ექვემდებარება. მსოფლიო თეატრის რეჟისორებსა და კინორეჟისორებს შორის, მას შთააგონებდნენ რუსი ავანგარდული თეატრის მხატვრები ვ. მეიერჰოლდი, ა. ტაიროვი და ბაუჰაუსის მხატვარი ო. შლემერი, კინორეჟისორები ს. ეიზენშტეინი და დ. ვერტოვი. ფილმებს „ანდალუზიური ძაღლი“, „ოქროს ხანა“ ბუნიუელისა და დალის ავტორობით, „ამარკორდი“, „რომა“ (1972 წლის ფილმი) ფედერიკო ფელინის ავტორობით და, ანიმაციასთან ახლოს მყოფ ნამუშევრებს შორის, მელიესისა და დევიდ ბაუერსის ფილმებს განმსაზღვრელ კინემატოგრაფიულ გამოცდილებად მიიჩნევდა. თანამედროვე რეჟისორებიდან ის ახლოსაა დევიდ ლინჩთან ან კუეის ძმებთან.

შვანკმაიერი ფილმებს მხოლოდ მაშინ იღებს, როდესაც ისინი მის წარმოსახვაში დასრულებულია, მაგრამ გადაღების პროცესში ის სცენარს არ მისდევს, შთაგონების ახალ წყაროებს ეძებს და ცდილობს ორიგინალური ჩანაფიქრით მისაღები კომპრომისის მიღწევას. ის თავად აცხადებს, რომ კინორეჟისურა ერთგვარი თვითთერაპიაა და თავის ნამუშევრებში ის არაერთხელ ეხება თავის თავისებურებებს, შფოთვებსა და აკვიატებებს, რომლებიც ბავშვობაში წარმოიშვა. მისი უპირატესობა „დეკადენტური ჟანრების“ მიმართ, როგორიცაა ხალხური თოჯინები და დეკორაციები, საგამოფენო მოედნის მექანიკური სამიზნეები და შავკანიანთა რომანები, კინორეჟისურასთან მისი ანტიესთეტიკური დამოკიდებულების საფუძველს წარმოადგენს. არა მხოლოდ მისი ფილმები, არამედ მისი კოლაჟები, ანაბეჭდები, კერამიკა და სამგანზომილებიანი ობიექტებიც მის ინფანტილურ მსოფლმხედველობაზეა დაფუძნებული.

## ფილმოგრაფია 
#### მოკლემეტრაჟიანი ფილმები 
* The Last Trick (1964), color 11;30 min., KF Prague
* Johann Sebastian Bach: Fantasia in G minor (1965), B&W 9;30 min., KF Prague, Jury Prize at Cannes Film Festival
* A Game with Stones (Spiel mit steinen, 1965), color 8 min., Studio A, Linz
* Rakvičkárna (Punch and Judy, 1966), color 10 min., KF Prague, Jiří Trnka Studio
* Et cetera (1966) color 7;15 min., KF Prague, Jiří Trnka Studio
* Historia naturae (1967), color 9 min., KF Prague, Max Ernst Prize, FF Oberhausen
*The Garden (1968), B&W 19 min., KF Prague
* Picnic with Weissmann (1968), color 13 min., Studio A, Linz
*The Flat (1968), B&W 12;30 min., KF Prague
* A Quiet Week in the House (1969), color 19 min., KF Prague, Jiří Trnka Studio
* The Ossuary (1970), B&W 10 min., KF Prague
* Don Juan (1970), color 31 min., KF Praha
* Jabberwocky (1971), color 13 min., KF Prague for Western Wood Studio, USA
* Leonardo's Diary (1972), color 11 min., KF Praha, Jiří Trnka Studio, Corona Cinematografica Roma
* Castle of Otranto (1977), color 17 min., KF Prague, Jiri Trnka Studio
* The Fall of the House of Usher (film, 1980) (1980), B&W 15 min., KF Prague, Jiri Trnka Studio
* Dimensions of Dialogue (1982), color 11;30 min., KF Prague, Jiri Trnka Studio
* Do pivnice (Into the Cellar) (1982), color 15 min., SFT Bratislava
* The Pendulum, the Pit and Hope (1983), b&w 15 min., KF Praha, Studio Jiří Trnka, collaboration on production design by Eva Švankmajerová
* Manly Games (1988), color 12 min., KF Prague, Jiří Trnka Studio
* Another Kind of Love (1988), color 3;33 min., Virgin Records, Nomad Films, Koninck International
* Tma / Světlo / Tma (Dark / Light/ Dark (1989), color 8 min., KF Praha, Jiri Trnka Studio
* Meat Love (1989), color 1 min., MTV USA, Nomad Films, Koninck International
* Flora (1989), color 0;20 min., MTV USA
* Self Portrait (1989), color 1 min., Canada, Czech Republic, Japan, USA
* The Death of Stalinism in Bohemia (1990), color 10 min., J. Kallista and Jan Švankmajer for BBC, Nomad Films
* Food (1992), color 17 min., J. Kallista and Jan Švankmajer for Channel 4, Heart of Europe Prague, Koninck International
 
##### მხატვრული ფილმები 
* Something from Alice (1988), color 84 min., Condor Film Zürich, Hessischer Rundfunk, Channel 4, Eva Švankmajerová collaborated on the production design
* Faust (1994), color 95 min., Athanor s.r.o., co-production Heart o Europe Prague, Lumen Films, BBC Bristol, Koninck Int., Pandora Films, co-production Eva Švankmajerová
* Conspirators of Pleasure (1996), color 78 min., Athanor s.r.o, co-production DelFilm, Koninck Int., costumes Eva Švankmajerová
* Little Otik (2000), color 125 min., Athanor s.r.o., co-production UK, received three Czech Lions in the categories Best Film, Art Design and Poster (2001), costumes Eva Švankmajerová
* Lunacy (2005), color 118 min., costumes Eva Švankmajerová, Czech Oscar nomination
* Surviving Life (2010), color 105 min, world premiere at Venice Film Festival).
* Insects (2018), color 98 min., world premiere at International Film Festival Rotterdam.

## სქოლიო
კატეგორია:ჩეხური ფილმები
კატეგორია:დაბადებული 1934
კატეგორია:სიურეალისტი მხატვრები
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები