მეთიუ ჰენსონი

მინი|მარჯვნივ
**მეთიუ ალექსანდერ ჰენსონი** (დ. 8 აგვისტო, 1866 – გ. 9 მარტი, 1955) — აფრო-ამერიკელი მკვლევარი, რომელიც რობერტ პირის თან ახლდა არქტიკაში შვიდ მოგზაურობაში თითქმის 23 წლის განმავლობაში. ერთად ექსპედიციებში სულ 18 წელი გაატარეს. მეთიუ ყველაზე ცნობადია 1908–1909 წლის ექსპედიციის გამო, რომელიც ადასტურებს, რომ მონაწილეებმა გეოგრაფიულ ჩრდილოეთ პოლუსს 1909 წლის 6 აპრილს მიაღწიეს. ლექციების ტურის პოპულარიზაციისთვის, ჰენსონმა მოგვიანებით თქვა, რომ ის იყო ჯგუფიდან პირველი, ვინც მიაღწია ჩრდილოეთ პოლუსს, მაგრამ ამის არანაირი მტკიცებულება არ არსებობს. 

ჰენსონი დაიბადა ნანჯემოიში, მერილენდში, მევახშე მშობლების ოჯახში, რომლებიც თავისუფალი შავკანიანი ამერიკელები იყვნენ სამოქალაქო ომამდე. მან თავისი ადრეული ცხოვრების უმეტეს ნაწილს გაატარა ვაშინგტონში, მაგრამ სკოლა თორმეტი წლის ასაკში მიატოვა, რათა კაბინის წევრად ემუშავა პოლიციის ნავზე, რომელიც პოტომაკის მდინარის ხამანწკის ველებს აკონტროლებდა. მოგვიანებით მეთიუ სავაჭრო მაღაზიაში გამყიდვლად მუშაობდა. ერთ-ერთი მისი მომხმარებელი იყო რობერტ პირი, რომელმაც 1887 წელს დაიქირავა მეთიუ პირად მსახურად. იმ დროს, პირი მუშაობდა ნიკარაგუას არხზე. 

ეკიპაჟის პირველი არქტიკული ექსპედიცია ერთად იყო 1891–92 წლებში. ჰენსონი მსახურობდა როგორც ნავიგატორი და ხელოსანი და ცნობილი იყო როგორც პირის "პირველი კაცი". პირის მსგავსად, ის სწავლობდა ინუიტების გადარჩენის მეთოდებს. 

გრენლანდიაში მათი 1908–09 წლების ექსპედიციის დროს, ჰენსონი იყო ექვსი კაციდან ერთ-ერთი – მათ შორის პირი და ოთხი ინუიტიელი თანაშემწე – რომლებიც ამტკიცებდნენ, რომ პირველებმა მიაღწიეს გეოგრაფიულ ჩრდილოეთ პოლუსს. ინტერვიუებში, ჰენსონი აღიარებდა თავს როგორც ჯგუფის პირველ წევრს, ვინც მიაღწია იმას, რასაც მათი აზრით პოლუსი იყო. ჯგუფის მტკიცებამ მოიპოვა ფართო აღიარება, მაგრამ, 1989 წელს, უოლი ჰერბერტმა გამოაქვეყნა კვლევა, რომელიც აჩვენებდა, რომ მათი ექსპედიციის ჩანაწერები არასანდო იყო და მიუთითებდა, რომ მათი პოლუსისკენ საბოლოო გადაადგილების დროს, დაუჯეერებელი სიჩქარით მოძრაობაზე და რომ კაცები შეიძლება 30–60 მილით (48–97 კმ) ჩამორჩენილიყვნენ პოლუსს ნავიგაციული შეცდომების გამო. 

ჰენსონმა მოიპოვა გარკვეული სახელი ექსპედიციაში მონაწილეობის შედეგად და 1912 წელს გამოაქვეყნა მემუარები სახელწოდებით „ნეგრო მკვლევარი ჩრდილოეთ პოლუსზე“. როცა სიბერეს მიუახლოვდა, ჰენსონის ექსპლუატაციამ ხელმეორე ყურადღება მიიპყრო. 1937 წელს, მეთიუ იყო პირველი აფრო-ამერიკელი, რომელიც მკვლევართა კლუბის წევრი გახდა; 1948 წელს, კლუბის უმაღლეს თანამდებობაზე დააწინაურეს. 1944 წელს, ჰენსონს მიენიჭა პირის პოლარული ექსპედიციის მედალი და თეთრ სახლში მიიწვიეს პრეზიდენტებმა ჰარი ტრუმენმა და დუაიტ ეიზენჰაუერმა. 1988 წელს, მეთიუ და მისი მეუღლე ხელახლა დაკრძალეს არლინგტონის ეროვნულ სასაფლაოზე. 2000 წელს, ჰენსონს სიკვდილის შემდეგ მიენიჭა ჰაბარდის მედალი ეროვნული გეოგრაფიული საზოგადოების მიერ.  2021 წლის სექტემბერში, საერთაშორისო ასტრონომიულმა კავშირმა  მისი სახელი მთვარის კრატერს დაარქვა.

## ადრეული ცხოვრება და განათლება
ჰენსონი დაიბადა 1866 წლის 8 აგვისტოს, მშობლების ფერმაში, მდინარე პოტომაკის აღმოსავლეთით, ჩარლზ ოლქში, მერილენდში, იჯარით მომუშავე მიწათმოქმედებთან, რომლებიც ამერიკის სამოქალაქო ომამდე თავისუფალი ფერადკანიანი ხალხი იყვნენ. მეთიუს მშობლები კუ-კლუქს-კლანისა და სხვა თეთრი ზემდგომობის ჯგუფების თავდასხმის ობიექტები იყვნენ, რომლებმაც სამოქალაქო ომის შემდეგ დაატერორეს სამხრეთის გათავისუფლებულებს და ყოფილ თავისუფალ ფერადკანიან ხალხს.

სამხრეთ მერილენდში რასობრივი ძალადობისგან გასაქცევად, ჰენსონის ოჯახმა გაყიდა ფერმა 1867 წელს და გადავიდა ჯორჯთაუნში, რომელიც მაშინ ჯერ კიდევ დამოუკიდებელი ქალაქი იყო ეროვნული დედაქალაქის მიმდებარედ. მას ჰყავდა ერთი უფროსი და, დაბადებული 1864 წელს, და ორი უმცროსი და ელიზა და მ. მეთიუს დედა გარდაიცვალა, როცა მეთიუ შვიდი წლის იყო. ბიჭის მამამ ლემუელმა ხელმეორედ იქორწინა ქალზე, რომელსაც კეროლაინი ერქვა და მასთან ერთად შეეძინა შვილები, გოგონები და ვაჟი.

მამის გარდაცვალების შემდეგ, მეთიუ გაგზავნეს ბიძასთან საცხოვრებლად, რომელიც ვაშინგტონში ცხოვრობდა. (ჯორჯთაუნი ვაშინგტონის ნაწილი გახდა 1871 წელს.) ბიძა მეთიუს სწავლის გადასახადებს რამდენიმე წლის განმავლობაში იხდიდა, მაგრამ მალე გარდაიცვალა. მეთიუ მოხსენიებული იქნა როგორც ერთადერთი არა-ინუიტელი, რომელიც გამოცდილი გახდა ძაღლების ციგების მართვაში და ძაღლების გუნდების წვრთნაში ინუიტური ხერხებით.

პირიმ შეარჩია ჰენსონი და ოთხი ინუიტელი, ექვს-კაციანი გუნდის წევრებად, პოლუსამდე საბოლოო მანძილის დასაფარად. მიზნის მიღწევამდე, პირიმ ვეღარ შეძლო გაგრძელება და მგზავრობდა ძაღლების ციგით. სხვადასხვა ცნობები ადასტურებს, რომ ის იყო ავად, იყო დაქანცული, ან ჰქონდა გაყინული თითები. პირიმ ჰენსონი წინ გაგზავნა, როგორც სკაუტი.

გაზეთის ინტერვიუში, ჰენსონმა მოგვიანებით თქვა:

„მე ვიყავი წინ და გადავაჭარბენიშანს რამდენიმე მილით. მაშინ ჩვენ დავბრუნდით უკან და მე დავინახე, რომ ჩემი ფეხის ანაბეჭდები იყო პირველი იმ ადგილას.“

მინი|მარჯვნივ|მეთიუ ჰენსონის ილუსტრაცია, ჩარლზ ალსტონი

პირის გუნდის წყაროები ჩრდილოეთ პოლუსამდე მისვლის შესახებ ფართოდ განიხილებოდა გაზეთებში იმ დროს, ისევე როგორც ფრედერიკ კუკის კონკურენტული სიახლეები.  ეროვნულმა გეოგრაფიულმა საზოგადოებამ, ისევე როგორც აშშ-ს წარმომადგენელთა პალატის საზღვაო საქმეთა ქვეკომიტეტმა მიანიჭეს დამსახურება პირის გუნდს ჩრდილოეთ პოლუსამდე მისვლისთვის.

## გვიან პერიოდი
მინი|მარჯვნივ|ჰენსონის ფოტო სამოქალაქო ტანსაცმელში, აღებული მისი 1912 წლის წიგნიდან „შავკანიანი მკვლევარი ჩრდილოეთ პოლუსში“

1912 წელს ჰენსონმა გამოაქვეყნა მემუარი თავისი არქტიკული მოგზაურობების შესახებ, „A Negro Explorer at the North Pole“. ამაში, მოგზაური აღწერს საკუთარ თავს როგორც „ზოგადი დამხმარე, გამოცდილი ხელოსანი, თარჯიმანი და მუშაკი”.

მოგვიანებით ჰენსონმა ისევ ყურადღება მიიპყრო. 1937 წელს, ჰენსონი მიღებული იქნა წევრად პრესტიჟულ Explorers Club-ში ნიუ-იორკში, და 1948 წელს გახდა საპატიო წევრი, რომლებიც მხოლოდ 20 წელიწადში ერთხელ ხდებიან. 1944 წელს კონგრესმა მიანიჭა მას და ხუთ სხვა პირის დამხმარეს Peary Polar Expedition Medal-ის ვერცხლის მედალის დუბლიკატები, რომელიც მიენიჭა პირის. პრეზიდენტებმა ტრუმენმა და ეიზენჰაუერმა ორივემ პატივი მიაგეს ჰენსონს მის გარდაცვალებამდე 1955 წელს.

ჰენსონი გარდაიცვალა ბრონქსში, ნიუ-იორკში, 1955 წლის 9 მარტს, 88 წლის ასაკში. დაკრძალული იქნა Woodlawn Cemetery-ში მეუღლის, ლუსის მიერ. ცოლის გარდაცვალების შემდეგ 1968 წელს, ქალი დაკრძალული იქნა მასთან ერთად. 1988 წელს, ორივე მათი საფლავუ გადაიტანეს დაკრძალვისთვის არლინგტონის ეროვნულ სასაფლაოზე, რომელსაც თან ახლდა მემორიალური ცერემონია.  მათ არ ჰყავდათ შვილები.

გრენლანდიაში ხანგრძლივი ექსპედიციების განმავლობაში, ჰენსონმა და პირიმ ორივემ  ინუიტელი ქალები, "სოფლის ცოლები" გაიჩინეს და ქალებისგან შეეძინათ შვილები. საყვარლისგან, ცნობილი როგორც აკატინგვა, ჰენსონს შეეძინა ერთადერთი შვილი, ვაჟი სახელად ანაუაკაკი, დაბადებული 1906 წელს. ანაუაკაკის შვილები არიან ჰენსონის ერთადერთი შთამომავლები. The existence of ჰენსონის და პირის შთამომავლების არსებობა პირველად საჯარო გახდა ფრანგი მკვლევრისა და ეთნოლოგის, ჟან მალორის მიერ, რომელმაც გაატარა ერთი წელი გრენლანდიაში 1951-1952 წლებში.

ს. ალენ კაუნტერი, ნეირომეცნიერი და ჰარვარდის ფონდის დირექტორი, დაინტერესებული იყო ჰენსონის ისტორიით და მოგზაურობდა გრენლანდიაში კვლევისთვის, რომელიც დაკავშირებული იყო მასთან. შესაძლო შთამომავლების შესახებ ინფორმაციის მიღების შემდეგ მკვლევართა შესახებ, კაუნტერმა იპოვა ჰენსონის და პირის ვაჟები, ანაუაკაკი და კალი, 1986 წელს. იმ დროისთვის კაცები იყვნენ ოქტოგენარები. კაუნტერმა შემდეგ წელს მოაწყო ვიზიტი მათთვის შეერთებულ შტატებში, სადაც ისინი შეხვდნენ ამერიკელ ნათესავებს ორივე ოჯახიდან და ეწვივნენ მამების საფლავებს. ანაუაკაკი გარდაიცვალა 1987 წელს. მას და მის ცოლს ავიაკს ჰყავდათ ხუთი ვაჟი და ქალიშვილი, რომლებსაც ასევე ჰყავდათ შვილები. სანამ ზოგიერთები კვლავ ცხოვრობენ გრენლანდიაში,სხვები გადაცხოვრდნენ შვედეთში ან შეერთებულ შტატებში.

•	1937 წელს, The Explorers Club-მა, მისი „პოლარული“ პრეზიდენტის ვილჰალმურ სტეფანსონის ხელმძღვანელობით, მიიწვია ჰენსონი, რომ შეერთებოდა მის რიგებს.

•	1940 წელს, ჰენსონი დაჯილდოვდა ერთ-ერთი 33 დიორამით American Negro Exposition-ზე ჩიკაგოში.

•	1945 წელს, ჰენსონს და სხვა პირის დამხმარეებს მიენიჭათ აშშ-ს საზღვაო ძალების მედლები მათი არქტიკული მიღწევებისთვის.

•	1948 წელს, Explorers Club-მა მიანიჭა მოგზაურს მისი უმაღლესი რანგის საპატიო წევრობა, პატივი, რომელიც დაცულია არაუმეტეს 20 ცოცხალი წევრისთვის ერთდროულად.

•	1954 წელს, ჰენსონი მოწვეული იქნა თეთრ სახლში.

•	მისი გარდაცვალებამდე 1955 წელს, ჰენსონმა მიიღო საპატიო სადოქტორო ხარისხები ჰოვარდის უნივერსიტეტიდან და Morgan State University-დან.

•	1986 წლის 28 მაისს, შეერთებული შტატების საფოსტო სამსახურმა გამოუშვა 22 ცენტიანი საფოსტო მარკა ჰენსონისა და პირის პატივსაცემად. ისინი ადრე დაჯილდოვდნენ 1959 წელს, მაგრამ არა წოდებით.

•	1988 წელს ჰენსონი და მისი ცოლი ლუსი ხელახლა დაკრძალული იქნენ არლინგტონის ეროვნულ სასაფლაოზე, მონუმენტთან ერთად, სამოგზაურო მიღწევებისთვის, პირის საფლავისა და მონუმენტის მახლობლად. მრავალი წევრი მისი ინუიტელი შთამომავლებიდან (ანაუაკაკის შვილები) და გაფართოებული ამერიკული ოჯახიდან ცერემონიას დაესწრო.

•	1996 წლის ოქტომბერში, შეერთებული შტატების საზღვაო ძალებმა  USNS Henson, Pathfinder-class ოკეანოგრაფიული საზომი გემი, დასახელებული მეთიუ ჰენსონის პატივსაცემად.

•	2000 წელს, ეროვნულმა გეოგრაფიულმა საზოგადოებამ მიანიჭა Hubbard Medal მეთიუ ა. ჰენსონს სიკვდილის შემდეგ. მედალი წარედგინა ჰენსონის დისშვილს, ოდრი მებეინს ახლად დასახელებულ Matthew A. Henson Earth Conservation Center-ში ვაშინგტონში; გარდა ამისა, NGS-მა დააარსა სტიპენდია ჰენსონის სახელზე.

•	ადგილები მერილენდში,რომლებიც ჰენსონის პატივსაცემად მის სახელს ატარებს, მოიცავს შემდეგს: Matthew Henson State Park Aspen Hill, მერილენდი, Matthew Henson Middle School, Pomonkey, დაწყებითი სკოლები ბალტიმორში  და Palmer Park, მერილენდი.

•	Henson Glacier (გრენლანდია) მის საპატივსაცემოდ ატარებს ჰენსონის სახელს.

•	2008-2009 წლებში, ჩრდილოეთ პოლუსის 100 წლის იუბილეს ექსპედიცია განხორციელდა ჰენსონის პატივსაცემად დუეინ ფილდსის მიერ.

•	2009 წელს ადამიანზე დიდი ზომის ქანდაკება მეთიუ ჰენსონისა და მისი წამყვანი ციგის ძაღლის, კინგის, შეიქმნა ჯონ ჯ. ჯიანოტის მიერ. მეთიუ დგას Camden Shipyard & Maritime Museum-ის წინ, მდებარე 1910, S. Broadway, Camden, NJ, Waterfront South Historic District-ში. ფილა ქანდაკების ფუძეზე აღნიშნავს გემს სახელწოდებით Kite. ქვები, რომლებიც გადმოტანილი იქნა Kite-ით ჰენსონ-პირის ერთ-ერთი მოგზაურობიდან, გამოიყენეს ყოფილი Church of Our Saviour-ის ნაწილის ასაშენებლად. ეს ისტორიული სტრუქტურა ახლა არის მუზეუმის და Mathew Henson Arctic Explorer Room-ის სახლი. 

•	2020 წლის ოქტომბერში, Columbus GPS Block III სატელიტს გაშვების შემდეგ ეწოდა Matthew Henson.

•	2021 წლის სექტემბერში, Lunar and Planetary Institute-ის სტაჟიორის გადაწყვეტილებით, კრატერს მთვარის სამხრეთ პოლუსზე, მდებარე Sverdrup-ისა და de Gerlache კრატერებს შორის, დაერქვა Henson..

•	ს. ალენ კაუნტერის წიგნი, North Pole Legacy: Black, White and Eskimo (1991), განიხილავს მოგზაურობებს, ისევე როგორც პირისა და ჰენსონის „სოფლის ცოლებს“ (ინუიტელი ქალები) და მათ ნაწილობრივ-ინუიტელ შთამომავლებს, და ისტორიულ რასობრივ ურთიერთობებს. მეთიუმ შექმნა ფილმი დოკუმენტური იმავე სახელით, ნაჩვენები Monitor Channel-ზე 1992 წელს.

•	დონა ჯო ნაპოლის ახალგაზრდული რომანი, „North“, მიმართულია წინააღმდეგ ჰენსონის ცხოვრებასა და როლზე პოლარულ ექსპედიციებში.

•	2012 წელს, გერმანელმა მხატვარმა სიმონ შვარცმა გამოაქვეყნა გრაფიკული რომანი ჰენსონის შესახებ, სახელწოდებით Packeis (pack ice), რომელმაც მოიგო Max & Moritz Prize საუკეთესო გერმანულენოვანი კომიქსისთვის.რომანი გამოქვეყნდა ინგლისურად „First Man: Reimagining Matthew Henson“ 2015 წელს.

•	გრაფიკულ რომანში Sous le soleil de minuit, გამოქვეყნებული 2015 წელს მწერლის ხუან დიას კანალესისა და მხატვრის რუბენ პელეხეროს მიერ, ჰენსონი ეხმარება კორტო მალტეზეს მის ალასკურ თავგადასავალში 1915 წელს.

•	ჰენსონის ისტორია წარმოდგენილია კევინ ჰარტის Guide to Black History-ში Netflix-ზე.

•	ჰენსონი დასახელებულია პასუხად კითხვაზე „ვინ იყო პირველი ადამიანი, რომელმაც დადგა ფეხი ჩრდილოეთ პოლუსზე?“ სტივი უანდერის სიმღერაში Black Man ალბომიდან Songs in the Key of Life.

•	ჰენსონის ცხოვრება და პოლარული მოგზაურობა გადმოცემულია 1948 წლის რადიო დრამაში „Arctic Autograph“, წარდგენა Destination Freedom სერიიდან, დაწერილი რიჩარდ დურჰემის მიერ.
## რესურსები ინტერნეტში
* 
* 
* 
* 
* "Matthew A. Henson", at ArlingtonCemetery•org, an unofficial website (archived page)
* , website by Bradley Robinson (son of 1947 biographer)
* People: "Dr. S. Allen Counter", Intercultural Issues, 2005–2009, Harvard Foundation, Harvard University
* The Matthew Henson Earth Conservation Center 

## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 8 აგვისტო
კატეგორია:დაბადებული 1866
კატეგორია:გარდაცვლილი 9 მარტი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1955
კატეგორია:აფრო-ამერიკელები
კატეგორია:მოგზაურები
კატეგორია:გარდაცვლილები