ფრაიტაგის სამკუთხედი

[მინი|[გუსტავ ფრაიტაგის პორტრეტი, შესრულებული კარლ შტაუფერ-ბერნის მიერ 1886–1887 წლებში]]
**ფრაიტაგის სამკუთხედი** — დრამის აგების თეორია, რომელიც დრამის თეორიაში ცნობილია როგორც **დრამის პირამიდალური აგების პრინციპი** („der pyramidale Bau des Dramas“). იგი არისტოტელისეული კლასიკური დრამის კვლევის საფუძველზე შეიმუშავა და 1863 წელს გამოაქვეყნა XIX საუკუნის გერმანელმა მწერალმა და ლიტერატურათმცოდნემ, გუსტავ ფრაიტაგმა. **დრამის ფრაიტაგისეულ აგებულებასაც**.

1863 წელს გამოცემულმა ამ წიგნმა, რომლის სათაური იყო „დრამის ტექნიკა“, მრავალათეულ გამოცემას გაუძლო, და იგი დღემდე რჩება ერთ–ერთ მნიშვნელოვან სახელმძღვანელოდ დრამის არა მარტო შემსწავლელთათვის, არამედ ლიტერატურისა და სასცენო ხელოვნების მკვლევართათვისაც.

## მოკლედ არისტოტელის კლასიკური დრამის შესახებ 
მარჯვნივ|მინი|300პქ|ფრაიტაგისეული დრამის პირამიდის მოდელი

კლასიკური დრამის სტრუქტურა არისტოტელისეულ სამ ერთეულს ეყრდნობა და ითვალისწინებს შემდეგს;

***ა**) იგი მოიცავს **მოქმედების, დროისა და ადგილის ერთობლიობა**ს.
***ბ**) ყოველი სცენა ნაწილია 5 აქტად (ან მოქმედებად) დაყოფილი, დროში მჭიდროდ შემოსაზღვრული და ერთ ადგილთან დაკავშირებული სცენების (გამოსვლების) ერთობლიობისა.
***გ**) 5-ვე აქტი წარმოადგენს ინტრიგაში (ან ინტრიგით) განვითარებადი ფუნქციური მოდელისა და დრამატული მსვლელობის ეტაპობრივად დასაფეხურებულ, იდეალტიპური მსვლელობის ფორმას.
***გ**) სულ მცირე სცენაც კი წარმოადგენს დრამის აგების მნიშვნელოვან ელემენტს, მჭიდროდაა დაკავშირებული მომდევნო სცენასთან და შეუძლებელია რომელიმე ამ სცენის დაკლება, ან მათი თანმიმდევრობის გადაადგილება.

## დრამის აგებულება აქტების მიხედვით 
### I აქტი: ექსპოზიცია 
**პირველი აქტი წარმოადგენს მოქმედების ექსპოზიციას**. დრამატული ნაწარმოების ავტორს ექსპოზიციით მაყურებელი, ან დრამის მკითხველი მოქმედებაში შეჰყავს. აქ ვეცნობით „მიმდინარე საქმის“ ვითარებას;

# მოქმედების წინარეისტორიის ძირითად მომენტებს, 
# მოსახდენი ამბავის მთავარ მოქმედ პირებს, 
# მოქმედების კონფლიქტსა და ინტრიგას, 
# მოქმედების ადგილსა და დროს.

ყოველივეს ერთობლიობა კი ქმნის ატმოსფეროს, რომელიც განგვაწყობს თვალი მივადევნოთ მოქმედების განვითარებას და მასთან ერთად მოქმედ პირთა ქცევას.

### II აქტი: აღმავალი მოქმედება ამაღელვებელი მომენტის თანხლებით 
**მეორე აქტის მოქმედების განსავითარებლად საჭიროა ამაღელვებელი მომენტი**, უნდა შეიკრას მოსახდენი ამბავის კვანძი; შეიკვრება და გაუჩინარდება მოქმედების სხვადასხვა ხაზი, ანუ ფრაიტაგის მიხედვით „გაინასკვება მოქმედების ძაფები“;

# მოქმედ პირთა ინტერესები ერთმანეთს ეჯახება, 
# წარმოიქმნება (ანუ ფრაიტაგის მიხედვით „იქსოვება“) სხვადასხვა ინტრიგები, 
# მოსახდენი ამბავის განვითარება დაჩქარდება და გარკვეულ მიმართულებას იღებს,
# მოქმედების მიმდინარეობას ემატება რაღაც ინტრიგა,
# მოქმედების დასასრული იწყება, ანუ „ფინალური ინტრიგა“ („Finalspannung“) ჩნდება.

### III აქტი: მოქმედების პიკი და პერიპეტია 
**მესამე აქტში კონფლიქტის განვითარება თავის პიკს აღწევს**. გმირი მნიშვნელოვანი არჩევანის, განსაცდელის წინაშე დგას. მის მიერ მიღებულმა გადაწყვეტილებამ, ან საქციელმა უნდა განსაზღვროს კონფლიქტის და ამასთან მთელი დრამის დასასრული;

: დრამატული შემობრუნება, ან პერიპეტია არის გმირის სვლა გამარჯვებისაკენ, ან მარცხისაკენ, დაცემისაკენ, ანდა ამაღლებისაკენ.

### IV აქტი: დაღმავალი მოქმედება რეტარდაციით 
**მეოთხე აქტში მოქმედება განიცდის ერთგვარ ვარდნას **= > ("Fallende Handlung", ანუ დაღმავალი მოქმედება).
მიუხედავად იმისა, რომ მოქმედების განვითარება დაღმა მიემართება, ინტრიგა იმატებს, რადგან მოქმედების ამ ეტაპზე ავტორი იყენებს ხერხს, რომელსაც რეტარდირებადი მომენტი ჰქვია. რეტარდაცია კი გაჭიანურებას, დაყოვნებას ნიშნავს.

# გმირის გადარჩენა, როგორც ჩანს, ჯერ ვერ ხერხდება. (ტრაგედია)
# გმირის გამარჯვება ჯერ კიდევ კითხვის ნიშნის ქვეშაა. (დრამა)

### V აქტი: კატასტროფა 
**მეხუთე აქტი წარმოადგენს კონფლიქტის დასასრულს**, რომელიც შეიძლება კატასტროფის საშუალებით, გმირის დაცემით (ტრაგედია), ანდა პირიქით გმირისვე გამარჯვებით, ან სახეცვალებით (დრამა) იქნეს რეალიზებული.

# გმირის დაცემა ან აღზევება, ან
# გმირის სახეცვალება (გუსტავ ფრაიტაგის მიხედვით: **Verklärung** – **1**. „შეცვლა“, „გარდაქმნა“; **2**. „სახეცვალება“, „ფერიცვალება“)

## იხილეთ აგრეთვე 
## ლიტერატურა 
*  *Die Technik des Dramas*, 1863 (Digitalisat).
*  *Gustav Freytag*: Die Technik des Dramas. Reclam, Stuttgart 1983, ISBN 3-15-007922-5 (Nachdr. d. Ausg. Leipzig 1863).
*  *Die Technik des Dramas*, Bearbeitete Neuausgabe, Autorenhaus Verlag, Berlin 2003.
*  *Bernhard Asmuth*: Einführung in die Dramenanalyse. 6. Auflage. Metzler, Stuttgart 2004, ISBN 3-476-16188-9.

## რესურსები ინტერნეტში 
*  გუტენბერგის პროექტი
*  გუსტავ ფრაიტაგი კულტურის ისტორიკოსი და ბიურგერული რომანების ავტორი
*  ფრაიტაგის სამკუთხედი 
*  მხატვრული ფიქციის ანალიზისათვის საჭირო ძირითადი ცნებები და ტერმინები  

კატეგორია:დრამა
კატეგორია:თეატრი