ესტონეთის მთავრობა დევნილობაში

**ესტონეთის მთავრობა დევნილობაში**  — ფორმალურად გამოცხადებული ესტონეთის რესპუბლიკის სამთავრობო ორგანო, რომელიც არსებობდა 1944 წლიდან 1991 წლამდე, ესტონეთის ტერიტორიაზე ესტონეთის სუვერენიტეტის აღდგენამდე. მისი ლეგიტიმურობა ეფუძნებოდა ესტონეთის უკანასკნელი მთავრობისგან კონსტიტუციურ მემკვიდრეობას, რომელიც ხელისუფლებაში იმყოფებოდა 1940 წლის ივნისში საბჭოთა კავშირის შემოჭრამდე და ქვეყნის ოკუპაციამდე. არსებობის მანძილზე ის იყო საერთაშორისოდ აღიარებული ესტონეთის მთავრობა.

## წინაპირობა
საბჭოთა შეიარაღებული ძალები შეიჭრა ესტონეთში 1940 წლის 16-17 ივნისს. საბჭოთა ხელისუფლებამ დააპატიმრა პრეზიდენტი კონსტანტინ პეტსი და გადაასახლა იგი საბჭოთა კავშირში, სადაც ის 1956 წელს ციხეში გარდაიცვალა. მოქმედი და წინა მთავრობების მრავალი წევრი გადაასახლეს ან დახვრიტეს, მათ შორის სახელმწიფოს რვა ყოფილი მეთაური და 38 მინისტრი. გადარჩენილები იატაკქვეშეთში გადავიდნენ.
ყალბი არჩევნები ჩატარდა 1940 წლის 14-15 ივლისს „სახალხო რიიგიკოგუსთვის,“ სადაც ამომრჩევლებს წარუდგინეს ერთადერთი სია, რომელშიც კომუნისტები დომინირებდნენ. ეს არჩევნები ახლა ითვლება უკანონოდ და არაკონსტიტუციურად, ვინაიდან ისინი ჩატარდა საარჩევნო კანონის საფუძველზე, რომელიც არ იყო დამტკიცებული ზედა პალატის მიერ, როგორც ამას ესტონეთის კონსტიტუცია მოითხოვდა. ზედა პალატა დაითხოვეს ოკუპაციიდან მალევე და აღარასდროს მოუწვევიათ. „სახალხო რიიგიკოგუ“ შეიკრიბა 21 ივლისს, მხოლოდ ერთი დღის წესრიგით - რეზოლუცია, რომელიც ესტონეთს საბჭოთა რესპუბლიკად აცხადებდა და შუამდგომლობდა საბჭოთა კავშირში გაწევრიანებაზე. რეზოლუცია ერთხმად იქნა მიღებული.
წყაროების მიხედვით, პეტსი იძულებული გახადეს გადამდგარიყო 21 ან 22 ივლისს. ესტონეთის კონსტიტუციის 46-ე მუხლის შესაბამისად, იოჰანეს ვარესმა, რომელიც პრემიერ-მინისტრის თანამდებობას იკავებდა კომუნისტების მიერ დომინირებულ მარიონეტულ მთავრობაში, რომელიც ივნისში დაინიშნა, გადაიბარა პრეზიდენტის უფლებამოსილებები „პრემიერ-მინისტრის პრეზიდენტის მოვალეობის შემსრულებლის“ წოდებით და თავმჯდომარეობდა საბჭოთა ანექსიის საბოლოო ეტაპებს, სანამ ესტონეთი ოფიციალურად არ შეიყვანეს საბჭოთა კავშირში 9 აგვისტოს.
თუმცა, იური ულუოტსი, უკანასკნელი კონსტიტუციური პრემიერ-მინისტრი საბჭოთა ოკუპაციის დროს, ამტკიცებდა, რომ ვარესის დანიშვნა პრემიერ-მინისტრად არალეგიტიმური იყო და შესაბამისად, ის იყო ლეგიტიმური მოქმედი სახელმწიფოს მეთაური პეტსის გადაყენების შემდეგ. ულუოტსმა სცადა ესტონეთის ახალი მთავრობის დანიშვნა 1941 წლის ივლისში, გერმანული ოკუპაციის დასაწყისში, მაგრამ გერმანელმა ხელისუფლებმა უარი თქვეს ესტონეთის სუვერენულ სახელმწიფოდ აღიარებაზე.

## ისტორია
### ეროვნული კომიტეტი ნაცისტური გერმანიის ოკუპაციის დროს
300px|მინი|მარჯვნივ|იური ულუოტსი
ესტონეთის რესპუბლიკის ეროვნული კომიტეტი შეიქმნა ესტონეთის მთავრობისა და ანტიგერმანული წინააღმდეგობის მოძრაობაში ჩართული პირებისგან გერმანიის მიერ ესტონეთის ოკუპაციის დროს. კომიტეტს თავდაპირველად, 1944 წლის 23 მარტიდან, ხელმძღვანელობდა კაარელ ლიიდაკი, შემდეგ, 15 ან 16 აგვისტოდან - ოტო ტიეფი. კომიტეტმა თავი გამოაცხადა ესტონეთის რესპუბლიკის უზენაეს ძალად 1944 წლის 1 აგვისტოს.

### დამოუკიდებლობის აღდგენის მარცხი
1942 წლის ივნისში ესტონეთის პოლიტიკურმა ლიდერებმა, რომლებმაც საბჭოთა რეპრესიები გადაურჩნენ, გამართეს შეხვედრა, რომელიც დამალული იყო ოკუპაციური ძალებისგან ესტონეთში, სადაც განიხილეს მიწისქვეშა ესტონური მთავრობის ფორმირებისა და რესპუბლიკის უწყვეტობის შენარჩუნების შესაძლებლობები. 1943 წლის 6 იანვარს შეხვედრა გაიმართა ესტონეთის საგარეო დელეგაციასთან სტოკჰოლმში. ესტონეთის რესპუბლიკის სამართლებრივი გაგრძელების შესანარჩუნებლად, გადაწყდა, რომ იური ულუოტსს უნდა გაეგრძელებინა თავისი მოვალეობების შესრულება როგორც პრემიერ-მინისტრს, რადგან ის იყო უკანასკნელი ლეგიტიმური პირი ამ თანამდებობაზე კონსტიტუციის შესაბამისად. 1944 წლის 20 აპრილს ესტონეთის რესპუბლიკის საარჩევნო კომიტეტმა (*Vabariigi Presidendi Asetäitja Valimiskogu*, კონსტიტუციით განსაზღვრული ინსტიტუტი რესპუბლიკის მოქმედი პრეზიდენტის ასარჩევად) გამართა არალეგალური შეხვედრა ტალინში. მონაწილეებს შორის იყვნენ:

*იური ულუოტსი, ესტონეთის უკანასკნელი პრემიერ-მინისტრი საბჭოთა ოკუპაციამდე.
*იოჰან ჰოლბერგი, შეიარაღებული ძალების მთავარსარდლის შემცვლელი.
*ოტო პუკი, დეპუტატთა პალატის თავმჯდომარე.
*ალფრედ მაურერი, ეროვნული საბჭოს მეორე მოადგილე.
*მიჰკელ კლაასენი, ესტონეთის უზენაესი სასამართლოს მოსამართლე.

კომიტეტმა დაადგინა, რომ ვარესის დანიშვნა პრემიერ-მინისტრად პეტსის მიერ იყო უკანონო და რომ ულუოტსი ავიდა როგორც პრემიერ-მინისტრი პრეზიდენტის მოვალეობის შემსრულებლად 1940 წლის 21 ივნისიდან. 1944 წლის 21 ივნისს ულუოტსმა დანიშნა ოტო ტიფი პრემიერ-მინისტრის მოადგილედ. 1944 წლის 18 სექტემბერს ულუოტსმა, რომელიც კიბოთი იყო დაავადებული, დაასახელა ოტო ტიფი მოქმედ პრემიერ-მინისტრად და დანიშნა მთავრობა, რომელიც 11 წევრისგან შედგებოდა. 1944 წლის 20 სექტემბერს ულუოტსი, ჯანმრთელობის გაუარესების გამო, შვედეთში გაემგზავრა. ტიფმა თანამდებობა დაიკავა კონსტიტუციის შესაბამისად და გერმანელების წასვლასთან ერთად გამოაცხადა კანონიერი ესტონური მთავრობის აღდგენა. ამ მთავრობის უმეტესი წევრი ტალინიდან გაემგზავრა 21 სექტემბერს და ტიფი - 22 სექტემბერს. როგორც საერთაშორისო ურთიერთობების სამეფო ინსტიტუტის მიერ იქნა აღნიშნული: 21 სექტემბერს გამოცხადდა ესტონური ეროვნული მთავრობა, ესტონურმა ძალებმა დაიკავეს სამთავრობო შენობები ტომპეაში და გერმანულ ძალებს წასვლა უბრძანეს.
გერმანიის დროშა ჩანაცვლდა ესტონური სამფეროვანი დროშით პიკ ჰერმანის დროშის კოშკზე. თუმცა, ტიფის მთავრობამ ვერ შეძლო კონტროლის შენარჩუნება, რადგან იოჰან პიტკას ხელმძღვანელობით ესტონური სამხედრო დანაყოფები ორივეს - გერმანელებსა და საბჭოთა ძალებს ებრძოდნენ. 22 სექტემბერს საბჭოთა ძალებმა აიღეს ტალინის კონტროლი და ესტონური დროშა ჩამოხსნეს.

### საბჭოთა ძალებიდან თავის დაღწევა
ტიფის მთავრობა ტალინიდან გაიქცა. უკანასკნელი შეხვედრა გაიმართა სოფელ პოგარში  22 სექტემბერს. თუმცა, ნავი, რომელსაც უნდა გადაეყვანა ისინი ბალტიის ზღვის გავლით, ძრავის გაუმართაობის გამო ვერ ჩავიდა დროულად. წევრებისა და თანამდებობის პირების უმეტესობა, ტიფის ჩათვლით, დაიჭირეს, დააპატიმრეს, გადაასახლეს ან დახვრიტეს წინ წამოსულმა საბჭოთა ძალებმა. ტიფმა მოახერხა ციმბირში ათი წლით გადარჩენა და 1976 წელს ესტონეთში გარდაიცვალა. მხოლოდ კაარელ ლიიდაკი, სოფლის მეურნეობის მინისტრი, გარდაიცვალა მალვაში 1945 წლის 16 იანვარს.

### ოფიციალური დეკლარაცია
მას შემდეგ, რაც ულუოტსი 1945 წლის 9 იანვარს გარდაიცვალა, აუგუსტ რეიმ, როგორც მთავრობის გადარჩენილ წევრთა შორის უხუცესმა, აიღო სახელმწიფოს მოქმედი მეთაურის როლი. რეის მხარს უჭერდნენ ტიფის მთავრობის გადარჩენილი წევრები შვედეთში. რეი იყო ესტონეთის უკანასკნელი წარმომადგენელი მოსკოვში საბჭოთა ანექსიამდე და მოახერხა მოსკოვიდან რიგის გავლით სტოკჰოლმში გაქცევა 1940 წლის ივნისში. 
რეიმ გამოაცხადა ესტონეთის ოფიციალური მთავრობა დევნილობაში 1953 წლის 12 იანვარს ოსლოში, ნორვეგიაში. ოსლო, და არა სტოკჰოლმი, შეირჩა იმიტომ, რომ ნორვეგიას არ ჰქონდა აკრძალვები ასეთ პოლიტიკურ საქმიანობაზე, მაშინ როცა შვედეთს ჰქონდა დაწესებული აკრძალვები.
თუმცა, ესტონელი პოლიტიკოსების სხვა ჯგუფი თვლიდა, რომ პრეზიდენტი უნდა აერჩიათ რომელიმე წარმომადგენლობითი ორგანოს მეშვეობით. ამ ჯგუფს ხელმძღვანელობდა ალფრედ მაურერი, რომელიც იყო ესტონეთის ეროვნული საბჭოს მეორე მოადგილე 1940 წლამდე. მაურერი არჩეულ იქნა რესპუბლიკის მოქმედ პრეზიდენტად (*Vabariigi Presidendi Asetäitja*) დევნილობაში 1953 წლის 3 მარტს აუგუსტდორფში, გერმანიაში. მიუხედავად იმისა, რომ მაურერის ხაზს მეტი მხარდაჭერა ჰქონდა ემიგრანტთა თემში, მან არასდროს დანიშნა ახალი მთავრობა (განაცხადა, რომ ტიფის მთავრობა ჯერ კიდევ მოქმედებაშია და ახალი მთავრობის საჭიროება არ არსებობს) და ეს ხაზი გადაშენდა მაურერის გარდაცვალებასთან ერთად წელიწად-ნახევრის შემდეგ, 1954 წლის 20 სექტემბერს. მან დატოვა რეის მთავრობა როგორც  ერთადერთ ლეგიტიმურ პრეტენდენტმა.
მოქმედი მთავრობის მეთაურის პოზიცია გაგრძელდა მემკვიდრეობით რეის გარდაცვალების შემდეგ 1963 წელს. 1953-დან 1992 წლამდე ხუთი დევნილი მთავრობა შეიქმნა.

## დიპლომატია
სამი ბალტიის სახელმწიფოდან მხოლოდ ესტონეთმა დააფუძნა ფორმალურად დევნილი მთავრობა. ლატვიისა და ლიეტუვის შემთხვევაში, სუვერენული უფლებამოსილება მინიჭებული ჰქონდათ მათ დიპლომატიურ წარმომადგენლობებს. ესტონეთის შემთხვევაშიც კი, წარმომადგენლობები იყო დიპლომატიის წარმოებისა და სახელმწიფოს ყოველდღიური საქმეების (როგორიცაა პასპორტების გაცემა) ადმინისტრირების პირველადი ინსტრუმენტი. ესტონეთის მთავარი წარმომადგენლობა იყო გენერალური საკონსულო ნიუ-იორკში.
ამერიკის სტიმსონის დოქტრინის თანახმად, ბალტიის სახელმწიფოების საბჭოთა ოკუპაციის ლეგიტიმურობა არასდროს იქნა აღიარებული. რადგანაც პირველადი დიპლომატიური უფლებამოსილება ხორციელდებოდა ესტონეთის საკონსულოს მიერ ნიუ-იორკში,  დევნილი მთავრობის როლი ოსლოდან, დიდწილად, სიმბოლური ხასიათის იყო. ესტონეთის საკონსულო ირლანდიაში სამართლებრივ პროცესში იყო ჩართული. ესტონურ გემებს მიეთითათ საბჭოთა პორტში შესვლა. სამმა ესტონურმა გემმა („ოტო“, „პირეტი“ და „მალი“) და ორმა ლატვიურმა („რამავა“ და „ევეროჯა“) ამის ნაცვლად აირჩიეს ნეიტრალური პორტი ირლანდიაში. ივან მაისკიმ, საბჭოთა კავშირის ელჩმა გაერთიანებულ სამეფოში, მიმართა დუბლინის უმაღლეს სასამართლოს გემების ფლობის უფლების მოსაპოვებლად. მათი მფლობელები ვერ უკავშირდებოდნენ. ჯონ მაკევოიმ, ესტონეთის საპატიო კონსულმა, წარმატებით დაუპირისპირდა ამ ქმედებას. ეს გაიხსენა ტოომას ჰენდრიკ ილვესმა, ესტონეთის პრეზიდენტმა.
თუმცა, ესტონეთის დევნილმა მთავრობამ მართლაც უზრუნველყო ესტონეთის სახელმწიფოს უწყვეტობის წინ წაწევა. უკანასკნელმა პრემიერ-მინისტრმა პრეზიდენტის მოვალეობებით, ჰაინრიჰ მარკმა, დაასრულა დევნილი მთავრობის მუშაობა, როდესაც გადასცა თავისი მანდატი მომავალ პრეზიდენტ ლენარტ მერის 1992 წლის 8 ოქტომბერს. მერიმ გამოსცა განცხადება, რომლითაც მადლობა გადაუხადა ესტონეთის დევნილ მთავრობას ესტონეთის სახელმწიფოს სამართლებრივი უწყვეტობის შენარჩუნებისთვის.
მოქმედი პრემიერ-მინისტრების სია
ეს არის ესტონეთის დევნილი მთავრობის მოქმედი პრემიერ-მინისტრების სია:

*იოჰანეს სიკარი (12 იანვარი 1953 – 22 აგვისტო 1960)
*ტონის კინტი (22 აგვისტო 1960 – 1 იანვარი 1962)
*ალექსანდერ ვარმა (1 იანვარი 1962 – 30 მარტი 1963)
*ტონის კინტი (30 მარტი 1963 – 23 დეკემბერი 1970)
*ჰაინრიჰ მარკი (8 მაისი 1971 – 1 მარტი 1990)
*ენნო პენნო (1 მარტი 1990 – 15 სექტემბერი 1992)

## რესურსები ინტერნეტში
*Mälksoo, Lauri (2000). Professor Uluots, the Estonian Government in Exile and the Continuity of the Republic of Estonia in International Law. *Nordic Journal of International Law* 69.3, 289-316.
* Made, Vahur. Estonian Government-in-Exile: a controversial project of state continuation. *Estonian School of Diplomacy*
## სქოლიო
კატეგორია:ესტონეთის მინისტრები
კატეგორია:რეპრესირებულები
კატეგორია:ესტონეთის დიპლომატიური ურთიერთობები
კატეგორია:ესტონეთის ისტორია