open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ცხინვალის წმინდა გიორგის ეკლესია

**ცხინვალის წმინდა გიორგის ეკლესია ** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის ცხინვალის რაიონის ქალაქ ცხინვალში, სომხის ქუჩა 16-ზე. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში. 

დარბაზული ეკლესია რიყის ქვითაა ნაგები. კუთხეები ქართული აგურითაა ამოყვანილი.
ინტერიერში აღმოსავლეთით არის ნახევარწრიული აბსიდა. იგი ცენტრში მონგრეულია და სწორკუთხა შესასვლელი აქვს დატანებული. ზედა ნაწილში ოდნავ შეისრულთაღიანი სარკმელია. სამხრეთ და ჩრდილოეთ კუთხეებში აბსიდას შეისრული ფორმის თაღოვანი ნიშები აქვს. აბსიდა გადახურულია სფერული კონქით. ჩრდილოეთი კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში შეისრულთაღიანი სარკმელია. მის მოპირდაპირე მხარეს, სამხრეთ კედელში, ნახევარწრიული თაღის მქონე სარკმელია. გრძივი კედლების ცენტრებში განიერი პილასტრებია. თაღი ეყრდნობა ორივე პილასტრს და იჭერს კამარას (თაღი და კამარა შეისრულია). სამხრეთი კედლის დასავლეთ ნაწილში გარედან თაღოვანი და შიგნიდან სწორკუთხა ფორმის განიერი შესასვლელია. დასავლეთი კედლის ზედა, ცენტრალურ ნაწილში შეისრულთაღიანი სარკმელია. ამ კედელს კუთხეებში აუყვება პილასტრები და შეისრული ფორმის კედლის თაღი. გრძივ კედლებს კამარის დასაწყისში აქვს ოთხ-ოთხი მცირე ნიშა.

ძირითად სამშენებლო მასალად გამოყენებულია რიყის ქვა, კონქი, კამარა, პილასტრები და თაღები ქართული აგურით არის ამოყვანილი.
ეკლესიის ფასადებს შემოუყვებოდა ქართული აგურის კარნიზი, რომელიც ფრაგმენტულადაა შემორჩენილი. აღმოსავლეთ ფასადის ზედა ცენტრალურ ნაწილში, აგურის წყობაში გამოყვანილია ჯვარი. სახურავს დასავლეთ კეხზე დადგმული აქვს ოთხსვეტიანი აგურის სამრეკლო-ფანჩატური. ფასადები რიყის ქვისაა, კუთხეები — ქართული აგურის, სახურავი დაფარულია მიწით და ზედ ბალახია ამოსული.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 227-228.

კატეგორია:ცხინვალის ტაძრები
ქსუისის ღვთისმშობლის ნაეკლესიარი

**ქსუისის ღვთისმშობლის ნაეკლესიარი** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა, მდებარეობს ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქსუისში, ნანიაურის უბანში. 

ეკლესია, რომელიც „ნანიაურის“ უბანში მდებარეობდა მთლიანად დანგრეულია. შემორჩენილია საძირკვლის ფრაგმენტები და სამხრეთი კედლის მცირე მონაკვეთი.

ეკლესიის გეგმის დადგენა და დათარიღება გაწმენდის გარეშე შეუძლებელია. სავარაუდოდ ეს უნდა ყოფილიყო დარბაზული ეკლესია სამმხრივი გარშემოსავლელით.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 197

კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
უსანეთის სალოცავი

**უსანეთის სალოცავი** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა, გორის მუნიციპალიტეტის სოფ. არკინარეთის სამხრეთ-დასავლეთ განაპირას.

ნაეკლესიარი საძირკვლის დონემდეა დანგრეული. გეგმა გათხრა-გაწმენდის გარეშე არ იკითხება. ირგვლივ მიმოფანტულია სამშენებლო მასალა — კარგად გათლილი ადგილობრივი ქვის კვადრები, თაღების და კამარის თლილი შირიმის კვადრები. ძეგლის დათარიღება არ ხერხდება.

## ლიტერატურა 
* შიდა ქართლი, პატარა და დიდი ლიახვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 11

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
არკინარეთის წმინდა გიორგის ეკლესია

**არკინარეთის წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა, ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ არკინარეთში, სოფლიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით 1 კმ-ზე, ტყეში. 

ტყეში შემორჩენილი, წმ.გიორგის დანგრეული ეკლესიის გეგმა ცუდად იკითხება. ძეგლი ნაგები ყოფილა სხვადასხვა ზომის ყორე ქვით. მათი შემორჩენილი ნაწილები იქვეა მიმობნეული და მიწითაა დაფარული. ეკლესიის დათარიღება არ ხერხდება.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიახვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ.,12

კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
სიათის ეკლესია

**სიათის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ სიათაში, მთაზე. ეკლესიას აგრეთვე აქვს კოშკი და მინაშენი. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

ეკლესია და კოშკი ნაგებია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვით, ალაგ-ალაგ გამოყენებულია ფიქალი. გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით დასრულებულია სწორკუთხა საკურთხევლით, რომლისგანაც მხოლოდ ჩრდილო-აღმოსავლეთი კუთხეა შემორჩენილი. კედლების სიმაღლე 1,5 მ, ზოგან უფრო ნაკლებს აღწევს. ჩრდილოეთ კედელზე შემორჩენილია პილასტრის ქვედა ნაწილი. ნაოთხალი შესასვლელი დასავლეთი კედლის სამხრეთ ნაწილშია დატანებული.

ეკლესიას სამხრეთიდან, ჩრდილოეთიდან და დასავლეთიდან მინაშენები ჰქონდა. აქედან სამხრეთ მინაშენის მხოლოდ დასავლეთი ნაწილია გადარჩენილი, დასავლეთი მინაშენი კი ეკლესიას მთელ სიგანეზე გაუყვება. ორივე მინაშენი ნაოთხალი შესასვლელებით უკავშირდება კოშკს, რომელიც ეკლესიის სამხრეთ-დასავლეთ კუთხეშია მიშენებული.

კოშკი შემორჩენილია სამი სართულის დონეზე. იგი გეგმით კვადრატს უახლოვდება. პირველი სართული ამოვსებულია მიწითა და ჩამონაშალი ქვით. მეორე და მესამე სართულის სამხრეთ კედელში წყვილი, სწორკუთხა სათოფურია, ხოლო აღმოსავლეთ კედელში გაჭრილია არქიტრავული სარკმელი.

ტექნიკური მდგომარეობა 1983 წელს: შემორჩენილია სართულშუა გადახურვის ძელის ბუდეები. ეკლესიაში და კოშკში მიწის დონე ძლიერ აწეულია. ამოსულია უამრავი მცენარე. ტერიტორია სავსეა ჩამო-ნაშალი ქვით.

## ლიტერატურა
*შიდა ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 170-171

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ხეითის კოშკი

**ხეითის კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ქურთის მუნიციპალიტეტის ცხინვალის რეგიონში, სოფელ ხეითში, დაკაძიანთ უბანი, ადგილი „კოშკები“. განვითარებული შუა საუკუნეებში.

სამსართულიანი კოშკი  ნაგებია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვით, რომელიც მოგვიანებით შეულესავთ.

გეგმით სწორკუთხედია. სამივე სართულის ოთხივე კედელში სათოფურებია გაჭრი-ლი. მეორე სართულის სამხრეთ და დასავლეთ კედლებში სწორკუთხა ნიშების რი-გია. სართულშუა გადახურვები მოშლილია.

არქიტრავული შესასვლელი პირველ სართულზე ჩრდილოეთიდანაა. მესამე სართულის სამხრეთ კედელში სწორკუთხა სარკმელია შემორჩენილი. ძეგლი ძლიერ დაზიანებულია. კოშკის ოთხივე კედელი გარღვეულია.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 258-259

კატეგორია:ქურთის მუნიციპალიტეტის კოშკები
ხეითის ღვთისმშობლის ეკლესია

**ხეითის ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ქურთის მუნიციპალიტეტის ცხინვალის რეგიონში, სოფელ ხეითში, ბუგიაანთუბანი. განვითარებული შუა საუკუნეებში.

ეკლესია დგას  ბუგიაანთ უბანში. ძეგლი ნაგებია სხვადასხვა ზომის რიყის ქვით სქელ დუღაბზე. ფასადებისათვის და კარ-სარკმლისათვის გამოყენებულია მოღვინისფ-რო თლილი ქვის კვადრები.

დარბაზული ეკლესია გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით ნახე-ვარწრიული აბსიდით, რომლის ცენტრში გაჭრილია ვიწრო თაღოვანი სარკმელი. სა-რკმლის ძირში ტრაპეზის ქვაა. ჩრდილოეთით თაღოვანი, ხოლო სამხრეთით სწორკუ-თხა ნიშებია. სატრიუმფო თაღი აბსიდის მხრებს ეყრდნობა. საკურთხევლის წინ ხის კანკელი და ორსაფეხურიანი სოლეაა. კანკელი მოხატულია.

ნახევარცილინდრული კამარის საბრჯენი თაღები ორსაფეხურიან პილასტრების კაპიტელებს ეყრდნობა. კონქი და კამარა გადაყვანილია ხის არმატურით, რომელიც შემდეგ შელესილია ბათქაშით.

ინტერიერი ნათდება აღმოსავლეთის და სამხრეთის თაღოვანი და დასავლეთის სწორკუთხა სარკმლებით. სამხრეთი სარკმელი ნაოთხალია. იატაკი ამოვსებულია მი-წით. მსგავსი ორნამენტული მოტივი აღმოსავლეთი სარკმლის ქვედა ნაწილშიც არ-ის.

სამხრეთი შესასვლელი თაღოვანია, რომელსაც ტიმპანის ქვა აქვს. თაღი მორთუ-ლია ორნამენტით. ფასადები მოკლებულია დეკორატიულ მორთულობას. კარნიზი მარტივპროფილიანია. საბურავად გამოყენებულია კრამიტი. ეკლესიის გარშემო შემორჩენილია გალავნის ფრაგმენტები. ძეგლი დაზიანებულია.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 254-255

კატეგორია:ქურთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
სუნისის წმინდა გიორგის ეკლესია

**სუნისის წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა თიღვის მუნიციპალიტეტის სოფელ სუნისში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

სოფლის სასაფლაოზე მდგარი დარბაზული ეკლესია მოყვითალო ქვიშაქვითაა ნაგები. წყობაში გამოყენებულია დიდი ზომის უხეშად თლილი კვადრები და მცირე ზომის ქვები.

ნაგებობა გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული აბსიდით, რომლის მხოლოდ სამხრეთი ფრაგმენტია შემორჩენილი. ამავე კედელშია მოთავსებული სწორკუთხა ნიში. აფსიდს აქვს ორსაფეხურიანი მხრები.

დარბაზის ჩრდილოეთ კედელზე პილასტრია. კამარა და კონქი ჩამონგრეულია. კედლების სიმაღლე 2-5 მეტრს აღწევს. დასავლეთით სწორკუთხა სარკმელია. ფასადები სადაა. ეკლესიას შესასვლელი სამხრეთიდან ჰქონდა. მიწის დონე აწეულია.

## ლიტერატურა
* შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:თიღვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
სიათის ზურგიანი კოშკი

**სიათის ზურგიანი კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი, თავდაცვითი ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ სიათაში. აგებულია განვითარებულ შუა საუკუნეებში.

## ისტორია 
ისტორიულ წყაროებში სიათა იხსენიება ქსნის უკანასკნელი ერისთავის აჯანყებასთან დაკავშირებით. 1777 წელს გიორგი ქსნის ერისთავი მეფეს აუჯანყდა და დიდი ციხეები გაამაგრა. ერეკლემ ქსნის ხევს ბატონიშვილები გიორგი და ლევანი შეუსია, ლიახვისას კი — მილახორი, როცა ყველა ციხე დაკარგა, ერისთავმა შორს მთებში მდებარე სიათას მიაშურა. ერეკლემ მთელი ძალები სიათას შემოახვია, რასაც ერისთავმა ვერ გაუძლო და დანებდა.

## აღწერა 
მდინარე პატარა ლიახვის ხეობაში, მარჯვენა მხარეს დგას ზურგიანი კოშკი. მისთვის ისეთი სტრატეგიული ადგილია შერჩეული, საიდანაც შორ მანძილზე კარგად ჩანს მდინარის ორივე მხარე. უფრო გვიან კოშკისათვის გალავანიც მიუშენებიათ. კოშკი შვიდსართულიანია. შესასვლელი მეორე სართულზეა. პირველ სართულს აქვს სარკმელი. მესამე სართულზე კარის მხარეს, ბრტყელ კედელში ერთ ჰორიზონტზე ორი სარკმელია გაჭრილი. მეოთხე და მეხუთე სართულებზე — თითო, მეექვსე სართულის კედლების უმეტესი ნაწილი დარღვეულია, მაგრამ სარკმლის კვალი აქაც ჩანს. მეშვიდე სართულის მხოლოდ ზურგის კედელია გადარჩენილი. მასში მოჩანს კვადრატული სარკმელი.

კოშკი ზემოთ თანდათან ვიწროვდება. ხის სართულშუა გადახურვა მთლიანად ჩაქცეულია. კოშკის ფასადებს მეხუთე და მეექვსე სართულების მიჯნაზე სწორკუთხა კარნიზი გამოჰყოფს. კარნიზის ქვემოთ კოშკი ნაგებია დიდი ქვით, ზემოთ კი წვრილი ქვით სქელ დუღაბზე.

## ლიტერატურა
*შიდა ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 167-168
*ზაქარაია პ., სიათა, წიგნში: "საქართველოს ძველი ქალაქები და ციხეები"., თბილისი, „მეცნიერება“, 1973, გვ. 148.

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის კოშკები
ქსუისის მთავარანგელოზის ეკლესია

**ქსუისის მთავარანგელოზის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა, მდებარეობს ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქსუისში, შოშიტაანთ უბანში. აგებულია გვიანი შუა საუკუნეებში.

”შოშიტაანთ” უბანში მდებარე ეკლესია დარბაზულია, შესასვლელი მოთავსებულია სამხრეთი კედლის დასავლეთ ნაწილში. გაუქმებულ ფურნეს თითქმის მთელი შიდა სივრცე აქვს დაკავებული. ინტერიერის აღწერა-აზომვა გართულებულია. გა-დარჩენილია კამარა, აბსიდა და პილასტრები. კედლები შელესილ-შეთეთრებულია.

ფასადები ნაგებია საშუალო ზომის, ფლეთილი და რიყის ქვით. შერჩენილია შელესილობის ფრაგმენტები. ეკლესია გადახურულია კრამიტით.

ეკლესიის საერთო ზომებია (გარედან) 10,50 X 6,80 მ.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 198

კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
სიათის ნაგებობის ნაშთი

**სიათის ნაგებობის ნაშთი** — არიქტექტურული ძეგლი ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ სიათის მიდამოებში. აგებულია შუა საუკუნეებში.

სოფლის მიდამოებში მდებარე, მშრალი წყობით ნაგები სათავსისათვის სამშენე-ბლო მასალად გამოყენებულია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვა. ნაგებობა გეგმით მართკუთხედს წარმოადგენს, რომელიც წაგრძელებულია და-სავლეთიდან აღმოსავლეთისაკენ. კედლების სიმაღლე 2 მეტრს აღწევს, ზოგან უფ-რო ნაკლებია. სამხრეთიდან სწორკუთხა მინაშენის ფრაგმენტებია შემორჩენილი. მიწის დონე ძლიერ აწეულია. ტერიტორია სავსეა ჩამონაშალი ქვით.

## ლიტერატურა
*შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 169

კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ზემო მოხისის ეკლესია

**ზემო მოხისის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი,საკულტო ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო მოხისში. აგებულია შუა საუკუნეებში. ეკლესია ნაგები  ფლეთილი ქვით, სქელ დუღაბზე. შემორჩენილი კედლების სიმაღლე დაახლ. 1 მეტრს აღწევს. ეკლესია გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აბსიდით. აბსიდის ჩრდილოეთით ნიშია მოთავსებული. ეკლესია მთლიანად ჩაქცეულია და იმის გამო, რომ ჩამონაშალი ქვითაა ამოვსებული, ზუსტი აღწერა-აზომვა ჭირს.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 98

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
დოდოთის წმინდა გიორგის ეკლესია

**დოდოთის წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურის ძეგლი, საკულტო ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ დოდოთში. აგებულია განვითარებულ შუა საუკუნეებში. 

ეკლესია სოფლიდან სამხრეთ-დასავლეთით 4 კმ-ზე მდებარეობს. დარბაზული ეკლესია ნაგებია ადგილობრივი ჯიშის, რუხი ფერის ქვის დიდი და საშუალო ზომის კვადრებით.

აღმოსავლეთით ასიმეტრიული აბსიდა შეიძლება კედლის დეფორმაციის შედეგი იყოს. აბსიდას კუთხეებში ორი სწორკუთხა ნიშა აქვს, ცენტრში კი თაღოვანი სარკმელი. კედელზე მიდგმულია ტრაპეზის ქვა. კონქი სფერულია. კანკელისაგან გადარჩენილია ჩრდილოეთი ნახევრის მცირე ფრაგმენტი.

კამარა და ჩრდილოეთ კედლის ზედა, აღმოსავლეთი ნაწილი ჩამონგრეულია, ისევე როგორც დასავლეთ კედლის ჩრდილოეთი  ნაწილი. ამ კედლის სარკმლისაგან მხოლოდ სამხრეთი წიბოა გადარჩენილი.

ეკლესიაში შესასვლელი სამხრეთი კედლის დასავლეთ ნაწილშია. სამხრეთი კედლის მთელი დასავლეთი ნახევარი ისეა დაზიანებული, რომ კარების კონტური არ იკითხება.

ინტერიერის კედლები ნაგებია ფლეთილი ქვით, ფასადები კი დიდი ზომის კვადრებით. სამხრეთ კედელთან დევს მასიური არქიტრავი, რომელზედაც ამოკვეთილია სამმაგი ლილვისაგან შედგენილი რკალი. ფასადები მრავალ ადგილასაა დაზიანებული; ჩამოყრილია საპერანგე ქვები; კედლები დაბზარულია; ამოსულია მცენარეულობა.

## ლიტერატურა 
* შიდა ქართლი, პატარა და დიდი ლიახვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 57

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის კოშკები
ქაშუეთის ეკლესია (ხელჩუა)

**ხელჩუის მთავარანგელოზის ნაეკლესიარი** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის ცხინვალის რეგიონში, სოფელ ხელჩუას აღმოსავლეთით, ნასოფლარი „ზემო ხელჩუა“.

ნასოფლარ „ზემოხელჩუასთან“ მდებარე, თითქმის მთლიანად დანგრეული ნაეკლესიარიდან შემორჩენილია საძირკვლის ფრაგმენტები. სავარაუდოა, იგი მცირეზომის დარბაზული ეკლესია იყო.
ზომები: 7,5X7,5 მ. ძლიერი დაზიანების გამო გეგმისა და თარიღის დადგენა შეუძლებელია.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 263

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ზემო მოხისის კოშკი

**ზემო მოხისის კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი, საფორტიფიკაციო ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო მოხისში. აგებულია შუა საუკუნეებში. ზემო მოხისის ეკლესიის ჩრდილოეთით შემორჩენილია კოშკის ნანგრევი, კერძოდ, კოშკის სამხრეთი კედელი, რომელიც მომრგვალებულია. კედელში დატანილია სათოფურები და ერთი ნიშა. კოშკის დანარჩენი კედლები ფრაგმენტულად იკითხება. ტერიტორიაზე შემორჩენილია ნაგებობათა ნაშთები, რომლის ფუნქცია დაუდგენელია. კომპლექსი დიდ ტერიტორიას მოიცავს. ძეგლის გარშემო გალავნის ფრაგმენტებია.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 98

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის კოშკები
ღვრიის სამების ეკლესია კოშკით

**ღვრიის სამების ეკლესია კოშკით** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა, მდებარეობს გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ღვრიაში. აგებულია გვიანი შუა საუკუნეებში.

ეკლესია ნაგებია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვით დუღაბზე. ალაგ-ალაგ გამოყენებულია ფიქალი.

შემორჩენილია დასავლეთი კედელი დაახლოებით 3-3,5 მეტრზე, დიდი ზომის სწორკუთხა სარკმლით. სამხრეთით შიგნით თაღოვანი, გარედან არქიტრავული შესასვლელია. კარი ნაოთხალია. მიწის დონე თითქმის შესასვლელის თაღს აღწევს. სამხრეთით და ჩრდილოეთით პილასტრის ქვედა ქვები ჩანს.

აღმოსავლეთით აბსიდის მხოლოდ სამხრეთი ნაწილია შემორჩენილი.

სამხრეთ-დასავლეთის კუთხეში კრონშტეინია. ინტერიერი სავსეა მიწითა და ჩამონაშალი ქვით. ეკლესიას დასავლეთიდან კოშკი ებჯინება. კოშკი მთლიანად ამოვსებულია მიწით, სართულიანობის დადგენა ჭირს. ეკლესია ძლიერ არის დაზიანებული.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 200-201

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ბალთის ეკლესიის ნანგრევი (შუა საუკუნეები)

**ბალთის ეკლესიის ნანგრევი** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა თიღვის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბალთაში. აგებულია შუა საუკუნეებში.

ეკლესიიდან შემორჩენილია დასავლეთი კედლის საძირკვლის მცირე ნაწილი. აქვე დგას ტრაპეზის ქვა. ტერიტორიაზე ყრია თლილი ქვა.

## ლიტერატურა 
*შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:თიღვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ხეითის ჯვარპატიოსნის ეკლესია

**ხეითის ჯვარპატიოსნის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ქურთის მუნიციპალიტეტის ცხინვალის რეგიონში, სოფელ ხეითში. განვითარებულია შუა საუკუნეებში.

ეკლესია ნაგებია სხვადასხვა ზომის რიყის ქვით სქელდუღაბზე. ფასადების კუთხეებზე და კარ-სარკმლებზე გამოყენებულია თლილიქვის კვადრები. წყობა შერეულია.
დარბაზული ეკლესია გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული აბსიდით, რომლის ცენტრში გაჭრილია ვიწრო თაღო-ვანი სარკმელი. ჩრდილოეთით თაღოვანი ნიშია. ნახევარ სფერულკ ონქში შემორჩენი-ლია მოხატულობის კვალი. სატრიუმფო თაღი აბსიდის მხრებს ეყრდნობა.
გრძივი კედლები წყვილი პილასტრის საშუალებით თანაბარნაწილად იყოფა. ნახევარ ცილინდრული კამარის საბრჯენი თაღები პილასტრების მარტივად პროფილი-რებულ კაპიტელებს ეყრდნობა. ჩრდილოეთი კედლის პილასტრის ქვედა ნაწილში ექ-ვს სტრიქონიანი ასომთავრული წარწერაა.

ინტერიერი ნათდება აღმოსავლეთის, სამხრეთის და დასავლეთის თაღოვანის არკმლებით, აქედან დასავლეთისა ამოქოლილია. კედლები შელესილია კირით. თაღოვანი შესასვლელი სამხრეთიდანაა, რომელსაც ტიმპანის ქვა აქვს. ტიმპანის ცენტრში ბოლნური ჯვარია გამოსახული. აღმოსავლეთ სარკმელს ორმაგი ლილვი აჩარჩოებს. სარკმლის ორივე მხარეს კრონშტეინებია. დანარჩენი ფასადები სადაა. ეკლესია დგას ერთსაფეხურიან ცოკოლზე. კარნიზი მარტივპროფილიანია. საბურავად გამოყენებულია კრამიტი.
ნაგებობის გარშემო შემორჩენილია გალავნის ფრაგმენტები. ეკლესიის იატაკი აყრილია; კონქი დაბზარულია. სახურავზე ამოსულია დიდი ზომის მცენარეები.

## ლიტერატურა 
* МеписашвилиР., ЦинцадзеВ., ПамятникиУ-Х1 вв. Вкн.:"АрхитектуранагорнойчастиисторическойпровинцииГрузии - Шида-Картли", Тб., 1975, стр.132.
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 259260

კატეგორია:ქურთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კავთის წმინდა გიორგის ეკლესია (ცხინვალი)

**კავთის წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ქალაქ ცხინვალში, ტელმანის ქუჩა 85-ზე. აგებულია X-XI საუკუნეებში. საბჭოთა პერიოდში კინოგაქირავების საწყობად იყო ქცეული. 

ეკლესია ნაგებია სხვადასხვა ზომის რიყის ქვით სქელ დუღაბზე, რომელიც შემდეგ შეულესიათ. ფასადების კუთხეები კარგად თლილი ქვითაა ამოყვანილი. დარბაზული ეკლესია გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდით. აბსიდის ცენტრში მაღალ თაღოვან ნიშში ორმაგჭრილიანი, თაღოვანი სარკმელია, შუაში ქვის სვეტი. აბსიდის სამხრეთით სწორკუთხა და ჩრდილოეთით თაღოვანი ნიშებია. ნახევარსფერულ კონქში შემორჩენილია ფრესკების ფრაგმენტები. სატრიუმფო თაღი აბსიდის მხრებს ეყრდნობა.

ნახევარცილინდრული კამარის საბრჯენი თაღები და კედლის თაღები ორსაფეხურიან პილასტრებს ეყრდნობა. კამარის ცენტრალური თაღი ორსაფეხურიანია. სამხრეთი კედლის თაღის მალებში გაჭრილია მაღალი, თაღოვანი სარკმლები. ინტერიერი მთლიანად შელესილია. ნალესობა მრავალ ადგილას ჩამოცვენილია.

ეკლესიას შესასვლელი სამივე მხრიდან ჰქონდა, აქედან ჩრდილოეთისა და სამხრეთის ამოშენებულია. დასავლეთ შესასვლელს შეისრული თაღი აქვს. კარი ნაოთხალია. შესასვლელის თაღი მასიურ წირთხლებს ეყრდნობა. დასავლეთ ფასადზე ორი უსისტემოდ ჩალაგებული ჩუქურთმიანი ქვაა. აღმოსავლეთ სარკმლის შუა სვეტზე ჯვრის რელიეფური გამოსახულებაა. ჩრდილოეთი და სამხრეთი ფასადები გლუვია. ეკლესიის კარნიზი თაროა. საბურავად გამოყენებულია კრამიტი. ერთსაფეხურიანი ცოკოლი საკმაოდ მაღალია.

ეკლესიას 2006 წლის, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა   ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

## ლიტერატურა 
* Меписашвили Р., Цинцадзе В., Памятники X-Х1 вв. В кн.: "Архитектура нагорной части исторической провинции Грузии - Шида-Картли", Тб., 1975, стр. 33.
* შიდა ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 226-227

## სქოლიო
კატეგორია:ცხინვალის  ტაძრები
კატეგორია:ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლები
სუართის კოშკის ნანგრევი

**სუართის კოშკის ნანგრევი** — არქიტექტურული ძეგლი, საფორტიფიკაციო-თავდაცვითი ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ სუართაში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

კოშკი ნაგები იყო სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვით. მისგან შემორჩენილია დასავლეთი კედლის მცირე ნაწილი, რომლის სიმაღლე 5 მეტრს აღწევს და სამხრეთ-დასავლეთი კუთხე. დანარჩენი კედლები განადგურებულია. მიწის დონე საგრძნობლად აწეულია.

## ლიტერატურა
*შიდა ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 171-172

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის კოშკები
სხლების ეკლესიის ნანგრევი

**სხლების ეკლესიის ნანგრევი ** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა თიღვის მუნიციპალიტეტის სოფელ წორბისში. აგებულია შუა საუკუნეებში.

ეკლესია შემორჩენილია ქვის გროვის სახით, ალაგ-ალაგ  შეინიშნება დუღაბიც. ჯავის რაიონის სოფელ სხლებიდან ჩამოსახლებულმა მოსახლეობამ დიდი ხნის წინათ ააგო ეკლესია და მას თავისი სოფლის სახელი დაარქვა. ეკლესია ამჟამად თითქმის განადგურებულია.

## ლიტერატურა 
*შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:თიღვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ხეითის ძელისცხოვლის ეკლესია

**ხეითის ძელისცხოვლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ქურთის მუნიციპალიტეტის ცხინვალის რეგიონში, სოფელ ხეითში, ზუბაანთუბანი. აგებულია XIII-XIV საუკუნეებში.

ეკლესია დგას მაღალ მთაზე. ნაგებია მოწითალო ფერის კარგად თლილი ქვის კვადრებით. წყობა სწორხაზოვანია.

დარბაზული ეკლესია გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით ნახე-ვარწრიული აბსიდით, რომლის ცენტრში გაჭრილია მაღალი, თაღოვანი სარკმელი. ჩრდილოეთით და სამხრეთით თაღოვანი ნიშებია მოთავსებული. სარკმლის ძირში მა-სიური ტრაპეზის ქვაა. ნახევარსფერულ კონქში მაცხოვრის ფრესკაა.

აბსიდი მოხატულია წმ.ნიკოლოზის, წმ.გრიგოლის, წმ.იოანეს და წმ.ვლადიმერის ფრესკული პორტრეტებით. პორტრეტები კედლის მთელ სიგრძეზეა განთავსებული.

სატრიუმფო თაღი აბსიდის მხრებს ეყრდნობა. საკურთხევლის წინ ხის კანკელი და ორსაფეხურიანი სოლეაა.

გრძივ კედლებს წყვილი პილასტრი თანაბარ ნაწილებად ჰყოფს. ნახევარცილინდ-რული კამარის საბრჯენი თაღები პილასტრების კაპიტელებს ეყრდნობა. კამარა და კედლები მოხატულია. ოთხივე კედელს დაბალი კარნიზი მიუყვება. იატაკი მოგებუ-ლია ქვის დიდი ზომის კვადრებით.
ინტერიერი ნათდება დასავლეთის, სამხრეთის და აღმოსავლეთის მაღალი თაღოვა-ნი სარკმლებით, აქედან დასავლეთისა ორჭრილიანია.
სამხრეთი შესასვლელი თაღოვანია, რომელსაც ტიმპანის ქვა აქვს. შესასვლელი მორთულია მოჩუქურთმებული პორტალით. ტიმპანის ქვაზე ორი როზეტია, რომელთა შუა ჯვრის რელიეფური გამოსახულებაა.

სამხრეთიდან ეკლესიას ორსართულიანი სამრეკლო აქვს. სამრეკლო ღია თაღებით არის გახსნილი. პირველი სართულის თაღები ნახევარწრიულია, მეორესი - შეისრუ-ლი. თაღები ეყრდნობა ოთხკუთხა სვეტების მოჩუქურთმებულ კაპიტელებს.

აღმოსავლეთ სარკმლის ფართო ოლეს ორმაგი ლილვი აჩარჩოებს. ჩრდილოეთი ფასადი სადაა. დასავლეთის ფრონტონში ჯვრის გამოსახულებაა. შეწყვილებულ სარ-კმელს ორმაგი ლილვი აჩარჩოებს. ლილვის ორივე ქვედა ნაწილი კვადრატებით სრულდება, შუა ნაწილი კი ნახევარი წრით არის აქცენტირებული. ფასადის ცენტრ-ის ოდნავ ქვევით, მედალიონია ექვსქიმიანი ვარსკვლავის გამოსახულებით.

აღმოსავლეთით, სამხრეთით და ჩრდილოეთით ერთსაფეხურიანი ცოკოლია, ხოლო დასავლეთით - ორსაფეხურიანი.

კარნიზი თარო-ლავგარდანია. საბურავად გამოყენებულია კრამიტი.

ეკლესიის გარშემო შემორჩენილია გალავნის ფრაგმენტები.

დაზიანებულია ეკლესიის საბურავი, სამრეკლოს სვეტები, პორტალი.

## ლიტერატურა 
*  МеписашвилиР., ЦинцадзеВ., ПамятникиУ-Х1 вв. Вкн.:"АрхитектуранагорнойчастиисторическойпровинцииГрузии - Шида-Картли", Тб., 1975, стр. 132; 75-77.
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 261-262

კატეგორია:ქურთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XIII საუკუნის ეკლესიები
სხლითის ეკლესია

**სხლითის ეკლესია** — არქიტექურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ სხლითში. აგებულია VIII-IX საუკუნეებში.

სოფლის სამხრეთით სასაფლაოზე მდებარე დარბაზული ეკლესია ნაგებია სხვადასხვა ზომის უხეშად თლილი ქვით; ალაგ-ალაგ წყობა შევსებულია წვრილი ქვით. ეკლესია გეგმით სწორკუთხაა. აღმოსავლეთით დასრულებულია სწორკუთხა საკურთხევლით, რომლის ცენტრში გაჭრილია თაღოვანი სარკმელი. ჩრდილოეთით ერთი ნიშია. აფსიდის ჩრდილოეთი და სამხრეთი კედლების თაღები კრონშტეინებს ეყრდნობა. საკურთხეველი დარბაზისაგან გამოყოფილია ორსაფეხურიანი პილასტრებით.

გრძივი კედლები ორსაფეხურიანი პილასტრების საშუალებით ორ ნაწილად იყოფა. პილასტრების გვერდითა საფეხურებს კედლის თაღები ეყრდნობა; დასავლეთით თაღები კრონშტეინებს ებჯინება.

სამხრეთ კედელში გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი. ამავე კედელშია არქიტრავული შესასვლელი, რომლის შუა, ჩაკვეთილი არე დაბალი თაღითაა აქცენტირებული. ინტერიერი შელესილ-შეთეთრებულია. იატაკი მიწაყრილია. ეკლესიის ფასადები სადაა. ადგილობრივ მოსახლეობას ეკლესია შიფერით გადაუხურავს.

ეკლესიის კამარა და კონქი ჩამოქცეულია. ფასადებზე საპირე ქვები ბევრგან შემოცლილია.

## ლიტერატურა
* შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:VIII საუკუნის ეკლესიები
ჭალისუბნის კვირაცხოვლის ეკლესია

**ჭალისუბნის კვირაცხოვლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ქურთის მუნიციპალიტეტის  სოფელ ჭალისუბანში. აგებულია გარდამავალ ხანაში, VIII-IX საუკუნეებში.

ეკლესია ნაგებია ფლეთილი ქვით დუღაბზე. გეგმით მართკუთხედს წარმოადგენს. აღმოსავლეთით გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი, რომლის ძირში ტრაპეზის ქვა დგას. ეკლესიის კამარა ნახევარცილინდრულია. ჩრდილოეთ და დასავლეთ კედლებში მოთავსებულია სწორკუთხა ნიშები. სამხრეთი შესასვლელი არქიტრავულია. კარი ნაოთხალია.
ინტერიერი ამოვსებულია მიწით. ეკლესიის ფასადები სადაა. ძეგლის გარშემო  შემორჩენილია გალავნის ფრაგმენტები. ეკლესია ძლიერ არის დაზიანებული.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 240-241

კატეგორია:ქურთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:VIII საუკუნის ეკლესიები
ცხინვალის ღვთისმშობლის სამრეკლო-სამლოცველო

**ცხინვალის ღვთისმშობლის სამრეკლო-სამლოცველო** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის ქალაქ ცხინვალში, ჯაფარიძის ქუჩა 8-ზე. აგებულია XIX საუკუნეში.
 
სამრეკლოს ქვედა სართული სამლოცველოდ გადაუკეთებიათ, ხოლო ეკლესია დაა-ნგრიეს XX ს-ის 60-იან წლებში. მის ადგილას ააშენეს საცხოვრებელი სახლი. ეკლე-სია და სამრეკლო ქართული აგურით იყო ნაშენი.
სამრეკლო-სამლოცველო სწორკუთხა ნაგებობაა. შესასვლელი სამხრეთ კედელშია. სათავსი გადახურულია დაბალი გუმბათით. იგი ოთხივე მხარეს თაღებს ეყრდნობა. დასავლეთ კედელში სწორკუთხა სარკმელია. იატაკი ბეტონისაა. კედლები შელესილ-შეთეთრებულია.

მეორე სართული მონგრეულია. გადარჩენილია აგრეთვე სვეტების ბაზისები. ისინი მრგვალი ფორმისაა.
სამრეკლოს აღმოსავლეთიდან გაურკვეველი დანიშნულების კედლის ფრაგმენტები ემიჯნება.
ძეგლი ავარიულია. აღმოსავლეთიდან სამრეკლოს მიშენებული აქვს  ავტოსადგო-მი. 

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 224-225
კატეგორია:ცხინვალის ტაძრები
წორბისის ნაგებობის ნაშთი

**წორბისის ნაგებობის ნაშთი** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა თიღვის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში. მდებარეობს სოფ. წორბისიდან დასავლეთით 2 კმ.

შემორჩენილი ოთხკუთხა ნაგებობა წაგრძელებულია დასავლეთიდან აღმოსავლეთისაკენ. ნაგებია რუხი ფერის ქვით, დუღაბზე.
კედლები შემორჩენილია 50 სმ-ის სიმაღლეზე.

## ლიტერატურა 
*შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:თიღვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კულბითის წმინდა გიორგის ეკლესია

**კულბითის წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ცხინვალის რაიონის სოფელ კულბითში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

სოფლის სამხრეთით 1 კმ-ზე მდებარე დარბაზული ეკლესია ძლიერ დანგრეულია. გადარჩენილია დასავლეთი კედელი, ჩრდილოეთი კედლის მცირე მონაკვეთი და ჩრდილო-აღმოსავლეთი კუთხე. ინტერიერში აღმოსავლეთით კედელი ოდნავ მრგვალ-დება. დასავლეთი კედლის ცენტრში სარკმელია შემორჩენილი. ეკლესია ნაშენია რი-ყისა და ფლეთილი ქვით.

## ლიტერატურა
*შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 138

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ელტურის ქვაჯვარა

**ელტურის ქვაჯვარა** — არქიტექტურის ძეგლი, მონუმენტური პლასტიკა ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ ელტურაში, სასაფლაოზე. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში. 

დიდი ცაცხვის ძირში ჩასობილია შირიმის ქვის ჯვარი. ჯვრის მკლავებს ვიწრო ღარი მიუყვება. ქვას ხავსი აქვს მოდებული.

## ლიტერატურა
* შიდა ქართლი, პატარა და დიდი ლიახვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 58

კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ქარქიაანთ ეკლესია

**ქარქიაანთ ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ერედვის  მუნიციპალიტეტის ცხინვალის რეგიონში, სოფელი ჭარებიდან აღმოსავლეთით 5-6 კმ-ზე, ადგილი „მერია“. აგებულია შუასაუკუნეებში. 
დარბაზული ეკლესია ნაგებია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვით.
გეგმით სწორკუთხა, აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აბსიდით სრულდება. გრძივ კედლებზე შემორჩენილია პილასტრები. შესასვლელი სამხრეთიდან და დასავლეთიდანაა. ამათგან სამხრეთისა - ნაოთხალია.

კედლების სიმაღლე 4 მეტრს აღწევს, ზოგან უფრო ნაკლებია. მიწის დონე ძლიერ აწეულია.
ეკლესიის სამხრეთით სწორკუთხა გეგმის გაურკვეველი დანიშნულების ნაგებობათა ნანგრევებია. ასეთივე ნანგრევია მიჯრილი ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხეზე. ტერიტორია სავსეა ჩამონაშალი ქვით.ძეგლი ძლიერ დაზიანებულია.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 244-245

კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ქნოღოს ციხე

**ქნოღოს ციხე** — არქიტექტურული ძეგლი, საფორტიფიკაციო ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის ცხინვალის რეგიონში, მდინარე ჩაფარუხის წყლისა და გნუღის წყლის შესართავთან. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

მდინარე ჩაფარუხის წყლისა და ქნოღოს წყლის შესართავთან აღმართული ციხე ნაგებია ადგილობრივი წარმოშობის ფლეთილი ქვით - დუღაბზე. ქვის წყობა ქაოსურია.

ციხე კლდეზეა აშენებული და ყოველი მხრიდან თითქმის მიუდგომელია. მისი ღერძი ვითარდება სამხრეთ-ჩრდილოეთის მიმართულებით. სამხრეთიდან ჩრდილოეთით წაგრძელებულია 50 მ-ის სიგრძეზე, ხოლო სიგანეზე 20-25 მ. ციხის ჩრდილოეთ კედელში გაჭრილია მცირე ზომის არქიტრავული შესასვლელი. ციხეს განივი კედელი ორ არათანაბარ ნაწილად ჰყოფს.

ციხეს ჩრდილოეთით ორი, დასავლეთით და აღმოსავლეთით სამ-სამი ნახევარწრიული კონტრფორსი აქვს. დასავლეთის კონტრფორსები ძლიერ დაზიანებულია. ციხის შიდა ტერიტორია დაფარულია ჩამონაშალი ქვით.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები
ჭალისუბნის ეკლესია

**ჭალისუბნის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო და თავდაცვთი ნაგებობა ერედვის მუნიციპალიტეტის, სოფელი ჭალისუბანში, მდინარე მეჯუდის მარცხენა ნაპირას, მთაზე. აგებულია გარდამავალ შუა საუკუნეებსა და გვიან შუა საუკუნეებში. 

ეკლესია ნაგებია სხვადასხვა ზომის ფიქალით და ფლეთილი ქვით-დუღაბზე. დარბაზული ეკლესია გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით დასრულებულია ასევე სწორკუთხა საკურთხევლით, რომლის ცენტრში გაჭრილია შიგნით თაღოვანი, გარეთ სწორკუთხა სარკმელი. სარკმლის ძირში ტრაპეზის ქვა დგას. ჩრდილოეთით დასამხრეთით თითონიშაა. სფერულ კონქზე გადასვლა ტრომპების საშუალებით ხდება. სატრიუმფო თაღი აბსიდის მხრებს ეყრდნობა. აბსიდის იატაკის დონე ორი საფეხურით მაღალია დარბაზის იატაკთან შედარებით. საკურთხევლის წინ შემორჩენილია კანკელი.

ეკლესიის კამარა ნახევარცილინდრულია, კარის დასავლეთი საბრჯენი თაღი იმპოსტებს ეყრდნობა. დარბაზი განათებულია დასავლეთ სწორკუთხა სარკმლით. სამხრეთ და დასავლეთ კედელს ერთსაფეხურიანი ხარისხი გასდევს.

არქიტრავული შესასვლელი ჩრდილოეთიდანაა, შესასვლელის თავზე ღრმა, თაღოვანი ნიშაა, კარი ნაოთხალია. ეკლესიაში შემორჩენილია ნალესობის კვალი. ეკლესიას ჩრდილოეთიდან სწორკუთხა მინაშენი აქვს. იგი ორი სათავსისაგან შედგება. დიდი სათავსის ჩრდილოეთ კედელში ერთი სარკმელია გაჭრილი. სათავსის კედლებს პილასტრები ორ ნაწილად ჰყოფს. შესასვლელი ჩრდილოეთიდანაა. მინაშენის კედლების სიმაღლე 1-1,5 მეტრს აღწევს. ეკლესიის დასავლეთის მიჯრით სამსართულიანი ოთხკუთხა კოშკი დგას. აქედან პირველი სართული მიწითაა ამოვსებული. ამ სართულზე არქიტრავული შესასვლელი ჩრდილოეთიდანაა. კარი ნაოთხალია. შემორჩენილია სართულშუა გადახურვის კოჭების ბუდეები. პირველი სართულის სამხრეთ კედელში ერთი სათოფურია, ხოლო დასავლეთ და ჩრდილოეთ კედლებში თითო სწორკუთხა ნიშა.

მეორე სართულის სამხრეთ კედელში ერთი ნიშაა, დანარჩენი კედლები ყრუა. ეკლესიას და კოშკს ერთი საერთო სარკმელი აქვს. მესამე სართულის აღმოსავლეთ კედელში სარკმელია გაჭრილი. მესამე სართული ნაწილობრივ შემორჩენილია. ეკლესიის გარშემო ბზის ტყეა.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 239-240

კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ყვავისაყდარას ეკლესია

**ყვავისაყდარას ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო ტბეთში. აგებულია შუა საუკუნეებში.  

ეკლესია მდებარეობს სოფლის სამხრეთით 1,5 კმ. მისი აშენების შესახებ არსე-ბობს ლეგენდა: ეკლესია დგას უზარმაზარ მინდორზე, რომელიც ოდითგანვე საყანე იყო (ასეა ახლაც). ერთხელ, მკისას, მომკელებისათვის სადილი იხარშებოდა მინდორში. როდესაც დადგა სადილობის დრო და მუშები მოგროვდნენ ქვაბთან, მათ თავზე დაიწყო ტრიალი ყვავმა. იგი ჩხაოდა, დასტრიალებდა ქვაბს და ხალხს. მუშებმა მას ქვის სროლა და მოგერიება დაუწყეს. მაშინ ყვავი მიფრინდა ქვაბთან და ადუღებულ კერძში ჩავარდა. როდესაც წახდენილი საჭმელი გადაღვა-რეს, ყვავთან ერთად შიგ აღმოაჩინეს გველიც. გადარჩენილმა ხალხმა იმ ადგილას ააგო ეკლესია და სახელად უწოდეს „ყვავისაყდარა“.

## აღწერა
ეკლესია დარბაზულია. იგი მთლიანადაა გაძარცული საპირე ქვებისაგან. შემო-რჩენილია მხოლოდ პერანგის რამდენიმე ქვა, საიდანაც ჩანს, რომ მოპირკეთებუ-ლი ყოფილა კარგად დამუშავებული, დიდი ზომის, რუხი ფერის ქვის კვადრებით. გადახურვა და კონქი მთლიანად დაღუპულია. აღმოსავლეთით იკითხება ნახევარწ-რიული აბსიდა. მას გვერდებზე ჰქონდა მაღალი, დიდი ზომის ნიშები. შესასვლელების კონტურები იკითხება სამხრეთის და დასავლეთის კედლებში. ჩრდილოეთ კედლიდან შემორჩა დასავლეთის მცირე ფრაგმენტი. სამხრეთი კედლის მთელი ცენტრალური ნაწილი და დანარჩენი კედლების ზედა ნაწილები კი თითქმის მთლიანად მორღვეულია.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 103-104

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ოჟორის კოშკის ნანგრევი

**ოჟორის კოშკის ნანგრევი** — არქიტექტურული ძეგლი, თავდაცვითი ნაგებობა ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ოჟორაში, გუბეევის კარ-მიდამოში. აგებულია შუა საუკუნეებში.

კოშკიდან შემორჩენილია დასავლეთი კედლის მცირე ნაწილი. სამშენებლო ქვა ფლეთილია. კოშკის დანარჩენი კედლები მიწამდეა გასწორებული. ძეგლის დათარიღება შეუძლებელია ტერიტორიის გაწმენდა-გასუფთავების გარეშე.

## ლიტერატურა
* შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის კოშკები
წორბისის კოშკის ნანგრევი

**წორბისის კოშკის ნანგრევი** — საფორტიფიკაციო-თავდაცვითი ნაგებობა თიღვის მუნიციპალიტეტის სოფელ წორბისში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.  მდებარეობს სოფ. წორბისიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით 6 კმ-ზე, ტყეში.

კოშკიდან შემორჩენილია ჩრდილოეთი კედელი დაახლ. 9-10 მეტრის სიმაღლეზე. ნაგებია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვით, სქელ დუღაბზე. იკითხება  ჩრდილო-დასავლეთ და ჩრდილო-აღმოსავლეთი კუთხის მცირე ნაწილი. დანარჩენი კედლები დანგრეულია.

## ლიტერატურა 
*შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:თიღვის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები
ბორცვისჯვარის ეკლესია

**ბორცვისჯვარის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ქურთის მუნიციპალიტეტის სოფელი ტბეთის ჩრდილოეთით 2 კილომეტრში. აგებულია განვითარებულ შუა საუკუნეებში.

## ისტორია 
ეკლესიის სამხრეთ შესასვლელის ბალავრის ქვაზე ორსტრიქონიანი ასომთავრული წარწერაა: „ქ.სახელითა-ღმრთისაითა ესე ბალაჰვარი მე, ტბელმან პატრიკმან ძემან ქავთაოისაგან დავდევ, სალოცველად სულისა ჩემისა და შვილთა ჩემთათუინ. ჯუარი ბორცკ საო მელხ ექმენ“.

## აღწერა 
ეკლესია დარბაზულია. სამხრეთიდან მიშენებული აქვს დიდი კარიბჭე-სამრეკლო. ეკლესიას ეტყობა მრავალგზის გადაკეთების კვალი. შესასვლელები სამხრეთ და დასავლეთ კედლებშია. თაღები მოგვიანებით აღდგენილია ქართული აგურით.

ინტერიერში აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აბსიდაა, ცენტრში თაღოვანი სარკმლით. აბსიდის სამხრეთ ნაწილში მაღალი, ტრაპეციის ფორმის ნიშაა. აბსიდის ტრიუმფალური თაღის ჩრდილოეთი ნახევარი ეყრდნობა ცალკე მდგომ სვეტს, რომელიც ჩრდილოეთი კედლიდან 1 მეტრითაა დაშორებული. ეს მანძილი გადიდებულია კედელში გამოღებული ღიობით და იქმნება გვერდითი შესასვლელი აბსიდში. სვეტს მიდგმული აქვს კანკელი თაღოვანი აღსავლის კარებით.

ჩრდილოეთი კედლის ცენტრში სარკმელია. დასავლეთი კედლის ქვედა ცენტრალურ ნაწილში თაღოვანი შესასვლელია, მის ზემოთ — თაღოვანი სარკმელი. კამარა ცილინდრულია. ინტერიერის კედლები დაფარული იყო ფრესკებით. ისინი ფრაგმენტების სახითაა შემორჩენილი.

კარიბჭე სამივე მხარეს გახსნილი იყო ნახევარწრიული თაღებით. ასეთივე (შედარებით დიდი ზომის) თაღითაა იგი მიდგმული ეკლესიის სამხრეთ ფასადს. კარიბჭეზე დადგმული სამრეკლო კიდევ უფრო გვიანი პერიოდისაა. წყობაში შერეულია ქართული აგური. გააჩნია შეუფერებელი პროპორციების სვეტები და კაპიტელები. სამრეკლოდან გადარჩენილია აღმოსავლეთის ორი სვეტი და სამხრეთ-დასავლეთის ერთი სვეტი. სამრეკლოსა და კარიბჭეს გამყოფი გადახურვა ჩამონგრეულია. კარიბჭე გადახურული იყო ცილინდრული კამარით.

ეკლესიას შემოუყვებოდა კარნიზი — წრეთარგი და ლილვი. მასიური კარნიზის ყველა ქვა ჩამოცვენილია. ეკლესიის ფასადები ნაგებია ღია ფერის, ადგილობრივი ჯიშის ცუდად დამუშავებული ქვის კვადრებით.

## ლიტერატურა 
*თოფურია ვ., შიდა ქართლში დაცული ზოგიერთ სიძველეთა წარწერები. საისტორიო მოამბე, II, 1924. გვ. 133.
*შოშიაშვილი ნ. ლაპიდარული წარწერები, I, გვ. 180.
*შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 174-176

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
წორბისის ღვთისმშობლის ეკლესია

**წორბისის ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა თიღვის მუნიციპალიტეტის სოფელ წორბისში. აგებულია განვითარებულ შუა საუკუნეებში.

ეკლესია ნაგებია თლილი და ფლეთილი ქვით. წყობა სწორხაზოვანია. დარბაზული ეკლესია გეგმით სწორკუთხაა. აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული აბსიდით, რომლის ცენტრში გაჭრილია სარკმელი. აბსიდის ჩრდილოეთით და სამხრეთით თითო შეისრულთაღიანი ნიშია. საკურთხეველში შემორჩენილია ფრესკის ფრაგმენტები ასომთავრული წარწერით. გრძივი კედლები ორსაფეხურიანი პილასტრების საშუალებით ორ ტოლ ნაწილად იყოფა. სამხრეთ პილასტრზე შემორჩენილია მოხატულობის კვალი და წარწერის მცირე ფრაგმენტი.

ეკლესიის კამარა და კონქი ჩამოქცეულია. ფასადებს ეტყობა გვიანდელი შეკეთების კვალი. ადგილობრივ მოსახლეობას ეკლესია შიფერით გადაუხურავს. ფასადებზე პერანგი ბევრგან შემოცლილია, იატაკი დაზიანებულია.

## ლიტერატურა 
* შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:თიღვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ფარაზის პირველი კოშკი

**ფარაზის პირველი კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი, საფორტიფიკაციო-თავდაცვითი ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ფარაზაში. აგებულია ადრე შუა საუკუნეებში.

კოშკი ნაგებია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვით; შემორჩენილია დაახლოებით ცხრა მეტრის სიმაღლეზე. დასავლეთი კედელი მთლიანად ჩამონგრეულია. დაზიანებულია ჩრდილოეთი და სამხრეთი კედლებიც. კოშკის აღმოსავლეთ კედელში გაჭრილია არქიტრავული შესასვლელი, რომლის თავზე დატანებულია სათოფური.

კოშკი მეორე სართულის დონემდე ამოვსებულია მიწით და ჩამონაშალი ქვებით.

## ლიტერატურა
*შიდა ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 176-177

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის კოშკები
ძალის მთავარანგელოზის ეკლესია

**ძარის მთავარანგელოზის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის ცხინვალის რეგიონში, სოფელ ძარში, სასაფლაოზე. განვითარებული შუა საუკუნეებში. 

ეკლესია  ნაგებია სხვადასხვა ზომის მოყვითალო ფერის უხეშად დამუშავებული ქვით. წყობა შერეულია.

დარბაზული ეკლესია გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს; აღმოსავლეთით დას-რულებულია ნახევარწრიული აბსიდით. აბსიდის სამხრეთით და ჩრდილოეთით დიდი ზომის სწორკუთხა ნიშებია. საკურთხეველი დარბაზისაგან გამოყოფილია პილასტრე-ბით.

გრძივი კედლები წყვილი პილასტრების საშუალებით თითქმის სამ თანაბარ ნაწი-ლად იყოფა. ფართო შესასვლელები დასავლეთიდან და სამხრეთიდანაა. წირთხლები ამოყვანილია კარგად დამუშავებული ქვებით.

ეკლესიის კამარა და კონქი ჩამოქცეულია. აბსიდის კედლების სიმაღლე 2-3 მეტრს აღწევს. გრძივი კედლების ნახევარზე მეტი ჩამონგრეულია. აღმოსავლეთი სარკმელი მორღვეულია. ეკლესია ძლიერ არის დაზიანებული.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 229-230

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კუსირეთის ეკლესია

**კუსირეთის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ცხინვალის რაიონის სოფელი კუსირეთის სამხრეთით, 1 კილომეტრზე, სასაფლაოზე. აგებულია VIII-IX საუკუნეებში.

ეკლესიის ჩრდილოეთ კედელზე ერთსტრიქონიანი ასომთავრული წარწერაა: „ქრისტე შეიწყალე თეკლა“.

## აღწერა
ეკლესია ნაგებია შირიმისა და ქვიშაქვის კვადრებით. კონსტრუქციულ ნაწილებზე გამოყენებულია მოღვინისფრო თლილი ქვა. გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით მსუბუქად წახნაგოვანი შვე-რილი აბსიდით. საკურთხევლის მხოლოდ ჩრდილოეთი ნაწილია შემორჩენილი, რომ-ლის სიმაღლე 7-8 მეტრს აღწევს. აბსიდის წინ ქვის კანკელის ფრაგმენტებია.

შიდა სივრცეს სამსაფეხურიანი პილასტრები ორ ტოლ ნაწილად ყოფს. პილასტ-რების კაპიტელებს კედლის თაღები და კამარის საბრჯენი თაღი ეყრდნობოდა. დასა-ვლეთი კედლის შეისრული თაღები იმპოსტებს ეყრდნობა. ამავე კედელში გაჭრილია შიგნით თაღოვანი, გარედან არქიტრავული შესასვლელი. ინტერიერი ამოვსებულია ჩამონაშალი ქვით. ეკლესიას სამივე მხრიდან გარშემოსა-ვლელი ჰქონდა. ამჟამად გარშემოსავლელი მთლიანად განადგურებულია. ეკლესიის კედლებზე შემორჩენილია კრონშტეინები, რომლებსაც კამარის საბრჯენი თაღები ეყ-რდნობოდა. დასავლეთ ფასადზე შემორჩენილია მარტივპროფილიანი კარნიზის ნაწილი.

ეკლესიის სამხრეთი და აღმოსავლეთი კედლების დიდი ნაწილი მთლიანად განად-გურებულია. შემორჩენილი დასავლეთი და ჩრდილოეთი კედლები მრავალ ადგილას გაბზარულ-ჩამონგრეულია. კედლების სიმაღლე ზოგან 8-9 მეტრს აღწევს, ზოგან უფრო ნაკლებს. ეკლესიის ირგვლივ მიწის დონე საკმაოდ აწეულია.

ძეგლზე 1982 წელს დაიწყო გაწმენდითი სამუშაოები.

## ლიტერატურა 
*Меписашвили Р., Цинцадзе В., "Памятники V-XIвв . В кн.:"Архитектура нагорной части исторической провинции Грузии - Шида-Картли", Тб., 1975, стр. 30.
*მეგრელიძე ი. ქართული წყაროთმცოდნეობა, III, 1971, გვ. 99.
*შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 139-140

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:VIII საუკუნის ეკლესიები
ერედვის ცხეთიჯვარის ეკლესია

**ერედვის ცხეთიჯვარის ეკლესია** — არქიტექტურის ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ ერედევში, უბანი "ბერულას" დასავლეთით 2-3 კმ. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში. 

მცირე ზომის დარბაზული ეკლესია ნაგებია მოწითალო ფერის ქვით. ინტერიერში აღმოსავლეთით ბრტყელი აბსიდაა, ცენტრში მცირე ზომის ვიწრო სარკმლით. სამხრეთ-აღმოსავლეთის და ჩრდილო-აღმოსავლეთის კუთხეებში ვიწრო ნიშებია. აბსიდის კედელს მიშენებული აქვს 1 მ სიმაღლისა და 45 სმ სიგანის კარნიზი, რომელიც შუაში ამაღლებულია და ტრაპეზის მოვალეობას ასრულებს. სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნაწილში არქიტრავული კარებია. ჩრდილოეთ კედელზე, ცენტრში, ვიწრო პილასტრია და მისგან აღმოსავლეთით და დასავლეთით ორი თაღედი გადადის, კამარა ცილინდრულია. დასავლეთ და ჩრდილოეთ კედლებს ერთსაფეხურიანი კარნიზი აქვს. კედლები ნაშენია მცირე ზომის ფლეთილი ქვით.

ფასადების კუთხეები მოწითალო ფერის ქვის თლილი კვადრებითაა ამოყვანი-ლი, ხოლო კედლის სიბრტყეები - ფლეთილი ქვით.

ეკლესიას შემოუყვება მარტივი, სწორკუთხა პროფილის კარნიზი, რომელიც ასევე წითელი ტუფისაა. ეკლესია შიფერითაა გადახურული.

ეკლესიის გარშემო გალავნის მცირე ფრაგმენტები შემორჩა.

## ლიტერატურა 
* შიდა ქართლი, პატარა და დიდი ლიახვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 59

კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ძარწემის გალავნები

**ძარწემის გალავნები** — არქიტექტურული ძეგლი, საფორტიფიკაციო-თავდაცვითი ნაგებობა ქურთის მუნიციპალიტეტის ცხინვალის რეგიონში, სოფელ ძარწემის სამხრეთ-დასავლეთით 1 კმ, მდინარე დიდი ლიახვის მარცხენა ნაპირზე. განვითარებული შუა საუკუნეებში. 

გალავანი სწორკუთხა ფორმისაა. იგი ძლიერ დაზიანებულია. მდინარისპირა ფლა-ტის ჩაშლისას მთლიანად დაიღუპა დასავლეთი კედელი. გადარჩენილია ჩრდილოეთი კედლის 20 მ-ის სიგრძისა და 3 მ. სიმაღლის, აღმოსავლეთი კედლის ხუთიოდე მეტ-რის სიგრძისა და 3,5 მეტრი სიმაღლის ფრაგმენტები. სამხრეთი კედლიდან მხოლოდ სამხრეთ-დასავლეთის მცირე ფრაგმენტი გადარჩა; ჩანს საძირკველი. აღმოსავლეთ კე-დელთან იკითხება  ნაგებობათა ნაშთი, რომელთა გეგმისა და ფუნქციის დადგენა გათხრა-გაწმენდის გარეშე შეუძლებელია. გალავანი ნაშენია რიყის და ფლეთილი ქვით.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 230-231

კატეგორია:ქურთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ფარაზის კოშკის ნანგრევი

**ფარაზის კოშკის ნანგრევი** — არქიტექტურული ძეგლი, საფორტიფიკაციო-თავდაცვითი ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის სოფელი ფარაზის მიდამოებში. აგებულია ადრე შუა საუკუნეებში.

სოფლიდან დასავლეთით ნახევარი კილომეტრის მოშორებით, ფერდობზე შემორჩენილია კოშკის დასავლეთი კედლის ნაწილი, რომლის სიმაღლე დაახლოებით 4 მეტრს აღწევს. ნაგებია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვის მშრალი წყობით. დასავლეთი კედელი მომრგვალებულია, დანარჩენი კედლები მთლიანად განადგურებულია. ჩამონაშალი ქვები გაზიდულია.

## ლიტერატურა
*შიდა ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 177

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის კოშკები
ფარაზის კოშკი

**ფარაზის კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი, საფორტიფიკაციო-თავდაცვითი ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის სოფელი ფარაზის მიდამოებში, ფარაზში. აგებულია ადრე შუა საუკუნეებში.

ფერდობზე შემორჩენილი ოთხსართულიანი კოშკი ნაგებია ფლეთილი ქვით. პირველი სართულის აღმოსავლეთი კედელში გაჭრილია არქიტრავული შესასვლელი, კარი ნაოთხალია. დატანებული აქვს საურდულე. მეორე სართულის ჩრდილოეთ და აღმოსავლეთ კედელში სწორკუთხა სარკმლებია მოთავსებული. დასავლეთ კედლის დიდი ნაწილი ჩამონგრეულია. კოშკი ამოვსებულია მიწით და ჩამონაშალი ქვით.

## ლიტერატურა
*შიდა ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 178

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის კოშკები
ღრომის მეორე ზურგიანი კოშკი

**ღრომის მეორე ზურგიანი კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი,  თავდაცვითი ნაგებობა, მდებარეობს მდებარეობს ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ ღრომში (ამჟამად ოკუპირებულია რუსეთის ფედერაციის მიერ), სოფლის ცენტრში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში. 

სწორკუთხა გეგმის ზურგიანი კოშკი, ნაგებია სხვადასხვა ზომის რიყის ქვით სქელ დუღაბზე. მესამე სართულიდან მხოლოდ მცირე ნაწილია შემორჩენილი.

მეორე სართულის აღმოსავლეთ და სამხრეთ კედლებში სწორკუთხა ნიშებია მოთავსებული, მათში გაჭრილია ვიწრო სათოფურები. სამხრეთ კედელში ბუხრის კვალია.

შემორჩენილია სართულშუა გადახურვის კოჭების ბუდეები. მიწის დონე საგრძნობლად აწეულია.

დანგრეულია სამხრეთ-დასავლეთი და ჩრდილო-დასავლეთი კუთხეები. მორღვე-ულია აღმოსავლეთი შესასვლელის დიდი ნაწილი. შიგნით ამოსულია დიდი ზომის მცენარეები.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 202

კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის კოშკები
კუსირეთის კოშკი

**კუსირეთის კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი, საფორტიფიკაციო-თავდაცვითი ნაგებობა ცხინვალის რაიონის სოფელი კუსირეთის სამხერეთით, 1 კილომეტრში. აგებულია XVII საუკუნეში.

ექვსსართულიანი კოშკის გეგმა კვადრატს უახლოვდება. ზემო ნაწილში საბრძო-ლო ბანია. პირველი სართული ქვის ჭერითაა გადახურული, დანარჩენ სართულებს ძელური გადახურვა ჰქონია. პირველი სართულის გადახურვა გუმბათისებრია. ჩრდილო-დასავლეთ კედლის ცენტრში ვიწრო და დაბალი შესასვლელია, სამხრეთ-დასავლეთ კედლის ცენტრში მა-ღალი, თაღოვანი ბუხარია, გვერდებზე სწორკუთხა ნიშებით. სამხრეთ-აღმოსავლეთ კედელში ორი მცირე ირიბად გაჭრილი სათოფურია. ჩრდილო-აღმოსავლეთი კედლის კუთხეებში ნიშებია, ცენტრში - სათოფური. მეორე სართულის სამხრეთ-აღმოსავლეთ კედლის ცენტრში - თაღოვანი ბუხარია, მის გვერდებზე - თითო სათოფურია. ჩრდილო-აღმოსავლეთ კედლის ცენტრში თაღო-ვანი წირთხლებიანი შესასვლელია, აღმოსავლეთით - სათოფური. ორ დანარჩენ კე-დელში გაჭრილია ორ-ორი სათოფური. იატაკის ჩრდილოეთ კუთხეში გაჭრილია ხვრელი პირველ სართულში ჩასასვლელად. მესამე სართულის ჩრდილო-დასავლეთი კედლის ცენტრში თაღოვანი ბუხარია. მი-სგან დასავლეთით შეწყვილებული სათოფურია. ჩრდილოეთით ერთი სათოფურია, ჩრდილო-აღმოსავლეთ კედელში - ორი. ასეთივე სათოფურებია დანარჩენ ორ კედელ-შიც. აღმოსავლეთი კუთხის სიღრმეში მოთავსებულია ტუალეტი. იატაკის კოჭებისაგან მხოლოდ კედელში ჩასმული ბოლები გადარჩა. მეოთხე სართულის კედლებში ორ-ორი სათოფურია. იატაკის კოჭებისაგან გადარჩა ერთი ძელი.

მეხუთე სართულის ჩრდილო-აღმოსავლეთი კედლის ცენტრში თაღოვანი ბუხარია. ჩრდილოეთით ორი სათოფურია. სამხრეთით - ასევე ორი სათოფური. მათ ზემოთ ვიწრო სარკმელია. სამხრეთ-აღმოსავლეთ კედლის ცენტრში ვიწრო სარკმელია, გვე-რდებზე ორ-ორი სათოფურით. სამხრეთ-დასავლეთ კედელში ოთხი სათოფურია; ჩრდილო-დასავლეთ კედელში - ცენტრში სარკმელი, გვერდებზე - ორ-ორი სათოფური. ჭერისაგან გადარჩა სამი დამპალი კოჭი, იატაკისაგან - ოთხი.

მეექვსე სართულის აღწერა შეუძლებელი (სპეც. მოწყობილობის გარეშე ასვლა არ ხერხდება). საბრძოლო ბანს შემორჩენილი აქვს, ძალზე დაზიანებული რამდენიმე ქონგური. კოშკი ნაგებია რიყისა და ფლეთილი ქვით სქელ დუღაბზე. ფასადების კუთხეები თლილი კვადრებითაა ამოყვანილი, სათოფურებსა და სარკმლების თავზე მუხის მასიური ხეა გადებული. ფასადების ზოგიერთი ნაწილი დაზიანებული ყოფილა და შემდგოში ხელახლა აღუდგენიათ.

## ლიტერატურა 
* Меписашвили Р., Цинцадзе В., "Памятники V-XIвв . В кн.:"Архитектура нагорной части исторической провинции Грузии - Шида-Картли", Тб., 1975, стр. 30.
* შიდა ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 141-142

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის კოშკები