open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ნაცარა მურყანი

**ნაცარა მურყანი** () — საშუალო სიდიდის (6–15 მ სიმაღლის) ფოთოლმცვენი ხე ან მსხვილი ბუჩქი მომრგვალებული ან კვერცხისებრ-წაგრძელებული ვარჯით, პრიალა ნაცარა ქერქით, მონაცრისფრო-ჩამოშვებული ან ქეჩისებრი არაწებოვანი ახალგაზრდა ფოთლებით და ნათელი-მომუქო კვირტებით. ფოთლები რიგობითიია, მსუბუქ ძაფისებრ ან ქეჩისებრ დაშვებულ ღეროებზე, ოვალური ან მომრგვალო-კვერცხისებრი, 4–10 სმ სიგრძით და 4–7 სმ სიგანით. ნორჩი ფოთლები შებუსვილია, ქვედა მხარე — მოლეგო ხაოიანი ბეწვით. ფოთლის ყუნწი 1,5–3 სმ სიგრძის და ასევე შებუსვილია.

## ქიმიური შემადგენლობა 
მურყნის გირჩები შეიცავს პიროგალის ჯგუფის მთრიმლავ ნივთიერებებს, რომელთა შედგენილობაში შედის ტანინი (2,5%-მდე) და გალის მჟავა (დაახლოებით 4%). მცენარეში არის აგრეთვე გლიკოზიდები, ორგანული მჟავები, ალკალოიდები და ფლავონოიდები.

## გამოყენება 
მურყნის გირჩების წყლიან ნაყენს და სპირტული გამონაწვლილს იყენებენ როგორც შემკვრელ და სისხლდენის შემაჩერებელ საშუალებას. გამონახარში და ნაყენები ეფექტურია ენტერიტების, დისპეპსიის, დიზენტერიის, კოლიტების, კუჭისა და თორმეტგოჯა ნაწლავის წყლულების დროს, მურყნის ნახარშს იყენებენ რევმატული დაავადებების და გაცივების დროს.

## გალერეა 

Alnus incana 1.jpg|ფოთლები
20130711Grauerle Marlach4.jpg|მდედრობითი (მომრგვალო) და მამრობითი (წაგრძელებული) ყვავილედები
374 Alnus incana.jpg|ბოტანიკური ილუსტრაცია

## იხილეთ აგრეთვე
* საქართველოს ფლორა
* საქართველოს ტყეები

## ლიტერატურა 
* Royal botanical Garden, Edinburgh. 2008. Flora Europaea: *Alnus incana*
* Flora of North America. 2009. *Alnus incana*
* C. Michael Hogan. 2008. *Black Spruce: Picea mariana*, GlobalTwitcher.com, ed. N. Stromberg 

## სქოლიო 
კატეგორია:დეკორატიული ხეები
კატეგორია:მურყანი
კატეგორია:ჩრდილოეთ ამერიკის ფლორა
გუდამაყრის ქედი

**გუდამაყრის ქედი** — ქედი საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში. წარმოადგენს კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედის სამხრეთ შტოქედს. მთავარ ქედს გამოეყოფა მწვერვალი ჩრდილოეთ ჭაუხთან (3842,5) და გრძელდება დაბა ჟინვალამდე. მდინარეების მთიულეთ-გუდამაყრის არაგვისა და ფშავ-ხევსურეთის არაგვის წყალგამყოფი. სიგრძე დაახლოებით 40 კმ. გუდამაყრის ქედზეა მწვერვალები: სამხრეთი ჭაუხი (3688 მ), აღმოსავლეთი ჭაუხი (3644 მ), საჩალისმთა (2910 მ), ლაღისმთა (2601), ლუთხუბი (2787 მ), საფსიტისწვერი (2278 მ), სახარონისმთა (2345 მ), ხმალი (2141 მ) და უღელტეხილები: ფხიტური (2653 მ), უკანტბა (2334 მ) და სხვა.

ქედის უკიდურესი ჩრდილოეთი ნაწილი აგებულია შუაიურული თიხაფიქლებითა და ქვიშაქვებით, შუა ნაწილი - ზედაიურული კარბონატული ფლიშით, სამხრეთი - ცარცული კირქვებითა და ქვიშაქვებით. გუდამაყრის ქედის თხემზე სუბალპური და ალპური მდელოებია, კალთებზე - შერეული ფოთლოვანი ტყეები (მუხა, რცხილა, წიფელი და სხვა).

## იხილეთ აგრეთვე
* საქართველოს ქედების სია

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთა-მთიანეთის მხარის ქედები
გუდანის ჯვარი

**გუდანის ჯვარი** — ღვთაება და მისი სახელობის სამლოცველო ხევსურეთში. გადმოცემით, პირველად სანეს მთაზე დამკვიდრებულა, შემდეგ სოფ. გუდანში. ხევსურულ სადიდებელთა ტექსტებში მოიხსენიება საღვთო ბერი ბაადურის სახელით. ითვლებოდა ხევსურეთის 3 ძირითადი საგვარეულო-სათემო გაერთიანების — საარაბულოს, საჭინჭარაულოს, საგოგოჭუროს მთავარ ღვთაებად და მთელი ხევსურეთის საკულტო ცენტრად. გუდანის ჯვარში ხდებოდა საერთო საქმეების განსჯა-გადაწყვეტა (გარეშე მტერზე ლაშქრობა, დაზავება, მოსისხლეთა ძნელად მოსაგვარებელი საქმის გარჩევა, ჩვეულებითი სამართლის რჯულის კოდექსების დაცვა ან შეცვლა, წლის მანძილზე მოსალოდნელ ამბავთა წინასწარ შესატყობად ქადაგის დასმა და ა. შ.). იგი ძირითადად მოლაშქრე ღვთაებად მიაჩნდათ. მიეწერებოდა თავისი საყმოს დაცვა-პატრონობის ფუნქციაც (მოუსავლიანობა, ავადმყოფობა, ხიფათი და სხვა). მისი კულტი გავრცელებული იყო მეზობელ მთიელებშიც (თუშეთი, ჩაჩნეთი, ინგუშეთი).

## ლიტერატურა
*
**ოჩიაური თ.,* მითოლოგიური გადმოცემები აღმოსავლეთ საქართველსო მთიანეთში, თბ., 1967;
**ჩიტაია გ.,* ეთნონიმური ხალხური გადმოცემები,  «ივ. ჯავახიშვილის სახ. ისტორიის ინსტიტუტის შრომები» 1955, ტ. 1;
**Бардавелидзе В.В.,* Древнейшие религиозные верования и обрядовое графическое искусство грузинских племен, Тб., 1957;

კატეგორია:ხევსურეთი
კატეგორია:ქართული მითოლოგია
გუდარეხი

**გუდარეხი** (ყოფილი *ღორისთავი*, გადაერქვა 1947 წლის 19 აპრილს) — სოფელი თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტში (ჩხიკვთის ადმინისტრაციული ერთეული).

მდებარეობს ბედენის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე, მდინარე გუდარეხისწყლის (ალგეთის მარჯვენა შენაკადი) მარცხენა მხარეს. ზღვის დონიდან 1100 მ, თეთრიწყაროდან 8 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 12 ადამიანი.

## ღირსშესანიშნაობა
გუდარეხის მიდამოებში აღმოჩენილია ძეგლი — სამოსახლო, რომელიც შედგება 2 ნაწილისაგან: თლილი ქვით ნაგები ბურჯებიანი მაღალი ზღუდით შემოფარგლული სამონასტრო კომპლექსისაგან და ზღუდის ჩრდილოეთი და ჩრდილო-დასავლეთით მდებარე ნასოფლარისაგან. 1938-1939 გაითხარა (ხელმძღვანელი ლ. მუსხელიშვილი) სამონასტრო კომპლექსი. გამოვლინდა ნაგებობათა 2 ქრონოლოგიური ჯგუფი: სასახლე, სენაკები, მარანი, პილასტრებიანი ნაგებობა, საჯინიბო, ჩუქურთმიანი შენობის კომპლექსი (XII-XIII სს.) და მინაშენები პილასტრებიანი შენობის ჩრდილო-დასავლეთით და სხვა (XVI-XVII სს.). ორ ჯგუფად იყოფა განათხარი კერამიკაც. კერამიკის წარმოების ნაშთებისა და ნახევარფაბრიკატების აღმოჩენა გვიჩვენებს, რომ გუდარეხში საკუთარი კერამიკული წარმოება იყო. აღმოჩენილია 18 ქართული (გიორგი III-ის, თამარის, რუსუდანის, ლაშა გიორგის) და 1 მონღოლური მონეტა, რაც მიუთითებს გუდარეხის ინტენსიურ ცხოვრებაზე XIII საუკუნეში.

## ლიტერატურა
**ბერიძე ვ.,* ძველი ქართული ოსტატობა, თბ., 1967;
**მუსხელიშვილი ლ., ხიდაშელი შ., ჯაფარიძე ვ.,* გუდარეხის პირველი და მეორე (1938 და 1939 წწ.) არქეოლოგიური კამპანიის ანგარიში, თბ., 1954;
**Такайшвили Е. С.,* Археологиыеские экскурсии, разыскания и заметки, в. 2, Тфл., 1905;
*

## იხილეთ აგრეთვე
* გუდარეხის მონასტერი
* გუდარეხის ქვაჯვარი
## სქოლიო
კატეგორია:თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტის სოფლები
ფშნის ეკალი

**ფშნის ეკალი** () —  მცენარეთა გვარი პარკოსანთა ოჯახისა. მრავალწლოვანი ან ერთწლოვანი, ჯირკვლოვანი მეწვებით მოფენილი, ზოგჯერ ეკლიანი ბალახები და დაბალი ბუჩქებია. 

ფშნის ეკალი 30—60 სმ-მდე სიმაღლის მცენარეა.მას აქვს მოკლე მუქი ან შავი ფესურებით და გრძელი ცილინდრისებრი გახევებული, ქვემოთ დატოტვილი მუქი ფესვით, ღერო პირდაპირი, დატოტვილი, ჩამოშვებული ლილისფერი შეფერილობის. ყვავილები ვარდისფერი ან მოთეთროა, განლაგებულია მოკლე ყვავილსაჯდომებზე ორ-ორად ფოთოლსაფარში: ღეროების და ტოტების ბოლოებში ყვავილები შეკრულია თავთავისებურად. ნაყოფი 2-4 თესლიანი მარცვალია 7 მმ სიგრძის და 5-6 მმ სიგანის, ოვალური ან ფართეკვერცხისებრი ფორმის. ყვავილობს ივლის-აგვისტოში, ფესვებსა და ფესურებს ამზადებენ შემოდგომაზე.

75-მდე სახეობა უმეტესად გავრცელებულია ევროპაში, აგრეთვე აზიის და ჩრდილოეთ აფრიკის ზომიერ სარტყელში. საქართველოში გვხვდება 4 სახეობა, მათგან  Ononis arvensis  მთელ საქართველოში იზრდება მთის შუა სარტყლამდე, უფრო ტენიან ადგილებში, მდინარეთა ნაპირებზე ბუჩქნარებში. ვარდისფერი ან მოთეთრო ყვავილები აქვს. ღეროსა და ფოთლისაგან ყვითელ და მწვანე საღებავს იღებენ.  ყვითელყვავილიანი Ononis pusilla კი უპირატესად აღმოსავლეთ საქართველოში გვხვდება, მთის ქვედა სარტყელში, სტეპის მცენარეულობაში, ქვიშნარებზე. კარგი თაფლოვანი მცენარეა.

## ქიმიური შემადგენლობა
ფშნის ეკლის ფესვები შეიცავს გლიკოზიდებს, საპონინს, ფირებს, შაქარს, მცირე რაოდენობით მთრიმლავ და სხვა ნივთიერებებს.

## გამოყენება
ფშნის ეკლის ფესვები ფართოდ გამოიყენება დასავლეთ ევროპაში, საქართველოში ხალხურ მედიცინაში იყენებენ როგორც შარდ-და ოფლმდენ საშუალებას, აგრეთვე თავის ტკივილების, ტანში მტვრევის და რევმატიზმების დროს. ფესვების ნახარში და სპირტული ნაყენი გამოიყენება როგორც ბუასილის სამკურნალო საშუალება.

## ლიტერატურა
კატეგორია:პარკოსნები
უნაბი

**უნაბი** (ლათ. Zizyphus) — მცენარეთა გვარი ხეჭრელისებრთა ოჯახისა. გვარში დაახლოებით 40 სახეობაა. გავრცელებულია აზიის, აფრიკის და ავსტრალიის ტროპიკულ და სუბტროპიკულ რაიონებში. ყველაზე ცნობილია უნაბის ერთ-ერთი სახეობა, რომელსაც „იუბას“ (ლათ. Zizyphus jujuba) უწოდებენ. დიდი ხეებია, სიმაღლით 15 მ-მდე, ცოცლობენ 300 წლამდე. აქვს კვერცხისებრი, ოვალური ან ლანცეტა ფოთოლი, ორსქესიანი, ჯვარედინმტვერია ყვავილი. ყვავილობს მაისში, რაც 1,5—2 თვეს გრძელდება.  

9 მ სიმაღლის დატოტვილი ბუჩქი ან ხეა დაკუთხულ-დაბრეცილი ყლორტებით, რომლებზეც 3 სმ-მდე სიგრძის გრძლად წაწვეტებული ეკლებია განლაგებული. ქერქი ღეროზე მუქი მოშავოა, ყლორტებზე კი მოყავისფრო. ფოთლები განიერი ლანცეტა ან კვერცხირსებრი, ზემოდან მბრწყინავი, ქვემოდან ბაცი, კიდეწვრილ-ხერხისებრდაკბილული, არათანაბარგვერდებიანი, მეტად მოკლე ყუნწიანი, წვრილ ყლორტებზე ორმწკრიივადაა განლაგებული. ხუთწვერიანი პატარა ყვითელი ყვავილები სამ-სამ ყვავილიან მჭიდრო თანაყვავილედებად შეჯგუფული ფოთლების უბეებშია განლაგებული. ჯვარედინმტვერია ყვავილი. ყვავილობს მაისში, რაც 1,5—2 თვეს გრძელდება. ნაყოფი კურკიანაა, რბილობი — სქელი, ფერად ღია მწვანე ან თეთრი. ნაყოფს იძლევა მე-3—მე-4 წელს. საქართველოში მსხვილნაყოფა უნაბის ცნობილი ჯიშებია ტა-იან-ძაო და ლი, რომლებიც 1930 წელს შემოიტანეს კალიფორნიიდან. ამჟამად ამ ჯიშების გასამრავლებლად სამეცნიერო-კვლევითი მუშაობა მიმდინარეობს.  ნაყოფი მრგვალი ან მოგრძო ოვალური ფორმის მბრწყინავკანიანია, მუქი-მოწითალო ან მოყავისფრო, ხორციანია, სიგრძით 4 სმ-მდე, დიამეტრით 2,5 სმ-მდე, წონით 45 გ-მდე, კურკა ქვისებრია.

## ქიმიური შემადგენლობა
ნაყოფის მშრალ რბილობში არის 40%-მდე ნახშირწყლები, 5%-მეტი პროტეინი, 1,5% ქარვის და ვაშლის მჟავები, 5,8%-მდე – პექტინოვანი ნივთიერებები, 2%-ზე მეტი ფისები, 1,2% მთრიმლავი ნივთიერებები. ნაყოფები ძალიან მდიდარია ვიტამინებით (C 1100 მგ.%-მდე, P 100 მგ.%-მდე). ფოთლები აგრეთვე შეიცავს დიდი რაოდენობით ასკორბინის მჟავას.

thumb|200px|უნაბის ნაყოფი
## გამოყენება
იყენებენ ნედლად, კომპოტის, პასტილისა და მურაბის დასამზადებლად, მომჭნარი, გამხმარი და კონსერვირებული სახით, იყენებენ საკონდიტრო ნაწარმოებში და სასმელებში. უძველესი დროიდან გამოიყენება ხალხურ მედიცინაში როგორც მსუბუქი სასაქმებელი, ამოსახველებელი, მატონიზირებელი და შარდმდენი საშუალება. ფოთლებს გააჩნია მაანესთეზირებელი თვისებები (მათი დაღეჭვისას იკარგება სიტკბოს, სიმწარის და ა.შ. შეგრძნება). გამოიყენება აგრეთვე ვიტამინური ჩაის დასამზადებლად.

## ჯიშები და სახეობები
შედგება 40 სახეობისაგან:

## რესურსები ინტერნეტში
* იმერეთის სამკურნალო ფლორა 
* Flora Europaea: *Ziziphus*
* USDA Plants Profile: *Ziziphus*
* Flora Brasiliensis: *Ziziphus* species list
* Flora of China: *Ziziphus* species list

კატეგორია:უნაბი
ხურმა

მინი|აღმოსავლური ხურმის (*Diospyros Kaki*) მთლიანი და გაჭრილი ნაყოფი.
**ხურმა** () — მცენარეთა გვარი აბანოზისებრთა ოჯახისა. სუბტროპიკული და ტროპიკული  ხეები და ბუჩქებია.  

ცნობილია 200-მდე სახეობა; ყოფილ სსრკ-ს ტერიტორიაზე — 3: *იაპონური*, *კავკასიური* და *ვირგინიული* ხურმა. მათგან ბუნებრივად იზრდება მხოლოდ ჩვეულებრივი, ანუ კავკასიური ხურმა ('**); მაღალი ხეა. მისი ნაყოფი პირველად მოყვითალო-მოწითალო და მწკლარტეა. მწიფეს მოშავო-მურა და ლურჯი ელფერი გადაკრავს, სიმწკლარტე აღარ აქვს.  

ჩვენში უფრო დასავლეთ საქართველოს ტყეებში იზრდება. იყენებენ საძირედ. ვირგინიული ხურმის (**') სამშობლოა ჩრდილოეთ ამერიკის ცენტრალური ნაწილი. იაპონური, ანუ აღმოსავლური ხურმის ('''') სამშობლოა ჩინეთი, გავრცელებულია იაპონიაშიც. 

საქართველოში იაპონური ხურმა დაახლოებით 100 წლის წინათ შემოიტანეს და გავრცელდა დასავლეთ საქართველოში, კახეთისა და ქართლის ზოგიერთ რაიონში. ნაყოფი შეიცავს 25% შაქარს (ჩირი 60%-მდე), ვიტამინებს. იაპონური ხურმის ჯიშები დაყოფილია 3 ჯგუფად: ტკბილი, ნახევრად ტკბილი და მწკლარტე. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:აბანოზისებრნი
ორკბილა

**ორკბილა** () — ერთ- ან მრავალწლოვან   ბალახოვან  მცენარეთა გვარი რთულყვავილოვანთა ოჯახისა. აერთიანებს 200-ზე მეტ სახეობას. გავრცელებულია მთელ დედამიწაზე, სახეობათა მეტი წილი კი — ამერიკაში. საქართველოში იზრდება მხოლოდ 3; მათგან Bidens bipinnata გზადმოყოლილია ჩრდილოეთ ამერიკიდან და გვხვდება რუდერალურ ადგილებზე ზღვისპირა  ზოლში. Bidens tripartira-ს იყენებენ ხალხურ მედიცინაში.   მისი ღეროსა და ფოთლებისაგან იღებენ ყვითელ საღებავს შალეულის შესაღებად. იზრდება ზღვისპირა ზოლში და მთისწინებზე ჭაობიან და ტენიან ადგილებში, ზოგჯერ ბაღ-ბოსტნის სარეველაა.

სიმაღლით 15-60 სმ, იშვიათად 100 სმ-მდე. მას ძლიერ დატოტვილი მთავარძარღვა ფესვთა სისტემა აქვს, ღერო სწორმდგომია. შიშველი ფოთლები ღეროზე მოპირისპირედაა განლაგებული, მუქი მწვანეა, მოკლე ყუნწებით. ყუნწის ძირები ერთმანეთთანაა შეზრდილი, ფოთლის კიდეებდაკბილულია, ყვავილების კალათები ტოტების ბოლოებზეა მოთავსებული, კალათის საბურველი ორრიგაა. მისი გარეთა ფოთლები მწვანეა, მოგრძო, შიდა რიგის – მორუხო-ყვითელი, ოვალურია. ყვავილები მილისებრია, ორსქესიანი, ყვითელი ფერის თესლი სოლისებრია ორი ხორკლიანი კბილით, ამ ხორკლებით იგი ადვილად ემაგრება ცხოველების ბეწვს, ადამიანის ტანსაცმელს და ადვილად ვრცელდება.

## ქიმიური შემადგენლობა
შეიცავს ეთერზეთს, ვიტამინ C-ს, მთრიმლავ ნივთიერებებს.

## გამოყენება
ორკბილა ფართოდ გამოიყენება სურავანდის, ტუბერკულოზის დროს, ოფლ, შარდ და ნაღველმდენ საშუალების სახით. ორკბილის ნაყენი კარგი გარეგანი საშუალებაა ეგზემის, ჭრილობების, წყლულების, ციებ-ცხელების დროს.

## რესურსები ინტერნეტში
*იმერეთის სამკურნალო ფლორა[დაარქივებული]

კატეგორია:რთულყვავილოვანნი
ჯვრის უღელტეხილი (მრავალმნიშვნელოვანი)

**ჯვრის უღელტეხილი** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* ჯვრის უღელტეხილი – უღელტეხილი კავკასიონის მთავარ ქედზე, ყაზბეგის მუნიციპალიტეტში;
* ჯვრის უღელტეხილი – უღელტეხილი ლეჩხუმის ქედზე, ცაგერისა და ლენტეხის მუნიციპალიტეტების ადმინისტრაციულ საზღვარზე;
* ჯვრის უღელტეხილი – უღელტეხილი კაპრების სერის ქედზე, საჩხერის მუნიციპალიტეტში.
ცირცელი

მინი|ევროპული ცირცელის ნაყოფი
**ცირცელი** () — ბუჩქი ან პატარა ხე ცირცელის გვარის, ვარდისებრთა ოჯახიდან. ნაცრისფერი, გლუვი ვარჯით, ბეწვიანი ახალგაზრდა ტოტებით და კენტფრთართული ფოთოლაკიანი ფოთლებით. თეთრი ყვავილები ფარისებრ თანაყვავილედებშია შეკრებილი. ნაყოფი თითქმის ბურთივით მრგვალია, ვაშლისებრი ფორმის, წვნიანი, მკვეთრი ნარინჯისფერი-მოწითალოა.

## ქიმიური შემადგენლობა
ნაყოფები შეიცავს მწარე ნივთიერებებს, შაქარს, მთრიმლავ ნივთიერებებს, ვიტამინებს C და A-ს (კაროტინი).

## გამოყენება
ცირცელის ნაყოფი შედის მრავალი ვიტამინური ჩაის შემადგენლობაში. 100 გ გამოწურულ და დაქუცმაცებულ ნაყოფების გამონაწნეხი შეიცავს 80 მგ კაროტინს (ადამიანისათვის დღიური დოზა შეადგენს 3 მგ-ს). ცირცელში კაროტინი ორჯერ უფრო მეტია, ვიდრე სტაფილოში, ხალხურ მედიცინაში ცირცელს დიდი ხანია იყენებენ შარდმდენ და საფაღარათო საშუალების სახით. გამხმარი ნაყოფების ნახარში და ნედლი ნაყოფების წვენი გამოიყენება დიზენტერიის სამკურნალოდ.

## რესურსები ინტერნეტში
*იმერეთის სამკურნალო ფლორა 

კატეგორია:ვარდისებრნი
ღოლო

მინი|250პქ
**ღოლო** () — მრავალწლოვანი ბალახოვანი მცენარე. აქვს დატოტვილი ფესვი და პირდაპირმდგომი ღერო 1,5-2,0 მ. სიმაღლის. 15-25 სმ სიგრძის ფოთლები ღეროს ქვედა ნაწილში სამკუთხა-კვერცხისებრია, გულისებრ ღრმად ამოჭრილი ფუძით და კიდეებში ტალღისებრი დაკბილვით. ყვავილები რგოლურადაა განლაგებული და კენწრული საგველას სახითაა შეკრებილი, ნაყოფი ღია-ყავისფერია, კვერცხისებრი კონფიგურაციისია და სამკუთხა.

## ქიმიური შემადგენლობა
შეიცავს კატექინებსა და ლეიკოანტიციანებს.

## გამოყენება
ღოლოს ფესვების და ნაყოფების გამონახარშს იყენებენ ფილტვების ტუბერკულოზის, დიზენტერიის და ნაწლავების დაავადებისას, ნედლი დაბეგვილი ფესვები რძის ნაღებთან ნარევში გამოიყენება სხვადასხვა გამონაყრებისა და ქავილების დროს. ფესვების ნაყენი ძმარზე კარგი საშუალებაა სარსველის დროს დაზელვისათვის, უკანასკნელ დროს ღოლოს ფესვებიდან გამოყოფილ ექსტრაქტს წარმატებით იყენებენ სიმსივნური წამონაქმნების წინააღმდეგ სამკურნალოდ. 

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში
*იმერეთის სამკურნალო ფლორა 

კატეგორია:მხალი
გუდაფშუტოვანი სოკოები

**გუდაფშუტოვანი სოკოები** () — ბაზიდიუმიანი სოკოების რიგი. შეიცავს 900-მდე სახეობას. უმაღლესი მცენარეების პარაზიტებია. ავადებენ როგორც ველურ, ისე კულტურულ მცენარეებს, განსაკუთრებით მარცვლოვან კულტურებს. იწვევენ დაავადება გუდაფშუტას, რის შედეგადაც მცენარის ზოგიერთი ორგანო მთლიანად იშლება მტვრისებრ ქლამიდოსპორებად. სხვადასხვა ორგანოზე — ყვავილზე, ღეროსა და ფოთოლზე, იშვიათად ფესვზე უვითარდება. ქლამიდოსპორის გაღივების შედეგად წარმოიქმნება ბაზიდიუმი. 

უსტილაგოსებრთა ოჯახის წარმომადგენლებს ოთხუჯრედიანი ბაზიდიუმი (ფრაგმობაზიდიუმი) უვითარდებად, რომელთა გვერდებზე გამონაზარდების სახით წარმოიქმნება ბაზიდიოსპორები. ტილეციასებრთა ოჯახის წარმომადგენლებს ერთუჯრედიანი ბაზიდიუმი, რომლის ძაფისებრი ბაზიდიოსპორები ვითარდება. ბაზიდიოსპორების კოპულაციის შედეგად წარმოიქმნება ორბირთვიანი უჯრედები, რომელთაგანაც მიცელიუმი ვითარდება. მხოლოდ აქედან განვითარებული მიცელიუმი აავადებს მცენარეს. დაავადება უმეტესად დიფუზიურია — სოკოს მიცელიუმი მოედება მთელ მცენარეს, სპორები კი მხოლოდ გარკვეულ ორგანოებში წარმოიქმნება.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ბაზიდიუმიანი სოკოები
გუდასტვირი

მინი|გუდასტვირი (ქართული ხალხური სიმღერის და საკრავების ეროვნული მუზეუმი)
**გუდასტვირი**, *გუდა-სტვირი* — ქართული ხალხური ჩასაბერი საკრავი. საქართველოში გავრცელებულია მისი რამდენიმე სახეობა: ქართლური და რაჭული გუდასტვირი, აჭარული და მესხური ჭიბონი (ჭიმონი) და ფშაური სტვირგუდა. 

გუდასტვირი ორი ძირითადი ნაწილისაგან შედგება: თხის ან ცხვრის ტყავისაგან დამზადებული ჰაერის რეზერვუარის — გუდისა და სტვირისაგან. გუდას ქვემოთა მხრიდან მიმაგრებული აქვს სტვირი, ხოლო ზემოდან — ჰაერის ჩასაბერი მასრა. საკუთრივ სტვირი შედგება ნავის, დედნებისა და წივილებისაგან ნავს რბილი ხისაგან თლიან და მასში დედნებს (მილებს) სვამენ, ბოლოზე კი ხარის ან ჯიხვის რქისაგან დამზადებულ სარეზონატორო ქარახსას ამაგრებენ. დედნები მზადდება დუდგულის ან ჭერმის ხისაგან. მასზე ამოჭრილია თვლები, თავში ჩასმული აქვს წივილები. მარჯვნივ დედანს „მთქმელი“ ეწოდება, მარცხენას — „ბანი“. თვლების რაოდენობა დამოკიდებულია გუდასტვირის სახეობაზე, მაგ. ქართლური და რაჭული  გუდასტვირების „მთქმელზე“ ამოჭრილია 6, „ბანზე“ კი 3 თვალი. აჭარულ ჭიბონზე 5 და 3, მესხურზე — 5 და 5, ფშავურ სტვირგუდაზე — 3 და 1. წივილებს ლერწმისაგან თლიან. ისინი გამოსცემენ საკრავის ხმას. სახალხო დღესასწაულებზე გუდასტვირის თანხლებით სრულდება მრავალი ცეკვა და სიმღერა. აჭარაში ჭიბონს ნადის დროსაც უკრავენ.

## ლიტერატურა 
**ჯავახიშვილი ივ.,* ქართული მუსიკის ისტორიის ძირითადი საკითხები, თბ., 1938;
**ჯანელიძე დ.,* ქართული თეატრის ხალხური საწყისები, წგნ. 1, თბ., 1948;

## რესურსები ინტერნეტში 
* მ. შილაკაძე, „ქართული ხალხური საკრავები და საკრავიერი მუსიკა“, თბ., 1970 

## სქოლიო 
კატეგორია:მუსიკალური ინსტრუმენტები ანბანის მიხედვით
კატეგორია:ქართული ხალხური საკრავები
ჯვრის უღელტეხილი (ლეჩხუმის ქედი)

**ჯვრის უღელტეხილი** — უღელტეხილი საქართველოში, რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარეში, ცაგერისა და ლენტეხის მუნიციპალიტეტების ადმინისტრაციულ საზღვარზე. მდებარეობს ლეჩხუმის ქედზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2600 მ. კალთები შემოსილია ალპური მდელოს ბალახეულით. აკავშირებს მდინარეების ცხენისწყლისა (ლენტეხის მუნიციპალიტეტი) და ლაჯანურის (ცაგერის მუნიციპალიტეტი) ხეობებს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარის უღელტეხილები
გუდისისწყალი

**გუდისისწყალი** — მდინარე საქართველოში, ერედვისა და ჯავის მუნიციპალიტეტებში, დიდი ლიახვის მარცხენა შენაკადი. სათავე აქვს გერმუხის ქედის სამხრეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 2860 მეტრზე. სიგრძე 24 კმ, აუზის ფართობი 91 კმ². საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმცირობა — ზაფხულსა და ზამთარში. საშუალო წლიური ხარჯი 2,66 მ³/წმ.

## ლიტერატურა
კატეგორია:შიდა ქართლის მხარის მდინარეები
კატეგორია:დიდი ლიახვის შენაკადები
გუდისის ქედი

**გუდისის ქედი** — ქედი საქართველოში, შიდა ქართლის მხარეში. მდებარეობს კავკასიონის სამხრეთ კალთაზე, მდინარეების დიდი ლიახვისა და პატარა ლიახვის წყალგამყოფი. გამოეყოფა გერმუხის ქედს მანგაავცაგის მწვერვალთან. სიგრძე 32 კმ, უმაღლესი მწვერვალი ღვიდისი (2945 მ). გუდისის ქედი რკალის ფორმისაა, მიმართულია სამხრეთისაკენ. აგებულია ზედაიურული ფიქლებით, კირქვებითა და ქვიშაქვებით, ქვედაცარცული კირქვებითა და მერგელებით, სარმატული ქვიშაქვებით, თიხებითა და კონგლომერატებით. მაღალ ადგილებში ტროგებისა და მორენების სახით შემორჩენილია ძველი გამყინვარების კვალი. თხემი და ჩრდილოეთი კალთა შემოსილია სუბალპური და ალპური მდელოებით, დანარჩენ კალთაზე მუხის, რცხილის, წიფლისა და სოჭის ტყეებია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:შიდა ქართლის მხარის ქედები
ალკიბიადე

მინი|220პქ|ალკიბიადეს ბიუსტი 
**ალკიბიადე** (დ. დაახლ. ძვ. წ. 450, ათენი ― გ. ძვ. წ. 404, ფრიგია) — ათენელი (ძველი ბერძენი) პოლიტიკოსი და სახელმწიფო მოღვაწე. მხედართმთავარი, პერიკლეს გაზრდილი, სოკრატეს მოწაფე. ომის შემდგომ ეტაპებზე (იგულისხმება: პელოპონესის ომი)  ცენტრალურ ფიგურად პერიკლეს ნათესავი და სოკრატეს მოწაფე, ნიჭიერი ავანტიურისტი ალკიბიადე გვევლინება. მასთან უერთიერთობაში აშკარად გამოჩნდა დემოკრატიის სისუსტე. სახალხო კრება ვერ გაერკვა, ათენის დემოკრატიისთვის სპარტა უფრო სახიფათო იყო, თუ ალკიბიადე. იგი არაერთხელ დაინიშნა სარდლად, წარმატებებსაც მიაღწია, მაგრამ გაწვეულ იქნა უკან. ალკიბიადე იყო სიცილიაზე ექსპედიციის (ძვ. წ. 415 - ძვ. წ. 413) სულისჩამდგმელი. ომის მეჩვიდმეტე წელს ათენელებმა გადაწყვიტეს, დახმარებოდნენ იონიურ კოლონიას სიცილიაზე, რომელსაც სირაკუზელები ავიწროებდნენ. სირაკუზის დამარცხებით ათენს მთელ სიცილიაზე ბატონობის შესაძლებლობა ექნებოდა, რაც განუზომლად გაზრდიდა მის რესურსებს სპარტასთან დაპირისპირებაში. ექსპედიციისთვის მზადების ბოლო ეტაპზე ათენში უცნობებმა ჰერმები, ღვთაების ქანდაკებები შებღალეს. დანაშაული ალკიბიადეს დაბრალდა. მან ისურვა, სიცილიაზე გამგზავრებამდე ემართლებინა თავი, მაგრამ სასამართლო გადაიდო და ალკიბიადე მხოლოდ მას მერე გამოიწვიეს, რაც მან ჯარი სიცილიაზე გადასხა. მის ნაცვლად იქ ნიკიასი გაგზავნეს, ხოლო ალკიბიადემ ვერ გაბედა ათენში დაბრუნება, თავი სპარტას შეაფარა და ლაკედემონელებს სიცილიური ექსპედიციის ამბავიც გაუმხილა.

## რესურსები ინტერნეტში
* ალკიბიადე — ენციკლოპედიური ლექსიკონი
* ალკიბიადე (დაარქივებული)

კატეგორია:ძველი ბერძენი პოლიტიკოსები
კატეგორია:დაბადებული ძვ. წ. 450
კატეგორია:გარდაცვლილი ძვ. წ. 404
ჯვრის უღელტეხილი

**ჯვრის უღელტეხილი**, **ხევისყელი** — უღელტეხილი საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარეში, ყაზბეგის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს ხევის კავკასიონის მთავარ ქედზე. მდინარეების ბიდარისა (თერგის მარჯვენა შენაკადი) და მთიულეთის არაგვის წყალგამყოფზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2379 მ. მასზე გადის საქართველოს სამხედრო გზა. აგებულია მეოთხეული ეფუზივებითა და ინტრუზიული დიაბაზებით. უღელტეხილის მიდამოებში სუბალპური და ალპური ლანდშაფტებია. სამხრეთ-დასავლეთ კალთაზე მოწყობილია გუდაურის ზამთრის სპორტული-გამაჯანსაღებელი კომპლექსი.

როგორც ცნობილია, ჯვრის უღელტეხილს აგებენ ახალგაზრდა ვულკანური ქანები, რომლებიც აქ გაჩნდენ პატარა მეფისკალოდან ლავების ამოღვრის შემდეგ. ამოღვრილმა ლავებმა წარმოშვა ნაკადი ჯვრის უღელტეხილისაკენ. ლავურმა ნაკადმა ამოავსო იმ ძველი მდინარის ხეობა. ლავების ამოღვრამდე ჯვრის უღელტეხილის სიმაღლე დაახლოებით 2000 მ-ზე ცოტა მეტი უნდა ყოფილიყო (ლავის ნაკადის სისქე 360 მ). ლავის ნაკადმა უღელტეხილის სიმაღლე მნიშვნელოვნად გაზარდა. შემდეგში, ჯვრის უღელტეხილის თანამედროვე სახის გამომუშავებაში, მყინვარებმა უდავოდ დიდი როლი ითამაშეს.

„ჯვრის უღელტეხილი“ წყაროებში ცნობილია აგრეთვე ჯვართაყელისა და გუდაურის უღელტეხილის სახელით.

## სქოლიო
კატეგორია:მცხეთა-მთიანეთის მხარის უღელტეხილები
კატეგორია:კავკასიონის უღელტეხილები
ქაცვი (მცენარე)

**ქაცვი** () — ხშირტოტებიანი ბუჩქოვანი მცენარეა ფშატისებრთა ოჯახიდან, სიმაღლით 1,5-3,5 მ, იშვიათად 10 მ. სიმაღლის ხეა. ფოთლები მორიგეობითია, მოკლე ყუნწებით, ხაზურ-ლანცეტა, ზემოდან მონაცისფრო-მუქი მწვანეა, ქვემოდან მოვერცხლისფრო-თეთრი. ყვავილები ორსახლიანია, სწორი ჯამისებური, უფურცლო ყვავილსაფარით.

ნაყოფი წვნიანი, პრიალა, ნარინჯისფერი, ყვითელი ან მოწითალოა, სფეროსებრი ფორმის, სხედან ძალიან მოკლე ნაყოფსამაგრზე, რომელიც სქლად ერთხმის ტოტს. 

## გავრცელება
ქაცვი იზრდება მდინარის ნაპირებზე, მთის ფერდობებზე, ტენიან ადგილებში, სადაც ხშირად ქმნის ძნელადმისადგომ აღმონაცენს. განსაკუთრებით ფართოდაა გავრცელებული ქაცვის მდინარეების რიონისა და ცხენისწყლის ხეობებში, სადაც შესაძლებელია მისი მასიურად დამზადება.

## ქიმიური შემადგენლობა
ნაყოფები საჭმელად ვარგისია, მომჟავო, მდიდარი ვიტამინებით ანანასის სუნით. შეიცავს 3,5%-მდე შაქარს, 2,6% მჟავებს, 8% ცხიმოვან ზეთებს 300-450 მგ.% C-ვიტამინს, კაროტინს, B1, B2, BC (ფოთლის მჟავა) და E ვიტამინებს. ნაყოფში შემავალი ზეთი მიდის ჭრილობის შემხორცებელი წამლების დასამზადებლად.

## გამოყენება
ხალხურ მედიცინაში ქაცვის ნაყოფებს იყენებენ როგორც ტკივილგამაყუჩებელ, კუჭის სამკურნალო და სურავანდის საწინააღმდეგო საშუალებას. გამოიყენება აგრეთვე ქაცვის ფოთლებიც. ისინი შეიცავს 230-260 მგ.% C-ვიტამინს და 10%-მდე მთრიმლავ ნივთიერებებს. ნორჩი ყლორტებისა და ფოთლებისაგან იღებენ შავ, ხოლო ნაყოფებიდან – ყვითელ საღებავებს.
## რესურსები ინტერნეტში
იმერეთის სამკურნალო ფლორა 

 

კატეგორია:ფშატისებრნი
*
Somewhere Else (ალბომი)

***Somewhere Else*** () — ბრიტანული ნეო-პროგრესული როკ-ჯგუფ Marillion-ის მეთოთხმეტე სტუდიური ალბომი. იგი გამოვიდა ბრიტანეთში 2007 წლის 9 აპრილს. წინა ალბომებისგან განსხვავებით, სარეკლამო კამპანიის პერიოდში იგი ჩვეულებრივად იყიდებოდა მაღაზიებში, თუმცა, მისი წინასწარ შეკვეთა კვლავ შესაძლებელი იყო.

ალბომი არ იყიდებოდა ჯგუფის ოფიციალური საიტიდან. სპეციალური შემოთავაზება მოქმედებდა განსაკუთრებულად დაინტერესებული მსმენელისათვის - ყველა ვინც წინასწარ შეიძენდა ალბომს ხმისჩამწერი ფირმის Townsend Records საიტიდან, მიიღებდა დამატებით DVD დისკს სამი სიმღერით, რომელიც შესრულდა Marillion-ის მოყვარულთა კონვენციაზე, 2007 წელს.

ჯგუფის მოყვარულები უკმაყოფილებას გამოთქვამდნენ იმის გამო, რომ ალბომის სპეციალური გამოცემა არ გამოსულა. თუმცა, 36 გვერდიანი ბუკლეტის მქონე ვერსია გამოიცა დამოუკიდებელ ლეიბლ Burning Shed-ის მიერ.

## სიმღერების სია
ყველა სიმღერის ავტორები — სტივ ჰოგართი, სტივ როზერი, მარკ კელი, პიტ ტრევავასი, იენ მოსლი.

### CD
# The Other Half - 4:23
# See It Like A Baby - 4:32
# Thankyou Whoever You Are - 4:51
# Most Toys - 2:47
# Somewhere Else - 7:51
# A Voice from the Past - 6:21
# No Such Thing - 3:58
# The Wound - 7:18
# The Last Century for Man - 5:51
# Faith - 4:11

### 2011 წლის გრამფირფიტა
2011 წლის 11 ივლისს ლეიბლმა Burning Shed ალბომი პირველად გამოსცა ორმაგი გრამფირფიტის (180 გრამი) სახით. მას ასევე ახლავს გამოუცემელი დიზაინი, შექმნილი კარლ გლოვერის მიერ, რომელიც ორიგინალური გარეკანის ავტორია. სიმღერების თანმიმდევრობა CD ვერსიისგან განსხვავდება და დამატებულია სამი საკონცერტო ჩანაწერი.

**მხარე 1**
# The Other Half
# See It Like A Baby
# Somewhere Else

**მხარე 2**
# Thank You Whoever You Are
# Most Toys
# Last Century For Man
# Faith

**მხარე 3**
# A Voice From The Past
# No Such Thing
# The Wound

**მხარე 4**
# The Other Half (საკონცერტო)
# Somewhere Else (საკონცერტო)
# Voice From The Past (საკონცერტო)

## პერსონალი 
* სტივ ჰოგართი – ვოკალი
* მარკ კელი - კლავიშებიანი საკრავები
* იენ მოსლი - დასარტყმელი საკრავები
* სტივ როზერი - გიტარები
* პიტ ტრევავასი - ბას გიტარა

## ჩარტები
## რესურსები ინტერნეტში 
* ინფორმაცია ალბომზე 

## სქოლიო 
კატეგორია:Marillion-ის ალბომები
კატეგორია:2007 წლის ალბომები
გუზან აბულასანის ძე ტაოელი

**გუზან აბულასანის ძე ტაოელი** — ქართველი პოლიტიკური მოღვაწე XII საუკუნის ბოლოს, კლარჯეთისა და შავშეთის მფლობელი. თამარ მეფემ მას ტაოც უბოძა. აქედან წარმოდგა მისი ზედწოდება — „ტაოელი“, „ტაოსკარელი“. 

მემატიანის ცნობით, კლარჯეთისა და შავშეთის პატრონი გუზანი თამარმა „ძუელთა მეფეთა ტაოელთა დიდებულთა ადგილზე" შეიწყალა. 1186 წელს გუზანმა, ბოცო სამცხის სპასალარმა და რამდენიმე დიდებულმა თავისი ლაშქრით დაამარცხეს და განდევნეს შავშეთ-კლარჯეთს შემოსეული კარნუქალაქელი, შამელი და გარმიანელი თურქები და ურიცხვი ტყვეებითა და ალაფით წარდგნენ თამარის წინაშე. ჩანს, გუზანს ამის მერე უბოძეს ტაოც, თუმცა თამარის პირველი ისტორიკოსი მას ამ ბრძოლის წინ უკვე ტაოელად იხსენიებს. 

1191 წელს, თამარის წინააღმდეგ დიდებულთა აჯანყების დროს, გუზანი პირველი განუდგა მეფეს და გიორგი რუსს მიემხრო. აჯანყების დამარცხების შემდეგ ტაოსკარი, ვაშლოვანი და სხვა მრავალი ციხე თურქებს გადასცა და დაუკავშირდა შაჰარმენს (ხლათის მმართველს). შაჰარმენის დიდძალი ლაშქარი გუზანის შვილთან ერთად კოლის მთებში შემოვიდა. თამარის ერთგულმა მხედრობამ ზაქარია ფანასკერტელის მეთაურობით დაამარცხა ეს ლაშქარი და გუზანის ცოლ-შვილი ტყვედ ჩაიგდო. თამარის მეორე ისტორიკოსის ცნობით, გუზანი ამის შემდეგ მთებში იმალებოდა და ავაზაკობდა, მაგრამ მთიბავებმა შეიპყრეს და დავით სოსლანს მიჰგვარეს. სოსლანმა, იცოდა რა თამარის გულმოწყალების ამბავი, მასთან შეუთანხმებლად გუზანს თვალები დასწვა (დააბრმავა).

## წყარო
*ისტორიანი და აზმანი შარავანდედთანი, წგნ.: ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოცემა, ტ. 2, თბ., 1959

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქართველი მეამბოხეები
კატეგორია:ქართველი დიდი ფეოდალები
გუთნისდედა

**გუთნისდედა** — მიწის მუშა, რომელიც ხვნის დროს სახვნელს უძღვებოდა, აწესრიგებდა გუთნის მიმართულებას, ხნულის სიღრმესა და ბელტის სიგანეს, ხელმძღვანელობდა მოდგამს, ანაწილებდა ალოებს, გუთნისდედა დიდ გუთანთან არის დაკავშირებული. ხვნის ერთ სეზონში (გაზაფხულის, ზაფხულის ან შემოდგომის) მას შრომის საფასურად 2 ალო უწევდა. მასვე ერგებოდა ღვედისათვის 2 ალო, სახნის-საკვეთლისათვის — 3 ალო, გუთნის ხის ნაწილებში — 2 ალო (ქართლი). გუთნისდედა სოფელში საპატიო კაცად ითვლებოდა. ფეოდალურ საქართველოში ხვნის სეზონში გუთნისდედას უფლება ჰქონდა თავის ნაცვლად სხვა გაეგზავნა სამხედრო სამსახურში. ოჯახის გაყრის დროს გუთნის ღვედს, სახნის-საკვეთელს, გუთნის იარაღს მას აკუთვნებდნენ.

## ლიტერატურა
* *გუგუშვილი პ.,* გუთნეულის ეკონომიური ორგანიზაცია, «საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის მოამბე», 1944, ტ. 5, №3;
* *ჩიტაია გ.,* ქართლის ეთნოგრაფიული ექსპედიცია 1948 წლისა (წინასწარი ანგარიში).  «მიმომხილველი», 1949, ტ. 1;
* *ჯალაბაძე გ.,* აღმოსავლეთ საქართველოს სამიწათმოქმედო იარაღების ისტორიიდან, თბ., 1960;

კატეგორია:სოფლის მეურნეობა საქართველოში
გუთნური

**გუთნური** — ქართული ხალხური შრომის პოეზიის ერთ-ერთი სახეობა; ერთხმიანი სოლო სიმღერა. სრულდებოდა გუთნით ხვნის დროს. დაკავშირებულია უძველეს აგრონომიის  წეს-ჩვეულებებსა და დღესასწაულებთან. გუთნური აღმოცენებულია კოლქტიური შრომის საფუძველზე და ასახავს ხვნა-თესვის მთელ პროცესს, ახასიათებს გუთნისდედას, მეხრუსა და, საერთოდ, მშრომელ გლეხკაცს; გადმოსცემს მათს ფიქრებსა და განწყობილებებს. გუთნური არის ორხმიანი, გაბმული ბანის თანხლებით. პირველად ჩაწერა დიმიტრი არაყიშვილმა (1901-1909).

## ლიტერატურა
* *მამალაძე თ.,* შრომის სიმღერები კახეთში, თბ., 1962;
* *ოქროშიძე თ.,* ქართული ხალხური შრომის პოეზია, თბ., 1963;

## იხილეთ აგრეთვე
* ოროველა

კატეგორია:ქართული ხალხური სიმღერები
გულაბი

**გულაბი** — საქართველოში გავრცელებული ენდემური მსხლის ჯიში. ნაყოფი საშუალო სიდიდისაა. აქვს მოყვითალო-ლიმონისფერი ნაზი კანი. თეთრი, ტკბილი, მდნარი, წვნიანი, არომატული რბილობი, რბილობში იშვიათად ჩნდება გამერქნებული უჯრედები. მწიფდება აგვისტოს დასაწყისში. არატრანსპორტაბელური, მაღალხარისხოვანი სუფრის ჯიშია. ხე ინტენსიურად იზრდება, მაგრამ მოსავალს გვიან იძლევა (მყრნობიდან 8-10 წლის შემდეგ), ისხამს უხვად და რეგულარულად. საქართველოს მეხილეობის რაიონებში ფართოდ არის გავრცელებული გულაბის კლონური ჯგუფები: თბილისური, კახური, ქართლური, ახალციხური, ლეკური და სხვა. სოკოვანი დაავადებებიდან გულაბს ქეცი აზიანებს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მსხლები
გულავერი

**გულავერი** — ბოლნისის მუნიციპალიტეტის სოფლების ზემო გულავერისა და ქვემო გულავერის ძველი სახელწოდება.

## რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:საქართველოს სოფლების ძველი სახელწოდებები
გულანი

**გულანი** — ქართულ ლიტურგიკულ პრაქტიკაში დამკვიდრებული კრებული, რომელშიც თავმოყრილია საღვთისმსახურო წიგნები — სახარება, საქმე მოციქულთა, მოციქულთა ეპისტოლენი, თორმეტივე თვის საგალობლები, მარხვანი და ზატიკი, საწინასწარმეტყველო, ფსალმუნნი, ჟამნი, სვინაქსარი, ტიბიკონი, მოკლე ჰაგიოგრაფიული საკითხები და სხვა.

გულანებს, რომელთაგან ზოგი ორ-სამ ფუთსაც კი იწონიდა, იძენდნენ მდიდარი ეკლესიები და მონასტრები. იგი ორიგინალური ქართული კრებულია და არცერთ სხვა ეკლესიას არ აქვს. ამიტომაც გაოცებულა ანტიოქიის პატრიარქი მაკარი (XVII საუკუნე), რომელსაც ქართულ ეკლესიაში კლიროსზე დასვენებული ვეებერთელა წიგნი უნახავს. ჩვენამდე მოღწეულია გელათის, დავითგარეჯის, მცხეთის, ალავერდის, კაცხის, მარტვილის, შემოქმედის, ბედიისა და სხვა ეკლესია-მონასტერთა გულანები. გულანის მოკლე რედაქციას ეწოდება „ჟამნ-გულანი“ (შეიცავს „ჟამნსა“ და მოკლე სვინაქსარულ საკითხებს; ცნობილია ყანჩაეთისა და რუისის ეკლესიის „ჟამნ-გულანი“). სულხან-საბა ორბელიანის განმარტებით, გულანი „გულთ სანდომად შეკრებული წიგნია“. 

## ლიტერატურა
*
**Кекелидзе К. С.,* Литургические грузинские памятники в отечественных книгохранилищах и их научное значение, Тфл., 1908;

კატეგორია:საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია
კატეგორია:ქართული სასულიერო მწერლობა
კატეგორია:ქრისტიანული ლიტერატურა
გულბადი

**გულბადი**, *გულბაათი* — ქართლის სამეფოს პოლიტიკური მოღვაწე XVI საუკუნის 30-40-იან წლებში, თბილისის ციხისთავი. 1541 წელს, ირანის შაჰის თამაზ I-ის საქართველოში პირველი შემოსევის დროს, უღალატა ქართველებს, თბილისის ციხე მტერს ჩააბარა და მუსლიმანობა მიიღო. შაჰმა დააჯილდოვა რენეგატი გულბადი და მისი ვაჟები საკუთარ ამალაში ჩარიცხა.

## ლიტერატურა
* ეგნატაშვილი ბ., ახალი ქართლის ცხოვრება, წგ.: ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 2, თბ., 1959; 
* ჰასანრუმლუს ცნობები საქართველოს შესახებ, ვ. ფუთურიძის გამოც., თბ., 1966.
 

კატეგორია:ქართველი დიდი ფეოდალები
კატეგორია:XVI საუკუნის ქართველები
გულგულის სამაროვანი

**გულგულის სამაროვანი** — გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის  (ძვ. წ. XIV–XII სს.) ძეგლი სოფელ გულგულის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ე. წ. „ოლიების ტყეში“ (თელავის მუნიციპალიტეტი). გაითხარა 1956-1972 წლებში. გამოვლინდა 29 ინდივიდუალური ორმოსამარხი. მიცვალებულები ესვენენ კიდურებმოხრილნი მარჯვენა ან მარცხენა გვერდზე. ჩატანებული ჰქონდათ ბრინჯაოს იარაღ-საჭურველი, სხვადასხვა სამკაული, თიხის ჭურჭელი (უყურო, ორყურა და შვერილყურიანი დერგები, ქილები, სადღვებლები, ქოთნები, კოჭბები, ბადიები, ჯამები და სხვ. ზოგ სამარხში 60-მდე) და სხვა. აქ აღმოჩენილი თიხის ჭურჭლის სიმრავლე მიგვანიშნებს, რომ მოსახლეობის ერთ-ერთი საარსებო წყარო მეთუნეობა უნდა ყოფილიყო. ახლომდებარე სოფლებში დღემდეა შემორჩენილი თიხისა და საწარმოო ქვიშის კარიერები. თიხის ჭურჭლის გარდა სამარხებში აღმოჩნდა ბრინჯაოს შედგენილტარიანი სატევრები, მთლიანმასრიანი შუბისპირები მასრაზე ორი სამანჭვლე ნახვრეტით, ბრინჯაოს ხვია, სასაფეთქლე რგოლები, გვერგვები, სარდიონის მძივები და სხვ. მასალა ინახება გ. ჩუბინაშვილის სახ. თელავის სახელმწიფო ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ მუზეუმში. 

სოფლის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, ე. წ. „სათვალისწყალზე“ გაითხარა 20 ორმოსამარხი, რომლებიც ზემოთ აღწერილი სამარხების ანალოგიური და სინქრონულია.

## ლიტერატურა
* *ფირცხელაური კ.,* გვიანი ბრინჯაოს ხანის სამაროვანი სოფ. გულგულასთან,  «მასალები საქართველოს და კავკასიის არქეოლოგიისათვის», 1959, ტ. 2;

კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
გულის მთა

**გულის მთა** — მთა საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, მესტიის მუნიციპალიტეტში. 

მდებარეობს უშბის მასივის ბალის შტოქედზე (ენგურის სისტემის მდინარეების ფუშკვერისა და გულიჭალის წყალგამყოფი). სიმაღლე ზღვის დონიდან 2925 მ. აგებულია იურული თიხაფიქლებით, ქვიშაქვებითა და კირქვებით. დამახასიათებელია ალპური ლანდშაფტი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის მთები
გულბათი

მინი|ოლღა გრუზინსკაია
**გულბათი** (ნამდვილი სახელი და გვარი  *ოლღა ილიას ასული გრუზინსკაია*) (დ. 1846, მოსკოვი, ― გ. 18 ივლისი, 1913, იქვე) — ქართული ზეპირსიტყვიერების შემკრები. საქართველოს მეფის გიორგი XII-ის შვილიშვილი, ილია ბატონიშვილის ასული. 

ოლღა გრუზინსკი იყო რუსეთის საიმპერატორო კარის სეფექალი პეტერბურგში. შემდეგ მოსკოვში ცხოვრობდა, სადაც 1899 წელს გამოაქვეყნა 23 ქართული ლეგენდისა და ზღაპრის რუსული თარგმანი. აკაკი წერეთელმა რეცენზია დაწერა ამ კრებულზე და გულთბილი ლექსი უძღვნა გულბათს. ოლღას გამოქვეყნებული ჰქონდა ასევე მოკლე ისტორიული წერილი „სულხან საბა“ (გაზ. «Закавказская речь», 1913), „მოგონებანი“ (ერეკლე II-ის და გიორგი XII-ის ცხოვრებიდან, გაზ. „ქართლი“, 1913),  ისტორიული პიესა ერეკლე II-ის ცხოვრებიდან (ი. ზ. ლუკიანოვთან ერთად, «Закавказская речь», 1913, №147).   

ჰქონდა ქართული სიძველეების (ხელნაწერების, ნაბეჭდი წიგნების, ანტიკვარული ნივთების) კოლექცია, რომლის გადაცემა თავის სიცოცხლეშივე სურდა ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოებისათვის, მაგრამ ოლღას გარდაცვალების შემდეგ მთელი მისი ქონება გადავიდა ძმის, ნიკოლოზ გრუზინსკის ხელში.  

## ბიბლიოგრაფია 
* Сборник грузинских легенд, М., 1899 (ელ. ვერსია — ეროვნული სამეცნიერო ბიბლიოთეკა).
* Сказания и легенды, под ред. М. Я. Чиковани, Тб., 1963 (ელ. ვერსია ).

## ლიტერატურა
**ბარამიძე ა.,* თრითინოს გარშემო,  «დროშა», 1971,  № 4.
** წერეთელი ა.,* ბიბლიოგრაფიული შენიშვნები. 6 - "ქართული ლეგენდები", თხზ. სრ. კრ., ტ. 13, თბ., 1961.
*  ქართველ მოღვაწეთა ლექსიკონი, 1801-1952: ტ. I ა-დ / იოსებ იმედაშვილი.-თბ.,2018.-გვ.746.

## რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:დაბადებული 1846
კატეგორია:გარდაცვლილი 18 ივლისი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1913
კატეგორია:ქართლ-კახეთის სამეფოს ბაგრატიონები
კატეგორია:ქართველი მთარგმნელები
კატეგორია:ქართველი ქალები
კატეგორია:ქართველი მწერლები
კატეგორია:გრუზინსკები
გულის მყინვარი

**გულის მყინვარი** — ხეობის ტიპის მყინვარი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, მესტიის მუნიციპალიტეტში.

მდებარეობს სვანეთის კავკასიონზე, მწვერვალ უშბის სამხრეთ კალთაზე. ასაზრდოებს მდინარე დოლრის მარცხენა შენაკად გულიჭალას. სიგრძე 2,5 კმ, ფართობი 1,6 კმ². მყინვარის ენა ეშვება ზღვის დონიდან 2870 მ სიმაღლემდე.

## სქოლიო
კატეგორია:სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის მყინვარები
გულისპირი

[მინი|[დარეჯან დედოფალი ქართულ კაბაში გულისპირით (XVIII საუკუნის ბოლო)]]
**გულისპირი** — ქართული ეროვნული კოსტიუმის — ქართული კაბის საგულე. იკეთებდნენ გულამოჭრილი ზედატანის ქვეშ ისე, რომ ნაქარგი კარგად გამოჩენილიყო. 

გულისპირის საკისრე ოდნავ ამოღებული ჰქონდა და უკან ზონრებით ან ღილებით იკვრებოდა. გულისპირი ქართული კაბის აუცილებელი კომპონენტი იყო სალტიან, ტოტებდაშვებულ სარტყელსა და ყურთმაჯებთან ერთად. მაღალი წოდების ქალის კაბის გულისპირი, სარტყელი და ყურთმაჯები ოქრომკედითა და ძვირფასი თვალმარგალიტით იყო შემკული. ნაქარგობის ძირითად მოტივად იყენებდნენ მცენარეულ ორნამენტს — ვაზის მტევანს, მინდვრის ყვავილს და ა. შ. 

გლეხის ქალის კაბის სარტყელ-გულისპირი, უმთავრესად დაჩითული ქსოვილებისაგან მზადდებოდა. გულისპირის შემკულობას მამაკაცის ჩაცმულობაშიც დიდი ყურადღება ექცეოდა. საქართველოს ბევრ რაიონში ბამბის ქსოვილის პერანგს გულზე ჩვეულებრივ წითელი აბრეშუმის ოთხკუთხა ქსოვილი ჰქონდა დაკერებული, ფერადი ძაფით იყო ნაქარგი  და ყაითნით გაწყობილი. აღსანიშნავია ხევსური ქალის სადიაცოს ფარაგი და მამაკაცის სამოსელი — პერანგი, რომლის მდიდრული ორნამენტებითა და უმთავრესად ჯვრის გამოსახულებებით ნაქარგი გულისპირი თითქოს ბოროტი ძალებისაგან იცავდა ადამიანს. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქართული ტანსაცმელი
გულისაბა

**გულისაბა** () — მრავალწლოვანი ბალახოვანი მცენარე გულისაბასებრთა ოჯახისა. აქვს სწორმდგომი, 90 სმ-მდე სიმაღლის ღერო, კიდემთლიანი კვერცხისებრი ფოთლები, მტევნისებრ ყვავილებად შეკრებილი თეთრი, ყვითელი ან წითელი ყვავილები, რომლებიც ღამით იშლება, დილით კი იხურება (ღრუბლიან ამინდში გაშლილია დღისითაც), ხშირად ერთ ყვავილედში სამი ფერის ყვავილია. აქვს თითისტარისებრი მსხვილი ხორცოვანი ფესვები. ყვავილობს ივნისიდან ნოემბრამდე. მრავლდება თესლით. დეკორატიულ მებაღეობაში ცნობილია დაბალტანიანი, ჯუჯა, ჭრელფოთოლა ფორმებიც.

იზრდება ამერიკის ტროპიკებში, სამშობლოა პერუ, მექსიკა, ჩილე. ფართოდ გავრცელებული დეკორატიული მცენარეა. კულტივირებულია საქართველოშიც. კარგად ვითარდება აღმოსავლეთ საქართველოში. იძლევა თვითნათესარსაც (თბილისის ბოტანიკური ბაღი). ერთწლიანი კულტურაა.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:გულისაბასებრნი
გულყვითელა

**გულყვითელა**, *ნარგიზელა* () — მრავალწლოვანი ან ერთწლოვანი ბალახოვანი, იშვიათად ბუჩქ-ბალახა მცენარეების გვარი რთულყვავილოვანთა ოჯახისა. აქვთ ჯირკვლოვანი ბუსუსებით შემოსილი 5-60 სმ სიმაღლის ღერო, მოგრძო, ლანცეტა ფოთლები, დიდი ზომის კალათა ყვავილედებად შეკრებილი მოყვითალო-ნარინჯისფერი ყვავილები.

ევროპასა და აზიაში გვხვდება გულყვითელას 20-ზე მეტი სახეობა. ძველთაგანვე ცნობილია დეკორატიული სახეობა სამკურნალო გულყვითელა (*Calendula officinalis*), რომელსაც სამკურნალოდაც იყენებენ. საქართველოში იზრდება გულყვითელას 2 სახეობა: *Calendula arvensis* და *Calendula gracilis*. პირველი გვხვდება თბილისის სამხრეთით მდებარე რაიონებში, დანაგვიანებულ ადგილებზე, მეორე იზრდება ქიზიყში (ელდარის ველი), მშრალ ფერდობებზე.

## ლიტერატურა
კატეგორია:რთულყვავილოვანნი
გულშიშველა

**გულშიშველა** — თხილის ქართული კულტივირებული ჯიში, მიღებულია ბუნებრივი შეჯვარების შედეგად. გავრცელებულია დასავლეთ და აღმოსავლეთ საქართველოში. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:არყისებრნი
გრიგოლ გულჯავარასაშვილი

**გრიგოლ გულჯავარასაშვილი** — XVII საუკუნის II ნახევრის ქართველი მხატვარი. 1678-1688 წლებში მისი ხელმძღვანელობით მოუხატავთ მცხეთის სვეტიცხოვლის შიგნითა „სვეტის“ კედლები, რაზედაც მიუთითებს თვით „სვეტზე“ მინაწერი. 

მისი ნამუშევრებიდან განსაკუთრებით საყურადღებოა წმ. ნინოს ცხოვრებისა და ქართლის მოქცევის ციკლი, რომელიც შინაარსობრივად დაკავშირებულია ძველ ქართულ გადმოცემასთან და მატიანეთა მონათხრობთან. არის აგრეთვე საღვთო წერილის ცნობილი სიუჟეტებიც. მხატვრობის სხვადასხვა მანერა და ხარისხი გვაფიქრებინებს, რომ „სვეტის“ მოხატვაში გულჯავარასაშვილს თანაშემწეები ეხმარებოდნენ. ძეგლი თავისი ხასიათით გვიანდელი ფეოდალური ხანის ტიპური ნაწარმოებია: იგი მოკლებულია მონუმენტურობას, შესრულების ტექნიკა „მინიატიურულია“, ადამიანთა ფიგურები — წვრილი და წაგრძელებული, ხუროთმოძღვრული ფონი კი დაქუცმაცებული. გულჯავარასაშვილი თავისი დროის გამოცდილი და დახელოვნებული ოსტატი იყო. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქართველი მხატვრები
კატეგორია:XVII საუკუნის ქართველები
გუმა (მრავალმნიშვნელოვანი)

**გუმა** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* გუმა — ანთებითი კვანძი
* გუმა — სოფელი აფხაზეთში
* გუმა — ისტორიული მხარე აფხაზეთში
* გუმა — პრეფექტურა იაპონიაში
გუმბათი (მრავალმნიშვნელოვანი)

ტერმინი **გუმბათი** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* გუმბათი — ნაგებობის სივრცული გადახურვა;
* გუმბათი — ქანების განლაგების ფორმა;
** ვუკანური გუმბათი — ამონთქეულიი ქანების გუმბათისებრი განლაგება;
**გრანიტულ-გნაისური გუმბათი — დედამიწის ქერქის გუმბათისებრი დიდი ზომის  აზევები;
**ტექტონიკური გუმბათი — იზომეტრიული ფორმის ანტიკლინური სტრუქტურა;
**მარილის გუმბათი — მომრგვალო ფორმის მარილის ამობურცული შრე;
* გუმბათი — მთა საქართველოში;
* გუმბათი — სოფელი წალკის მუნიციპალიტეტში.
* გუმბათი — მდინარე საქართველოში;

## იხილეთ აგრეთვე
* გუმბათის ყელი
გუმბათის ყელი

**გუმბათის ყელი** — ცილინდრული ან მრავალწახნაგა მოცულობა, რომელსაც გუმბათი აგვირგვინებს. ჩვეულებრივ, ასეთ მოცულობაში შიგა სივრცის გასანათებლად სარკმლებია გაჭრილი. დამახასიათებელია უმეტესად ეკლესიებისათვის. იგი ძველი ქართული გუმბათოვანი ტაძრების აუცილებელი ელემენტია. იმ შემთხვევაში, როდესაც გუმბათის ყელი კვადრატული შენობის თავზეა ამოყვანილი, კვადრატული საფუძვლისა და გუმბთის ყელის დასაკავშირებლად იყენებდნენ ტრომპს ან აფრას (პანდატივს). თანამედროვე არქიტექტურაში გუმბათის ყელს ათავსებენ სვეტებზე დაყრდობილ რკინაბეტონის სარტყელზე. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:არქიტექტურული ელემენტები
გულაჩი

**გულაჩი** — სიგრძის საზომი ერთეული ოსმალეთის იმპერიაში. გავრცელებული იყო სამხრეთ საქართველოშიც. შეადგენდა 213,6 სმ.

## ლიტერატურა
კატეგორია:სიგრძის საზომი ერთეულები
კატეგორია:ოსმალეთის იმპერია
გუმათჰესი

**გუმათჰესი** — მუშათა დასახლება ქუთაისთან. მდებარეობს მდინარე რიონის მარჯვენა ნაპირას. ზღვის დონიდან 250 მ, ქუთაისიდან 7 კმ. 1970 წელს გუმათჰესის მოსახლეობა შეადგენდა 1850 ადამიანს. 

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:ქუთაისი
კატეგორია:იმერეთის მხარის ისტორიული სოფლები
გუმისთა (მრავალმნიშვნელოვანი)

**გუმისთა** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* გუმისთა — მდინარე აფხაზეთში
* გუმისთა — სოფელი სოხუმის მუნიციპალიტეტში

## იხილეთ აგრეთვე
*გუმისთის სახელმწიფო ნაკრძალი
გუმათის წყალსაცავი

**გუმათის წყალსაცავი** — წყალსაცავი საქართველოში. მდებარეობს მდინარე რიონის შუა დინებაში, წყალტუბოს მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე, სოფელ გუმათთან, ზღვის დონიდან 210 მ სიმაღლეზე. საექსპლუატაციოდ გადაეცა 1958 წელს. 

შექმნილია 30 მ რკინაბეტონის კაშხალით. უდიდესი სიღრმე 24 მ, ფართობი 3,1 კმ². მოცულობა 42 მლნ. მ³ (მაქსიმალური დონის დროს). წყალსაცავი დღე-ღამური რეგულირებისაა, საჭიროების შემთხვევაში შეიძლება კვირეული რეგულირებაც. აწესრიგებს მდინარე რიონის ჩამონადენს გუმათჰესისათვის. 

გუმათის წყალსაცავი წაგრძელებულია მდინარის ხეობის მიმართულებით. უდიდესი სიგრძეა 11 კმ, სიგანე 60-იდან 550 მ-მდე. ნაპირები სუსტადაა დანაწევრებული, ადგილ-ადგილ ფლატიანია. ზვირთცემა სუსტია. მდინარე რიონს წყალსაცავში წლიურად 5 მლნ. ტ-ზე მეტი მყარი ჩამონადენი შეაქვს, რის გამოც სწრაფად ისილება.

## იხილეთ აგრეთვე
* საქართველოს წყალსაცავები

## ლიტერატურა
კატეგორია:წყალტუბოს მუნიციპალიტეტის წყალსაცავები
გუმისთის სახელმწიფო ნაკრძალი

**გუმისთის სახელმწიფო ნაკრძალი** — მდებარეობს აფხაზეთში, სოხუმის მუნიციპალიტეტში, მდინარე აღმოსავლეთ გუმისთის ზემო და შუა დინებაში. ფართობი 13 ათ. ჰა. დაარსდა 1941 წელს (გაუქმდა 1951, აღადგინეს 1976).

ნაკრძალის რელიეფი რთული და მრავალფეროვანია. ხეობებითა და მდინარეებით დასერილი. ნაკრძალის მიზანია მესამეული ხანის კოლხური ტიპის ფლორისა და ფაუნის დაცვა და შესწავლა. ტყის მცენარეულობა ვერტიკალური სარტყლების მიხედვით (ზღვის დონიდან 200 მ-იდან 1800-2000 მ-მდე) იცვლება. გავრცელებულია უმთავრესად წიფლის, წაბლის, სოჭისა და სუბალპური მეჩხერი ტყის ფორმაციები. ტყის ძირითადი ჯიშებია: წიფელი, სოჭი, ნაძვი, ცაცხვი, ნაკერჩხალი, იფანი, მუხა, მურყანი, უთხოვარი; ქვეტყეში იზრდება ბზა, წყავი, შქერი. ცხოველებიდან გვხვდება არჩვი, შველი, დათვი, გარეული ღორი, წავი, თეთრი და ყვითელგულა კვერნა, მგელი, მელა, ციყვი, მაჩვი, გარეული კატა. ფრინველებიდან: როჭო, შავი შაშვი, კოდალა და სხვა. მდინარეები მდიდარია კალმახით.

## იხილეთ აგრეთვე
* საქართველოს დაცული ტერიტორიები

## ლიტერატურა
კატეგორია:საქართველოს ნაკრძალები
გუმისთა

**გუმისთა** — მდინარე აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის სოხუმის მუნიციპალიტეტში. წარმოიქმნება მდინარეების აღმოსავლეთის გუმისთისა და დასავლეთის გუმისთის შეერთებით (ზღვის დონიდან 83 მ). ერთვის შავ ზღვას ქ. სოხუმის დასავლეთით. სიგრძე 12 კმ, აუზის ფართობი 576 კმ². 

საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმცირობა — ზაფხულსა და ზამთარში. საშუალო წლიური ხარჯი 30 მ³/წმ.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის მდინარეები
კატეგორია:შავ ზღვაში ჩამდინარე მდინარეები
გუმიშხა

**გუმიშხა** — მთა საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, გუდაუთის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს მდინარეების დასავლეთის გუმისთისა და ააფსთის წყალგამყოფ კლდოვან ქედზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 1804 მ. აგებულია ზედაცარცული კირქვებით. გუმიშხის კალთები შემოსილია რცხილისა და წიფლის ტყეებით, მწვერვალი — სუბალპური მდელო-ბუჩქნარით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის მთები
კატეგორია:აფხაზეთის კავკასიონის მთები
გუნდაური (მრავალმნიშვნელოვანი)

** გუნდაური** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* გუნდაური — სოფელი ქედის მუნიციპალიტეტში
* გუნდაური — სოფელი შუახევის მუნიციპალიტეტში
გუნდი (მრავალმნიშვნელოვანი)

**გუნდი** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* გუნდი — მომღერალ-მოცეკვავეთა ჯგუფი
* გუნდი — ჯარის ნაწილი
გუნდი (სამხედრო)

**გუნდი** (საშ. სპარს. გუნდ-ჯარი, ლაშქარი, არმია) — ძველ ქართლში ჯარის ნაწილი, სამხედრო ერთეული 6 ათასი მეომრის შემადგენლობით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საქართველოს სამხედრო ისტორია
გუმის მღვიმოვანი

**გუმის მღვიმოვანი** — კარსტული მღვიმე საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, სოხუმის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს მდინარე დასავლეთის გუმისთის ხეობის მარცხენა ფერდობზე, სოფელ გუმის მიდამოებში. გამომუშავებულია ზედაცარცულ კირქვებში. აერთიანებს სამ მშრალ მღვიმეს. ქვედა მღვიმის შესასვლელის აბსოლუტური სიმაღლეა ზღვის დონიდან 395 მ, შუა მღვიმის — 420 მ, ზედა მღვიმის — 435 მ; მღვიმეების სიგრძე შესაბამისად 90, 17 და 45 მ. მღვიმეები ერთმანეთს ვიწრო ნაპრალებით უკავშირდება. გუმის მღვიმოვანში არის კალციტის ნაირფეროვანი ნაღვენთი წარმონაქმნები. ქვედა მღვიმეში გვხვდება რამდენიმე კულტურული ფენა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის მღვიმეები
გურიანთა (მრავალმნიშვნელოვანი)

**გურიანთა** შეიძლება აღნიშნავდეს:

*გურიანთა — სოფელი ოზურგეთის მუნიციპალიტეტში
*გურიანთა — ნეოლითური ნამოსახლარი საქართველოში
გურამიშვილები

მინი|გურამიშვილების გერბი
**გურამიშვილები** — თავადური საგვარეულო კახეთში, ზედგენიძეების ერთ-ერთი განშტოება. დოკუმენტური ცნობები მათ შესახებ შემონახულია XVI საუკუნიდან, ამავე საუკუნის ბოლოსათვის გურამიშვილებმა შექმნეს სათავადო. 

XVIII საუკუნის დასასრულისათვის გურამიშვილების გვარი რამდენიმე განაყოფისაგან შედგებოდა. მათ მამულები უმთავრესად ავჭალის, საგურამოსა და წიწამურის მიდამოებში იყო. გურამიშვილების საგვარეულოდან გამოვიდა ქართული კულტურის არაერთი მოღვაწე, მ. შ. პოეტები დავით გურამიშვილი და მამუკა გურამიშვილი.

## ლიტერატურა
* 

კატეგორია:საქართველოს ფეოდალური საგვარეულოები
კატეგორია:გურამიშვილები
გურიანთა (ნამოსახლარი)

**გურიანთა** — ნეოლითური ნამოსახლარი სოფელ ციხისფერდში, მდინარე სკურდუმის მარჯვენა ნაპირას, ზღვის დონიდან 25 მ-ზე, გაითხარა 1963 (ხელმძღვანელი ნიკოლოზ ბერძენიშვილი). მოპოვებულია კაჟის, რიყის ქვისა და ობსიდიანისაგან დამზადებული საოჯახო, სამიწათმოქმედო, საბრძოლო და სანადირო იარაღი (საფხეკები, საჭრისები, დანები, სახვრეტები, ხელსაფქვავები, სანაყები, სახეხ-სასრესები, ცულები და სხვა). მრავლად იყო წარმოების ნარჩენები (ნუკლეუსები, ანატკეც-ანატეხები და სხვა), არათანახრად გამომწვარი თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები. ზოგი მათგანი შემკულია წიწვისებრი ორნამენტით. ნამოსახლარზე აღმოჩენილი მასალა ოდიშის, ანასეულისა და კინტრიშის არქეოლოგიური მონაპოვართა მსგავსია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
კატეგორია:ნეოლითის ხანის ძეგლები
გურია-ოსმალეთის შეთანხმება

**გურია-ოსმალეთის შეთანხმება** — გურიის სამთავროსა და ოსმალეთს შორის დადებული ხელშეკრულება. შეთანხმება დაიდო 1614 წლის 13 დეკემბერს ბათუმში.

ირან-ოსმალეთის საგარეო პოლიტიკური მდგომარეობის მკვეთრი გაუარესებით ისარგებლა გურიის მთავარმა მამია II გურიელმა და 1609 წელს ოსმალები აჭარიდან განდევდა. გურიის სამთავრო ოსმალეთთან საომარ მდგომარეობაში აღმოჩნდა. როგორც ჩანს, ამ ომში გურიის მოკავშირედ ოდიშის სამთავრო გამოდიოდა. 1612 წელს ირანთან ზავის დადების შემდეგ ოსმალეთმა დასავლეთ საქართველოს სანაპიროს ბლოკადა მოაწყო და ამ მხარეში მარილისა და სხვა პროდუქტების ზღვიდან შეტანა შეწყვიტა, ამან გურიის და ოდიშის მთავრები აიძულა ოსმალეთთან შერიგებაზე ეზრუნათ. 1614 წლის აგვისტოს დაიწყო  მოლაპარაკება ოსმალეთის ელჩ ომარ-ფაშასა და გურიელს შორის. 13 დეკემბერს ხელმოწერილი ხელშეკრულებით აღდგენილ იქნა ოსმალეთ-გურიის ომამდელი საზღვარი მდინარე ჭოროხზე, აჭარა კვლავ ოსმალეთმა დაიბრუნა და გურიელმა სულთნის სასარგებლოდ ყოველწლიური ხარკი იკისრა. 1615 წლის თებერვალში ხელშეკრულებას ხელი მოაწერა ოდიშის მთავარმაც. ორივე სამთავრო დამოუკიდებლობას ინარჩუნებდა საშინაო საქმეებში. გურიისა და ოსმალეთის შეთანხმებაში მონაწილეობდნენ კათოლიკე მისიონერები.

## ლიტერატურა
*
**სვანიძე მ.,* საქართველო-ოსმალეთის ურთიერთობის ისტორიიდან XVI-XVII სს., თბ., 1971;

კატეგორია:ოსმალეთის იმპერიის ხელშეკრულებები
კატეგორია:გურიის ისტორია
კატეგორია:XVII საუკუნის სამშვიდობო ხელშეკრულებები