შეერთებული შტატების საგარეო ინტერვენციები

[მინი|[აშშ-ის საზღვაო ქვეითთა კორპუსი|აშშ-ის საზღვაო ქვეითები აღმართავენ აშშ-ის დროშას ვერაკრუსში, მექსიკა „ბანანის ომების“ მიმდინარეობისას]]

**შეერთებული შტატების ინტერვენციები** აღნიშნავს აშშ-ის ხელისუფლებისა და მასთან დაკავშირებული ინსტიტუტების მიერ სხვა სახელმწიფოების პოლიტიკურ და უსაფრთხოების პროცესებზე ზემოქმედების სხვადასხვა ფორმას. ინტერვენცია შეიძლება განხორციელდეს დიპლომატიური ზეწოლითა და შეთანხმებებით, ეკონომიკური ბერკეტებით (მაგ., სანქციები, ფინანსური შეზღუდვები, ვალთან დაკავშირებული პოლიტიკა), ფარული ოპერაციებითა და უსაფრთხოების პარტნიორული მხარდაჭერით, ასევე — სამხედრო ძალის გამოყენებით ან მისი გამოყენების მუქარით. პრაქტიკაში ეს ინსტრუმენტები ხშირად ერთმანეთთანაა გადაჯაჭვული და ერთსა და იმავე კრიზისში შეიძლება ერთდროულად არსებობდეს პოლიტიკური, ეკონომიკური და სამხედრო კომპონენტები.

ინტერვენციების ერთი გაზომვადი ნაწილი სამხედრო ოპერაციებია. აკადემიური მონაცემთა ბაზა *Military Intervention Project* აშშ-ის სამხედრო ინტერვენციებს 1776–2019 წლებში აღწერს და მათ რაოდენობას „თითქმის 400“-ად აფასებს. აღნიშნული ტენდენციები ხშირად განიხილება უფრო ფართო ჩარევების კონტექსტში, სადაც მიზნები და არგუმენტები ეპოქების მიხედვით იცვლებოდა და მოიცავდა მოქალაქეთა და დიპლომატიური პერსონალის დაცვას, საზღვაო კომუნიკაციების/სავაჭრო გზების უსაფრთხოებას, რეგიონულ გავლენას, მოკავშირეთა მხარდაჭერას, რეჟიმის ცვლილების მხარდაჭერის საკითხს, „ერის მშენებლობის“ პოლიტიკას და საერთაშორისო წესრიგთან დაკავშირებულ განმარტებებს.

აშშ-ში ინტერვენციების პრაქტიკა მუდმივი პოლიტიკური და აკადემიური დებატების საგანია. დისკუსიაში ხშირად გამოიკვეთება ორი ფართო მიდგომა: *ინტერვენციონიზმი*, რომელიც აქტიურ ჩართულობას ეროვნულ ინტერესებთან და უსაფრთხოებასთან აკავშირებს, და *იზოლაციონიზმი*, რომელიც უპირატესობას ანიჭებს შიდა საკითხებზე კონცენტრირებასა და გარე კონფლიქტებში მინიმალურ მონაწილეობას.

ისტორიულად, ინტერვენციების დინამიკა იცვლებოდა საერთაშორისო სისტემისა და აშშ-ის სტრატეგიული პრიორიტეტების ტრანსფორმაციასთან ერთად. მე-19 საუკუნეში დასავლეთ ნახევარსფეროში ევროპული ჩარევის შეზღუდვის ერთ-ერთ პოლიტიკურ ჩარჩოდ ხშირად მოიხსენიება მონროს დოქტრინა. მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ აშშ-ის პოლიტიკის ცენტრალურ ხაზად ჩამოყალიბდა შეკავების პოლიტიკა და დაიწყო ცივი ომი, რომლის პირობებში გამოიყენებოდა როგორც ღია სამხედრო ჩართულობა, ისე ფარული ოპერაციები და პარტნიორების მხარდაჭერა საბჭოთა გავლენის შესაკავებლად.

1991 წლის შემდეგ აშშ-ის გლობალური როლი ხშირად აღიწერება ერთპოლუსიანი სისტემის კონტექსტში, ხოლო 2001 წლის 11 სექტემბრის ტერაქტების შემდეგ გაძლიერდა „ომი ტერორიზმის წინააღმდეგ“, რამაც განსაზღვრა სამხედრო და უსაფრთხოების პოლიტიკის მნიშვნელოვანი ნაწილი, მათ შორის ოპერაციები ავღანეთში და ერაყში. 2010-იანი წლებიდან აშშ-ის სტრატეგიულ დოკუმენტებში მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია ინდო-წყნარი ოკეანის მიმართულებით პრიორიტეტების გადანაწილებას („აზიისკენ გადახრა“) და ჩინეთთან სტრატეგიული კონკურენციის თემას.

## პოსტკოლონიალური პერიოდი (1776–1898) 
[მინი|ამერიკელმა [ცამეტი კოლონია|კოლონიურმა ძალებმა დაარბიეს ნასაუ რევოლუციური ომის დროს (1776).]]
დამოუკიდებლობის შემდეგ, შეერთებული შტატების საგარეო ქმედებები თავდაპირველად ორი მიმართულებით ვითარდებოდა: (ა) საზღვაო ვაჭრობისა და ნეიტრალური გემების უსაფრთხოების დაცვა ატლანტიკსა და ხმელთაშუა ზღვაში; (ბ) დასავლეთ ნახევარსფეროში სტაბილური პოზიციების ჩამოყალიბება, სადაც მიმდინარეობდა კოლონიალური იმპერიების დასუსტება და ახალი სახელმწიფოების წარმოშობა. XIX საუკუნის განმავლობაში ამ პრაქტიკას დაემატა კონტინენტური გაფართოება, ხოლო საუკუნის მეორე ნახევრიდან — წყნარი ოკეანის მიმართულებით სავაჭრო-დიპლომატიური გახსნის მცდელობები და საზღვაო ძალის მოდერნიზაცია. ამ პროცესს ისტორიოგრაფიაში ხშირად უკავშირებენ როგორც ექსპანსიის იდეოლოგიურ არგუმენტებს (მაგ., „ბედისწერის მანიფესტი“), ისე ეკონომიკურ და სტრატეგიულ გათვლებს — ბაზრებზე წვდომას, საკვანძო პორტებსა და საზღვაო კომუნიკაციების უსაფრთხოებას.

### ადრეული საგარეო კონფლიქტები და საზღვაო უსაფრთხოება (1798–1815) 
1798–1800 წლებში აშშ ჩაერთო ე.წ. „კვაზი-ომში“ (*Quasi-War*) — საფრანგეთთან წარმოებულ გამოუცხადებელ საზღვაო დაპირისპირებაში, რომელიც გაძლიერდა 1797–1798 წლების დიპლომატიური კრიზისის (*XYZ Affair*) შემდეგ. კონფლიქტი ძირითადად კარიბის აუზში მიმდინარეობდა და მოიცავდა სავაჭრო გემების დაკავებასა და საზღვაო შეტაკებებს; იგი დასრულდა 1800 წლის კონვენციით (*Convention of 1800*/*Treaty of Mortefontaine*), რომელმაც აშშ-სა და საფრანგეთს შორის მშვიდობა აღადგინა.

XIX საუკუნის დასაწყისში საზღვაო უსაფრთხოების თემა კიდევ უფრო გამოკვეთა „ბარბაროსულ სახელმწიფოებთან“ (ტრიპოლი, ალჟირი, ტუნისი და სხვ.) დაპირისპირებამ. „ბარბაროსული ომები“ (1801–1805; 1815–1816) უკავშირდებოდა ხმელთაშუა ზღვაში სავაჭრო გემებზე თავდასხმებსა და ტყვეთა გამოსასყიდის/ხარკის პრაქტიკას და აშშ-ის მცდელობას, განემტკიცებინა საკუთარი პოზიცია როგორც დამოუკიდებელ საზღვაო ძალას.

პირველი ომის ერთ-ერთ ცნობილ ეპიზოდად მოიხსენიება 1805 წლის დერნას ბრძოლა (დღევანდელი ლიბია), რომელიც საზღვაო ქვეითთა კორპუსის ტრადიციაში ასოცირდება ფრაზასთან „*To the shores of Tripoli*“ („ტრიპოლის ნაპირებამდე“).

[მინი|1805 წლის [დერნას ბრძოლა — აშშ-ის ადრეული საზღვარგარეთული ოპერაციების ერთ-ერთი ცნობადი ეპიზოდი.]]
საზღვაო ქვეითთა ჰიმნის სტრიქონი „*From the Halls of Montezuma / To the shores of Tripoli*“ ორ ისტორიულ ეპიზოდს აერთიანებს: „Tripoli“ უკავშირდება ბარბაროსულ ომებსა და დერნას ოპერაციას, ხოლო „Montezuma“ — ამერიკა-მექსიკის ომის დროს 1847 წლის ჩაპულტეპეკის ბრძოლას (მეხიკოს კამპანია), სადაც საზღვაო ქვეითები მონაწილეობდნენ ჩაპულტეპეკის ციხესიმაგრის შტურმში.

1812–1815 წლებში 1812 წლის ომმა საზღვაო კონფლიქტების თემას ახალი მასშტაბი მისცა: ერთ-ერთ ცენტრალურ საკითხად რჩებოდა ნეიტრალური ვაჭრობის შეზღუდვა და ბრიტანეთის მიერ ამერიკელი მეზღვაურების იძულებითი გაწვევა (*impressment*), რაც აშშ-ში განიხილებოდა როგორც სუვერენიტეტისა და საზღვაო უფლებების დარღვევა.

### დასავლეთ ნახევარსფერო: დამოუკიდებლობის ტალღა და მონროს დოქტრინა (1810-იანი წლები–1840-იანი წლები) 
მინი|მარჯვნივ|კარიკატურა, რომელიც ასახავს აშშ-ის გავლენისა და დასავლეთ ნახევარსფეროს მიმართ პოლიტიკის იდეას (მონროს დოქტრინის კონტექსტში).
XIX საუკუნის პირველ ნახევარში აშშ-ის საგარეო პოლიტიკის ძირითადი გეოგრაფიული სივრცე დასავლეთ ნახევარსფერო იყო, სადაც 1810–1822 წლებში ლათინური ამერიკის მრავალმა კოლონიამ დამოუკიდებლობა გამოაცხადა და რეგიონში ახალი რესპუბლიკების ფორმირება დაიწყო. აშშ თავდაპირველად ფრთხილობდა ღია ჩართულობას, თუმცა 1822 წლიდან დაიწყო ზოგიერთი ახალი სახელმწიფოს დიპლომატიური აღიარება (მაგალითად, მექსიკის აღიარება 1822 წლის 12 დეკემბერს). პარალელურად, რეგიონული საზღვრებისა და უსაფრთხოების საკითხებმა (მათ შორის ფლორიდასთან დაკავშირებულმა დავებმა) გამოიწვია შეთანხმებებით პოზიციების გამყარების მცდელობებიც, რასაც უკავშირებენ 1819 წლის ადამს–ონისის (Adams–Onís) ხელშეკრულებასა და ფლორიდის აშშ-ის შემადგენლობაში გადასვლას.

1823 წელს გამოცხადებული მონროს დოქტრინა ამ პროცესების ფონზე ჩამოყალიბდა როგორც დიპლომატიური განცხადება, რომელიც ევროპული ძალების მიმართ აფრთხილებდა, არ ჩარეულიყვნენ ახლად დამოუკიდებელი ლათინურამერიკული სახელმწიფოების საქმეებში და არ ეცადათ დასავლეთ ნახევარსფეროში ახალი კოლონიზაცია. დოქტრინის მთავარ იდეებად ხშირად სახელდება ამერიკასა და ევროპის „სფერული გამიჯვნა“, „არაკოლონიზაცია“ და „არაინტერვენცია“, რაც შემდგომში რეგიონში აშშ-ის განსაკუთრებული ინტერესების ერთ-ერთ პოლიტიკურ ჩარჩოდ იქცა.

### აფრიკული ინიციატივა: ლიბერიის დაარსება 
ამავე ეპოქაში, აშშ-ის საგარეო აქტივობის ერთ-ერთ უნიკალურ გამოვლინებად იქცა ლიბერიის კოლონიზაციის პროექტი. ეს ინიციატივა პირდაპირ უკავშირდებოდა შეერთებულ შტატებში მიმდინარე მწვავე დებატებს მონობისა და რასობრივი პოლიტიკის შესახებ. 1816 წელს დაფუძნებულმა „ამერიკული კოლონიზაციის საზოგადოებამ“ (American Colonization Society, ACS) მიზნად დაისახა აშშ-ში მცხოვრები თავისუფალი შავკანიანი მოსახლეობის დასავლეთ აფრიკაში გადასახლება.

პროცესი რთულად წარიმართა: 1820 წელს გაგზავნილმა პირველმა ჯგუფმა დროებითი თავშესაფარი შერბოს კუნძულზე (დღევანდელი სიერა-ლეონეს მახლობლად) იპოვა, თუმცა მალარიამ და ტროპიკულმა დაავადებებმა ექსპედიციის წევრთა დიდი ნაწილი იმსხვერპლა. 1821 წელს მუდმივი დასახლების ადგილის შერჩევაში აქტიურად ჩაერთო აშშ-ის სამხედრო-საზღვაო ფლოტი. ადგილობრივ ტომებთან დაძაბული ურთიერთობისა და უსაფრთხოების პრობლემების მიუხედავად, კოლონიამ განვითარება შეძლო. აშშ-ის მთავრობის ფარული თუ ღია მხარდაჭერის ნიშნად, 1824 წელს დასახლებას ოფიციალურად ეწოდა „ლიბერია“ (თავისუფლების მიწა), ხოლო დედაქალაქს — მონროვია, მოქმედი პრეზიდენტის, ჯეიმზ მონროს პატივსაცემად.

საბოლოოდ, 1847 წელს ლიბერიამ დამოუკიდებლობა გამოაცხადა და სუვერენულ რესპუბლიკად ჩამოყალიბდა. ეს ნაბიჯი აუცილებელი გახდა, რათა ახალ სახელმწიფოს ჰქონოდა საკუთარი სამართლებრივი სისტემა, დაერეგულირებინა ვაჭრობა და სრულფასოვანი მონაწილეობა მიეღო საერთაშორისო ურთიერთობებში, აღარ ყოფილიყო რა დამოკიდებული კერძო ორგანიზაციაზე (ACS).

სიტუაცია მას შემდეგ დაიძაბა, რაც პრეზიდენტმა ჯეიმზ პოლკმა 1845 წლის ივლისში გენერალ ზაქარი ტეილორს სადავო ზონაში (მდინარეებს შორის) ჯარის შეყვანა დაავალა. პარალელურად, პოლკმა დიპლომატიური გზაც სცადა და მეხიკოში კონგრესმენი ჯონ სლაიდელი გაგზავნა. სლაიდელს ევალებოდა არა მხოლოდ საზღვრის შეთანხმება, არამედ ახალი მექსიკისა და კალიფორნიის ტერიტორიების შესყიდვაც. მას შემდეგ, რაც მექსიკის მთავრობამ სლაიდელთან მოლაპარაკებაზე უარი განაცხადა, ხოლო სადავო ტერიტორიაზე სამხედრო შეტაკებები მოხდა, პოლკმა ეს ფაქტები „ამერიკულ მიწაზე ამერიკული სისხლის დაღვრად“ შეაფასა. 1846 წლის 13 მაისს აშშ-მა მექსიკას ომი ოფიციალურად გამოუცხადა.

 ოკუპაცია 1847 წელს. აშშ-ის დროშა ფრიალებს ეროვნული სასახლის (მექსიკის მთავრობის რეზიდენციის) თავზე. მხატვარი: კარლ ნებელი.]]
ომი აშშ-ის სრული სამხედრო უპირატესობით წარიმართა და 1847 წლის სექტემბერში ამერიკული ძალების მიერ დედაქალაქის, მეხიკოს აღებით დასრულდა. 1848 წლის 2 თებერვალს გაფორმდა გვადალუპე-იდალგოს ზავი, რომელმაც რადიკალურად შეცვალა ჩრდილოეთ ამერიკის რუკა:

* **ტერიტორიული დათმობა:** მექსიკამ აშშ-ს გადასცა დაახლოებით 525,000 კვადრატული მილი (თავისი ტერიტორიის 55%), რაც მოიცავს დღევანდელ კალიფორნიას, ნევადას, იუტას, ნიუ-მექსოკოს, ასევე არიზონისა და კოლორადოს დიდ ნაწილს.
* **საზღვრის აღიარება:** მექსიკამ უარი თქვა პრეტენზიებზე ტეხასთან მიმართებით და საზღვრად მდინარე რიო-გრანდე აღიარა.
* **ფინანსური კომპენსაცია:** სანაცვლოდ, აშშ-მა მექსიკას 15 მილიონი დოლარი გადაუხადა და იკისრა ვალდებულება, დაეფარა მექსიკის მთავრობის ვალი ამერიკელი მოქალაქეების მიმართ (დაახლოებით 3.25 მილიონი დოლარი).

საგარეო ტრიუმფმა ქვეყნის შიგნით მწვავე პოლიტიკური კრიზისი გამოიწვია. მთავარი კითხვა მდგომარეობდა შემდეგში: უნდა გავრცელებულიყო თუ არა მონობა ახლად შეერთებულ ტერიტორიებზე? ამ დებატების სიმბოლოდ იქცა 1846 წელს კონგრესმენ დევიდ უილმოტის მიერ წარდგენილი საკანონმდებლო შესწორება (ე.წ. *Wilmot Proviso*), რომელიც მექსიკისგან მიღებულ მიწებზე მონობის აკრძალვას ითვალისწინებდა. მიუხედავად იმისა, რომ ინიციატივა კანონად არ ქცეულა, მან საფუძველი ჩაუყარა სექციურ დაპირისპირებას ჩრდილოეთსა და სამხრეთს შორის, რაც საბოლოოდ სამოქალაქო ომში გადაიზარდა.

### წყნარი ოკეანის მიმართულება: იაპონიის „გახსნა“ და კორეის ექსპედიცია (1853–1871) 
XIX საუკუნის შუა პერიოდში აშშ-ის ინტერესები წყნარი ოკეანის მიმართულებით გაძლიერდა. სახელმწიფო დეპარტამენტის ისტორიული მიმოხილვების მიხედვით, ეს პროცესი უკავშირდებოდა აზიასთან (მათ შორის ჩინეთთან) კომერციული კავშირების გაფართოების მოლოდინს, ტრანსწყნაროკეანური მარშრუტების განვითარებას და შორ მანძილზე მოქმედი ფლოტისთვის შუალედური პორტებისა და მომარაგების პუნქტების საჭიროებას.

ამ კონტექსტში 1853 წელს კომოდორი მეთიუ პერი იაპონიაში ჩავიდა და შოგუნატის ხელისუფლებას აშშ-ის პრეზიდენტის წერილი გადასცა, ხოლო 1854 წელს დაბრუნდა პასუხის მისაღებად. 1854 წლის 31 მარტს მხარეებმა ხელი მოაწერეს კანაგავას კონვენციას (*Treaty/Convention of Kanagawa*), რომელმაც აშშ-ის ხომალდებისთვის გახსნა ორი პორტი — შიმოდა და ჰაკოდატე — მომარაგებისა და დახმარების მისაღებად; შეთანხმება ასევე ითვალისწინებდა იაპონიაში აშშ-ის კონსულის დანიშვნის შესაძლებლობას და ნაპირზე გამორიყული/დაზიანებული ამერიკელი მეზღვაურების უსაფრთხოებას. წყაროებში ცალკე ხაზგასმულია, რომ კონვენცია სრულმასშტაბიან სავაჭრო რეჟიმს ჯერ არ ამყარებდა (ვაჭრობის დებულებები მოგვიანებით ჩამოყალიბდა), თუმცა იგი იაპონიასთან ოფიციალური ურთიერთობების დაწყების ერთ-ერთ საწყის შეთანხმებად ითვლება.

thumb|გენერლის დროშა (სუჯაგი), რომელიც ამერიკელმა სამხედროებმა 1871 წლის კორეული ექსპედიციის დროს ალაფად აიღეს (კორეას 2007 წელს დაუბრუნდა).
იაპონიის წარმატების შემდეგ, აშშ-მა მსგავსი სცენარის განმეორება კორეაშიც სცადა. 1871 წელს გაიგზავნა სამხედრო-დიპლომატიური მისია (კორეულ წყაროებში ცნობილი როგორც „შინმიანიო“). ექსპედიციის მიზანი იყო სავაჭრო ურთიერთობების დამყარება და 1866 წელს სავაჭრო გემ *General Sherman*-ის განადგურების გარემოებების გამოძიება (ხომალდი მდინარე ტედონგზე განადგურდა, ეკიპაჟი კი დაიღუპა).

მას შემდეგ, რაც სანაპირო დაცვამ ამერიკულ გემებს ცეცხლი გაუხსნა, ექსპედიცია სამხედრო დაპირისპირებაში გადაიზარდა. ამერიკულმა დესანტმა აიღო განგხვის კუნძულის ფორტები. სასტიკი ბრძოლის შედეგად, ამერიკელებმა ალაფად ჩაიგდეს კორეელი გენერლის დროშა (სუჯაგი), რაც მათი ტაქტიკური სამხედრო გამარჯვების სიმბოლოდ იქცა. მიუხედავად ამისა, კორეის მთავრობამ კატეგორიული უარი განაცხადა მოლაპარაკებებზე. საბოლოოდ, ექსპედიცია დიპლომატიური მარცხით დასრულდა და კორეამ იზოლაციონისტური კურსი კიდევ რამდენიმე წლით შეინარჩუნა.

### ინდუსტრიული ზრდა და ომის წინაპირობები (1880–1898) 
[thumb|კრეისერი „მეინი“ ([USS Maine (ACR-1)|USS Maine) შედის ჰავანის ნავსადგურში, 1898 წლის იანვარი.]]
XIX საუკუნის მიწურულს აშშ-ის საგარეო პოლიტიკამ ფუნდამენტური ტრანსფორმაცია განიცადა. ქვეყნის ინდუსტრიულმა ზრდამ და ალფრედ თაიერ მაჰანის თეორიებმა „ზღვაზე ბატონობის“ შესახებ, ვაშინგტონს „ფოლადის ფლოტის“ (*Steel Navy*) მშენებლობისკენ უბიძგა. მოდერნიზებული სამხედრო ძალის პირველი სერიოზული გამოცდა კარიბის აუზში დადგა, სადაც კუბაში მიმდინარე ანტიესპანური აჯანყება და ესპანეთის კოლონიური ადმინისტრაციის სისასტიკე (ე.წ. „რეკონცენტრაციის“ პოლიტიკა) საფრთხეს უქმნიდა ამერიკულ ეკონომიკურ ინტერესებს.

ვითარება კრიტიკულ ზღვარს 1898 წლის 15 თებერვალს მიუახლოვდა, როდესაც ჰავანის ნავსადგურში, გაურკვეველ ვითარებაში, აფეთქდა და ჩაიძირა ამერიკული კრეისერი „მეინი“ (USS Maine). ამ ინციდენტმა, რომელიც „ყვითელმა პრესამ“ მყისიერად ესპანეთს დააბრალა, ამერიკულ საზოგადოებაში საომარი განწყობები გააღვივა. 1898 წლის აპრილში კონგრესმა ოფიციალურად აღიარა კუბის დამოუკიდებლობა, მოითხოვა კუნძულიდან ესპანეთის ჯარების გაყვანა და ომი გამოაცხადა.

### ესპანეთ-ამერიკის ომი (1898) 
[thumb|ამერიკული ჯარები კუბაში, [სანტიაგო-დე-კუბა|სანტიაგოს კამპანიის დროს (1898).]]

1898 წლის აპრილიდან აგვისტომდე მიმდინარე **ესპანეთ-ამერიკის ომი** იყო ამერიკის შეერთებულ შტატებსა და ესპანეთის იმპერიას შორის სამხედრო-პოლიტიკური დაპირისპირება, რომელმაც დააჩქარა ესპანეთის კოლონიური სისტემის რღვევა დასავლეთ ნახევარსფეროში და აშშ-ის მონაწილეობა გააფართოვა საზღვარგარეთულ კრიზისებში, განსაკუთრებით კარიბის აუზსა და წყნარ ოკეანეში. ომი განვითარდა კუბაში დამოუკიდებლობისთვის მიმდინარე კონფლიქტის, ჰუმანიტარული კრიზისის შესახებ გავრცელებული ცნობების (მათ შორის ე.წ. „რეკონცენტრაციის პოლიტიკის“ კონტექსტში) და აშშ-ის მზარდი პოლიტიკური/სტრატეგიული ინტერესების ფონზე.

დაძაბულობა განსაკუთრებით გამწვავდა 1898 წლის 15 თებერვალს, როდესაც ჰავანის ნავსადგურში აფეთქდა და ჩაიძირა ამერიკული სამხედრო ხომალდი *USS Maine*. აფეთქების მიზეზი მაშინაც და შემდგომშიც დისკუსიის საგნად რჩებოდა, თუმცა მოვლენამ ამერიკულ საზოგადოებრივ აზრზე ძლიერი გავლენა მოახდინა, რასაც თან ახლდა ე.წ. „ყვითელი ჟურნალისტიკის“ აქტიური კამპანიებიც. 1898 წლის აპრილში ომი ოფიციალურად დაიწყო; კონგრესის რეზოლუციაში (ე.წ. ტელერის შესწორება) ასევე ჩაიწერა პოზიცია, რომ აშშ კუბის ანექსიას არ ისახავდა მიზნად.

#### წყნარი ოკეანის თეატრი: მანილა და გუამი 
[thumb|[მანილის ყურის ბრძოლა — წინა პლანზეა აშშ-ის ფლაგმანი USS *Olympia*.]]
საბრძოლო მოქმედებები კარიბის აუზთან ერთად აქტიურად მიმდინარეობდა წყნარ ოკეანეშიც, სადაც აშშ-ის ერთ-ერთ მიზნად ესპანეთის აზიური სამფლობელოების სამხედრო განეიტრალება და სტრატეგიული პოზიციების მოპოვება სახელდება.

* **გუამის დაკავება (1898 წლის 20 ივნისი):** ფილიპინების კამპანიის პარალელურად, კრეისერმა *USS Charleston*-მა კაპიტან ჰენრი გლასის მეთაურობით განახორციელა ოპერაცია კუნძულ გუამზე. ისტორიოგრაფიაში აღწერილია, რომ კუნძულის გარნიზონი ინფორმაციულად მოუმზადებელი აღმოჩნდა ომის დაწყებისთვის და საბოლოოდ გუამი პრაქტიკულად უბრძოლველად გადავიდა აშშ-ის კონტროლქვეშ, რაც წყნარ ოკეანეში დამატებით სტრატეგიულ დასაყრდენს ქმნიდა.

#### კარიბის ზღვის თეატრი: კუბა და პუერტო-რიკო 
[thumb|„[Rough Riders|უხეში მხედრების“ იერიში სან-ხუანის ბორცვზე.]]
კარიბის ზღვის თეატრში აშშ-ის ძირითადი ამოცანები იყო კუბაზე ესპანური გარნიზონების დასუსტება, სანტიაგოს რაიონში ესპანური საზღვაო ძალების განეიტრალება და პარალელურად პუერტო-რიკოზე ოპერაციების გახსნა.

* **გუანტანამოს ოპერაცია (1898 წლის 10 ივნისი):** კუბის კამპანიის ფარგლებში აშშ-ის საზღვაო ქვეითები გუანტანამოს ყურეში გადასხდნენ, რაც ამერიკულ წყაროებში კუნძულზე შემდგომი მოქმედებების ერთ-ერთ საწყის ეპიზოდად არის აღწერილი.

* **სანტიაგოს კამპანია (1898 წლის ივნისი–ივლისი):** ძირითადი სახმელეთო ოპერაცია განვითარდა სანტიაგოს მიმართულებით: ამერიკული კონტინგენტი 1898 წლის 22 ივნისს გადასხდა (ძირითადად დაიკირისა და სიბონიეს მიდამოებში) და დაიწყო ქალაქისკენ წინსვლა. 1 ივლისს მოხდა ბრძოლები ელ-კანეიში და სან-ხუანის ბორცვებზე, რომლებიც კამპანიის ერთ-ერთ გადამწყვეტ ეპიზოდებად მიიჩნევა; მათში მონაწილეობდნენ როგორც რეგულარული ქვედანაყოფები, ისე მოხალისეთა ნაწილები (მათ შორის „Rough Riders“). 17 ივლისს ქალაქი სანტიაგო დანებდა, რაც პრაქტიკულად განაპირობებდა კუბაზე კამპანიის დასრულებას.

### ომის დასრულება: ცეცხლის შეწყვეტა და პარიზის ზავი (1898–1899) 
[thumb|ჟიულ კამბონი (საფრანგეთის ელჩი, რომელიც ესპანეთს წარმოადგენდა) ხელს აწერს [პარიზის ზავი (1898)|პარიზის ზავის რატიფიკაციას.]]
1898 წლის 12 აგვისტოს ვაშინგტონში გაფორმდა ე.წ. მშვიდობის პროტოკოლი, რომელმაც ცეცხლის შეწყვეტის სამართლებრივი ჩარჩო შექმნა და მოლაპარაკებები პარიზში გადაიტანა. 1898 წლის 10 დეკემბერს გაფორმებულმა პარიზის ზავმა საბოლოოდ დააფიქსირა ომის დასრულება და მოიტანა მნიშვნელოვანი ტერიტორიული ცვლილებები:
* ესპანეთმა უარი თქვა კუბის სუვერენიტეტზე;
* აშშ-ს გადაეცა პუერტო-რიკო და გუამი;
* აშშ-მ მიიღო ფილიპინები (სანაცვლოდ ესპანეთს გადაუხადა 20 მილიონი დოლარი).

წყნარ ოკეანეში, პარიზის ზავის შემდეგ, აშშ-ისა და ფილიპინელი ძალების ურთიერთობა სწრაფად გადაიზარდა შეიარაღებულ კონფლიქტში — ამერიკა-ფილიპინების ომში (1899–1902), რომელიც აშშ-ის მიერ ფილიპინებზე კონტროლის დამკვიდრების პროცესთან იყო დაკავშირებული.

ესპანეთ-ამერიკის ომის შედეგებმა აშშ-ის საგარეო პოლიტიკა მნიშვნელოვნად გადააწყო: კარიბისა და წყნარი ოკეანის აუზებში ახალი საყრდენების გაჩენამ და ოკეანისგაღმა პასუხისმგებლობების ზრდამ ქვეყნის ჩართულობა საერთაშორისო პოლიტიკაში გააფართოვა. ამ ცვლილებებმა, ერთ მხრივ, განამტკიცა აშშ-ის ინტერესები დასავლეთ ნახევარსფეროში, ხოლო მეორე მხრივ — შექმნა წინაპირობები უფრო აქტიური მონაწილეობისთვის გლობალურ საკითხებში XX საუკუნის დასაწყისში.

### აღმოსავლეთ აზია: „ღია კარის“ პოლიტიკა და ბოქსერთა აჯანყება (1899–1901) 
[thumb|აშშ-ის [აშშ-ის მე-14 ქვეითი პოლკი|მე-14 ქვეითი პოლკი ჩინეთში, ბოქსერთა აჯანყების დროს.]]

XIX საუკუნის ბოლოს, როდესაც ჩინეთში ევროპული იმპერიები და იაპონია ცდილობდნენ გავლენის „სფეროების“ გამყარებას, აშშ დაინტერესდა ჩინური ბაზრის შენარჩუნებითა და იმგვარი წესრიგის დამკვიდრებით, რომელიც ერთ სახელმწიფოს არ მისცემდა მონოპოლიურ უპირატესობას. ამ კონტექსტში სახელმწიფო მდივანმა ჯონ ჰეიმ 1899–1900 წლებში წამოსწია ე.წ. „ღია კარის“ პრინციპი (*Open Door Policy*) — დიპლომატიური მიდგომა, რომელიც გულისხმობდა ჩინეთში სავაჭრო შესაძლებლობებზე თანაბარ წვდომას და ჩინეთის ტერიტორიული/ადმინისტრაციული მთლიანობის პატივისცემას.

„ღია კარის“ კონცეფცია მალევე შეეჯახა ჩინეთში ანტიუცხოური ძალადობის ესკალაციას. 1900–1901 წლებში აშშ შეუერთდა საერთაშორისო ძალებს ჩინეთში ბოქსერთა აჯანყების ჩასახშობად და უცხოელთა/დიპლომატიური წარმომადგენლობების დაცვის უზრუნველსაყოფად. ამერიკული ჩართულობა ხშირად მოიხსენიება როგორც აშშ-ის ადრეული „კოალიციური“ სამხედრო ოპერაციების ერთ-ერთი გამოკვეთილი მაგალითი აზიაში, სადაც პოლიტიკური მიზნები (დიპლომატიური წარმომადგენლობების დაცვა და სავაჭრო ინტერესების მხარდაჭერა) შეერთდა სამხედრო ლოგიკასთან.

### კარიბის აუზი და ცენტრალური ამერიკა: დოქტრინები, პანამა და ჩარევების ზრდა (1901–1914) 
thumb|პოლიტიკური კარიკატურა აშშ-ის გაზრდილი გავლენის შესახებ დასავლეთ ნახევარსფეროში.
[thumb|რუკა, რომელიც ასოცირდება [თეოდორ რუზველტი|თეოდორ რუზველტის „დიდი ჯოხის“ მიდგომასთან კარიბის აუზსა და ცენტრალურ ამერიკაში.]]

XX საუკუნის დასაწყისში აშშ-ის პოლიტიკა დასავლეთ ნახევარსფეროში უფრო მეტად დაუკავშირდა იმ არგუმენტს, რომ რეგიონის ფინანსური კრიზისები და პოლიტიკური არასტაბილურობა ქმნიდა ევროპული ჩარევის (მაგ., ვალების ამოღების მიზნით ძალის გამოყენების) რისკს. ამ გარემოში პრეზიდენტმა თეოდორ რუზველტმა 1904 წელს ჩამოაყალიბა ე.წ. „რუზველტის კოროლარი“ მონროს დოქტრინის მიმართ — ინტერპრეტაცია, რომელიც აშშ-ს რეგიონში „საერთაშორისო პოლიციური ძალის“ ფუნქციას უკავშირებდა და პრაქტიკაში ზრდიდა ჩარევის ლეგიტიმაციის შესაძლებლობებს.

#### პანამა და არხის მშენებლობა (1903–1914) 
პანამის მიმართულება საკვანძო გახდა ტრანსოკეანური ლოგისტიკისა და საზღვაო სტრატეგიისთვის: ატლანტიკასა და წყნარ ოკეანეს შორის მოკლე საზღვაო კავშირის შექმნა მნიშვნელოვნად ამცირებდა დროით/საფინანსო დანახარჯებს და ზრდიდა ფლოტის ოპერატიულ მოქნილობას. 1903 წელს აშშ-ისა და კოლუმბიის მოლაპარაკებები არხის ზონის სტატუსზე ჩიხში შევიდა, რის შემდეგაც პანამაში დამოუკიდებლობის გამოცხადების პროცესს აშშ-ის პოლიტიკური და სამხედრო ფაქტორი ახლდა. ამერიკული ხომალდების ყოფნა პანამის სანაპიროსთან (მდგომარეობის ესკალაციისას) კოლუმბიური ძალების გადაადგილებას ზღუდავდა, პარალელურად კი აშშ-მ სწრაფად აღიარა ახალი ხელისუფლება და დაიწყო ხელშეკრულებრივი მოწესრიგება.

მალევე გაფორმდა შეთანხმება, რომელმაც აშშ-ს მისცა Canal Zone-ზე ფართო უფლებები და არხის მშენებლობის პრაქტიკული შესაძლებლობა. არხის დასრულება და გახსნა 1914 წელს (პირველი მსოფლიო ომის დაწყების იმავე წელს) დასავლეთ ნახევარსფეროში აშშ-ის სტრატეგიულ პოზიციებს კიდევ უფრო ამყარებდა და კარიბის აუზსა და წყნარ ოკეანეს ერთიან ოპერატიულ სივრცედ აქცევდა.

#### ინტერვენციების ზრდა და „ბანანის ომების“ კონტექსტი 
ეკონომიკური ბერკეტების პარალელურად, 1900-იანი წლებიდან 1910-იანებში გაძლიერდა აშშ-ის სამხედრო ჩართულობაც კარიბის აუზსა და ცენტრალურ ამერიკაში — კრიზისებზე რეაგირების, მთავრობის სტაბილურობის/ვალების მომსახურების დაცვის, საზღვაო კომუნიკაციებისა და ამერიკული ინტერესების უსაფრთხოებასთან დაკავშირებული არგუმენტებით. ისტორიოგრაფიაში ამ მრავალწლიანი პრაქტიკის დიდი ნაწილი ერთიანდება „ბანანის ომების“ სახელით, სადაც აღწერილია როგორც მოკლევადიანი ოპერაციები, ისე ხანგრძლივი ყოფნის რეჟიმები და სამხედრო ადმინისტრირების ფორმები.

ამ ხაზის გაგრძელებად, უკვე პირველი მსოფლიო ომის პარალელურ პერიოდში, ხშირად მოიხსენიება აშშ-ის ხანგრძლივი ოკუპაციები ჰაიტიში (1915–1934) და დომინიკელთა რესპუბლიკაში (1916–1924), რომლებიც რეგიონში უსაფრთხოების, ფინანსური კონტროლისა და სახელმწიფო ინსტიტუტების მართვის საკითხებთან ერთად განიხილება.

### მექსიკა: ვერაკრუსი და საზღვრის კრიზისი (1914–1916) 
მექსიკის რევოლუციისა და რეგიონში ძალთა სწრაფი ცვლის პირობებში აშშ-ის პოლიტიკა განსაკუთრებით დაძაბული გახდა 1914 წელს. ამერიკულმა ძალებმა დროებით დაიკავეს ვერაკრუსი; ეს ნაბიჯი ისტორიოგრაფიაში ხშირად განიხილება როგორც ვუდრო უილსონის ადმინისტრაციის მცდელობა, ერთდროულად ეჩვენებინა ძალა, შეეზღუდა არასასურველი რეჟიმის (ამ ეპოქაში — ვიქტორიანო უერტას) რესურსებზე წვდომა და დაეცვა აშშ-ის მოქალაქეთა/საზღვაო ინტერესების უსაფრთხოება.

შემდგომში, 1916 წელს დაიწყო ე.წ. „სადამსჯელო ექსპედიცია“ (*Punitive Expedition*), როდესაც გენერალ ჯონ პერშინგის შენაერთები მექსიკის ჩრდილოეთში შევიდნენ პანჩო ვილიას დასაჭერად. ამ ოპერაციამ ვერ მოიტანა ვილიას დაკავება, თუმცა გაამწვავა აშშ–მექსიკის ურთიერთობების უსაფრთხოების განზომილება და აჩვენა, რამდენად რთული იყო საზღვრის კონტროლი რევოლუციური არასტაბილურობის პირობებში.

ამავე წლებში ევროპაში მიმდინარეობდა პირველი მსოფლიო ომი; დასავლეთ ნახევარსფეროში კრიზისებმა, პანამის არხის ფუნქციონირების დაწყებამ და საზღვაო კომუნიკაციების მნიშვნელობის ზრდამ აშშ-ის წინაშე მკაფიოდ წარმოაჩინა, რომ რეგიონული უსაფრთხოება და გლობალური ვაჭრობა ერთმანეთთან მჭიდროდ იყო გადაჯაჭვული, რაც უახლოეს პერიოდში საგარეო პოლიტიკის დღის წესრიგზე პირდაპირ აისახებოდა.

## პირველი მსოფლიო ომი (1914–1918) 
[thumb|[ამერიკის საექსპედიციო ძალები|ამერიკული საექსპედიციო ძალების (AEF) ჯარისკაცები ზეიმობენ ზავის გამოცხადებას, 1918 წლის 11 ნოემბერი.]]
1914 წელს ევროპაში დაწყებულ პირველ მსოფლიო ომს აშშ თავდაპირველად მკაცრი ნეიტრალიტეტით შეხვდა. პრეზიდენტი ვუდრო ვილსონი მოსახლეობას მოუწოდებდა, ყოფილიყვნენ „მიუკერძოებელნი აზრითაც და მოქმედებითაც“. თუმცა, კონფლიქტის გაჭიანურებამ, გერმანიის აგრესიულმა ქმედებებმა და „ანტანტის“ ქვეყნებთან (დიდი ბრიტანეთი და საფრანგეთი) მჭიდრო ეკონომიკურმა კავშირებმა ვაშინგტონის პოზიცია თანდათან შეცვალა.

### ნეიტრალიტეტიდან გლობალურ კონფლიქტამდე 
აშშ-ის ჩართვა ომში რამდენიმე გადამწყვეტმა ფაქტორმა განაპირობა. პირველ რიგში, ეს იყო გერმანიის იმპერიის მიერ გამოცხადებული „შეუზღუდავი წყალქვეშა ომი“ ბრიტანეთის წინააღმდეგ, რასაც 1915 წელს ლაინერ „ლუზიტანიას“ ჩაძირვა მოჰყვა. ინციდენტმა, რომელსაც 128 ამერიკელი ემსხვერპლა, საზოგადოებრივი აზრი მკვეთრად შეცვალა. ვითარება კრიტიკულ ზღვარს 1917 წლის იანვარში მიუახლოვდა, როდესაც ბრიტანულმა დაზვერვამ ჩაიგდო და გაშიფრა „ციმერმანის დეპეშა“. ამ საიდუმლო დოკუმენტით ბერლინი მექსიკას სთავაზობდა სამხედრო ალიანსს აშშ-ის წინააღმდეგ და დაკარგული ტერიტორიების (ტეხასი, არიზონა, ნიუ-მექსიკო) დაბრუნებას. ეროვნული უსაფრთხოებისთვის შექმნილი საფრთხის ფონზე, 1917 წლის 6 აპრილს აშშ-მა გერმანიას ომი გამოუცხადა.

### საბრძოლო მოქმედებები ევროპასა და რუსეთში 
[thumb|გენერალი [ჯონ პერშინგი (მარცხნივ) და ფრანგი მარშალი ფილიპ პეტენი.]]
აშშ-მა ევროპაში „ამერიკული საექსპედიციო ძალები“ (AEF) გაგზავნა გენერალ ჯონ პერშინგის მეთაურობით. პერშინგმა კატეგორიული უარი განაცხადა, ამერიკული დანაყოფები ფრანგული და ბრიტანული არმიების ცოცხალ ძალად დანაწევრებულიყო და შექმნა დამოუკიდებელი, ერთიანი სარდლობის მქონე არმია. 1918 წელს ამერიკულმა ძალებმა გადამწყვეტი როლი შეასრულეს დასავლეთის ფრონტზე: მათ ჯერ შეაჩერეს გერმანელთა უკანასკნელი მასიური შეტევა ბელოს ტყესა და შატო-ტიერთან, ხოლო შემოდგომაზე წამოიწყეს ფართომასშტაბიანი მიუზ-არგონის ოპერაცია. 1.2 მილიონი ამერიკელი ჯარისკაცის მონაწილეობით განხორციელებულმა იერიშმა გაარღვია გერმანული თავდაცვის ხაზი და ომის დასრულება დააჩქარა.

დასავლეთის ფრონტის პარალელურად, აშშ-ის სამხედრო მოქმედებები რუსეთის ტერიტორიაზეც გავრცელდა. მას შემდეგ, რაც რუსეთში ბოლშევიკური რევოლუცია მოხდა და ქვეყანა ომიდან გამოვიდა, აშშ ჩაერია რუსეთის სამოქალაქო ომში. ამერიკული საექსპედიციო კორპუსი („თეთრი დათვის ექსპედიცია“) ჩრდილოეთ რუსეთსა და ციმბირში გადასხდა. მათი მიზანი იყო ანტანტის სამხედრო მარაგების დაცვა და „თეთრი მოძრაობის“ მხარდაჭერა ბოლშევიკების (წითელი არმიის) წინააღმდეგ. მთლიანობაში, 1917–1920 წლებში აშშ-ის ჩართულობა პირველ მსოფლიო ომსა და თანმდევ კონფლიქტებში ძვირადღირებული აღმოჩნდა: სამხედრო მოქმედებებსა და ეპიდემიებს (ე.წ. „ესპანურ გრიპს“) 116,000-ზე მეტი ამერიკელი ჯარისკაცი ემსხვერპლა.

### შედეგები: „14 პუნქტი“ და იზოლაციონიზმი 
[thumb|„დიდი ოთხეული“ [ვერსალის საზავო ხელშეკრულება (1919)|ვერსალში (მარჯვნიდან): ვუდრო ვილსონი (აშშ), ჟორჟ კლემანსო (საფრანგეთი), დევიდ ლოიდ ჯორჯი (დიდი ბრიტანეთი), ვიტორიო ემანუელე ორლანდო (იტალია).]]
ომის დასრულების შემდეგ, პრეზიდენტმა ვილსონმა მსოფლიოს შესთავაზა სამშვიდობო გეგმა — „14 პუნქტი“. მისი ხედვა ეფუძნებოდა ერების თვითგამორკვევის უფლებას, თავისუფალ ვაჭრობასა და საერთაშორისო ორგანიზაციის — ერთა ლიგის შექმნას, რომელსაც მომავალი კონფლიქტები უნდა თავიდან აეცილებინა. თუმცა, 1919 წლის ვერსალის ზავმა და ერთა ლიგის იდეამ აშშ-ის სენატში სასტიკი წინააღმდეგობა გამოიწვია. სენატორებმა (ჰენრი კებოტ ლოჯის მეთაურობით) დაბლოკეს ხელშეკრულების რატიფიცირება, რადგან მიაჩნდათ, რომ საერთაშორისო ვალდებულებები შელახავდა აშშ-ის სუვერენიტეტს და ქვეყანას ევროპულ ომებში ჩაითრევდა. შედეგად, აშშ არ შეუერთდა ერთა ლიგას და 1920-იანი წლებიდან საგარეო პოლიტიკაში კვლავ იზოლაციონიზმის ელემენტები დაბრუნდა, თუმცა ქვეყანა უკვე აღიარებული იყო მსოფლიოს უდიდეს სამხედრო და ეკონომიკურ ძალად.

## მეორე მსოფლიო ომი 
[მინი|ამერიკული [M4 Sherman|M4 „შერმანი“ ანთებითი აღჭურვილობით ესვრის იაპონიის იმპერიის ბუნკერს ივო ძიმაზე (1945).]]

1930-იანი წლების ბოლოსთვის აშშ-ის საგარეო პოლიტიკა „ჩაურევლობის“ საკანონმდებლო ჩარჩოდან ეტაპობრივად გადავიდა მოკავშირეთა მხარდაჭერისა და საბოლოოდ — ომში უშუალო ჩართვის პოლიტიკაზე; ამ ტრანსფორმაციამ განსაზღვრა აშშ-ის სამხედრო-ეკონომიკური როლი კონფლიქტში და ომისშემდგომი საერთაშორისო წესრიგის ჩამოყალიბებაში.

### ნეიტრალიტეტის პოლიტიკა და საკანონმდებლო ჩარჩო (1930-იანი წლები) 
დიდი დეპრესიისა და პირველი მსოფლიო ომის გამოცდილების ფონზე აშშ-ში გაძლიერდა იზოლაციონისტური განწყობები, რასაც თან ახლდა კონგრესის მიერ მიღებული ნეიტრალიტეტის აქტების სერია. ეს კანონები მიზნად ისახავდა აშშ-ის თავიდან აცილებას ევროპასა და აზიაში მიმდინარე ომებთან დაკავშირებულ ვაჭრობაში, კრედიტებსა და იარაღის მიწოდებაში, რათა საგარეო კრიზისებმა ქვეყანა კვლავ ფართომასშტაბიან კონფლიქტში არ ჩაითრიოს.

### ომისკენ თანდათანობრივი ჩართულობა: თავდაცვა, ბაზები და დახმარება (1939–1941) 
ევროპაში ომის დაწყების (1939) და განსაკუთრებით 1940 წელს საფრანგეთის დამარცხების შემდეგ, ვაშინგტონში უსაფრთხოების რისკების აღქმა შეიცვალა. ამ კონტექსტში გაიზარდა სამხედრო მზადების მასშტაბი და მიიღეს მსხვილი თავდაცვითი გადაწყვეტილებები, მათ შორის — 1940 წელს გაფორმებული „ორი ოკეანის საზღვაო აქტი“ (*Two-Ocean Navy Act*), რომელიც აშშ-ის ფლოტის გაფართოების ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ნაბიჯად მიიჩნევა.

ომში ოფიციალურად ჩართვამდე, 1940 წლის სექტემბერში, აშშ-სა და დიდ ბრიტანეთს შორის გაფორმდა შეთანხმება „გამანადგურებლები ბაზების სანაცვლოდ“ (*Destroyers-for-Bases Agreement*): აშშ-მა ბრიტანეთის სამეფო ფლოტს 50 გამანადგურებელი გადასცა, სანაცვლოდ კი მიიღო 99-წლიანი იჯარის უფლება ატლანტიკისა და კარიბის აუზის რიგ სტრატეგიულ პუნქტებზე. შეთანხმება განიხილება როგორც ატლანტიკის თავდაცვის არქიტექტურის გაფართოებისა და ბრიტანეთის მხარდაჭერის პრაქტიკული ფორმა ომის პირველ ეტაპზე.

ამავე პროცესის ნაწილი იყო პოლიტიკური რიტორიკის ცვლილებაც: 1940 წლის 29 დეკემბრის მიმართვაში პრეზიდენტმა ფრანკლინ დ. რუზველტმა აშშ-ის როლი აღწერა როგორც „დემოკრატიის არსენალი“ (*Arsenal of Democracy*), რითაც ხაზგასმული იყო მოკავშირეთა მხარდასაჭერად წარმოებითი და მატერიალური რესურსების მობილიზაციის იდეა.

1941 წელს მოკავშირეთა დახმარების ძირითადი ინსტრუმენტი გახდა „ლენდ-ლიზის“ პროგრამა (*Lend-Lease*), რომელმაც აშშ-ს მისცა შესაძლებლობა, სამხედრო-ეკონომიკური რესურსები მიეწოდებინა იმ ქვეყნებისთვის, რომელთა დაცვაც აშშ-ის უსაფრთხოებისთვის კრიტიკულად ითვლებოდა. პროგრამა უკავშირდება აშშ-ის პრაქტიკულ გადასვლას „ნეიტრალიტეტიდან“ აქტიურ მხარდაჭერაზე, ჯერ კიდევ ოფიციალურ ბელიგერენტობამდე.

### ომში შესვლა (1941) 
1941 წლის ბოლოს აშშ-ის ნეიტრალიტეტი პრაქტიკულად დასრულდა. 7 დეკემბერს იაპონიის თავდასხმამ პერლ-ჰარბორზე (ჰავაის კუნძულები) გამოიწვია აშშ-ის მიერ ომის გამოცხადება იაპონიის წინააღმდეგ. რამდენიმე დღეში კონფლიქტი სრულმასშტაბიანად გაფართოვდა: 11 დეკემბერს გერმანიამ აშშ-ს ომი ოფიციალურად გამოუცხადა, რის შემდეგაც კონგრესმა დაამტკიცა ომის მდგომარეობა გერმანიასთანაც.

### სამხედრო ოპერაციები და გადამწყვეტი კამპანიები (1942–1945) 
ომის მსვლელობაში აშშ-ის სამხედრო ძალები ერთდროულად მოქმედებდნენ ევროპის, ჩრდილოეთი აფრიკისა და წყნარი ოკეანის თეატრებში. ევროპაში აშშ-ის ჩართულობა თანდათან გადაიზარდა ფართომასშტაბიან შეტევით ოპერაციებში, ხოლო წყნარ ოკეანეში წარმოადგენდა ხანგრძლივ კამპანიას კუნძულებზე ეტაპობრივი წინსვლით (*island hopping*).

* მიდუეის ბრძოლა (1942) — წყნარ ოკეანეში სტრატეგიული ინიციატივის გარდატეხის ერთ-ერთ საკვანძო ეპიზოდადაა მიჩნეული;
* ნორმანდიის დესანტი (1944) — დასავლეთ ევროპაში მოკავშირეთა მთავარი სადესანტო ოპერაცია, რომელმაც საფრანგეთის გათავისუფლების კამპანიას საფუძველი ჩაუყარა;
* არდენის ბრძოლა (1944–1945) — დასავლეთის ფრონტზე გერმანიის უკანასკნელი მსხვილი კონტრშეტევა, რომლის ჩახშობამ დააჩქარა ომის დასასრული ევროპაში.

1945 წლისთვის გერმანია კაპიტულაციამდე მივიდა ევროპაში, ხოლო წყნარ ოკეანეში ბრძოლები გაგრძელდა იაპონიის დანებებამდე. ომის შედეგებმა აშშ-ის საერთაშორისო როლი მნიშვნელოვნად გააფართოვა და შექმნა პირობები, სადაც სამხედრო ძალა და ეკონომიკური რესურსები ერთიან პოლიტიკურ სტრატეგიაში განიხილებოდა.

### „ლენდ-ლიზი“ და ომის ეკონომიკა 
„ლენდ-ლიზის“ პროგრამა ომის პერიოდში იქცა აშშ-ის ეკონომიკური ჩართულობის ცენტრალურ მექანიზმად: დახმარება მიეწოდებოდა დიდ ბრიტანეთს, საბჭოთა კავშირს, თავისუფალ საფრანგეთს, ჩინეთს და სხვა პარტნიორებს. ისტორიოგრაფიაში პროგრამა ხშირად განიხილება როგორც აშშ-ის სამხედრო-ინდუსტრიული პოტენციალის გარდაქმნის მაგალითი, რომელმაც მოკავშირეთა მდგრადობა გააძლიერა და ომისშემდგომ პოლიტიკურ-ეკონომიკურ გარემოზეც იქონია გავლენა.

### ომისშემდგომი ინსტიტუციური წესრიგი 
ომის ბოლო ეტაპზე და მის შემდეგ აშშ აქტიურად მონაწილეობდა საერთაშორისო ინსტიტუტების შექმნაში, რომლებიც უნდა გამხდარიყო კოლექტიური უსაფრთხოებისა და ეკონომიკური სტაბილურობის საფუძველი. ამ კონტექსტში ჩამოყალიბდა:

# გაერთიანებული ერების ორგანიზაცია — როგორც საერთაშორისო პოლიტიკური თანამშრომლობისა და უსაფრთხოების პლატფორმა;
# ბრეტონ-ვუდსის სისტემა (1944) — საერთაშორისო სავალუტო ფონდისა და მსოფლიო ბანკის ჩათვლით, რომელიც ომისშემდგომი ეკონომიკური წესრიგის ერთ-ერთ საყრდენად იქცა.

ისტორიკოსი სტივენ ვერტჰაიმი აღნიშნავს, რომ მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში აშშ-ის სტრატეგიულ დებატებში გაძლიერდა წარმოდგენა ამერიკის გლობალური პასუხისმგებლობებისა და გავლენის გაფართოების შესახებ, რაც ომისშემდგომ პერიოდში საგარეო პოლიტიკის ერთ-ერთ განმსაზღვრელ მიმართულებად ჩამოყალიბდა.

## ცივი ომი 
### ბერლინის ბლოკადა და „საჰაერო ხიდი“ (1948–1949) 
ცივი ომის პირველი სერიოზული კრიზისი 1948 წელს დაიწყო, როდესაც იოსებ სტალინმა „ბერლინის ბლოკადა“ დააწესა და დასავლეთ ბერლინს სახმელეთო გზები გადაუკეტა. საპასუხოდ, აშშ-მა, ბრიტანეთმა და მათმა მოკავშირეებმა (საფრანგეთი, კანადა, ავსტრალია, ახალი ზელანდია) ისტორიაში უდიდესი ჰუმანიტარული ოპერაცია — **„ბერლინის საჰაერო ხიდი“** წამოიწყეს.

მოკავშირეებს ალყაში მოქცეულ ქალაქში ყოველდღიურად 4,700 ტონამდე ტვირთი შეჰქონდათ. 1949 წლის მაისში, როდესაც სტალინი დარწმუნდა ბლოკადის არაეფექტურობაში, იძულებული გახდა უკან დაეხია.

### მარშალის გეგმა (1948) 
ევროპის ეკონომიკური კოლაფსისა და კომუნიზმის გავრცელების თავიდან ასაცილებლად, აშშ-მა 1948 წელს აამოქმედა **„მარშალის გეგმა“** (ოფიციალურად: ევროპის აღდგენის პროგრამა). ამ ინიციატივით ვაშინგტონმა 13 მილიარდ დოლარზე მეტი (დღევანდელი კურსით დაახლოებით 115 მილიარდი) გამოყო დასავლეთ ევროპის ეკონომიკის აღსადგენად. ეს არ იყო მხოლოდ საქველმოქმედო აქტი; ეს იყო პრაგმატული სვლა, რომელმაც შექმნა ძლიერი სავაჭრო პარტნიორები და შეაჩერა საბჭოთა გავლენის ზრდა.

### ნატოს შექმნა და სადაზვერვო დაპირისპირება 
უსაფრთხოების გარანტიების შესაქმნელად, 1949 წელს ვაშინგტონში ხელი მოეწერა ჩრდილოატლანტიკურ ხელშეკრულებას, რითაც შეიქმნა ნატო (NATO). ალიანსის ქვაკუთხედი გახდა **მე-5 მუხლი**, რომელიც კოლექტიური თავდაცვის პრინციპს („ერთი ყველასათვის, ყველა ერთისათვის“) ეფუძნებოდა და მიზნად ისახავდა დასავლეთის დაცვას საბჭოთა ექსპანსიისგან.

პარალელურად, აშშ აწარმოებდა აქტიურ ფარულ ომს „რკინის ფარდის“ მიღმა. ამერიკა მხარს უჭერდა დისიდენტურ მოძრაობებს აღმოსავლეთ ევროპაში და ახორციელებდა კონტრდაზვერვით ოპერაციებს. ამის ერთ-ერთი ყველაზე გამორჩეული მაგალითია მოგვიანებით, 1980-იან წლებში ჩატარებული ოპერაცია **„Farewell Dossier“**. ფრანგული დაზვერვის მიერ მოპოვებული და აშშ-ისთვის გადაცემული ეს დოსიე ამხელდა საბჭოთა ჯაშუშურ ქსელს, რომელიც დასავლურ ტექნოლოგიებს იპარავდა. ამ ქსელის გამოაშკარავებამ და დეზინფორმაციით მომარაგებამ საბჭოთა ეკონომიკასა და სამხედრო ინდუსტრიას გამანადგურებელი დარტყმა მიაყენა, რამაც დააჩქარა კიდეც იმპერიის რღვევა.

### კორეის ომი (1950–1953) 
#### კორეის გაყოფა და დიქტატურები 
1945 წელს, იაპონიის კაპიტულაციის შემდეგ, აშშ-მა და საბჭოთა კავშირმა კორეის ნახევარკუნძული იაპონური არმიის განიარაღების მიზნით დაიკავეს. ქვეყანა ხელოვნურად გაიყო 38-ე პარალელზე: ჩრდილოეთში საბჭოთა კავშირმა კომუნისტი ლიდერი, კიმ ირ სენი დანიშნა, ხოლო სამხრეთში აშშ-მა მხარი დაუჭირა ანტიკომუნისტ ლი სინ მანს, რომელიც 1948 წელს პრეზიდენტად აირჩიეს. მიუხედავად რადიკალურად განსხვავებული იდეოლოგიებისა, ორივე ლიდერი ავტორიტარული მმართველი იყო, რომელიც ძალაუფლების შენარჩუნებას რეპრესიებით ცდილობდა.

#### ომის დაწყება და „ინჩხონის დესანტი“ 
[მარცხნივ|მინი|[აშშ-ის ძალები კორეაში (USFK) დაარსდა 1957 წელს და დღესაც ხელმძღვანელობს სამხრეთ კორეაში განლაგებულ დაახლოებით 24,000 ამერიკელ სამხედროს.]]
1950 წლის ივნისში ჩრდილოეთ კორეის ჯარები სამხრეთში შეიჭრნენ. ბევრ ისტორიკოსს მიაჩნია, რომ ამის ერთ-ერთი მაპროვოცირებელი ფაქტორი აშშ-ის სახელმწიფო მდივნის, დინ აჩესონის მიერ მანამდე გაკეთებული განცხადება იყო, რომელმაც კორეა აშშ-ის „თავდაცვის პერიმეტრის“ მიღმა დატოვა. ჩრდილოელებმა თითქმის მთელი ნახევარკუნძული დაიკავეს, სანამ გენერალმა დუგლას მაკარტურმა არ განახორციელა სარისკო და ბრწყინვალე სამხედრო მანევრი — ინჩხონის დესანტი. აშშ-ისა და გაეროს ძალებმა ზურგიდან დაარტყეს მტერს და 38-ე პარალელს მიღმა გადარეკეს.

#### ჩინეთის ჩართვა და ბირთვული საფრთხე 
როდესაც მოკავშირეები ჩინეთის საზღვარს (მდინარე იალუს) მიუახლოვდნენ, კონფლიქტში მაო ძედუნის ჩინეთი ჩაერთო „ხალხთა მოხალისეების“ უზარმაზარი არმიით, რამაც ფრონტი ისევ სამხრეთით გადაწია.

#### ნანგრევები და ზავი 
1950–1953 წლების ომმა კატასტროფული შედეგები მოიტანა: დაიღუპა 36,574 ამერიკელი და 2–3 მილიონი კორეელი (მათ შორის უამრავი მშვიდობიანი მოქალაქე). აშშ-ის საჰაერო კამპანია იმდენად ინტენსიური იყო, რომ ჩრდილოეთ კორეის ქალაქების უმეტესობა მიწასთან გასწორდა; სტატისტიკურად, ეს იყო ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე მასიური დაბომბვა.

1953 წლის 27 ივლისს, პანმუნჯომში ხელი მოეწერა ზავს (და არა სამშვიდობო ხელშეკრულებას), რითაც შეიქმნა კორეის დემილიტარიზებული ზონა (DMZ). ეს არის მსოფლიოში ყველაზე მკაცრად დაცული საზღვარი, რომელიც დღემდე ყოფს ორ კორეას. ტექნიკურად, ქვეყნები კვლავ საომარ მდგომარეობაში იმყოფებიან, ხოლო აშშ დღემდე ინარჩუნებს მრავალათასიან სამხედრო კონტინგენტს სამხრეთ კორეაში სტაბილურობის გარანტად.

### CIA, ნავთობი და პირველი გადატრიალებები (1949–1953) 
#### „უხილავი ხელის“ დაბადება 
ცივი ომის დაწყებისთანავე, თეთრმა სახლმა გააცნობიერა, რომ ღია სამხედრო კონფლიქტი ბირთვულ სსრკ-სთან დამღუპველი იქნებოდა. ამიტომ ბრძოლის ველმა „ჩრდილში“ გადაინაცვლა. 1947 წელს შეიქმნა ცენტრალური სადაზვერვო სააგენტო (CIA), ხოლო მოგვიანებით — ეროვნული უსაფრთხოების სააგენტო (NSA). თუ NSA-ის მთავარი ფუნქცია ელექტრონული თვალთვალი და ინფორმაციის მოპოვება იყო, CIA იქცა „მოქმედების იარაღად“, რომელიც ახორციელებდა ფარულ ოპერაციებს, რეჟიმების ცვლილებასა და პოლიტიკურ მკვლელობებს აშშ-ის ინტერესების დასაცავად.

**სირია და „Tapline“: ნავთობის გეოპოლიტიკა**

1949 წელს, სირიაში განხორციელებული სახელმწიფო გადატრიალება გახდა აშშ-ის ფარული ჩარევის ერთ-ერთი პირველი და ყველაზე საგულისხმო მაგალითი არაბულ სამყაროში. კონფლიქტის ეპიცენტრში იყო ტრანს-არაბული ნავთობსადენი (Tapline) — გიგანტური პროექტი, რომელსაც საუდის არაბეთის ნავთობი ხმელთაშუა ზღვის პორტებთან უნდა დაეკავშირებინა. სირიის დემოკრატიულად არჩეული პრეზიდენტი, შუქრი ალ-კუათლი, ნავთობსადენის მშენებლობას აყოვნებდა და ეროვნული ინტერესებიდან გამომდინარე უკეთეს პირობებს ითხოვდა, რაც ამერიკული ნავთობკომპანიებისა და სტრატეგიული ინტერესებისთვის მიუღებელი იყო.

#### ჰუსნი ალ-ზაიმი: „ამერიკელი კაცი“ დამასკოში 
ტრუმენის ადმინისტრაცია შიშობდა, რომ პროექტის ჩაშლა რეგიონში დასავლეთის გავლენას შეასუსტებდა. 1949 წლის მარტში, სირიის არმიის შტაბის უფროსმა, ჰუსნი ალ-ზაიმმა უსისხლო გადატრიალებით დაამხო მთავრობა. CIA-ის როლი ამ პროცესში დღემდე ისტორიული დებატების საგანია. თუმცა დადასტურებულია, რომ დამასკოში CIA-ის რეზიდენტი, სტივენ მიდი, გადატრიალებამდე ინტენსიურად ხვდებოდა ზაიმს. ზოგიერთი წყაროს (მათ შორის აგენტ მაილს კოუპლენდის) თანახმად, ეს იყო კლასიკური „პოლიტიკური ინჟინერია“. შედეგი თვალსაჩინო იყო: ძალაუფლების ხელში ჩაგდებიდან სულ რაღაც ექვს კვირაში, 16 მაისს, დიქტატორმა ზაიმმა „Tapline“-ის პროექტი დაამტკიცა, რითაც გზა გაუხსნა ამერიკულ ნავთობს ევროპისკენ. 1950-იან წლებში, კორეის ომის ფონზე, აშშ-ის დაზვერვამ (CIA) გადაწყვიტა გამოეყენებინა ეს ძალა ჩინეთის წინააღმდეგ „მეორე ფრონტის“ გასახსნელად. საიდუმლო „ოპერაცია ქაღალდის“ (Operation Paper) ფარგლებში, CIA ტაილანდიდან საჰაერო გზით ამარაგებდა გენერალ ლი მის არმიას იარაღითა და აღჭურვილობით. ვაშინგტონი იმედოვნებდა, რომ ეს დივერსიული თავდასხმები მაო ძედუნს აიძულებდა, რესურსები კორეის ფრონტიდან სამხრეთ-დასავლეთ საზღვარზე გადმოესროლა.

#### ოპიუმი და დიპლომატიური სკანდალი 
თუმცა, ოპერაცია კონტროლიდან გამოვიდა. ნაციონალისტები უფრო მეტად იყვნენ დაკავებულნი ადგილობრივი ტერიტორიების კონტროლითა და ოპიუმის ვაჭრობით, ვიდრე კომუნისტებთან ბრძოლით. სწორედ ამ პერიოდში ჩაეყარა საფუძველი ყბადაღებულ „ოქროს სამკუთხედს“, რომელიც ათწლეულების განმავლობაში მსოფლიოში ჰეროინის წარმოების მთავარი ცენტრი იყო. ბირმის მთავრობამ, რომელიც ახლად მოპოვებულ დამოუკიდებლობას უფრთხილდებოდა, გაეროში ოფიციალური საჩივარი შეიტანა აშშ-ისა და ტაივანის წინააღმდეგ სუვერენიტეტის დარღვევის გამო. საერთაშორისო სკანდალის თავიდან ასაცილებლად, აშშ იძულებული გახდა მხარდაჭერა შეეწყვიტა.

#### დასასრული და მემკვიდრეობა 
1953–1954 წლებში საერთაშორისო ზეწოლის შედეგად მოხდა ნაციონალისტების ნაწილის ევაკუაცია ტაივანში, თუმცა ათასობით მებრძოლი ადგილზე დარჩა. საბოლოოდ, 1960–1961 წლებში, ჩინეთის სახალხო არმიამ და ბირმის შეიარაღებულმა ძალებმა ერთობლივი ფართომასშტაბიანი ოპერაცია ჩაატარეს მათ გასანადგურებლად. დარჩენილი ძალები ტაილანდის ჩრდილოეთ საზღვარზე გადავიდნენ, სადაც საბოლოოდ დასახლდნენ. საინტერესოა, რომ მათი შთამომავლები და ყოფილი ჯარისკაცები მოგვიანებით ტაილანდის მთავრობას ეხმარებოდნენ ადგილობრივი კომუნისტი აჯანყებულების წინააღმდეგ ბრძოლაში, რის სანაცვლოდაც მათ ტაილანდის მოქალაქეობა მიიღეს.

### გადატრიალებები ირანსა და ეგვიპტეში (1952–1953) 
#### ეგვიპტე: „პროექტი FF“ და თავისუფალი ოფიცრები 
1950-იანი წლების დასაწყისში, CIA-მ კაიროში წამოიწყო საიდუმლო ოპერაცია, კოდური სახელწოდებით „პროექტი FF“ (Project FF). ოპერაციის თავდაპირველი მიზანი იყო ეგვიპტის მეფე ფარუქ I-ზე ზეწოლა, რათა მას პროამერიკული რეფორმები გაეტარებინა და კომუნიზმის გავლენა შეეზღუდა. თუმცა, როდესაც ფარუქმა წინააღმდეგობა გაუწია, CIA-მ სტრატეგია შეცვალა და კავშირი დაამყარა „თავისუფალი ოფიცრების მოძრაობასთან“, რომელსაც გენერალი მუჰამედ ნაგიბი და პოლკოვნიკი გამალ აბდელ ნასერი ხელმძღვანელობდნენ.

#### ირანი: „ოპერაცია აიაქსი“ და ნავთობი 
1953 წელს, დუაიტ ეიზენჰაუერის ადმინისტრაციამ დაამტკიცა „ოპერაცია აიაქსი“ (Operation Ajax) — ირანის დემოკრატიულად არჩეული პრემიერ-მინისტრის, მოჰამედ მოსადეღის დამხობის გეგმა. კრიზისის მიზეზი მოსადეღის მიერ „ინგლის-ირანის ნავთობკომპანიის“ (AIOC, დღევანდელი BP) ნაციონალიზაცია გახდა, რამაც ბრიტანეთის ეკონომიკური ინტერესები დააზარალა. მიუხედავად იმისა, რომ კონფლიქტი თავდაპირველად ნავთობს ეხებოდა, აშშ ჩაერია „კომუნისტური საფრთხის“ საბაბით — ვაშინგტონში შიშობდნენ, რომ დასავლური ბლოკადით შესუსტებული მოსადეღი საბჭოთა კავშირს და ირანულ კომუნისტურ პარტიას (ტუდე) მიემხრობოდა.

გადატრიალებას ადგილზე ხელმძღვანელობდა CIA-ის აგენტი კერმიტ რუზველტი (თეოდორ რუზველტის შვილიშვილი). ქუჩის არეულობებისა და მოსყიდული სამხედროების გამოყენებით, მოსადეღი დააპატიმრეს, ხოლო შაჰი მოჰამედ რეზა ფეჰლევი აბსოლუტური ძალაუფლებით დაბრუნდა ტახტზე. შედეგები შორსმიმავალი აღმოჩნდა..
* **ნავთობი**: შეიქმნა საერთაშორისო კონსორციუმი, სადაც ბრიტანელებთან ერთად ამერიკულმა კომპანიებმაც მიიღეს წილი ირანულ ნავთობში.
* **უკუგება**: ამ გადატრიალებამ ირანულ საზოგადოებაში ღრმა ანტიამერიკული განწყობა დათესა, რამაც საბოლოოდ 1979 წლის ისლამური რევოლუცია გამოიწვია სახელით იყო ცნობილი. კომპანიის ინტერესებს ვაშინგტონში ლობირებდნენ ძმები დალესები: სახელმწიფო მდივანი ჯონ ფოსტერ დალესი და CIA-ის დირექტორი ალენ დალესი (რომელიც ადრე UFCO-ს დირექტორთა საბჭოს წევრი იყო). მათ არბენსის რეფორმები „საბჭოთა კომუნიზმის ექსპანსიად“ მონათლეს და პრეზიდენტი ეიზენჰაუერი გადატრიალების აუცილებლობაში დაარწმუნეს.

#### ოპერაცია PBSUCCESS: ფსიქოლოგიური ომი 
1952 წლის წარუმატებელი გეგმის (PBFortune) შემდეგ, 1954 წელს CIA-მ დაიწყო სრულმასშტაბიანი „ოპერაცია PBSUCCESS“. ეს არ იყო ტრადიციული სამხედრო შეჭრა; ეს იყო ინოვაციური ფსიქოლოგიური ომი. CIA-მ შექმნა იატაკქვეშა რადიო „გათავისუფლების ხმა“ (Voice of Liberation), რომელიც გადასცემდა ყალბ ამბებს მასშტაბური აჯანყებისა და დედაქალაქისკენ მიმავალი უზარმაზარი არმიის შესახებ. სინამდვილეში, პოლკოვნიკ კარლოს კასტილიო არმასის „არმია“ მხოლოდ რამდენიმე ასეულ დაქირავებულ მებრძოლს ითვლიდა. პანიკამ და დაბომბვის შიშმა შედეგი გამოიღო — არმიამ მხარი აღარ დაუჭირა პრეზიდენტს და ხაკობო არბენსი გადადგა.

#### ტრაგიკული მემკვიდრეობა 
ხელისუფლებაში მოსულმა დიქტატორმა კასტილიო არმასმა გააუქმა აგრარული რეფორმა, დაუბრუნა მიწები United Fruit Company-ს და შექმნა „კომუნიზმთან ბრძოლის კომიტეტი“, რომელმაც ათასობით ოპოზიციონერი დააპატიმრა ან დახოცა. ამ გადატრიალებამ გვატემალას პოლიტიკური სტაბილურობა ათწლეულებით გაანადგურა და საფუძველი ჩაუყარა 36-წლიან სამოქალაქო ომს (1960–1996). კონფლიქტს 200,000-ზე მეტი ადამიანის სიცოცხლე ემსხვერპლა, რაც უმეტესად მაიას ტომის მკვიდრი მოსახლეობის გენოციდში გადაიზარდა.

### ინტერვენციები აზიასა და ახლო აღმოსავლეთში (1958–1959) 
#### ტიბეტი: „ST CIRCUS“ და კოლორადოს მთები 
ჩინეთის მიერ ტიბეტის ოკუპაციის შემდეგ, CIA-მ წამოიწყო საიდუმლო პროგრამა კოდური სახელწოდებით **„**ST CIRCUS“. სააგენტოს ტიბეტელი მებრძოლები (ჩუშ- განგდრუკი) ფარულად გადაჰყავდა აშშ-ში, კოლორადოს შტატში მდებარე სამხედრო ბაზაზე — „კემპ ჰეილში“ (Camp Hale). ამ ადგილის ბუნება ძალიან ჰგავდა ჰიმალაის მთებს, რაც იდეალურ გარემოს ქმნიდა პარტიზანების მოსამზადებლად. თუმცა, 1959 წლის ტიბეტის აჯანყება სასტიკად ჩაახშო ჩინეთის სახალხო არმიამ. მიუხედავად იმისა, რომ აჯანყება დამარცხდა, CIA-ის მიერ გაწვრთნილმა მებრძოლებმა გადამწყვეტი როლი ითამაშეს დალაი ლამას უსაფრთხო გაქცევაში ინდოეთში, სადაც მან დევნილი მთავრობა ჩამოაყალიბა.

#### ინდონეზია: ჩამოგდებული ბომბდამშენი 
1958 წელს, CIA შეეცადა დაემხო ინდონეზიის პრეზიდენტი სუკარნო, რომელიც „მიუმხრობლობის მოძრაობის“ ლიდერი იყო, თუმცა საბჭოთა კავშირთან და ადგილობრივ კომუნისტებთან (PKI) მჭიდრო კავშირი ჰქონდა. ოპერაცია კატასტროფით დასრულდა მას შემდეგ, რაც ინდონეზიის არმიამ ჩამოაგდო აშშ-ის ბომბდამშენი B-26 Invader. პილოტი, CIA-ის კონტრაქტორი ალენ პოუპი, ტყვედ ჩავარდა. მას თან აღმოაჩნდა დოკუმენტები, რომლებიც ადასტურებდა აშშ-ის ჩარევას. ამ სკანდალმა სუკარნოს პოზიციები გააძლიერა, ხოლო აშშ იძულებული გახდა, ოპერაცია შეეწყვიტა და პილოტის გასათავისუფლებლად ემბარგო მოეხსნა.

#### ლიბანი: „ოპერაცია ლურჯი ღამურა“ 
1958 წელს, ეგვიპტისა და სირიის გაერთიანების (გაერთიანებული არაბული რესპუბლიკა) ფონზე, ლიბანში პოლიტიკური კრიზისი დაიწყო. პრეზიდენტმა კამილ შამუნმა დახმარება ითხოვა. ეიზენჰაუერის დოქტრინის (რომელიც ახლო აღმოსავლეთის კომუნიზმისგან დაცვას გულისხმობდა) პირველი პრაქტიკული გამოყენება იყო „ოპერაცია ლურჯი ღამურა“ (Operation Blue Bat). აშშ-მა ბეირუთში 14,000 ჯარისკაცი გადასხა. ეს იყო უცნაური ინტერვენცია — ამერიკელებს წინააღმდეგობა არ შეხვედრიათ, ტურისტები სანაპიროზე ჯარისკაცებს ინტერესით აკვირდებოდნენ. ოპერაციამ შეძლო სამოქალაქო ომის დროებით თავიდან აცილება და მთავრობის სტაბილიზაცია.

#### კუბა: ემბარგო და რევოლუცია 
1958 წელს, კუბაში მიმდინარე რევოლუციის დროს, პრეზიდენტმა ეიზენჰაუერმა ჯერ იარაღის მიწოდებაზე დააწესა ემბარგო (რამაც დიქტატორ ფულხენსიო ბატისტას რეჟიმი დაასუსტა), ხოლო ფიდელ კასტროს გამარჯვების შემდეგ, როდესაც ახალი ლიდერი საბჭოთა ორბიტაზე გადავიდა, სანქციები გაამკაცრა. ამან საფუძველი ჩაუყარა აშშ-კუბის მტრულ ურთიერთობას, რაც სულ მალე „ღორების ყურის“ ოპერაციით და კარიბის კრიზისით დაგვირგვინდა.

### ჯონ კენედის პრეზიდენტობა (1961–1963) 
#### „ღორების ყურე“: სრულყოფილი მარცხი 
1961 წლის აპრილში CIA-მ განახორციელა **„**ღორების ყურის ოპერაცია“ (Bay of Pigs Invasion). გეგმა ითვალისწინებდა კუბელი ემიგრანტებისგან დაკომპლექტებული „ბრიგადა 2506“-ის გადასხმას კუნძულზე ფიდელ კასტროს რეჟიმის დასამხობად. ოპერაცია თავიდანვე განწირული აღმოჩნდა: ინფორმაციამ გაჟონა, ხოლო სადესანტო ზონა ჭაობიანი აღმოჩნდა. გადამწყვეტი მომენტი დადგა, როდესაც პრეზიდენტმა კენედიმ, ამერიკის ღია ჩარევის დაფარვის მიზნით, გააუქმა მეორე საჰაერო იერიში. ცის კონტროლის გარეშე დარჩენილი ბრიგადა კასტროს არმიამ გაანადგურა. 1000-ზე მეტი მებრძოლი ტყვედ ჩავარდა (მოგვიანებით აშშ-მა ისინი 53 მილიონი დოლარის ღირებულების საკვებსა და მედიკამენტებში გაცვალა). ეს ოპერაცია ისტორიაში შევიდა, როგორც CIA-ის „სრულყოფილი მარცხი“.

#### ოპერაცია „მანგუსი“: მაფია და მოწამლული სიგარები 
მარცხის შემდეგ, კენედის ძმის, გენერალური პროკურორის რობერტ კენედის ზედამხედველობით, შემუშავდა „ოპერაცია მანგუსი“ (Operation Mongoose). ეს იყო საბოტაჟისა და ტერორის კამპანია კუბის ეკონომიკის მოსაშლელად (მაგალითად, შაქრის ლერწმის ყანების გადაწვა). ყველაზე სკანდალური დეტალი კასტროს ლიკვიდაციის მცდელობები იყო. CIA იყენებდა ისეთ ეგზოტიკურ მეთოდებს, როგორიცაა მოწამლული სიგარები, ფეთქებადი ნიჟარები და თალიუმით გაჟღენთილი ფეხსაცმელი (წვერის გასაცვენად). უფრო მეტიც, სააგენტომ კასტროს მოსაკლავად ამერიკული მაფიის ლიდერებიც კი დაიქირავა (მათ შორის სემ ჯანკანა), თუმცა ყველა მცდელობა უშედეგოდ დასრულდა.

#### კუბის სარაკეტო კრიზისი: 13 დღე უფსკრულის პირას 
1962 წლის ოქტომბერში, U-2 მზვერავმა თვითმფრინავმა კუბაზე საბჭოთა ბირთვული რაკეტები აღმოაჩინა. დაიწყო „კარიბის კრიზისი“. ომის თავიდან ასაცილებლად, კენედიმ გამოიყენა ტერმინი „საზღვაო კარანტინი“ და არა „ბლოკადა“ (რადგან ბლოკადა ომის გამოცხადებად ითვლება). მსოფლიო ბირთვული ომის ზღვარზე იდგა. კრიზისი საიდუმლო გარიგებით დასრულდა:

* სსრკ-მა გაიყვანა რაკეტები კუბიდან.
* აშშ-მა საჯაროდ დადო პირობა, რომ კუბას თავს არ დაესხმოდა.
* **საიდუმლო პუნქტი:** აშშ-მა რამდენიმე თვის შემდეგ ჩუმად გაიყვანა თავისი ბირთვული რაკეტები (Jupiter) თურქეთიდან, რაც ხრუშჩოვის მთავარი მოთხოვნა იყო.

#### პატრის ლუმუმბა და „სიკვდილის მეცნიერება“ 
აფრიკაში, კონგოს დამოუკიდებლობის ლიდერი პატრის ლუმუმბა აშშ-ისთვის პრობლემად იქცა მისი საბჭოთა კავშირთან დაახლოების გამო. CIA-ის მთავარმა ქიმიკოსმა, სიდნი გოტლიბმა, მართლაც დაამზადა ლუმუმბასთვის განკუთვნილი მოწამლული კბილის პასტა, რომელიც კონგოში ჩაიტანეს, თუმცა მისი გამოყენება ვერ მოხერხდა. საბოლოოდ, ლუმუმბა სეპარატისტებმა დახვრიტეს ბელგიელი ოფიცრების დახმარებითა და CIA-ის მდუმარე თანხმობით. ამავე პერიოდში (1961), CIA-ის მიერ მიწოდებული იარაღით დომინიკელთა რესპუბლიკაში მოკლეს დიქტატორი რაფაელ ტრუხილიო.

### ინტერვენცია დომინიკელთა რესპუბლიკაში (1961–1966) 
#### ტირანის აღსასრული: CIA და M1 კარაბინები 
1961 წლის 30 მაისს, დომინიკელთა რესპუბლიკის სასტიკი დიქტატორი, რაფაელ ტრუხილიო (მეტსახელად „El Jefe“), საკუთარ მანქანაში ჩაცხრილეს. CIA-მ ამ ოპერაციას არა მხოლოდ მორალური მხარდაჭერა გაუწია, არამედ შეთქმულებს იარაღითაც მოამარაგა (კერძოდ, M1 ტიპის კარაბინებით). ტრუხილიოს სიკვდილმა 30-წლიანი დიქტატურა დაასრულა, თუმცა ქვეყანა პოლიტიკურ ქაოსში ჩააგდო.

#### „მეორე კუბის“ შიში და ინტერვენცია 
1965 წლის აპრილში დაწყებული სამოქალაქო ომი მიმდინარეობდა „კონსტიტუციონალისტებს“ (რომლებსაც დამხობილი დემოკრატიული პრეზიდენტის, ხუან ბოშის დაბრუნება სურდათ) და „ლოიალისტებს“ (გენერალ ელიას ვესინ ი ვესინის მეთაურობით) შორის. აშშ-ის პრეზიდენტმა ლინდონ ჯონსონმა, რომელსაც კარიბის ზღვის აუზში „მეორე კუბის“ (ანუ კიდევ ერთი კომუნისტური რეჟიმის) გაჩენის პანიკური შიში ჰქონდა, ბრძანება გასცა დაეწყოთ „ოპერაცია Power Pack“. აშშ-მა კუნძულზე 22,000 (ზოგიერთი მონაცემით 42,000-მდე) საზღვაო ქვეითი და დესანტი გადასხა. ინტერვენციის ოფიციალური მიზანი უცხოელი მოქალაქეების ევაკუაცია იყო, თუმცა რეალურად ეს იყო ძალის დემონსტრირება მემარცხენე ძალების შესაჩერებლად.

#### საერთაშორისო მანდატი და ბალაგერის ერა 
„აშშ-ის ინტერვენციის ლეგიტიმაციისთვის შეიქმნა „ამერიკათაშორისი სამშვიდობო ძალები“ (IAPF), რომელსაც ამერიკის სახელმწიფოთა ორგანიზაცია (OAS) ხელმძღვანელობდა (კონტინგენტში შედიოდნენ ბრაზილიელი, პარაგვაელი და ნიკარაგუელი ჯარისკაცებიც). ომი 1965 წლის 3 სექტემბერს დასრულდა. მომდევნო წელს, 1966 წლის 1 ივლისს, აშშ-ის ჯარების მეთვალყურეობის ქვეშ ჩატარებულ არჩევნებში გაიმარჯვა კონსერვატორმა ხოაკინ ბალაგერმა (ტრუხილიოს ყოფილმა მარიონეტმა), რომელმაც ხუან ბოში დაამარცხა. ბალაგერის მმართველობამ ქვეყანას სტაბილურობა მოუტანა, თუმცა დემოკრატიული თავისუფლებების შეზღუდვის ხარჯზე.
[მინი|1961 წლის ოქტომბერში პრეზიდენტი [ჯონ კენედი შეხვდა ჩედი ჯაგანს. ვიზიტი ჯაგანისთვის პოლიტიკური კატასტროფა აღმოჩნდა, რადგან მან ვერ შეძლო კენედისა და კონგრესის ეჭვების გაქარწყლება ცივი ომის საკითხებზე თავის არიდებით.]]

### ჩარევა გაიანას პოლიტიკაში (1961–1969) 
#### „მეორე კუბის“ აჩრდილი და ბრიტანული დილემა 
ეიზენჰაუერის ადმინისტრაციის ბოლოს დაწყებული კამპანია კენედის დროს გამძაფრდა. ვაშინგტონი პანიკურად შიშობდა, რომ ბრიტანული გაიანას პოპულარული ლიდერი, მარქსისტი ჩედი ჯაგან, დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ ქვეყანას „მეორე კუბად“ აქცევდა. მიუხედავად იმისა, რომ ლონდონი მზად იყო დეკოლონიზაციისთვის და ჯაგანთან მუშაობის პრობლემას ვერ ხედავდა, პრეზიდენტმა კენედიმ პირადად მოახდინა ზეწოლა ბრიტანეთის პრემიერ-მინისტრ ჰაროლდ მაკმილანზე. აშშ-სთან სტრატეგიული ურთიერთობის შესანარჩუნებლად, ბრიტანელები იძულებულნი გახდნენ, დემოკრატიული პროცესის საბოტაჟში ჩართულიყვნენ.

#### CIA და „პროფკავშირული იმპერიალიზმი“ 
ამ ოპერაციის უნიკალურობა იმაში მდგომარეობდა, რომ CIA-მ მთავარ იარაღად არა არმია, არამედ პროფკავშირები გამოიყენა. სადაზვერვო სამსახური მოქმედებდა „თავისუფალი შრომის განვითარების ამერიკული ინსტიტუტის“ (AIFLD) საფარქვეშ, რომელიც AFL-CIO-სთან (აშშ-ის უმსხვილესი პროფკავშირი) იყო დაკავშირებული.

#### საარჩევნო ინჟინერია და ბარნჰამის აღზევება 
ჯაგანის ჩამოსაშორებლად ბრიტანელებმა შეცვალეს კონსტიტუცია და შემოიღეს პროპორციული საარჩევნო სისტემა, რაც სპეციალურად იყო გათვლილი იმაზე, რომ ჯაგანს საპარლამენტო უმრავლესობა ვერ მოეპოვებინა. გეგმამ გაამართლა: 1964 წლის დეკემბრის არჩევნებში ჯაგანმა უმრავლესობა დაკარგა, ხოლო ხელისუფლებაში კოალიციით მოვიდა აშშ-ის ფავორიტი ფორბს ბარნჰამი (პიტერ დ'აგიართან ერთად). ლინდონ ჯონსონის ადმინისტრაცია ბარნჰამს აქტიურად ეხმარებოდა, მათ შორის ფარული ფინანსური ტრანშებითა და „სურსათი მშვიდობისთვის“ პროგრამის სესხებით, რაც 1968 წლის გაყალბებულ არჩევნებში მის გამარჯვებას ემსახურებოდა.

#### ისტორიული ირონია 
ნიქსონის ადმინისტრაციის დროს ურთიერთობები გაცივდა. ფორბს ბარნჰამი, რომელიც აშშ-მა დემოკრატი ჯაგანის ალტერნატივად დასვა, საბოლოოდ ავტორიტარ დიქტატორად ჩამოყალიბდა. ირონიულია, რომ ძალაუფლების განმტკიცების შემდეგ, მან ნაციონალიზაცია გამოაცხადა და კავშირები დაამყარა კუბასთან და სსრკ-სთან. როგორც ჰენრი კისინჯერმა მოგვიანებით აღნიშნა, გაიანა იქცა ქვეყანად, რომელიც საერთაშორისო ფორუმებზე მუდმივად „რადიკალების მხარეს იჭერდა“, რითაც აშშ-ის ძვირადღირებული ფარული ოპერაცია გრძელვადიან პერსპექტივაში კრახით დასრულდა.

### ვიეტნამის ომი (1965–1975) 
#### ესკალაცია: „ტონკინის ყურე“ და „ჰო ში მინის ბილიკი“ 
1965 წლიდან 1973 წლამდე, აშშ-ის ჩართულობა ინდოჩინეთში პიკს მიაღწია. პრეზიდენტმა ლინდონ ჯონსონმა, ტონკინის ყურის რეზოლუციის (რომელიც მას ომის გამოცხადების გარეშე ძალის გამოყენების მანდატს აძლევდა) საფუძველზე, ჯარების რაოდენობა დრამატულად გაზარდა: თუ 1964 წელს ვიეტნამში 23,000 ამერიკელი იყო, 1968 წლისთვის მათმა რიცხვმა 536,000-ს მიაღწია. ომის მთავარი არტერია იყო ე.წ. „ჰო ში მინის ბილიკი“ — ლაოსისა და კამბოჯის (კამპუჩიის) ჯუნგლებში გამავალი საიდუმლო სატრანსპორტო ქსელი. 1959 წლიდან ჩრდილოეთ ვიეტნამმა (PAVN) სწორედ ამ გზით დაიწყო ლაოსში შეჭრა და სამხრეთში პარტიზანების მომარაგება. 1964-1965 წლებში, ბილიკის გავლით სამხრეთის დასაპყრობად გადასროლილი ჯარისკაცების რიცხვი 10,000-დან 100,000-მდე გაიზარდა.

#### „მოძებნე და გაანადგურე“: ტაქტიკა და ქიმიური ომი 
[thumb|right|აშშ-ის არმიის Bell UH-1D ტიპის ვერტმფრენები „ოპერაცია ვაჰიავას“ ფარგლებში (1966). ეს იყო 25-ე ქვეითი დივიზიის მიერ ჩატარებული „მოძებნე და გაანადგურე“ (Search and destroy) მისია [სამხრეთი ვიეტნამი|სამხრეთ ვიეტნამში.]]
ეს არ იყო ტრადიციული ომი ფრონტის ხაზით; ეს იყო ომი სხეულების რაოდენობაზე (Body Count). ვიეტ კონგის პარტიზანები იყენებდნენ მიწისქვეშა გვირაბების ფართო ქსელს (მაგ. კუ ჩის გვირაბები) და მოულოდნელ თავდასხმებს. მათ 1965 წლისთვის უკვე 7,559 სოფელი ჰქონდათ განადგურებული. საპასუხოდ, აშშ იყენებდა ტაქტიკას „მოძებნე და გაანადგურე“ (Search and Destroy) და მასიურ საჰაერო დაბომბვებს („ოპერაცია მგრგვინავი ქუხილი“). ჯუნგლებში მტრის გამოსაჩენად ამერიკელებმა გამოიყენეს ძლიერი ჰერბიციდი — „აგენტი ნარინჯისფერი“ (Agent Orange) და ნაპალმი, რამაც უზარმაზარი ეკოლოგიური და ჰუმანიტარული ზიანი გამოიწვია.

#### CIA-ის „საიდუმლო ომი“ და ლაოსის დაბომბვა 
ოფიციალური ომის პარალელურად, CIA ლაოსში აწარმოებდა „საიდუმლო ომს“. სააგენტომ დააფინანსა და გაწვრთნა ადგილობრივი ჰმონგების ტომი (გენერალ ვანგ პაოს მეთაურობით) კომუნისტი „პატეტ ლაოს“ წინააღმდეგ საბრძოლველად. CIA-ის საკუთრებაში არსებულმა ავიაკომპანია „Air America“-მ ლეგენდარული სტატუსი შეიძინა: ისინი არა მხოლოდ იარაღსა და ჯარისკაცებს ეზიდებოდნენ, არამედ ჰუმანიტარული დახმარების სახით 46 მილიონი ფუნტი საკვები ჩაყარეს მთიან რეგიონებში.

თუმცა, ლაოსის ტრაგედიის მთავარი მიზეზი მასიური საჰაერო კამპანია გახდა. აშშ-ის ავიაციის უმთავრეს მიზანს წარმოადგენდა **„**ჰო ში მინის ბილიკის“ განადგურება — ეს იყო სტრატეგიული სატრანსპორტო ქსელი, რომელიც ჩრდილოეთ ვიეტნამს სამხრეთთან აკავშირებდა და სწორედ ნეიტრალური ლაოსის ტერიტორიაზე გადიოდა. მომარაგების ამ ხაზის (სატვირთო მანქანების, იარაღისა და ჯარისკაცების ნაკადის) გადასაჭრელად, აშშ-მა 1964-1973 წლებში ქვეყანაში 2 მილიონ ტონაზე მეტი ასაფეთქებელი მოწყობილობა ჩამოყარა (რაც აღემატება მეორე მსოფლიო ომის დროს გერმანიასა და იაპონიაში ჩამოყრილი ბომბების ჯამს). სტატისტიკურად, ეს უდრიდა ბომბებით დატვირთული თითო თვითმფრინავის დაცლას **ყოველ 8 წუთში, 24 საათის განმავლობაში, 9 წლის მანძილზე**. სწორედ ამიტომ შევიდა ლაოსი ისტორიაში, როგორც „ერთ სულ მოსახლეზე ყველაზე მძიმედ დაბომბილი ქვეყანა მსოფლიოში“.

#### „ფენიქსი“ და გადატრიალებები 
სამხრეთ ვიეტნამის პრეზიდენტის, ნგო დინ დიემის მკვლელობის (1963) შემდეგ, საიგონში პოლიტიკური ქაოსი სუფევდა. CIA აქტიურად მონაწილეობდა ახალი მთავრობების ფორმირებაში და პარალელურად მართავდა „პროგრამა ფენიქსს“ (Phoenix Program). ეს იყო საკამათო ანტიპარტიზანული ოპერაცია, რომლის მიზანი ვიეტ კონგის სამოქალაქო ინფრასტრუქტურის ("ჩრდილოვანი მთავრობის") განადგურება იყო. პროგრამის ფარგლებში დააპატიმრეს, დაკითხეს და მოკლეს ("გაანეიტრალეს") ათასობით ეჭვმიტანილი, რასაც ხშირად წამების მეთოდებით ახორციელებდნენ.

#### კამბოჯა და ომის დასასრული 
1970 წელს ომი კამბოჯაში (კამპუჩია) გადავიდა. ჩრდილოეთ ვიეტნამმა ქვეყნის ოკუპაცია სცადა, რასაც აშშ-მა და სამხრეთ ვიეტნამმა შეზღუდული შეჭრით უპასუხეს. პრეზიდენტ ნიქსონის მიერ სანქცირებული საიდუმლო დაბომბვები („ოპერაცია მენიუ“) მიზნად ისახავდა კომუნისტური ბაზების განადგურებას. ისტორიკოს დევიდ ჩენდლერის აზრით, ამან დროებით გაარღვია ბლოკადა ფნომპენის გარშემო, თუმცა კრიტიკოსები ამტკიცებენ, რომ დაბომბვებმა ადგილობრივი მოსახლეობა რადიკალური „წითელი ქმერების“ (Khmer Rouge) რიგებში გააერთიანა, რამაც მოგვიანებით პოლ პოტის გენოციდს შეუწყო ხელი.

1973 წლის პარიზის სამშვიდობო შეთანხმებით აშშ-მა ჯარები გაიყვანა, თუმცა „მშვიდობა“ ხანმოკლე აღმოჩნდა. ჩრდილოეთ ვიეტნამმა შეთანხმება დაარღვია და 1975 წლის აპრილში საიგონი აიღო. კადრები, სადაც ამერიკული ვერტმფრენი საელჩოს სახურავიდან ხალხს იყვანს, ამერიკის დამარცხების სიმბოლოდ იქცა. 1975 წლის ბოლოსთვის მთელ ინდოჩინეთში (ვიეტნამი, ლაოსი, კამბოჯა) კომუნისტური რეჟიმები დამყარდა.

### ჩილე: ინტერვენცია და სამხედრო გადატრიალება (1963–1973) 
#### აშშ-ის ჩართულობა და ნიქსონის პოლიტიკა 
[მარცხნივ|მინი| ჩილეს გენერალი [აუგუსტო პინოჩეტი ჯორჯ ბუშთან ერთად]]
1975 წელს, აშშ-ის სენატის სპეციალურმა კომისიამ, ე.წ. „ჩერჩის კომიტეტმა“ გამოავლინა, რომ შეერთებული შტატების დაზვერვა ჩილეში საიდუმლოდ ერეოდა ჯერ კიდევ 1962 წლიდან, ხოლო 1963-1973 წლებში ეს ჩარევა იყო „მასშტაბური და უწყვეტი“.

1970 წელს, სოციალისტური კანდიდატის, სალვადორ ალიენდეს გამარჯვება პრეზიდენტ რიჩარდ ნიქსონისთვის მიუღებელი აღმოჩნდა. თეთრ სახლს ეშინოდა, რომ ალიენდეს მიერ სპილენძის საბადოების ნაციონალიზაცია და მარქსისტული პოლიტიკა ლათინურ ამერიკაში „მეორე კუბას“ შექმნიდა. 1970 წლის 15 სექტემბერს, ნიქსონმა CIA-ის დირექტორს, რიჩარდ ჰელმსს, პირდაპირი ბრძანება მისცა, ხელი შეეშალა ალიენდეს ინაუგურაციისთვის: მას „არ აინტერესებდა რისკები“ და მოითხოვდა, რომ CIA-ს „აეყვირებინა [ჩილეს] ეკონომიკა“ (Make the economy scream).

#### „Track II“ და გენერალ შნაიდერის მკვლელობა 
ალიენდეს შეჩერების გეგმა ორ მიმართულებად დაიყო: „Track I“ (პოლიტიკური მანევრები) და „Track II“ (სამხედრო გადატრიალების წაქეზება). მთავარი დაბრკოლება იყო ჩილეს არმიის მთავარსარდალი, გენერალი რენე შნაიდერი, რომელიც „კონსტიტუციონალისტი“ იყო და არმიის პოლიტიკაში ჩარევას ეწინააღმდეგებოდა. 1970 წლის ოქტომბერში, CIA-მ იარაღი და ფული მიაწოდა შეთქმულ გენერლებს შნაიდერის გასატაცებლად. მცდელობა ტრაგიკულად დასრულდა — გენერალი მოკლეს. თუმცა, ამან უკუეფექტი გამოიწვია: არმია კონსტიტუციის გარშემო გაერთიანდა და ალიენდეს პრეზიდენტობა დაამტკიცა.

#### 1973 წლის გადატრიალება და შედეგები 
შნაიდერის მკვლელობის შემდეგ, CIA-მ სტრატეგია შეცვალა. პირდაპირი სამხედრო ინტერვენციის ნაცვლად, მათ დაიწყეს ოპოზიციური მედიის (განსაკუთრებით გაზეთ „El Mercurio“-ს) და ნაციონალური გაფიცვების მასობრივი დაფინანსება. მიზანი იყო ქვეყანაში ისეთი ქაოსის შექმნა, რომელიც სამხედროებს ჩარევას აიძულებდა. 1973 წლის 11 სექტემბერს, გენერალ აუგუსტო პინოჩეტის მეთაურობით სამხედროებმა პრეზიდენტის სასახლე („ლა მონედა“) დაბომბეს. ალიენდემ თავი მოიკლა, ხოლო ქვეყანაში 17-წლიანი სასტიკი დიქტატურა დამყარდა. თეთრი სახლის ჩანაწერები ადასტურებს, რომ აშშ-ის სახელმწიფო მდივანმა, ჰენრი კისინჯერმა, გადატრიალების შემდეგ პინოჩეტს სრული მხარდაჭერა გამოუცხადა.

### ახლო აღმოსავლეთი და ჩრდილოეთ აფრიკა (1972–1989) 
#### ქურთების აჯანყება და ალჟირის შეთანხმება 
1972-1975 წლებში, აშშ-ის ცენტრალური სადაზვერვო სამმართველო (CIA) აქტიურად თანამშრომლობდა რეგიონში თავის მთავარ მოკავშირესთან — ირანის შაჰ მოჰამედ რეზა ფეჰლევთან. ისინი იარაღით ამარაგებდნენ ერაყელ ქურთ მეამბოხეებს (მუსტაფა ბარზანის მეთაურობით), რათა შეესუსტებინათ საბჭოთა კავშირის მოკავშირე ერაყის მთავრობა, რომელთანაც შაჰს ტერიტორიული დავა ჰქონდა. თუმცა, 1975 წელს, სიტუაცია რადიკალურად შეიცვალა: მოჰამედ რეზა ფეჰლევიმ და ერაყის ვიცე-პრეზიდენტმა სადამ ჰუსეინმა ხელი მოაწერეს ალჟირის შეთანხმებას, რითაც სასაზღვრო დავა მოაგვარეს. მიიღო რა სასურველი შედეგი, შაჰმა ქურთებს დახმარება შეუწყვიტა. მისი რეკომენდაციით, დახმარება შეაჩერა აშშ-მაც (ჰენრი კისინჯერის გადაწყვეტილებით), რის შედეგადაც ქურთები ერაყის არმიის პირისპირ მარტო დარჩნენ და სასტიკად განადგურდნენ. კონგრესის გამოძიებამ (Pike Committee) მოგვიანებით ეს ქმედება შეაფასა ცინიკურ დასკვნად: „ფარული ოპერაციები არ უნდა აგვერიოს მისიონერულ საქმიანობაში“.

#### იომ-ქიფურის ომი და ოპერაცია „Nickel Grass“ 
1973 წლის ოქტომბერში, იომ-ქიფურის ომის კრიტიკულ მომენტში, როდესაც ისრაელი საბრძოლო მასალის ამოწურვის საფრთხის წინაშე იდგა, პრეზიდენტმა რიჩარდ ნიქსონმა დაამტკიცა ოპერაცია „Nickel Grass“. ეს იყო პასუხი საბჭოთა კავშირის მიერ სირიისა და ეგვიპტისთვის დაწყებულ იარაღის მასშტაბურ მიწოდებაზე. ოპერაცია ურთულესი ლოგისტიკური გამოწვევა აღმოჩნდა: არაბული ქვეყნების რეაქციის შიშით, აშშ-ის ევროპელმა მოკავშირეებმა (პორტუგალიის გარდა) ამერიკულ თვითმფრინავებს საჰაერო სივრცე და აეროპორტები ჩაუკეტეს. ამის გამო, პილოტებს აზორის კუნძულების (ლაჟესის ავიაბაზა) გავლით, გრძელი და სარისკო მარშრუტით უწევდათ ფრენა. მათ შორის ტანკები (M60 Patton), არტილერია და საბრძოლო მასალა. ამ დახმარებამ ომის ბედი შეატრიალა, თუმცა ამას მოჰყვა მყისიერი პოლიტიკური შედეგი: OPEC-ის ქვეყნებმა აშშ-ს ნავთობის ემბარგო დაუწესეს, რამაც 1973 წლის გლობალური ენერგეტიკული კრიზისი გამოიწვია.

#### ოპერაცია „ელ დორადოს კანიონი“ 
დაძაბულობამ პიკს 1986 წელს მიაღწია. მარტში, ოპერაცია „Attain Document“-ის ფარგლებში, აშშ-მა ლიბიური სარადარო სადგურები და ხომალდები გაანადგურა. სიტუაცია აპრილში აფეთქდა, როდესაც ლიბიის სპეცსამსახურებმა დასავლეთ ბერლინის დისკოტეკა „La Belle“-ში ტერაქტი მოაწყვეს (დაიღუპა 2 ამერიკელი ჯარისკაცი). საპასუხოდ, 1986 წლის აპრილში, ამერიკის შეერთებულმა შტატებმა კვლავ დაბომბა ლიბია (ოპერაცია „El Dorado Canyon“). რადგან საფრანგეთმა და ესპანეთმა საჰაერო დერეფანი ჩაკეტეს, ბრიტანეთიდან აფრენილმა F-111-ებმა გრძელი გზა გაიარეს ტრიპოლისა და ბენღაზის დასაბომბად. შედეგად დაიღუპა 40-ზე მეტი სამხედრო და 30-მდე მშვიდობიანი მოქალაქე (მათ შორის კადაფის აყვანილი ქალიშვილი ჰანა).

#### 1989 წლის საჰაერო ბრძოლა 
კონფლიქტის ბოლო აკორდი 1989 წლის 4 იანვარს შესრულდა. ავიამზიდ *USS John F. Kennedy*-ის პილოტებმა, ტობრუკიდან 64 კილომეტრში, ჩამოაგდეს ლიბიის ორი MiG-23, რომლებმაც ამერიკულ თვითმფრინავებზე ჩაკეტეს რადარები და მტრული მანევრი განახორციელეს.
[მინი| 82-ე საჰაერო სადესანტო დივიზიის ჯარისკაცები ოპერაცია „Urgent Fury“-ს დროს, ამერიკის მიერ [გრენადა|გრენადაზე შეჭრისას, 1983 წლის ოქტომბერში.]]

### საბჭოთა ინტერვენცია ავღანეთში (1979–1989) 
#### აშშ-ის დახმარება მოჯაჰიდებს 
1978 წლის საურის რევოლუციის შემდეგ, რომელმაც ავღანეთში კომუნისტური რეჟიმი მოიყვანა, აშშ-მა ავღანელ დისიდენტებს პაკისტანის დაზვერვის (ISI) მეშვეობით შეზღუდული ფინანსური დახმარება გაუწია. თუმცა, კარტერის ადმინისტრაცია თავდაპირველად ფრთხილობდა და უარი თქვა პაკისტანის მოთხოვნაზე, მიეწოდებინა მათთვის იარაღი. სიტუაცია შეიცვალა 1979 წლის 3 ივლისს, როდესაც პრეზიდენტმა ჯიმი კარტერმა ხელი მოაწერა საიდუმლო დირექტივას ანტი-კომუნისტი მეამბოხეების დახმარების შესახებ. ეროვნული უსაფრთხოების მრჩევლის, ზბიგნევ ბჟეზინსკის სტრატეგიული გათვლით, ამ ნაბიჯს უნდა გამოეწვია საბჭოთა ინტერვენცია, რაც მოსკოვს „საკუთარ ვიეტნამში“ ჩაითრევდა.

#### ოპერაცია „ციკლონი“ და ომის მიმდინარეობა 
მიუხედავად იმისა, რომ ჰაფიზულა ამინი კომუნისტი იყო, საბჭოთა კავშირში შიშობდნენ, რომ ის დასავლეთისკენ გადაიხრებოდა (განსაკუთრებით ირანის რევოლუციის ფონზე). 1979 წლის დეკემბერში საბჭოთა ჯარები ავღანეთში შეიჭრნენ, მოკლეს ამინი და ხელისუფლეში მარიონეტი ბაბრაქ ქარმალი დასვეს. „დეტანტის“ (განმუხტვის) პოლიტიკის კრახით იმედგაცრუებულმა კარტერმა მკვეთრი ზომები მიიღო (მათ შორის მარცვლეულის ემბარგო და ოლიმპიადის ბოიკოტი) და წამოიწყო „ოპერაცია ციკლონი“. ეს იყო CIA-ის ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე ხანგრძლივი და ძვირადღირებული ფარული ოპერაცია, რომლის ფარგლებშიც აშშ (მოგვიანებით რეიგანის ადმინისტრაციის დროს) მოჯაჰიდებს მილიარდობით დოლარის იარაღით (მათ შორის „Stinger“-ის რაკეტებით) ამარაგებდა.

### რეიგანის დოქტრინა და ინტერვენციები (1981–1989) 
#### ანტიკომუნისტური მოძრაობების მხარდაჭერა 
1980-იან წლებში, „რეიგანის დოქტრინის“ ფარგლებში, აშშ-მა ანტი-კომუნისტური ძალების მხარდაჭერა გლობალურად გააფართოვა. CIA იარაღითა და ფულით ეხმარებოდა UNITA-ს ანგოლაში, მოძრაობა „სოლიდარობას“ პოლონეთში, „კონტრას“ ნიკარაგუაში და „ხმერის ხალხის ეროვნულ განმათავისუფლებელ ფრონტს“ (KPNLF) კამბოჯაში (ვიეტნამური ოკუპაციის წინააღმდეგ). მოგვიანებით, აშშ-ისა და გაეროს ძალისხმევით კამბოჯაში თავისუფალი არჩევნები ჩატარდა.

#### ოპერაციები ლიბანსა და სპარსეთის ყურეში 
1982 წელს, ლიბანის სამოქალაქო ომის დროს, აშშ-მა ბეირუთში სამშვიდობო ძალები გაგზავნა. თუმცა, 1983 წლის ოქტომბერში ყაზარმებზე განხორციელებულმა ტერაქტმა, რომელსაც 241 ამერიკელი სამხედროს სიცოცხლე ემსხვერპლა, რეიგანი აიძულა ჯარები გაეყვანა. პარალელურად, ირან-ერაყის ომის დროს, აშშ ჩაერთო „ტანკერების ომში“. ოპერაცია „Earnest Will“-ის ფარგლებში, ამერიკული ფლოტი იცავდა ქუვეითის ნავთობის ტანკერებს. მას შემდეგ, რაც ირანულ ნაღმზე აფეთქდა ფრეგატი *USS Samuel B. Roberts*, აშშ-მა წამოიწყო საპასუხო ოპერაცია „Praying Mantis“ (1988), რომლის დროსაც ირანის საზღვაო ძალების დიდი ნაწილი განადგურდა. ამ სამხედრო მარცხმა და სამოქალაქო თვითმფრინავის (Iran Air Flight 655) ტრაგიკულმა ჩამოგდებამ აიძულა ირანი, დათანხმებოდა ზავს.

#### ინტერვენცია გრენადაში და სამოქალაქო ომი სალვადორში 
1983 წელს, გრენადაში გადატრიალებისა და პრემიერ მორის ბიშოპის მკვლელობის შემდეგ, აშშ-მა განახორციელა ოპერაცია „Urgent Fury“. ინტერვენციის შედეგად მარქსისტული ხუნტა დაემხო და აღდგა დემოკრატიული მმართველობა. სალვადორში აშშ მხარს უჭერდა მთავრობას მემარცხენე პარტიზანების (FMLN) წინააღმდეგ, თუმცა რეიგანის ადმინისტრაცია იძულებული იყო ზეწოლა მოეხდინა მოკავშირეებზე, რათა შეეჩერებინათ ულტრა-მემარჯვენე „სიკვდილის რაზმების“ სისასტიკე. სიტუაცია იქამდე გამწვავდა, რომ მემარჯვენე რადიკალებმა აშშ-ის ელჩის, თომას პიკერინგის მკვლელობის გეგმაც კი შეიმუშავეს, რათა ამერიკული ჩარევა შეეწყვიტათ.

### აშშ-ის შეჭრა პანამაში (1989) 
#### ურთიერთობის გაუარესება მანუელ ნორიეგასთან 
1989 წლის დეკემბერში, პრეზიდენტმა ჯორჯ ბუშმა (უფროსმა) პანამაში შეჭრის ბრძანება გასცა, კოდური სახელწოდებით „ოპერაცია სამართლიანი საქმე“ (Operation Just Cause). მთავარი მიზანი დიქტატორ მანუელ ნორიეგას დამხობა იყო. წლების განმავლობაში ნორიეგა აშშ-ის დაზვერვის ღირებული აქტივი იყო: ის აშშ-ის თხოვნით სამხედრო და ლოგისტიკურ დახმარებას უწევდა ნიკარაგუელ „კონტრებს“, რის სანაცვლოდაც ვაშინგტონი თვალს ხუჭავდა მის კავშირებზე ნარკოტიკებით ვაჭრობასთან. ბუშის ვიცე-პრეზიდენტობისა და CIA-ის დირექტორობის დროს, სააგენტომ ნორიეგას ჯამში ასობით ათასი დოლარი გადაუხადა. ურთიერთობა მას შემდეგ დაიძაბა, რაც ნორიეგა „უმართავი“ გახდა, 1988 წელს DEA-მ (ნარკოტიკებთან ბრძოლის ადმინისტრაცია) მას ბრალი წაუყენა, ხოლო პანამაში არჩევნები გაყალბდა.

#### ოპერაცია „სამართლიანი საქმე“ და ნორიეგას დაპატიმრება 
უშუალოდ ნორიეგას შეპყრობის სპეცოპერაციას ეწოდებოდა „Operation Nifty Package“. მას შემდეგ, რაც დიქტატორმა თავი პანამაში ვატიკანის საელჩოს (ნუნციატურას) შეაფარა, ამერიკულმა ძალებმა ფსიქოლოგიური ზეწოლის უნიკალური მეთოდი გამოიყენეს: ისინი საელჩოს გარშემო დინამიკებიდან 24 საათის განმავლობაში, მაღალ ხმაზე რთავდნენ მძიმე როკ-მუსიკას (Van Halen, The Clash, Guns N' Roses), რათა ნორიეგა ეიძულებინათ გამოსულიყო.  ფსიქოლოგიურმა წნეხმა შედეგი გამოიღო: ნორიეგა 1990 წლის 3 იანვარს ამერიკელ ჯარისკაცებს ჩაბარდა. მაიამის სასამართლომ მას ნარკოტრაფიკისა და ფულის გათეთრებისთვის 40 წლით თავისუფლების აღკვეთა მიუსაჯა (რაც მოგვიანებით 30 წლამდე შემცირდა).

## ცივი ომის შემდგომ 
### სპარსეთის ყურის ომი და ერაყის შეკავების პოლიტიკა (1990–2003) 
#### „უდაბნოს ფარი“ და კოალიციის შექმნა 
[thumb|right|განადგურებული სამხედრო ტექნიკა „სიკვდილის გზატკეცილზე“ (1991). [სპარსეთის ყურის ომი|სპარსეთის ყურის ომის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ეპიზოდი.]]
1990 წლის 2 აგვისტოს ერაყის არმია პრეზიდენტ სადამ ჰუსეინის ბრძანებით ქუვეითში შეიჭრა და მისი ანექსია მოახდინა. აგრესიას ღრმა ეკონომიკური და გეოპოლიტიკური მიზეზები ჰქონდა. 1980–1988 წლების ირან-ერაყის ომის შემდეგ ბაღდადს უზარმაზარი საგარეო ვალი დაუგროვდა (დაახლოებით 80 მილიარდი დოლარი, აქედან 14 მილიარდი — ქუვეითის მიმართ). ჰუსეინი ითხოვდა ვალების ჩამოწერას, არგუმენტით, რომ ის „არაბულ სამყაროს ირანული ექსპანსიისგან იცავდა“, თუმცა ქუვეითმა უარი განაცხადა.

ვითარება გაამწვავა ორმა ფაქტორმა:
* **ნავთობის ფასები:** ერაყი ქუვეითს ადანაშაულებდა OPEC-ის კვოტების გადაჭარბებაში, რამაც ნავთობის ფასების ვარდნა და ერაყის ისედაც შერყეული ეკონომიკის ჩამოშლა გამოიწვია.
* **ტერიტორიული პრეტენზია:** ბაღდადი ამტკიცებდა, რომ ქუვეითი სასაზღვრო ზოლში მდებარე რუმაილას საბადოდან ნავთობს უკანონოდ, ე.წ. „დახრილი ბურღვის“ (Slant drilling) ტექნოლოგიით იპარავდა, თუმცა ამის დამადასტურებელი მყარი მტკიცებულებები არ წარუდგენია.

ამ აგრესიამ საფრთხე შეუქმნა მსოფლიო ეკონომიკას და საუდის არაბეთის ნავთობსაბადოებს. საპასუხოდ, აშშ-მა წამოიწყო ოპერაცია „უდაბნოს ფარი“ (Operation Desert Shield). ეს იყო „ახალი მსოფლიო წესრიგის“ გამოცდა: გაეროს უშიშროების საბჭოს რეზოლუციების (660, 678) საფუძველზე შეიქმნა უპრეცედენტო საერთაშორისო კოალიცია 35-ზე მეტი ქვეყნის მონაწილეობით. არაბული ქვეყნების (ეგვიპტე, სირია) ჩართულობა კრიტიკულად მნიშვნელოვანი იყო, რათა ომს არ მიეღო „დასავლეთის იმპერიალისტური შეჭრის“ სახე.

#### ოპერაცია „უდაბნოს ქარიშხალი“ 
thumb|right|კოალიციის სახმელეთო შეტევის სქემა (1991 წლის 24-28 თებერვალი). ნაჩვენებია ცნობილი „მარცხენა კაუჭის“ (Left Hook) მანევრი, რომლითაც მოკავშირეებმა ერაყის არმიას ზურგიდან შემოუარეს.
1991 წლის 17 იანვარს დაიწყო შეტევითი ფაზა — ოპერაცია „უდაბნოს ქარიშხალი“ (Operation Desert Storm). ეს იყო მაღალტექნოლოგიური ომის დემონსტრირება: კოალიცია იყენებდა უხილავ ბომბდამშენებს (F-117 Nighthawk), ფრთოსან რაკეტებსა და GPS-ით მართვად იარაღს. 5-კვირიანმა საჰაერო კამპანიამ სრულად მოშალა ერაყის მართვის სისტემები.

[thumb|left|[ქუვეითის ნავთობის ხანძრები: ერაყელმა სამხედროებმა უკანდახევისას 700-ზე მეტ ჭაბურღილს ცეცხლი წაუკიდეს.]]
კოალიციის დასაშლელად სადამ ჰუსეინმა მიმართა სარისკო სტრატეგიას: მან ისრაელის მიმართულებით „სკადის“ (Scud) ტიპის რაკეტები გაუშვა. მისი გათვლით, თუ ისრაელი საპასუხო დარტყმას განახორციელებდა, არაბული ქვეყნები იძულებულნი გახდებოდნენ, დაეტოვებინათ „სიონისტებთან“ შეკრული კოალიცია. აშშ-ის ძლიერი დიპლომატიური ზეწოლისა და „პატრიოტის“ საზენიტო სისტემების განლაგების შედეგად, ისრაელმა თავი შეიკავა პასუხისგან, რითაც კოალიციის ერთიანობა შენარჩუნდა.

24 თებერვალს დაწყებულმა სახმელეთო ოპერაციამ სულ რაღაც 100 საათში გაათავისუფლა ქუვეითი. უკანდახევისას ერაყელებმა გამოიყენეს „გადამწვარი მიწის“ ტაქტიკა და 700-ზე მეტ ნავთობის ჭაბურღილს ცეცხლი წაუკიდეს, რამაც უდიდესი ეკოლოგიური ზიანი გამოიწვია. პრეზიდენტმა ჯორჯ ბუშმა (უფროსმა) გადაწყვიტა, არ დაეძრა ჯარები ბაღდადისკენ და სადამ ჰუსეინის რეჟიმი არ დაემხო. თეთრი სახლი შიშობდა, რომ რეჟიმის კოლაფსი გამოიწვევდა ერაყის „ლიბანიზაციას“ (სამოქალაქო ომს), რეგიონში ირანის გავლენის ზრდას და კოალიციის დაშლას.

#### „არასაფრენი ზონები“ და ორმაგი შეკავება 
ომის დასრულების შემდეგ, აშშ-ის მოწოდებით წაქეზებულმა შიიტებმა (სამხრეთში) და ქურთებმა (ჩრდილოეთში) აჯანყება დაიწყეს, მაგრამ აშშ არ ჩაერია და სადამ ჰუსეინმა ისინი სასტიკად ჩაახშო. ჰუმანიტარული კატასტროფის თავიდან ასაცილებლად, აშშ-მა და მოკავშირეებმა დააწესეს ორი მუდმივი „არასაფრენი ზონა“ (No-Fly Zones), სადაც ერაყულ ავიაციას ფრენა ეკრძალებოდა:

# **Operation Northern Watch** (ჩრდილოეთში): 36-ე პარალელის ზემოთ.
# **Operation Southern Watch** (სამხრეთში): 33-ე პარალელის ქვემოთ.

ამ ზონებმა ფაქტობრივად ჩამოაყალიბა ერაყის ქურთისტანის ავტონომია. აშშ-ის სტრატეგია გადავიდა „ორმაგი შეკავების“ (Dual Containment) პოლიტიკაზე — ერთდროულად ერაყისა და ირანის ამბიციების შეზღუდვაზე.

### ინტერვენცია სომალიში: ჰუმანიტარული მისიიდან ქუჩის ომამდე (1992–1994) 
#### რეჟიმის კრახი და „იმედის აღდგენა“ 
thumb|left|„ოპერაცია იმედის აღდგენა“: აშშ-ის საზღვაო ქვეითები და სამხედრო ტექნიკა (HMMWV) მოგადიშოს აეროპორტში (1992). ფონზე ჩანს სტრატეგიული სატრანსპორტო თვითმფრინავი C-5 Galaxy.
სომალიში მიმდინარე კატასტროფას ღრმა გეოპოლიტიკური ფესვები ჰქონდა. 1969 წლიდან ქვეყანას მართავდა გენერალი მოჰამედ სიად ბარე, რომელიც ცივი ომის პერიოდში ოსტატურად იყენებდა დაპირისპირებას სსრკ-სა და აშშ-ს შორის საგარეო დახმარების მისაღებად. თუმცა, კომუნისტური ბლოკის დაშლამ სომალის სტრატეგიული მნიშვნელობა დაუკარგა და უცხოური დაფინანსება შეწყდა. ამას დაემატა ოგადენის ომში მარცხი და რეპრესიები კლანების წინააღმდეგ. 1991 წელს აჯანყებულთა კოალიციამ რეჟიმი დაამხო, მაგრამ გამარჯვებულები ძალაუფლების გაყოფაზე ვერ შეთანხმდნენ და ქვეყანა სრული ანარქიის ზონად იქცა.

ძალაუფლებისთვის მებრძოლი საველე მეთაურები (Warlords), განსაკუთრებით მოჰამედ ფარაჰ აიდიდი და ალი მაჰდი მუჰამედი, ჰუმანიტარულ დახმარებას ომის იარაღად იყენებდნენ: ისინი იტაცებდნენ გაეროს ტვირთებს, რათა მოწინააღმდეგე კლანები შიმშილით დაეხოცათ. შედეგად, 300,000-ზე მეტი ადამიანი დაიღუპა. დასავლურ მედიაში გავრცელებულმა შიმშილით დახოცილი ბავშვების კადრებმა (ე.წ. „CNN-ის ეფექტი“) პრეზიდენტ ჯორჯ ბუშს (უფროსს) მოქმედებისკენ უბიძგა.

1992 წლის დეკემბერში აშშ სათავეში ჩაუდგა კოალიციურ ძალებს (UNITAF) ოპერაციით „იმედის აღდგენა“ (Operation Restore Hope). ამ ეტაპზე მანდატი მკაფიოდ განსაზღვრული და შეზღუდული იყო: მხოლოდ ჰუმანიტარული დერეფნების დაცვა, პოლიტიკაში ჩარევის გარეშე. ოპერაცია საწყის ეტაპზე წარმატებული გამოდგა და მასობრივი შიმშილობა შეჩერდა.

#### მისიის გაფართოება და „სისხლიანი 5 ივნისი“ 
1993 წლის მაისში აშშ-მა პასუხისმგებლობა გაეროს გადააბარა (მისია UNOSOM II), თუმცა ამჯერად მანდატი შეიცვალა და გაფართოვდა (ე.წ. Mission Creep): უბრალო დაცვის ნაცვლად, მიზანი სომალის „დემოკრატიული აღმშენებლობა“ (Nation Building) და საველე მეთაურების განიარაღება გახდა. გენერალმა აიდიდმა ეს მისი ძალაუფლებისთვის პირდაპირ საფრთხედ აღიქვა. 1993 წლის 5 ივნისს აიდიდის მებრძოლებმა ჩასაფრება მოუწყვეს და მოკლეს გაეროს 24 პაკისტანელი მშვიდობისმყოფელი. საპასუხოდ, გაერომ მიიღო რეზოლუცია 837, რომელმაც სანქცია გასცა აიდიდის დაპატიმრებაზე, რამაც სამშვიდობო მისია სამხედრო ნადირობად აქცია.

#### „შავი ქორი“ და მოგადიშოს ბრძოლა 
[thumb|right|თვითმფრინავი [Sikorsky UH-60 Black Hawk|„შავი შევარდენი“ (Super 6-4) სომალის სანაპიროზე. ეს არის იმ ორი ვერტმფრენიდან ერთ-ერთი, რომელიც მოგადიშოს ბრძოლის დროს ჩამოაგდეს.]]
აიდიდის შესაპყრობად პრეზიდენტმა კლინტონმა სომალიში გაგზავნა სპეციალური დანიშნულების რაზმი „Task Force Ranger“. 1993 წლის 3-4 ოქტომბერს დაგეგმილი იყო სწრაფი, 1-საათიანი რეიდი აიდიდის ლეიტენანტების დასაკავებლად. ოპერაცია კატასტროფით დასრულდა მას შემდეგ, რაც სომალელმა მებრძოლებმა RPG-7 ტიპის ყუმბარმტყორცნებით ჩამოაგდეს აშშ-ის არმიის ორი UH-60 Black Hawk („შავი ქორი“) ტიპის ვერტმფრენი.

სამაშველო ოპერაცია 15-საათიან ინტენსიურ ქუჩის ბრძოლაში გადაიზარდა, სადაც 18 ამერიკელი ჯარისკაცი დაიღუპა (მე-19 მოგვიანებით გარდაიცვალა) და 73 დაიჭრა. სომალელთა მხრიდან მსხვერპლი 1000-ს აღწევდა. ტელევიზიით გავრცელებულმა კადრებმა, სადაც ჩანდა, როგორ დაათრევდა ბრბო ამერიკელი ჯარისკაცების ცხედრებს, შოკში ჩააგდო ამერიკა. ამ მარცხმა გააჩინა ე.წ. „სომალის სინდრომი“ — აშშ-ის მთავრობის შიში, ჩართულიყო საზღვარგარეთ მიმდინარე ქაოტურ კონფლიქტებში. სწორედ ამ შიშმა ითამაშა გადამწყვეტი როლი იმაში, რომ 1994 წელს დასავლეთმა თვალი დახუჭა რუანდის გენოციდზე.

### კლინტონის ეპოქა: ჰაიტი და ბალკანეთის კრიზისი (1994–1995) 
#### ჰაიტი: „ოპერაცია დემოკრატიის მხარდაჭერა“ 
thumb|left|აშშ-ის არმიის მე-10 სამთო დივიზიის ჯარისკაცები პორტ-ო-პრენსის აეროპორტში (1994). ოპერაცია უნიკალური იყო იმით, რომ 20,000-კაციანი დესანტი წინააღმდეგობის გარეშე დაეშვა.
1991 წელს ჰაიტიზე მომხდარმა სამხედრო გადატრიალებამ, რომელსაც გენერალი რაულ სედრასი ხელმძღვანელობდა, დაამხო ქვეყნის ისტორიაში პირველი დემოკრატიულად არჩეული პრეზიდენტი, ჟან-ბერტრან არისტიდი. ხუნტამ სასტიკი რეპრესიები წამოიწყო, რასაც შედეგად მოჰყვა მასობრივი მიგრაციული კრიზისი: ათასობით ჰაიტელი ნავებით („Boat people“) გაემართა ფლორიდის სანაპიროებისკენ. პრეზიდენტ კლინტონისთვის ეს იქცა მწვავე შიდა პოლიტიკურ პრობლემად: ლტოლვილთა უკონტროლო ნაკადი აშშ-ის სანაპირო დაცვას კოლაფსით ემუქრებოდა, ხოლო ამომრჩევლები ქმედით ნაბიჯებს ითხოვდნენ.

სანქციების არაეფექტურობის გამო, 1994 წლის 31 ივლისს გაეროს უშიშროების საბჭომ მიიღო რეზოლუცია 940, რომელმაც ისტორიაში პირველად გასცა ძალის გამოყენების სანქცია დასავლეთ ნახევარსფეროში „დემოკრატიის აღდგენის“ მიზნით. კლინტონმა დაამტკიცა „ოპერაცია დემოკრატიის მხარდაჭერა“ (Operation Uphold Democracy) და შეჭრისთვის მოამზადა 20,000-კაციანი კონტინგენტი, მათ შორის 82-ე საჰაერო-სადესანტო დივიზია.

**კარტერის მისია: დიპლომატია ომის ზღვარზე**
[thumb|right|აშშ-ის პრეზიდენტი [ბილ კლინტონი და ჰაიტის პრეზიდენტი ჟან-ბერტრან არისტიდი თეთრ სახლში (1994).]]
სისხლისღვრის თავიდან ასაცილებლად, შეჭრამდე სულ რაღაც 24 საათით ადრე, პორტ-ო-პრენსში ჩავიდა დელეგაცია ყოფილი პრეზიდენტის ჯიმი კარტერის, გენერალ კოლინ პაუელისა და სენატორ სემ ნანის შემადგენლობით. მოლაპარაკებები დაძაბულ რეჟიმში მიმდინარეობდა. გარდამტეხი მომენტი დადგა 18 სექტემბერს, როდესაც დელეგაციამ გენერალ სედრასს აცნობა, რომ 61 სატრანსპორტო თვითმფრინავი დესანტით უკვე ჰაერში იყო და გზაში იმყოფებოდა. ამ არგუმენტმა გაჭრა.

სედრასი დათანხმდა ძალაუფლების დათმობას და ქვეყნიდან წასვლას. შედეგად, 1994 წლის 19 სექტემბერს ამერიკული ჯარები ჰაიტიზე წინააღმდეგობის გარეშე შევიდნენ („ინტერვენცია გასროლის გარეშე“). 15 ოქტომბერს ჟან-ბერტრან არისტიდი ხელისუფლებას დაუბრუნდა. ოპერაცია აშშ-ისთვის ტაქტიკურ და პოლიტიკურ წარმატებად ჩაითვალა: შეჩერდა ლტოლვილთა ნაკადი და აღდგა ლეგიტიმური მთავრობა მსხვერპლის გარეშე.

#### ბოსნია: გენოციდიდან დეიტონის ზავამდე 
[thumb|right|დეიტონის შეთანხმების ხელმოწერა პარიზში (1995). მარცხნიდან: [სლობოდან მილოშევიჩი (სერბეთი), ფრანიო ტუჯმანი (ხორვატია), ალია იზეტბეგოვიჩი (ბოსნია). უკან დგას შუამავალი რიჩარდ ჰოლბრუკი (აშშ).]]
1992-1995 წლებში ბოსნიაში მიმდინარე ომმა 100,000-ზე მეტი ადამიანის სიცოცხლე შეიწირა. სამი წლის განმავლობაში დასავლეთი თავს იკავებდა სამხედრო ჩარევისგან, ნაწილობრივ „ვიეტნამის სინდრომის“ შიშით, ნაწილობრივ კი გაეროს არაეფექტური სამშვიდობო მანდატის გამო. გარდამტეხი მომენტი 1995 წლის ზაფხულში დადგა. ივლისში, ბოსნიელ სერბთა არმიამ (გენერალ რატკო მლადიჩის მეთაურობით) აიღო გაეროს მიერ „უსაფრთხო ზონად“ გამოცხადებული ქალაქი სრებრენიცა და 8000-ზე მეტი მუსლიმი მამაკაცი და ბიჭი დახოცა. ეს იყო ევროპის ტერიტორიაზე მომხდარი პირველი გენოციდი მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ, რამაც დასავლეთის სინდისი და პრესტიჟი მძიმე დარტყმის ქვეშ დააყენა.

ვითარება კიდევ უფრო გამწვავდა 28 აგვისტოს, როდესაც სარაევოს მარკალეს ბაზარზე სერბულმა ჭურვმა 43 მშვიდობიანი მოქალაქე მოკლა. აშშ-ისთვის ეს „წითელი ხაზი“ აღმოჩნდა.

**ოპერაცია „მიზანმიმართული ძალა“**
საპასუხოდ, ნატომ (აშშ-ის ლიდერობით) დაიწყო ოპერაცია „მიზანმიმართული ძალა“ (Operation Deliberate Force). ეს იყო ალიანსის ისტორიაში პირველი მასშტაბური საბრძოლო კამპანია. 30 აგვისტოდან 20 სექტემბრამდე ნატოს ავიაციამ 3,500-ზე მეტი გაფრენა განახორციელა და გაანადგურა სერბთა მძიმე არტილერია, რადარები და საკომუნიკაციო კვანძები. პარალელურად, ხორვატიის არმიამ ხმელეთზე წამოიწყო „ოპერაცია ქარიშხალი“, რამაც სერბული ძალები ალყაში მოაქცია. ორმაგმა (საჰაერო და სახმელეთო) წნეხმა სერბეთის ლიდერი სლობოდან მილოშევიჩი აიძულა, მოლაპარაკებებზე დათანხმებულიყო.

**დეიტონის შეთანხმება: მყიფე მშვიდობა**

1995 წლის ნოემბერში, აშშ-ის ავიაბაზა „რაიტ-პატერსონზე“ (დეიტონი, ოჰაიო) შეიკრიბნენ დაპირისპირებული მხარეების ლიდერები: ალია იზეტბეგოვიჩი (ბოსნია), ფრანიო ტუჯმანი (ხორვატია) და სლობოდან მილოშევიჩი (სერბეთი). ამერიკელმა დიპლომატმა რიჩარდ ჰოლბრუკმა გამოიყენა „ჩაკეტილი კარის“ ტაქტიკა: ლიდერებს არ მისცეს ბაზის დატოვების უფლება, სანამ კომპრომისს არ მიაღწევდნენ.

21 ნოემბერს ხელმოწერილი „დეიტონის შეთანხმებით“ ომი დასრულდა. ბოსნია და ჰერცეგოვინა შენარჩუნდა როგორც ერთიანი სახელმწიფო, თუმცა დაიყო ორ ავტონომიურ ერთეულად (ენტიტეტად):
* **ბოსნია-ჰერცეგოვინის ფედერაცია** (ტერიტორიის 51%, მუსლიმები და ხორვატები).
* **სერბთა რესპუბლიკა** (ტერიტორიის 49%, სერბები).

მშვიდობის აღსრულების გარანტად რეგიონში ნატოს 60,000-კაციანი კონტინგენტი (IFOR) განლაგდა. მიუხედავად იმისა, რომ შეთანხმებამ სისხლისღვრა შეაჩერა, მან შექმნა მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე რთული და ბიუროკრატიული მმართველობის სისტემა, რაც დღემდე აფერხებს ქვეყნის განვითარებას.

### დაპირისპირება ერაყთან და ტერორიზმის ზრდა (1996–1998) 
#### ერაყი: დაზვერვის კატასტროფა და ჩაშლილი გადატრიალება 
1996 წელს, CIA-მ შეიმუშავა სტრატეგია სადამ ჰუსეინის რეჟიმის შიგნიდან დასამხობად, რადგან პირდაპირი სამხედრო ინტერვენცია იმ ეტაპზე პოლიტიკურად მიუღებელი იყო. ბრიტანულ MI6-თან და აიად ალავის „ერაყის ეროვნულ თანხმობასთან“ (INA) ერთად მომზადდა საიდუმლო ოპერაცია (კოდური სახელი: DBACHILLES). გეგმა ითვალისწინებდა ერაყელი სამხედრო მაღალჩინოსნების გადაბირებას.

თუმცა, ოპერაცია სრული კრახით დასრულდა. ერაყის უშიშროების სამსახურმა („მუხაბარათმა“) შეთქმულება გახსნა და CIA-ს სატელიტური საკომუნიკაციო მოწყობილობები ხელში ჩაიგდო. სადამის აგენტებმა ამერიკელებს დამცინავი შეტყობინებაც კი გაუგზავნეს, სანამ სისტემას გათიშავდნენ. შედეგად, ასობით გადაბირებული ოფიცერი დახვრიტეს. ამ მარცხმა ერაყში აშშ-ის აგენტურული ქსელი ფაქტობრივად გაანადგურა („დააბრმავა“), რამაც წლების შემდეგ, 2003 წლის ომის წინ, გადამწყვეტი როლი ითამაშა სადაზვერვო ინფორმაციის ნაკლებობასა და შეცდომებში.

#### „უსასრულო მიღწევა“: ასიმეტრიული ომის დასაწყისი 
[thumb|right|[ოსამა ბინ ლადენი (1997), ტერორისტული ორგანიზაცია „ალ-ქაიდას“ ლიდერი.]]
1998 წლის 7 აგვისტოს, ალ-ქაიდამ კოორდინირებული ტერორისტული აქტები განახორციელა: ერთდროულად აფეთქდა აშშ-ის საელჩოები ნაირობისა (კენია) და დარ-ეს-სალამში (ტანზანია). დაიღუპა 224 ადამიანი (მათ შორის 12 ამერიკელი). ეს იყო „ახალი ტიპის ომის“ გამოცხადება — არა სახელმწიფოს, არამედ ტრანსნაციონალური ტერორისტული ქსელის მხრიდან.

საპასუხოდ, პრეზიდენტმა კლინტონმა 20 აგვისტოს ბრძანება გასცა დაეწყოთ ოპერაცია „უსასრულო მიღწევა“ (Operation Infinite Reach). აშშ-ის სამხედრო ხომალდებმა და წყალქვეშა ნავებმა 70-ზე მეტი „ტომაჰავკის“ ტიპის ფრთოსანი რაკეტა გაუშვეს:

# **ავღანეთი:** დაიბომბა ტერორისტთა საწვრთნელი ბანაკები ხოსტში. დაზვერვის ინფორმაციით, იქ ოსამა ბინ ლადენი უნდა ყოფილიყო, თუმცა მან ტერიტორიის დატოვება სულ რამდენიმე საათით ადრე მოასწრო.
# **სუდანი:** განადგურდა ფარმაცევტული ქარხანა „ალ-შიფა“ ხარტუმში. აშშ-ის დაზვერვა ამტკიცებდა, რომ ქარხანა VX ტიპის მომწამვლელი აირის პრეკურსორებს ამზადებდა და ბინ ლადენთან იყო კავშირში. თუმცა, ეს დარტყმა საერთაშორისო კრიტიკის საგანი გახდა, რადგან მოგვიანებით გაჩნდა მყარი მტკიცებულებები, რომ ქარხანა მხოლოდ სამოქალაქო დანიშნულების მედიკამენტებს (ქვეყნის მალარიის წამლების 50%-ს) აწარმოებდა.

### კოსოვო: „ჰუმანიტარული ომი“ და ნატოს პრეცედენტი (1998–1999) 
#### ეთნიკური წმენდა და რაჩაკის ინციდენტი 
1998 წელს, იუგოსლავიის დაშლის პროცესი კოსოვოში გაგრძელდა. ეთნიკური ალბანელებით დასახლებულ რეგიონში სეპარატისტულმა „კოსოვოს განმათავისუფლებელმა არმიამ“ (KLA) პარტიზანული ბრძოლა დაიწყო, რასაც ბელგრადმა პოლიციისა და არმიის (VJ) მასშტაბური სადამსჯელო ოპერაციებით უპასუხა. კონფლიქტი მალევე გადაიზარდა ჰუმანიტარულ კატასტროფაში.

გადამწყვეტი მომენტი დადგა 1999 წლის 15 იანვარს, სოფელ რაჩაკში, სადაც 45 ალბანელი მშვიდობიანი მოქალაქის ცხედარი იპოვეს. ეუთო-ს მისიის ხელმძღვანელმა, უილიამ უოკერმა, შემთხვევის ადგილის დათვალიერების შემდეგ მას „კაცობრიობის წინააღმდეგ ჩადენილი დანაშაული“ უწოდა. თუმცა, იუგოსლავიის ხელისუფლება ამტკიცებდა, რომ ეს იყო KLA-ს მიერ მოწყობილი „ინსცენირება“ და დაღუპულები სინამდვილეში გადაცმული მეამბოხეები იყვნენ. ევროკავშირის დავალებით ჩატარებულმა ფინელ ექსპერტთა გამოძიებამ (ჰელენა რანტას ხელმძღვანელობით) მოგვიანებით დაადასტურა, რომ მსხვერპლი სამოქალაქო პირები იყვნენ და ისინი ახლო მანძილიდან დახოცეს, რამაც დასავლეთს სამხედრო ჩარევის ლეგიტიმაცია მისცა.

#### რამბუიეს კრახი და ოპერაცია „მოკავშირეთა ძალები“ 
[thumb|right|აშშ-ის „უხილავი“ ბომბდამშენი [F-117 Nighthawk. 1999 წლის 27 მარტს სერბულმა ჰაერსაწინააღმდეგო სისტემამ ერთი ასეთი თვითმფრინავი ჩამოაგდო, რაც ოპერაციის დროს ნატოს ერთადერთი დანაკარგი იყო (პილოტი გადარჩა).]]
დიპლომატიური გამოსავლის მოძებნის მიზნით, მხარეები საფრანგეთში, რამბუიეს ციხესიმაგრეში შეიკრიბნენ. შეთანხმების პროექტი ითვალისწინებდა კოსოვოს ფართო ავტონომიას და ნატოს ჯარების განლაგებას მთელი იუგოსლავიის ტერიტორიაზე (ე.წ. „დანართი B“). პრეზიდენტმა მილოშევიჩმა ეს ქვეყნის ოკუპაციად აღიქვა და ხელმოწერაზე უარი განაცხადა.

მოლაპარაკებების ჩაშლის შემდეგ, 1999 წლის 24 მარტს ნატომ (აშშ-ის ლიდერობით) დაიწყო ოპერაცია „მოკავშირეთა ძალები“ (Operation Allied Force). ეს იყო ისტორიული პრეცედენტი: ალიანსმა გვერდი აუარა გაეროს უშიშროების საბჭოს (სადაც რუსეთი და ჩინეთი ვეტოთი იმუქრებოდნენ) და ინტერვენცია „ჰუმანიტარული აუცილებლობით“ გაამართლა.

#### 78 დღე, დიპლომატიური სკანდალი და კაპიტულაცია 
78-დღიანი საჰაერო კამპანიის განმავლობაში ნატოს ავიაციამ დაბომბა იუგოსლავიის სამხედრო და სტრატეგიული ინფრასტრუქტურა (ხიდები, ქარხნები, ელექტროსადგურები). ოპერაციას თან ახლდა მძიმე ინციდენტებიც:
* **F-117-ის ჩამოგდება:** 27 მარტს სერბებმა ჩამოაგდეს ამერიკული „უხილავი“ ბომბდამშენი, რაც აშშ-ის ტექნოლოგიური პრესტიჟისთვის დარტყმა იყო.
* **ჩინეთის საელჩოს დაბომბვა:** 7 მაისს ნატოს რაკეტა შეცდომით მოხვდა ჩინეთის საელჩოს ბელგრადში, რასაც 3 ჟურნალისტი ემსხვერპლა და მწვავე საერთაშორისო კრიზისი გამოიწვია.

საბოლოოდ, სამოქალაქო ინფრასტრუქტურის განადგურებამ და რუსეთის მხრიდან დიპლომატიური მხარდაჭერის შეწყვეტამ მილოშევიჩი აიძულა, დანებებულიყო. ივნისში ხელი მოეწერა კუმანოვოს შეთანხმებას: სერბულმა ძალებმა კოსოვო დატოვეს, ხოლო რეგიონი გაეროს (UNMIK) და ნატოს (KFOR) პროტექტორატის ქვეშ გადავიდა.

## ომი ტერორთან 
[მინი|[ზღვის ლომები (ქვედანაყოფი)|აშშ-ის საზღვაო ძალების SEAL-ები ავღანეთის მთებში ავღანეთის ომის დროს, 2002 წლის იანვარი.]]

### **ავღანეთი: „მარადიული ომი“ და მისი დასასრული (2001-2021)** 
#### **შეჭრა და „გაძლიერება“ (The Surge)** 
2001 წლის 11 სექტემბრის ტერაქტების შემდეგ, პრეზიდენტმა ჯორჯ ბუშმა (უმცროსმა) გამოაცხადა „ტერორიზმის წინააღმდეგ გლობალური ომი“. ოპერაცია „შეუპოვარი თავისუფლება“ (Operation Enduring Freedom) დაიწყო 2001 წლის 7 ოქტომბერს, რომლის მიზანი იყო თალიბანის რეჟიმის დამხობა, რადგან ისინი ალ-ქაიდას ლიდერებს იფარებდნენ. მიუხედავად სწრაფი საწყისი წარმატებისა, ომი გაჭიანურდა. 2009 წლის დეკემბერში, პრეზიდენტმა ბარაკ ობამამ, სიტუაციის სტაბილიზაციის მიზნით, გასცა ბრძანება ძალების „გაძლიერების“ (The Surge) შესახებ და ავღანეთში დამატებით 33,000 ჯარისკაცი გაგზავნა (კონტინგენტმა პიკს — 100,000-ს მიაღწია), სანამ 2011 წელს ეტაპობრივი შემცირება დაიწყებოდა.

#### **ISAF-დან „მტკიცე მხარდაჭერამდე“** 
წლების განმავლობაში ავღანეთი მასპინძლობდა ნატოსა და აშშ-ის სხვადასხვა მისიას: საბრძოლო ISAF-ს (უსაფრთხოების დახმარების საერთაშორისო ძალები) და მოგვიანებით, საწვრთნელ მისია „მტკიცე მხარდაჭერას“ (Resolute Support). მიუხედავად მილიარდობით დოლარის ინვესტიციისა ავღანეთის ეროვნული არმიის (ANA) გაწვრთნაში, სტრუქტურული კორუფცია და დაბალი ბრძოლისუნარიანობა გადაუჭრელ პრობლემად დარჩა.

#### **დასასრული: დოჰას შეთანხმება და ქაბულის დაცემა** 
ომის დასასრული 2020 წელს, ტრამპის ადმინისტრაციის მიერ თალიბანთან გაფორმებულმა **დოჰას შეთანხმებამ** განსაზღვრა. 2021 წლის აგვისტოში, ბაიდენის ადმინისტრაციის მიერ ჯარების საბოლოო გაყვანის პარალელურად, თალიბანმა ელვისებური შეტევით დაიბრუნა კონტროლი მთელ ქვეყანაზე. ქაბულის დაცემა და ქაოსური ევაკუაცია აეროპორტიდან ომის სიმბოლურ ფინალად იქცა. ეს გახდა აშშ-ის ისტორიაში **ყველაზე ხანგრძლივი ომი** (19 წელი და 10 თვე), რომელმაც გადააჭარბა ვიეტნამის ომს. კონფლიქტი აშშ-ს 2.3 ტრილიონი დოლარი დაუჯდა; დაიღუპა 2,400-ზე მეტი ამერიკელი ჯარისკაცი, CIA-ის 18 ოფიცერი და 3,900-ზე მეტი სამოქალაქო კონტრაქტორი.

#### **OEF: გლობალური ქოლგა (ფილიპინებიდან საქართველომდე)** 
მიუხედავად იმისა, რომ **„**ოპერაცია შეუპოვარი თავისუფლება“ (Operation Enduring Freedom - OEF) უმეტესად ავღანეთის ომის 2001–2014 წლების ფაზასთან ასოცირდება, ეს ტერმინი აშშ-ის სამხედროების ოფიციალური „ქოლგა-სახელწოდებაა“ ტერორიზმთან გლობალური ომისთვის. ის მოიცავდა მრავალ რეგიონალურ ქვე-ოპერაციას, სადაც ამერიკული ძალები მასპინძელი ქვეყნების მთავრობებთან გაფორმებული „ძალთა სტატუსის შესახებ შეთანხმებების“ (SOFA) საფუძველზე მოქმედებდნენ. ძირითადი ქვე-ოპერაციები მოიცავდა:

* **ოპერაცია „შეუპოვარი თავისუფლება“ – აფრიკის რქა (OEF-HOA):** აშშ-ის ძალები განლაგდნენ ეთიოპიაში, კენიაში, ლიბერიაში, მავრიკში, რუანდაში, სეიშელის კუნძულებზე, სომალიში, ტანზანიასა და უგანდაში.
* **„კემპ ლემონიე“ (Camp Lemonnier)** აშშ-ის ერთადერთი მუდმივი სამხედრო ბაზაა აფრიკაში, რომელიც 2002 წელს ჯიბუტიში დაარსდა და OEF-HOA-ს ოპერაციებს უჭერს მხარს.
* 2015 წელს „მშვიდობის კორპუსმა“ კომორის კუნძულებზე მუშაობა განაახლა, ხოლო კენტუკის ეროვნული გვარდიის პერსონალმა კომორელი ჯარისკაცები გაწვრთნა.
* ტრამპის ადმინისტრაციამ სომალიში დრონებით ავიადარტყმები გაახშირა, ხოლო 2020 წელს წამოიწყო „ოპერაცია ოქტავ კვარცი“ (Operation Octave Quartz), რომლის ფარგლებშიც აშშ-ის ჯარები ქვეყიდან გაიყვანეს და რეგიონის სხვა სამხედრო ბაზებზე გადაანაწილეს.
* **ოპერაცია „შეუპოვარი თავისუფლება“ – ტრანს-საჰარა (OEF-TS):** აშშ-ის ძალები განლაგდნენ ალჟირში, ბურკინა-ფასოში, კამერუნში, ჩადში, მალიში, მავრიტანიაში, მაროკოში, ნიგერში, ნიგერიაში, სენეგალსა და ტუნისში.
* 2013 წელს, მალის ომის დროს, აშშ-მა საფრანგეთის შეიარაღებული ძალების სატრანსპორტო თვითმფრინავებით უზრუნველყოფა დაიწყო.
* 2015 წლის ოქტომბერში, პრეზიდენტმა ბარაკ ობამამ კამერუნში 300-მდე ამერიკელი სამხედრო გაგზავნა, რათა ტერორისტული დაჯგუფება „ბოკო ჰარამის“ წინააღმდეგ სადაზვერვო, სამეთვალყურეო და სარეკოგნოსცირო ოპერაციები ეწარმოებინათ. 2017 წლისთვის ქალაქ გარუაში შეიქმნა აშშ-ის არმიის ფორპოსტი — **„გარუას საგანგებო განთავსების პუნქტი“ (Contingency Location Garoua)**, სადაც 200-მდე სამხედრო და კონტრაქტორი იყო განლაგებული.
* 2017 წლის ოქტომბერში, ნიგერში, „ისლამური სახელმწიფოს“ მიერ მოწყობილი ჩასაფრების დროს დაიღუპა აშშ-ის სპეცდანიშნულების რაზმის ოთხი ჯარისკაცი და ხუთი ნიგერელი სამხედრო. იმ დროისთვის ნიგერში აშშ-ის 800-მდე სამხედრო იმყოფებოდა, რომელთა უმეტესობა ქალაქ აგადესში აშშ-ისა და საფრანგეთის ავიაციისთვის დრონების მეორადი ბაზის მშენებლობაზე მუშაობდა.
* ოპერაცია „შეუპოვარი თავისუფლება“ – ფილიპინები
* ოპერაცია „შეუპოვარი თავისუფლება“ – კარიბის აუზი და ცენტრალური ამერიკა (OEF-CCA)
* ოპერაცია „შეუპოვარი თავისუფლება“ – ყირგიზეთი
* ოპერაცია „შეუპოვარი თავისუფლება“ – პანკისის ხეობა

#### **„დრონების ომი“ და მიზანმიმართული ლიკვიდაცია** 
ტერორიზმის წინააღმდეგ ომმა აშშ-ის სამხედრო და სადაზვერვო სტრუქტურებს (განსაკუთრებით CIA-სა და JSOC-ს) საშუალება მისცა, რადიკალურად გარდაექმნათ ომის წარმოების მეთოდები და განევითარებინათ ასიმეტრიული საომარი შესაძლებლობები. ავღანეთის, პაკისტანის, იემენისა და სომალის ტერიტორიებზე ფართოდ დაინერგა უპილოტო საფრენი აპარატების (MQ-1 Predator და MQ-9 Reaper) გამოყენება „მაღალი ღირებულების სამიზნეების“ (High-value targets) გასანადგურებლად. ეს სტრატეგია, რომელიც ცნობილია როგორც „მიზანმიმართული ლიკვიდაცია“ (Targeted Killing), საშუალებას აძლევდა აშშ-ს, გაენადგურებინა მტრის ლიდერები ამერიკელი ჯარისკაცების სიცოცხლის რისკის გარეშე. ყველაზე რეზონანსული შემთხვევა 2011 წელს იემენში მოხდა, როდესაც დრონით მოკლეს ალ-ქაიდას პროპაგანდისტი და აშშ-ის მოქალაქე ანვარ ალ-ავლაკი. ამ ფაქტმა ამერიკაში მწვავე სამართლებრივი დავა გამოიწვია საკუთარი მოქალაქეების სასამართლოს გარეშე, დისტანციურად სიკვდილით დასჯის კანონიერების თაობაზე.
[მინი|82-ე საჰაერო-სადესანტო დივიზია გამარჯვების თაღთან, [ბაღდადი|ბაღდადში, ერაყი, 2009 წელი. აშშ-ის ძალებმა ბაღდადში მწვანე ზონა 2003 წელს ერაყში შეჭრის დროს შექმნეს.]]

### **სირია: „ოპერაცია Inherent Resolve“ და წითელი ხაზები (2014-დღემდე)** 
#### **კოალიცია და ISIS-ის დამარცხება** 
2014 წლიდან, პრეზიდენტ ბარაკ ობამას ბრძანებით, აშშ ჩაერთო სირიის სამოქალაქო ომში „ოპერაცია Inherent Resolve“-ის (OIR) ფარგლებში. მთავარი მიზანი „ისლამური სახელმწიფოს“ (ISIS) განადგურება იყო. აშშ-მა ადგილობრივ მოკავშირედ აირჩია „სირიის დემოკრატიული ძალები“ (SDF) — ქურთებისა და არაბების კოალიცია, რომელსაც ქურთული „სახალხო დაცვის შენაერთები“ (YPG) ხელმძღვანელობდა. ამერიკული ავიაციის და სპეცრაზმის დახმარებით, 2019 წლის მარტში, ბაღუზის ბრძოლაში, კოალიციამ ISIS-ს ბოლო ტერიტორიული დასაყრდენიც წაართვა და „ხალიფატი“ ფიზიკურად გაანადგურა.

#### **ქიმიური იარაღი და სარაკეტო დარტყმები** 
კონფლიქტმა სახე იცვალა პრეზიდენტ დონალდ ტრამპის დროს, როდესაც ბაშარ ალ-ასადის რეჟიმმა მშვიდობიანი მოსახლეობის წინააღმდეგ აკრძალული ქიმიური იარაღი გამოიყენა. აშშ-მა ორჯერ განახორციელა პრევენციული/სადამსჯელო დარტყმა:

# **2017 წლის აპრილი:** ხან-შაიხუნში ზარინის გაზით თავდასხმის პასუხად, აშშ-მა 59 „ტომაჰავკი“ ესროლა შაირათის ავიაბაზას, საიდანაც ქიმიური შეტევა განხორციელდა.
# **2018 წლის აპრილი:** ქალაქ დუმაში ქლორის/ზარინის გამოყენების შემდეგ, აშშ-მა, დიდმა ბრიტანეთმა და საფრანგეთმა ერთობლივად დაბომბეს ასადის ქიმიური იარაღის კვლევითი და საწარმოო ობიექტები.

#### **დღევანდელი სტატუსი** 
მიუხედავად ISIS-ის ტერიტორიული მარცხისა, აშშ-ის მცირე სამხედრო კონტინგენტი (დაახლოებით 900 ჯარისკაცი) დღემდე რჩება აღმოსავლეთ სირიაში. მათი ოფიციალური მიზანია SDF-ის დახმარება ISIS-ის „მძინარე უჯრედების“ წინააღმდეგ, ხოლო სტრატეგიული ამოცანა — ირანული გავლენის შეკავება და ნავთობის საბადოებზე კონტროლის შენარჩუნება.

#### **აფრიკის პარტნიორობის სადგური (APS): მცურავი აკადემია (2007-დღემდე)** 
2007 წელს, აშშ-ის საზღვაო ძალების ევროპა-აფრიკის სარდლობამ (NAVAF) წამოიწყო საერთაშორისო ინიციატივა — „აფრიკის პარტნიორობის სადგური“ (Africa Partnership Station - APS). განსხვავებით ტრადიციული სამხედრო ბაზისგან, APS არ არის ფიზიკური ნაგებობა; ეს არის „მცურავი აკადემია“. ამერიკული ხომალდები (მაგალითად, სადესანტო გემი *USS Fort McHenry* და ჩქაროსნული კატამარანი *HSV-2 Swift*) რეგულარულად სტუმრობენ აფრიკის სანაპირო ქვეყნებს და ბორტზე ატარებენ წვრთნებს. პროგრამის მთავარი მიზანია დასავლეთ და ცენტრალური აფრიკის (განსაკუთრებით გვინეის ყურის) ქვეყნების საზღვაო ძალების გაძლიერება, რათა მათ დამოუკიდებლად შეძლონ საკუთარი ტერიტორიული წყლებისა და ექსკლუზიური ეკონომიკური ზონების (EEZ) კონტროლი. წვრთნები მოიცავს ბრძოლას ისეთი საფრთხეების წინააღმდეგ, როგორიცაა: მეკობრეობა, ნარკოტრაფიკი, ადამიანებით ვაჭრობა და უკანონო, არარეგულირებადი თევზაობა (IUU), რაც რეგიონის ეკონომიკას მილიარდობით დოლარის ზარალს აყენებს.

#### **კოლუმბია: „გეგმა კოლუმბია“ და FARC-ის შესუსტება (2000-2010)** 
2009 წლისთვის აშშ-ის ჩართულობამ კოლუმბიაში პიკს მიაღწია. ინიციატივის ფარგლებში, რომელიც „გეგმა კოლუმბიის“ (Plan Colombia) სახელითაა ცნობილი, ვაშინგტონმა მილიარდობით დოლარის დახმარება და „კონტრ-პარტიზანული“ (COIN) წვრთნები გაუწია პრეზიდენტ **ალვარო ურიბეს** მთავრობას. პროგრამის მთავარი მიზანი ქვეყანაში სტაბილურობის აღდგენა და მემარცხენე რადიკალური დაჯგუფების, **FARC**-ის (კოლუმბიის რევოლუციური შეიარაღებული ძალები) დამარცხება იყო. ამერიკულმა დახმარებამ კოლუმბიის არმიას საშუალება მისცა, კონტროლი დაებრუნებინა ქვეყნის ტერიტორიის დიდ ნაწილზე და მკვეთრად შეემცირებინა ძალადობისა და გატაცებების მაჩვენებელი. მიღწეული შედეგების გამო, გავლენიანმა ჟურნალმა *The Atlantic*-მა ეს ოპერაცია შეაფასა, როგორც „ამ საუკუნეში შეერთებული შტატების მიერ განხორციელებული სახელმწიფოებრივი მშენებლობის (nation-building) ყველაზე წარმატებული წვრთნა“.

#### **„არაბული გაზაფხული“ და ლიბიის ფარული ფრონტი (2011-2012)** 
2011 წლის „არაბულმა გაზაფხულმა“ არაბულ სამყაროში (მათ შორის ლიბიაში, სირიასა და იემენში) აჯანყებებისა და სამოქალაქო ომების ტალღა გამოიწვია. ლიბიაში აშშ და ნატო ღიად ჩაერივნენ საჰაერო კამპანიით, თუმცა არსებობდა მოქმედების ფარული ასპექტიც. როგორც *The Washington Post* იუწყებოდა, 2011 წლის მარტში პრეზიდენტმა ბარაკ ობამამ ხელი მოაწერა საიდუმლო განკარგულებას (ე.წ. Presidential Finding), რითაც ცენტრალურ სადაზვერვო სააგენტოს (CIA) ოფიციალური უფლება მისცა, ფარული დახმარება, დაზვერვის მონაცემები და იარაღი მიეწოდებინა ლიბიელი ამბოხებულებისთვის. მუამარ კადაფის დამხობასა და მკვლელობას ქვეყანაში არასტაბილურობა მოჰყვა. ამან განაპირობა 2012 წლის 11 სექტემბერს ბენღაზიში აშშ-ის საკონსულოზე განხორციელებული თავდასხმა, რომელსაც ოთხი ამერიკელი, მათ შორის აშშ-ის ელჩი კრისტოფერ სტივენსი ემსხვერპლა.

### **სირია: ოპერაცია „Timber Sycamore“ – CIA-ს მილიარდიანი ფსონი (2012-2017)** 
2012-2017 წლებში, აშშ-ის ცენტრალური სადაზვერვო სააგენტო (CIA) და სპეციალური დანიშნულების ძალები ახორციელებდნენ მასშტაბურ საიდუმლო პროგრამას კოდური სახელწოდებით „ოპერაცია Timber Sycamore“. პროგრამის ფარგლებში, აშშ-მა (საუდის არაბეთისა და სხვა რეგიონული პარტნიორების ფინანსური დახმარებით) გაწვრთნა და აღჭურვა დაახლოებით 10,000 სირიელი მეამბოხე (ძირითადად „თავისუფალი სირიული არმიიდან“), რომლებიც პრეზიდენტ ბაშარ ალ-ასადის რეჟიმს ებრძოდნენ. ეს იყო CIA-ს ერთ-ერთი ყველაზე ძვირადღირებული ფარული ოპერაცია, რომლის ბიუჯეტი პიკურ პერიოდში წელიწადში 1 მილიარდ დოლარს აღწევდა. 2017 წელს, პრეზიდენტმა დონალდ ტრამპმა პროგრამა ეტაპობრივად შეწყვიტა. გადაწყვეტილების მიზეზი გახდა ოპერაციის დაბალი ეფექტიანობა რუსული სამხედრო ინტერვენციის ფონზე და მზარდი მტკიცებულებები იმისა,რომ ამერიკული იარაღი ხშირად რადიკალური ჯგუფების (მათ შორის „ალ-ნუსრას ფრონტის“) ხელში ხვდებოდა.
მარცხნივ|მინი|სადესანტო ზონა ალ-ტანფში, სირია, აშშ-ის სირიის სამოქალაქო ომში ჩარევის დროს.

### **ომი „ხალიფატის“ წინააღმდეგ: ოპერაცია „Inherent Resolve“ (2014-დღემდე)** 
#### **ერაყი: მოსულის დაცემა და სინჯარის კრიზისი** 
2014 წლის ზაფხულში, ტერორისტულმა ორგანიზაცია „ერაყისა და ლევანტის ისლამურმა სახელმწიფომ“ (ISIS) ელვისებური სისწრაფით დაიკავა მოსული და „ხალიფატი“ გამოაცხადა. აგვისტოში, მას შემდეგ, რაც ტერორისტებმა ალყა შემოარტყეს ათასობით ეზიდს სინჯარის მთაზე და ერბილში აშშ-ის პერსონალს საფრთხე დაემუქრა, პრეზიდენტმა ბარაკ ობამამ ავიადარტყმების ბრძანება გასცა. ოქტომბერში ამ კამპანიას ოფიციალურად ეწოდა **„**ოპერაცია Inherent Resolve“ (OIR).

#### **სირია და კოალიციის გაფართოება** 
2014 წლის სექტემბერში ოპერაცია სირიის ტერიტორიაზეც გავრცელდა. აშშ-მა, არაბულ პარტნიორებთან (საუდის არაბეთი, იორდანია, ემირატები) ერთად, პირველი მასშტაბური ავიადარტყმები განახორციელა ISIS-ის დედაქალაქ რაქასა და ალეპოს პროვინციაში გამაგრებულ „ხორასანის ჯგუფზე“. კოალიციამ გამოიყენა სტრატეგიული ბომბდამშენები (B-1B Lancer), გამანადგურებლები (F-22 Raptor — ეს იყო მისი საბრძოლო დებიუტი) და „ტომაჰავკის“ ტიპის რაკეტები.

#### **ლიბიის ფრონტი: „Odyssey Lightning“** 
აშშ-ის ანტიტერორისტული კამპანია ჩრდილოეთ აფრიკაშიც გააქტიურდა. 2015 წელს განხორციელებული წერტილოვანი დარტყმების შემდეგ, 2016 წელს აშშ-მა ლიბიაში დაიწყო ოპერაცია „Odyssey Lightning“. ამ საჰაერო კამპანიის მიზანი იყო ლიბიის ეროვნული თანხმობის მთავრობის (GNA) მხარდაჭერა ქალაქ სირტში გამაგრებული ISIS-ის მებრძოლების წინააღმდეგ.

#### **აღმოსავლეთ ფლანგის გამაგრება: EDI და „ატლანტიკური სიმტკიცე“ (2014-დღემდე)** 
2014 წელს, რუსეთის მიერ ყირიმის ანექსიისა და დონბასში აგრესიის საპასუხოდ, ობამას ადმინისტრაციამ შექმნა „ევროპული დამშვიდების ინიციატივა“ (ERI), რომელსაც 2018 წელს სახელი შეეცვალა და „ევროპული შეკავების ინიციატივა“ (EDI) ეწოდა. აღნიშნულმა პროგრამამ დააფინანსა „ოპერაცია ატლანტიკური სიმტკიცე“ (Operation Atlantic Resolve) — აშშ-ის ეროვნული ძალისხმევა, რომელიც გულისხმობს ამერიკული ჯავშანსატანკო და საავიაციო დანაყოფების 9-თვიან უწყვეტ როტაციას პოლონეთში, რუმინეთსა და ბალტიისპირეთში, რათა ნატოს აღმოსავლეთ ფლანგზე რუსული აგრესიის შეკავება მოხდეს.

ამერიკული ძალისხმევის პარალელურად, 2016 წლის ვარშავის სამიტზე ნატომ შექმნა „გაძლიერებული მოწინავე ყოფნის“ (eFP) პროგრამა. ალიანსმა ესტონეთში, ლატვიაში, ლიეტუვასა და პოლონეთში განათავსა ოთხი მრავალეროვნული საბრძოლო ჯგუფი, რომლებიც ასრულებენ „შემაკავებელი ფაქტორის“ (Tripwire) როლს და უზრუნველყოფენ აღმოსავლეთ ფლანგის კოლექტიურ თავდაცვას.

#### **იემენი: ლოგისტიკური მხარდაჭერა და „ერთობლივი დაგეგმვის უჯრედი“ (2015)** 
2015 წლის მარტში, პრეზიდენტმა ბარაკ ობამამ სანქცია გასცა საუდის არაბეთის ხელმძღვანელობით მოქმედი კოალიციის მხარდაჭერაზე, რომელიც იემენში ჰუთი მეამბოხეების წინააღმდეგ ინტერვენციას ახორციელებდა. აშშ-მა რიადში შექმნა „ერთობლივი დაგეგმვის უჯრედი“ (Joint Planning Cell), რათა კოალიციისთვის სადაზვერვო და ლოგისტიკური დახმარება გაეწია. ამერიკული დახმარების ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი კომპონენტი კოალიციის ბომბდამშენების ჰაერში საწვავით გამართვა (Aerial Refueling) იყო, რაც საუდის არაბეთს ინტენსიური ავიადარტყმების განხორციელების საშუალებას აძლევდა (ეს პროგრამა აშშ-მა 2018 წელს შეწყვიტა).

ამერიკული და ბრიტანული ძალები ასევე მონაწილეობდნენ იემენის საზღვაო და საჰაერო ბლოკადაში. მართალია, ბლოკადის ოფიციალური მიზანი ჰუთებისთვის იარაღის მიწოდების აღკვეთა იყო, მაგრამ მან ქვეყანაში სურსათისა და მედიკამენტების შეტანა შეაფერხა, რამაც იემენი მძიმე ჰუმანიტარულ კრიზისამდე მიიყვანა.

### **ტრამპის ეპოქა: „მაქსიმალური ზეწოლა“ და სოლეიმანის მკვლელობა (2017-2021)** 
#### **მემკვიდრეობით მიღებული ომები** 
პრეზიდენტი დონალდ ტრამპი ათწლეულების განმავლობაში აშშ-ის პირველი ლიდერი გახდა, რომელსაც ახალი მასშტაბური სამხედრო კამპანია არ წამოუწყია. სანაცვლოდ, მან განაგრძო (და ზოგ შემთხვევაში დრონებით გააინტენსიურა) წინამორბედებისგან მემკვიდრეობით მიღებული ინტერვენციები ერაყში, სირიაში, სომალისა და ავღანეთში.

#### **ეკონომიკური ომი და „მაქსიმალური ზეწოლა“** 
ტრამპის ადმინისტრაცია უპირატესობას ანიჭებდა ეკონომიკურ ბერკეტებს და „მაქსიმალური ზეწოლის“ პოლიტიკას. ვენესუელაში აშშ-მა ნიკოლას მადუროს რეჟიმს ნავთობის ემბარგო დაუწესა და ლეგიტიმურ პრეზიდენტად ოპოზიციის ლიდერი, ხუან გუაიდო აღიარა. ირანის წინააღმდეგ კი, 2018 წელს ბირთვული შეთანხმების (JCPOA) დატოვების შემდეგ, უმკაცრესი სანქციები აამოქმედა.

#### **სპარსეთის ყურის კრიზისი და სოლეიმანი** 
2019 წელს დაძაბულობამ სპარსეთის ყურეში პიკს მიაღწია. ტანკერებზე თავდასხმების საპასუხოდ, აშშ-მა შექმნა „საერთაშორისო საზღვაო უსაფრთხოების კონსტრუქტი“ (IMSC). ესკალაცია 2020 წლის 3 იანვარს დასრულდა, როდესაც პრეზიდენტ ტრამპის ბრძანებით, ბაღდადის აეროპორტთან დრონით მოკლეს ირანის გავლენიანი გენერალი და „ყუდსის ძალების“ მეთაური, ყასემ სოლეიმანი, რამაც რეგიონი ომის ზღვარზე მიიყვანა.

#### **მოზამბიკი: „მწვანე ბერეტები“ და ბუნებრივი აირის ომი (2021)** 
2021 წლის მარტში, ბაიდენის ადმინისტრაციამ, მოზამბიკის მთავრობის თხოვნით, ჩრდილოეთით მდებარე კაბო-დელგადოს კონფლიქტში ჩაერია. აშშ-მა რეგიონში მოქმედი ისლამისტური დაჯგუფება (ადგილობრივი „ალ-შაბაბი“/ASWJ) ტერორისტულ ორგანიზაციად ოფიციალურად გამოაცხადა. ქვეყანაში განლაგდნენ აშშ-ის არმიის სპეციალური დანიშნულების რაზმები („მწვანე ბერეტები“), რომელთა ამოცანა მოზამბიკელი საზღვაო ქვეითების წვრთნა იყო. ეს ჩარევა განპირობებული იყო არა მხოლოდ ტერორიზმთან ბრძოლით, არამედ იმითაც, რომ კონფლიქტი მიმდინარეობს ბუნებრივი აირის მასშტაბური საბადოების მახლობლად, რაც რეგიონს დიდ ეკონომიკურ მნიშვნელობას ანიჭებს.

#### **უკრაინა: რუსეთის შეკავება (2022-2024)** 
2022 წლის 24 თებერვალს რუსეთის მიერ უკრაინაში სრულმასშტაბიანი შეჭრის შემდეგ, აშშ-მა დაიწყო ყველაზე მასშტაბური სამხედრო-ფინანსური დახმარების პროგრამა ცივი ომის შემდეგ. პრეზიდენტმა ბაიდენმა უარი თქვა აშშ-ის ჯარების უშუალო ჩარევაზე, თუმცა უკრაინას მიაწოდა მაღალტექნოლოგიური შეიარაღება (HIMARS, Patriot-ის სისტემები, Abrams-ის ტანკები) და გაუზიარა დაზვერვის მონაცემები. საერთო ჯამში, აშშ-ის მხარდაჭერამ 75 მილიარდ დოლარს გადააჭარბა, რაც რუსული აგრესიის შეკავების უმნიშვნელოვანესი ფაქტორი გახდა. კონგრესში გაზრდილი წინააღმდეგობის ფონზე, დაფინანსების შეწყვეტის მცდელობებმა უკრაინის ომის მომავალი ტრამპის მეორე ადმინისტრაციის ხელში დატოვა.

### **მეორე ვადა: „ამერიკა უპირველეს ყოვლისა“ 2.0** 
#### **უკრაინა და ნატოს გადახედვა** 
2025 წელს, თეთრ სახლში დაბრუნების შემდეგ, დონალდ ტრამპმა რადიკალურად შეცვალა აშშ-ის პოლიტიკა უკრაინის ომთან მიმართებაში. წინასაარჩევნო დაპირების შესაბამისად („ომის 24 საათში დასრულება“), ადმინისტრაციამ კიევს სამხედრო დახმარება შეუმცირა და მოლაპარაკებების მაგიდასთან დაჯდომისკენ მოუწოდა, რაც ტერიტორიულ კომპრომისებსაც გულისხმობდა. პარალელურად, ტრამპმა განაახლა ზეწოლა ნატოს ევროპელ მოკავშირეებზე, რათა მათ თავდაცვის ხარჯები მშპ-ის 2%-ზე მეტად გაეზარდათ, წინააღმდეგ შემთხვევაში კი აშშ-ის „ქოლგის“ მოხსნით დაემუქრა.

#### **სავაჭრო ომი ჩინეთთან და ტარიფები** 
საგარეო პოლიტიკის ეკონომიკური ვექტორი კიდევ უფრო აგრესიული გახდა. ტრამპმა დააწესა საყოველთაო 10-20%-იანი ტარიფი ყველა იმპორტირებულ საქონელზე, ხოლო ჩინური პროდუქციისთვის გადასახადი 60%-მდე გაზარდა. ამ ნაბიჯმა მიზნად დაისახა ამერიკული წარმოების დაბრუნება და პეკინის ეკონომიკური გავლენის შესუსტება, თუმცა ამან გლობალური სავაჭრო ომის რისკები და ინფლაცია გაზარდა.

#### **ისრაელი და ირანი** 
ახლო აღმოსავლეთში ტრამპმა განაგრძო ისრაელის უპირობო მხარდაჭერა და „აბრაამის შეთანხმებების“ გაფართოების მცდელობა (საუდის არაბეთთან ნორმალიზაცია). ირანის მიმართ პოლიტიკა კვლავ „მაქსიმალურ ზეწოლას“ დაუბრუნდა, გამკაცრდა სანქციები ნავთობის ექსპორტზე, რათა თეირანი იზოლაციაში მოექცია.

#### **ვენესუელა: დიპლომატიური კრიზისი და სამხედრო ჩარევა (2021–2026)** 
2021–2023 წლებში ჯო ბაიდენის ადმინისტრაცია ვენესუელას მიმართ „პირობითი დიპლომატიის“ კურსს მიჰყვებოდა. 2023 წელს გაფორმებული ბარბადოსის შეთანხმების საფუძველზე, ვაშინგტონმა შეამსუბუქა სანქციები ნავთობის სექტორზე და განახორციელა პატიმრების გაცვლა (მათ შორის, გათავისუფლდა მადუროს ახლო მოკავშირე ალექს სააბი). ვითარება დაიძაბა 2024 წლის ივლისის არჩევნების შემდეგ, რომლის ოფიციალური შედეგებიც ოპოზიციამ და დასავლეთის ქვეყნებმა სადავოდ ცნეს. არჩევნების სავარაუდო გაყალბებისა და ოპოზიციის დევნის საპასუხოდ, ვაშინგტონმა სანქციები აღადგინა („Snapback“), მოგვიანებით კი დომინიკელთა რესპუბლიკაში მადუროს პირადი თვითმფრინავი დააკავა.

2025 წელს, თეთრ სახლში დაბრუნებულმა დონალდ ტრამპმა ვენესუელა ეროვნული უსაფრთხოების ერთ-ერთ მთავარ პრიორიტეტად გამოაცხადა. აგვისტოდან კარიბის ზღვის აუზში აშშ-ის საზღვაო ძალებმა მასშტაბური ოპერაცია დაიწყეს, რომლის ფარგლებშიც განადგურდა 30-ზე მეტი ხომალდი, ხოლო ნავთობის ტანკერები დააკავეს. სამხედრო ესკალაციამ პიკს 2026 წლის დასაწყისში მიაღწია: 3 იანვარს აშშ-მა პირველი პირდაპირი სარაკეტო და საავიაციო დარტყმები განახორციელა კარაკასზე. დაიბომბა სტრატეგიული ობიექტები, მათ შორის „ლა კარლოტას“ აეროდრომი და „ფუერტე ტიუნას“ სამხედრო ბაზა. ეს რეგიონში განხორციელებული ყველაზე მასშტაბური სამხედრო ინტერვენციაა 1989 წლის შემდეგ.

## სქოლიო