open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
შავი

იყო ყველაზე შავი სუბსტანცია ცნობილი 2019 წლამდე. მას ხშირად სიმბოლურად ან ფიგურალურად იყენებენ სიბნელის წარმოსაჩენად. თეთრი და შავი ხშირად გამოიყენებოდა ისეთი დაპირისპირების აღსაწერად, როგორიცაა სიკეთე და ბოროტება, ბნელი საუკუნეები განმანათლებლობის ხანის წინააღმდეგ და ღამე დღის წინააღმდეგ. შუა საუკუნეებიდან შავი იყო საზეიმო და ავტორიტეტის სიმბოლური ფერი და ამ მიზეზით მას ჯერ კიდევ ხშირად ატარებენ მოსამართლეები და მაგისტრატები. რომის იმპერიაში იგი გლოვის ფერად იქცა და საუკუნეების განმავლობაში ხშირად ასოცირდებოდა სიკვდილთან, ბოროტებასთან, ჯადოქრებთან და მაგიასთან. XIV საუკუნეში მას ატარებდნენ სამეფო ოჯახის წევრები, სასულიერო პირები, მოსამართლეები და ხელისუფლების წარმომადგენლები ევროპის უმეტეს ნაწილში. იგი გახდა ფერი, რომელსაც ატარებდნენ ინგლისელი რომანტიული პოეტები, ბიზნესმენები და სახელმწიფო მოღვაწეები XIX საუკუნეში, ხოლო მაღალი მოდის ფერი XX საუკუნეში. ყველაზე ბნელი მასალა დამზადებულია MIT-ის ინჟინრების მიერ ვერტიკალურად გასწორებული ნახშირბადის ნანომილებიდან.

## იხილეთ აგრეთვე
*აბსოლუტურად შავი სხეული

## სქოლიო
ფერის მუხტი

**ფერის მუხტი** — კვარკებისა და გლიუონების მახასიათებელი კვანტური რიცხვი კვანტურ ქრომოდინამიკაში. კვარკის თითოეულ ტიპს (u, d, c, s, b, t) შეუძლია იყოს ფიზიკურად განუსხვავებელ სამ „ფერითს“ მდგომარეობაში, ხოლო გლიუონებს — რვა „ორფეროვან“ მდგომარეობაში. კვანტურ ქრომოდინამიკაში „ფერად“ ნაწილაკებს აქვთ „ფერის მუხტი“, რომელიც მათ ურთიერთქმედებას განსაზღვრავს. თავისუფალ მდგომარეობაში „ფერადი“ ნაწილაკი აღმოჩენილი არ არის, რაც ე. წ. „ფერის“ შეკავების მოვლენასთანაა დაკავშირებული. „ფერის“ ცნება პირველად შემოიღეს ნ. ბოგოლიუბოვმა, ბ. სტუმინსკიმ, ა. თავხელიძემ (სსრკ), მ. ჰანმა და ი. ნამბუმ (აშშ) 1965 წელს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:კვანტური ქრომოდინამიკა
კატეგორია:კვანტური რიცხვები
თედორე ბრედიხინი

**თედორე ალექსანდრეს ძე ბრედიხინი** (; დ. 1831, ნიკოლაევი — გ. , პეტერბურგი) — რუსი ასტრონომი. პეტერბურგის მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი (1890).

## ბიოგრაფია
1855 წელს დაამთავრა მოსკოვის უნივერსიტეტი. 1862 წელს დაიცვა სამაგისტრო დისერტაცია „კომეტების კუდების შესახებ“, ხოლო 3 წლის შემდეგ — დისერტაცია თემაზე „კომეტების შეშფოთებანი, რომლებიც დამოკიდებული არ არის პლანეტების მიზიდულობაზე“. 1865 წელს დაინიშნა მოსკოვის უნივერსიტეტის ორდინარულ პროფესორად, 1873 წელს — უნივერსიტეტის ობსერვატორიის დირექტორად, 1890 წელს კი — რუსეთის მთავარი ასტრონომიული ობსერვატორიის დირექტორად პოლკოვოში. 1895 წელს ავადმყოფობის გამო დატოვა პულკოვოს ობსერვატორია და პეტერბურგში გადასახლდა. 

ბრედიხინის გამოკვლევები მოიცავს იმდროინდელი ასტრონომიის ყველა ძირითად დარგს. ასტრომეტრიის დარგში მან დიდი სიზუსტით ჩაატარა დაკვირვებები მერიდიანული წრით. მიკრომეტრიანი რეფრაქტორით განსაზღვრა მცირე ცთომილების მდებარეობა, გამოიკვლია მიკრომეტრული ხრახნის ცდომილებანი და ე. წ. დამკვირვებლის პიროვნული ცდომილებანი; ასტროფიზიკის დარგში მისი უშუალო მონაწილეობით დაიწყო მზის ქრომოსფეროს სისტემატიური დაკვირვებანი პროტუბერანც-სპექტროსკოპით, მზის ლაქების და ჩირაღდნების ფოტოგრაფირება; იუპიტერისა და მარსის ზედაპირთა გამოკვლევა, აგრეთვე კომეტებისა და ნისლეულთა სპექტრების შესწავლა. გრავიმერიის დარგში ბრედიხინმა გამოიკვლია საბრუნი საქანი და შვეულის გადახრა. მოსკოვის უნივერსიტეტში წამოიწყო და დაამთავრა თავისი ცნობილი გამოკვლევები კომეტებისა და მეტეორების შესახებ.

თ. ბრედიხინი იყო რუსეთისა და უცხოეთის სხვადასხვა სამეცნიერო საზოგადოების წევრი. სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის პრეზიდიუმმა ასტრონომიაში თვალსაჩინო შრომებისათვის დააწესა თ. ბრედიხინის სახელობის პრემია (1946).

## ხსოვნა
მის პატივსაცემად, მთვარის ერთ-ერთ კრატერს დაარქვეს ბრედიხინი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:რუსი ასტრონომები
კატეგორია:წმინდა ანას I ხარისხის ორდენის კავალრები
კატეგორია:წმინდა ანას II ხარისხის ორდენის კავალრები
კატეგორია:წმინდა სტანისლავის I ხარისხის ორდენის კავალრები
კატეგორია:წმინდა სტანისლავის II ხარისხის ორდენის კავალრები
კატეგორია:სანქტ-პეტერბურგში გარდაცვლილები
ანენერბე

მინი|ანენერბე
**ანენერბე** („წინაპართა მემკვიდრეობა“) — შუცშტაფელის ფსევოსამეცნიერო ორგანიზაცია, რომელიც მოღვაწეობდა ნაცისტურ გერმანიაში 1935-1945 წლებში. შეიქმნა შუცშტაფელის რაიხსფიურერის, ჰაინრიხ ჰიმლერის მიერ 1935 წლის ივლისში. SS-ის ქვედაყანაყოფი ემსახურებოდა ადოლფ ჰიტლერის და ნაცისტური პარტიის მიერ მხარდაჭერილი რასობრივი დოქტრინების პოპულარიზაციას. ანენერბე შედგებოდა უამრავი აკადემიური დისციპლინის მკვლევარისა და მეცნიერისგან. ანენერბე ხელს უწყობდა იმ აზრის განვითარებას, რომ გერმანელები წარმოიშვნენ არიული რასისგან, რომელიც რასობრივად აღემატებოდა სხვა რასობრივ ჯგუფებს.

## ლიტერატურა
* 
* 
* Цибулькін В. В., Лисюк І. П. СС-Аненербе: розсекречені файли. – К. – Хмельницький: Поділля, 2010. – 288 с. (Tsibulkin V.V., Lysyuk I.P. (2010). *SS-Anenerbe: declassified files. - K. -* (in Ukrainian). Khmelnytskyi: Podillia)

კატეგორია:სს
კატეგორია:ორგანიზაციები ანბანის მიხედვით
კვარკი

[მინი|ფუნდამენტური [ელემენტარული ნაწილაკების სტანდარტული მოდელი]]
**კვარკი** — უსტრუქტურო ელემენტარული ნაწილაკი და მატერიის ფუნდამენტური კომპონენტი. კვარკები ერთიანდება კომპოზიტურ ნაწილაკებად, რომელსაც ჰადრონები ეწოდება. მათგან ყველაზე სტაბილურია ატომის ბირთვების კომპონენტები: პროტონები და ნეიტრონები. დაკვირვებადი მატერია შედგება კვარკებისგან, ქვედა კვარკებისგან და ელექტრონებისაგან. ფერთა შეკავების სახელით ცნობილი ფენომენის გამო, კვარკები არასოდეს ჩნდებიან იზოლირებულად; მათი აღმოჩენა შესაძლებელია მხოლოდ ჰადრონებში, რომლებიც მოიცავს ბარიონებს (როგორიცაა პროტონები და ნეიტრონები) და მეზონები, ან კვარკ-გლუონების პლაზმაში. ამ მიზეზით, კვარკების შესახებ ბევრი ინფორმაცია იქნა მიღებული ჰადრონებზე დაკვირვების შედეგად.

კვარკებს აქვთ სხვადასხვა თვისებები, როგორებიცაა: ელექტრული მუხტი, მასა, ფერის მუხტი და სპინი. ისინი ერთადერთი ელემენტარული ნაწილაკებია სტანდარტულ მოდელში, რომლებიც მონაწილეობენ ოთხივე ფუნდამენტურ ურთიერთქმედებაში (ელექტრომაგნიტური, გრავიტაციული, ძლიერი და სუსტი) და ასევე არიან ერთადერთი ცნობილი ნაწილაკები, რომელთა ელექტრული მუხტები არ არის ელემენტარული მუხტის მთელი რიცხვი.

არსებობს კვარკების ექვსი ტიპი, რომლებიც ცნობილია როგორც არომატები: u-, d-, c-, s-, b-, t- კვარკებს აქვთ ყველაზე მცირე მასები ყველა კვარკს შორის. მძიმე კვარკები პროცესში სწრაფად გადაიქცევა u- და d- კვარკებად. ამის გამო, u- და d- კვარკები, როგორც წესი, სტაბილური და ყველაზე მრავლადაა სამყაროში, ხოლო s-, c-, b- და t- კვარკები შეიძლება წარმოიქმნას მხოლოდ მაღალი ენერგიის ნაწილაკების შეჯახებისას (კოსმოსურ სხივებსა და ნაწილაკთა ამაჩქარებლებში). კვარკის თითოეული არომატისთვის არის ანტინაწილაკის შესაბამისი ტიპი, რომელიც ცნობილია როგორც ანტიკვარკი, რომელიც განსხვავდება კვარკისგან მხოლოდ იმით, რომ მის ზოგიერთ თვისებას (როგორიცაა ელექტრული მუხტი) აქვს იგივე სიდიდე, მაგრამ საპირისპირო ნიშანი.

კვარკების მოდელი დამოუკიდებლად შემოგვთავაზეს ფიზიკოსებმა მარი გელ-მანმა და ჯორჯ ცვაიგმა 1964 წელს, რომლებმაც ისინი ფიზიკაში შეიტანეს ჰადრონების თვისებების მოწესრიგების სქემის ნაწილი, თუმცა იმ დროს მცირე მტკიცებულება არსებობდა. მათი ფიზიკური არსებობა 1968 წელს სტენფორდის ხაზოვანი ამაჩქარებლის ცენტრში ღრმა არაელასტიურობის გაფანტვის ექსპერიმენტებამდე. ამაჩქარებლის ექსპერიმენტებმა აჩვენა ექვსივე ტიპის კვარკის არსებობა. t-კვარკი, რომელიც პირველად აღმოაჩინეს ფერმილაბში 1995 წელს, იყო უკანასკნელი კვარკების რიგიდან.

## სქოლიო
ნიკოლოზ მაკარევიჩი

**ნიკოლოზ ალექსის ძე მაკარევიჩი** [დ. , თბილისი — გარდაცვალების თარიღი უცნობია] — საბჭოთა გვირაბმშენებელი. სტალინური პრემიის ლაურეატი (1951; სპეციალისტთა ჯგუფთან ერთად). იყო ხრამჰესის მშენებლობის უბნის (1934-1941; 1944-1947) და თბილისში სპეციალური ობიექტების მშენებლობის უფროსი (1941-1944). 1944-1976 წლებში ხელმძღვანელობდა არაერთ მშენებლობას საქართველოში.

მიღებული აქვს სამთავრობო ჯილდოები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დაბადებული 18 დეკემბერი
კატეგორია:დაბადებული 1895
კატეგორია:საბჭოთა გვირაბმშენებლები
გიორგი ყაჭეიშვილი

**გიორგი ყაჭეიშვილი** (დ. 10 თებერვალი, 1977, თბილისი, საქართველოს სსრ) — ქართველი მოჭადრაკე და მწვრთნელი, დიდოსტატი (1997). საქართველოს ორგზის ჩემპიონი (1997 და 2006) და ვიცე-ჩემპიონი (2000).
საქართველოს ნაკრების შემადგენლობაში მან მონაწილეობა მიიღო სამ საჭადრაკო ოლიმპიადაში (2000 (4½ ქულა 10-დან), 2004 (4 ქულა 8-დან), 2006 (5 ქულა 10-დან)) და ევროპის ხუთ გუნდურ ჩემპიონატში (1992, 1997, 1999, 2001 (2 ქულა 7-დან) და 2003 წლებში (საქართველოს ნაკრებმა მესამე ადგილი დაიკავა, ხოლო გიორგი ყაჭეიშვილმა 8-დან 6½ ქულით ინდივიდუალური ოქროს მედალი მოიპოვა მეოთხე დაფაზე). ფიდე-ს ეგიდით გამართული 2004 წლის მსოფლიო ჩემპიონატის მონაწილე (პირველ წრეში დამარცხდა ვასილიოს კოტრონისთან ანგარიშით 1½:2½).

1990-იანი წლების დასაწყისში წვრთნიდა ნინო ხურციძეს, ხოლო 2009–10 წლებში აშშ-ის 2010 წლის ჩემპიონს ირინა კრუშს. 

## ლიტერატურა 
* 

## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 10 თებერვალი
კატეგორია:დაბადებული 1977
კატეგორია:თბილისში დაბადებულები
კატეგორია:ქართველი მოჭადრაკეები
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
მაკარი ხახულელი

**მაკარი ხახულელი**, *მაკარი მესხი* — XI საუკუნის ქართველი საეკლესიო მოღვაწე, ხახულის ლავრის წინამძღვარი. გიორგი მცირის მიხედვით 1019 წელს, როცა მცირეწლოვანი გიორგი (შემდგომ გიორგი მთაწმინდელი) ხახულში ჩაიყვანეს, „მიჰგუარეს იგი მამასა მაკარის, რომელი იგი მას ჟამსა ღირსებისათვის მისისა წინამძღვარი [იყო] დიდისა მის ლავრისაჲ “. 

## პეტრე იბერის ცხოვრება
მაკარი მესხი აკადემიკოს ნ. მარს XIII–XIV საუკუნეების მოღვაწედ მიაჩნდა; კ. კეკელიძის დასკვნით, იგი უფრო ადრე გვხვდება სხვადასხვა ძეგლში. სინას მთასა და პალესტინაში X საუკუნის დასასრულს მოღვაწე ქართველთა შორის მაკარიც იხსენიება. კ. კეკელიძის ვარაუდობდა, რომ მაკარი მესხი ხახულში დამკვიდრებამდე პალესტინაში მოღვაწეობდა, იქვე უნდა ემუშავა პეტრე იბერის „ცხოვრებაზე“. საქართველოში დაბრუნების შემდეგ იგი, როგორც ჩანს, ხახულის ლავრის წინამძღვრად აირჩიეს. 

იქედან გამომდინარე რომ პეტრე იბერის ცხოვრების თარგმანი XIII საუკუნის ძეგლია, მისი გადამწერი ვერ იქნებოდა XI საუკუნეში მოღვაწე სასულიერო პირი. შესაბამისად მისი შემსრულებელი უნდა ყოფილიყო მაკარი მღვდელი მესხეთიდან.

## ლიტერატურა
*კეკელიძე კ., მაკარი მღვდელი, წგ.: ქართული ლიტერატურის ისტორია, ტ. 1, თბ., 1960; 
*მაკარი მესხი, ქართული მწერლობა, ლექსიკონი-ცნობარი, წგ. 1, თბ., 1984.

## რესურსები ინტერნეტში
*ვ. გოილაძე, ენციკლოპედია „საქართველო“

კატეგორია:ქართველი საეკლესიო მოღვაწეები
აფშარი (ბოლუს რაიონი)

**აფშარი** () — სოფელი თურქეთში, ბოლუს პროვინციაში, ბოლუს რაიონში.

## ისტორია 
1928 წლიდან აქვს სოფლის სტატუსი. 1928-1946 წლებში სოფლის სახელწოდება იყო „აფშარი გიდრიჩი“.

## გეოგრაფია 
სოფელი ბოლუს ცენტრიდან 23 კმ დაშორებულია.

## მოსახლეობა 
## სქოლიო
კატეგორია:ბოლუს რაიონის სოფლები
მაკარი მესხი

**მაკარი მესხი**, *მაკარი მღვდელი* — XIII საუკუნის ქართველი საეკლესიო მოღვაწე, მწერალი, მთარგმნელი. სირიული ენიდან გადმოიღო V საუკუნის თხზულება „პეტრე იბერიელის ცხოვრება“, რომლის ავტორად ზოგი ზაქარია ქართველს, ზოგი კი იოანე რუფუსს მიიჩნევს. მაკარი მღვდელის ნაშრომს დიდი მნიშვნელობა აქვს სირია-პალესტინაში ქართველთა სამონასტრო კოლონიზაციის ზოგიერთი საკითხის გასაშუქებლად. მაკარის ნაშრომის რედაქცია ეკუთვნის XV საუკუნის I ნახევრის მოღვაწეს პავლე დეკანოზს. ამავე საუკუნეში შეიქმნა პავლეს ნაშრომის სვინაქსარული რედაქცია. მკვლევართა აზრით, მაკარი მღვდელის ნაშრომი თარგმნილზე უფრო გადმოკეთებულის შთაბეჭდილებას ტოვებს.

## ლიტერატურა
*ძველი ქართული აგიოგრაფიული ძეგლები, ტ. 2, თბ., 1967; 
*ძველი ქართული ლიტერატურის ისტორია, ტ. 1, თბ., 1960.
*გაწერელია ა., პეტრე იბერიელის ბიოგრაფიის საკითხები, „მნათობი“, 1970, №3; 
*კეკელიძე კ., ქართული ლიტერატურის ისტორია, ტ. 1, თბ., 1960; 
*ლოლაშვილი ი., არეოპაგიტიკის საკითხები, თბ., 1972.

## სქოლიო
კატეგორია:ქართველი საეკლესიო მოღვაწეები
თენგიზ მაისურაძე

**თენგიზ გიორგის ძე მაისურაძე** (დ. 3 აგვისტო, 1930, თბილისი — გ. 15 ივლისი, 2003, იქვე) — ქართველი მსახიობი. საქართველოს სახალხო არტისტი (1979). 

## ბიოგრაფია
1950 წელს დაამთავრა მარჯანიშვილის თეატრთან არსებული დრამატული სტუდია. 1954-1967 წლებში მუშაობდა მარჯანიშვილის, 1967-1975 წლებში — რუსთავის თეატრებში, 1975 წლიდან კვლავ მარჯანიშვილის თეატრის მსახიობია. 1970-1976 წლებში პედაგოგიურ მოღვაწეობას ეწეოდა თბილისის საცირკო-საესტრადო სასწავლებელში. მაისურაძის შესრულებული როლებიდან აღსანიშნავია ხევისბერი (ა. ყაზბეგის „მოძღვარი“), ჯარისკაცი, ბრიგადირი, ვახტანგ ხანი (პ. კაკაბაძის „ყვარყვარე თუთაბერი“, „კოლმეურნის ქორწინება“, „კახაბერის ხმალი“), ხირიმიანცი, გრენგოლმი (შ. დადიანის „ნაპერწლიდან“, „გუშინდელნი“), შოშია (ნ. დუმბაძის „საბრალდებო დასკვნა“), ქოხსალამურა (ლ. გოთუას „გმირთა ვარამი“), რანგო (ე. როსტანის „სირანო დე ბერჟერაკი“), ჯამბაკური (მ. ელიოზიშვილის „ბერიკონი“) და სხვ. გამორჩეული იყო მერძევე ტივიეს როლი ვ. აბაშიძის სახელობის მუსიკალური კომედიის თეატრის მიუზიკლში „მევიოლინე სახურავზე“ (შ. ალეიხემის მიხედვით. რეჟ. გ. ლორთქიფანიძე); მონაწილეობდა სატელევიზიო დადგმებსა და რადიოსპექტაკლებში. გადაღებულია ფილმებში: „უდიპლომო სასიძო (ზურაბი, რეჟისორი ლ. ხოტივარი, 1961), „დათა თუთაშხია“ (მახო, რეჟისორები: გ. ლორთქიფანიძე, გ. გაბესკირია, 1978); „თეთრი ბაირაღები“ (გამცემლიძე, რეჟ. გ. ლორთქიფანიძე, 1990). მიღებული აქვს ღირსების ორდენი (1996).

## რესურსები ინტერნეტში
*ენციკლოპედია „საქართველო“

კატეგორია:დაბადებული 3 აგვისტო
კატეგორია:დაბადებული 1930
კატეგორია:გარდაცვლილი 15 ივლისი
კატეგორია:გარდაცვლილი 2003
კატეგორია:ქართველი მსახიობები
კატეგორია:მაისურაძეები
პავლე დეკანოზი

**პავლე დეკანოზი** – XV საუკუნის ქართველი სასულიერო პირი, მწიგნობარი. მას მოუხდენია მაკარი მესხის მიერ სირიულიდან თარგმნილი „პეტრე იბერიელის ცხოვრების“ რედაქტირება („გადამივრცელებია შესავლითა და სასწაულთა მიწყობითა და ბოლოჲს კეთილად დასრულებითა“). პეტრეს ცხოვრების მოკლე სვინაქსარული რედაქცია, რომელიც შემდგომ ვახტანგ VI-ს „ქართლის ცხოვრებაში“ შეუტანია, პავლე დეკანოზის ნაშრომიდანაა გაკეთებული.

## რესურსები ინტერნეტში
*nplg.gov.ge // პავლე დეკანოზი

კატეგორია:ქართველი საეკლესიო მოღვაწეები
კატეგორია:ქართველი მწიგნობრები
კატეგორია:ქართველი მთარგმნელები
არტაშეს მალაევი

**არტაშეს გრიგოლის ძე მალაევი** [დ. , თბილისი — გ. 17 სექტემბერი, 1957, იქვე] — საბჭოთა ანატომი. მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი (1936), პროფესორი (1942). 

## ბიოგრაფია
1917 წელს დაამთავრა ხარკოვის უნივერსიტეტის სამკურნალო ფაკულტეტი. 1921-1931 წლებში მუშაობდა თსუ-ის, ხოლო 1931-1958 წლებში – თსსი-ის ნორმალური ანატომიის კათედრებზე; იმავდროულად 1940-1958 წლებში, თბილისის სამხატვრო აკადემიაში ხელმძღვანელობდა პლასტიკური ანატომიის კათედრას.

ა. მალაევი იკვლევდა თავის ტვინის ქერქის განფენილობას და სხვა. მავთულით დაამზადა ნერვული სისტემის 11 მოდელი. 1951-1952 წლებში ნიმუში მასობრივ წარმოებაში დაინერგა. მათ როგორც დამხმარე თვალსაჩინოებას, იყენებდნენ ანატომიის კათედრებზე და ნევროლოგიურ კლინიკებში ა. მალაევმა ა. ნათიშვილთან ერთად შეადგინა პლასტიკური ანატომიის პირველი სახელმძღვანელო ქართულ ენაზე.

## შრომები
*ადამიანის კუნთები, თბ., 1944.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დაბადებული 8 აპრილი
კატეგორია:დაბადებული 1894
კატეგორია:გარდაცვლილი 17 სექტემბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1957
კატეგორია:საბჭოთა ანატომები
მაკრომოლეკულების ფიზიკა

**მაკრომოლეკულების ფიზიკა** — ფიზიკის დარგი, რომელიც შეისწავლის მაკრომოლეკულების – პოლიმერების აგებულებასა და ფიზიკურ თვისებებს. მათ მიეკუთვნება მაღალმოლეკულური ნაერთები, რომლებიც შედგება მრავალი (რამდენიმე ათეული ათასიდან მრავალ ასეულ ათასამდე) ინდენტური ან განსხვავებული სტრუქტურული ერთეულისაგან (მონომერული რგოლი). ისინი ერთმანეთთან დაკავშირებულია სინთეზის დროს გაჩენილი ქიმიური ბმებით. მაკრომოლეკულის ჯაჭვური აგებულება განაპირობებს მის ელასტიკურობას, ბოჭკოებისა და ფირების წარმოქმნის უნარს, პოლიმერული ხსნარების მაღალ სიბლანტესა და დაბალ ენტროპიას, რის შედეგადაც მცირე ენერგეტიკულ ზემოქმედებასაც შეუძლია გამოიწვიოს მაკრომოლეკულის თვითორგანიზება, რაც შესაძლებელს ხდის ცოცხალი მატერიის წარმოქმნას. მრავალი სინთეზური მასალა (პლასტიკი, ბოჭკო, ფირი, ლაქი, საღებავი და სხვა) და ყველა ცოცხალი ორგანიზმი მაკრომოლეკულისაგან შედგება. გიგანტური მაკრომოლეკულა არის დეზოქსირიბონუკლეინის მჟავა (დნმ). XXI საუკუნის დასაწყისიდან მსოფლიოში მიმდინარეობს კვლევები მაკრომოლეკულის ბაზაზე ხელოვნური ინტელექტის შესაქმნელად.

საქართველოში XX საუკუნის 50-იან წლებში თსუ-სა და საქართველოს მეცნიერებათა აკადადემიის ფიზიკურ ინსტიტუტში ე. ანდრონიკაშვილის ინიციატივითა და ხელმძღვანელობით დაიწყო ბიომაკრომოლეკულების თერმოდინამიკური თვისებების შესწავლა. მომდევნო წლებში შემუშავდა მაკრომოლეკულებში სითბური ეფექტის ენერგეტიკის პირდაპირი გაზომვის მეთოდიკა და 1964 წელს შეიქმნა მსოფლიოში პირველი ადიაბატური დიფერენციული მასკანირებელი კალორიმეტრი (პ. პრივალოვი, ჯ. მონასელიძე), რომლის მგრძნობელობა 1000-ჯერ აღემატებოდა მანამდე არსებული კალორიმეტრებისას. მისი მეშვეობით შესაძლებელი გახდა აღნიშნული მეთოდიკის რეალიზება. ეს მეთოდიკა დაინერგა მსოფლიოს წამყვან ლაბორატორიებში. 1976 წელს  ე. ანდრონიკაშვილს და პ. პრივალოვს მიენიჭა სსრკ სახელმწიფო პრემია ნაშრომისათვის „მასკანირებელი მიკროკალორიმეტრი – ბიოლოგიური მაკრომოლეკულების კვლევის ახალი მეთოდი“. ფიზიკური ინსტიტუტის ბიოპოლიმერების თერმოდინამიკის ლაბორატორიაში ჯ. მონასელიძის ხელმძღვანელობით გამოიკვლიეს კიბოს უჯრედების თერმოდინამიკური თვისებები, სტრუქტურა და ამ უჯრედებიდან გამოყოფილი მაკრომოლეკულები პირველად დადგინდა, რომ კიბოს უჯრედების დნმ და ქრომატინი ნორმალურ უჯრედებთან შედარებით მეტ დეფექტს შეიცავს. ეს დეფექტები კი გამოწვეული იყო მუტაგენური მეტალების (რომელიც იწვევს მუტაციებს დნმ-ის ორმაგ სპირალში) რაოდენობის სიჭარბით. იმავე პერიოდში დაბალტემპერატურული კალორიმეტრიის მეშვეობით გამოიკვლიეს ჯანმრთელი და დაავადებული უჯრედებიდან გამოყოფილი წყლის გავლენა დნმ-ზე (ხელმძღვანელი გ. მრევლიშვილი), იქვე შეიქმნა რთული ბიოლოგიური სისტემების ლაბორატორია, რომლებშიც გარემოსთან ადაპტაციის შესასწავლად მაღალი მგრძნობელობის დაბალტემპერატურული კალორიმეტრიის მეშვეობით გამოიკვლიეს მცენარეში წყლის კრისტალიზაციისა და ყინულის დნობის თავისებურებები (ხელმძღვანელი ნ. ბაქრაძე). XX საუკუნის 90-იანი წლებიდან ფიზიკის ინსტიტუტში იკვლევენ ცოცხალი ორგანიზმების გენეტიკური კოდის (შესაბამისი ბიომაკრომოლეკულების) ცვლილებებს, რაც გამოწვეულია ტოქსიკური მეტალების, ანტიკანცეროგენული ნაერთებისა და ბიორეგულატორების ზემოქმედებით.

## რესურსები ინტერნეტში
*პ. მამრაძე, ენციკლოპედია „საქართველო“

კატეგორია:ფიზიკის დარგები
ASAIF

მინი|ორგანიზაციის ლოგო
**ASAIF** (ASAIF - აზერბაიჯანელი სტუდენტები და კურსდამთავრებულთა საერთაშორისო ფორუმი) — საზოგადოებრივი და საგანმანათლებლო ასოციაცია აზერბაიჯანის რესპუბლიკაში.

2010 წლის 24 სექტემბერს ორგანიზაცია დარეგისტრირდა, როგორც საზოგადოებრივი ასოციაცია.

ორგანიზაციის დირექტორთა საბჭო წარმოდგენილია 18 ქვეყანაში, პარლამენტის წევრები წარმოდგენილნი არიან მსოფლიოს 40-ზე მეტ ქვეყანაში. ორგანიზაციისთვის ქვეყნის განვითარების პრიორიტეტები მნიშვნელოვანია საზღვარგარეთ აზერბაიჯანის საერთაშორისო არენაზე წარდგენისთვის.

ASAIF-ის რიგებში არიან ახალგაზრდა ექიმები, პოლიტოლოგები, ეკონომისტები, ფსიქოლოგები, იურისტები, გენეტიკოსები, ადვოკატები, მათემატიკოსები, ბიოლოგები, ჟურნალისტები და სხვადასხვა პროფესიის კიდევ მრავალი ახალგაზრდა წარმომადგენელი. ამ ახალგაზრდებმა  მსოფლიოს ყველაზე პრესტიჟულ საგანმანათლებლო დაწესებულებებში განათლება მიიღეს და მათი უმეტესობა აგრძელებს სწავლას.

ASAIF-ში მთავარ მიმართულებად ლობირება და დიასპორული საქმიანობა ითვლება. ორაგანიზაცია მიიჩნევს, რომ ლობისტური საქმიანობის ძირითადი სფეროებია მთიანი ყარაბაღის პრობლემა, აზერბაიჯანული კულტურა, ისტორია, ენერგეტიკული უსაფრთხოებისა და ევროპული ენერგორესურსების როლი რეგიონში და ტურისტული შესაძლებლობების განვითარება.

ASAIF-ის ერთ-ერთი მთავარი მიზანია დაეხმაროს უცხოური უნივერსიტეტების სტუდენტებსა და კურსდამთავრებულებს ღირსეული სამუშაოს პოვნაში.

## რესურები ინტერნეტში 
* Учеба за рубежом – реальные лица, реальные истории: Даянат Рзаев
* Azerbaijani Students and Alumni Int'l Forum mulls new state youth program
* Орхан Акберов: «ASAIF готова сотрудничать с организациями любого формата ради повышения имиджа Азербайджана за рубежом»

კატეგორია:აზერბაიჯანის ორგანიზაციები
მერაბ გოგბერაშვილი

**მერაბ გოგბერაშვილი** (დ. 5 იანვარი, 1959, თბილისი, საქართველოს სსრ) — ქართველი ფიზიკოსი და საჭადრაკო კომპოზიტორი (ეტიუდისტი), ეროვნული ოსტატი საჭადრაკო კომპოზიციაში. 1980 წელს დაამთავრს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფიზიკის ფაკულტეტი, 1983-1986 წლებში იყო ლომონოსოვის სახელობის მოსკოვის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფიზიკის ფაკულტეტის ასპირანტი. 1988 წელს დაიცვა საკანდიდატო დისერტაცია თეორიული და მათემატიკური ფიზიკის სპეციალობით. 1989 წლიდან დღემდე არის თსუ-ის ანდრონიკაშვილის ფიზიკის ინსტიტუტის ელემენტარულ ნაწილაკთა ფიზიკის განყოფილების უფროსი მკვლევარი, ხოლო 2006 წლიდან
დღემდე - ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ზუსტ და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ფაკულტეტის პროფესორი. მისი სამეცნიერო ინტერესების სფეროა გრავიტაცია, კოსმოლოგია, მათემატიკური ფიზიკა. მიღებული და შესრულებული
აქვს სამეცნიერო გრანტები. რეფერირებად საერთაშორისო
ჟურნალებში გამოქვეყნებული აქვს 70-მდე სტატია. საშუალო ციტირების ინდექსი 1 სტატიაზე - 22 (სულ საშუალოდ 1540). 

## საჭადრაკო კომპოზიცია 
მისი პირველი ეტიუდი 1973 წელს გამოქვეყნდა. არის მრავალი კონკურსის მონაწილე. 
 

**ამოხსნა:**
**1. მf7+ მფh7**
**2. e8მ! e1მ+!**
**3. მფb3 a1მ+!**
**4. მფa2 მf3**
**5. მფ:a1 a2**
**6. მფ:a2 მ8e7**
**7. მფf6#**

## ბიბლიოგრაფია 
* 

## ლიტერატურა 
* 
* 

## სქოლიო 
კატეგორია:დაბადებული 5 იანვარი
კატეგორია:დაბადებული 1959
კატეგორია:თბილისში დაბადებულები
კატეგორია:ქართველი ფიზიკოსები
კატეგორია:ქართველი საჭადრაკო კომპოზიტორები
კატეგორია:ქართველი მოჭადრაკეები
ენვერ მალაზონია

**ენვერ სევერიანის ძე მალაზონია** (დ. 6 ივლისი, 1933, თბილისი — გ. 20 აპრილი, 2002, იქვე) — ქართველი ინჟინერი. 

## ბიოგრაფია
1956 წელს დაამთავრა თბილისის რკინიგზის ტრანსპორტის ინჟინერთა ინსტიტუტის ელექტროტრანსპორტის ფაკულტეტი. 1977 წლიდან იყო სამრეწველო გაერთიანება „საქჩაის“ უფროსი. დაბალხარისხიანი ნედლეულისაგან ჩაის თხევადი კონცენტრატებისა და გამამხნევებელი სასმელების წარმოების ტექნოლოგიური კვლევის, დამუშავებისა და სამრეწველო ათვისებისათვის სპეციალისტების ჯგუფთან ერთად მიენიჭა საქართველოს სახელმწიფო პრემია (1982). მიღებული აქვს სხვა სახელმწიფო ჯილდოებიც.

## რესურსები ინტერნეტში
*ენციკლოპედია „საქართველო“

კატეგორია:დაბადებული 6 ივლისი
კატეგორია:დაბადებული 1933
კატეგორია:გარდაცვლილი 20 აპრილი
კატეგორია:გარდაცვლილი 2002
კატეგორია:ქართველი ინჟინრები
ევგენია მაკარევსკაია

**ევგენია ალექსანდრეს ასული მაკარევსკაია** (დ. 25 სექტემბერი, 1901, ლებედიანი, ტამბოვის გუბერნია, რუსეთის იმპერია — გ. 29 აგვისტო, 1966, თბილისი, საქართველოს სსრ) — რუსი ბიოლოგი, მცენარეთა ფიზიოლოგი და ანატომი. ბიოლოგიის მეცნიერებათა დოქტორი (1961). საქართველოს მეცნიერებათა დამსახურებული მუშაკი (1962). 

## ბიოგრაფია
1924 წელს დაამთავრა კ. ა. ტიმირიაზევის სახელობის მოსკოვის სოფლის მეურნეობის აკადემია მებაღეობისა და მებოსტნეობის სპეციალობით. შეისწავლა ყირიმის ყურძნის ჯიშების ბიოქიმიური შედგენილობა. 1926-1936 წლებში გააგრძელა მუშაობა თბილისის ბოტანიკის ინსტიტუტში, პარალელურად კითხულობდა ლექციებს მცენარეთა ფიზიოლოგიაში თბილისის სუბტროპიკულ ინსტიტუტში. 

მისი ძირითადი სამეცნიერო ნაშრომები ეხება ვაზის რეგენერაციული პროცესების ფიზიოლოგიას და ბიოქიმიას, ვაზის ნერგში ცილების შედგენილობისა და ნახშირწყლების დინამიკას, ვაზის ფესვების პათოლოგიას მისი ფილოქსერით დაზიანებისას და სხვა. არის სამეცნიერული ნაშრომების და მონოგრაფიის ავტორი. მიღებული აქვს სახელმწ. ჯილდოები, მ. შ. ლენინის ორდენი.

## შრომები
*Физиология регенерационных процессов у виноградной лозы., Тб., 1966.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დაბადებული 25 სექტემბერი
კატეგორია:დაბადებული 1901
კატეგორია:გარდაცვლილი 29 აგვისტო
კატეგორია:გარდაცვლილი 1966
კატეგორია:რუსი ბიოლოგები
მალი (ქონება)

**მალი** (არაბ. – დოვლათი, ქონება, სიმდიდრე) — ფეოდალიზმის ეპოქის სამხრეთ კავკასიაში, შუა აზიაში, ირანში, ახლო და შუა აღმოსავლეთის სხვა ქვეყნებში: ქონება, ძირითადად მოძრავი (მულქისგან განსხვავებით); ფული; საქონელი; ფულადი გადასახადი, მოგვიანებით – ყოველგვარი გადასახადი.

XIII–XIV საუკუნეებში – მალი იყო მონღოლური 14 გადასახადიდან ერთ-ერთი მძიმე სახალხო-სამეუნეო გადასახადი XV საუკუნიდან – ფულადი სახელმწიფო გადასახადი კომლზე 40 თეთრის (ვერცხლის ფული) ოდენობით. 1440 წლს ალექსანდრე I-მა მალი „ამოკვეთა“, მაგრამ მომდევნო საუკუნეებში მისმა შთამომავლებმა კვლავ აღადგინეს. თბილისში მალით იბეგრებოდა კომლის სრულასაკოვანი მამაკაცი. ცოლშვილიანები იხდიდნენ „მთელ მალს“, უცოლოები და ახლად დაქორწინებულები (ქორწინების პირველ წელს) – „ნახევარ მალს“, კომლის შრომის უუნარო მოხუცი მამაკაცები მალის გადასახადისგან თავისუფლდებოდნენ. XIX საუკუნის 30-იანი წლებიდან თბილისში მალი, როგორც დამოუკიდებელი ფულადი გადასახადი, აღარ არსებობდა. იგი მახტას შეუერთდა. XV-XIX საუკუნეებში მალი ირანულ, აზერბაიჯანულ, სომხურ ოფიციალურ დოკუმენტებში მალ-უ-ჯიჰადი – საადგილმამულო გამოსაღები, რენტა-გადასახადი (არაბ. ხარაჯის სინონიმი) იყო. აზერბაიჯანულ და სომხურ სახანოებში XVIII საუკუნის II ნახევრიდან XIX საუკუნის I ნახევრამდე მალი იყო ნატურალური რენტა-გადასახადი, რომლის რაოდენობა განისაზღვრებოდა მოსავლის 1/10, 1/5 ან 1/3-ით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ფულადი ერთეული ძველ საქართველოში
სერგეი მალიშევი

**სერგეი ივანეს ძე მალიშევი** [დ. , ბოლშოე გრიბოვო, ახლანდელი მოსკოვის ოლქი — გ. 1971, სუმგაითი, აზერბაიჯანის სსრ] — საბჭოთა ინჟინერ-მეტალურგი, სტალინური პრემიის ლაურეატი (1943), საქართველოს დამსახურებული ინჟინერი (1961). 

## ბიოგრაფია
1932 წელს დაამთავრა მოსკოვის ფოლადის ინსტიტუტი. 1932-1949 წლებში მუშაობდა ზლატოუსტის მეტალურგიულ ქარხანაში მთავარ ინჟინრად. 1949-1957 წლებში მივლინებული იყო ჩინეთსა და ჩეხოსლოვაკიაში. 1957-1962 წლებში იყო რუსთავის მეტალურგიული ქარხნის მთავარი ინჟინერი. 1962 წელს ს. მალიშევს სპეციალისტების ჯგუფთან ერთად მიენიჭა ლენინური პრემია რუსთავის მეტალურგიული ქარხნის მილსაგლინ აგრეგატ „400-ის“ მექანიზაციისა და ავტომატიზაციისათვის. არის გამოგონებების ავტორი.

## ლიტერატურა
*ენციკლოპედია „საქართველო“

კატეგორია:დაბადებული 25 სექტემბერი
კატეგორია:დაბადებული 1906
კატეგორია:გარდაცვლილი 1971
კატეგორია:საბჭოთა ინჟინრები
მალიგორად გაყოფა

**მალიგორად გაყოფა** (მალიგორა – თანაშეზომით, თანაბრად; ვახტანგ VI-ის სამართლის წიგნთა კრებულის ლექსიკონი) — ძველი ქართული სამართლის ისტორიული ტერმინი. მალიგორად გაყოფა ნიშნავდა გარდაცვლილი პირის ვალაუვალობისას მისი კრედიტორების დაკმაყოფილებას ქონებისა და ვალების თანაფარდობის მიხედვით. მოვალის ქონების მალიგორად გაყოფით კრედიტორების დაკმაყოფილება ხდებოდა გარდაცვლილი მოვალის ქონების პროპორციის მიხედვით მის ვალებთან. ვალი მოვალის მემკვიდრეების ქონებაზე არ გადადიოდა. თუ ვალების გადასახდელად, მოვალის ქონება საკმარისი არ აღმოჩნდებოდა ვალის ნაწილი აუნაზღაურებელი რჩებოდა.

ვახტანგ VI-ის სამართლის წიგნთა კრებულის ერთ-ერთი წიგნის 137–138-ე მუხლებით დადგენილი იყო მოვალის გარდაცვალებისას ქონების მალიგორად გაყოფის წესი: „137. თუ კაცი ამოვარდეს და აღარა დარჩეს რა, რაც საქონელი დარჩეს, მალიგორად უნდა, – რამდენიც მოვალე იყოს, ისრე გაიყონ. რა გინდ იმათი ბევრი ემართოს, რაც დარჩომია, ის არის ... “. „138. თუ ქალს მეტი არა დარჩეს რა და საქონელიც დარჩეს, ცოტა რამე სარჩო იმ ქალს უნდა მისცენ და სხვა მოვალეებს მალიგორად გაუყონ. მაგრამ თუ საქონელი არა დარჩა რა, ქალს არა ეთხოება რა. თუ საქონელი და ნასყიდი რამ დარჩა, მოვალეს იქიდამ მიეცემის, თორემ სამკუიდრო მამულიდან ბატონი არ მისცემს“.

მალიგორად გაყოფის მნიშვნელობით ასევე გამოიყენებოდა ჰაღის გორად გაყოფა. თბილისის ისტორიის დოკუმენტების კრებულში შეტანილია 1767 წლის 20 ივნისის „ნასყიდობის წიგნი“ („სუთინანთ ხეჩატურას ჯალაბ მარიამისაგან ყუზანანთ მოსესა შვილ მათეოზისადმი“). ამ დოკუმენტის მიხედვით, მოვალის გარდაცვალების შემდეგ კრედიტორებს წარუდგენიათ მოთხოვნები მოვალის ოჯახის წევრების მიმართ. ვალების გადახდის მიზნით, ოჯახის წევრებს გაუყიდიათ მოვალის სახლები. დოკუმენტი შეიცავს ვალების ჩამონათვალს, რაც აჭარბებს ნასყიდობის ფასს, ამიტომ მითითებულია კრედიტორებს შორის ფულის ჰაღის გორად განაწილების წესზე („რაც ამის ქვევით ვალები სწერია, ყველამ თავისი ჰაღის გორათ აიღოს“).

## ლიტერატურა
*ი. უჯმაჯურიძე, ენციკლოპედია „საქართველო“

კატეგორია:ძველი ქართული სამართლის ტერმინები
გევინ ნიუსომი

**გევინ კრისტოფერ ნიუსომი** (; დ. 10 ოქტომბერი, 1967) - ამერიკელი პოლიტიკოსი და ბიზნესმენი, რომელიც 2019 წლიდან კალიფორნიის მე-40 გუბერნატორია დემოკრატიული პარტიიდან. მანამდე 2011-2019 წლებში კალიფორნიის 49-ე ვიცე-გუბერნატორი და 2004-2011 წლებში სან-ფრანცისკოს 42-ე მერი იყო.

ნიუსომმა დაამთავრა სანტა კლარას უნივერსიტეტი 1989 წელს. ამის შემდეგ მან დააარსა ღვინის ქარხანა „ფლამფჯექ გრუპი“ მილიარდერ მემკვიდრე და ოჯახის მეგობარ გორდონ გეტისთან ერთად. კომპანია გაიზარდა და მართავდა 23 ბიზნესს, მათ შორის ღვინის ქარხნებს, რესტორნებსა და სასტუმროებს. ნიუსომმა თავისი პოლიტიკური კარიერა 1996 წელს დაიწყო, როდესაც სან-ფრანცისკოს მერმა უილი ბრაუნმა ის ქალაქის პარკირებისა და მოძრაობის კომისიაში დანიშნა. მომდევნო წელს ბრაუნმა ნიუსომი სამეთვალყურეო საბჭოს ვაკანსიის შესავსებად აირჩია და 1998 წელს ნიუსომი პირველად აირჩიეს საბჭოში.

ნიუსომი სან ფრანცისკოს მერად პირველად 2003 წელს, მეორე ვადით კი 2007 წელს აირჩიეს . 2010 წელს ის კალიფორნიის ვიცე-გუბერნატორი გახდა. ვიცე-გუბერნატორის რანგში, ნიუსომი 2012 წლიდან 2013 წლამდე უძღვებოდა *გევინ ნიუსომის შოუს* . 2013 წელს მან ასევე დაწერა წიგნი *"სითიზენვილი"*, რომელიც ეხებოდა ციფრული ინსტრუმენტების გამოყენებას დემოკრატიული ცვლილებებისთვის. ნიუსომი ხელახლა აირჩიეს 2014 წელს . ის კალიფორნიის გუბერნატორი 2018 წელს გახდა.

მისი გუბერნატორობის დროს ნიუსომი კრიტიკის წინაშე აღმოჩნდა მისი პირადი ქცევისა და ლიდერობის გამო კოვიდ-19 პანდემიის პერიოდში. 2021 წელს მისი თანამდებობიდან გადაყენების მცდელობა იყო, რომელიც წარუმატებლად დასრულდა. ნიუსომი გუბერნატორად მეორე წელს ხელახლა აირჩიეს.

## ადრეული წლები 
ნიუსომი დაიბადა 1967 წლის 10 ოქტომბერს, ტესა თომასის და სახელმწიფო სააპელაციო სასამართლოს მოსამართლის და გეტის ოილის ადვოკატის, უილიამ ალფრედ ნიუსომ III- ის ოჯახში. ის მეოთხე თაობის სან-ფრანცისკანელია. ნიუსომის დედის ერთ-ერთი დიდი პაპა, შოტლანდიელი თომას ადისი, იყო წამყვანი მეცნიერი ნეფროლოგიის დარგში და სტენფორდის უნივერსიტეტის მედიცინის პროფესორი. ნიუსომი მუსიკოს ჯოანა ნიუსომის ბიძაშვილია. ნიუსომის დეიდა დაქორწინებული იყო რონ პელოსიზე, შეერთებული შტატების წარმომადგენელთა პალატის მაშინდელი სპიკერის, ნენსი პელოსის ძმაზე. 

## სქოლიო 
კატეგორია:ამერიკელი ინვესტორები
კატეგორია:XXI საუკუნის ამერიკელი არამხატვრული მწერლები
კატეგორია:XXI საუკუნის ამერიკელი მამაკაცი მწერლები
კატეგორია:XXI საუკუნის ამერიკელი ბიზნესმენები
კატეგორია:XX საუკუნის ამერიკელი ბიზნესმენები
კატეგორია:დაბადებული 1967
კატეგორია:სტატიები hAudio მიკროფორმატებით
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
ლევან მაკარაძე

**ლევან მაკარაძე** (დ. 6 ოქტომბერი, 1952, სოფელი ოლადაური, შუახევის რაიონი, საქართველოს სსრ) — ქართველი ვეტერინარი ექიმი. ვეტერინარიის მეცნიერებათა დოქტორი (1999), პროფესორი (2001). 

## ბიოგრაფია
1975 წელს დაამთავრა საქართველოს ზოოტექნიკური–სავეტერინარო სასწავლო-კვლევითი ინსტიტუტის სავეტერინარო მედიცინის ფაკულტეტი. 1986-1989 წლებში იყო ზოოვეტერინარული ინსტიტუტის პათოლოგიური ანატომიის განყოფილების გამგე, 1990-2004 წლებში – პათოლოგიური ანატომიის, ფიზიოლოგიისა და ფარმაკოლოგიის კათედრის გამგე, 2001-2004 წლებში – მორფოლოგიისა და ფიზიოლოგიის დეპარტამენტის უფროსი, 2006-2017 წლებში – აგრარული უნივერსიტეტის სავეტერინარო მედიცინის ფაკულტეტის დეკანი და ვეტერინარია-მეცხოველეობის მიმართულების ხელმძღვანელი. 2008 წლიდან აირჩიეს სამხრეთ კავკასიის ქვეყნების საერთაშორისო სავეტერინარო განათლების ასოციაციის პრეზიდენტად. 2019 წლიდან სამცხე-ჯავახეთის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სავეტერინარო მედიცინის ტექნოლოგიების, აგრარული და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა ფაკულტეტის დეკანია, 2020 წლიდან – საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს გარემოსდაცვითი ინფორმაციისა და განათლების ცენტრის ტრენერი ვეტერინარიის მიმართულებით. 

მუშაობს ცხოველთა პათოლოგიის, ონკოლოგიის, მორფოლოგიისა და ფარმაკოპროფილაქტიკის საკითხებზე, ეწევა სამეცნიერო-პედაგოგიურ მოღვაწეობას, ავტორია სამეცნიერო ნაშრომებისა. მიღებული აქვს სახელმწიფო ჯილდოები, მ. შ. ღირსების ორდენი (2002).    

## შრომები
*ცხოველთა და ფრინველთა დაავადებების პათოლოგიური ანატომიის ატლასი, თბ., 2012 (თანაავტ. ზ. მაკარაძე); 
*ზოონოზი კორონავირუსები, ახალციხე, 2020.

## რესურსები ინტერნეტში
*ენციკლოპედიაქ „საქართველო“

კატეგორია:დაბადებული 6 ოქტომბერი
კატეგორია:დაბადებული 1952
კატეგორია:ქართველი ვეტერინარები
აზერბაიჯანული დიასპორა

მინი|371x371პქ|ქვეყნები, სადაც აზერბაიჯანელები ცხოვრობენ
**აზერბაიჯანული დიასპორა** () — აზერბაიჯანელები, რომლებიც ცხოვრობენ აზერბაიჯანის ფარგლებს გარეთ. პირები, რომლებიც თავს დაკავშირებულად აზერბაიჯანთან თვლიან და აზერბაიჯანულ ეთნიკურ ჯგუფთან ეთნიკური, ლინგვისტური, ისტორიული და კულტურული თვალსაზრისით. ამჟამად აზერბაიჯანელებს დიდი სათემო საზოგადოება ჰყავთ რუსეთში, უკრაინაში, ასევე პოსტსაბჭოთა სივრცის სხვა ქვეყნებში. გარდა ამისა, აზერბაიჯანელები არიან სიდიდით მეორე ეთნიკური ჯგუფი საქართველოსა და ირანში, ისევე როგორც ერთ-ერთი უდიდესი ეთნიკური ჯგუფი აღმოსავლეთ თურქეთში.

## ისტორია 
აზერბაიჯანული დიასპორის განვითარება სამ ტალღად შეიძლება დაიყოს. პირველი ტალღა — მე-20 საუკუნის დასაბანში, როდესაც 1920 წელს აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის დაცემისა და რეგიონში საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ, აზერბაიჯანული ეროვნული ინტელიგენციის მრავალი წარმომადგენელი იძულებული გახდა დაეტოვებინა სამშობლო და გადასულიყო თურქეთსა და არაკომუნისტური ევროპის ქვეყნებში.

აზერბაიჯანული მიგრაციის მეორე პერიოდი ირანში 1979 წლის ისლამური რევოლუციის დროს მოხდა. ამ პერიოდში ირანელი აზერბაიჯანელები, რომლებიც მხარს უჭერდნენ შაჰის რეჟიმსა და ხომეინის პოლიტიკას ეწინააღმდეგებოდნენ დატოვეს ქვეყანა.

აზერბაიჯანული მიგრაციის მესამე ტალღა საზღვარგარეთ მოხდა სსრკ-ს დაშლისა და პირველი ყარაბაღის ომის დაწყებისას. ამ პერიოდში  ათასობით აზერბაიჯანელმა რეგიონი დატოვა, ძირითადად დევნილებმა ყარაბაღიდან და სომხეთიდან. ამ ტალღის მიგრაციის ძირითადი მიმართულება იყო პოსტსაბჭოთა სივრცის ქვეყნები, მათ შორის რუსეთის ფედერაცია.

2001-ლი წლის 9 ნოემბერს აზერბაიჯანის დედაქალაქ ბაქოში გაიმართა მსოფლიო აზერბაიჯანელთა I კრება, რომელსაც ესწრებოდა 540-მდე აზერბაიჯანელი მთელი მსოფლიოდან 35-ზე მეტი ქვეყნიდან. კონგრესის მთავარი მიზანი იყო აზერბაიჯანული დიასპორის ჩამოყალიბება,  გაძლიერება და ერის გაერთიანება.

2006 წლის 16 მარტს ბაქოში, ჰეიდარ ალიევის სასახლეში მსოფლიო აზერბაიჯანელთა მე-2 კონგრესი გაიმართა. ამ კონგრესში 50 ქვეყნიდან 600-მდე დელეგატმა მიიღო მონაწილეობა. რუსეთის დელეგაცია 170 წარმომადგენლით ყველაზე მრავალრიცხოვანი. კონგრესის მსვლელობისას აზერბაიჯანელებს მთელ მსოფლიოში კონსოლიდაციის მოწოდებით მიმართეს.

2011 წლის 4-7 ივლისს ბაქოში მსოფლიო აზერბაიჯანელთა III კონგრესი გაიმართა. კონგრესს 42 ქვეყნიდან 1270-ზე მეტი დელეგატი, ასევე 210-ზე მეტი სტუმარი ესწრებოდა. ყრილობისას აზერბაიჯანის პრეზიდენტი ილჰამ ალიევი მსოფლიო აზერბაიჯანელთა საკოორდინაციო საბჭოს თავმჯდომარედ ხელახლა აირჩიეს.

მსოფლიო აზერბაიჯანელთა IV კონგრესი, რომელსაც 49 ქვეყნის 500-ზე მეტი წარმომადგენელი და სტუმარი ესწრებოდა, 2016 წლის 3-4 ივნისს ბაქოში გაიმართა. ყრილობაზე დამტკიცდა 109 კაცისაგან შემდგარი საკოორდინაციო საბჭოს შემადგენლობა.

## რესურსები ინტერნეტში 
* Congresses
* Ethnic Origin, both sexes, age (total), Canada, 2016 Census – 25% Sample data 
* 3.1. Численность постоянного населения по национальностям
* Southern Azerbaijan
* ISLAMIC FUNDAMENTALISM IN AZERBAIJAN: MYTH OR REALITY?
კატეგორია:დიასპორები
კატეგორია:აზერბაიჯანელები
იდაყვი

300px|მინი|ალტ=იდაყვი
**იდაყვი** — წინა მხრის ძვლისა და მხრის ძვლის დასაკავშირებელი ადგილი. იდაყვი მოიცავს ოლეკრანონს, კუბიტალური ფოსა და მხრის ძვლის გვერდითი და მედიალური ეპიკონდილები. იდაყვის სახსარი არის სამაგრი სახსარი მკლავსა და წინამხარს შორის; უფრო კონკრეტულად მხრის ძვალს შორის და წინამხრის რადიუსსა და იდაყვს შორის, რაც საშუალებას აძლევს წინამხარს და ხელს გადაადგილდეს სხეულისკენ და მოშორებით. ტერმინი იდაყვი სპეციალურად გამოიყენება ადამიანებისა და სხვა პრიმატებისთვის, ხოლო სხვა ხერხემლიანებში ის არ გამოიყენება. ასეთ შემთხვევებში გამოიყენება წინა კიდურის პლუს სახსარი. 

## ფუნქცია 
იდაყვის სახსრის ფუნქციაა ხელის გაშლა და მოხრა. იდაყვის მოძრაობის დიაპაზონი არის გაშლა 0 გრადუსიდან იდაყვის მოხრა 150 გრადუსამდე. კუნთები, რომლებიც ხელს უწყობენ ფუნქციონირებას, არის ყველა მოქნილი (ბიცეპსი brachii, brachialis და brachioradialis) და გაფართოების (ტრიცეპსი და ანკონეუსი). 

ადამიანებში იდაყვის მთავარი ამოცანაა ხელის სწორად განთავსება სივრცეში ზედა კიდურის მოხრით და გაშლით. მიუხედავად იმისა, რომ ზედა რადიონულნარული სახსარი იზიარებს სახსრის კაფსულას იდაყვის სახსართან, ის არ თამაშობს ფუნქციურ როლს იდაყვში. 

## სქოლიო
კატეგორია:ანატომია
კატეგორია:ადამიანის ბიოლოგია
კატეგორია:ბიოლოგია
კატეგორია:ადამიანის ანატომია
ოპტიკური მინა

**ოპტიკური მინა** — მაღალი გამჭვირვალობის ერთგვაროვანი ქიმიურად მდგრადი მინა. მზადდება ზუსტად მოცემული ოპტიკური თვისებებით – გარდატეხის მაჩვენებელი (1.4-დან 2.04-მდე) და დისპერსიის კოეფიციენტი (70-დან 78-მდე). ამ თვისებათა მიხედვით განასხვავებენ ოპტიკური მინის ორ სახეობას: კრონს (მცირე გარდატეხის მაჩენებელი და დისპერსიის კოეფიციენტი დიდი) და ფლინტს (კრონის საპირისპირო თვისებებით). ოპტიკური მინა გამოიყენება ოპტიკური ინსტრუმენტებისა და ხელსაწყოების (სათვალე, ობიექტივი, მიკროსკოპი, ფოტომეტრი) დასამზადებლად.

## ლიტერატურა
ელვირა ქამალოღლუ

**ელვირა ქამალოღლუ** (; დ. 24 სექტემბერი, 2001, უკრაინა) — თურქი ქალი მოჭიდავე. თავისუფალი ჭიდაობის სახეობაში მოასპარეზე ქამალოღლუ „İstanbul Büyükşehir Belediyespor“-ის (სტამბოლის მუნიციპალიტეტის ნაკრები) და თურქეთის ეროვნული ნაკრების სახელით ასპარეზობს ტურნირებში.

## კარიერა 
2021 წელს, ქამალოღლუმ მოიპოვა ბრინჯაოს მედალი ქალთა 57 კგ წონით კატეგორიაში 2021 წელს რუსეთში გამართულ ჭიდაობაში ახალგაზრდების მსოფლიო ჩემპიონატზე.

მოგვიანებით, ბულგარეთში გამართულ ევროპის ჭიდაობაში 23 წლამდელთა ჩემპიონატზე, ელვირა კამალოღლუმ 57 კგ წონით კატეგორიაში ოქროს მედალი მოიპოვა. პლოვდივში გამართულ ევროპის ჭიდაობაში 23 წლამდელთა ჩემპიონატზე ოქროს მედლის მოსაპოვებლად ელვირამ დაამარცხა ესპანელ ვიქტორია ბაეც-დილონეს, პოლონელ პატრიჩია გილს, ბულგარელ სეზენ ბეჰჩეტოვა-ბელბეროვას და ბოლოს უნგრელ თამარა დოლაკს.

ელვირამ წააგო ბრინჯაოს მედლისთვის ასპარეზი 57 კგ წონით კატეგორიაში 2022 წლის ევროპის ჭიდაობის ჩემპიონატზე, რომელიც გაიმართა ბუდაპეშტში, უნგრეთში. რამდენიმე თვეში კი მოიპოვა თავისი ვერცხლის მედალი „Matteo Pellicone Ranking Series 2022“ ტურნირში, რომელიც გაიმართა რომში, იტალიაში. მან ასევე მოიპოვა ვერცხლის მედალი 2022 წელს ტუნისში გამართულ ღონისძიებაზე. 2022 წელს ბელგრადში გამართულ მსოფლიო ჩემპიონატზე 55 კგ წონით კატეგორიაში იასპარეზა. 2022 წელს ესპანეთის ქალაქ პონტევედრაში გამართულ 23 წლამდე ჭიდაობის მსოფლიო ჩემპიონატზე მან 55 კგ წონით კატეგორიაში ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა.

იასპარეზა ევროპის 2024 წლის ჭიდაობის ოლიმპიურ საკვალიფიკაციო ტურნირზე ბაქოში, აზერბაიჯანში, იმ იმედით, რომ მოიპოვებდა კვალიფიკაციას პარიზის 2024 წლის ზაფხულის ოლიმპიადაზე. თუმცა, მეორე მატჩში გამოეთიშა ბრძოლას და ოლიმპიადის საკვალიფიკაციო ეტაპი ვერ გადალახა.

## პირადი ცხოვრება 
ქამალოღლუ წარმოშობით თურქი მესხია.

## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 24 სექტემბერი
კატეგორია:დაბადებული 2001
კატეგორია:თურქი ქალი მოჭიდავეები
კატეგორია:თურქი მესხები
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
ჰავაიური ენა

**ჰავაიური ენა** (თვითსახელწოდება — ) — ავსტრონეზიული ენების ოჯახის ერთ-ერთი ენა; წარსულში ჰავაის კუნძულების მთავარი ენა იყო.

ჰავაიელების ყველაზე დიდი და ხალხმრავალი თემი, რომლის მშობლიური ენა ჰავაიურია, ცხოვრობს კუნძულ ნიჰაუზე. ჰავაიურს პირველ ენად იყენებს ჰავაის არქიპელაგის დაახლოებით ერთნახევარი მილიონი მოსახლიდან რამდენიმე ათეული ათასი. როგორც მეორე ენა, ჰავაიური კვლავ ინარჩუნებს თავის გავლენას; ის ასევე ისწავლება ჰავაის უნივერსიტეტში, სადაც არის სპეციალური პროგრამები მისი შესწავლისთვის.

ჰავაიურთან მონათესავე ენები გავრცელებულია წყნარ ოკეანეში; მასთან ყველაზე ახლომონათესავეა ტაიტიური და მარკიზული (მარკიზის კუნძულების დიალექტები), ასევე მაორი ენა. ჰავაიურთან ნაკლებად ახლოა დასავლეთ პოლინეზიის სამოური და ტონგური ენები.

## ლიტერატურა
*Крупа В. Гавайский язык. Москва: Наука, 1979. 76 с.: схемы. (Серия: Языки народов Азии и Африки). Тираж 1000 экз. Цена 70 коп.
*Лингвистический энциклопедический словарь / редактор В. Н. Ярцева. М., 1990.
*Elbert S. K., Pukui M. K. Hawaiian Grammar. Honolulu: UH Press, 1979.
*Szczerbowski T. Wyspy Hawajskie: język i kultura [Гавайские острова: язык и культура]. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, 2006, ISBN 83-7271-407-X
ნიკოლოზ მალუძე

**ნიკოლოზ ალექსანდრეს ძე მალუძე** (დ. 12 აპრილი, 1929, სოფელი წინანდალი, თელავის რაიონი — გ. 26 ნოემბერი, 1988, მოსკოვი; დაკრძალულია თელავში) — ქართველი ეკონომისტი. ეკონომიკის მეცნიერებათა დოქტორი (1969), პროფესორი (1969), საქართველოს მეცნნიერებათა დამსახურებული მოღვაწე (1983). 

## ბიოგრაფია
1952 წელს დაამთავრა თსუ-ის ეკონომიკის ფაკულტეტი. 1952-1958 წლებში მუშაობდა პარტიულ თანამდებობებზე, 1958-1988 წლებში იყო თელავის სახელმწიფო პედაგოგიური ინსტიტუტის პოლიტეკონომიის კათედრის დოცენტი, პროფესორი, გამგე, რექტორი.

ნ. მალუძე ავტორია სამეცნიერო ნაშრომებისა, მათ შორის მონოგრაფიების, რომლებიც ეხება საქართველოს მევენახეობისა და მეღვინეობის განვითარების საკითხებს.

დიდი წვლილი მიუძღვის თელავის რაიონის სოციალური და ეკონომიკური განვითარების საქმეში.

## შრომები
*საქართველოს სსრ მევენახეობისა და პირველადი მეღვინეობის თანამედროვე მდგომარეობა და განვითარების პერსპექტივები, თბ., 1967; 
*მევენახეობა საქართველოში და მისი განვითარების პერსპექტივები, თბ., 1967 (თანაავტ.); 
*Основные вопросы развития виноградарства и виноделия в Грузинской ССР, Тб., 1970.

## რესურსები ინტერნეტში
*ენციკლოედია „საქართველო“

კატეგორია:დაბადებული 12 აპრილი
კატეგორია:დაბადებული 1929
კატეგორია:გარდაცვლილი 26 ნოემბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1988
კატეგორია:ქართველი ეკონომისტები
მალუჯათი

**მალუჯათი** — მიწაზე დაწესებული გადასახადი „ყიზილბაშობის“ დროს. შეესატყვისებოდა ოსმალურ ხარაჯას.

## იხილეთ აგრეთვე
*მალი

## ლიტერატურა
*დ. მეგრელაძე, ენციკლოპედია „საქართველო“
*საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, ტ. 4, თბ., 1973; 
*სპარსული ისტორიული საბუთები საქართველოს წიგნთსაცავებში, წგ. 1, ნაკვ. 1, ვ. ფუთურიძის გამოც., თბ., 1961.

კატეგორია:მიწის გადასახადები ძველ საქართველოში
მალსეკო

**მალსეკო** (), *ლიმონის ხმელა* — ლიმონის სოკოვანი დაავადება. გამომწვევია სოკო Phoma tracheiphila. პირველად აღწერილია ხმელთაშუა ზღვის აღმოსავლეთ ნაწილში, საბერძნეთში – კუნძულ ხირსზე (1894), პოროსული დაავადების სახელწოდებით – კუნძულ პოროსზე (1900), შემდეგ – კვიპროსზე, პალესტინაში, თურქეთში (1933) და სწრაფად მოედო ხმელთაშუაზღვისპირეთის ქვეყნებში არსებულ ციტრუსოვანთა ნარგავებს.

დასავლეთ საქართველოს სუბტროპიკებში მალსეკო ციტრუსოვანთა ნარგავებში გამოჩნდა აჭარაში, ციხისძირის საბჭოთა მეურნეობაში (1940-1941), მოგვიანებით კი ქობულეთში, ოზურგეთსა და აფხაზეთში (1952). საქართველოში მალსეკომ ლიმონის ნარგავები მთლიანად გაანადგურა. გადარჩა მხოლოდ მეიერის ლიმონი, რომელიც გამძლე აღმოჩნდა მალსეკოს მიმართ, რაც მისი გენეტიკური თავისებურებებით არის განპირობებული. მალსეკომ გაანადგურა ლიმონის უნიკალური ჯიში „ქართული“ და მისი კლონები (№ 54; № 212, უეკლო), ასევე ვილაფრანკა, ლისბონი, კომუნე, ჯენოა და სხვა, ამიტომ XX საუკუნის 80-90-იანი წლებიდან იგი საქართველოში აღარ გვხვდება.

მალსეკო ტრაქეომიკოზული დაავადებაა. სოკო P. tracheiphila იჭრება მცენარის გამტარ სისტემაში როგორც ჰაერიდან, ისე ნიადაგიდან, გამოყოფს ტოქსინებს, რის შედეგადაც იწყება მცენარის მოწამვლა და მექანიკურად წყდება ფესვებიდან ფოთლებისთვის წყლის და საკვები ნივთიერებების მიწოდება.

დაავადების პირველი ნიშანია ფოთლების ქლოროზულობა (გაყვითლება) და ცვენა, ყლორტებზე წარმოიქმნება მოყავისფრო-მონაცრისფრო ლაქები, რომელიც იზრდება ყლორტის გარშემო და იწვევს მის ჭკნობას. დაავადების გაძლიერებისას იგი გადადის დაავადებული ყლორტის გასწვრივ და მის გარდიგარდმო განაჭერზე შეიმჩნევა ქსოვილების მოწითალო-მონარინჯისფრო შეფერვა, რაც დაავადების უტყუარი ნიშანია. მერქნის ასეთი შეფერვა კარგად ჩანს ჯერ კიდევ ცოცხალ ყლორტზე, გამხმარ ნაწილზე კი შეუმჩნეველია. ხის დაავადება ნაყოფზეც გადადის და ის იწყებს ცვენას. მიცელიუმი ვითარდება მცენარის მერქანში კარგად განტოტვილი უფერული ჰიფების სახით, რომლებიც მთელი წლის განმავლობაში ინფექციის წყაროს წარმოადგენენ. დაავადების პირველი ნიშნები ვლინდება მარტ-აპრილში, შემდეგ კლებულობს და ზაფხულში მთლიანად წყდება. მალსეკოსთვის, ისევე როგორც სხვა ინფექციური დაავადებებისათვის, არსებობს მთელი რიგი ფაქტორები, რომლებიც განაპირობებს მის გავრცელებას და მავნეობას. ესენია: ჰაერის მაღალი ტენიანობა (65-90%), ტემპერატურა (18-280°C), ლიმონის ჯიშების მიმღეობა, ინფექციური საწყისის არსებობა. მალსეკოს წინააღმდეგ ბრძოლის გზაა მალსეკოგამძლე ლიმონის სელექცია.

დღეისთვის კვლავ არის მალსეკოს გავრცელების საშიშროება დასავლეთ საქართველოს სუბტროპიკულ ზონაში, რადგანაც სოკო P. tracheiphila შემოჰყვა საზღვარგარეთიდან შემოტანილ ლიმონის ნერგებს.

## ლიტერატურა
*ქაშაკაშვილი ც., ხალვაში ნ., ლიმონის ინფექციური დაავადება მალსეკო, ანუ ხმელა, „ახალი აგრარული საქართველო“, 2017, №7.

## რესურსები ინტერნეტში
*ც. ქაშაკაშვილი, ნ. ხალვაში, ენციკლოპედია „საქართველო“

კატეგორია:სოკოვანი დაავადებები
ვან დე გრააფის გენერატორი

მინი|ვან დე გრააფის გენერატორი
**ვან დე გრააფის გენერატორი**, *ვან დე გრააფის ამჩქარებელი* — ელექტროსტატიკური გენერატორი მუდმივი მაღალი ძაბვის (პრაქტიკულად ~10 მლნ. ვ) მისაღებად. შეიმუშავა ამერიკელმა ფიზიკოსმა რობერტ ვან დე გრააფმა 1929 წელს. გენერატორს იყენებენ დამუხტული ნაწილაკების ამჩქარებლად.

## კონსტრუქცია
გენერატოს ზემოდან ჩამოცმული აქვს ფუღურო ლითონის გუმბათი, რომლის ქვემოთაც განთავსებულია დიელექტრიკული ლენტური ღვედი, რომელიც თავის მხრივ მოძრაობაში მოიყვენება ელექტროძრავაზე მიერთებული დიალიექტრიკული ცილინდრით (ლენტური კონვეიერის ქვედა ბოლო). ბრუნვისას დიელექტრიკული ცილინდრი — ღვედთან ურთიერთშეხებისას, ამ უკანასკნელს მუხტავს ელექტრული მუხტით, რომელიც ღვედიდან ლითონის გუმბათზე გადაეცემა ღვედის კონვეიერის მეორე ბოლოს არსებული სავარცხლის მსგავსი ლითონის მუხტის ამკრეფით. ბრუნვის შედეგად ლითონის გუმბათზე აკუმულირდება უარყოფითად დამუხტული ელექტრული მუხტი, რომლიდანაც რკალური განმუხტვა შეგვეძლება დამიწების გზით.

## იხილეთ აგრეთვე
*მაღალძაბვიანი ამჩქარებელი

## ლიტერატურა
კატეგორია:ელექტროსტატიკური გენერატორები
არგო (საბაგირო გზა)

ალტ=საბაგირო გზა ბათუმში|მინი|საბაგირო გზა არგო
**საბაგირო გზა „არგო“** — მდებარეობს აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ქალაქ ბათუმში. საბაგირო გზა არგო კომპანია „ტურინვესტ ჯგუფის“ ერთ-ერთი პროექტია, რომელსაც საფუძველი 2008 წელს ჩაეყარა, მშენებლობას დაახლოებით 5 წელი დასჭირდა და 2013 წლის 17 აგვისტოს ოფიციალურად გაიხსნა. საბაგირო გზა დააპროექტა და დაამზადა ინჟინერიის კომპანია Doppelmayr-მა. გზის სადგურების, ასევე კომპლექსის არქიტექტურა დაამუშავა კომპანია CallisonRTKL-მა.  

## ისტორია 
საბაგირო გზა არგოს კონცეფცია არგონავტების თქმულების, არგოს მითის ირგვლივაა აგებული, შესაბამისად, საბაგირო გზის, კომპლექსის შიდა და გარე სივრცეების, მთლიანად შენობის დიზაინი და არქიტექტურა მჭიდროდ უკავშირდება ძველი კოლხეთის ყველაზე ცნობილი „სტუმრების“ მოგზაურობასა და თავგადასავალს.

კომპლექსის ძირითადი ნაწილი ანურიის მთაზე, ზღვის დონიდან 256 მეტრ სიმაღლეზეა განთავსებული. იქ მოხვედრა შესაძლებელია „არგოს“ საბაგირო გზით, რომლის ქვედა სადგური ბათუმში, გოგებაშვილის ქუჩაზეა. საბაგირო გზის სიგრძე 2586 მეტრია, მოძრაობს 8-ადგილიანი 20 გონდოლა და ერთი მიმართულებით მგზავრობას დაახლოებით 15 წუთი სჭირდება.

„არგოზე“ მუშაობს კაფე-ბარი, ღვინის და სუვენირების მაღაზია, ასევე „გემბანზეა“ განთავსებული ღია კაფე, აქვეა ფოტოჯიხური, სანაყინე, გადმოსახედი ბაქანი და სხვა.

## ტექნიკური პარამეტრები 
საბაგირო გზა არგოს ტექნიკური პარამეტრები:

* ამძრავი სადგურის სიმაღლე ზღვის დონიდან: 256,75 მ. 
* სადგურებს შორის ჰორიზონტალური მანძილი: 2586 მ. 
* საყრდენი ანძების რაოდენობა: 7. 
* მოძრაობის მაქსიმალური სიჩქარე: 5 მ/წ. 
* გონდოლების საერთო რაოდენობა: 20. 
* გონდოლების ტევადობა: 8 მგზავრი (640კგ).

„არგო“ კომპანია „ტურინვესტ ჯგუფის“ ერთ-ერთი პროექტია.

## რესურსები ინტერნეტში: 
* ბათუმის საბაგირო გზის გახსნა - აჭარის ტელევიზია
* საბაგირო გზა არგო
* საქართველოს ტურისტული გზამკვლევი
* ტურ-ინვესტ ჯგუფის პროექტი - კულტურულ-გასართობი კომპლექსი არგო

კატეგორია:ბათუმის არქიტექტურა
რობერტ ვან დე გრააფი

**რობერტ ვან დე გრააფი** (; დ. 20 დეკემბერი, 1901, ტასკალუსა — გ. 16 იანვარი, 1967, ბოსტონი) — ამერიკელი ფიზიკოსი, რომელიც გამოირჩეოდა მაღალი ძაბვის ვან დე გრააფის გენერატორების დიზაინითა და კონსტრუქციით. სიცოცხლის ბოლომდე მუშაობდა მასაჩუსეტსის ტექნოლოგიურ ინსტიტუტში.

## ბიოგრაფია
რობერტ ჯემისონ ვან დე გრაფი დაიბადა 1901 წელს ჯემისონ-ვან დე გრაფის მამულში, ტასკალუსაში. მამამისი წარმოშობით ჰოლანდიელი იყო.

მისი სამი უფროსი ძმა ადრიან, უმცროსი, ჰარგროუვი და უილიამი იყვნენ სამხრეთ კოლეჯის ფეხბურთელები. ტასკალუსაში ალაბამას უნივერსიტეტში რობერტმა მიიღო ბაკალავრის ხარისხი მათემატიკაში (1922 წ.) და მაგისტრის ხარისხი მექანიკურ ინჟინერიაში (1923).

„ალაბამა ფოვერ ქომპანი“-ში ერთი წლის მუშაობის შემდეგ, 1925 წელს ვან დე გრაფი დაესწრო მარი კიურის ლექციებს სორბონაში. 1926 წელს მან მიიღო მეორე ბაკალავრის ხარისხი ოქსფორდის უნივერსიტეტში როდოსის სტიპენდიით, 1928 წელს დაამთავრა ოქსფორდის უნივერსიტეტი ფილ. ჯონ სილი ტაუნსენდის ხელმძღვანელობით.

ვან დე გრააფი იყო ვან დე გრააფის გენერატორის გამომგონებელი, მოწყობილობა, რომელიც აწარმოებს მაღალ ძაბვას. 1929 წელს მან შექმნა თავისი პირველი ასეთი გენერატორი, რომელიც აწარმოებდა 80000 ვოლტს. 1933 წლისთვის მან ააშენა უფრო დიდი გენერატორი, რომელიც გამოიმუშავებს 7 მილიონ ვოლტს.

1929-1931 წლებში ცხოვრობდა პრინსტონში, გახდა ეროვნული მკვლევარი და 1931-1934 წლებში მასაჩუსეტსის ტექნოლოგიური ინსტიტუტის მკვლევარი. 1934 წელს გახდა ასოცირებული პროფესორი (იქ დარჩა 1960 წლამდე). 1936 წელს დაჯილდოვდა ელიოტ კრესონის მედლით.

მეორე მსოფლიო ომის დროს ვან დე გრააფი იყო მაღალი ძაბვის რადიოგრაფიული პროექტის დირექტორი. მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ მან ჯონ ტრამპთან ერთად წამოიწყო მაღალი ძაბვის საინჟინრო კორპორაცია (HVEC). 1950-იან წლებში მან გამოიგონა საიზოლაციო ბირთვიანი ტრანსფორმატორი, რომელიც აწარმოებს მაღალი ძაბვის მუდმივ დენს. მან ასევე შეიმუშავა ტანდემის გენერატორის ტექნოლოგია.

ამერიკის ფიზიკურმა საზოგადოებამ მას გადასცა თ. ბონერის პრიზი (1965) ელექტროსტატიკური ამჩქარებლების შემუშავებისთვის.

ვან დე გრაფი გარდაიცვალა 1967 წლის 16 იანვარს ბოსტონში, მასაჩუსეტსი.

მისი გარდაცვალების წელს შეიქმნა პროგრესული როკ-ჯგუფი Van Der Graaf Generator, რომელსაც მისი სახელი ეწოდა, მიუხედავად სახელწოდებაში დაშვებული ორთოგრაფიული შეცდომისა. მის სახელს ატარებს ასევე ვან დე გრააფის კრატერი მდებარე მთვარის უკანა მხარეს.

## სქოლიო
კატეგორია:ამერიკელი ფიზიკოსები
ბუიუქჩიფთლიქოიუ

**ბუიუქჩიფთლიქოიუ** () — სოფელი იიდერეს რაიონში, რიზეს პროვინცია, თურქეთი. მდებარეობს რიზედან 21 კილომეტრში, ხოლო რაიონის ცენტრ იიდერედან 7 კილომეტრში. 2021 წლის მონაცემებით სოფელში 571 ადამიანი ცხოვრობს.

## სქოლიო
კატეგორია:იიდერეს რაიონის სოფლები
ბოღაზიჩი (ჩამლიჰემშინის რაიონი)

**ბოღაზიჩი** () — სოფელი ჩამლიჰემშინის რაიონში, რიზეს პროვინცია, თურქეთი. მდებარეობს რიზედან 58 კილომეტრში, ხოლო რაიონის ცენტრ ჩამლიჰემშინიდან 10 კილომეტრში. 2020 წლის მონაცემებით სოფელში 48 ადამიანი ცხოვრობს.

## სქოლიო
კატეგორია:ჩამლიჰემშინის რაიონის სოფლები