რუნები

**რუნები** ან **რუნული წარწერები** — ძველი გერმანელების დამწერლობა, გამოიყენებოდა I—II საუკუნეებიდან XII საუკუნემდე თანამედროვე დანიის, შვედეთისა და ნორვეგიის ტერიტორიაზე, X—XIII საუკუნეებში ისლანდიასა და გრენლანდიაში, ხოლო შვედეთის პროვინცია დალარნაში XIX საუკუნემდე. რუნებს აქვთ სპეციფიკურად კუთხოვანი ფორმა, რომელიც მორგებულია ეპიგრაფიკას. ზოგიერთი სპეციალისტი რუნებს ჩრდილოეტრუსკული ანბანის მოდიფიკაციად მიიჩნევს. ცნობილია რუნებით შესრულებული წარწერები ქვაზე, ლითონზე, ხეზე; მოგვიანებით სასულიერო და საერო ტექსტები — ქაღალდზე.

ჩრდილოეთ ევროპის ქვეყნებში ქრისტიანობის მიღების შემდეგ რუნები, როგორც დამწერლობა, შეავიწროვა ლათინურმა. თვითონ ტერმინს „რუნები“ აქვს კავშირი ძველგერმანულ ფუძე *run*-თან („საიდუმლო“). სულ ცნობილია 5000-მდე რუნული წარწერა, მათი უმეტესი ნაწილი ნაპოვნია შვედეთში. გარდა ამისა, შუა საუკუნეების ევროპაში არსებობდა რუნული კალენდრები.

ძველი თურქების ანბანი, რომელსაც მსგავსი კუთხური ფორმა აქვს, ასევე იწოდება რუნებად. ხშირად ამ სახელით მოიხსენიებენ სხვა დამწერლობით სისტემებს, მაგალითად, ძველი სლავების ჰიპოთეტურ ანბანს (რომლის არსებობის რეალური მტკიცებულებები არ არსებობს).

## ფუთარქი და ტერმინები 
ძველსკანდინავიური და ძველინგლისური run, ძველისლანდიური runar და ძველგერმანული runa ერთმანეთთან დაკავშირებულია გერმანული ფუძით *ru* და გოთური *runa*-თი, რომელიც ნიშნავს „საიდუმლოს“, აგრეთვე ძველგერმანული runen-ით (თანამედ. raunen), რომელიც აღნიშნავდა „უჩუმრად ჩურჩულს“. ამგვარი სახელწოდება, როგორც ჩანს, გამოწვეულია იმით, რომ ძველი გერმანელები რუნებს მისტიკურ თვისებებს მიაწერდნენ.

მინი|მარჯვნივ|რუნული წარწერა რეკის ქვაზე, აღმოსავლეთი მხარე
მინი|მარჯვნივ|რუნული წარწერა რეკის ქვაზე, დასავლეთი მხარე
[მინი|მარჯვნივ|[დანია|დანიური რუნული ქვის B მხარე. წარწერა იკითხება, როგორც *þusi : kubl : ub : biruti*, რაც ითარგმნება შემდეგნაირად: „ჯადოქარი იქნება ის ადამიანი, ვინც ამ ძეგლს გაანადგურებს“]]
რუნული ანბანის მთავარ განმასხვავებელ თავისებურებას წარმოადგენს ასოების წყობა, პირობითად მას უწოდებენ ფუთარქს (fuþark) — პირველი ექვსი ასოს მიხედვით. ამგვარი ანბანური წყობა არ გვხვდება არცერთ სხვა დამწერლობაში.

## რუნული ძეგლები 
[thumb|რუნული წარწერა [აია-სოფიას ტაძარი|აია-სოფიას ტაძარში, კონსტანტინოპოლში]]
სულ ნაპოვნია დაახლოებით 5000-მდე რუნული წარწერა, რუნული დამწერლობის უძველესი ძეგლები აღმოჩენილია დანიაში, იქ სულ ნაპოვნია 500-მდე რუნული წარწერა. დაახლოებით 600 რუნული წარწერა ნაპოვნია ნორვეგიაში, 140-მდე — ბრიტანეთის კუნძულებზე, 60-მდე — გრენლანდიაში, 70-მდე — ისლანდიაში. რამდენიმე წარწერა ნაპოვნია რუსეთში, ლატვიაში, უკრაინაში, გერმანიაში, ავსტრიაში. აგრეთვე რუნული წარწერები აღმოჩენილია საფრანგეთში, საბერძნეთში, რუმინეთში, თურქეთში, ნიდერლანდებში.

[thumb|left|[ბრაქტეატი რუნებითა და სვასტიკის სიმბოლოთი]]
დიდი რაოდენობით რუნული წარწერები ამოკვეთილია ქვებზე, ეგრეთ წოდებულ ბრაქტეატებზე, რომლებიც წარმოადგენენ ოქროს მრგვალ ფირფიტებს და რომლებიც თავდაპირველად რომაულ მედალიონებს ბაძავდნენ.

ნეკროლოგის როლს ასრულებს აგრეთვე სხვა რუნული ქვა ნორვეგიიდან. იგი იუწყება: „ენგლმა აღმართა ეს ქვა საკუთარი ვაჟის, ტორალდის, სამახსოვროდ, რომელიც გარდაიცვალა ვიტაჰოლმში, უსტაჰოლმსა და გარდარს შორის“.

სხვა რუნული ძეგლები ადიდებდნენ მოგზაურობიდან დაბრუნებული ვიკინგების გმირობასა და სიმამაცეს. სტოკჰოლმში აღმოჩენილ ქვაზე გვხვდება ტიპური წარწერა: „რუნები ამოკვეთილია რანგვალდის ბრძანებით. იგი საბერძნეთში ჯარს მეთაურობდა“. რუნული ქვები, როგორიცაა ქვა ჰელერშედან (შვედეთი), მოგვითხრობენ ძველ გერმანელებში ქალთა განსაკუთრებული უფლებების, კერძოდ, საკუთრების ფლობის უფლების შესახებ. რუნებით იწერებოდა იარაღის მფლობელების, მხატვრების სახელები. თუმცა ცნობილია საყოფაცხოვრებო ხასიათის რუნული წარწერებიც. რომელიც 1928 წელს შემოგვთავაზა რუნოლოგმა კარლ მარსტრანდერმა.

მოცემულ ვერსიას მხარს უჭერს მეცნიერთა უმრავლესობა. არსებობს თეორია შერეული წარმომავლობის შესახებ ჩრდილოეტრუსკული და ოღამური დამწერლობებიდან (იგი შემოგვთავაზა ჰამერსტრემმა), აგრეთვე, ფაისტის მოსაზრებით, ამ ორი დამწერლობის გარდა, შესაძლოა, რუნებზე გავლენა ლათინურმაც იქონია.

### სემიტური ვერსია 
ლიდიურ ანბანში არის რუნების იდენტური (გრაფიკის მიხედვით და არა ფონეტიკის) რამდენიმე ასო. ეს ანბანი, როგორც ჩანს, ბერძნულის პარალელურად წარმოიქმნა ფინიკიური ანბანიდან. მოცემული დამწერლობა გამოიყენებოდა ძვ. წ. III საუკუნემდე და დაახლოებით ამ დროსვე გამოჩნდა რუნები ევროპაში. ზოგიერთ რუნას ზუსტი ანალოგი ჰყავს სხვა სემიტურ ანბანებში, მაგალითად, სამხრეთარაბულ დამწერლობაში: Gebo, Berkana, Ing (სკანდინავიურ ვარიანტში).

### არატრადიციული ვერსიები 
1930—1940-იან წლებში მუშავდებოდა თეორია „Urrunen“, რომლის თანახმადაც, რუნები წარმოიქმნა წინარერუნებისგან, რომელთაგანაც აგრეთვე ჩრდილოსემიტური ანბანი და, შესაბამისად, მსოფლიოს ყველა ანბანური დამწერლობა შეიქმნა. ეს თეორია შემუშავდა უკიდურესად ანბანის „გერმანიზაციის“ მიზნით და არ იმსახურებს ნდობას. დღესდღეობით უცნობია, რა მიზნით იქმნებოდა რუნები: მკითხაობისთვის თუ თავიდანვე დამწერლობად იყო ჩაფიქრებული. სამეცნიერო სამყარომ ეს თეორია არ მიიღო, თუმცა მას გაუჩნდა რამდენიმე მიმდევარი, მაგალითად, როგორიცაა თომას კარლსონი. აგრელის ნაშრომების შემდეგ მან პირველმა გამოაქვეყნა მონოგრაფიები ფუთარქის თეორიაზე. ფუთარქის თეორიის სხვა ცნობილი მიმდევარია ოკულტისტი კენეთ მედოუზი.

### მითოლოგიური ვერსია 
სკანდინავიური მითოლოგიის მიხედვით, რუნები იხილა ოდინმა, მას შემდეგ, რაც მან საკუთარი თავი შუბით განგმირა და ცხრა დღისა და ღამის განმავლობაში ეკიდა მსოფლიო ხეზე საჭმლისა და სასმლის გარეშე, საბოლოოდ კი ბაბუამისის, ბელტორნის, წმინდა (შამანური) თაფლით წყურვილი მოიკლა. ამის შემდეგ ოდინს რუნები ჩაესმა და ისინი შუბის გამოყენებით საკუთარი სისხლით გამოსახა ხეზე.

ასე წერია ამის შესახებ „უფროს ედაში“:

ვიცი, რომ ცხრა ღამე 
ვეკიდე ტოტებზე, 
ქარში მოქანავე, 
შუბით განგმირული, 
ოდინის ზვარაკად 
საკუთარ თავისა 
მსხვერპლად შემწირველი, 
ხეზე — შორს, იდუმალ, 
ღრმად ფესვებგადგმულზე. 

არცა ვინ მაჭმევდა, 
არცა ვინ მასმევდა, 
მიწას დავცქეროდი;
კვნესით ზე ავზიდე 
მიწიდან რუნები, 
მიწას დავენარცხე. 

ვცან მე ცხრა სიმღერა 
ძისაგან ბოლთორნის, 
ბესთლას გავუსინჯე 
მე თაფლსა ჩინებულს, 
ესხა ოდრორიში. 

ვიწყე მომწიფება, 
ცოდნის გამრავლება, 
ზრდა-აღორძინება, 
სიტყვა სიტყვისაგან
სიტყვასვე ჰბადებდა, 
საქმე საქმისაგან
საქმესვე ჰბადებდა. 

შენ რუნებს იპოვი, 
გახსნი მათ ქარაგმებს, 
იდუმალ ნიშნებსა, 
უძლეველს, უმტკიცესს, 
ჰროფტმა რომ შეღება, 
ღმერთებმა რომ შექმნეს, 
ოდინმა ამოჭრა. 

ოდინმა ასებთან, 
დაინმა ალფებთან, 
დვალინმა ჯუჯებთან, 
ალსვიდმა თურსებთან, 
მეც ბევრი ამოვჭერ.

## დამწერლობის განვითარება 
### ადრეული, საერთოგერმანული, ანუ წინარესკანდინავიური რუნები 
thumb|გოთური რუნები
thumb|left|upright|ანგლოსაქსონური რუნები ხელნაწერ „Cotton Domitian-ის“ თანახმად
[thumb|„[საქსი (დანა)|სკრამასაქსი“ ანგლოსაქსონურ რუნულ ანბანთან ერთად]]
thumb|„მარკომანული რუნები“
არსებობდა რუნების რამდენიმე განსხვავებული ტიპი. ყველაზე ადრინდელი არის წინარესკანდინავიური ვარიანტი, რომელიც გამოიყენებოდა საერთოგერმანულ ენა-კოინეში. იგი გამოიყენებოდა ახ. წ. I—VIII საუკუნეებში (გერმანული ხალხების ისტორიაში ეს არის რომაული რკინის საუკუნე და გერმანული რკინის საუკუნე). მას ზოგჯერ უწოდებენ უფროს ფუთარქს ან უფროს რუნებს.

### გოთური რუნები 
აგრეთვე გამოყოფენ **გოთურ რუნებს**, რომლებიც საერთოგერმანულის ადრეული სახესხვაობაა. ისინი გამოიყენებოდა აღმოსავლეთ ევროპაში ახ. წ. I–IV საუკუნეებში. როგორც წესი, გოთურ რუნულ წარწერებს განაკუთვნებენ შუბის პირის წარწერას კოველიდან (უკრაინა), ოქროს ბეჭდის წარწერას პიეტროასადან (რუმინეთი), აგრეთვე წარწერას შუბის პირზე ევრე-სტაბიუდან (ნორვეგია). წარწერა იუწყება: *raunijaz*, ანუ „მგრძნობიარე“ (ის, ვინც განიცდის, გრძნობს). იგი ყველაზე ადრეულ რუნულ წარწერად ითვლება.

### ჩრდილოეთის, ანუ სკანდინავიური რუნები 
thumb|left|დანიური რუნები
thumb|left|შვედურ-ნორვეგიული რუნები
thumb|ნორვეგიული რუნები
IX საუკუნის დასაწყისისთვის სკანდინავიის ქვეყნებში საერთოგერმანული რუნული ანბანი სხვაგვარად განვითარდა. გარკვეული ცვლილებები განხორციელდა აგრეთვე ძველსკანდინავიურ ენაში: გამდიდრდა ენის ბგერათა რიგი, ამიტომ საერთოგერმანული რუნები არასაკმარისად გადმოსცემდა ენის ხმოვან შედგენილობას, თუმცა, ანგლოსაქსონური რუნებისგან განსხვავებით, სკანდინავიურ რუნებში ნიშნების რაოდენობა კი არ იზრდებოდა, არამედ მცირდებოდა. გამოირიცხა რუნები g, w, ih-wh, p, z ŋ, d, o. ანგლოსაქსონური რუნული ანბანიდან გადმოვიდა რუნა Yr. ამგვარად, ანბანმა მოიცვა თექვსმეტი რუნული ნიშანი. ძლიერ შეიცვალა რუნების სახელწოდებებიც: *Fe*, *Ur*, *Þurs*, *Åss*, *Reið*, *Kaun*, *Hagall*, *Nauð*, *Iss*, *Ar*, *Sol*, *Tyr*, *Bjarkan*, *Maðr*, *Løgr*. რაც შეეხება დარჩენილ წინარესკანდინავიურ რუნებს, თითოეულმა მათგანმა აღნიშნა რამდენიმე მსგავსი ბგერა: რუნა *Ur* აღნიშნავდა ბგერებს u, o, ø, w; þurs — þ, ð; *Åss* — å, ą, æ; *Kaun* — k, g, ŋ; *Iss* — i, e, ø, y; *Ar* — a, æ, e, ø; *Tyr* — t, d, nd; *Bjarkan* — p, b, mb.
thumb|left|დანიური რუნები
ჩვეულებრივ, განასხვავებენ სკანდინავიური რუნების ორ ტიპს — **დანიურსა** და **შვედურ-ნორვეგიულს**.

### გრენლანდიური რუნები 
thumb|გრენლანდიური რუნები
ისლანდიურის მსგავსად, **გრენლანდიური რუნებიც** წერტილებიანიდან წარმოიქმნა. ისინი გამოიყენებოდა დაახლოებით ერთსა და იმავე დროს ისლანდიურებთან ერთად. სულ გრენლანდიაში ნაპოვნია 60-მდე რუნული წარწერა, მათგან 35 — აღმოსავლეთ დასახლებაში, 20 — დასავლეთ დასახლებაში. უძველესი გრენლანდიური რუნული წარწერა XIV საუკუნეს განეკუთვნება და ნაპოვნია ნარსაკში, იულიანეჰობიდან ჩრდილო-დასავლეთით.

### დალეკარლიული, ანუ დალიური რუნები 
thumb|left|დალეკარლიული რუნები
**დალეკარლიული, ანუ დალიური რუნები** გამოიყენებოდა დალარნის პროვინციაში (შვედეთი) XV საუკუნიდან XIX საუკუნემდე. ჩანაწერით ისინი ძლიერ უახლოვდებოდნენ ლათინურს, გაჩნდა ასოთა წმინდად ლათინური ფორმები (Ä, Ö, Å, G). ეს ვარიანტი უკანასკნელი გამოყენებადი იყო დამწერლობის სახით. იგი საბოლოოდ ლათინურმა შეავიწროვა.

### გავლენა სხვა დამწერლობებზე 
[thumb|left|[გოთური დამწერლობა]]
ეპისკოპოსმა ულფილამ გოთური დამწერლობა ბერძნული ანბანური წყობის საფუძველზე ლათინური და რუნული დამწერლობების გამოყენებით შექმნა. რუნული დამწერლობიდან გოთურმა ანბანმა იანდერძა ასოთა სახელწოდებები, თუმცა ისინი რამდენადმე შეიცვალა: *ahsa*, *bairkan*, *giba*, *dags*, *aihvus*, *quairtha*, *iuja*, *hagl*, *thiuth*, *eis*, *kusma*, *lagus*, *manna*, *nauths*, *jer*, *urus*, *pairthra*, *raida*, *sauil*, *teiws*, *winja*, *faihu*, *iggwis*, *hwair*, *othal*. რუნულ დამწერლობას შეგვიძლია მივაკუთვნოთ გოთური ასოები *urus*, *othal*.

რუნულ დამწერლობას უკავშირდება აგრეთვე დამატებითი ასოები ძველინგლისურ და ისლანდიურ ანბანებში, რომლებიც ლათინურს ეფუძნება:

## რუნული კალენდრები 
thumb|left|რუნული კალენდარი
thumb|ცხრამეტი „ოქროს რიცხვის“ აღნიშვნა გვიანდელ რუნულ კალენდრებში
thumb|left|დღეების აღნიშვნა შვიდი რუნის გამოყენებით ადრეულ რუნულ კალენდრებში
არსებობდა აგრეთვე რუნული კალენდრები, „მუდმივი კალენდრის“ სახესხვაობები. დანიაში მათ *რიმსტოკებს* უწოდებდნენ (*rim* — „კალენდარი“ და *stok* — „ჯოხი“), ნორვეგიაში — *პროისტავებს* (*prim* — „ოქროს რიცხვი“). უმეტესწილად მათ ჯოხის ან კვერთხის ფორმა ჰქონდათ რამდენიმე დუიმიდან 5 ფუტამდე. ეს კალენდრები გამოიყენებოდა სკანდინავიაში და, შესაძლოა, თავისი ფესვებით შორეული წარსულიდან მოდიან, მაგრამ მათგან ყველაზე ადრინდელები თარიღდება XIV საუკუნით.

## რუნები კულტურაში 
### მაგიური და სამკითხაო მნიშვნელობა 
ჯერ კიდევ ძვ. წ. I საუკუნეში იულიუს კეისარი საუბრობდა გერმანელთა ადათზე, ემკითხავათ საკენჭისყრე ჯოხებზე. ტაციტუსი დაწვრილებით გვიყვება მის შესახებ:

მაგიურ თვისებებს რუნებს ჯერ კიდევ ძველი გერმანელები მიაწერდნენ, ამგვარად, „პოეტურ ედაში“ შეგვიძლია ვიპოვოთ ინფორმაცია რუნათა გარკვეულ მისტიკურ თვისებებზე, დაწყებული საშიშროებისა და მოტყუების საწინააღმდეგო თილისმობიდან დამთავრებული სამკურნალო სიმბოლოებით.

სიტყვანი სიგრდრიფასი

ჯავშანთა თინგისა
იფანს მივაწოდებ. 
სასმელს, აღმავსებელს 
ძალით და დიდებით;
გრძნეულ სიმღერებით, 
კეთილ შელოცვებით, 
ხალისით, გზნებითა. 

თუ გსურს გამარჯვება. 
გამარჯვებებისა 
რუნებს ამოჰკვეთდე 
მახვილის ტარზედა;
ჭდედ ორგზის დაადე 
სახელი თირისა. 

რუნები ლუდისა 
სცან — ვერას დაგაკლებს 
სიცრუე დიაცთა;
რქაზე ამოჰკვეთე, 
ხელზე აიხაზე, 
„ნაუდ“ ფრჩხილს გეხატოს. 

დალოცე სასმისი, 
აავსე სასმელით, 
შიგ ხახვი ჩააგდე;
სამსალას გრძნეულსა, 
შხამსა მას ჯადოსნურს 
ვერ შეგატყუებენ. 

რუნები შობისა 
სცან, მშობიარეთა 
შველა თუ გეწადოს! 
ნებსა ამოჰკვეთე, 
მაჯას შემოიკარ — 
დისნი გემწყალობონ. 

რუნებს ქარიშხლისა 
ჩასწვდი, რომ ღელვის ჟამს 
მწედ იყო ხომალლდთა;
ქიმზე ამოჰკაწრე, 
საჭეზე ამოსჭერ, 
ნიჩბებზე ამოსწვი, 
დაე, ზღვა ღელავდეს, 
ნაპირს დაუბრუნდე 
საღი, უვნებელი. 

რუნებს სამკურნალოს, 
წყლულთ სააქმიმოს, 
ჩასწვდი, დაეუფლე;
ხეზე ამოჰკვეთე 
მხარეს აღმოსავლეთს, 
სად ტოტნი დახრილან. 

ჩასწვდი სამართლისა 
რუნებს, რომ ბოროტთა 
წყენა ვერ მოგაგონ;
მათ მოიპოვებენ, 
თხზავენ და ხლართავენ, 
კრებენ და ადგენენ
თინგზე, სად სამართალს 
მართლმსაჯულებითა 
განსჯის ჯამაათი. 

ჩასწვდი, ამოიცან 
რუნები აზრისა, 
ჰროფტმა ამოიცნო, 
ჩასწვდა, ამოკვეთა 
ტენისგან, რომელიც 
ჰრაიდრაუპნირის 
ტვინიდან ოდესღაც 
და ჰოდროფნირისა 
რქიდან ჩამოდინდა. 

მთას იდგა მახვილით, 
თავზე მუზარადით, 
თავმან მიმირისმან
თქვა სიტყვა პირველი, 
და იყო სიტყვა ის
ბრძნული და მართალი. 

დაე, სინათლისა 
ღვთის ფარს დაექარგონ, 
ალსვინის ქაჩაჩსა, 
არვაკის ყურებსა, 
როგნირის ეტლისა 
ბორბალს ამშვენებდნენ., 
სლეპნირის კბილებს და 
მარხილის ჩახსაკრავს. 

თათსა ძუ დათვისა
და ბრაგის ენასა, 
ბრჭყალსა მას მგლისასა, 
ნისკარტს არწივისა, 
ფრთებსა სისხლიანსა, 
ბოლოს ხიდისასა, 
ნებსა მეანისა, 
კვალსა მას მეშველსა. 

ბროლმინას, ოქროსა, 
ბაზმანდ-ავგაროზსა, 
ღვინოს და ალაოს, 
სკამთა სალხინოთა, 
გუნგნირის რკინისა, 
გულმკერდს გრანისასა, 
ნორნების ფრჩხილებს და 
ნისკარტს ბუკიოტის. 

ყველა ამოფხიკეს, 
სასმელს შეურიეს - 
თაფლსა მას წმიდასა;
დაჰყვეს, დაუგზავნეს:
მოდგმას ასებისა, 
ალფების ჯილაგსა, 
ვანთა გამჭრიახთა 
და კაცთა გვარტომთა. 

ესენი არიან 
რუნები წიგნისა, 
შობის, ძლიერების 
და ლუდის რუნები, 
იცან, ნუ აურევ, 
ნუ დააზიანებ, 
ცოდნით მოიხმარე, 
ღმერთთა მათ სიკვდიმდე 
გექმნან ავგაროზად. 

ახლა რას აირჩევ, 
მახვილის პირისა
ჭადარო, ძლიერო, 
გაქვს რამე სათქმელი, 
თუ გიჯობს იყუჩო?
ბედისგან დათქმულა
ჭირი ყოველგვარი

thumb|ეგრეთ წოდებული „არმანიული ფუთარქი“
ერთ-ერთი უძველესი რუნული ძეგლი, სადაც ნახსენებია რუნათა მაგიური მნიშვნელობა, არის დანიელი მეცნიერისა და ექიმის, ოლე ვორმის, ხელნაწერი „Computus Runicus“, 1328 წლის ხელნაწერის ასლი.

### ოკულტიზმში 
რუნათა თანამედროვე სამკითხაო მნიშვნელობა XIX-XX საუკუნეებში დაამკვიდრა გერმანელმა რუნების მკვლევარმა და ოკულტისტმა გვიდო ფონ ლისტმა, რომელმაც, სხვა ყველაფერთან ერთად, სპეციალურად მკითხაობისთვის შექმნა რუნული „ანბანი“ — „არმანიული ფუთარქი“. ეს ანბანი ეფუძნება სკანდინავიურ რუნებს, მასში დამატებულია ორი „ნიშანი“, რუნათა სახელწოდებები შეცვლილია; „ანბანური წყობის“ მიხედვით: *Fa*, *Ur*, *Thorr*, *Os*, *Rit*, *Ka*, *Hagal*, *Nauth*, *Is*, *Ar*, *Sol*, *Tyr*, *Bar*, *Laf*, *Man*, *Yr*, *Ef*, *Fyfros*.

დღესდღეობით რუნები გამოიყენება მარტოოდენ როგორც მისტიკური სიმბოლოები მკითხაობისთვის, ნივთების „შესალოცად“, გამოიყენება ტატუებსა და თილისმებში. მკითხაობისთვის იყენებენ 24 ან 25 რუნისგან შემდგარ კომპლექტს. როგორც წესი, რუნებს გამოსახავენ ქვებზე, იგი მიიჩნევდა, რომ თითოეული რუნა შეესაბამება ადამიანის სხეულის მდგომარეობას. აგრეთვე მას აუცილებლად მიაჩნდა რუნათა სხვადასხვა კომბინაციების მღერა. შედეგად, ამ მოსაზრებების გავლენით, ადოლფ ჰიტლერმა რუნები ნაცისტურ სიმბოლიკაში გამოიყენა. კიუმერი წერდა:

### რუნები ნაცისტურ სიმბოლიკაში 
[thumb|200px|[შუცშტაფელის სიმბოლო]]
SS-ის სიმბოლიკაში არაერთხელ გვხვდება რუნული ნიშნები. თვით SS-ის სიმბოლოც იყო ორი თეთრი რუნა *s* შავ ფონზე. მეტიც, რუნები ხშირად გვხვდება SS-ის სხვადასხვა დივიზიის სიმბოლიკაში: რუნა o მე-7 სამოხალისეო სამთო დივიზია „პრინცი ოიგენის“, 23-ე სამთო დივიზია „კამასა“ და 23-ე სამოხალისეო მოტორიზებული დივიზია „ნედერლანდების“ ემბლემებზე; რუნა s აგრეთვე ვხვდება მე-12 სატანკო დივიზია „ჰიტლერიუგენდის“ სიმბოლიკაში; რუნა t გამოსახულია 32-ე გრენადერთა სამოხალისეო დივიზია „30 იანვრის“ ემბლემაზე; რუნა n მე-6 სამთო დივიზია „ნორდის“ ემბლემაზე.

რუნა *s* იყო ჰიტლერიუგენდის ქვედანაყოფის — ორგანიზაცია იუნგფოლკის სიმბოლო.

ორი რუნა *s* და რუნა *n* გამოსახულია SS-ის საჯილდოე ბეჭედზე „მკვდარი თავი“.

საერთო ჯამში, ჰაინრიხ ჰიმლერის ბრძანებით, შუცშტაფელის სიმბოლიკაში გამოიყენებოდა უფროსი ფუთარქის 14 რუნა, რომელთა მეშვეობითაც აღინიშნებოდა ორგანიზაციის წევრების კარიერული წინსვლის ძირითადი ეტაპები და პირადი მახასიათებლები. SS-ის რიტუალებში გამოიყენებოდა განსხვავებული რუნებით მოხატული სხვადასხვა ნივთი, მათ შორის ბეჭდები, იოლის ლამპარები, ხანჯლები და ა.შ.

### რუნები მხატვრულ ლიტერატურაში 
[thumb|left|კირთი — [შუახმელეთის ერთ-ერთი დამწერლობა]]
thumb|მთვარის რუნები
ჯ. რ. რ. ტოლკინი თავის წიგნებში აღწერს ანბანებს, რომლებიც მან სპეციალურად შუახმელეთის ხალხთა ენებისთვის შექმნა. მათ შორისაა ორი დამწერლობა, რომლებიც რუნულს ეფუძნება. ამ დამწერლობებიდან ერთ-ერთი — მთვარის რუნები () — წარმოადგენს რამდენადმე შეცვლილ საერთოგერმანულ რუნულ ანბანს, რომლითაც ტოლკინმა თითქოსდა თარგმნა შუახმელეთის ავთენტური ტექსტები, შუახმელეთის სხვა დამწერლობა — კირთი (cirth) — ვიზუალური თვალსაზრისით აგრეთვე წარმოადგენს საერთოგერმანული რუნული ანბანის რუნებს, მაგრამ სხვა მნიშვნელობებით. მათი გარეგნული იერი ბგერათა ფონეტიკური მახასიათებლების შესაბამისობაშია მოყვანილი.

გარდა ამისა, რუნები ხშირად მოიხსენიება მხატვრულ ფილმებში, სერიალებსა და კომპიუტერულ თამაშებში.

## რუნები უნიკოდში 
ვერსია Unicode 3.0-დან მოყოლებული რუნულ სიმბოლოებს უნიკოდში ცალკეული პოზიციები დაეთმო. სულ უნიკოდში შეტანილია 76 რუნული ნიშანი, მათ შორის ერთი და იმავე ნიშნის სხვადასხვა ფორმა, რაც დამოკიდებულია რუნულ ანბანზე, რომელშიც იგი შედიოდა. აგრეთვე უნიკოდში შეტანილია სამი სიტყვათგამყოფი რუნული ნიშანი: წერტილი (16EB), ორწერტილი (16EC) და ჯვარედი (16ED); და სამი დამატებითი ნიშანი „ოქროს რიცხვების“ აღსანიშნად: arlaug (16EE), tvimaður (16EF) და belgþor (16F0).

რუნებს აქვთ თავისუფალი (Junicode, Free Mono და Caslon Roman) და პირობითად უფასო (Code2000, Everson Mono და TITUS Cyberbit Basic) უნიკოდ-შრიფტების მხარდაჭერა.

რუნული ნიშნების კლასიფიკაცია უნიკოდში

რუნული სიმბოლოების ცხრილი უნიკოდში:

## ტერმინ „რუნების“ გამოყენება სხვა დამწერლობებისთვის 
: *მთავარი სტატიები: **კეკ-თურქული რუნები**, **უნგრული რუნები**, **ბულგარული რუნები***
გარეგნული მსგავსებიდან გამომდინარე, ტერმინ „რუნებით“ აღნიშნავენ რიგ სხვა დამწერლობებს, რომელთაც არავითარი კავშირი არ აქვთ რუნებთან. ეს, უპირველეს ყოვლისა, არის კეკ-თურქული რუნები, დამწერლობა, რომელიც გამოიყენებოდა VI-VII საუკუნეებში ციმბირში. მისით განხორციელებული წარწერები პირველად XVIII საუკუნეში აღმოაჩინეს. იგი გაშიფრა დანიელმა ლინგვისტმა ვილჰელმ ტომსენმა XIX საუკუნის მიწურულს. როგორც ჩანს, ეს დამწერლობა წარმოიქმნა ფეჰლევის დამწერლობის ერთ-ერთი სახესხვაობიდან.

რუნებად მოიხსენიებენ აგრეთვე ბულგარულ რუნულ დამწერლობასა და ძველუნგრულ დამწერლობას. უნგრულ რუნებს აქვთ მსგავსება თურქულ რუნებთან, თუმცა კავშირი ამ ორ დამწერლობას შორის არ არის დადასტურებული. უკრაინისა და ლატვიის ტერიტორიებზე ნაპოვნია წარწერები, რომლებიც ძველი გერმანული რუნებითაა გაკეთებული. თუმცა სტარაია-ლადოგასა და ნოვგოროდში აღმოჩენილია ორი წაუკითხავი წარწერა, რომლებიც უცნობი დამწერლობებითაა განხორციელებული, სავარაუდოდ, რუნულებით, თანაც ერთმანეთისგან სრულებით განსხვავებულით. ჩერნორიზეც ხრაბრი თავის ტრაქტატში „დამწერლობათა შესახებ“ საუბრობს წარმართი სლავების მიერ მკითხაობისთვის „ხაზებისა და ჭრილების“ გამოყენების შესახებ, თუმცა ადასტურებს სლავებში დამწერლობის არარსებობას. აგრეთვე სლავურ რუნებს მიეწერება ნაშრომი „ველესის წიგნი“, რომელიც მეცნიერთა საზოგადოებამ XIX-XX საუკუნეების ყალბ ხელნაწერად აღიარა. XVIII საუკუნეში საუბარი იყო რეთრის ტაძრის ფიგურებზე „ვენედური რუნების“ აღმოჩენის შესახებ, მაგრამ ეს ფიგურები, ისევე როგორც „ველესის წიგნი“, ყალბად მიიჩნიეს.

## იხილეთ აგრეთვე 
* ვიკინგები
* ფუთარქი

## რესურსები ინტერნეტში 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## ლიტერატურა 
* რუნები // ბროკჰაუზისა და ეფრონის ენციკლოპედიური ლექსიკონი : 86 ტომად (82 ტ. და 4 დამ.). — სპბ., 1890—1907.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* *Arntz, Helmut*: Handbuch der Runenkunde. Halle/Saale: Niemeyer 1935
* *Arntz, Helmut*: Die Runenschrift. Ihre Geschichte und ihre Denkmaeler. Halle/Saale: Niemeyer 1938
* *Hunger, Ulrich*: Die Runenkunde im Dritten Reich. Ein Beitrag zur Wissenschafts- und Ideologiegeschichte des Nationalsozialismus. Frankfurt/Main: Lang 1984
* *Gaul-Ferenschild, Hartmut*: National-voelkisch-konservative Germanistik. Kritische Wissenschaftsgeschichte in personengeschichtlicher Darstellung. Bonn: Bolvier 1993
* *Kater, Michael H.*: Das «Ahnenerbe» der SS 1935—1945. Ein Beitrag zur Kulturpolitik des Dritten Reiches. 2. erg. Aufl. Muenchen: Oldenbourg 1997
* *Krause, Wolfgang*: Was man in Runen ritzte. 2. verb. Aufl. Halle/Saale: Niemeyer 1943
* *Plassmann, Joseph Otto*: Runenformen in brauchtuemlichen Sinnbildern. In: Germanien. Jg.4—H.4 (1936), S.105—114
* *Poliakov, Leon & Wulf, Joseph*: Das dritte Reich und seine Denker. Wien: Ullstein 1983
* *Reichardt, Konstantin*: Runenkunde. Jena: Diederichs 1936 Runenberichte. Bd.1 H.1—4 (1939—1942)
* *Roemer, Ruth*: Sprachwissenschaft und Rasseideologie in Deutschland. Muenchen: Fink 1985
* *Weigel, Karl Theodor*: Runen und Sinnbilder. Berlin: Metzner 1935
* *Wirth, Hermann*: Die heilige Urschrift der Menschheit. 2. Bde. Leipzig: Hase & Koehler, 1931.
* *Wuest, Walther*: Zur Erkenntnis deutschen Wesens. Deutsches Ahnenerbe — Das Ahnenerbe. In: Germanien. Jg.5—H.4 (1937), S. 97—101
* 
* 
* 
* 

## სქოლიო
კატეგორია:ვიკინგები