ელისონ დე ფორჟი

**ელისონ დე ფორჟი** (დაბადებიდან **ლიბჰაფსკი** ; დ. 20 აგვისტო 1942, სკენეკტადი, ნიუ-იორკი — გ. 12 თებერვალი 2009, კლარენს ცენტრი, ნიუ-იორკი)  —  ამერიკელი ისტორიკოსი და უფლებადამცველი, რომლის საქმიანობაც უკავშირდებოდა აფრიკის დიდი ტბების რეგიონს, განსაკუთრებით კი 1994 წლის რუანდის გენოციდის საკითხებს.  იყო Human Rights Watch-ის უფროსი მრჩეველი აფრიკის კონტინენტზე. დაიღუპა ავიაკატასტროფაში ბუფალოსთან 2009 წლის 12 თებერვალს. 

## ბიოგრაფია 
ელისონ ბ. ლიბჰაფსკი დაიბადა 1942 წლის 20 აგვისტოს სიბილ სმოლისა და ჰერმან ა. ლიბჰაფსკის ოჯახში. 1964 წელს ცოლად გაჰყვა ბუფალოშინიუ-იორკის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ისტორიკოს როჯერ დე ფორჟს, რომელიც სპეციალიზირებული იყო ჩინეთის საკითხებზე. 1964 წელს  ელისონი გახდა რედკლიფის კოლეჯის ბაკალავრის ხარისხის მფლობელი ისტორიაში.  იელის უნივერსიტეტიდან 1966 და 1972 წლებში მიიღო მაგისტრის და დოქტორის ხარისხები იმავე დისციპლინაში. მისი სამაგისტრო ნაშრომი და სადოქტორო დისერტაცია ეხებოდა ევროპული კოლონიალიზმის გავლენას რუანდაზე.     ელისონის დისერტაცია სახელწოდებით „*დამარცხება ერთადერთი ცუდი ამბავია: რუანდა მუსინგას მმართველობის ქვეშ, 1896–1931 წლებში“*  

გამოქვეყნდა 2011 წელს მისი სიკვდილის შემდეგ. ნაშრომი ეძღვნებოდა მეფე იუჰი მუსინგას (იუჰი IV) მმართველობის პერიოდს, სადაც დე ფორჟემ აჩვენა, როგორ გავლენას ახდენდა კოლონიალური რეჟიმი, მისიონერებისა და ვაჭრების საქმიანობა რუანდაში ეთნიკურ ჯგუფებს შორის კონფლიქტებზე.

ელისონი დაკავებული იყო აფრიკის დიდი ტბების რეგიონში რუანდის გენოციდის შესწავლით, ასევე  კონგოს დემოკრატიულ რესპუბლიკასა და ბურუნდში ადამიანის უფლებების დარღვევის საკითხებით.  

1994 წელს რუანდის გენოციდის შემდეგ დე ფორჟიმ დატოვა აკადემია,  რათა მთლიანად მოეხდინა ფოკუსირება ადამიანის უფლებებზე. 

1999 წელს მას მიენიჭა მაკარტურის სტიპენდია ადამიანის უფლებათა სფეროში ლიდერობისთვის. ელისონი გახდა Human Rights Watch- ის უფროსი მრჩეველი აფრიკის კონტინენტზე. 2003 წელს პოლიტიკური წიგნისთვის მიიღო ბრუნო კრეისკის პრემია.

2008 წელს რუანდის ხელისუფლებამ, რუანდის პატრიოტული ფრონტის პრეზიდენტ პოლ კაგამეს ხელმძღვანელობით, რამდენჯერმე აუკრძალა მას რუანდაში შესვლა. დე ფორჟმა და Human Rights Watch-მა არაერთხელ გააკრიტიკეს ადამიანის უფლებების მდგომარეობა რუანდაში, რუანდის ჯარების ჩართვა DR კონგოს კონფლიქტში და  1994 წლიდან ადამიანის უფლებების დარღვევა რუანდის პატრიოტული ფრონტის მიერ.   

ელისონ დე ფორჟი დაიღუპა 2009 წლის 12 თებერვალს  კომპანია Continental Connection -ის თვითმფრინავის 3407 რეისის კატასტროფის დროს,  როდესაც მიემართებოდა ნიუ ჯერსის ნიუარკის საერთაშორისო აეროპორტიდან ბუფალოში. 

## რუანდის გენოციდი 
დე ფორჟი კარგად იყო ინფორმირებული რუანდაში ტუტსების წინააღმდეგ განხორციელებულ გენოციდზე. 1963 წლიდან იგი რეგულარულად სტუმრობდა რუანდას. 1994 წლის აპრილში  ყოველ ნახევარ საათში  ურეკავდა თანამოაზრე მონიკა მუჟავამარიას. ტელეფონში ისმოდა სროლის ხმა, რომელიც ყოველი საუბრისას უფრო და უფრო ინტენსიური ხდებოდა. ბოლოს მონიკამ მოიბოდიშა, დე ფორჟს სთხოვა მის შვილებზე ეზრუნა, თუ რამე მოხდებოდა და ტელეფონი გათიშა, ვინაიდან არ სურდა დე ფორჟი მისი მკვლელობის მოწმე გამხდარიყო. რეალური საფრთხის მიუხედავად, მუჟავამარია გადარჩა.   

დე ფორჟი იყო ერთ-ერთი პირველი უცხოელი, რომელმაც ისაუბრა რუანდაში გენოციდის დაწყების შესახებ. მოგვიანებით იგი ხელმძღვანელობდა ჯგუფს, რომელიც დოკუმენტურად აფიქსირებდა გენოციდის ფაქტებს.  იგი ასევე 11-ჯერ გამოვიდა მოწმედ რუანდის სისხლის სამართლის საერთაშორისო ტრიბუნალზე და  რუანდაში შექმნილ ვითარებაზე ისაუბრა საფრანგეთის ეროვნული ასამბლეის, ბელგიის სენატის, აშშ-ს კონგრესის, აფრიკის ერთიანობის ორგანიზაციისა და გაეროს კომისიებთან. 

1999 წელს გამოსული დე ფორჟის წიგნი Leave None to Tell the Story  *The Economist -ის* და The New York Times-ის მიერ აღიარებული იქნა, როგორც რუანდის გენოციდის საბოლოო ანგარიში.    წიგნში დე ფორჟე ამტკიცებდა, რომ კონფლიქტი ტომთაშორისი ძალადობრივი სპონტანური აფეთქება კი არა, არამედ ჰუტუს ხალხების მიერ მართული რუანდის მთავრობის მიერ ორგანიზებული გენოციდი იყო. 

## ხსოვნა 
აფრიკანისტი რენე ლემარშანი აღნიშნავდა: „*ის ფაქტი, რომ რუანდის ისტორიას დღეს საერთოდ იცნობენ ამერიკის შეერთებულ შტატებში, ძირითადად ფილიპ გურევიჩის და ელისონ დე ფორჟის დამსახურებაა.* “ 

2009 წელს Human Rights Watch-მა დააწესა ელისონ დე ფორჟის სახელობის ჯილდო ადამიანის უფლებათა დამცველებისთვის.    ჯილდო გადაეცათ ისეთ ადამიანებს, როგორებიც არიან ელენა მილაშინა და ლიუ სიაობო (2010),  ნატალია ტაუბინა (2013) , სინ დონ ხიოკი  (2014), ხადიჯა ისმაილოვა (2015).

## სქოლიო 
კატეგორია:ნიუ-იორკელი აქტივისტები
კატეგორია:XXI საუკუნის ამერიკელი ქალი მწერლები
კატეგორია:XXI საუკუნის ამერიკელი ისტორიკოსები
კატეგორია:XX საუკუნის ამერიკელი ქალი მწერლები
კატეგორია:ამერიკელი ქალი ისტორიკოსები
კატეგორია:ამერიკელი ადამიანის უფლებების დამცველი აქტივისტები
კატეგორია:XX საუკუნის ამერიკელი ისტორიკოსები
კატეგორია:გარდაცვლილი 2009
კატეგორია:დაბადებული 1942