ნიტრიტი

**ნიტრიტი** წარმოადგენს პოლიატომურ იონს ქიმიური ფორმულით NO2-. წარმოადგენს სიმეტრიულ იონს ერთი სიგრძნის N-O ბმებით. პროტონაციით მიიღება არამდგრადი აზოტოვანი მჟავა. ნიტრიიტი შეიძლება როგორც დაიჟანგოს, ისე აღდგეს და რეაქციის პროდუქტები დამოკიდებული იქნება მჟანგავზე და აღმდგენზე, შესაბამისად. ნიტრიტის ოინი ამბიდენანტურ ლიგანდს წარმოადგენს. მეტალებთან ნაცნობია მისი ბმის სულ ცოტა 5 გზა
აზოტოვანი მჟავა ასევე ძალიან აგრესიულიცაა. აირად მდგომარეობაში ის უმეტესად *ტრანს* ბრტყელი მოლეკულის სახით არსებობს. ხსნარში კი ის არამდგრადია და იშლება:
:3HNO2 (ხსნარში) ⇌ H3O+ +  + 2NO
ეს რეაქცია ძალიან ნელია 0&nbsp;°C. 
:
ეს მონაცემები შეიძლება განვრცობილ იქნას უფრო დაბალი დაჟანგულობის ხარისხებისათვისაც. მაგალითად:
:H2N2O2 + 2 H+ + 2 *e*− ⇌ N2 + 2 H2O; E0 = +2.65&nbsp;V

დაჟანგვის რეაქციების პროდუქტს ჩვეულებრივ ნიტრატის იონი წარმოადგენს, სადაც აზოტის დაჟანგულობის ხარისხი +5-ია. მაგალითად, პერმანგანატის იონი შეიძლება გამოყენებულ იქნას ნიტრიტის მასობრივი ანალიზისას ტიტრირების გამოყენებით:
:5 NO2- + 2 MnO4- + 6 H+ → 5 NO3+ + 2 Mn2+ + 3 H2O

იმ ნიტრიტის აღდგენის პროდუქტები ძალიან ცვალებადია და დამოკიდებულია აღდმგენზე და მის სიძლიერეზე. გოგირდის დიოქსიდთან რეაქციისას პროდუქტებია NO და N2O. კალის (II) (Sn+2) მარილებთან კი ჰიპონიტრიტის მჟავა (H2N2O2); მთლიანად ამიაკამდე (NH3) ადგენა ხდება წყალბადის სულფიდის საშუალებით. ჰიდრაზინის კათიონთან კი რეაქციის გამოსავალს ჰიდრაზოიდის მჟავა (HN3), ფეთქებადი ნივთიერება წარმოადგენს:
:HNO2 +  → HN3 + H2O + H3O+
რომელსაც შემდგომაც შეუძლია ნიტრიტთან რეაქციაში შესვლა:
:HNO2 + HN3 → N2O + N2 + H2O
ეს რეაქცია უცნაური იმითაა, რომ მისი მიმდინარეობისას აზოტი ოთხ სხვადასხვა დაჟანგულობის ხარისხით არსებობს.

### კოორდინაციული კომპლექსური ნაერთები 
ნიტრიტის იონი ცნობილია კოორდინაციული ნაერთების შექმნით. მას ყველაზე ცოტა ხუთი გზა გააჩნია მათ წარმოსაქმნელად. მაგრამ ნიტრიტების (და მცირე რაოდენობით ნიტრატების) ძირითად როლს ბოტულიზმის თავიდან აცილება წარმოადგენს. ამ მიზეზით ნიტრიტები ჯერ კიდევ გამოიყენება ხორცის წარმოებაში და მასზე არ შეიძლება დაეწეროს "განკურნებულია ნიტრიტებით". ისინი შეუცვლელად არიან მიჩნეულები ბუტულინით მოწამლვის წინააღმდეგ ბრძოლაში. თაგვებში ნიტრიტებითა და გაუჯერებელი ცხიმებით მდიდარი საკვების მიღება ჰიპერტენზიის თავიდან აცილებაში ეხმარება. ამ მოვლენას შეუძლია ახსნას ხმელთაშუა ზღვის დიეტის დადებით მოვლენები.

ნიტრიტების აღმოჩენა ხდება გრისის ტესტით, რომელიც თავის თავში შეიცავს მუქი წითელი აზო საღებავის წარმოქმნას NO2--ის შემცველ ნიმუშზე სულფანილის მჟავისა და ნაფტილ-1-ამინის მოქმედებით მჟავა გარემოში. ნიტრიტის აღდგენა აზოტის ოქსიდამდე ან ამიაკამდე ბევრ ბაქტერიას შეუძლია. ჰიპოქსიურ გარემოში ნიტრიტებს შეუძლიათ გამოყონ აზოტოვანი ოქსიდი, რომელიც პოტენციური ვასოდილიაციის გამოწვევა შეუძლია. ნიტრიტების NO-მდე აღდგენისათვის რამდენიმე გზაა ცნობილი. მაგალითად ენზიმატური აღდგენა სანტინის ოქსიდორედუქტაზით, ნიტრიტის რედუქტაზით და არაენზიმატური მჟავური დაშლითი რეაქციებით.

## ორგანული ნიტრიტები და ნიტრონაერთები
200px|მინი|მარჯვნივ|ესტერის ნიტრიტი
200px|მინი|არომატული ნიტრირება

ორგანულ ქიმიაში ესტერების ნიტრიტები აზოტოვანი მჟავის წარმოებულებს წარმოადგნენ და შეიცავენ ნიტროზოქსილის ფუნქციონალურ ჯგუფს. ნიტრონაერთები შეიცავენ C–NO2 ჯგუფს. ნიტრიტების გამოსახატავად გამოიყენება ზოგადი ფორმულა RONO, სადაც R არილის ან ალკილის ჯგუფს წარმოადგენს. ამილის ნიტრიტი და სხვა ალკილის ნიტრიტები მედიცინაში გულის დაავადებების სამკურნალოდ გამოიყენება. ასევე, ექიმის დანიშნულებით გამოიყენება ორგაზმის დროის გასაგრძელებლად, განსაკუთრებით მამაკაცებში. ალკილის სინთეზის კლასიკურ მეთოდს **მეიერის რეაქცია** ეწოდება. მასში ალკილის ჰალიდები რეაციაში შედიან მეტალის ნიტრიტებთან. რეაქციის პროდუქტი წამოდგენს ნიტროალკანებისა და ნიტრიტების ნაზავს.

ნიტრობენზინი ნიტრონაერთების მარტივ მაგალითს წარმოადგენს. არომატული ნიტრირებისას ირღვევა C-H ბმა, რაც ნახშირბადის ატომში ორ ელექტრონს ათავისუფლებს. ეს ელექტრონები ემატება ნიტრონიუმის იონს, რაც მას ნიტრიტამდე აღადგენს.

## იხილეთ აგრეთვე
*ხორცის განკურნება
*ალკილის ნიტრიტები

## რესურსები ინტერნეტში
*Material Safety Data Sheet, sodium nitrite 
*ATSDR – Case Studies in Environmental Medicine – Nitrate/Nitrite Toxicity  US Department of Health and Human Services (public domain)
*Article about Toxicity of Nitrite

## სქოლიო
კატეგორია:ნიტრიტები
კატეგორია:ოქსოანიონები
კატეგორია:მკურნალი აგენტები
კატეგორია:აზოტის ბრუნვა
კატეგორია:ესტროგენები