ქალები საბერძნეთში

ბერძნული ისტორიის მოვლენების შედეგად  ანტიკური და თანამედროვე პერიოდის საბერძნეთში განვითარდა **ქალთა უფლებები**, სტატუსი და მახასიათებლები. მაიკლ სკოტის სტატიაში "ქალთა აღზევება ძველ საბერძნეთში" (History Today), ქალების მდგომარეობა და მიღწევები  საუკეთესოდ აღწერა თუკიდიდემ შემდეგ ციტატაში: „უდიდესი დიდება ქალებისთვის არის ის, რომ მათ შესახებ მამაკაცებს შორის რაც შეიძლება ნაკლები საუბარი იყოს, იქნება ეს ქება თუ გაკიცხვა“. თუმცა, ბერძენი ქალების სტატუსმა მნიშვნელოვანი ცვლილება და წინსვლა განიცადა მე-20 საუკუნეში. 1952 წელს ქალებმა მიიღეს ხმის უფლება,   რამაც გამოიწვია მათი დაწინაურება სამუშაო ადგილებსა და თანამდებობებზე ბიზნესსექტორსა და მთავრობაში; ქალებმა შეძლეს შეენარჩუნებინათ ქონების მემკვიდრეობის უფლება, დაქორწინების შემდეგაც კი.

220px|მინი|მარჯვნივ|ვენერას სიმბოლო

## ქალები ბრინჯაოს ხანის საბერძნეთში
უძველესი დროიდან ისტორიულ წყაროებში მამაკაცები უფრო ხშირად არიან ნახსენები სახელით, ტიტულით ან პროფესიით, ვიდრე ქალები. მიუხედავად ამისა, ქალებზე მინიშნებები გვაძლევს ფასეულ მტკიცებულებებს იმისა, რომ მათი როლი სასახლის კონტროლირებად ეკონომიკაში ძალიან დიდი იყო. ბევრი ქალი კლასიფიცირებული როლების მიხედვით ხელმძღვანელობდა  სასახლის სამუშაო ჯგუფებს, როგორიცაა ტექსტილის მუშაკები („სელის მუშაკები“, „მკერავი ქალები“, „თავსაბურავის დამამზადებლები“), საკვების მწარმოებლები („ფქვილის მფქველები“) და საშინაო პერსონალი („მომსახურე პერსონალი“). ზოგიერთი ქალი იდენტიფიცირებულია მათი წარმოშობით, რომელიც შეიძლება იყოს სასახლის ადგილობრივი ან უფრო შორეული რეგიონებიდან—მაგალითად, სამხრეთ-დასავლეთ საბერძნეთში პილოსის ჩანაწერები მოიხსენიებს ქალებს თურქეთის სანაპიროდანაც კი. მიუხედავად იმისა, რომ ეს ქალები ხშირად პირდაპირ არ არიან მოხსენიებული როგორც მონები, მათი წარმოშობის დეტალები, ზოგიერთი ჯგუფის "ტყვეებად" მოხსენიება და სასახლის მიერ მათი ცხოვრებისა და შრომის რეგულირება მიუთითებს, რომ ისინი, სავარაუდოდ, ეფექტურ მონობაში იმყოფებოდნენ ან, მინიმუმ, მნიშვნელოვნად იყვნენ დამოკიდებულნი სასახლის ხელისუფლებაზე. სასახლის ჩანაწერები ადოკუმენტირებს მათ რაოდენობას, ძირითადი რაციონის, როგორიცაა მარცვლეული და ლეღვი, მიწოდებას და ნედლი მასალების განაწილებას მათი სამუშაოსთვის, რაც ხაზს უსვამს ამ დამოკიდებულებას. ზოგიერთი ეს ჯგუფი მუშაობდა მამაკაცი ზედამხედველის ან მფლობელის სახელის ქვეშ და ბევრ ჩანაწერში მოხსენიებულია მათი შვილები, რომლებიც სავარაუდოდ მუშაობდნენ დედების გვერდით და სწავლობდნენ მათ ხელობას.

ამ სოციალური მდგომარეობის ქალები იშვიათად არიან იდენტიფიცირებულნი სახელით, მაგრამ არსებობს რამდენიმე აღსანიშნავი შემთხვევა. მაგალითად, კრეტაზე კნოსოსის ფირფიტაზე ჩამოთვლილია ქალთა ჯგუფი — სავარაუდოდ, ტექსტილის მუშაკები—ინდივიდუალური სახელებით, მათ შორის ერთ-ერთს სახელად „ვარდი“ ან „როუზი“. კიდევ ერთი ფირფიტა  ახსენებს ქალს სახელად კესანდრა, როგორც მნიშვნელოვანი რაციონის მიმღებს, საკმარისს 20 მუშაკის 20 დღის განმავლობაში უზრუნველსაყოფად. კესანდრა შესაძლოა ყოფილიყო პასუხისმგებელი მამაკაცი მუშაკების ჯგუფის ხელმძღვანელობაზე, თუმცა სამუშაოს კონკრეტული ტიპი არ არის ნახსენები. მისი როლი შეიძლება შემოფარგლული ყოფილიყო ამ ჯგუფის ზედამხედველობით, ან შესაძლოა მას ეკავა უფრო მაღალი პოზიცია სასახლის ადმინისტრაციაში, თუმცა არ არის საკმარისი კონტექსტი მისი ზუსტი პასუხისმგებლობების დასადგენად. გარდა ამისა, ფირფიტების ავტორების ვინაობა და სქესი უცნობია; მიუხედავად იმისა, რომ ისტორიკოსთა უმრავლესობა  ვარაუდობს, რომ ბევრი მათგანი მამაკაცი იყო, შესაძლებელია, რომ ზოგიერთი მწერალი ქალიც ყოფილიყო.

## ქალები ძველ საბერძნეთში
მიუხედავად იმისა, რომ ძველ საბერძნეთში ქალების უმეტესობას არ ჰქონდა პოლიტიკური და თანასწორი უფლებები, ისინი სარგებლობდნენ გადაადგილების გარკვეული თავისუფლებით არქაულ ეპოქამდე. არსებობს ჩანაწერები ქალების შესახებ ძველ დელფოში, გორტინში, თესალიაში, მეგარაში და სპარტაში, რომლებიც ფლობდნენ მიწას, იმ დროის ერთადერთ სიმდიდრეს. თუმცა, არქაული ეპოქის შემდეგ, ქალების მდგომარეობა გაუარესდა და გენდერული სეგრეგაციის კანონები იქნა დანერგილი. ქორწინებამდე ქალები იმყოფებოდნენ მამების ან სხვა მამრობითი ნათესავების მეურვეობის ქვეშ; ქორწინების შემდეგ ქმარი ხდებოდა ქალის კირიოსი.  ქალები ჩვეულებრივ თხოვდებოდნენ დაახლოებით 14 წლის ასაკში მამაკაცზე, რომელიც ორჯერ უფროსი იყო მათზე. ეს სისტემა დანერგილი იყო როგორც საშუალება, რათა უზრუნველეყოთ გოგონების ქალწულობა ქორწინებისას. გოგონას კირიოსი ჩვეულებრივ არჩევდა მის ქმარს; ხშირად, კირიოსი ირჩევდა სხვა მამრობით ნათესავს, რათა უზრუნველეყო მემკვიდრეობით მიღებული ქონების ოჯახში დარჩენა. ამასთან, იმ დროს ათენის მოქალაქეებისთვის უკანონო იყო არა-ათენელ ადამიანებზე დაქორწინება. თუ დაიჭერდნენ, არა-ათენელი ქალები ხშირად იყიდებოდნენ მონობაში როგორც სასჯელი, და მამაკაცებს მძიმე ჯარიმები ეკისრებოდათ. უფრო მძიმე გარემოებებში, უფლებების ჩამორთმევა იყო კიდევ ერთი სასჯელი. 
კლასიკური ათენი იდეალაურ სასჯელად მიიჩნევდა ქალების უკიდურეს იზოლაციას.  სამართლებრივი ჩანაწერები მიუთითებს, რომ პატივსაცემი ქალები შეიძლება დარცხვენილიყვნენ მათი მამრობითი ნათესავების თანდასწრებით, ან თუ არანათესავმა მამაკაცმა უბრალოდ იცოდა მათი სახელი. ასეთი იზოლაცია, სავარაუდოდ, არაპრაქტიკული იყო ყველასთვის, გარდა მდიდრებისა, რადგან საოჯახო საქმეები, როგორიცაა წყლის მოტანა, საჯარო სივრცეებში შესვლას მოითხოვდა. 

მაღალი კლასის ათენელი ბიჭების უმეტესობა იღებდნენ კერძო განათლებას რიტორიკასა და ფიზიკურ აღზრდაში, რაც აუცილებელი იყო პოლიტიკური და სამხედრო კარიერისთვის. ვინაიდან ქალები არცერთში არ მონაწილეობდნენ, ათენელი გოგონები მცირე ან საერთოდ არანაირ ფორმალურ განათლებას არ იღებდნენ. ამის ნაცვლად, ისინი დედებთან შეგირდობდნენ საოჯახო ხელოვნების შესასწავლად.
ერთადერთი სფეროები, რომლებშიც ათენელ ქალებს შეეძლოთ თავისუფლად მონაწილეობა, იყო რელიგიური რიტუალი და გართობა/პროსტიტუცია. იზოლაციის წესების მიუხედავად, ბევრი რელიგიური დღესასწაული აღინიშნებოდა ორივე სქესის თანდასწრებით. ზოგ რიტუალს კი ატარებდნენ (განსაკუთრებით თესმოფორია) მხოლოდ ქალები. ათენას ქურუმობას ჰქონდა დიდი მორალური გავლენა და როგორც ჩანს, ქალები მართავდნენ პირად გარდამავალ რიტუალებს.

## სპარტაში
სპარტელი ქალების უდიდესი უმრავლესობა (~94%) იყვნენ მონობაში მყოფი ჰელოტები. ეს ქალები ატარებდნენ სპარტის ექსპლუატაციური კლასობრივი სტრუქტურის ეკონომიკურ ტვირთს და ჰქონდათ ოდნავი ან არანაირი სამართლებრივი დაცვა შეურაცხყოფისგან. ძველი საბერძნეთის მონებისთვის უჩვეულოდ, ჰელოტებს თავისუფლად შეეძლოთ სხვა ჰელოტი პარტნიორების არჩევა სექსუალური რეპროდუქციისთვის, თუმცა პარამილიტარული კრიპტეია დაუყოვნებლივ კლავდა ასეთი კავშირების შედეგად დაბადებულ ნებისმიერ ლამაზ ან უჩვეულოდ უნარიან ბავშვს. მაგრამ დაიწყეს მამულების მართვა, როცა მამაკაცები სამხედრო საქმიანობით იყვნენ დაკავებულნი. ძვ.წ. მე-4 საუკუნეში გახანგრძლივებული ომის შემდეგ, სპარტელ ქალებს ეკუთვნოდათ სპარტის მთელი მიწისა და ქონების 60%-დან 70%-მდე. ელინისტურ პერიოდში, ზოგიერთი უმდიდრესი სპარტელი იყო ქალი. 

სპარტა ზრდიდა ახალგაზრდა სპარტელ ბიჭებს სამხედრო და პარამილიტარული საქმიანობისთვის ოჯახისგან შორს აგოგეში, პრაქტიკა, რომელიც მოიცავდა ფართო, ძალადობრივ ფიზიკურ და ემოციურ შეურაცხყოფას, მაგრამ სავარაუდოდ მცირე ინტელექტუალურ შრომას. სპარტელი გოგონები კი რჩებოდნენ თავიანთ ოჯახებთან, სწავლობდნენ საოჯახო მეურნეობის მართვას და შესაძლოა წერა-კითხვას. სხვა ქალაქ-სახელმწიფოებისგან განსხვავებით სპარტელი ქალები იშვიათად ასრულებდნენ საოჯახო საქმეს, ისინი ამას დამამცირებლად მიიჩნევდნენ და უკეთესად თვლიდნენ ჰილოტებისგან გამოძალვას. ჰილოტების მიერ დამზადებული სპარტელების ტანსაცმელი ცნობილი იყო როგორც უჩვეულოდ მარტივი და მოკლე სხვა პოლისებთან შედარებით - აშიშვლებდა გოგონების ბარძაყებს.

რამდენად ზედამხედველობდა სახელმწიფო სპარტელი გოგონების განათლებას, გაურკვეველია.  როგორც ჩანს, გოგონები სპარტულ ღირებულებებს ძირითადად მუსიკის, ცეკვის, სიმღერისა და ვარჯიშის მეშვეობით ითვისებდნენ. სპარტელი გოგონები ათლეტურად ვარჯიშობდნენ, თითქოს ბრძოლისთვის, და შესაძლოა მონაწილეობდნენ გიმნოპედიაში ("შიშველი ახალგაზრდების ფესტივალი"). სავარაუდოდ, ისინი წყვეტდნენ მონაწილეობას ათლეტურ შეჯიბრებებში ქორწინების შემდეგ, ჩვეულებრივ დაახლოებით 20 წლის ასაკში. პლუტარქე წერდა თავის „სპარტელების გამონათქვამებში“: „როცა ვიღაცამ იკითხა, რატომ მიჰყავდათ გოგონები საჯარო ადგილებში პირბადის გარეშე, მაგრამ გათხოვილი ქალები პირბადით, მან უპასუხა: 'რადგან გოგონებს უნდა ეპოვათ ქმრები, ხოლო გათხოვილ ქალებს უნდა დაეცვათ ის, ვინც მათ ჰყავთ!'.“ 

სპარტული ქორწინება შეიძლება ყოფილიყო უფრო თავისუფალი ურთიერთობა, ვიდრე სხვა ბერძნულ პოლისებში. პოლიბიოსი წერს პოლიგამიისა  და ცოლის გაზიარების შესახებ. სპარტელი მამაკაცები იშვიათად იყვნენ სახლში, {{sfn|Pomeroy|2002|p=44} და ახალდაქორწინებული სპარტელი პატარძალი მამაკაცად გადაიცვამდა ხოლმე, რათა უფრო დამსგავსებოდა მისი ქმრის წარსულ სექსუალურ პარტნიორებს. მიუხედავად ამისა, როგორც ჩანს, სპარტა დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდა  ვაჟების გაჩენას. სპარტელი ქალები, რომელთა შვილებიც ბრძოლაში დაიღუპებოდნენ, აღიარებულნი იყვნენ. პლუტარქე წერს სპარტელი ქალების შესახებ, რომლებიც თავად კლავდნენ თავიანთ მხდალ შვილებს. 

ათენელ ქალებთან შედარებით, მეტი მობილობის მიუხედავად, სპარტელ ქალებს არ შეეძლოთ პოლიტიკაში მონაწილეობა. ასამბლეებზე მათ მამაკაცები ლაპარაკს უკრძალავდნენ და განაცალკევებდნენ ნებისმიერი პოლიტიკური საქმიანობისგან. 

ათენში ელინისტურ პერიოდში ცნობილი ფილოსოფოსი არისტოტელე ფიქრობდა, რომ ქალები მოიტანდნენ უწესრიგობას, ბოროტებას და იყვნენ „სრულიად უსარგებლო და იწვევდნენ მეტ არეულობას, ვიდრე მტერი“.  ამით ისინი იზიარებდნენ კინიკოსების ხედვას - ისინი ამტკიცებდნენ, რომ მამაკაცებმა და ქალებმა უნდა ატარონ ერთნაირი ტანსაცმელი და მიიღონ ერთნაირი განათლება. ძველბერძნულ კერამიკაზე ქალები ხშირად გამოსახულნი არიან როგორც „სექსუალური ობიექტები“, რითაც უზრუნველყოფენ კონტექსტს ძველი საბერძნეთის სექსუალური კულტურისთვის. ვაზების სცენების უმეტესობა გამოსახავს ქალებს თავიანთი სახლების შიგნით. სვეტების ხშირი არსებობა მიუთითებს, რომ ქალები დროის დიდ ნაწილს სახლის ეზოში ატარებდნენ. ეზო იყო ერთადერთი ადგილი, სადაც მათ შეეძლოთ რეგულარულად ესიამოვნათ ღია ცის ქვეშ ყოფნით და სუფთა ჰაერის ჩასუნთქვით. ბერძნული სამზარეულო მოწყობილობების უმეტესობა იყო პატარა და მსუბუქი და ადვილად შეიძლებოდა იქ დადგმა. შეიძლება დავასკვნათ, რომ მზიანი ამინდის დროს, ქალები სავარაუდოდ ისხდნენ ეზოს სახურავიან და ჩრდილოვან ადგილებში, რადგან ქალის სილამაზის იდეალი იყო ფერმკრთალი გარეგნობა.

ლისისტრატე არის ძველბერძნული კომედია, დაწერილი არისტოფანეს მიერ, თავდაპირველად დადგმული კლასიკურ ათენში ძვ.წ. 411 წელს. პიესა ასახავს ქალების განსაკუთრებულ მისიას, რომ დაასრულონ პელოპონესის ომი ბერძნულ ქალაქ-სახელმწიფოებს შორის მამაკაცებისთვის სექსუალური სიამოვნების უარყოფით, რაც იყო ერთადერთი რამ, რასაც მამაკაცები ნატრობდნენ. ქალები აპირებდნენ ომის დასრულებას მათი სექსუალობის გამოყენებით. ლისისტრატე დაარწმუნებს მეომარი ქალაქების ქალებს, რომ უარი თქვან სექსუალურ პრივილეგიებზე თავიანთი ქმრებისა და საყვარლებისთვის, როგორც საშუალება მამაკაცების იძულებისთვის, რომ ისინი მშვიდობაზე მოლაპარაკებას დაიწყებდნენ. თუმცა, ეს სტრატეგია მხოლოდ აძლიერებს ბრძოლას სქესებს შორის.

ათენელთაგან ერთ-ერთი იშვიათთაგანი, ვინც გააკრიტიკა ქალთა მწირი უფლებები და დაანახა ხალხს კონკრეტული პერსპექტივები ათენში ქალთა მდგომარეობის ცვლილების შესახებ, არის ევრიპიდე, რომელმაც წარმოადგინა ორიგინალური მიდგომები საბერძნეთში ქალთა სტატუსთან დაკავშირებით.

## ქალები საბერძნეთის დამოუკიდებლობის ომში
270px|მინი|მარჯვნივ|მანტო მავროგენოუსი
საბერძნეთის დამოუკიდებლობისთვის ომში ბერძენ მეომრებს შორის იყვნენ ქალები, როგორიცაა ლასკარინა ბუბულინა. ბუბულინამ, ასევე ცნობილი როგორც კაპეტანისა (კაპიტანი/ადმირალი) 1821 წელს აგამემნონის ანძაზე აღმართა საკუთარი ბერძნული დროშა და რვა გემით გაცურა ნაფპლიონში საზღვაო ბლოკადის დასაწყებად. მოგვიანებით მან მონაწილეობა მიიღო  საზღვაო ბლოკადაში და მონემვასიასა და პილოსის აღებაში.

კიდევ ერთი გმირი იყო მანტო მავროგენოუსი მდიდარი ოჯახიდან. მან მთელი თავისი ქონება ელინური საქმისთვის დახარჯა. მანტოს წახალისებით, მისმა ევროპელმა მეგობრებმა ფული და იარაღი გაიღეს რევოლუციისათვის. გადავიდა ნაფპლიოში 1823 წელს, რათა ყოფილიყო ბრძოლის ეპიცენტრში და მიატოვა ოჯახი, რადგან მას სძულდა დედამისიც კი მისი არჩევანის გამო. მალე ცნობილი გახდა მთელ ევროპაში თავისი სილამაზითა და სიმამაცით.

## თანამედროვე პერიოდი
ბოლო ათწლეულების განმავლობაში, ქალთა პოზიცია ბერძნულ საზოგადოებაში მკვეთრად შეიცვალა. ეფარის პეტრიდუ იყო პირველი ქალი ადვოკატი საბერძნეთში; 1925 წელს შეუერთდა ათენის ადვოკატთა ასოციაციას. ბერძენმა ქალებმა ხმის მიცემის უფლება მოიპოვეს 1952 წელს. 1955 წელს ქალებს პირველად მიეცათ უფლება გამხდარიყვნენ მოსამართლეები.  ამით გაუქმდა მზითვის აუცილებლობა და ითვალისწინებდა „უკანონო“ ბავშვების უფლებებს. მრუშობა ასევე დეკრიმინალიზებული იქნა 1983 წელს. ახალი საოჯახო კანონი ითვალისწინებდა სამოქალაქო ქორწინებას და ლიბერალიზებული იყო განქორწინების შესახებ კანონი. 2006 წელს საბერძნეთმა მიიღო კანონი 3500/2006, რომელიც ადანაშაულებდა ოჯახში ძალადობას, მათ შორის ქორწინებაში გაუპატიურებას. კანონი 3719/2008 ეხებოდა ოჯახურ საკითხებს, მათ შორის მე-14 მუხლს, რომელმაც შეამცირა განშორების პერიოდი (გარკვეულ გარემოებებში განქორწინებამდე აუცილებელი) 4 წლიდან 2 წლამდე. საბერძნეთმა ასევე მოახდინა ევროპის საბჭოს კონვენციის რატიფიცირება ადამიანებით ვაჭრობის წინააღმდეგ ბრძოლის შესახებ 2014 წელს. 2014 წლის მონაცემებით, პარლამენტში 21 % ქალია.

თუმცა, ოჯახური ცხოვრების დინამიკა კონსერვატიული რჩება. პარტნიორობის ძირითადი ფორმა ქორწინებაა, ხოლო ქორწინების გარეშე მშობიარობა და ხანგრძლივი თანაცხოვრება ფართოდ არ არის გავრცელებული. მაგალითად, 2015 წელს საბერძნეთს ჰქონდა ქორწინების გარეთ შობადობის ყველაზე დაბალი პროცენტი ევროკავშირში, მხოლოდ 8,8%. საბერძნეთს აქვს დაბალი შობადობის მაჩვენებელი, 1,33 ბავშვის რაოდენობა ქალზე (2015 წელს), რაც დაბალია, ვიდრე ჩანაცვლების მაჩვენებელი 2,1.

## სქოლიო
კატეგორია:ბერძენი ქალები
კატეგორია:ქალთა უფლებები ევროპაში
კატეგორია:ქალები ისტორიაში
კატეგორია:ბერძენი ფილოსოფოსები
კატეგორია:ადამიანის უფლებები