მარინა რასკოვა

**მარინა მიხეილის ასული რასკოვა** ( დ. 28 მარტი, 1912, მოსკოვი — გ. 4 იანვარი, 1943, სარატოვის ოლქი) — საბჭოთა მფრინავი-მესაჭე, წითელი არმიის საჰაერო ძალების მაიორი, ერთ-ერთი პირველი ქალი, რომელსაც მიენიჭა საბჭოთა კავშირის გმირის (1938) წოდება.

## ბიოგრაფია
დაიბადა 1912 წლის 28 მარტს მოსკოვში. ეროვნებით რუსი. მამა - მალინინი მიხეილ დიმიტრის ძე (1853-1919) — ოპერის მომღერალი (ბარიტონი) და იმპრესარიო, ვოკალის მასწავლებელი, გარდაიცვალა მოსკოვში 1919 წლის ოქტომბერში ავარიის შედეგად (მას მოტოციკლი დაეჯახა). დედა — ანა სპირიდონის ასული (1882-1954 წლის შემდეგ) — 1905 წლიდან 1932 წლამდე მუშაობდა საშუალო სკოლის მასწავლებლად ქალაქ ტორჟოკში, ვიაზმასა და მოსკოვში. პენსიაზე გასვლის შემდეგ ცხოვრობდა მარინა რასკოვას ოჯახთან ერთად.

მარინა გაიზარდა თავის ძმასთან, რომანთან (1908-1989) ერთად, რომელიც რადიოინჟინერი გახდა. კიდევ ერთი ძმა, ბორისი (1889-1949) იყო რუსი მეცნიერი და გემთმშენებელი, „დეკაბრისტის“, „ლენინელისა“ და „შჩუკას“ ტიპის პირველი საბჭოთა წყალქვეშა ნავების პროექტების ავტორი, პირველი ხარისხის სტალინური პრემიის ლაურეატი. 

მარინამ 1928 წელს დაამთავრა მოსკოვის 32-ე საშუალო სკოლა. სწავლობდა მოსკოვის კონსერვატორიაში. მუშაობდა ანილინის სამღებრო ქარხნის ლაბორატორიაში სტაჟიორად. 1929 წლის აპრილში იგი დაქორწინდა იმავე ქარხნის ინჟინერზე, სერგეი რასკოვზე, რომელთანაც ქალიშვილი შეეძინა. 1935 წლის ოქტომბერში მეუღლეები განქორწინდნენ.

1931 წლის ოქტომბრიდან — ლაბორანტად მუშაობდა  ჟუკოვსკის სახელობის ვიგოტსკის საჰაერო ძალების აკადემიის საავიაციო ლაბორატორიაში. მუშაობდა შავი ზღვის აეროგრაფიულ ექსპედიციაში მესაჭედ და ახორციელებდა ფართომასშტაბიან აერო გადაღებას ოდესა-ბათუმის სამგზავრო ჰიდროავიახაზის მოსაწყობად.

1934 წელს ექსტერნად დაამთავრა ლენინგრადის სამოქალაქო საჰაერო ფლოტის ინჟინრების ინსტიტუტი და მუშაობდა ფრენის ინსტრუქტორად (დამკვირვებელი პილოტი) ჟუკოვსკის სახელობისსაჰაერო ძალების აკადემიის აერონავტიკის ლაბორატორიაში.

იმავე, 1935 წელს დაამთავრა საპილოტე სკოლა ტუშინოს აეროდრომზე. 1935 წლის შემოდგომიდან იყო ინსტრუქტორი  სანავიგაციო განყოფილების „ბრმა“ ფრენებში. ჟუკოვსკის სახელობის საჰაერო ძალების აკადემიაში და ნავიგაციის მასწავლებელი სამეთაურო პერსონალის დახელოვნების სასწავლო კურსებზე. 1937-1939 წლებში იყო კონსულტანტი სსრკ-ის შინაგან საქმეთა სახალხო კომისარიატში.

1930-იანი წლების საავიაციო ჩანაწერები ითვლებოდა ფრენის ოსტატობის მწვერვალად: სხვადასხვა ქვეყნიდან მფრინავები ეჯიბრებოდნენ, ვის შეეძლო ფრენა ყველაზე შორს, მაღლა და სწრაფად.

1937 წელს რასკოვამ, როგორც ავიაციის მესაჭემ, მონაწილეობა მიიღო „АИР-12“ თვითმფრინავით საავიაციო დისტანციაზე მსოფლიო რეკორდის დამყარებაში, 1938 წელს კი — „МП-1“ ჰიდრო თვითმფრინავით შორ მანძილზე ფრენის სამი მსოფლიო საავიაციო რეკორდის დამყარებაში.

1937 წლის 24 ოქტომბერს რასკოვამ და გრიზოდუბოვამ დაამყარეს მანძილის რეკორდი პირდაპირი ფრენით (მოსკოვი - აქტიუბინსკი) I კატეგორიის მსუბუქ თვითმფრინავებს შორის.

1938 წლის 24 მაისს, ეკიპაჟმა ოსიპენკოს, ლომაკოსა და რასკოვას შემადგენლობით, აჩვენა საუკეთესო შედეგი წრიულად შეკრული ხაზების ფრენის დიაპაზონში „С-бис“ კლასში ჰიდრო თვითმფრინავებს შორის (წრიული ფრენა სევასტოპოლიდან ხერსონესის, ევპატორიისა და ოჩაკოვოს გავლით).

1938 წლის 2 ივლისს, იმავე შემადგენლობის ეკიპაჟმა დაფარა 2,372 კმ მანძილი ათ საათზე ცოტა მეტი ხნის განმავლობაში, 5,5 ტონა ტვირთით, დაამყარა რეკორდი მანძილის მხრივ სწორი და წყვეტილი ხაზის გასწვრივ (სევასტოპოლი-არხანგელსკის მარშრუტზე)  .

### პირველი ქალები - საბჭოთა კავშირის გმირები
1938 წლის 24-25 სექტემბერს, „Родина“ თვითმფრინავით (მეთაური - ვ. ს. გრიზოდუბოვა, მეორე პილოტი - პ. დ. ოსიპენკო), განახორციელა უწყვეტი ფრენა მოსკოვიდან შორეულ აღმოსავლეთში (სოფელი კერბი, ამჟამად პ. ოსიპენკოს სახელობის სოფელი) დაფარა 6450 კმ მანძილზე (25, 910 კმ-ზე მეტი სწორი ხაზით). ფრენის დროს დამყარდა შორ მანძილზე ფრენის ქალთა მსოფლიო საავიაციო რეკორდი, რის შემდეგაც თვითმფრინავი გაემართა კომსომოლსკი-ამურისკენ, მაგრამ საწვავის ნაკლებობის გამო ვერ მიაღწია. 

განხორციელდა იძულებითი დაშვება ბორბლების გახსნის გარეშე, რასაც შესაძლოა დაეზიანებია მესაჭის კაბინა. რასკოვა, გრიზოდუბოვას ბრძანებით, პარაშუტით გადახტა ტაიგაში (რადგან მესაჭის კაბინა თვითმფრინავის წინა ნაწილში იყო, ხოლო ტაიგაში იძულებითი დაშვება საფრთხეს შეუქმნიდა მის სიცოცხლეს). მარინას ჯიბეში მხოლოდ ორი შოკოლადის ფილა ჰქონდა. ის მხოლოდ 10 დღის შემდეგ იპოვეს. თვითმფრინავი ANT-37 „Родина“ შედეგად გადარჩენილ იქნა და გადააფრინეს კომსომოლსკში (ამურზე), სადაც მას დიდი სამამულო ომის დროს იყენებდნენ.

ამ ფრენის დასრულებისა და მის დროს გამოვლენილი სიმამაცისა და გმირობისთვის, 1938 წლის 2 ნოემბერს, მარინა რასკოვას მიენიჭა საბჭოთა კავშირის გმირის წოდება და დაჯილდოვდა ლენინის ორდენით, ხოლო განსაკუთრებული განსხვავებულობის დადგენის შემდეგ დაჯილდოვდა ოქროს ვარსკვლავის მედლით № 106.
მინი| „მესაჭის ჩანაწერების“ პირველი გამოცემის ყდა, 1939 წ
გრიზოდუბოვამ, რასკოვამ და ოსიპენკომ მიიღეს საბჭოთა კავშირის გმირის წოდება ANT-37 „Родина“-ზე ფრენისთვის. ქალებს ეს ტიტული ისტორიაში პირველად მიენიჭათ.

1939 წელს გამომცემლობა „ახალგაზრდა გვარდიამ“ გამოუშვა მარინა რასკოვას წიგნი „მესაჭის ჩანაწერები“.

### სამსახური წითელ არმიაში
მარინა რასკოვა 1937 წლიდან ის იყო შსსკ-ს შტაბში: 1937 წლის თებერვლიდან - 1939 წლის თებერვლამდე - შტაბის კონსულტანტი, შემდეგ სსრკ-ს შსსკ-ს სახელმწიფო უსაფრთხოების მთავარი სამმართველოს სპეციალური განყოფილების უფლებამოსილი წარმომადგენელი; 1941 წლის თებერვლიდან მარტამდე - სსრკ-ის თავდაცვის სახალხო კომისარიატის მე-3 (საავიაციო)  სპეციალურ განყოფილებაში სახელმწიფო უშიშროების უფროსი ლეიტენანტი და ცხოვრობდა მოსკოვში .

როდესაც დიდი სამამულო ომი დაიწყო, რასკოვამ გამოიყენა თავისი მდგომარეობა და პირადი კონტაქტები სტალინთან, რათა მიეღო ნებართვა შეექმნა ქალთა საბრძოლო ქვედანაყოფები. ამავე დროს, იგი გადაიყვანეს შსსკ-დან წითელ არმიაში.

1941 წლის 15 ოქტომბერს, უმაღლესი სარდლობის შტაბის თანხმობით (სსრკ თავდაცვის სახალხო კომისარიატის 1941 წლის 8 ოქტომბრის № 0099 ბრძანება) და კომკავშირის ცენტრალური კომიტეტის მხარდაჭერით, ქალაქ ენგელსში ჩამოაყალიბა ქალთა სამი ავიაპოლკისგან შემდგარი ავიაჯგუფი.

თავდაპირველად პოლკი აღჭურვილი იყო მოძველებული სუ-2 თვითმფრინავებით, რომლებიც უკვე ამოღებული იყო წარმოებიდან. მარინა რასკოვა მივიდა საავიაციო ინდუსტრიის სახალხო კომისართან, ა. ი. შახურინთან, რათა გადაეწყვიტა პოლკის გადაიარაღების საკითხი. მალე პოლკი იყო ერთ-ერთი პირველი, ვინც მიიღო უახლესი Пе-2 ბომბდამშენი, რომელთაგან პირველი 20 განყოფილებაში 1942 წლის ივლისში ჩავიდა. 

1942 წლის 22 ნოემბერს მ.მ. რასკოვამ შეატყობინა ვოლგის სამხედრო ოლქის საჰაერო ძალების მეთაურს, რომ ქალთა მესამე საავიაციო პოლკი მზად იყო საბრძოლო მოქმედებებისთვის. 1943 წლის იანვრის დასაწყისში, ერთწლიანი ინტენსიური სწავლის შემდეგ, ის ომში ჩაება, სტალინგრადის მახლობლად.

პირველი ესკადრილიის ფრონტზე გაშვების შემდეგ, რასკოვა 28 დეკემბერს УТ-2 თვითმფრინავით დაბრუნდა აეროდრომზე, სადაც დარჩა მისი Пе-2, ისევე როგორც 1-ლი ესკადრილიის კიდევ ორი, პილოტების გუბინას და ლომანოვას ეკიპაჟი. მათი თვითმფრინავები მწყობრიდან იყო გამოსული. რასკოვამ გადაწყვიტა დალოდებოდა მათ შეკეთებას და ზედამხედველობა გაეწია ფრონტზე გასაგზავნად. ძლიერი ქარისა და ქარბუქის გამო რასკოვას, გუბინას და ლომანოვას ეკიპაჟებმა აფრენა მხოლოდ 1943 წლის 4 იანვარს 14:01 საათზე შეძლეს. გზად ჯგუფი სქელი  ღრუბლების ნაკადს გადააწყდა. დაახლოებით 17:56 წუთზე რასკოვამ ღრუბლების გარღვევის სიგნალი გასცა და ღრუბლებში პირველი შევიდა. მხოლოდ გუბინას თვითმფრინავმა მოახერხა უსაფრთხოდ დაშვება ვოლგის მარჯვენა სანაპიროზე, მისმა ეკიპაჟმა 5 იანვარს შუადღისას მიაღწია სოფელ იშჩეიკინოს. წინა საღამოს ლომანოვას ეკიპაჟი მთელი შემადგენლობით მივიდა მეზობელ სოფელში.

1943 წლის 7 იანვრის დილით, გუბინას ეკიპაჟმა აღმოაჩინა რასკოვას ჩამოვარდნილი Пе-2 სარატოვის ოლქის სოფელ მიხაილოვკასთან. რასკოვასთან ერთად დაიღუპნენ მესაჭე,  რადისტი-მსროლელი და პოლკის ინჟინერი.

მარინა რასკოვას ცხედარი კრემირებული იქნა, ხოლო ურნა, რომელშიც მისი ფერფლი იყო, სამხედრო პატივით დაკრძალეს 12 იანვარს მოსკოვის წითელ მოედანზე, ნეკროპოლში კრემლის კედელთან.

### კატასტროფის გამომწვევი მიზეზების გამოძიება
წითელი არმიის მთავარმა სამხედრო პროკურატურამ დაიწყო რასკოვას გარდაცვალების გარემოებების გამოძიება. მისი ინიციატივით მიღებულ იქნა გადაწყვეტილება საექსპერტო კომისიის ფორმირებისა საბრძოლო მომზადების განყოფილების უფროსის მოადგილის ბ. ა. სმირნოვას ხელმძღვანელობით. კომისიაში ასევე შედიოდნენ საჰაერო ძალების შტაბის ოფიცრები, მათ შორის სამხედრო მეტეოროლოგები  

გამოძიების დროს კომისიამ დაადგინა, რომ მარინა რასკოვას ფრენის საერთო დრო იყო მხოლოდ 30 საათი „У-2“ და „АНТ-40“ თვითმფრინავებზე საფრენოსნო სკოლაში, ასევე 30 საათი Пе-2 თვითმფრინავზე პოლკში. ეს პერიოდი არასაკმარისი იყო გამოცდილების მისაღებად.

1943 წლის 15 თებერვალს კომისიამ მუშაობა დაასრულა. საბოლოო დასკვნაში ტრაგედიის მიზეზებად დასახელდა საჰაერო ძალების შტაბის ფრენების დეპარტამენტის მიერ ფრენის მართვის არადამაკმაყოფილებელი ორგანიზაცია და მაიორ მ. მ. რასკოვას პირადი არადისციპლინირებულობა (გამოუცდელობა). დადგინდა, რომ ფრენის მომზადებისა და განხორციელებისას მ.რასკოვამ დაარღვია რიგი მარეგულირებელი დოკუმენტების მოთხოვნები.

## ჯილდოები
* საბჭოთა კავშირის გმირის მედალი „ოქროს ვარსკვლავი“ (№ 106);
* 1938 : ლენინის ორი ორდენი 
* 1944 : სამამულო ომის 1-ლი ხარისხის ორდენი (გარდაცვალების შემდეგ)
* 1940 : სამკერდე ნიშანი „შსსკ-ს დამსახურებული თანამშრომელი"
* მედლები

## ხსოვნა
მარინა რასკოვას ცხოვრება დეტალურად არის შესწავლილი მარია ლუკოიანოვას მონოგრაფიაში: „მარინა რასკოვა. „მესაჭის ჩანაწერების“ გვერდების მიღმა“

*სარატოვის 93-ე სკოლა მ.მ.რასკოვას სახელობისაა. 50 წელზე მეტი ხნის განმავლობაში სკოლაში იყო სამხედრო დიდების მუზეუმი, რომელიც ეძღვნება ქალთა სამ საჰაერო პოლკს, რომლებიც რასკოვას მიერ იყო ფორმირებული სარატოვის მიწაზე დიდი სამამულო ომის დროს. მ.მ. რასკოვას ძეგლი დაუდგეს სკოლასთან ახლოს, არონოვას ქუჩაზე და საზეიმოდ გაიხსნა გამარჯვების დღეს, 1968 წლის 9 მაისს.

ფაილი:Памятник_герою_Советского_союза_Расковой_М.М_(1).jpg| მ.მ. რასკოვას ძეგლი (ზოგადი ხედი)
ფაილი:Памятник_герою_Советского_союза_Расковой_М.М_(2).jpg|მ.მ. რასკოვას ძეგლი (წარწერა)
ფაილი:Elektrostal._Street_Raskovoy._2020_year._img_001.jpg| მარინა რასკოვას ქუჩა ელექტროსტალში
ფაილი:Tu-134Sh_Marina_Raskova_1449th_AFB_Tambov.jpg|Ту-134Ш „მარინა რასკოვა“ ტამბოვის 1449-ე საჰაერო ბაზაზე

*ენგელსში, სადაც ომის დროს დაფუძნებული იყო მარინა რასკოვას ქალთა სამი პოლკი, 1953 წელს მამაცი მფრინავის ძეგლი აღმართეს გარნიზონის ოფიცერთა კლუბის გვერდით, რომლის სკულპტორია ევგენი ტიმოფეევი. 2020 წელს ძეგლი აღადგინეს და გადაიტანეს მარინა რასკოვას მოედანზე, სარატოვის ქარხნის რაიონში
*მინსკის ოლქის ბორისოვში, მე-17 საშუალო სკოლაში არის მ.რასკოვას სახელობის მუზეუმი, რომელიც ეძღვნება დიდ სამამულო ომს 

2020 წლის 28 იანვარს, ენგელსში საზაფხულო ქალაქ-1-ში მარინა რასკოვას ახალი ძეგლი დაუდგეს, მოქანდაკე ანდრეი შჩერბაკოვი. 

*რეკორდსმენმა პილოტმა მ.ლ.პოპოვიჩმა დაწერა ლექსი, რომელიც მიუძღვნა მ. რასკოვას 
*2021 წლის დეკემბერში ძეგლი გაიხსნა ეკატერინბურგის ცენტრალური სამხედრო ოლქის სატრანსპორტო საავიაციო პოლკის ტერიტორიაზე

მარინა რასკოვას პატივსაცემად დასახელებულია შემდეგი:
*სოფელი რასკოვო სარატოვის ოლქის სარატოვის ოლქში
*ქუჩები და შესახვევები ყოფილი სსრკ-ს ბევრ ქალაქში, მათ შორის მოედანი და ქუჩა მოსკოვში

ფაილი:Grizodubova,_Osipenko,_Raskova_(envelope).png|სსრკ საფოსტო კონვერტი 
ფაილი:The_Soviet_Union_1939_CPA_661_stamp_(Marina_Raskova).jpg|სსრკ-ს საფოსტო მარკა
ფაილი:Stamp_of_Russia_2012_No_1567_Marina_Raskova.jpg|რასკოვას 100 წლის იუბილეზე გამოშვებული რუსული საფოსტო მარკა
ფაილი:Rus_Convert-Raskova-2011.jpg|რუსეთის საფოსტო ბარათი
ფაილი:Марина_Раскова_Russian_post_stamp_2012_n_1567_list.jpg|საფოსტო მარკა მარინა რასკოვას გამოსახულებით

## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 28 მარტი
კატეგორია:დაბადებული 1912
კატეგორია:გარდაცვლილი 4 იანვარი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1943
კატეგორია:მოსკოვში დაბადებულები
კატეგორია:ლენინის ორდენის კავალრები
კატეგორია:საბჭოთა კავშირის გმირები
კატეგორია:მუშურ-გლეხური წითელი არმიის XX წლის მედლით დაჯილდოებულები
კატეგორია:მედლით საბრძოლო დამსახურებისათვის დაჯილდოებულები
კატეგორია:სამამულო ომის I ხარისხის ორდენის კავალრები
კატეგორია:დაკრძალულები ნეკროპოლში კრემლის კედელთან