მუნავვარქორი აბდურაშიდხან ოღლი

**მუნავვარქორი აბდურაშიდხან ოღლი** (,  ,  1878 — 1931) — ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ჯადიდი მოღვაწე რუსეთურ თურქესტანში. სხვა ჯადიდების მსგავსად, ისაც მრავალმხრივად იყო აქტიური — მუშაობდა როგორც ავტორი, პოეტი, მასწავლებელი, ჟურნალისტი და საზოგადო მოღვაწე.

## ცხოვრება 
მუნავვარქორი ეთნიკურად უზბეკი იყო. ის მუსლიმი სასულიერო სწავლულების ოჯახში ყველაზე უმცორის შვილი იყო და განათლება ტაშკენტსა და ბუხარაში მიიღო. 1901 წელს ტაშკენტში გახსნა ახალი ტიპის, ჯადიდების სწავლების მეთოდზე დაფუძნებული პირველი სკოლა (მაქტები). ის ამავე დროს ამზადებდა სასკოლო სახელმძღვანელოებს, აქვეყნებდა სხვა ავტორთა ლიტერატურულ ნაწარმოებებს და რედაქტორობდა გაზეთ *„მზე“*-ს, რომელიც რუსეთურ თურქესტანში ერთ-ერთ პირველ დამოუკიდებელ გაზეთად იქცა.

რუსული რევოლუციის შემდეგ მუნავვარქორმა მასწავლებლად მუშაობა გააგრძელა, თუმცა 1925 წელს დააპატიმრეს და გულაგის ბანაკში გადაასახლეს, ხოლო 1931 წელს „კონტრრევოლუციური საქმიანობისთვის“ გამოტანილი განაჩენის საფუძველზე დახვრიტეს.

## განათლება 
მამის ადრეული გარდაცვალების შემდეგ, ბავშვობის პირველ განათლებას მუნავვარქორი დედისგან იღებდა. ყურანის ქირაათისა და ტაჯვიდის საფუძვლებს იგი საკუთარ მასწავლებელ ოსმან დომლასთან ეუფლებოდა და საბოლოოდ ყურანი ზეპირადაც აითვისა.

ამ სკოლებისთვის მან შექმნა ელემენტარული სწავლების სახელმძღვანელოები – *„Adibi avval“* („პირველი აღმზრდელი“, 1907) და *„Adibi soniy“* („მეორე აღმზრდელი“, 1907), სადაც თავმოყრილია ანბანის სწავლების, წერისა და კითხვით განათლების დასაწყისი მასალა, აგრეთვე დიდაქტიკური ლექსები, მათ შორის „Himmatli Faqir“. ეს წიგნები რამდენიმეჯერ გამოიცა და ახალი ტიპის სკოლებში ძირითად სასწავლო მასალად გამოიყენებოდა. იმავე წელს დააარსა გაზეთი „Xurshid“, სადაც იყო როგორც რედაქტორი, ისე ავტორი.

მუნავვარქორი ხელმძღვანელობდა და მონაწილეობდა ისეთ ორგანიზაციებში, როგორიცაა „Jamiyati Imdodiya“ (1909), „Turon“ (1913), „Turkiston kutubxonasi“ (1914), „Umid“ (1914) და „Koʻmak“ (1921). „შუროს“ მმართველობის პერიოდში იგი იყო სახალხო განათლების კომისარიატის სახალხო განათლების განყოფილების ხელმძღვანელი (1918), ტაშკენტის ქალაქის საზოგადოებრივი განათლების განყოფილების უფროსი და აღმოსავლეთის ხალხთა ყრილობის დელეგატი (1920, ბუხარა). 1920–1921 წლებში მუშაობდა ბუხარას სახალხო საბჭოთა რესპუბლიკის (BXSR) სახალხო განათლებისა და ვაქფების დეპარტამენტის ხელმძღვანელად, 1921 წლიდან – ტაშკენტის საზოგადოებრივი განათლების განყოფილების უფროსად, 1923–1925 წლებში – ნავოის სასწავლებლისა და ნარიმანოვის პედაგოგიურ ტექნიკუმის მასწავლებლად, სამარყანდის მუზეუმის სამეცნიერო თანამშრომლად და უზბეკეთის ძეგლთა დაცვის კომიტეტის ტაშკენტ–ფერგანის ფილიალის პასუხისმგებელ მდივნად (1927–1928).

მთელი მისი საზოგადოებრივ-პედაგოგიური საქმიანობა მჭიდროდ იყო დაკავშირებული პოლიტიკურ აქტივობასთან. მუნავვარქორი გამოდიოდა ევროპული ვაჭრობისა და მრეწველობის მიღებისა და განვითარების, თანამედროვე მეცნიერების გავრცელებისა და სულიერი განათლების გაღრმავების მხარდასაჭერად, აკრიტიკებდა ხანებისა და ემირის ხელისუფლების პოლიტიკას და უჭერდა მხარს თურქესტანის ავტონომიის (1917) იდეას, როგორც საერო, დემოკრატიული სახელმწიფოს ჩანასახს.

## გამოცემული სასწავლო წიგნები 
მუნავვარქორი ავტორია რიგი სასკოლო სახელმძღვანელოებისა და სასწავლო კრებულებისა, რომლებიც ახალი მეთოდის სკოლებში მნიშვნელოვანი დისკუსიისა და სწავლების ინსტრუმენტად იქცა:
* *Adibi avval* (1907)
* *Adib us-soniy* (1907)
* *Usuli hisob* (1911)
* *Tarixi qavm turk* (1911)
* *Tajvid* (1911)
* *Havoyiji diniya* (1912)
* *Tarixi anbiyo* (1912)
* *Tarixi islomiya* (1912)
* *Yer yuzi* (1916–1917)

ასევე ფართოდ გამოიყენებოდა სახელმძღვანელო „*Oʻzbekcha til saboqligi*“ (ოთხ ნაწილად, შორასულ ზუნუნისა და ქაიუმ რამაზონის რედაქციით, 1925–1926), რომელიც უზბეკურენოვანი ენის სისტემურ, კლასებად დალაგებულ სწავლებას ემსახურებოდა.

1914 წელს გამოიცა პროგრესული უზბეკი პოეტების ლირიკული ტექსტების კრებული „*Sabzazor*“, რომელშიც მუნავვარქორის ტექსტებიც არის შეყვანილი. პარალელურად ის დაკავებული იყო პედაგოგიკური, პუბლიცისტური და მხატვრული ტექსტების წერითა და რედაქტირებით.

## ოჯახი 
მუნავვარქორი დაიბადა უზბეკი კეთილშობილური ოჯახის შვილად დარხონის უბანში, შეიხანტაჰურის რაიონში, ტაშკენტში. მისი მამა, აბდურაშიდხან სატიბოლდიხანი, ცნობილი მასწავლებელი იყო, დედა კი – ხოსიატი, პედაგოგ ხონხოჯა შორაჰიმხოჯას ქალიშვილი. მუნავვარქორი ოჯახში მესამე ვაჟი იყო. პირველ განათლებას იგი იღებდა მშობლებისგან და საცხოვრებელი უბნის স্কুলში, ხოლო შემდგომში მნიშვნელოვანი როლი მისი ინტელექტუალური ფორმირების პროცესში უფროს ძმებს – აზამხონს (1872–1919) და მუსლიმხონს (1875–1954) მიუძღვით.

## გარდაცვალება 
1929 წლის 6 ნოემბერს მუნავვარქორი დააპატიმრეს და უსამართლოდ დასდეს ნაციონალიზმის ბრალი. იგი გადაასახლეს მოსკოვში, სადაც ბუტირკის ციხეში სიკვდილით დასაჯეს 1931 წელს. დაკრძალულია ვაგანკოვოს სასაფლაოზე. საბჭოთა რეჟიმის მიერ რეპრესირებულ იდეოლოგიურ მოწინააღმდეგედ მიჩნეულ მუნავვარქორს ოფიციალური რეაბილიტაცია 1991 წელს მიენიჭა, რის შემდეგაც მისი სახელი და მემკვიდრეობა თანდათან დაუბრუნდა უზბეკეთის საზოგადოებრივ და სამეცნიერო სივრცეს.

## იხილეთ აგრეთვე 
* მაჰმუდხოჯა ბეჰბუდი

## ლიტერატურა 
* Adeeb Khalid, *The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central Asia*, Berkeley, 1998.
* Charles Kurzman, *Modernist Islam, 1840–1940. A Sourcebook*, New York, 2002, გვ. 227.
* Edward Allworth, *Central Asia: 120 Years of Russian Rule*, London, 1989.

## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 1878
კატეგორია:გარდაცვლილი 1931
კატეგორია:საბჭოთა მწერლები
კატეგორია:უზბეკი მწერლები