მალტის ციხესიმაგრეები

**მალტის ციხესიმაგრეები** მოიცავს ციხესიმაგრეებით გარშემორტყმულ ქალაქებს, ციტადელებს, ციხეებს, კოშკებს, ბატარეებს, რედოუტებს, მხრაცავ ზღუდეებსა და ბუნკერებს. აღნიშნული თავდაცვითი ნაგებობები მალტის კუნძულებზე საუკუნეების განმავლობაში შენდებოდა – ძვ. წ. დაახლ. 1450 წლიდან XX საუკუნის შუა ხანებამდე. მათი არსებობა განპირობებულია მალტის კუნძულების სტრატეგიული მდებარეობითა და ბუნებრივი ნავსადგურებით, რაც კუნძულებს მრავალი ძალისთვის მიმზიდველ სამიზნედ აქცევდა.

მალტაზე აღმოჩენილი უძველესი ციხესიმაგრეებია ბრინჯაოს ხანის დასახლებების გარშემო აგებული თავდაცვითი კედლები. ფინიკიელები, რომაელები და ბიზანტიელები სხვადასხვა დასახლებების გარშემო იცავდნენ ნაგებობებს კედლებით, თუმცა ამ პერიოდის ძალიან ცოტა არქიტექტურული ძეგლია შემორჩენილი. შუა საუკუნეების ბოლოსთვის მალტაზე ძირითადი გამაგრებული ქალაქები იყო მდინა, ციტადელა გოცოზე, კასტრუმ მარისი და რამდენიმე სანაპირო სათვალთვალო კოშკი.

მალტის ციხესიმაგრეები მნიშვნელოვნად გაძლიერდა წმინდა იოანეს ორდენის მმართველობის დროს – 1530 წლიდან 1798 წლამდე. ჰოსპიტალერებმა ააგეს ახალი ბასტიონური ტიპის ციხესიმაგრეები, როგორიცაა ბირგუს ციხესიმაგრეები და ვალეტას გამაგრებული სისტემა, და გააძლიერეს შუა საუკუნეების ნაგებობები. XVIII საუკუნის ბოლოსთვის მალტას უკვე ჰქონდა ფართო გამაგრებული სისტემა დიდი და მარსამშეტის ნავსადგურების ირგვლივ, ასევე სანაპირო თავდაცვითი ინფრასტრუქტურა – კოშკებით, ბატარეებით, რედოუტებით და ზღუდეებით.

მოკლე ფრანგული ოკუპაციის შემდეგ კუნძულები ბრიტანეთის იმპერიის მმართველობის ქვეშ გადავიდა 1800 წელს. 1870-იანებიდან 1900-იან წლებამდე პერიოდში აშენდა რამდენიმე პოლიგონური ციხესიმაგრე და ბატარეა მალტის სანაპიროს გასწვრივ და ვიქტორიის ხაზებზე. 1930-იან და 1940-იან წლებში აშენდა ფორტ კემპბელი, ბუნკერები და ანტისაჰაერო ბატარეები – ეს იყო მალტის ტერიტორიაზე აგებული უკანასკნელი თავდაცვითი ნაგებობები.

მალტის ციხესიმაგრეები ითვლება სამხედრო არქიტექტურის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს და უნიკალურ ნიმუშად მსოფლიოში. ბრიტანელი გენერალ-მაიორი უიტვორტ პორტერი, რომელიც მსახურობდა სამეფო ინჟინრებში, თავის წიგნში მალტის ციხესიმაგრის ისტორია (*A History of the Fortress of Malta*, 1858) მალტას უწოდებდა „ყველაზე ძლიერ ხელოვნურ ციხესიმაგრეს მსოფლიოში“.

ამავე თემაზე მატურინ მარეი ბალუ წერდა თავის წიგნში მალტის ამბავი (*The Story of Malta*, 1893): 

ბრიტანელმა არქიტექტორმა ქუენთინ ჰიუზმა მალტის ციხესიმაგრეები ასე შეაფასა:

ცნობილმა მალტელმა იურისტმა და ისტორიკოსმა ჯოვანი ბონელომ განაცხადა: 

## ძველი და შუა საუკუნეების ციხესიმაგრეები (1530 წლამდე) 
[thumb|left|ბრინჯაოს ხანის თავდაცვითი კედელი [ბორჯ ინ-ნადური|ბორჯ ინ-ნადურში]]

მალტაზე პირველი ციხესიმაგრეები აშენდა ბრინჯაოს ხანაში. მინიმუმ ექვსი არქეოლოგიური ობიექტი აღმოჩენილია, როგორც სავარაუდოდ გამაგრებული დასახლებები. ყველაზე კარგად შენარჩუნებულია ბირზებუჟასთან მდებარე ბორჯ ინ-ნადურის პრეისტორიული სოფელი. ძვ. წ. დაახლ. 1450 წელს სოფლის მოსახლეობამ ააგო 4.5 მეტრი სიმაღლის ნახევარწრიული ბასტიონი, რათა შეეზღუდათ სოფელში შესასვლელი. კედელი აშენებული იყო ხმელეთის მხარეს, რაც იმაზე მიუთითებს, რომ სოფლის მცხოვრებლებს ხმელეთიდან თავდასხმების უფრო ეშინოდათ, ვიდრე ზღვით მტრის შემოსვლის.

დაახლოებით ძვ. წ. 700 წელს ფინიკიელებმა დააარსეს და გაამაგრეს ქალაქი მილეტი კუნძულის ერთ-ერთ უმაღლეს წერტილზე, ზღვიდან მოშორებით. შემდგომში ეს ქალაქი რომის იმპერიის მფლობელობაში გადავიდა და ეწოდა მელიტე. მოგვიანებით არაბებმა ქალაქს სახელი შეუცვალეს მედინად, რაც გადაიქცა დღევანდელ მდინად. მისი გამაგრებული კედლები დროთა განმავლობაში მრავალჯერ გადაკეთდა, და მიუხედავად იმისა, რომ მათი დიდი ნაწილი XVI–XVIII საუკუნეებში გადაიკეთეს ან დაშალეს, თანამედროვე გათხრების შედეგად აღმოჩნდა ძველი ფინიკურ-რომაული ზღუდეების საძირკვლები და შუა საუკუნეების რამდენიმე ნაშთი.

მალტაზე აღმოჩენილია რამდენიმე მრგვალი კოშკის ნაშთი, რომლებიც სავარაუდოდ ფინიკიური ან რომაული პერიოდით თარიღდება. შესაძლოა, ისინი სათვალთვალო დანიშნულებისანი იყვნენ, თუმცა ისტორიკოსთა ნაწილი ამ ჰიპოთეზას ეჭვქვეშ აყენებს – მათი მდებარეობა არ შეესაბამება თავდაცვითი სისტემების ლოგიკას.

ისტორიკოს ალ-ჰიმიარიზე დაყრდნობით, არაბებმა 870 წელს მალტის დაპყრობისას აიღეს, გაძარცვეს და საბოლოოდ დაშალეს ციხესიმაგრე.

[thumb|[გოცო|გოცოს ციტადელის ჩრდილოეთ კედლები აშენდა XV საუკუნეში]]

1241 წლისთვის ციტადელი გოცოზე უკვე გამაგრებული იყო, თუმცა ბორცვზე დასახლება ბრინჯაოს ხანიდან არსებობდა. ციხესიმაგრე დროთა განმავლობაში მრავალჯერ განახლდა და დღემდე შემორჩენილი ჩრდილოეთის კედლები არაკონელებმა XV საუკუნეში აღმართეს.

**კასტრუმ მარისი** აშენდა შუა საუკუნეებში და XIII საუკუნისთვის უკვე აქტიურად გამოიყენებოდა, მათ შორის 1283 წლის მალტის ბრძოლაში. XVI საუკუნის დასაწყისში ციხესიმაგრე დე ნავის ოჯახს ეკუთვნოდა.

1417 წლისთვის ადგილობრივმა მილიციამ მალტის კუნძულებზე მინიმუმ 24 სათვალთვალო პოსტი მოაწყო, რომელთა ნაწილში შესაძლოა გამაგრებული სანაპირო კოშკებიც ყოფილიყო. ამ კოშკებიდან ერთ-ერთი აშენდა 1488 წელს წმინდა ელმის კონცხზე, სიბერასის ნახევარკუნძულზე, არაკონელთა მიერ.

## ჰოსპიტალერების ციხესიმაგრეები (1530–1798) 
### ნავსადგურის ტერიტორია 
[thumb|[სენგლეა|სენგლეას ზღვისკენ მიმართული გამაგრებული ზღუდე]]

1530 წელს, მალტის კუნძულები და ჩრდილოეთ აფრიკის ქალაქი ტრიპოლი (ლიბია) საღვთო რომის იმპერატორმა კარლოს V-მ გადასცა წმინდა იოანეს ორდენს. ორდენის რაინდებმა საკუთარი მთავარი რეზიდენცია მოაწყვეს ბირგუში და იგი მალტის დედაქალაქად აქციეს. მალტაში ჩასვლის შემდეგ, მათ განაახლეს შუა საუკუნეების ციხესიმაგრე *კასტრუმ მარისი* და უწოდეს წმინდა ანგელოს ციხესიმაგრე. მოგვიანებით, ბირგუს მთლიანი ტერიტორია გარემოიჭრა ახალ, ბასტიონური ტიპის ზღუდეებით, რომლებიც მსგავსია როდოსზე არსებული თავდაცვითი სისტემებისა. ბირგუს სახმელეთო ნაწილი დასრულდა 1540 წელს.

1551 წლის შემოტევის შემდეგ, ორდენმა გააცნობიერა დამატებითი გამაგრებების საჭიროება. 1552 წელს აშენდა ორი ახალი ციხესიმაგრე: წმინდა ელმის ფორტი სიბერასის ნახევარკუნძულის წვერზე — ადგილზე, სადაც ადრე არაკონელთა სათვალთვალო კოშკი იდგა — და წმინდა მიქაელის ციხესიმაგრე სენგლეაში. 1553 წელს წმინდა მიქაელის ციხესიმაგრის გარშემო დაიწყო ახალი გამაგრებული ქალაქის მშენებლობა, რომელსაც ორდენის დიდი მაგისტრის პატივსაცემად ეწოდა სენგლეა.

[thumb|left|წმინდა ანდრია მოციქულის ბასტიონი [ვალეტა|ვალეტაში]]

1565 წელს ოსმალებმა მალტას მეორედ შეუტიეს მალტის დიდი ალყის დროს. წმინდა ელმის ფორტი მტრის ხელში აღმოჩნდა სასტიკი ბრძოლების შემდეგ (ამავე ალყის დროს დაიღუპა ოსმალთა ცნობილი სარდალი დრაგუთ რეისი), თუმცა რაინდებმა შეძლეს წინააღმდეგობის გაწევა ბირგუსა და სენგლეაში, ვიდრე დახმარება მოვიდოდა. ალყის შემდეგ, ფორტიფიკაციების დიდი ნაწილი დანგრეული იყო და მათი აღდგენა გახდა საჭირო.

დიდმა მაგისტრმა ჟან პარიზო დე ვალეტმა გადაწყვიტა ახალი გამაგრებული დედაქალაქის აშენება სიბერასის ნახევარკუნძულზე. 1566 წელს დაიდო ვალეტას პირველი ქვა. ვალეტას კედლები, რომლებიც აშენდა ძირითადად 1560-იან და 1570-იან წლებში, დღემდე თითქმის მთლიანად შემორჩენილია. ისინი მოიცავს ბასტიონებს, კავალიერებს, კონტრაგარდებსა და ხახლეს. წმინდა ელმის ფორტი აღდგენილ იქნა და ჩართული იქნა ქალაქის თავდაცვით სტრუქტურაში. მის გარშემო არსებული ტერიტორია შემდგომშიც არაერთხელ გაძლიერდა, განსაკუთრებით 1687 წელს, კარაფას ზღუდეების აგებისას.

[thumb|[ფლორიანას ზღუდეები|ფლორიანას ზღუდეების ნაწილი – სან-სალვატორეს ბასტიონი და საწინააღმდეგო ზღუდე]]

XVII საუკუნისთვის, ახალი შეიარაღების განვითარებამ ცხადყო, რომ მიუხედავად ვალეტას თავდაცვითი სისტემის კარგი დიზაინისა, იგი ვერ გაუძლებდა ძლიერ შეტევას. ამიტომ, ფლორიანას ზღუდეები, რომლებიც გარემოიცავდა ვალეტას სახმელეთო წინა ხაზს, აშენდა 1635–1640-იან წლებში. XVIII საუკუნეში ფლორიანას ზღუდეებსა და ვალეტას შორის გაჩნდა ახალი უბანი — ფლორიანა, რომელიც დღეს ცალკე ქალაქს წარმოადგენს.

1638 წელს დაიწყო სანტა მარგერიტას ზღუდეების მშენებლობა, რომლებიც ბირგუსა და სენგლეას სახმელეთო ნაწილს უნდა მოეცვა. 1645 წელს, ფინანსური პრობლემების გამო სამუშაოები შეწყდა და ზღუდეები ხანგრძლივი დროით დაუსრულებელი დარჩა. კანდიის დაცემას (მოწინააღმდეგეთა ხელში გადასვლა 1669 წელს) მოჰყვა კოტონერას ზღუდეების მშენებლობა 1670 წლიდან, რომლებიც მოიცავდა როგორც ბირგუსა და სენგლეას, ასევე დაუსრულებელ სანტა მარგერიტას ხაზს. 1680 წელს მშენებლობა კვლავ შეწყდა. მიუხედავად ამისა, ბასტიონური ზღუდეები უკვე აშენებული იყო, თუმცა სხვა ძირითადი სტრუქტურები არ არსებობდა. XVIII საუკუნის დასაწყისში შესრულდა გარკვეული სამუშაოები ორივე ხაზის დასასრულებლად, თუმცა დაგეგმილი რაველინები, კავალიერები, ხალხლები და სხვა დეტალები სრულად აღარ განხორციელდა. ფორტი სან-სალვატორე აშენდა 1724 წელს ერთ-ერთ კოტონერას ბასტიონზე.

ფორტი რიკაზოლი აშენდა 1670–1698 წლებში დიდი ნავსადგურის აღმოსავლეთ მხარის დასაცავად. ფორტი არის არარეგულარული ფორმის, სანაპიროს რელიეფს მისადაგებული, ბასტიონებითა და რაველინებით. XVIII საუკუნეში იგი კიდევ უფრო გაძლიერდა. წმინდა ანგელოს ციხესიმაგრეც მნიშვნელოვანწილად განახლდა 1690-იან წლებში, დამატებითი ბატარეებისა და დამცავი ნაგებობების აგებით.

[thumb|left|[ფორტი მანოელი, გადაღებული ვალეტას ბასტიონებიდან]]

1723–1733 წლებში აშენდა ფორტი მანოელი, მანოელის კუნძულზე მარსამშეტის ნავსადგურში, ვალეტას დასავლეთი ფლანგის დასაცავად. ფორტი აგებულია ბაროკოს სტილში, ოთხკუთხედი გეგმითა და კუთხეებში განლაგებული ოთხი ბასტიონით. ეს იყო უკანასკნელი მნიშვნელოვანი ბასტიონური ფორტი მალტაში.

ბოლოდროინდელი ჰოსპიტალერების მშენებლობა ნავსადგურის ტერიტორიაზე იყო ფორტი ტინიე, რომელიც აშენდა 1793–1795 წლებში ტინიეს კონცხზე. ფორტი განკუთვნილი იყო მარსამშეტის შესასვლელის დასაცავად წმინდა ელმის ფორტთან ერთად. მისი არქიტექტურა რადიკალურად განსხვავდება ორდენის წინა ნაგებობებისგან და, მიუხედავად მცირე ზომისა, ითვლება მალტის ციხესიმაგრეების ერთ-ერთ ყველაზე რევოლუციურ და გავლენიან ნიმუშად, როგორც ერთ-ერთი ადრეული მაგალითი პოლიგონური ტიპის ციხესიმაგრეთა. მრავალი მსგავსი ფორტი მოგვიანებით ბრიტანელებმა ააგეს XIX საუკუნეში.

### მდინა და ციტადელა 
[thumb|დე რედინის ბასტიონი [მდინა|მდინაში]]

მიუხედავად იმისა, რომ მდინა აღარ იყო მალტის დედაქალაქი, ორდენმა მაინც გააძლიერა მდინის თავდაცვითი სისტემა და თანდათანობით გარდაქმნა შუა საუკუნეების კედლები ფხვნილზე მორგებულ ციხესიმაგრედ. 1540-იან წლებში, დიდი მაგისტრის ხუან დე ჰომედეს ი კოსკონი მმართველობისას, ქალაქის სახმელეთო ზღუდის კუთხეებში აშენდა ორი ბასტიონი. ცენტრალური — დე რედინის ბასტიონი — მარტინ დე რედინის მიერ აშენდა XVII საუკუნის შუაში. 1693 წლის სიცილიის მიწისძვრას დროს ქალაქი დაზიანდა და სარემონტო სამუშაოები მიმდინარეობდა მთელი XVIII საუკუნის განმავლობაში. ამ პერიოდში შარლ დე მონდიონმა 1724 წელს დაამზადა ახალი, უფრო მასშტაბური შესასვლელი. ბოლო ძირითადი ცვლილება განხორციელდა 1746 წელს, დესპუის ბასტიონის დასრულებით. მიუხედავად სხვა დაგეგმილი გამაგრებებისა, მათი რეალიზაცია არ მოხდა, რადგან ორდენის ყურადღება ნავსადგურის თავდაცვაზე გადაიტანა.

გაცილებით სერიოზული ცვლილებები განხორციელდა გოცოს ციტადელაში. 1551 წელს ოსმალთა მორიგი შემოსევის შედეგად ქალაქი გაიძარცვა და თითქმის მთელი მოსახლეობა ტყვედ იქნა წაყვანილი. შემდგომ წლებში, 1599–1622 წლებში სრულად განახლდა ციტადელას სამხრეთი კედლები და შესასვლელი, ხოლო ჩრდილოეთის ნაწილი შუა საუკუნეების სახით დარჩა. XVII საუკუნის დასაწყისის მოდერნიზაციას მიეკუთვნება ბასტიონების, კავალიერების, სამხედრო საწყობების და ბატარეის აგება.

### სანაპირო ციხესიმაგრეები 
[thumb|left|[ვინაკურის კოშკი წმინდა პავლეს ყურეში]]

მიუხედავად იმისა, რომ ნავსადგურის ტერიტორიაზე უკვე არსებობდა მნიშვნელოვანი თავდაცვითი სტრუქტურები, მალტის დანარჩენი კუნძულები დიდწილად დაუცველად რჩებოდა XVII საუკუნემდე და ხშირად ხდებოდა თავდასხმების მსხვერპლი (მაგალითად, 1551 წლის შემოსევა). ვითარება შეიცვალა 1605 წელს, როდესაც გარცეს კოშკი აშენდა მჯარში, გოცოს კუნძულზე. ეს სათვალთვალო კოშკი ბრიტანელებმა 1848 წელს დაანგრიეს.

[thumb|[ღაინ ტუფიეს კოშკი მჯარში]]

1637–1638 წლებში აშენდა შვიდი უფრო პატარა კოშკი. მათი მთავარი ფუნქცია იყო სათვალთვალო სისტემა და შეტყობინებების გადაცემა დიდ ნავსადგურში მყოფ ორდენის შტაბისთვის. 1647 წელს წმინდა აგათას კოშკი აშენდა მელიეჰაში — იგი იყო უფრო დიდი და გამაგრებული სტრატეგიული წერტილი, ვინაკურის კოშკების სტილში. ორი დამატებითი კოშკი — დუვეირაში და შლენდიში გოცოზე — აშენდა 1650 და 1652 წლებში. 1637–1652 წლებში აგებული ეს ათი კოშკი ერთად ცნობილია როგორც ლასკარის კოშკები, მათი დამაარსებელი დიდი მაგისტრის პატივსაცემად. ამათგან ცხრა დღესაც შემორჩენილია.

[thumb|left|[ღალისის კოშკი ნაქსარში]]

შემდეგი სერია — დე რედინის კოშკები — აგებული იყო 1658–1659 წლებში. სულ აშენდა 14 კოშკი, რომლებიც ლასკარის კოშკების მიხედვით იყო დაპროექტებული და მსგავსად წარმოადგენდა შეტყობინების ქსელის ნაწილს. 13 მათგანი აშენდა მალტაზე და თითქმის იდენტური დიზაინით. მათგან 8 შემორჩენილია ხელუხლებლად, ხოლო 2 — ნანგრევებად. მეთოთხმეტე — მჯარ იშ-შინის კოშკი — აშენდა გოცოზე 1661 წელს და ოდნავ განსხვავებული სტრუქტურა ჰქონდა.

ბოლო სანაპირო სათვალთვალო კოშკი — სოპუს კოშკი — აშენდა გოცოზე 1667 წელს. იგი თითქმის ჩამონგრეული იყო, თუმცა 2000-იან წლებში აღდგა და დღეს კარგ მდგომარეობაშია.

[thumb|ჰაერიდან გადაღებული [წმინდა ანტონის ბატარეა ყალაში, რედანი, ბლოკჰაუსი და არტილერიის პლატფორმა]]

1714 წლიდან მალტისა და გოცოს სანაპიროებზე აშენდა დაახლოებით 52 არტილერიის ბატარეა და რედოუტი. ზოგიერთი მათგანი აშენდა უკვე არსებულ კოშკებთან ერთად, მათ შორის ყაურას კოშკი და აჰრაქსის კოშკი. ამ ბატარეების უმეტესობა განადგურდა ან ნანგრევებადაა დარჩენილი, თუმცა რამდენიმე მათგანი დღემდე შედარებით კარგ მდგომარეობაშია: მისტრას ბატარეა, ვენდომის ბატარეა, ფერეტის ბატარეა, წმინდა ანტონის ბატარეა, ყოლა ბაიდას ბატარეა და წმინდა მარიამის ბატარეა. მხოლოდ რამდენიმე რედოუტია შემორჩენილი: ბრიკონეტის რედოუტი, ხიმენესის რედოუტი და 1720-იანიდან 1760-იან წლებამდე აგებული იყო მხრაცავი ზღუდეები, როგორც სანაპირო, ასევე შიდა მდებარეობებში. ამათგან ნაწილობრივი ნაშთები დღესაც არსებობს, მათ შორის ნაქსარის ზღუდე და ლუვიერის ზღუდე.

1749–1760-იან წლებში აშენდა ფორტი შამბრეი გოცოზე. თავდაპირველად იგი განიხილებოდა როგორც ახალი გამაგრებული დედაქალაქი, რომელიც ციტადელას შეცვლიდა. პროექტი ჩავარდა და აშენდა მხოლოდ ფორტი. 1798 წლის ფრანგული ოკუპაციის დროს მცირე ბრძოლის სცენაც განიცადა, თუმცა შემდგომში მისი სამხედრო მნიშვნელობა შემცირდა. XIX საუკუნეში იგი გარდაიქმნა სამხედრო ჰოსპიტლად. 1990-იან წლებში მისი ინტერიერის რეკონსტრუქცია დაიწყო, თუმცა გარე ბასტიონები და რამდენიმე ბარაკი დღესაც შემორჩენილია.

1793–1795 წლებში წმინდა ლუჩიანის კოშკი და მის გვერდით არსებული ბატარეა გაძლიერდა ხახლითა და ზღუდეებით. კომპლექსს ეწოდა ფორტი როჰანი იმდროინდელი მაგისტრის, ემანუელ დე როჰანის პატივსაცემად. XIX საუკუნეში ბრიტანელებმა კვლავ გადაშენეს თავდაცვითი სტრუქტურები, tower-ის გარდა, და სახელიც — ფორტი როჰანი — მივიწყებას მიეცა.

გარდა ორდენის მიერ აგებული ნაგებობებისა, საუკუნეების განმავლობაში ცალკეულმა პირებმა ან ოჯახებმა საკუთარი თავდაცვითი ნაგებობებიც ააგეს. ისინი უმეტესად კერძო რეზიდენციები ან სათვალთვალო კოშკები იყო. ერთ-ერთი საუკეთესო შემორჩენილი მაგალითია მამოს კოშკი, რომელიც აშენდა 1657 წელს მარსასკალაში.

## ფრანგული ოკუპაცია (1798–1800) 
[thumb|[ტალ-ბორგის ბატარეის რუკა — ერთ-ერთი ბატარეა, რომელიც მალტელმა აჯანყებულებმა ააგეს]]

1798 წლის ხმელთაშუა ზღვის კამპანიის დროს ფრანგებმა მალტიდან გააძევეს წმინდა იოანეს ორდენი, რომელიც რამდენიმე დღეში ჩაბარდა. მიუხედავად იმისა, რომ მალტელები თავდაპირველად მეგობრულად შეხვდნენ ფრანგების მოსვლას, რამდენიმე თვეში აჯანყდნენ — მიზეზი გახდა რეფორმები და ეკლესიების ძარცვა.

მალტელმა აჯანყებულებმა დაიკავეს გოცო, რომელიც მცირე ხნით დამოუკიდებელ ერთეულად ჩამოყალიბდა, აგრეთვე მდინა და მალტის მთავარი კუნძულის მრავალი სოფელი და ქალაქი. ფრანგები ბლოკადაში აღმოჩნდნენ, თუმცა მათ ხელში რჩებოდა თავდაცვითად გაძლიერებული ნავსადგურის ტერიტორია.

მალტელმა აჯანყებულებმა, ბრიტანელთა დახმარებით, სიჩქარით ააგეს რიგი გამაგრებული ნაგებობები, რომელთა მიზანი იყო როგორც ფრანგთა საპასუხო იერიშის მოგერიება, ასევე ნავსადგურის ტერიტორიაზე მათი პოზიციების დაბომბვა. აჯანყებულთა ბანაკები განლაგებული იყო სხვადასხვა წერტილში, და თითოეულ მათგანს ევალებოდა ცალკეულ ბატარეებსა და რედოუტებზე პასუხისმგებლობა. უმნიშვნელოვანესი იყო კორადინოს ბატარეები, ღარგარის ბატარეა, ტალ-ბორგის ბატარეა და ტას-სამრას ბატარეა.

ამ გამაგრებულმა ზღუდეებმა მთლიანად შემოარტყეს ნავსადგურის ტერიტორია — სლიმადან კალკარამდე. ბატარეების დიზაინი ეფუძნებოდა XVIII საუკუნეში ორდენის მიერ აშენებულ სანაპირო ბატარეებსა და მხრაცავ ზღუდეებს. უმეტესობა აშენებული იყო ქვის გრძელმოსავლიანი კედლებით. შეიარაღება მომზადდა სანაპირო ციხესიმაგრეებიდან ჩამოტანილი ქვემეხებით, მათ შორის წმინდა მარიამის კოშკიდან. ამ თავდაცვითი სისტემის ეფექტურობა დადასტურდა 1799 წელს, როდესაც ფორტი მანოელიდან განხორციელებული ფრანგული იერიში აჯანყებულთა ბატარეებმა მოიგერიეს.

1850-იან წლებში აშენდა ვერდალას ფორტი და წმინდა კლემენტის რეტრენჩმენტი კოტონერას ზღუდეებში, ხოლო ლასკარის ბატარეა გაჩნდა ვალეტაში. XIX საუკუნის მეორე ნახევარში კოტონერას ზღუდეების, სანტა მარგერიტას ზღუდეების და სენგლეას ციხესიმაგრეების ნაწილი დაანგრიეს მალტის გემსარემონტო ქარხნის გაფართოების მიზნით. XIX–XX საუკუნეებში ბრიტანელებმა ააგეს ბარაკები ტინიეს კონცხზე და პემბროუკში.

1866 წელს პოლკოვნიკმა უილიამ ჯერვოისმა შეადგინა მოხსენება — მალტისა და გიბრალტარის თავდაცვითი სისტემების გაუმჯობესება რკინის გემებისა და მძიმე ცეცხლსასროლი იარაღის გავრცელების ფონზე, სადაც მალტა, გიბრალტარი, ჰალიფაქსი და ბერმუდა კლასიფიცირებული იყო როგორც „იმპერიული ციხესიმაგრეები“.
ამ მოხსენების შემდეგ მალტაში დაიწყო თავდაცვის მასშტაბური გაუმჯობესება — აშენდა რამდენიმე პოლიგონური ციხესიმაგრე და ბატარეა, მათ შორის:

*სლიმას ფორტი (1872)

*ფორტი წმინდა როკო (1872–73)

*ფორტი ლეონარდო (1875–78)

1871–1880 წლებში კორადინოს ზღუდეები აშენდა კორადინოს ბორცვზე — ვისებური გეგმით და ხახლით. მათ მიზანი იყო გემსარემონტო ქარხნისა და ნავსადგურის სახმელეთო თავდასხმისგან დაცვა. მიუხედავად იმისა, რომ ტექნოლოგიის პროგრესის გამო ისინი XX საუკუნის დასაწყისში მიტოვებულ იქნა, მეორე მსოფლიო ომის დროს კვლავ გამოიყენეს.

[thumb|[ვიქტორიის ხაზები მჯარსა და რაბატს შორის]]

1875 წლიდან დაიწყო ვიქტორიის ხაზების (იგივე „ჩრდილო-დასავლეთის ფრონტის“) მშენებლობა, რომლებიც გადაჭრიდა მალტას ჩრდილოეთ ნაწილს და გამოყოფდა ნაკლებად დასახლებულ ზონებს მეტად ურბანული სამხრეთისგან. თავდაცვითი სისტემა მოიცავდა ციხესიმაგრეების ხაზს, რომელიც გაძლიერებული იყო კოშკებით, მხრაცავებით და ბატარეებით. დაგეგმილი ბატარეებიდან მხოლოდ ორი აშენდა: სან ჯოვანი და ტარჟას ბატარეა. აგრეთვე აშენდა სამი ფორტი: ბინჯემა, მადალენა და მოსტა. ხაზები დასრულდა 1899 წელს, თუმცა 1900 წლის სწავლებისას მათი ეფექტურობა ეჭვქვეშ დადგა. 1907 წელს სისტემა გაუქმდა (სანაპირო კოშკების გარდა). ნაწილი დღეს დანგრეულია, თუმცა სხვა მონაკვეთები და სამივე ფორტი შემორჩენილია.

ფორტი პემბროუკი (1875–1878) აშენდა ვიქტორიის ხაზებსა და ნავსადგურის ზონას შორის არსებული ღიობის დასაცავად.

### მარსაშლოქის ნავსადგური და 100-ტონიანი ქვემეხები 
ბრიტანელებმა მალტის სამხრეთ-აღმოსავლეთ სანაპიროზე მარსაშლოქის ნავსადგურის დასაცავად რამდენიმე მნიშვნელოვანი ციხესიმაგრე ააგეს:

#ფორტი სან-ლუჩანი (1874–1878)
#ფორტი დელიმარა (1876–1888)
#ფორტი ტას-შილჯი (1879–1883)
#წმინდა პავლეს ბატარეა (1881)
#ზონქორის ბატარეა (1882) — აშენებული მარსასკალაში

### გვიანი XIX – ადრეული XX საუკუნის პოლიგონური ნაგებობები 
1888–1910 წლებში აშენდა ახალი თავდაცვითი ნაგებობათა სერია, განკუთვნილი მუხლიანი ლულით დატენვადი იარაღებისთვის (breech-loading guns). ეს მოიცავდა შემდეგ ობიექტებს:

#დელა გრაციეს ბატარეა
#სპინოლას ბატარეა
#გარდენის ბატარეა
#ვულსლის ბატარეა
#პემბროუკის ბატარეა

ფორტი ბენგიზა — ეს უკანასკნელი იყო მალტაში აშენებული ბოლო პოლიგონური ციხესიმაგრე

### მსოფლიო ომები და შემდგომი პერიოდი 
[thumb|მეორე მსოფლიო ომის დროინდელი ბუნკერი (R15) [ნაქსარი|ნაქსარში]]

XX საუკუნის დასაწყისის შემდეგ მალტაში ახალი ციხესიმაგრეები თითქმის აღარ აშენებულა. თუმცა პირველი მსოფლიო ომის დროს გაჩნდა ახალი სამხედრო ინფრასტრუქტურა, განსაკუთრებით ავიაბაზები: RAF კალაფრანა (წყალმფრენავების ბაზა) და მარსას აეროდრომი. შემდგომში — შუალედურ პერიოდში და მეორე მსოფლიო ომის დროს — აშენდა კიდევ რამდენიმე აეროდრომი, მათ შორის:

#RAF ჰალ ფარი,
#RAF ტა კალი,
#RAF ლუკა,
#RAF საფი,
#RAF კრენდი,

და ტა ლამბერტის აეროდრომი.

აბისინიის კრიზისის (1935) შემდეგ ბრიტანელებმა მალტაზე აქტიურად დაიწყეს სათვალთვალო ბუნკერების (pillboxes) აგება იტალიური შემოსევის მოსაგერიებლად. მათი რაოდენობა მნიშვნელოვნად გაიზარდა მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში.
დღემდე ბევრი ბუნკერი შემორჩენილია, განსაკუთრებით კუნძულის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში. ზოგიერთი აღდგენილია და მუზეუმად ფუნქციონირებს, მაგრამ ბევრი ბუნკერი დაანგრიეს, ზოგჯერ არქიტექტურული თუ ისტორიული ღირებულების უქონლობის მოტივით.

[thumb|left|[ფორტი კემპბელი|ფორტ კემპბელის ნანგრევები მელიეჰაში]]

მალტაში აშენებული ბოლო ტრადიციული სტილის ფორტი იყო ფორტი კემპბელი, აგებული მელიეჰას სიახლოვეს 1937–1938 წლებში. მისმა არქიტექტურამ სრულად ჩაანაცვლა წინა ეპოქების სტილი — ფორტი აშენდა სპეციალურად საჰაერო დაბომბვებისგან დასაცავად.
ფორტს ჰქონდა არარეგულარული გეგმა; გარე პერიმეტრზე განლაგებული იყო ტყვიამფრქვევების პოზიციები და იშვიათად — შაშხანის სარკმლები. შენობები შიგნით დაქსაქსულად იყო განლაგებული, რათა არ შექმნილიყო ერთიანი სამიზნე. ფორტი დღემდე არსებობს, თუმცა დიდწილად ნანგრევია.

მეორე მსოფლიო ომის დროს ლასკარის ომის ოთახები აშენდა ვალეტაში, მალტის თავდაცვის შტაბ-ბინად. მოგვიანებით მათ მოკავშირეთა სიცილიის იერიშის დაგეგმვისას გამოიყენებდნენ.

ომის პერიოდში მთელ მალტაში გათხარეს მრავალი საჰაერო თავდასხმების თავშესაფარი — ან სახელმწიფოს მიერ, ან ოჯახების ინიციატივით. მათი მიზანი იყო მშვიდობიანი მოსახლეობის დაცვა იტალიური და გერმანული დაბომბვებისგან. ბევრი თავშესაფარი დღემდე არსებობს; ზოგიერთი ღიაა ვიზიტორებისთვისაც.

ასევე აგებული იქნა მრავალი ანტისაჰაერო ბატარეა, არტილერიის პოზიცია და რადარის სადგური.

1950-იანი და 1970-იანი წლების განმავლობაში მალტის ფორტიფიკაციების დიდი ნაწილი გაუქმდა. ზოგიერთი მიტოვდა, ზოგი კი გადაკეთდა საცხოვრებლად, რესტორნებად, პოლიციის განყოფილებად ან სოფლის მეურნეობის ობიექტებად. მტარფასა და პემბროუკში არსებული ბარაკები გადაიქცა საცხოვრებელ უბნებად.

დღეს რამდენიმე ფორტი და სამხედრო ინფრასტრუქტურა კვლავ გამოიყენება მალტის შეიარაღებული ძალების მიერ. მათ შორისაა ლუკას ბარაკები, ფორტი მადალენა და ფორტი მოსტა.

## თანამედროვე ეპოქა 
### კონსერვაცია და რესტავრაცია 
[thumb|აღდგენილი [სოპუს კოშკი 2006 წელს. აღდგენამდე იგი თითქმის მთლიანად დანგრეული იყო.]]

დღეს მალტის ციხესიმაგრეების არქიტექტურული და ისტორიული ღირებულება საყოველთაოდ აღიარებულია, და ბევრი მათგანი ტურისტულ ღირსშესანიშნაობას წარმოადგენს. 1925 წლიდან ყველა ციხესიმაგრე შეტანილია სიძველეთა დაცვის ნუსხაში, ხოლო ჰოსპიტალერების შემორჩენილი ნაგებობები ოფიციალურადაა დარეგისტრირებული მალტის კულტურული მემკვიდრეობის ეროვნული რეესტრში.
ვალეტა 1980 წლიდან იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაშია შეტანილი.
მალტის ნავსადგურის ციხესიმაგრეები, მდინა, ციტადელა და ვიქტორიის ხაზები კი 1998 წლიდან იუნესკოს წინასწარ სიაშია წარმოდგენილი.

1970-იანი წლებიდან მიტოვებული ციხესიმაგრეები გაუფასურებასა და ვანდალიზმს ექვემდებარებოდა, თუმცა XXI საუკუნის დასაწყისიდან დაიწყო აქტიური აღდგენა.

*ორგანიზაცია Din l-Art Ħelwa პასუხისმგებელი იყო სანაპირო თავდაცვითი ობიექტების აღდგენაზე. აღდგენილი ობიექტებია:

ვინაკურის კოშკი (1975–76; 2003)

მამოს კოშკი (1994–95)

ღალისის კოშკი (1995)

წმინდა მარიამის ბატარეა (1996–97; 2003–04)

დუვეირას კოშკი, წმინდა მარკოზის კოშკი, წმინდა აგათას კოშკი, სოპუს კოშკი და სხვა
ამჟამად მიმდინარეობს წმინდა ანტონის ბატარეისა და ქსლენდის კოშკის აღდგენა.

Fondazzjoni Wirt Artna–მაც აღადგინა სალუტის ბატარეა და რინელას ბატარეა, ხოლო ამჟამად მუშაობს მისტრას ბატარეის რესტავრაციაზე.

*2001 წლიდან კერძო კომპანია MIDI plc ახორციელებს ფორტი მანოელის აღდგენას — მათ შორის აღდგენილია წმინდა ანტონის ეკლესია (დაზიანებული WWII-ს დროს). 2008 წელს აღდგენილ იქნა ფორტი ტინიე, ხოლო გარდენის ბატარეა — ომისგან დაზიანებული — ხელახლა აღმოაჩინეს და აღდგენა დაიწყეს.

*2006 წელს დაიწყო რესტავრაციის ეროვნული პროექტი ვალეტას, ბირგუს, მდინას და ციტადელას ციხესიმაგრეებისთვის.
2008 წლიდან აღდგენითი სამუშაოები დაიწყო მდინას ბასტიონებზე, ბირგუს ციხესიმაგრეებზე და ციტადელაში. ზოგიერთ შემთხვევაში საჭირო გახდა ფერდობების გაძლიერება ფოლადის ღერძების გამოყენებით.

აღდგენითი სამუშაოებისას აღმოაჩინეს მრავალი არქეოლოგიური ძეგლი, მათ შორის:

მდინას ფინიკურ-რომაული და შუა საუკუნეების კედლები

ბირგუს ბასტიონი და კაპონირი

ციტადელას ძველი შესასვლელი და სხვა დეტალები

ვალეტაში, 2010 წელს დაწყებული პროექტი შეფასდა, როგორც „საუკუნის ყველაზე მასშტაბური“. ფორტი წმინდა ელმოს ზედა ნაწილის აღდგენა დასრულდა 2015 წელს, ხოლო წმინდა მიქაელის კონტრგარდის ტერიტორიაზე WWII-ს დროს დაბომბილი წმინდა როხის ეკლესია აღდგენილ იქნა 2014 წელს.

სენგლეას ციხესიმაგრეების ნაწილი რესტავრაციაში შევიდა 2015 წლიდან.

### ციხესიმაგრეების ინტერპრეტაციის ცენტრი 
[thumb|right|[ციხესიმაგრეების ინტერპრეტაციის ცენტრი]]

ციხესიმაგრეების ინტერპრეტაციის ცენტრი (Fortifications Interpretation Centre – FIC) არის საჯარო ინსტიტუცია, რომელიც წარმოადგენს მალტის სამხედრო არქიტექტურის საგანმანათლებლო და საგამოფენო სივრცეს. იგი მდებარეობს ვალეტაში, წმინდა ანდრიას ბასტიონთან დამაკავშირებელ ნაგებობაში — რომელიც ოდესღაც ბომბდაუცავი მარნისა და არტილერიის სკოლის ფუნქციას ასრულებდა. შენობა აგებულია ჰიუგ ლუბენ დე ვერდალის მმართველობის პერიოდში, XVI საუკუნის ბოლოს.

მისი ზედა სართული მეორე მსოფლიო ომის დროს განადგურდა, ხოლო შემდგომში შენობა გამოყენებულ იქნა როგორც გამოცდების დარბაზი. პროექტის ფარგლებში, რომელიც თანადაფინანსებული იყო ევროპის რეგიონული განვითარების ფონდით, შენობა აღდგენილ იქნა და ზედა სართული ხელახლა აიგო. ცენტრი ოფიციალურად გაიხსნა 2013 წლის 16 თებერვალს.

ცენტრი წარმოადგენს საინფორმაციო ჰაბს, რომელიც აღწერს მალტის ციხესიმაგრეებს — დაწყებული ბორჯ ინ-ნადურის პრეისტორიული თავდაცვითი ნაგებობებიდან, განსაკუთრებული ყურადღებით ჰოსპიტალერებისა და ბრიტანელების ეპოქებზე. ცენტრში წარმოდგენილია:

*ციხესიმაგრეების მაკეტები

*საინფორმაციო ბანერები მალტისა და მსოფლიოს ფორტიფიკაციების შესახებ

*მალტის ციხესიმაგრეების შედარებითი კონტექსტი სხვა ცივილიზაციებთან

ეს ცენტრი წარმოადგენს როგორც ისტორიული მემკვიდრეობის შენახვის, ისე ტურიზმის ხელშეწყობის მნიშვნელოვან პლატფორმას.

## ჰერალდიკა 
[thumb|[მალტის შეიარაღებული ძალების გერბზე გამოსახულია დე რედინის კოშკი]]

მალტის ციხესიმაგრეები მრავალჯერ გვხვდება მალტური ჰერალდიკის სიმბოლიკაში.
მალტის გერბი შეიცავს ოქროსფერ მურალურ გვირგვინს კარიბჭითა და რვა კოშკით (ხუთი ხილული), რაც გამოხატავს როგორც მალტის გამაგრებულობას, ასევე მის ქალაქ-სახელმწიფოებრივ იდენტობას.

მალტის ხუთი რეგიონის გერბი მსგავს გვირგვინს ატარებს, თუმცა მხოლოდ ხუთი კოშკით, ყველა ხილულია.
მეორეს მხრივ, ვალეტა, მდინა და ბირგუ იყენებენ გვირგვინს ოთხი ხილული კოშკით, რაც აღნიშნავს მათ სტატუსს როგორც დედაქალაქი ან ყოფილი დედაქალაქები.

განსხვავებული ვერსიით — ოთხი კოშკით (მათგან სამი ხილული) — წარმოდგენილია შემდეგი ქალაქების გერბებზე:
კოსპიკუა, სენგლეა, ქორმი, სიჯიევი, ძაბბარი, ძებბუჯი, ზეითუნი და ვიქტორია. ეს გვირგვინი აღნიშნავს მათ სტატუსს, როგორც ქალაქები.

შღაირას გერბზე გამოსახულია სანტა მარია დელე გრაცის კოშკის ჰერალდიკური ვერსია — ეს იყო ვინაკურის სერიიდან, რომელიც მოგვიანებით დაინგრა.

გარდა ამისა, დე რედინის კოშკები წარმოდგენილია შემდეგი სუბიექტების ჰერალდიკაში:

მალტის შეიარაღებული ძალები და მისი საჰაერო ფრთა

მალტის საფონდო ბირჟა

პემბროუკის ქალაქი

მტარფას გერბზე გამოსახულია მტარფას ბარაკების გამოსახულება — აღნიშნავს ბრიტანული სამხედრო ყოფნის როლს ქალაქის დაარსებაში.

## ქრონოლოგიური ცხრილი – მალტის ციხესიმაგრეების ისტორია 
## ტერმინოლოგია – ციხესიმაგრეების არქიტექტურული ელემენტები 
## მალტის ციხესიმაგრეების ქრონოლოგია ფოტოებით 
## იხილეთ აგრეთვე 
*მალტის ციხესიმაგრეების სია

*როდოსის ციხესიმაგრეები

*გიბრალტარის ციხესიმაგრეები

## დამატებითი ლიტერატურა 
*Quentin Hughes, ციხესიმაგრე: არქიტექტურა და სამხედრო ისტორია მალტაში, Progress Press, 1969. ISBN 9789993210146

*Quentin Hughes, მალტა: ციხესიმაგრეთა გზამკვლევი, Said International, მალტა, 1993. ISBN 9789990943078

*A. Sammut Tagliaferro, გოცოსა და კომინოს სანაპირო ციხესიმაგრეები, Midsea Books, მალტა, 1993. ISBN 9789990993400

*Stephen C. Spiteri, ჯვრის ციხესიმაგრეები: ჰოსპიტალერების სამხედრო არქიტექტურა (1136–1798), Heritage Interpretation Services, 1994. ISBN 9789990996531

*Stephen C. Spiteri, ბრიტანული სამხედრო არქიტექტურა მალტაში, მალტა, 1996. ISBN 9789990968187

*Stephen C. Spiteri, ფუგასი: ქვის ყუმბარმტყორცნი მალტაში, 1999. ISBN 9789990968996

*Stephen C. Spiteri, ჯვაროსანთა ციხესიმაგრეები, Book Distributors Limited, მალტა, 2001. ISBN 9789990972061

*Dennis Angelo Castillo, მალტური ჯვარი: მალტის სტრატეგიული ისტორია, Greenwood Publishing, 2006. ISBN 9780313323294

*Stephen C. Spiteri, ციხესიმაგრის მშენებლობის ხელოვნება ჰოსპიტალერების ეპოქაში, Book Distributors Limited, მალტა, 2008. ISBN 9789995720063

*Denis De Lucca, Stephen C. Spiteri, Hermann Bonnici, თავდაცვის ხაზები – ბაროკოს ეპოქის ციხესიმაგრეთა ნახაზები მალტის ეროვნულ ბიბლიოთეკაში, International Institute for Baroque Studies & Malta Libraries, მალტა, 2016. ISBN 9789995785611

## რესურსები ინტერნეტში 
*ციხესიმაგრეები მალტაში – ვიკიმედია კომონსზე

კატეგორია:მალტის ციხესიმაგრეები
კატეგორია:მალტის სამხედრო ისტორია
კატეგორია:მალტა
კატეგორია:მალტის ისტორია
კატეგორია:შენობა-ნაგებობები
კატეგორია:კოშკები

## სქოლიო