open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ქართული დრამატული საზოგადოება

**ქართული დრამატული საზოგადოება** — თეატრალური საზოგადოებრივი ორგანიზაცია. შეიქმნა 1881 წელს, თბილისში ქართული ეროვნული თეატრის განვითარებისათვის ყოველმხრივი ხელშეწყობის მიზნით. აერთიენებდა ქართული თეატრის პროფესიონალ მოღვაწეებს. ქართული დრამატული საზოგადოების პირველი თავმჯდომარე იყო ი. ჭავჭავაძე. საზოგადოების საქმიანობაში მონაწილეობდნენ ა. წერეთელი, რ. ერისთავი, კ. ყიფიანი, გ. თურმანიშვილი, ი. მაჩაბელი, ა. ყაზბეგი, დ. ყიფიანი და სხვა. მან დიდი როლი ითამაშა ქართული ეროვნული თეატრის განვითარებაში, არსებითად იგი ქართული თეარტალური ხელოვნების ხელმძღვანელი ორგანო იყო, ხელმძღვანელობდა თბილისის ქართული დრამატული დასის მოღვაწეობას. ქართული დრამატული საზოგადოება ხელს უწყობდა თეატრის ეკონომიკურ და შემოქმედებით წარმატებებს, დრამატურგიასა და თეატრალურ კრიტიკას; იბრძოდა თეატრის საერთო კულტურის დონის ასამაღლებლად, მსახიობთა და რეჟისორთა მაღალი პროფესიონალიზმისათვის, ზრუნავდა სცენის მოღვაწეთა მატერიალური პირობების გასაუმჯობესებლად. ეხმარებოდა სცენის მოყვარეთა წრეებს და სხვა. ქართული დრამატული საზოგადოებას განყოფილებები ჰქონდა ქუთაისში (1896 წელი) „დრამატული კომისიის“ სახელწოდებით, ჭიათურაში (1907 წელი), ბათუმში (1913 წელი) რომლებიც ხელმძღვანელობდნენ ადგილობრივი პროფესიებისა და სცენის მოყვარულთა დასებს. დრამატულმა საზოგადოებებმა 1914 წელს მოიწვიეს სრულიად საქართველოს თეატრალურ მოღვაწეთა პირველი ყრილობა, რამაც განიხილა შემოქმედებითი და სამართლებრივი საკითხები. საზოგაოდებამ იარსება 1921 წლამდე. საქართველოს სსრ სახკომსაბჭოს 1945 წლის დადგენილებით საქართველოს თეატრალური საზოგადოება აღდგა (ახლანდელი საქართველოს თეატრის მოღვაწეთა კავშირი).

## ლიტერატურა
**კიკნაძე ვ.*, „საქართველოს თეატრალური საზოგადოების ასი წელი“, თბილისი, 1986
**ჯანელიძე მ.*, „თეატრის მსახური“, „თეატრალური მოამბე“, N2 1984

კატეგორია:საქართველოს თეატრები
კატეგორია:რუსეთის იმპერიის ორგანიზაციები
კატეგორია:საქართველოს საზოგადოებრივი ორგანიზაციები
მაზიადიდები

**მაზიადიდები**, *მაზიადიტები*, *იაზიდიდები* () — არაბი მმართველების დინასტია შირვანში, დამაარსებელი – იაზიდ იბნ მაზიად ალ-შაიბანი. მისმა მემკვიდრეებმა ისარგებლეს სახალიფოს დასუსტებით, შირვანი სამემკვიდრეო სამფლობელოდ გადააქციეს და 861 წელს თავი შირვანშაჰებად გამოაცხადეს. IX საუკენეში მაზიადიდები არანსაც (კავკასიური ალბანეთი) დაეუფლნენ. ისინი განსაკუთრებით გაძლიერდნენ X საუკუნეში, როცა თავიანთი ძალაუფლება განავრცეს შაქის, ნაწილობრივ სამხრეთ-აღმოსავლეთ დაღესტნისა და თაბასარანის მფლობელებზე.

## ისტორია
სახლობდნენ თანამედროვე ერაყის ტერიტორიაზე. თავადპირველად ისინი ბანუ ასადის ტომის ნაწილს წარმოადგენდნენ. 998 წელს ალი იბნ მაზიადმა ქუფაში, ბუიდებისგან, სამხედრო სამსახურის სანაცვლოდ, სამეფო ტიტულე მიიღო და თანამედროვე ერაყის ტერიტორიაზე დამოუკიდებელი სახელმწიფო დააარსა, რომელსაც მაზიადი ეწოდა. 1012 წელს მაზიადიდებმა ქალაქი ჰილა დააარსეს, რომელიც მოგვიანებით მათ ახალ რეზიდენციად იქცა. მაზიადიდებმა თანდათან მიმდებარე ევფრატის სანაპიროს მიდამოებიც დაიმორჩილეს.  

1121 წელს, დავითის ისტორიკოსის ცნობით მაზიადიდთა ერთ-ერთი მმართველი „არაბეთისა მეფე“ ნურ ად-დავლა დუბაის II დიდგორის ბრძოლაში იღებდა მონაწილეობას, სადაც ის სასტიკად დამარცხდა. „ეს იყო, – წერს მათე ურჰაელი, – კაცი გულადი და მებრძოლი. მან დაატყვევა ქალაქი ბაღდადი და სამი ბრძოლა გადაიხადა სპარსთა სულთანთან – ტუფასთან... მან კარვით დაიბანაკა ეთიოპიასა და ინდოეთს შორის და მაშინ მოვიდა და დაესიძა სპარსთა ამირა ღაზის“. მართლაც, დიდგორის ბრძოლის ერთი წლით ადრე, დუბეისს ცოლად შეურთავს ილღაზის ასული გოჰარ ხათუნი; ალბათ, ამგვარი დამოყვრებაც იყო ერთი მიზეზი იმისა, რომ დუბეისი ილღაზის მოწოდებას მაშინვე გამოეხმაურა და აქტიური მონაწილეობაც მიიღო მისი სარდლობით მოწყობილ ბრძოლაში.  

მაზიადიდების ტომი 1162 წელს მთლიანად ამოხოცა აბასიანთა ხალიფა ალ-მუსთანჯიდმა, ხოლო მისი ტერიტორია ზენგიდთა სახელმწიფომ დაისაკუთრა.   

## დამასკოს ბურიდთა დინასტიის ამირები 
## ლიტერატურა 
* 
* 

## რესურსები ინტერნეტში
*ენციკლოპედია „საქართველო“

## სქოლიო 
კატეგორია:არაბული ტომები
კატეგორია:შიიტური დინასტიები
ქალანთარი

**ქალანთარი** (სპარს. — უხუცესი; ქალაქის უფროსი) — ქალაქის გავლენიანი მოხელე სეფიანთა სახელმწიფოში, რომელიც სამოქალაქო საქმეებს განაგებდა. XVIII საუკუნის პირველ ნახევარში, „ყიზილბაშობის“ დროს, თბილისის მმართველობაში ცვლილებები მოხდა, კერძოდ, პაპუნა ორბელიანის ცნობით, ქართლსა და ქალაქში გაჩნდა ქალანთარის სახელო, რომელიც შემოიღო ნადირ-შაჰმა. ქალანთარს ეკითხებოდა ქართლზე გაწერილი გადასახადების აკრეფა. ნადირ-შაჰმა ქართლის ქალანთარს 60 თუმანი ჯამაგირი განუწესა. პირველი ქალანთარი იყო ისპაჰანში მცხოვრები გამაჰმადიანებული ქართველი მერალი-ბეგ ედიშერის ძე ციციშვილი. „ყიზილბაშობის“ გადავარდნასთან ერთად ქალანთარი აღარ იხსენიება.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თანამდებობის პირები
კატეგორია:თანამდებობები ძველ საქართველოში
თბილისის იოანე ღვთისმეტყველის ეკლესია

მინი|250პქ
**თბილისის იოანე ღვთისმეტყველის ეკლესია** — რუსული მართმადიდებლური ეკლესია ვერის ბაღში, ლურჯი მონასტრის სამხრეთ მხარეს (ნიკო ნიკოლაძე  ქუჩის დასაწყისიდან). 

ეკლესია აიგო მრევლის მიერ  შემოწირული და შეგროვებული თანხით. აშენებდნენ სამოქალაქო ინჟინერი კ. ანტონოვი და მოიჯარე ლ. ბაკისოვი. ეკლესია აკურთხეს 1901 წლის 13 მაისს.

სტილიზირებული სახის რუსულ ეკლესიას, რომელიც აღსანიშნავია მისი ადგილმდებარეობის გამო, ძალზე თვალსაჩინო  ადგილი უჭირავს ქალაქის მარჯვენა ნაწილის განაშენიანებაში, თუმცა ისიც უნდა აღინიშნოს, რომ საკმაოდ უცხო ელემენტის შთაბეჭდილებას ტოვებს.

## ლიტერატურა
*ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 565 
* ბერიძე  ვ., თბილისის ხუროთმოძღვრება, 1801-1819 წლებში, ტ. 2, თბ., 1963

კატეგორია:თბილისის ეკლესიები
თინათინ ქუთელია

**თინათინ ქუთელია** (დ. 1934) — ქართველი ნუმიზმატი. დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ისტორიის ფაკულტეტი. ისტორიულ მეცნიერებათა კანდიდატი (1997). საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის მეცნიერ-თანამშრომელი 1966-1978 წლებში. უფროსი მეცნიერ თანამშრომელი 1978 წლიდან. იკვლევს ქართულ-ირანულ ურთიერთობის საკითხებს ნუმიზმატური მონაცემებით. საგანგებოდ შეისწავლა XVII-XVIII საუკუნეების თბილისის ზარაფხანის მუშაობა და პროდუქცია.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია „თბილისი“, გვ. 900, თბ., 2002.   

კატეგორია:დაბადებული 1934
კატეგორია:ქართველი ისტორიკოსები
კატეგორია:ქალი მეცნიერები
თბილისის რეალური სასწავლებელი

**თბილისის რეალური სასწავლებელი** — საშუალო სკოლა, რომელიც მოსწავლეებს საწარმოო და ტექნიკურ ცოდნას აძლევდა.

კურსდამთავრებულებს შეეძლოთ სწავლის გაგრძელება ტექნიკურ უმაღლეს სასწავლებლებში. რეალური სასწავლებელი თბილისში გაიხსნა 1874 წელს საქალაქო სკოლის ბაზაზე ავლაბარში. ასწავლიდნენ საღვთო რჯულს,  რუსულ ენას,  ახალ ენებს (გერმანულს, ფრანგულს, ინგლისურს),  გეოგრაფიას, ისტორიას, მათემატიკას, ფიზიკას, ბუნებისმეტყველებას, ხატვას, ხაზვას, მართლწერას, საქმის წარმოებას. რეალური სასწავლებლის ჰქონდა ერთწლიანი მოსამზადებელი განყოფილება 6 კლასი და მე- 7 კომერციული კლასი. ყოველ წელს იღებდნენ 70-80 მოსწავლეს. 1890 წელს სწავლობდა 346 ახალგაზრდა, 1908  წელს — 673, 1916 წელს — 686. რეალური სასწავლებლის მოსწავლეებს მეტსახელად „რელისტებს“ ეძახდნენ. დაარსებიდან 1917  წლამდე მუშაობდა, შემდეგ დაიხურა. რეალური სასწავლებელი დაამთავრა 2600-ზე მეტმა ახალგაზრდამ.

## ლიტერატურა
*ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 248 

კატეგორია:თბილისის სასწავლებლები
ქალაქის მოურავის სარგო

**ქალაქის მოურავის სარგო** — ძველი ქართული სამართლებრივი ძეგლი, თბილისის მოურავის სამოხელეო შემოსავლის დებულება. შედგენილია XVIII საუკუნის დასასრულს მეფე ერეკლე II-ის ბრძანებით, ქალაქის მართვა-გამგეობის მოსაწესრიგებლად. მოურავის სარგოს დადგენასთან დაკავშირებით ძეგლში განსაზღვრულია თვით მოურავის უფლება-მოვალეობანი, აგრეთვე მდივანბეგის, ნაცვლის, მელიქის, მამასახლისის, ქედხუდის, ასასისა და მოქალაქის საქმიანობის ცალკეული მხარეები (სასამართლო და ადმინისტრაციულ-საპოლიციო ფუნქციები, სხვადასხვაგვარი საქონლის ნიხრისა და ბაჟის დაწესება, ვაჭრობის წესების დაცვა), ასნაფის (ამქრის) ზოგიერთი ვალდებულება და სხვა. ძეგლი მნიშვნელოვანი წყაროა გვიანდელ შუა საუკუნეების საქართველოს საქალაქო წყობილების შესასწავლად.
## ლიტერატურა
კატეგორია:სამართალი რეგიონის მიხედვით
ქალაქისთავი

**ქალაქისთავი** — თანამდებობა, რომელიც დაწესდა, XI საუკუნის თბილისში, როცა თბილისელებმა არაბი ამირას ბატონობის უღელი მოიშორეს და ქალაქ-რესპუბლიკა შექმნეს. ქალაქის მართვა-გამგეობას სათავეში ჩაუდგა უხუცესთა საბჭო (12 კაცი), თითოეული მათგანი თითო თვით ასრულებდა ქალაქის გამგებლის საპატიო მოვალეობას. ასეთ დროებით გამგებელს „ქალაქის თავადი“ ეწოდებოდა. გვიანდელ შუა საუკუნეებში მეფე ქალაქის მმართველად მოურავს ნიშნავდა. 

რუსეთის მიერ საქართველოს დაპყრობის (1801) შემდეგ მოურავის ინსტიტუტი გაუქმდა. 1841 წლიდან დამკვიდრდა ქალაქისთავის თანამდებობა. 1874-1917 წლებში თბილისის ქალაქისთავს ირჩევდა საქალაქო სათათბირო და ამტკიცებდა რუსი მეფისნაცვალი ან მთავარმართებელი. სხვადასხვა დროს ქალაქისთავის ტიტულს ატარებდნენ და თბილისის თვითმმართველობას ხელმძღვანელობდნენ: ე. არწრუნი, ი. თუმანიშვილი, დ. ყიფიანი, ა. მატინოვი, ნ. არღუთინსკი, გ. ევანგულოვი, ვ. ჩერქეზიშვილი, ა. ხატისოვი, ბ. ჩხიკვიშვილი და სხვა.

## იხილეთ აგრეთვე
*მოურავი
*მერი

## ლიტერატურა
კატეგორია:თანამდებობები რუსეთის იმპერიაში
სარუსო (გადასახადი)

**სარუსო გადასახადი** — 1762-1772 , 1783-1787 და 1796-1800 წლებში საქართველოში  მყოფი რუსეთის ჯარისთვის სავალდებულო წესით მისაყიდი მარცვლეული (პური, ქერი). „სარუსო სურსათის“ რაოდენობას  სამეფო ხელისუფლება ცალკეული საგადასახადო რეგიონების მიხედვით განსაზღვრავდა.

## ლიტერატურა
*ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ.789

კატეგორია:გადასახადები
ფილოსოფოსთა საზოგადოება

**ფილოსოფოსთა საზოგადოება** — საქართველოსი, საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიასთან არსებულ ნებაყოფლობითი სამეცნიერო საზოგადოება. აერთიანებს ფილოსოფოსებს და ფილოსიფიით დაინტერესებულ პირებს. 1918 წელს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის დაარსებასთან ერთად გაიხსნა „პეტრიწის სახელობის საფილოსიფიო საზოგადოება“, თუმცა მან მალევე შეწყვიტა არსებობა. 1978 წელს აღდგა სსრ კავშირის ფილოსოფოსთა საზოდოების საქართველოს ფილიალის სახით, 1991 წლის მაისიდან გახდა საქართველოს ფილოსოფოსთა საზოგადოება. საზოგადოების მიზანია ფილოსოფიური განათლების და ცოდნის პოპულარიზაცია, დისკუსიების მოწყობა, ფილოსოფიური ნაშრომების თარგმნა, კვლევებისათვის ხელშეწყობა და შემოქმედებითი ატმოსფეროს შექმნა.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 872

კატეგორია:ფილოსოფია
ღვთისმშობლის საკრებულო ეკლესია

**ღვთისმშობლის საკრებულო ეკლესია** — ქართული მართლმადიდებლური ეკლესია. იდგა ძველი თბილისის ზემო უბანში, ანჩისხატის მახლობლად . ეკლესია 1680 წელს აუგიათ ძველი ეკლესიის ნანგრევებზე; დ. კარიჭაშვილის კატალოგი ეკლესიის აგების თარიღად 1960 წელს ასახელებს:  (პ. იოსელიანის მიხედვით, ეს მომხდარა 1775 წელს). 1835 წელს (პ. იოსელიანის მიხედვით - 1840 წელს) ეკლესია შეუკეთებია თავად ფარსანად ციციშვილს.  მართალია, ეკლესია აღადგინეს, მაგრამ იქ წირვა-ლოცვა არ სრულდებოდა. ამჟამად ღვთისმშობლის საკრებულო ეკლესია აღარ არსებობს.

## ლიტერატურა
*ჯანაშვილი მ., საქართველოს დედაქალაქი ტილისი, ქუთ., 1899;
*ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 904

კატეგორია:თბილისის ეკლესიები
კატეგორია:XVII საუკუნის ეკლესიები
თბილგაზი

**„თბილგაზი“** — თბილისის მერიის საქალაქო სამსახური. შეიქმნა 1997 წელს თბილისის გაზის მეურნეობის ექსპლუატაციის საწარმოო ტრესტი „თბილგაზის“ ბაზაზე. თბილისის გაზიფიკაციის  საკითხი, შირაქის ნავთობის საბადოების გამოყენებით, ინჟინერმა ჩოლოყაშვილმა ჯერ კიდევ XIX საუკუნის მიწურულს დააყენა, ხოლო 1911 წელს მოლაპარაკებაც გაიმართა ბელგიის ერთ-ერთ ფირმასთან. 1937 წელს თბილისის საქალაქო საბჭოში კვლავ დადგა საკითხი თბილისში ხელოვნური საწვავი გაზის გამომმუშავებელი ქარხნის მშენებლობისა და მის ბაზაზე ქალაქის გაზიფიკაციის შესახებ, მაგარამ ეს წინადადებები არ განხორციელებულა.

საქართველოს სსრ მინისტრთა საბჭოს დავალებით, საქალაქო აღმასკომი 1957 წლიდან შეუდგა მზადებას ქალაქში ბუნებრივი გაზის მისაღებად და ბათუმიდან მოწოდებული გამომუშავებული ხელოვნური საწვავის - თხევადი გაზის - საყოფაცხოვრებო მიზნებისათვის გამოსაყენებლად. 1957 წლის 30 იანვარს შეიქმნა საქალაქო კანტორა „თბილგაზი“ (უფროსი ა. ბათიაშვილი, მთვარი ინჟინერი გ. ბუჩუაძე), რომელსაც დაევალა თბილისის მოსახლეობის გაზიფიკაცია ბათუმის ნავთობგადამამუშავებელი ქარხნის მიერ მოწოდებული თხევადი გაზის ბაზაზე. 1957 წლის 3 დეკემბერს საქართველოს მთავრობამ მიიღო გადაწყვეტილება ყარადაღიდან ბუნებრივი გაზის მიღებასთან დაკავშირებით, თბილისის საქალაქო საბჭოსთან გაზის მეურნეობის ექსპლუატაციის საწარმოო სამართველოს „თბილგაზს“, სამშენებლო ტრესტის „თბილგაზმშენის“ და ტექნიკური ინსპენქციის შექმნის შესახებ, ხოლო „თბილქალაქპროექტს“ (ი. ჩხენკელი, შ. ხეჩინაშვილი) დაევალა თბილისის გაზმომარაგებისათვის საჭირო ტექნიკური დოკუმენტაციის შედგენა. 1957 წლის ბოლოს საკავშირო გაზის მრეწველობა სამინისტროს ტრესტის „სვარმონტაჟის“ №10 სამმართველომ  „უკრგიიპროგაზის“ ინსტიტუტის პროექტით დაიწყო ყარდაღან-აღსტაფა-თბილისის მაგისტრალის გაზსადენის მშენებლობა. საპროექტო ინსტიტუტმა „უკრგიპროკომუნენერგომ“ დაამუშავა თბილისის გაზმომარაგების საპროექტო მოცემულობა, რომლის თანახმადაც ქალაქის წლიური ბუნებრივი აირის ხარჯი 734 მლნ. მ³  შეადგენდა. მის გასატარებლად უნდა გაეყვანათ 433 კმ სიგრძის გაზსადენი (527 ათას მცხოვრებზე). 1959 წლის ბოლოს თბილისმა ყარადაღიდან მიიღო პირველი გაზი, 1963-იდან კი გაზი ქალაქს ჩრდილოეთ კავკასიიდანაც მოაწოდეს. 90-იანი წლებისათვის თბილისის გაზსადენების საერთო სიგრძე 2000 კმ აღწევდა. გაზს იღბდა 291 ათასი ოჯახი, 1000-მდე საწარმო-დაწესებულება და სხვა ობიექტები, რისთვისაც იხარჯებოდა 2 მილიარდ მ³-ზე მეტი ბუნებრივი გაზი წელიწადში. 1984 წელს „თბილგაზის“ საწარმოო სამმართველო გადაკეთდა თბილისის გაზის მეურნეობის ექსპლუატაციის საწარმო ტრესტ „თბილგაზად“.

ქვეყანაში შექმნილი მძიმე ეკონომიკური ვითარების გამო, 1995 წლის 12 იანვრიდან თბილისს ბუნებრივი გაზის მიწოდება შეუწყდა და მხოლოდ 1996 წლის აპრილიდან განუახლდა. 2000 წლისათვის „თბილგაზი“ ემსახურებოდა დაახლოებით 67 ათას აბონენტს, მრეწველობის 131 და კომუნალური მეურნეობის 533 ობიექტს. მის ბალანსზე რიცხული გაზსადენების საერთო სიგრძე იყო 2000 კმ, აქედან მოქმედია 425 კმ-იანი გაზსადენი. ქალაქს გაზი რუსეთიდან მიეწოდება.

## ლიტერატურა
*ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 495

კატეგორია:თბილგაზი
ქარხნის ნაზირი

**ქარხნის ნაზირი** — (სპარს. ქარხანე - სახელსონო, ნაზირ - ზედამხედველი, გამგე) საფინანსო-სამეურნეო დარგის მაღალი რანგის მოხელე გვიანდელი შუა საუკუნეების საქართველოში.

ვახუშტი ბატონიშვილის (XVII საუკუნე) ცნობით, ეს თანამდებობა ქართლში როსტომ მეფემ შემოიღო ირანის სამოხელეო წყობილების მიბაძვით ძველი ქართული სახელოს - ეზოსმოძღვარის - მაგიერ. ვახტანგ VI-ის დასტურლამალის მიხედვით,  ქარხნის ნაზირი სახლთუხუცესს ექვემდებარებოდა, მასთან ერთად ხელმძღვანელობდა მეფის მეურნეობას, გადასახადების აკრეფას და ა.შ. მას მიბარებული ჰქონდა მეფის სამეურნეო დაწესებულებები, საწყობები („ქარხნები“) და ევალებოდა მეფის სასახლის მომარაგება. ქარხნის ნაზირი თავისი საქმიანობით (სასახლის მომარაგება) მჭიდროდ იყო დაკავშირებული ქალაქთან და სარგოს ერთი ნაწილი ქალაქის ამქრებისაგან ჰქონდა განწესებული.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 893

კატეგორია:თანამდებობები ძველ საქართველოში
ქართველ ხელოვანთა საზოგადოება

**ქართველ ხელოვანთა საზოგადოება** — ქართველ მხატვართა  საზოგადოება, პირველი პროფესიული ორგანიზაცია (ავტონომიური უფლებით შედიოდა ლიტერატურის, თეატრის სახვითი ხელოვნების და მუსიკის სექციები). 

დაარსდა დიმიტრი შევარდნაძის თაოსნობით 1916 წელს. დამფუძნებელი კრება შედგა 11 აპრილს. პირველ თავმჯდომარედ დ. შევარდნაძის წინადადებით, აირჩიეს გ.ჟურული, მოადგილედ (ამხანაგად) დ.შევარდნაძე (რომელიც ფაქტობრივად ხელმღვანელობა საზოგადოების საქმიანობას), გამგეობის წევრებად — გ.გაბაშვილი, მ.თოიძე, იაკობ ნიკოლაძე, ა.მრევლიშვილი და პ.მამარაძე. წესდების თანახმად, ქართველ ხელოვანთა საზოგადოება დაარსდა იმ მიზნით, ,,რომ ხელი შეეწყობოდა“ ა) მხატვართა, მოქანდაკეთა და ხუროთმოძღვართა დაახლოება-შეკავშირებას, ბ)ქართველთა შორის ხელოვნება სხვადასხვა დარგის გავრცელებას, გ) ,,ძველი ქართული ხელოვნების ნაშთების ეგროვებას, დაცვას და შესწავლას“. საზოგადოების ერთ-ერთი ძირითადი ამოცანა იყო, აგრეთვე, საგამოფენო მუშაობის გაშლა, სამხატვრო სკოლის დაარსება, ახალგაზრდების გაგზავნა საზღვარგარეთ პროფესიული განათლების მისაღებად, ხელოვნების მუზეუმის დაარსება და სხვა ხელმოკლეობის მიუხედავად ქართველთა ხელოვანთა საზოგადოებამ  მოაწყო რამდენიმე გამოფენა: ძველი  ქართული საეკლესიო მხატვრობისა (1917 წელს), თანამედროვე ქართველი მხატვრების ნამუშევრებისა (1919 წელს), აქ უფროსი თაობის მხატვრებთან ერთად პირველად იყვნენ ფართოდ წარმოდგენილი ახალგაზრდებიც: ელენე ახვლედიანი, ლადო გუდიაშვილი, დავით კაკაბაძე, ი.თოიძე, ვ.სიდამონ-ერისთავი, შ.ქიქოძე, ვ.ჯორჯაძე; გამოფენილი იყო, ამას გარდა, ნიკოლოზ ფიროსმანაშვილის რამდენიმე სურათიც. 1919-1922 წლებში მოეწყო დიდი გამოფენები (ეწყობოდა მცირე გამოფენებიც). ყველა ამ ვერნისაჟში მონაწილეობდნენ თბილისში მომუშავე არაქართველი მხატვრებიც.XV საუკუნეში ეკლესიის კედლის მხატვრობის პირების გადმოსაღებად მოეწყო ექსპედიცია ნაბახტევში 1916 წელს. საზოგადოების წევრები (ლადო გუდიაშვილი, დ.შევარდნაძე, მ.ჭიაურელი) 1917 წელს მონაწილეობდნენ ისტორიკოსები ტაო-კლარჯეთის ტერიტორიაზე არსებული ძეგლების შემსწავლელი ექსპედიციის (ხელმძღვანელი ექვთიმე თაყაიშვილი) მუშაობაში.  პოლიტიკური სიტუაციის შეცვლის გამო 1921 წლის 25 მაისს მოიწვიეს სრულიად საქართველოს მხატვართა I კონფერენცია.იმავე წლის ივნისიდან  საზოგადოებას ოფიციალურად ეწეოდა ,,საქართველოს ხელოვანთა კავშირის სახივითი ხელოვნების სექცია“. 15 ივნისი მიიღეს მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილება „საქართველოს ხელოვანთა კავშირის სამხატვრო აკადემიის“ დაარსების შესახებ. ამავე წელს მათ გადაეცათ „დიდების ტაძარი“ სამხატვრო გალერეის (მუზეუმის) მოსაწყობად (შემდგომში მისი კოლექცია საფუძვლად დაედო საქართველოს ხელოვნების სახელმწიფო მუზეუმს) 1922 წლიდან საზოგადოებას ოფიციალურ დოკუმენტებში ეწოდება „ქართველ მხატვართა საზოგადოება“. 1922 წლის 14 ოქტომბერს სხდომაზე გადაწყდა: „შედგენილ იქნას ქართველ დამსახურებულ მხატვართა და პლასტიკურო ხელოვნების ყველა მოღვაწეთა ენციკლოპედია, მოახდინონ ქართველ მხატვართა და მხატვრობის მსახურთა ანკეტირება“. ეს იყო პირველი ცდა ქართული დარგობრივი ენციკლოპედიის შექმნისა შექმნისა. მხატვართა II  რესპუბლიკის კონფერენციაზე (1922 წლის ნოემბერი) მიიღეს ახალი წესდება ქართველ ხელოვანთა საზოგადოებამ იარსება 20-30-იანი წლების მიჯნამდე.

## ლიტერატურა
*ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 884

კატეგორია:მხატვრული მიმდინარეობები
რამაზ შენგელია (ექიმი)

**რამაზ შენგელია** (დ. 1952) — ქართველი ქირურგი, მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი (1997 წ.). 

1975 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო სამედიცინო ინსტიტუტის სამკურნალო ფაკულტეტი, 1975 წელს თსუ ხელოვნების ფაკულტეტი (კინოდრამატურგიის სპეციალობით). 1991 წლიდან თსსუ მედიცინის ისტორიის კათდერის გამგეა, 1995 წლიდან ამავე უნივერსიტეტის ექსპერტი და კლინიკური სამეცნიერო კვლევითი ინსტიტუტის ტრადიციული მედიცინის განყოფილების ხელმძღვანელი, ხოლო 1999 წლიდან ამავე ინსტიტუტის დირექტორის მოადგილე სამეცნიერო დარგში. 1995 წლიდან განაგებს ქართული მედიცინის ისტორიის მუზეუმს. გამოქვეყნებული აქვს მოთხრობების კრებული, პუბლიცისტური წერილები. 1977-1982 წლებში იყო საქართველოს მთამსვლელთა გუნდის წევრი-ექიმი. დაჯილოებულია ზაზა ფანასკერტელ-ციციშვილის მედლით ზღვის დონიდან 4000 მეტრ სიმაღლეზე გაკეთებული უნიკალური ოპერაციისთვის.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ქართველი ქირურგები
კატეგორია:დაბადებული 1952
ციალა ღვაბერიძე

**ციალა მიხეილის ასული ღვაბერიძე** (დ. 1935 — გ. 2 მაისი, 2024) — ქართველი ნუმიზმატი, ისტორიის მეცნიერებათა კანდიდატი (1983). სიმონ ჯანაშიას სახელობის საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის მეცნიერ-თანამშრომელი. იკვლევდა ქართულ-ირანულ ურთიერთობას ნუმიზმატიკური მონაცემებით. შესწავლილი აქვს XIX საუკუნის თბილისის ზარაფხანაში ქართველი მეფეების, ილხანების, ჯალაირიდებისა და ჯუჩიდების მიერ მოჭრილი ვერცხლისა და სპილენძის მონეტები.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია „თბილისი“, თბ, 2002, გვ. 904

კატეგორია:დაბადებული 1935
კატეგორია:ქართველი ისტორიკოსები
კატეგორია:გარდაცვლილი 2024
კატეგორია:გარდაცვლილი 2 მაისი
ვეძისის სამარხი

**ვეძისის სამარხი** — გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის სამარხი. აღმოჩნდა 1965 წელს საბურთალოს (ახლანდ. სულხან ცინცაძის) ქუჩაზე მდებარე სახლის სარდაფში, 1,5 მ სიღრმეზე. გამოვლინდა მიცვალებულის ჩონჩხის ძვლები და სხვადასხვა მოყვანილობის ცხრა თიხის ჭურჭელი. სავარაუდოა, რომ აქ არსებობდა სამაროვანი, რომელიც სახლების მშენებლობის დროს დაზიანდა. მასალა ინახება საქართველოს ეროვნული მუზეუმის საცავებში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თბილისის არქეოლოგიური ძეგლები
თბილისის შეთქმულება

**თბილისის შეთქმულება 1765** — ქართლ-კახეთის მეფის ერეკლე II-ის წინააღმდეგ მიმართული გამოსვლა პაატა ბატონიშვილის მეთაურობით. მიზნად ისახავდა მეფის მოკვლას და ქართლში პაატა ბატონიშვილის გამეფებას. 

შეთქმულებაში მონაწილეობდნენ დავით ბატონიშვილის (აბდულა-ბეგის ძე), ქართლის თავადები: სახლთუხუცესი დემეტრე ამილახვარი, მისი შვილი ალექსანდრე ამილახვარი, ელიზბარ თაქთაქიშვილი, გლახა ციციშვილი, დიასამიძე და სხვა აზნაურები, გლახთა და მოქალაქეთა ცალკეული წარმომადგენლები. ისტორიკოს ა.იოსელიანის აზრით, შეთქმულების უნებლიე მონაწილე ყოფილა ცნობილი პოეტი საიათნოვიც. შეთქმულებალაღომ. შეთქმულები უკმაყოფილებას გამოთქვამდნენ კახეთის სამეფო შტოს წარმომადგენლის- ერეკლე II-ის ქართლში გამეფებით, მიიჩნევდნენ რა ქართლის სამეფო ტახტის კანონიერ მფლობელად ბაგრატიონთა მუხრანბატონების შტოს. არსებითად კი მათ არ მოსწონდათ საეფო ხელისუფლების გაძლიერება, ერეკლე II-ის ცენტრალისტური პოლიტიკა. შეთქმულები იკრიბებოდნენ ვინმე მარკოზაშვილის ბინაში, სადაც ცხოვრობდა პაატა ბატონიშვილი. ამის გამო მათ მარკოზაშვილის დარბაზელნი ეწოდათ. შეთქმულება გასცა სამშვილდელმა გლეხმა დათუნა ფეიქარმა, რომელმაც ეს ამბავი აღსარების დროს გაანდო სამეფო კარის მღვდელს ქრისტესიას. ერეკლე II-მ შეთქმულები შეიპყრო, მეტეხის ციხეში გამოკეტა, სასამართლოს გადასცა და თვითონ მომჩივანის როლში გამოვიდა. 1765 წელს 15 დეკემბერს თბილისში სამ ადგილას - მეტეხის ციხის ძირში, რიყეე და ანჩისხატის ეზოში მოეწყო შეთქმულთა საჯარო დასჯა: პაატა ბატონიშვილს თავი მოკვეთეს, ასევე დავით აბდულა-ბეგის ძე, დემეტრე ამილახვარი  დასაჯეს „სამოქალაქო სიკვდილით" - თავზე ნაცარდაყრილი ვიდრე უკუღმა შესვეს და მთელი ქალაქი შემოარტყეს და სხვა შეთქმულთა ქონება ერეკლე II-მ  მიიღო.

## ლიტერატირა
*ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 922
*თბილისის ისტორია, I, თბ., 1990 
*საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, ტ, 4, თბ., 1973

კატეგორია:შეთქმულებები
კატეგორია:საქართველოს ისტორია
შეითან ბაზარი

, 1917.]]
**შეითან (შაითან) ბაზარი** ( — მუსლიმანურ მითოლოგიაში ავი სული, დემონი, ეშმაკი, სატანა), *ეშმაკის ბაზარი* — XVIII საუკუნის თბილისში, აბანოთუბანსა და თათრის მოედანს შორის მდებარე პატარა ქუჩის სახელი. შეითან ბაზარი თათრის (ქვემო) მოედანს სამხრეთ მხრიდან ებჯინებოდა. მის გაყოლებაზე ჩამწკრივებული სავაჭრო დუქნებით თათრის მოედნისაგან ცალკე (XIX საუკუნის დასრულებამდე) არსებული, დამოუკიდებელი სავაჭრო რიგი — ქუჩა იყო. 1799 წელს გიორგი XII-ის მიერ გაცემულ წყალობის სიგელში ვკითხულობთ:

აღნიშნული დოკუმენტის მიხედვით მოედნის სამხრეთით იწყება და მტკვრის დაღმა, სამხრეთისკენ მიემართება ქუჩა. ქუჩის ხელმარცხნივ, ავლაბრის ხიდთან, დგას პარუნბეკოვის ქარვასლა, მის გვერდით, მდინარის დაღმა — მირზოევის აბანო, შემდეგ — ხალათობის ქარვასლა. სწორედ ამ ადგილას შეითან ბაზრის ქუჩა უერთდება ბოტანიკურ ქუჩას. XIX საუკუნის მიწურულსა და XX საუკუნის დასაწყისის თბილისის გეგმებზე შეითან ბაზრის ადგილზე მ. ვორონცოვის სახელობის ქუჩაა. ტერმინი „შეითან ბაზარი“. იმდენად გამჯდარი იყო ძველ თბილისელთა მეხსიერებაში, რომ მისი სახელი მექანიკურად გადაიტანეს თათრის მოედანზე და შეცდომით თათრის (ქვემო) მოედანსაც შეითან ბაზარს ეძახდნენ.

## ლიტერატურა
* 

კატეგორია:თბილისის ყოფილი ქუჩები
კატეგორია:თბილისის ისტორიული ბაზრები
ყმები

**ყმები** — სოციალური ფენა შუა საუკუნეების საზოგადოებაში (მ.შ. საქართველოში), რომელიც მოსახლეობის უმრავლესობას შეადგენდა. ყმები ჰყავდათ მეფეს, მისი ოჯახის წევრებს, ცალკეულ მებატონეებსა და ეკლესიებს. ისინი ძირითადად ვაჭარ-ხელოსნები იყვნენ. ვალდებულებები მებატონეთა წინაშე სხვადასვაგვარი ჰქონდათ.

ყმების ნაწილი მებატონეს ხელოსნური შრომით ემსახურებოდა, ნაწილი ხელოსნური შემოსავლიდან იხდიდა ფულად გადასახადს. საეკლესიო ყმები ეკლესიას უხდიდნენ შემოსავლიდან შეძენილ სანთელს, საკმეველს, ზეთს, ნართს სანთლისათვის და ა.შ. თბილისში დამკვიდრებულ ყმა ვაჭარ-ხელოსანთა ნაწილს სოფელთან კავშირი გაწყვეტილი არ ჰქონდა. ასეთი ყმა მებატონეს უხდიდა ფულს შემოსავლიდან და ვალდებული იყო სოფელშიც ემუშავა ბატონის სასარგებლოდ. თბილისელი ყმები რომელთაც სამეურნეო ნაკვეთები ჰქონდათ, მებატონეებს ნატურით უხდიდნენ ბეგარას.

ყმები იხდიდნენ სახელმწიფო გადასახადებს:მახტას, მალს, სამასპინძლოს, ფეშქაშს - შაჰის სასარგებლოდ, სურსათს - სამეფო ლაშქრის შესანახად, სალეკოს, სარუსოს და ა.შ. იყო ყმების გათარხნების შემთხვევეიც.

## ლიტერატურა
*ენციკლოპედია „თბილისი“, თბ, 2002, გვ. 913

კატეგორია:თბილისის ისტორია
შურტა

**შურტა** — , საპოლიციო მოხელე, წესრიგის დამცველი VIII-XII საუკუნეების თბილისში. ეს სამოხელეო ინსტიტუტი საქართველოში არაბებმა დაამკვიდრეს, როგორც ჩანს, თბილისის საამიროს შექმნასთან ერთად. არაბთა ბატონობის გადავარდნის შემდეგ შურტა დამკვიდრდა ქართულ სამოხელეო წყობილებაში როგორც სახელმწიფო გადასახადის ამკრეფი. XI-XII საუკუნეებში ქართული სამეფო სიგელებში იხსენიება როგორც შურტა, ისე საშურტაო გადასახადი, რაც ადასტურებს ამ მოხელის არსებობას ჯერ კიდევ თბილისის შემოერთებამდე XII საუკუნეში. შემდეგ შურტა წყაროებში აღარ იხსენიება.

## ლიტერატურა 
* 

კატეგორია:თანამდებობები ძველ საქართველოში
ქართული თეთრი (XIX საუკუნე)

**ქართული თეთრი** — რუსულ-ქართული ვერცხლის ფული. იჭრებოდა 1804-1834 თბილისის ზარაფხანაში, რომელიც მოწყობილი იყო ყოფილ სამეფო აბანოს შენობაში, ახლანდელ საპატრიარქოს რეზიდენციასთან. ქართული თეთრის ემისია გამოწვეული იყო რუსული წვრილი ფულის დეფიციტით. საქართველოში მას ჭრიდნენ ახტალისა და ალავერდის მაღაროებში მოპოვებული ლითონისგან. ქართული თეთრი დამყარებული იყო აბაზის სამონეტო სისტემაზე, რომლის ძირითადი ფულადი სათვლელი ერთეულია დინარი, ანუ აბაზის 1/200. შუბლზე გამოსახულია გვირგვინი, პალმისა და ზეთისხილის რტოები, ქართული ზედწერილი ,,ტფილისი“. ზურგზე არის წარწერა „ქართული თეთრი“, ქართული ასო-ნიშნებით-ნომინალი (უ, ს, რ,) და მოჭრის თარიღი, ხოლო ქვედა კიდესთან მზარაფის რუსული ინიციალები. იჭრებოდა 3 ნომინალი: ორი აბაზი-უ (=400 დინარს), აბაზი-ს (=200), ნახევარი აბაზი-რ (=100). 1804-1834 წლებში მოიჭრა 53035685 აბაზის ღირებულების ფული. ქართული აბაზი ოფიციალურად გატოლებული იყო 1 რუსულ რუბლთან, თუმცა ვერცხლის რეალური შემცველობით უდრიდა 0,803 რუბლს. სხვაობა საიმპერიო ხაზინის მოგებას შეადგენდა. 1834 წელს თბილისის ზარაფხანა დაიხურა, ქართული თეთრი მიმოქცევაში დარჩა თითქმის XIX საუკუნის ბოლომდე.„ქართული თეთრი“ - რუსულ-ქართული ვერცხლის ფული. იჭრებოდა 1804-1834 თბილისის ზარაფხანაში, რომელიც მოწყობილი იყო ყოფილ სამეფო აბანოს შენობაში, ახლანდელ საპატრიარქოს რეზიდენციასთან. ქართული თეთრის ემისია გამოწვეული იყო რუსული წვრილი ფულის დეფიციტით. საქართველოში მას ჭრიდნენ ახტალისა და ალავერდის მაღაროებში მოპოვებული ლითონისგან. ქართული თეთრი დამყარებული იყო აბაზის სამონეტო სისტემაზე, რომლის ძირითადი ფულადი სათვლელი ერთეულია დინარი, ანუ აბაზის 1/200. შუბლზე გამოსახულია გვირგვინი, პალმისა და ზეთისხილის რტოები, ქართული ზედწერილი „ტფილისი“. ზურგზე არის წარწერა „ქართული თეთრი“, ქართული ასო-ნიშნებით-ნომინალი (უ, ს, რ,) და მოჭრის თარიღი, ხოლო ქვედა კიდესთან მზარაფის რუსული ინიციალები. იჭრებოდა 3 ნომინალი: ორი აბაზი-უ (=400 დინარს), აბაზი-ს (=200), ნახევარი აბაზი-რ (=100). 1804-1834 წლებში მოიჭრა 53035685 აბაზის ღირებულების ფული. ქართული აბაზი ოფიციალურად გატოლებული იყო 1 რუსულ რუბლთან, თუმცა ვერცხლის რეალური შემცველობით უდრიდა 0,803 რუბლს. სხვაობა საიმპერიო ხაზინის მოგებას შეადგენდა. 1834 წელს თბილისის ზარაფხანა დაიხურა, ქართული თეთრი მიმოქცევაში დარჩა თითქმის XIX საუკუნის ბოლომდე.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 885

კატეგორია:საქართველოს მონეტები
ფოლოცი

**ფოლოცი**, **ფოლორცი** — ქუჩის აღმნიშვნელი საქალაქო ტერმინი. ფოლოცის ურბანისტიკულ ტერმინად გახდომა ემთხვევა ფეოდალური ქალაქის წარმოქმნისა და ზრდა-ჩამოყალიბების პროცესის დამთავრების ხანას — IX საუკუნე-XI საუკუნეებში, როცა ხდება საქალაქო ტერმინთა ჩამოყალიბება და წარმოქმნა. ფოლოცი თბილისის ისტორიის ამსახველ მასალაში პირველად გვხდება ჟამთააღმწერელთან 1226-1228 წლებში თბილისში ჯალალედინის შემმუსვრელი შემოსევების დროს: „ბერნი უწყალოდ ფოლოცთა შინა ცხენთა მიერ დაუთრგუნვოდეს... ესოდენ მძინვარედ მოსვრიდა, რომელ სავსე იყვნეს ფოლოცნი, ხრამნი...“ ჟამთააღმწერელი ასევე მოგვითხრობს, რომ დემეტრე II-ს ჩვევად ჰქონია ღამით თბილისის ქუჩებში სიარული, რომლის დროსაც ქუჩაში მყოფ გლახაკებს მოწყალებას აძლევდა: „... ყოველთა უწყოდის მოწყალება მეფისა, და გლახაკნი ღამით ფოლოცთა შინა ვიდოდიან, რათა შეემთხვივნენ მეფესა.“ ვახუშტი ბატონიშვილი თბილისის გარეგანი სახის გადმოცემისას ამბობს, რომ თბილისი იყო „...ქალაქი ვიწრო, ფოლორცნი უშუერნი.“ ფოლოცი (ფოლორცი) თბილისში  ქუჩის აღმნიშვნელ ტერმინად თითქმის XX საუკუნემდე შემორჩა. სულხან-საბა ორბელიანი, ფოლორცს ასეთ განმარტებას აძლევს: „ფოლორცი — შუკა“. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:თბილისის ყოფილი ქუჩები
კუკიის ღვთისმშობლის ეკლესია

**ღვთისმშობლის ეკლესია** — ქართული მართლმადიდებლური ეკლესია, იდგა ქალაქისპირა სოფელ კუკიაში, მტკვრის სიახლოვეს. ვახუშტის მიერ შედგენილ 1735 წლის თბილისის თბილისის გეგმაზე მტკვრის მარცხენა მხარეს, სოფელ ჩუღურეთის შემდეგ, №64-ით დატანილია დასახლებული პუნქტი „ახალი სოფელი“ (სოფელი კუკიის ადრინდელი სახელი), სადაც დგას ბაზილიკის ტიპის ჯვარდადგმული ნაგებობა. გეგმის ექსპლიკაციაში ვახუშტი არას გვამცნობს ძეგლის სახელწოდების შესახებ. 1837 წელს შედგენილ თბილისის სიძველეთა ნუსხაში წერია:  მოყვანილ ციტატაში 1807 წელი უნდა მიუთითებდეს ეკლესიის ხელმეორედ აგების, ანდა მისი განახლების თარიღზე. 1884, 1887 და 1898 წლების თბილისის გეგმებზე კუკიის ღვთისმშობლის ეკლესია დატანილია როგორც წმინდა ნიკოლოზის საყდარი, 1903-1904 წლების თბილისის გეგმაზე № 246-ით  კი ისევ ღვთისმშობლის სახელითაა. ეკლესია აიღეს XX საუკუნის 20-იან წლებში, ყოფილი მ. ვორონცოვის მოედნის გაფართოებასთან დაკავშირებით. ეკლესიის ადგილას  ამჟამად დგას ექვსსართულიანი საცხოვრებელი სახლი.

## ლიტერატურა
*ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 904

კატეგორია:ღვთისმშობლის სახელობის ეკლესიები
ფორაქიშვილის დარბაზი

მინი|ფორაქიშვილების დარბაზი ქ. თბილისში
**ფორაქიშვილის დარბაზი** — ტრადიციული ქართული საცხოვრებელი სახლი, რომელიც შეადგენდა ძველი თბილისის საცხოვრებლის ძირითად სახეს. 
თბილისურ დარბაზს დღემდე არ მოუღწევია. XIX საუკუნეში იგი ან მოსპეს, ან გადააკეთეს, რადგან ეს მოითხოვდა ყოფა-ცხოვრების ახალ პირობებს და ნორმებს. თბილისის დარბაზთაგან დღემდე მოაღწია ფორაქიშვილის დარბაზმა, რომელიც მეტეხის უბანში მდებარეობს, მან 1904 წელს მთლიანად იცვალა სახე, მაგრამ ძველი ჩანახატიდან (გერმანელი მხატვარი კარლ ცაარი) ჩანს, რომ ჰქონდა 12-წახნაგოვანი გვირგვინი, ორი მაღალი, წვრილი დედაბოძი, კედლის განჯინები და თახჩები. გლეხური დარბაზისაგან განსხვავებით, აქ კერა არ არის. ინტერიერის არქიტექტურა მხატვრულად დასრულებულ ხასიათს ატარებს და ქართული ხუროთმოძღვრების ჩამოყალიბებულ ნიმუშს წარმოადგენს. დამახასიათებელია აგრეთვე ფორაქიშვილის დარბაზის განლაგება რელიეფზე — საფეხურისებრი, ისე, რომ ქვემო სახლის ბანი ზემოსათვის „ეზოდ“ იყო გამოყენებული. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:საცხოვრებელი
კატეგორია:ძველი თბილისი
კატეგორია:ძველი თბილისის უბნები
ფილოსოფიის ინსტიტუტი

**ფილოსოფიის ინსტიტუტი** — სავლე წერეთლის სახელობისა, საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიისა, სამეცნიერო-კვლევითი დაწესებულება. დაარსდა 1946 წელს საქართველოს მეცნიერებათა  აკადემია ისტორიის ინსტიტუტთან შექმნილ ფილოსოფიურ სექტორის ბაზაზე.
1997 წელს მიენიჭა სავლე წერეთლის სახელი. ინსტიტუტის დირექტორები: პეტრე შარია (1946-1948), სავლე წერეთელი (1948-1953 და 1957-1966), ა. ქუთათელია (1953) დიმიტრი  კალანდაძე (1953-1955), ს. ლარცულიანი (1955-1957), აკადემიის წევრი კორესპონდენტი ნიკოლოზ ჭავჭავაძე (1967-1997), თამაზ ბუაჩიძე  (1997-დან). ფილოსოფიის ინსტიტუტი მუშაობს ადამიანის, კულტურის, ღირებულებათა პრობლემებზე; ეროვნულ და სოციალურ-პოლიტიკურ პროცეზებზე პოსტკომუნისტურ საქართველოში, ონტოლოგიის, შემეცნების თეორიის, ლოგიკის, მსოფლიო და ქართულ ფილოსოფიურ ისტორიის და სხვა საკითხებზე. აგრეთვე  ფილოსოფიური ძეგლების თარგმნაზე. აქვს  10  განყოფილება, აქვს აგრეთვე 1 ლაბორატორია, ასპირანტურა და ჰყავს 1 პრობლემური ჯგუფი. 

ფილოსოფიის ინსტიტუტში, სხვადასხვა დროს მუშაობდენ საქართველოს მეცნიერული აკადემიის აკადემიკოსები: კონსტანტინე ბაქრაძე, ანგია ბოჭორიშვილი, შალვა  ხიდაშელი, გურამ თევზაძე, წევრი კორესპონდენტები: ნ. ჭავჭავაძე, ოთარ ჯიოევი. მსოფლიოში აღიარებული ისეთი ფიგურები, როგორებიც არიან მერაბ მამარდაშვილი და გივი მარგველაშვილი. 

გამოკვლევები ქვეყნდებოდა ფილოსოფიის ინსტიტუტის „ნაშრომებში“, შემდგომ საქართველოს მეცნიერული აკადემიის ჟურნალ „მაცნეში“. 

საქართველოს მთავრობის 2010 წლიდან დადგენილების საფუძველზე სავლე წერეთლის ფილოსოფიის ინსტიტუტი შეუერთდა ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტს და დღეს ის წარმოადგენს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მეცნიერებათა და ხელოვნების ფაკულტეტის კვლევითი და საგანმანათლებლო მიზნების მქონე ინსტიტუტს, რომელიც მიზნად ისახავს კვლევითი კომპონენტის ინტეგრირებას საუნივერსიტეტო სივრცეში.

ამჟამად ფილოსოფიის ინსტიტუტში წარმოდგენილია შემდეგი კვლევითი მიმართულებები:
* კვლევები ანალიზური ფილოსოფიის მიმართულებით;
* კვლევები ფილოსოფიისა და თეოლოგიის მომიჯნავე საკითხებზე ენის ფილოსოფიისა და ლოგიკის ისტორიის, შუა საუკუნეების ფილოსოფიის ისტორიის მიმართულებით;
* კვლევები ეთიკისა და მორალის საკითხებზე, რომლებიც ფარავს შემდეგ ფილოსოფიურ დისციპლინებს: ეთიკა და ბიოეთიკა, მორალის ფილოსოფია, პოლიტიკური ფილოსოფია, ფემინისტური ფილოსოფია;
* ქართული ფილოსოფიური სკოლის საარქივო მასალების კვლევა (ფილოსოფიის ინსტიტუტში მოღვაწე ფილოსოფოსების საარქივო შრომების დამუშავება და პუბლიცირება).

ინსტიტუტში ინტენსიურად ხორციელდება ფილოსოფიური ლიტერატურის მთარგმნელობითი სამუშაოები, რაც ემსახურება კლასიკური და თანამედროვე ფილოსოფიური ტექსტების ქართულ ენაზე თარგმნას. ამ მიზნით 2013 წელს დაარსდა სერია „ფილოსოფიური ბიბლიოთეკა“.

## ლიტერატურა 
## სქოლიო 
კატეგორია:ფილოსოფია
კატეგორია:საქართველოს სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტები
ვეძისობა

**ვეძისობა**—XX საუკუნის მიწურულს წარმოქმნილი სახალხო დღესასწაული (დღეობა) თბილისში. დაწესდა და იხდიან ვეძისის უბანში 1993-იდან (შემოდგომით ოქტომბრის პირველ კვირა დღეს). ვეძისობა დამკვიდრდა ამავე უბნის საერო საზოგადოების „გარჯის“ მოღვაწეობის შედეგად. საზოგადოების მიზანია ქრისტიანული რწმენის განმტკიცება, თანაცხოვრების ეროვნული, დემოკრატიული ტრადიციების აღდგენა-შენარჩუნება, ახალგაზრდობის და მოზარდთა აღზრდაში ეროვნული სპორტის სახეობების, მუსიკალური-ქორეოგრაფიული თვითმოქმედების დანერგვა. ვეძისობა იმართება უბნის თავში, „გულიგორის“ სერზე, სადაც 1993 წელს საფუძველი ჩაეყარა წმ. გიორგის სახელობის საყდარს და აგებულია სამლოცველო ნიში (ეკლესიის საძირკველი აკურთხა ცხუმ-აფხაზეთის ეპისკოპოსმა მეუფე დანიელმა). გამართულია საჭიდაო ასპარეზი, საკონცერტო ფიცარნაგი. საერთო ნებაყოფლობითი შეთანხმებით 3-ზე სასურველი არ არის მაგარი სასმელების მიტანა და საკლავის მიყვანა, რაც სრულიად არ ეწინააღმდეგება დღეობის ეროვნულ ხასიათს.
1998-იდან 3-ზე იმართება დოღი, რაშიც მონაწილეობენ ქალაქის და მახლობელი სოფლების ცხენოსნობის მოყვარულები. „გულიგორაზე“ მოწყობილია ხალხის მთის დოღის მოთხოვნებს მისადაგებული საჭენებელი წრე (800 მ), რომელიც სხვადასხვა მანძილზე (1600, 2400, 3200 მ და ა. შ) საზეიმო მხედრული ასპარეზობის ჩატარების ყველა პირობას ქმნის. ვეძისობა აგრძელებს თბილისის ძველ ცხენოსნურ ტრადიციებს (იხ. ცხენოსნობა, ყაბახი); იგი წარმატებით ჩაერთო საზოგადოება „გარჯის“ მიერ შემუშავებულ პროგრამაში.

## ლიტერატურა
*ენციკლოპედია თბილისი, თბ, 2002, გვ 475

კატეგორია:დღესასწაულები
ღრმაღელის არქეოლოგიური ძეგლები

**ღრმაღელის არქეოლოგიური ძეგლები** — თბილისის ჩრდილოეთ რაიონში, ღრმაღელის ხევის მიდამოებში, 1935 წელს აღმოჩენილი ბრინჯაოს ხანის ძეგლები. 20 მეტრ სიღრმეზე ადამიანის ჩონჩხთან ერთად აღმოჩნდა შუა ბრინჯაოს ხანის ადრინდელი პერიოდის (ძვ. წ. II ათასწლეულის დასაწყისი) პარადული საბრძოლო ჩუგლუგი, რომელიც ცენტრალურ ამიერკავკასიიდან გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის ჩუგლუგის ტიპის ცულებისა და ადრინდელი კოლხური ცულების პროტოტიპად ითვლება. 1949-1950 ღრმაღელეში აღმოჩნდა გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის ორმოსამარხები. ოთხკუთხა ფორმის სამარხი და მის ირგვლივ ფართობი ქვაყრილით იყო დაფარული. ორმოს თავზე ზოგან ძელური გადახურვის ნაშთები შეიმჩნეოდა. სამარხებში მიცვალებულთა ჩონჩხთან და შინაური ცხოველების (მსხვილი რქოსანი საქონელი, ღორი) ძვლებთან ერთად იყო გვიანდელ ბრინჯაოს ხანის (ძვ. წ. XIV–XIII საუკუნეებში) ნივთები (შედგენილტარიანი, ფოთლისებურპირიანი ბრინჯაოს სატევარი, რომლის ტარი რელიეფურადაა შემკული, ხელშუბისპირები, თიხის ორნამენტირებული ქილები, ხელადები, ჯამები, ბადიები, სარდიონის მძივები და სხვა). არქეოლოგიური მასალა ადასტურებს, რომ აქ მცხოვრებ ხალხს კავშირი ჰქონია გარე სამყაროსთან.

## ლიტერატურა
**ქორიძე, დ.,* „თბილისის არქეოლოგიური ძეგლები“ ტ. 1, თბილისი, 1955

კატეგორია:თბილისის არქეოლოგიური ძეგლები
შეშის მოედანი

**შეშის მოედანი** — მდებარეობდა თბილისის გარეთუბანში, ძველი ქალაქის ჩრდილოეთით, კოჯრის კარის მახლობლად. ავანაანთხევის მარჯვენა და მარცხენა მხარეზე არსებულ პატარა მოედანზე იყიდებოდა შეშა, რის გამოც ქალაქელები მას შეშის მოედანს ეძახდნენ. აქ გასაყიდად მოტანილ ხის დიდ მორებზე ჩამომსხდარი ე. წ. ,,ამბავისტები" ერთმანეთს უყვებოდნენ ქალაქისა თუ ქვეყნის ჭორს თუ მართალ ამბებს. ადგილმა ამ სახელით იარსება XIX საუკუნის 40-იანი წლებამდე, სანამ ერევანსკის მოედანზე (ახლანდელი თავისუფლების მოედანი) გამავალი ავანაანთხევის გადახურვა და აქ ქარვასლის აშენება დაიწყებოდა.

## ლიტერატურა
*ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002 გვ.924-925

კატეგორია:თბილისის მოედნები
ფიქრის გორა

**ფიქრის გორა** — თბილისის მიკროუბანი მტკვრის მარჯვენა მხარეს, ვერის უბანში, ახლანდელი მერაბ კოსტავას, იაკობ ნიკოლაძის ქუჩებსა და ვარაზისხევს შორის. 

მიკროუბანი გაჩნდა XX საუკუნის 10-20-იან წლებში. ადგილის სახელის ზუსტი წარმოშობა არ არის ცნობილი. არსებობს მოსაზრება, რომ ადგილის სახელის, ფიქრის გორის ამოსავალი უნდა იყოს „ფეიქარი“, „საფეიქრო“. 1992 წელს ფიქრის გორაზე ვერიკო ანჯაფარიძის სახლში ბინა დაიდო ვერიკო ანჯაფარიძისა და მიხეილ ჭიაურელის სახლ-მუზეუმმა. აქვე 1996-2009 წლებში ფუნქციონირებდა „ერთი მსახიობის თეატრი“.

## ლიტერატურა
*  

კატეგორია:თბილისის უბნები
ირაკლი შუშანია

**ირაკლი ლავრენტის ძე შუშანია**  (დ. 20 მაისი, 1927, თბილისი — გ. 14 თებერვალი, 1982, მოსკოვი, დაკრძალულია თბილისში) — ქართველი საოპერო მომღერალი (ბანი), საქართველოს სახალხო არტისტი (1967). 

1958 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო კონსერვატორია (პროფესორი ს. ინაშვილის კლასი). ამავე წლიდან იყო ზ. ფალიაშვილის სახელობის თბილისის ოპერისა და ბალეტის სახელმწიფო თეატრის სოლისტი. შესანიშნავი ვოკალურ-სცენური მონაცემების მეოხებით შექმნა დასამახსოვრებელი სახეები ქართულ თუ უცხოურ ოპერებში, მათ შორის აღსანიშნავია: კაც ზვამბაია.  ხევისბერი (ოთარ თაქთაქიშვილის „მთვარის მოტაცება“, „მინდია“), ლეპორელო (მოცარტის „დონ ჟუანი“) ტრაჩენკო (სერგეი პროკოფიევის „სემიონ კოტკო“) და სხვა.

## ჯილდოები და აღიარება
*1961: საქართველოს დამსახურებული არტისტი
*1967: საქართველოს სახალხო არტისტი

## ლიტერატურა
*ენციკლოპედია „თბილისი“, გვ. 929, თბ., 2002;

## რესურსები ინტერნეტში
## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 20 მაისი
კატეგორია:დაბადებული 1927
კატეგორია:გარდაცვლილი 14 თებერვალი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1982
კატეგორია:თბილისში დაბადებულები
კატეგორია:მოსკოვში გარდაცვლილები
კატეგორია:ქართველი მომღერლები
კატეგორია:საბჭოთა საოპერო მომღერლები
კატეგორია:საქართველოს სსრ-ის სახალხო არტისტები
კატეგორია:საქართველოს სსრ-ის დამსახურებული არტისტები
კოლხობა

**„კოლხობა“** — ყოველწლიური საშემოდგომო დღესასწაული ხელვაჩაურის მუნიციპლიტეტში, სოფელ სარფში. სახალხო დღესასწაულს საფუძველი პირველად 1978 წელს ჩაეყარა, რომელიც ,,ქვაომხაზობის” სახელით გაიმართა. 1979 წლიდან კი დღესასწაული სარფის სანაპიროზე ,,კოლხობის” სახელით იმართება. „კოლხობა“ მეფე აიეტის და მედეას მითთან არის დაკავშირებული. მასში მონაწილეობენ როგორც ადგილობრივი ფოლკლორული ანსამბლები, ისე საქართველოს სხვადასხვა კუთხიდან მოწვეული ფოლკლორული ჯგუფები.

## სქოლიო
კატეგორია:საქართველოს დღესასწაულები
კატეგორია:აჭარა
ზარბაზნის ქუჩა

**ზარბაზნის ქუჩა** — ძველი ქუჩა თბილისში. XIX საუკუნეში აქ, ისევე როგორც რუსეთის იმპერიის სხვა დიდ ქალაქებში (მაგალითად პეტერბურგში, დღის ყოველი 12 საათის აღსანიშნავად ზარბაზანს ისროდნენ. „საათი ზარბაზანი“ თბილისში თავდაპირველად იდგა, ძველი  არსენალის (მოგვიანებით ღუნიბის მოედანი) მახლობლად, შემდეგ კი XIX საუკუნის 60-იან წლებში გადაიტანეს და დადგეს ალექსანდრეს ბაღში, ქაშვეთის ეკლესიასთან. 

ზარბაზნის ყოველი გასროლა ზიანს აყენებდა ქაშვეთის ეკლესიას, საყდრის კედლებიდან ცვიოდა ბათქაში, გაჩნდა ბზარები, რის გამოც ეკლესიის მესვეურებმა არაერთგზის თხოვნით მიმართეს ქალაქის ხელისუფლებას „საათი ზარბაზანი“ გადაეტანათ სხვაგან. XIX საუკუნის 80-იან წლებში იგი გადაიტანეს მტკვრის მარცხენა მხარეს, ჩუღურეთში, არსენალის (ახლანდელი შ. გამცემლიძის) ქუჩის მახლობლად. XIX საუკუნის დასასრულს „საათი ზარბაზნის“ გამო გაჩნდა ზარბაზნის ქუჩა (ჩუღურეთში, არსენალისა და დოქის ქუჩებთან). ძველი თბილისელები ხუმრობით ერთმანეთს ეკითხებოდნენ: „ზარბაზანი იყო?, ესე იგი შაბაშის (შესვენების) დრო არისო?“

## ლიტერატურა
კატეგორია:თბილისის ყოფილი ქუჩები
ყარაჩოხელი

**ყარაჩოხელი** — შავჩოხიანი ხელოსანი ან წვრილი ვაჭარი ძველ თბილისში. გამოირჩეოდა სიდარბაისლით, დარდიმანდობით. მათ ჰქონდათ თავისებური ჩაცმულობა — გულამოღებული აბრეშუმის პერანგი, შავი ატლასის ან სატინის წვრილნაოჭიანი ახალუხი, შავი შალის შარვალი, ქოშები ან წაღები, გრძელკალთებიანი, მოკლენაოჭიანი ორჩაქიანი შავი შალის ჩოხა, შემკული ვერცხლის გობაკიანი ქამრით, ბაღდადი და კრაველის ბუხარული ქუდი. ზოგჯერ ქამარს სოციალური დატვირთვაც ჰქონდა. მარტოხელა ყარაჩოხელის დაკრძალვის ხარჯებს მისი კუთვნილი ქამრის გაყიდვით ანაზღაურებდნენ. ყარაჩოხელი ჩვეულებრივ რომელიმე ხელოსნური ამქრის წევრი იყო და ხელოსნის პროფესიას ორთაჭალის ბაღებსა თუ მტკვარზე მოცურავე ტივებზე ქეიფს უხამებდა. ყარაჩოხელები განთქმულნი იყვნენ კრივში ფალავნობით. ძველი თბილისის ყოფას ყარაჩოხელები XX საუკუნის 30-იან წლებამდე შემორჩნენ. 

სიტყვა **ყარაჩოხელი** ან **ყარაჩოღელი** — მათივე ჩაცმულობის თავისებურებიდანაა მიღებული და **შავჩოხიანს** ნიშნავს. იგი ძველი თბილისის სალაპარაკო ლექსიკაში მეცხრამეტე საუკუნიდან შემოდის ხმარებაში. 

## ლიტერატურა 
* 

## რესურსები ინტერნეტში 
* ქართულ სინონიმთა ლექსიკონი
* საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკის ფოტოარქივი

## სქოლიო 
კატეგორია:თბილისის ისტორია
ყადი

**ყადი** () — სასულიერო მოსამართლე მუსლიმანურ ქვეყნებში, ისლამის რელიგიური სიმართლის (შარიათის) საფუძველზე მოქმედი სასამართლოს ხელმძღვანელი. ყადის სასამართლოში განიხილებოდა მუსლიმანებთან დაკავშირებული რელიგიური, საოჯახო მემკვიდრეობითი და ნაწილობრივი სისხლის სამართლის საქმეები. ყადის ინსტიტუტი არაბთა სახალიფოში გაჩნდა. მას ნიშნავდნენ ყველა მნიშვნელოვან ქალაქში. სავარაუდოა ყადის არსებობა თბილისშიც, ასევე თბილისის საამიროს სხვა ქალაქებში არაბთა ბატონობის დროიდან. ქართულ საისტორიო წყაროებში („ჟამთააღმწერელი“) „ყადი თბილისისა“ იხსენიება მონღოლთა მიერ მოწყობილ აღწერასთან დაკავშირებით. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:ისლამური ტერმინოლოგია
კატეგორია:იურიდიული პროფესიები
უცხო მმართველთა სახელით მოჭრილი მონეტები თბილისში

**უცხო მმართველთა სახელით მოჭრილი მონეტები** — IX–XVIII საუკუნეებში თბილისის ზარაფხანაში მოჭრილი სპილენძის, ვერცხლისა და ოქროს მონეტები. ასეთებია ჰიჯრით 248-335 (862-947) წლებში გამოშვებული აბასიანთა დირჰემები, რომლებზეც ყოველთვის აღინიშნებოდა ხალიფას, ხოლო ზოგჯერ მისი მემკვიდრის სახელიც.

VIII საუკუნის შუა წლებიდან თბილისში იჯდა ხალიფას ნაცვალი ამირა (იხ. თბილისის საამირო). დროთა განმავლობაში მათ დამოუკიდებლობას მიაღწიეს და საკუთარი მონეტების მოჭრაც დაიწყეს. ასეთები იყვნენ ჯაფარიანთა გვარის წარმომადგენლები: მანსურ იბნ ჯაფარი, რომლის მონეტები დათარიღებულია ჰიჯრით 364, 366, 367, 370  (974/5, 976/7, 977/8, 980/1) წლებით და ალი იბნ ჯაფარი — ჰიჯრით 386, 404, 418 (996/7, 1013/14, 1027/28; 1953 წელს მეტეხის ხიდთან ე. წ. შაჰ ისმაილის მეჩეთის დანგრევის დროს აღმოჩნდა ალი იბნ ჯაფარის მონეტების განძი (434 ცალი). 1226 წელს ხვარაზშახმა ჯალალედინმა თბილისი აიღო და XII– XIII საუკუნეების სპილებძის ქართული მონეტები გამოიყენა საკუთარი ფულის გადასაჭედად. ზარაფხანის სახელი მათზე არის მითითებული. თბილისის ზარაფხანაში ჰიჯრით 652-659 (1254-1261) მოიჭრა მანგუ-ყაენის ვერცხლის, ხოლო ჰიჯრით 652-654 (1254-1257) — სპილენძის მონეტები. 1281–1282 წლიდან ირანის ილხანთა სახელებით თბილისის ზარაფხანაში ჭრიდნენ ე. წ. ქართულ-ჰულაგუინურ დირჰემებს. ყაზან-ყაენის (1295–1304) მიერ ილხანთა სახელმწიფოში ჩატარებული ფულადი რეფორმა თბილისის ზარაფხანასაც შეეხო. აქ დაიწყეს საერთო მონღოლური ტიპის ვერცხლისა და, მოგვიანებით, სპილენძის მონეტების მოჭრა ყაზან-ყაენის, ოლჯაითუს (1304-1316), აბუ-საიდის (1317-1335), სატი ბეტის (1335-1339), სულეიმანისა (1339-1344), და ანუშირვანის (1344-1353) სახელებით.

1356-1357 წლებში როგორც ჩანს თბილისი დროებით ოკუპირებული იყო ოქროს ურდოს ჯარის მიერ, რაც მის ზარაფხანაში ჯანიბექისა და ბერდიბექის სახელით მოჭრილი მონეტებით დასტურდება. XIV საუკუნის II ნახევარში თბილისის ზარაფხანაში მოიჭრა მონეტები შეიხ ოვეის ჯალაირისა (1356-1374) და აჰმად ჯალაირის (გიორგი VII-სთან ერთად) სახელით. XVII-XVIII საუკუნეებში თბილისის ზარაფხანაში ჭრიდნენ სხვადასხვა ნომინალის ვერცხლის, უფრო იშვიათად სპილენძისა და ოქროს მონეტებს ირანის მბრძანებელთა — აბას I-ის (1587-1629), სეფი I-ის (1629-1642), აბას II-ის (1642-1666), სულეიმან I-ის (იგივე სეფი II) (1666-1694), ჰუსეინ I-ის (1694-1722), აბას III-ის (1732-1749), ნადირის (1736-1747), იბრაჰიმისა (1748) და შახრუხის (1748) სახელით. „ოსმალობის“ დროს თბილისის ზარაფხანაში ჭრიდნენ ოსმალური ტიპის ვერცხლის, ოქროსა და სპილენძის მონეტებს, სულთან აჰმედ III-ის (1703-1730) და მაჰმუდ I-ის (1730-1753) სახელით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თბილისის ისტორია
თბილისი
ქართული ხალხური სანახაობები თბილისში

**თბილისი მდიდარია ქართული სანახაობითი კულტურის** მრავალსახოვანი ფორმებით. აქ თავს იყრიდა თითქმის ყველა სანახაობა, განსაკუთრებით ძლიერი იყო ფოლკროლური ნაკადი, რომელიც არსებითად განსაზღვრავდა თეატრალური სანახობითი კულტურის ხასიათს XVIII საუკუნემდე. თუმცა არც შემდეგ შეწყვეტილა მისი განვითარება, ხოლო XIX საუკუნეში იგი უფრო მაღალ საფეხურზე ავიდა.

საქართველოს გაერთიანებისათვის ბრძოლაში, რომელშიც გადამწყვეტი მნიშვნელობა ჰქონდა დედაქალაქის განთავისუფლებას, გარკვეულ როლს ასრულებდა სანახაობითი კულტურაც. ერთ-ერთი ასეთი სანახაობა გაიმართა როცა თბილისი ბაგრატ IV-ს ეგებებოდა. მოედანზე მოეწყო ხალხის გრანდიოზული შეხვედრა მეფესთან. მთელი რიტუალი მეფის შემოსვლისა, ვიდრე ჩააბარეს „კლიტენი ქალაქისანი“, მდიდარია სანახაობის სხვადასხვა ფორმებით. თავად სისტემა, წყობა მეფის ქალაქში მობრძანებისა თავისი კომპოზიციით, გარკვეულ რეჟისორულ გადაწყვეტას გულისხმობდა. ქალაქის მისასვლელიდან ქალაქამდე, სადაც მეფეს უნდა გაევლო, გზაზე იქით და აქეთ სანახაობანი იყო გამართული — დაკვრა-სიმღერებით, ცეკვა-თამაშით.

ხალხური სანახაობითი კულტურის ფორმათა მრავალსახეობიდან, რომელიც თბილისში იმართებოდა, იყო ჩრდილების, გამოცანების, პანტომიმის, კუკების თეატრები. პოპულარობით სარგებლობდა რელიგიურ-საკულტო და საერთო ხასიათის სანახაობანი, რომლებიც ხშირად ერთმანეთში იყო შერწყმული. 

ძველი ნიღბების საიმპროვიზაციო თეატრალური სანახაობანი დიდი წარმატებით იმართებოდა ღია ცის ქვეშ, სადაც მრავალი მოქალაქე მონაწილეობდა. ამ მხრივ გამოირჩეოდა ბერიკაობა და ყეენობა. კარგად ორგანიზებულ ამ სანახაობებს თავიანთი წინამძღვები ყავდათ, რომლებიც ერთგვარ რეჟისორულ ფუნქსიასაც ასრულებდნენ. ხალხური საიმპროვიზაციო თეატრალური სანახაობის ეს ფორმები ყველაზე მეტად გამოიკვეტა საუკუნეთა მანძილზე, როგორც მაღალი კლასის ხალხური თეატრი. ხალხურ სანახაობათა მრავალი ფორმა, ოლიმპიადების, თბილისური დღესასწაულების, ფესტივალებისა თუ სხვა ღონისძიებების პირობებში შესანიშნავად ავლენენ თავიანთ პირველქმნილ საწყისებს. წარსულში ხალხური სანახობანი მიმართული იყო დამპყრობთა, ადგილობრივ მოძალადეთა წინააღმდენ. XX საუკუნის 20-იან წლების შემდეგ კი სანახაობანი გარკვეულ იდეოლოგიურ ზეწოლას განიცდიდა, მაგრამ ამგვარ პირობებშიც კი, არ მცირდებოდა სანახაობათა მასშტაბები და ფორმები.

## ლიტერატურა
*
შაჰსეი-ვაჰსეი

**შაჰსეი-ვაჰსეი** — მაჰმადიანი შიიტების უძველესი დღესასწაული, იმართებოდა მთავარის კალენდრის პირველი თვის მეათე (ნოჰარამის) დღეს.

გადმოცემის თანახმად ისლამის რელიგიის ფუძემდებლის მუჰამედის სიკვდილის შემდეგ (632 წ.), მექასა და მედინას პირველობისთვის დაწყებულ ბრძოლაში ომანიანებმა ვერაგულად მოკლეს მუჰამედის პირველი მიმდევრისა და მემკვიდრის, ალის უფროსი შვილი ჰუსაინი. შიიტებმა ჰუსაინი წმინდანად შერაცხეს და მისი მოკვლის დღე თავიანთ საყოველთაო გლოვის დღედ და დღესასწაულად გამაოცხადეს.

დღესასწაულის ციკლი სამი ძირითადი ნაწილისაგან შედგებოდა, პირველი ლოცვების (ყურანის) კითხვა მეჩეთში, მეორე ქუჩაში ნახევრად შიშველი გამოსვლა და თვითგვემის პროცესი, და მესამე თეატრალიზებული წარმოდგენა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:რელიგიური დღესასწაულები
კატეგორია:შიიზმი
პრო-14

**პრო14** (**გინესის პრო14**) — ყოველწლიური სარაგბო ჩემპიონატი, რომელშიც მონაწილეობას იღებენ კლუბები იტალიიდან, ირლანდიიდან, უელსიდან, შოტლანდიიდან და სამხრეთ აფრიკიდან. პრო14 წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე პრესტიჟულ სარაგბო ჩემპიონატს ევროპაში ინგლისურ პრემიერშიპთან და ფრანგულ ტოპ 14-თან ერთად.

პრო 14-ის გათამაშება სათავეს იღებს 1999 წლიდან, როდესაც უელსმა და შოტლიანდიამ გადაწყვიტეს ჰქონოდათ საერთო ჩემპიონატი, რომელსაც კელტთა ლიგა ეწოდა. მოგვიანებთ ამ ლიგას ირლანდიური კლუბებიც შეურთდნენ. 2010 წელს გათამაშებას 2 იტალიური კლუბი დაემატა და კლუბების რაოდენობამ 12-ს მიაღწია. იტალიური კლუბების დამატების შემდეგ სახელიც შეეცვალა და პრო12 ეწოდა. თავსართი „პრო“ აღნიშნავს „პროფესიონალურს“, რაც მიანიშნებს იმაზე, რომ ესაა პროფესიონალური და არა სამოყვარულო სარაგბო ლიგა. 2017 წელს, სამხრეთული ზე-რაგბიდან გამოშვებული 2 აფრიკული  გუნდის დამატებით ჩემპიონატი 14 გუნდიანი გახდა. 2014 წლიდან ლიგის სპონსორია ლუდი გინესი, ამიტომ ოფიციალურად „გინესს პრო14“ ეწოდება, მარტივად კი პრო 14-ად ან გინესის ლიგად მოიხსენიებენ.

## მონაწილე გუნდები
## შედეგები
## სქოლიო
კატეგორია:რაგბის კავშირის შეჯიბრებები
შეგირდი

**შეგირდი** — ოსტატის მოწაფე XVIII-XIX საუკუნეებში თბილისის ამქრებში მისი შესატყვისი იყო „მოწაფე“.  ოსტატს უსტაბაშთან შეთანხმებით შეეძლო მოსწავლეთ აეყვანა რამდენიმე ყმაწვილი. საშეგირდო ასაკი დაწესებული იყო სხვადასხვა დარგის მიხედვით, 8-13 წლიდან აჰყავდათ მოსწავლეები. ხოლო სწავლის ვადა 3-იდან 10-წლამდე განისაზღვრებოდა.

გამოცდილების შემდეგ ახალბედების ნამუშევრებს ჟიური აფასებდა, წარმატების შემთხვევაში მოსწავლეს ოსტატათ აკურთხებდნენ. ამის შემდეგ ის სრულფასოვანი ოსტატი ხდებოდა და უფლება ეძლეოდა საკუთარი სახელოსნო გაეხსნა. თუ მას ამის მატერიალური სახსარი არ გააჩნდა სამუშაოდ იმავე სახელოსნოში რჩებოდა.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002,  გვ. 667

კატეგორია:განათლება
ქაშვეთის გორა

**ქაშვეთის გორა** — მთა საქართველოში, ქვემო ქართლის მხარეში და თბილისის აღმოსავლეთში. მდებარეობს ივრის ზეგნის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში, სიმაღლე ზღვის დონიდან 1100 მ. აგებულია მაიკოპური თაბაშირიანი თიხებითა და ქვიშაქვებით, რომლებიც ზემოდან დაფარულია ალუვიონით. წარმოადგენს მტკვრის ტერასას. აქვს ბრტყელი წვერი და დამრეცი კალთები. შემოსილია სტეპის ბალახეულით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქვემო ქართლის მხარის მთები
კატეგორია:თბილისის მთები
მკალავი

**მკალავი** — სპილენძის ჭურჭლის ხელოსანი. მკალავები თბილისში, ისევე როგორც ყველა სხვა ქალაქში, ლეკები იყვნენ. თბილისში მკალავები „მირზოევის“ აბანოს ზემოთ, სურბ გევორქის ეკლესიის უბანში ცხოვრობდნენ. იქ იყო მკალავეების დუქნები. მკალავეები დადიონენ უბნებში და აგროვებდნენ სპილენძის ჭურჭელს, მოკალვის შემდეგ კი უკან უბრუნებდნენ პატრონს. ლეკები სამუშაოდ სეზონურად მოდიოდნენ. ზამთარში კი სამშობლოში ბრუნდებოდნენ. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:ძველი თბილისი
კატეგორია:სპილენძი
კატეგორია:ხელოსნობა