ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკა

**ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკა** () — ავტონომიური რესპუბლიკა აზერბაიჯანის შემადგენლობაში, ტერიტორიული ექსკლავი. ფართობი მოიცავს 5 502 კმ², მოსახლეობა შეადგენს 459 600 კაცს. ესაზღვრება აღმოსავლეთით და ჩრდილოეთით სომხეთს (საზღვრის სიგრძე 221 კმ), სამხრეთით და დასავლეთით ირანს (179 კმ) და ჩრდილო-დასავლეთით თურქეთს (15 კმ).

XVI საუკუნეში, ნახიჩევანის ტერიტორია გახდა სეფიანთა იმპერიის ნაწილი. 1828 წელს, ბოლო რუსეთ-სპარსეთის ომის და თურქმენჩაის ზავის შემდეგ, ნახიჩევანის სახანო გადავიდა ირანისგან რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში. 1917 წლის თებერვლის რევოლუციის შემდეგ, ნახიჩევანი და მისი მიმდებარე ტერიტორიები იმყოფებოდა რუსეთის დროებითი მთავრობის ამიერკავკასიის განსაკუთრებული კომიტეტის მმართველობის ქვეშ და შემდგომში ამიერკავკასიის დემოკრატიული ფედერაციული რესპუბლიკის შემადგენლობაში. 1918 წელს, როდესაც ადფრ დაიშალა, ნახიჩევანის, მთიანი ყარაბაღის, ზანგეზურის (დღეს სომხეთის პროვინცია სიუნიქი) და ყაზახის ტერიტორია გახდა სადავო ახლადშექმნილ სახელმწიფოთა, სომხეთის დემოკრატიულ რესპუბლიკასა და აზერბაიჯანის დემოკრატიულ რესპუბლიკას შორის. 1918 წლის ივნისში, ოსმალეთის იმპერიამ რეგიონის ოკუპაცია მოახდინა. მუდროსის დროებითი ზავის მიხედვით, ოსმალეთმა დათანხმდა გაეყვანა საკუთარი შეიარაღებული ძალები კავკასიიდან, რომ შემდეგ ბრიტანეთს მოეხდინა რეგიონის ოკუპაცია, პირველი მსოფლიო ომის ბოლოს. 1920 წლის ივლისში, ბოლშევიკებმა რეგიონის ოკუპაცია მოახდინეს და 28 ივლისს გამოაცხადეს ნახიჩევანის ავტონომიური საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა, აზერბაიჯანის სსრ-თან „მჭიდრო კავშირში“. 1990 წლის იანვარში, ნახიჩევანმა დამოუკიდებლობა გამოაცხადა სსრკ-სგან, აზერბაიჯანში ნაციონალური მოძრაობის ჩახშობის საპასუხოდ და გახდა ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკა, ხოლო ერთი წლის შემდეგ შევიდა ახლადშექმნილი დამოუკიდებელი აზერბაიჯანის რესპუბლიკის შემადგენლობაში.

ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკა აზერბაიჯანის ავტონომიური ტერიტორიაა, რომელიც იმართება საკუთარი არჩეული საკანონმდებლო ორგანოს მიერ. რეგიონი განიცდის სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის კონფლიქტის შედეგებს, ხოლო მისი ექსკლავი — ქარქი დღემდე სომხეთის ოკუპაციის ქვეშაა. ადმინისტრაციული დედაქალაქია – ქალაქი ნახიჩევანი. 1995 წლიდან ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკის ლიდერია ვასიფ თალიბოვი.

## ეტიმოლოგია 
ნახიჩევანის სახელების ვერსიებია: **ნახიჩევანი**, **ნახჯივან**, **ნახჩივან**, **ნაჩიდშეუან**, **ნახიჭევანი**, **ნახჩაწანი**, **ნახითჩევანი**, **ნახჭავანი** და **ნახდჭევანი**. XIX საუკუნის, ენათმეცნიერის იოჰან ჰენრიხ ჰიუბშმანის თქმით, სახელი „ნახიჩევანი“ სომხურ ლიტერატურაში სიტყვასიტყვით ნიშნავს „წარმოშობის ადგილს“, ნოეს კიდობანის არარატის მიმდებარედ ჩამოსვლის შესახებ, ბიბლიურ მითითებას. პირველ საუკუნეში, ებრაელი ისტორიკოსი იოსებ ფლავიუსი, წერდა ნახჭევანის შესახებ და მოიხსენიებდა, როგორც „Αποβατηριον“ ან „წარმოშობის ადგილს“. ჰიუბსჩმანი აღნიშნავს, რომ ქალაქი არ იყო ცნობილი ამ სახელით ანტიკურ ხანაში. ამის ნაცვლად, იგი აცხადებს, რომ დღევანდელი სახელი „ნახიჩევანი“ წარმოიშვა საწყისი „Naxčawan“-დან (*ნახგაჭან*). პრეფიქსი „Naxč“ მომდინარეობს *Naxič* ან *Naxuč* (ალბათ პიროვნების სახელი) და „awan“ (ჰიუბსჩმანის თანამედროვე ტრანსკრიპციით „ავანი“) სომხურად ნიშნავს „ადგილს, ქალაქს“. ნახიჩევანი ასევე ნახსენებია პტოლემეს *გეოგრაფიაში* და სხვა კლასიკური მწერლების ნაშრომებში, როგორც „Naxuana“.

## ისტორია 
### ადრეული ისტორია 
[thumb|200px|თანამედროვე [მავზოლეუმი ნახიჩევანში, ტრადიციულად ითვლება ნოეს განსვენების ადგილად.]]
სომხური ტრადიციის მიხედვით, ნახიჩევანი დაარსდა ნოეს მიერ. რეგიონში ნაპოვნი უძველესი მატერიალური კულტურის ნიმუშები თარიღდება ნეოლითის ხანით. რეგიონი ურარტუს და მოგვიანებით მიდიის ნაწილი იყო. ჩვენს წელთაღრიცხვამდე 521 წელს ნახიჩევანი აქემენიანთა იმპერიის სომხეთის სატრაპიაში მოექცა. ძვ. წ. 323 წელს, ალექსანდრე მაკედონელის გარდაცვალების შემდეგ, სხვადასხვა მაკედონელი გენერალი, მაგალითად *ნეოპტოლემეუსი*, ცდილობდა რეგიონის აღებას, მაგრამ ვერ მოახერხა, ხოლო ადგილობრივი სომხური ერვანდუნების დინასტია აყვავდა მანამ, სანამ სომხეთი არ დაიპყრო ანტიოქე III დიდმა (მართავდა ძვ. წ. 222-187).

[thumb|230px|left|ნახიჩევანის რეგიონი (ღია ვარდისფერი) სომხეთის სამეფოს [ვასპურაკანის დროს (908-1021).]]

ძვ. წ. 189 წელს, ნახიჩევანი დიდი სომხეთის ნაწილი გახდა, რომელიც დაფუძნდა არტაშეს I-ის მიერ. სამეფოს შიგნით, დღევანდელი ნახიჩევანის რეგიონი აირარატია, ვასპურაკანის და სიუნიქის პროვინციის ნაწილი იყო. ადრეული შუა საუკუნეების სომეხი ისტორიკოსის მოვსეს ხორენაცის თქმით,  III და II საუკუნეებში, რეგიონი ეკუთვნოდა *ნახარარ* მურაციანების ოჯახს, მაგრამ ცენტრალურ ხელისუფლებასთან დავის შემდეგ, მეფე *არტავაზდ პირველმა* გაანადგურა ოჯახი და ჩამორთმეული მიწები ფორმალურად შეუერთა სამეფოს. რეგიონის სტატუსმა, როგორც ძირითადი სავაჭრო ცენტრი, ხელი შეუწყო მის აყვავებას, ხოლო ამის შედეგად, ბევრი უცხოელი მმართველი მის დაპყრობას ნატრობდა. 428 წელს, სომხეთის არშაკუნიანების მონარქია გაუქმდა და სასანიდურმა სპარსეთმა ნახიჩევანის ანექსირება მოახდინა. 623 წელს, რეგიონი გადავიდა ბიზანტიის იმპერიის ხელში.

640 წელს, არაბები შეიჭრნენ ნახიჩევანის ტერიტორიაზე და წამოიწყეს ბევრი კამპანია, გაანადგურეს ყველა მოწინააღმდეგე და თავსდაესხნენ სომხურ დიდებულებს, რომლებსაც კონტაქტი ჰქონდათ ბიზანტიელებთან. 705 წელს, მას შემდეგ, რაც მუჰამედ იბნ მურვანმა აღკვეთა სომეხთა აჯანყება, მურვანმა გადაწყვიტა აღმოეფხვრა სომეხი თავადაზნაურობა. ნახიჩევანში, რამდენიმე ასეული სომეხი თავადი გამოკეტეს ეკლესიაში და დამწვეს, ხოლო დანარჩენები ჯვარცმულ იქნენ. VIII საუკუნეში, ნახიჩევანი გახდა არაბთა წინააღმდეგ აჯანყების სცენის ადგილი, რევოლუციონერი ბაბექ ხურამიტი ხელმძღვანელობდა. ნახიჩევანი საბოლოოდ გაათავისუფლა არაბთა ბატონობისგან X საუკუნეში ანისის მეფემ სმბატ I-მა და გადასცა სიუნიკის მთავრებს. XII საუკუნის მომინე ხათუნის ბრწყინვალე მავზოლეუმი, რომელიც იყო ილდეღიზიდების მმართველის, დიდი ათაბაგის ჯაჰან ფეჰლევანის მეუღლე, თანამედროვე ნახიჩევანის ღირსშესანიშნაობაა. ილდეღიზიდების მმართველობის აყვავების დროს, ნახიჩევანი და სამხრეთ კავკასიის სხვა სფეროები იყო სადავო საქართველოსთან. XIII საუკუნის ადრეულ წლებში, როდესაც ილდეღიზიდების სახელმწიფო უკვე დასუსტებული იყო, მხარგრძელები ხშირად აოხრებდნენ რეგიონს. მას შემდეგ რეგიონი, 1220 წელს მონღოლებმა და 1225 წელს ხორეზმელებმა გაანადგურეს, ხოლო 1236 წელს მონღოლთა იმპერიის ნაწილი გახდა, როდესაც კავკასიაში *ჩორმაქანი* შემოიჭრა.

გადასახლებულების უმეტესობა დასახლდა ისპაანის გარეუბანში, რომელსაც ეწოდა ახალი ჯულფა, რადგანაც გადასახლებულები წარმოშობით ჯულფიდან იყვნენ. მოგვიანებით, თურქულენოვანი *კანგარლის* ტომს აბას II-მ (1642-1666) ნებადართო დასხლებილიყვნენ თავისი სამეფოს სასაზღვრო რეგიონში. XVII საუკუნეში, ნახიჩევანში დაიწყო გლეხთა ამბოხი, ქოროღლის ხელმძღვანელობით, რომელიც მიმართული იყო უცხოელი დამპყრობლების და „ადგილობრივი მჩაგვრელების“ წინააღმდეგ. რუსული მმართველობის დაწყებისთანავე, მეფის ხელისუფლებამ, დაიწყო სომხების გადმოსახლება სპარსეთიდან და ოსმალეთის იმპერიიდან, ნახიჩევანსა და კავკასიაში. ამ პროცესს ნებადართო, თურქმენჩაისა და ადრიანოპოლის ხელშეკრულების სპეციალური დებულებები. ალექსანდრე გრიბოედოვის ცნობით, რომელიც რუსეთის მუდმივი წარმომადგენელი იყო სპარსეთში, როდესაც ნახიჩევანი გადავიდა რუსეთის მმართველობაში, აქ იყო 290 მკვიდრი სომხური ოჯახი, გარდა ქალაქ ნახიჩევანისა, 1 632 მაჰმადიანი ოჯახი და 943 სომხური იმიგრანტი ოჯახი. ხოლო ქალაქ ნახიჩევანში ეს მონაცემი გამოიყურებოდა ასე: 114 392 და 285 შესაბამისად. სომეხი ემიგრანტების ასეთი დრამატული შემოდინების საპასუხოდ, გრიბოედოვმა აღნიშნა წარმოქმნილი უთანხმოება სომხურ და მუსლიმურ მოსახლეობას შორის. ამის გამო, მან რუსეთის არმიის მეთაურისგან, გრაფ ივანე პასკევიჩისგან, მოითხოვა გაეცა ბრძანებება ზოგიერთი ჩამოსული ადამიანების გადასახლება მოეხდინა *დარალაიაზის* რეგიონში, დაძაბულობის განმუხტვის მიზეზით.

1828 წელს ნახიჩევანის სახანო დაიშალა და იმავე წელს შევიდა რუსეთის მფლობელობაში, ხოლო მისი ტერიტორია შეირწყა ერევნის სახანოს ტერიტორიასთან და გახდა ნახიჩევანის მაზრა ახალი სომხეთის ოლქის შემადგენლობაში, რომელიც მოგვიანებით 1849 წელს გახდა ერევნის გუბერნია. რუსეთის იმპერიის ოფიციალური სტატისტიკის თანახმად, XX საუკუნისთვის მაზრის მოსახლეობის 57% აზერბაიჯანელები შეადგენდნენ, ხოლო სომხები 42%. 1905 წლის რუსეთის რევოლუციის დროს, დაიწყო კონფლიქტი ეთნიკურ სომხებსა და აზერბაიჯანლებს შორის, რომლის კულმინაცია გახდა სომხურ-თათრული ხოცვა-ჟლეტა, რომელიც იმავე წლის მაისში ნახიჩევანშიც წარიმართა.

### ომი და რევოლუცია 
პირველი მსოფლიო ომის დასრულებისას, ნახიჩევანი გახდა სომხებსა და აზერბაიჯანელებს შორის უფრო მეტი სისხლღვრის ადგილი, სადაც ორივე პრეტენზიას ავლენდა ტერიტორიაზე. 1914 წლისთვის, სომხური მოსახლეობა ოდნავ შემცირდა 40%-მდე, ხოლო აზერბაიჯანელი მოსახლეობა გაიზარდა დაახლოებით 60%-მდე. თებერვლის რევოლუციის შემდეგ, რეგიონი იმყოფებოდა რუსეთის დროებითი მთავრობის ამიერკავკასიის სპეციალური კომიტეტის მმართველობის ქვეშ და შემდგომში ხანმოკლე ამიერკავკასიის დემოკრატიული ფედერაციული რესპუბლიკის შემადგენლობაში. 1918 წელს, როდესაც ადფრ დაიშალა, ნახიჩევანის, მთიანი ყარაბაღის, ზანგეზურის (დღეს სომხეთის პროვინცია სიუნიქი) და ყაზახის ტერიტორია გახდა სადავო ახლადშექმნილ სახელმწიფოთა სომხეთის დემოკრატიულ რესპუბლიკასა და აზერბაიჯანის დემოკრატიულ რესპუბლიკას შორის. 1918 წლის ივნისში, რეგიონი გადავიდა ოსმალეთის მმართველობაში.

ბრიტანული ოკუპაციის ქვეშ, სერ ოლივერ უორდროპმა, ინგლისის წარმომადგენელი სამხრეთ კავკასიაში, შეთავაზა საზღვრების გავლა, კონფლიქტის მოგვარების მიზნით. უორდროპის თქმით, სომხეთის პრეტენზიები აზერბაიჯანის მიმართ, არ უნდა გასცდეს ყოფილი ერევნის გუბერნიის (რომელიც ადრე, რუსეთის იმპერიის დაყოფით, მოიცავდა ნახიჩევანსაც) ადმინისტრაციულ საზღვრებს, ხოლო აზერბაიჯანი უნდა დაკმაყოფილდეს ბაქოსა და ელიზავეტოპოლის გუბერნიით. ეს წინადადება უარყოფილი იყო, როგორც სომხების მიერ (რომლებსაც არ სურდა უკან წაეღოთ თავიანთი მოთხოვნები ყაზახიზე, ზანგეზურისა და ყარაბაღზე), ისევე აზერბაიჯანელების მიერ (მათვის მიუღებელი იყო ნახიჩევანის დაკარგვა). იმის გამო, რომ დავები ორ ქვეყანას შორის გრძელდებოდა, მალე ნათელი გახდა, რომ მყიფე მშვიდობა ბრიტანეთის ოკუპაციის ქვეშ არ გაგრძელდება.

1918 წლის დეკემბერში აზერბაიჯანის მუსავათის პარტიის მხარდაჭერით, ჯაფარგული-ხან ნახიჩევანსკიმ გამოაცხადა არაქსის რესპუბლიკა, რომელიც მოიცავდა ყოფილ ნახიჩევანის მაზრას და ერევნის გუბერნიას. მიუხედავად ამისა, საბრძოლო მოქმედებები სომხებსა და აზერბაიჯანელებს შორის გაგრძელდება და შეტაკებათა სერიის შემდეგ, რომელსაც ადგილი ჰქონდა ნახიჩევანის რაიონში, დაიოდო ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ ხელშეკრულება. თუმცა, ცეცხლის შეწყვეტის რეჟიმი გაგრძელდა მხოლოდ მცირე ხნით, ხოლო 1920 წლის მარტში, უფრო ძლიერი ბრძოლები გაჩაღდა მთიანი ყარაბაღში, ყარაბაღელ სომხებსა და აზერბაიჯანის რეგულარულ არმიას შორის. ეს გამოიწვია კონფლიქტი იმ ტერიტორიებზეც, სადაც მოსახლეობა შერეულია, მათ შორის, ნახიჩევანშიც.

### გასაბჭოება 
1920 წლის ივლისში მე-11 საბჭოთა წითელი არმიამ შეიჭრა რეგიონში და მოახდინა მისი ოკუპაცია, ხოლო 28 ივლისს გამოაცხადა ნახიჩევანის ავტონომიური საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა აზერბაიჯანის სსრ-თან „მჭიდრო კავშირში“. ნოემბერში, სომხეთის აღების ზღვარზე, ბოლშევიკები საზოგადოების მხარდაჭერის მოსაზიდად, სომხეთს დაპირდნენ, რომ ნახიჩევანს, ყარაბაღსა და ზანგეზურთან ერთად, გადასცემდნენ სომხეთს. ეს მაშინ შესრულდა, როდესაც ნარიმან ნარიმანოვმა, აზერბაიჯანის ბოლშევიკების ლიდერმა, გამოსცა საზეიმო გამარჯვების განცხადება „სომხეთის საბჭოთა ხელისუფლების“ მიმართ, სადაც განაცხადა, რომ ნახიჩევანი და ზანგეზური უნდა მიენიჭოს სომხეთს, აზერბაიჯანელი ხალხის მიერ სომეხი ხალხის მხარდაჭერისთვის, რომლებიც სომხეთის ყოფილი ხელისუფლების წინააღმდეგ იბრძოდნენ:

ვლადიმერ ლენინი მიესალმა ამ „დიდი საბჭოთა ძმობის“ აქტს, სადაც „საბჭოთა ხალხების ოჯახს შორის, საზღვრებს არ ჰქონდა მნიშვნელობა“, თუმცა არ დაეთანხმა ამას და ნახიჩევანის მოსახლეობას რეფერენდუმი შესთავაზა. ამ რეფერენდუმის ოფიციალური მოღვაწეების განცხადებით, რომელიც 1921 წლის დასაწყისში ჩატარდა, ნახიჩევანის მოსახლეობის 90% სურდა რეგიონი ჩართული იყო აზერბაიჯანის სსრ-ს შემადგენლობაში, „ავტონომიური რესპუბლიკის უფლებით“. გადაწყვეტილება იმისა, რომ ნახიჩევანი გახდეს ნაწილი თანამედროვე აზერბაიჯანისა, გაამყარა 1921 წლის 16 მარტის მოსკოვის ხელშეკრულებამ, რომელსაც ხელი მოაწერეს მოსკოვში ერთის მხრივ, საბჭოთა რუსეთმა და მეორე მხრივ, ახლად დაარსებულმა თურქეთის რესპუბლიკამ. შეთანხმებამ, საბჭოთა რუსეთსა და თურქეთს შორის, ასევე მოუწოდებდა შარურ-დარალაგეზის მაზრა (რომლის მოსახლეობის უმრავლესობას აზერბაიჯანელები შეადგენდნენ), შევიდეს ნახიჩევანის შემადგენლობაში, რითაც თურქეთს საშუალება ექნებოდა ესაზღვროს აზერბაიჯანის სსრ-ს. ეს გარიგება კიდევ ერთხელ დაადასტურა, 13 ოქტომბერის ყარსის ხელშეკრულებამ. ხელშეკრულების V მუხლში წერია:

ამით, 1924 წლის 9 თებერვალს, საბჭოთა კავშირმა ოფიციალურად დააფუძნა *ნახჭევანის ასსრ*. ავტონომიური რესპუბლიკის კონსტიტუცია მიიღეს 1926 წლის 18 აპრილს. და ბაქო-ერევანის რკინიგზის ხაზი. იმავდროულად, აზერბაიჯანელი მოსახლეობის რიცხვმა საგრძნობლად გაიზარდა, ძირითადად მაღალი შობადობის და სომხეთიდან იმიგრაციის გამო (1926 წელს 85%-დან, 1979 წელს 96%-მდე ამ მოვლენამ ურყოფითი ეფექტი მოახდინა სომხეთის ეკონომიკაზე, რადგან ქვეყნის საქონლის 85% სატვირთო და სარკინიგზო მიმოსვლაზე იყო დამოკიდებული. ამის საპასუხოდ, სომხეთმა დახურა სარკინიგზო მიმოსვლა ნახიჩევანთან, რითაც დაკეთა ექსკლავის ერთადერთი გზა დანარჩენ საბჭოთა კავშირთან.

1989 წლის დეკემბერი, ნახიჩევანში გაჩაღდა არეულობა, როდესაც რეგიონის აზერბაიჯანულმა მოსახლეობამ დაიწყო ირანთან საზღვრის დემონტაჟი, რეგიონის ტერიტორიის დატოვების და მათი ეთნიკური აზერბაიჯანელი ბიძაშვილების ნახვის მიზნით, რომლებიც ცხოვრობენ ჩრდილოეთ ირანში (ისტორიული სამხრეთი აზერბაიჯანი). ამ ქმედებამ გააბრაზა საბჭოთა ხელმძღვანელობა, ხოლო საბჭოთა მედიამ აზერბაიჯანელები „ისლამური ფუნდამენტალიზმის გაჩაღებაში“ დაადანაშაულა. 1990 წლის იანვარში, ნახიჩევანის ასსრ-ს უზენაესმა საბჭომ გამოსცა განკარგულება, სადაც ნათქვამია ნახიჩევანის განზრახვაზე გამოეყოს სსრკ-ს, მისი ქმედებების პროტესტის ნიშნად, ბაქოს შავი იანვრის მოვლენების გამო. ამით ნახიჩევანი გახდა პირველი საბჭოთა კავშირის ნაწილი, რომელიც გამოაცხადა დამოუკიდებლობა და ამით გადაუსწრო რამდენიმე კვირით ლიტვასაც.

### ნახიჩევანი პოსტ-საბჭოთა ეპოქაში 
ჰეიდარ ალიევი, აზერბაიჯანის მომავალი პრეზიდენტი, 1990 წელს დაბრუნდა თავის სამშობლოში, ნახიჩევანში, მას შემდეგ, რაც 1987 წელს მიხეილ გორბაჩოვმა გამოაძევა იგი მისი პოლიტბიუროს პოზიციიდან. დაბრუნებიდან მალევე, აბსოლუტური უმრავლესობით, ალიევი აირჩიეს ნახიჩევანის უზენაეს საბჭოში. ალიევი შემდგომში დატოვა სკკპ და გორბაჩოვის წინააღმდეგ, 1991 წლის აგვისტოს წარუმატებელი გადატრიალების შემდეგ, მან მოუწოდა აზერბაიჯანის სრული დამოუკიდებლობისკენ, ასევე დაგმო აიაზ მუტალიბოვი გადატრიალების მხარდაჭერისთვის. 1991 წლის ბოლოს, ალიევმა გაამყარა თავისი ძალაუფლება, როგორც ნახიჩევანის უზენაესი საბჭოს თავმჯდომარე, ასევე გამოაცხადა ნახიჩევანის სრული დამოუკიდებლობა ბაქოსგან.

ნახიჩევანი, ყარაბაღის ომის დროს, გადაიქცა კონფლიქტურ არენად. 1992 წლის 4 მაისს, სომხეთის შეიარაღებულმა ძალებმა ცეცხლი გაუხსნეს სადარაქის რაიონს. სომხებმა განაცხადეს, რომ თავდასხმა იყო საპასუხოდ, ნახიჩევანის აზერბაიჯანული ძალების მიერ, საზღვრისპირა ცეცხლის გახსნაზე, სომხური სოფლების მიმართულებით. დავით ზადოიანის, 42 წლის სომეხი ფიზიკოსისა და რეგიონის მერის განცხადებით, სომხებმა მოთმინება დაკარგეს აზერბაიჯანელების მხრიდან, ერთთვიანი სროლების შემდეგ. ნახიჩევანის მთავრობამ უარყო ეს ბრალდება და ნაცვლად ამტკიცებდა, რომ სომხეთის თავდასხმა იყო პროვოცირებული და კონკრეტულად მიზნობრივ ხასიათს ატარებდა, კერძოდ თურქეთსა და ნახიჩევანს შორის ხიდის დაბლოკვის. Human Rights Watch-ის ინფორმაციით, საომარი მოქმედებები დაიწყო მას შემდეგ, რაც სამი ადამიანი დაიღუპა, როდესაც სომხურმა ძალებმა ცეცხლი გახსნეს რეგიონის მიმართულებით.

მძიმე საბრძოლო მოქმედებებს ადგილი ჰქონდა 18 მაისს, როდესაც სომხებმა ნახიჩევანის ანკალავის, კერძოდ ქარქის ოკუპაცია მოახდინეს. ქარქი პატარა ტერიტორიაა, რომელზეც სომხეთის ძირითადი ჩრდილოეთ-სამხრეთის გზატკეცილი გადის. ანკლავი ამჟამად რჩება სომხების ოკუპაციის ქვეშ. ქალაქ შუშის დაცემის შემდეგ, მუტალიბოვის ხელისუფლებამ დაადანაშაულა სომხეთის მთავრობა, ნახიჩევანის ოკუპაციის მცდელობაში (რომელსაც უარყოფს სომხეთის მთავრობის თანამდებობის პირები). თუმცა, 23 მაისს ჰეიდარ ალიევმა, ცალმხვრივად გამოაცხადა ცეცხლის შეწყვეტა და ცდილობდა დადოს სეპარატისტული სამშვიდობო ზავი სომხეთთან. სომხეთის პრეზიდენტმა, ლევონ ტერ-პეტროსიანმა გამოთქვა მზადყოფნა, რომ ხელი მოაწეროს ხელშეკრულებას ნახიჩევანთან, რათა დასრულდეს საბრძოლო მოქმედებები. შემდგომში ცეცხლის შეწყვეტა შეთანხმებული იყო. დაძაბულობამ პიკს მიაღწია, როდესაც თურქეთის მძიმე არტილერიამ, ორი საათის განმავლობაში, ისროდა ნახიჩევანის მხარეს, ნახიჩევანი-სომხეთის საზღვარზე. ირანმაც, სომხეთის თავდასხმებზე საპასუხოდ, ნახიჩევანის საზღვრის გასწვრივ, ჩაატარა ფართომასშტაბიანი სამხედრო მანევრები, როგორც გაფრთხილება სომხეთისთვის. თუმცა, სომხეთმა ნებისმიერი სხვა შემდგომი თავდასხმები ნახიჩევანზე არ განახორციელა, ხოლო რუსი სამხედროების ყოფნა იყო საპასუხოდ იმისა, რომ თურქეთს შეუძლია ითამაშოს სამხედრო როლი ამ კონფლიქტში. ნახიჩევანის ახალი კონსტიტუცია დამტკიცდა 1995 წლის 12 ნოემბრის რეფერენდუმზე. კონსტიტუცია, რესპუბლიკის ასამბლეამ 1998 წლის 28 აპრილს მიიღო და ძალაში შევიდა 1999 წლის 8 იანვარს. თუმცა, რესპუბლიკა რჩება იზოლირებული, არა მხოლოდ დანარჩენი აზერბაიჯანშისგან, არამედ პრაქტიკულად მთელი სამხრეთ კავკასიის რეგიონისგან. ვასიფ თალიბოვი, რომელიც დაქორწინებულია აზერბაიჯანის მმართველი ოჯახის (ალიევი) ნათესავზე, არის რესპუბლიკის მიმდინარე საპარლამენტო თავმჯდომარე. რეგიონის მოსახლეობის უმრავლესობა უყურებს თურქულ არხებს.

ეკონომიკური სირთულეები და ენერგიის დეფიციტი (რომელიც სომხეთის მუდმივი ბლოკადის, საპასუხოდ აზერბაიჯანელი და თურქული ბლოკადისა, მიზეზია) რეგიონის პრობლემაა. ამის გამო, შრომითი მიგრანტები სამუშაოდ მეზობელ თურქეთში გადადიან. ერთ-ერთმა თურქმა ანალიტიკოსმა განაცხადა, რომ „მიგრაცია ისეთი დიდია, რომ სტამბოლის *ბესლერის რაიონის* მოსახლეობის უმრავლესობას ნახიჩევანელები წარმოადგენენ“.

2008 წელს, აზერბაიჯანის ეროვნულმა ბანკმა, ნახიჩევანის ავტონომიური საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის დაფუძნებიდან 85 წლისთავზე, მოჭრა წყვილი ოქროსა და ვერცხლის სამახსოვრო მონეტა.

## ადმინისტრაციული დაყოფა 
thumb|250px|ნახიჩევანის რაიონები

ნახიჩევანი დაყოფილია რვა ადმინისტრაციულ ერთეულად: აქედან შვიდი რაიონია და ერთი, ნახიჩევანი, თვითმმართველი ქალაქია.

## დემოგრაფია 
2014 წლის 30 ივნისისთვის, ნახიჩევანის მოსახლეობა შეადგენდა 435 400 კაცს. მოსახლეობის უმრავლესობა აზერბაიჯანელებია, რომლებიც 1999 წლისთვის, მოსახლეობის 99% წარმოადგენდნენ, ხოლო ეთნიკური რუსები (0.15%) და ქურთების უმცირესობა (0.6%) შეადგენდა დარჩენილ მოსახლეობას.

1990-იან და 2000-იან წლებში, რეგიონიდან აზერბაიჯანული მოსახლეობის დიდი გადინება მოხდა თურქეთსა და აზერბაიჯანში, სსრკ-ს დაშლის შემდეგ ეკონომიკური გაჭირვების გამო, ასევე ნახიჩევანის დანარჩენი აზერბაიჯანიდან გეოგრაფიული დაშორების გამო.

ქურთები ნახიჩევანში ძირითადად ცხოვრობენ სადარაქის რაიონსა და თეივაზში. რეგიონიდან დარჩენილი სომხები გამოაძევეს აზერბაიჯანის შეიარაღებულმა ძალებმა, მთიანი ყარაბაღის კონფლიქტის დროს, როგორც მოსახლეობის ძალისმიერი გაცვლის ნაწილი სომხეთსა და აზერბაიჯანს შორის. 1932 წლის საბჭოთა შეფასებით, ტერიტორიის 85% იყო სოფელი, ხოლო 15% იყო საქალაქო. ქალაქის პროცენტული მაჩვენებელი 1939 წელს 18%-მდე და 1959 წელს 27%-მდე გაიზარდა.

ნახიჩევანი გამოირჩევა მაღალი ადამიანის განვითარების ინდექსით; მისი სოციალურ-ეკონომიკური ძალა ბევრად აღემატება მეზობელ ქვეყნებს, ისევე, როგორც თავად აზერბაიჯანსაც. 2014 წლის 30 ივნისის, ნახიჩევანის ა.რ. სტატისტიკის კომიტეტის ანგარიშის თანახმად, 2013 წლის ბოლოსთვის, ზოგიერთი სოციალურ-ეკონომიკური მონაცემები, მათ შორის შემდეგი, გამოაქვეყნა:

ადამიანის განვითარების ინდექსის გამოთვლით, 2014 წლის ახალი UNHD მეთოდის გამოყენებით, ზემო მონაცემებში ცვლილება შევიდა:

გარდა ამისა, ადამიანის განვითარების ინდექსი შეადგენს

(0.7599 \cdot 0.8630 \cdot 0.7011) ^ \frac {1} {3} = 0.772.

ნახიჩევანი სახელმწიფო რომ ყოფილიყო, განთავსდებოდა ადამიანის განვითარების ინდექსის მიხედვით მალაიზიასა (62-ე) *Qazangödağ* (*ყაზანგიოდაღი* 3829 მ) კიდევ ერთი მწვერვალია.

## ეკონომიკა 
### მრეწველობა 
ნახიჩევანის მრეწველობა მოიცავს სამთო მინერალების მოპოვებას, როგორიცაა მარილი, მოლიბდენი და ტყვია. სოფლის მეურნეობამ, რომელიც შემუშავდა და განვითარდა საბჭოთა წლებში სპეციალურად მშრალი კლიმატისთვის, მისცა საშუალება რეგიონს გაზარდოს ხორბალი (ძირითადად გაშენებულია არაქსის ვაკეზე), ქერი, ბამბა, თამბაქო, ხილის ბაღი, თუთა და ყურძენი, ღვინის დასამზადებლად. მრეწველობის სხვა დარგები მოიცავს ბამბის დამუშავებას/გაწმენდას, აბრეშუმის დამუშავებას, ხილის კონსერვაციას, ხორცის შეფუთვასა და მეცხვარეობას.

სასარგებლო წიაღისეულის გადამუშავება, მარილი, რადიო ინჟინერია, აბრეშუმის პროდუქტების დამზადება, ხორცისა და რძის პროდუქტები, მინერალური წყალების ჩამოსხმა, ტანსაცმლის, ავეჯის დამზადება არის ნახიჩევანის ინდუსტრიის ძირითადი დარგები.

ყარაბაღის ომის გამო, 1988 წელს, რეგიონის ეკონომიკამ განიცადა მძიმე დარტყმა, როდესაც დაკარგა ხელმისაწვდომობა ნედლეულზეც და ბაზრებზეც. მიუხედავად იმისა, რომ გაჩნდა ახალი ბაზრები, ირანისა და თურქეთის სახით, დღეს ეს იზოლაცია კვლავ რჩება, რომელიც აფერხებს განვითარებას. ნახიჩევანის ეკონომიკა დაფუძნებულია სოფლის მეურნეობაზე, სამთო და გადამამუშავებელ მრეწველობაზე, თუმცა რესპუბლიკის ბიუჯეტის 75% მიეწოდება ბაქოდან, ცენტრალური ხელისუფლებისგან. რეგიონს დახმარებას ასევე თურქეთი და რამდენიმე არასამთავრობო ორგანიზაცია უწევს.

რესპუბლიკა მდიდარია მინერალებით. ნახიჩევანში მდებარეობს მარმარილოს, კირქვის და თაბაშირის საბადოები. ამავე დროს, ქვის მარილის დეპოზიტები ამოწურულია ნეჰრამში, ნახიჩევანისა და სუსტინში. მოლიბდენის მნიშვნელოვანი საბადოები ამჟამად დახურულია, როგორც ანკლავის იზოლაციის შედეგი. არსებობს ბევრი მინერალური წყლების წყარო, როგორიცაა ბადამლი, სირაბი, ნაგაჯირი, ყიზილჯირი, სადაც წყალი დარიშხანს შეიცავს.

სასოფლო-სამეურნეო მიწების დაახლოებით 90% კერძო მფლობელობაშია. თუმცა, სოფლის მეურნეობა ცუდად განვითარებულია. წარმოება მკვეთრად შემცირდა და მასშტაბური კომერციული სოფლის მეურნეობაც შემცირდა.

რეგიონის ტერიტორიის ორ მესამედს კლდოვან ფერდობებს და უდაბნოს უკავია, ამიტომ სახნავ-სათესი მიწების ფართობი საკმაოდ შეზღუდულია. ძირითადი მოსავალია ბამბა და თამბაქო, რომელიც გაშენებულია „PriAraz“-ის ვაკეზე, ქალაქ შარურთან და ნახიჩევანთან ახლოს. მარცვლეუის წარმოების სამი მეოთხედი მოდის ხორბალზე, განსაკუთრებით ზამთარის ხორბლლზე, რომელიც კონცენტრირებულია *შარურის ვაკის* სარწყავ მიწებსა და მდინარე ნახიჩევანის აუზზე.

მევენახეობას ნახიჩევანში გააჩნია უძველესი ტრადიცია, განსაკუთრებით არაქსის ხეობასა და მთისწინეთში. ძალიან ცხელი ზაფხულის და ხანგრძლივი თბილი შემოდგომის წყალობით, შესაძლებელია გაიზარდოს ისეთი უაღრესად ტკბილი ყურძნის ჯიშები, როგორიცაა *ბაიან-შირაზი*, *თებრიზი*, *შირაზი*. ღვინოები, როგორიცაა „ნახიჩევანი“, „შაჰბუზი“, „აბრაგუნისი“, „აზნაბურქი“ არის მისაღები ხარისხის და ძალიან პოპულარული. ხილის წარმოება საკმაოდ მნიშვნელოვანია, ძირითადად ესენია კომში, მსხალი, ატამი, გარგარი, ლეღვი, ნუში და ბროწეული.

მესაქონლეობა ნახიჩევანისთვის ტრადიციული მეურნეობაა. იმის გამო, რომ რეგიონს ახასიათებს მშრალი კლიმატი, საძოვრები ნახიჩევანში არაპროდუქტიულია, ამიტომ მეცხვარეობა სჭარბობს სხვა პირუტყვის წარმოებასთან შედარებით. ზამთრის საძოვრები განლაგებულია „PriAraz“-ის ვაკეზე, ზღვის დონიდან 1200 მ. მაგრამ ზაფხულის საძოვრები განლაგებულია მაღალ მთებში, ზღვის დონიდან 2300-3200 მ. ყველაზე გავრცელებული ცხვრის ჯიშია „ბალბასი“. ცხვრის ეს ჯიში გამოირჩევა პროდუქტიულობით და თოვლისავით თეთრი აბრეშუმისებრი მატყლი, რომელიც ფართოდ გამოიყენება ხალიჩების წარმოებაში. მსხვილი და პატარა რქოსანი პირუტყვი გაშენებულია ყველგან, განსაკუთრებით შარურისა და ნახიჩევანის შემოგარენში. ასევე გაშენებულია დომბაც.

მიუხედავად იმისა, რომ მთავრობამ განაცხადა ხელი შეუწყოს ტურიზმს, ის მაინც ჩანასახის  სტადიაზეა. 1997 წლამდე, ტურისტებს ესაჭიროებოდათ ჩასვლის სპეციალური ნებართვა, რომელიც უკვე გაუქმდა, რაც ამარტივებს მგზავრობას. მომსახურების თვალსაზრისით, ნახიჩევანი ვიზიტორებს სთავაზობს დასვენების ძირითად საშუალებებს, მაგრამ ზამთარში გათბობის ნაკლებობაა, რაც გამოწვეულია საწვავის უკმარისობით.

### სომხური ხაჩქარების საქმე 
[thumb|200px|სომხური [ხაჩქარის მაგალითი ჯულფიდან.]]

აზერბაიჯანს ბრალად ედება სომხური ისტორიული ძეგლების განადგურება ნახიჩევანში, როგორც ნაწილი პოლიტიკური განზრახვის, რომ წაშალოს სომხური კულტურის კვალი აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე.

სომხური ეკლესიების რიცხვი, როგორც ცნობილია, ნახიჩევანის რეგიონში 280-ს აღემატება. 1648 წელს, ფრანგი მოგზაურის ალექსანდრე დეროდის ცნობით, ჯულფაში 10 ათასზე მეტი სომხური საფლავის ქვა არსებობდა, გაკეთებული მარმარილოთი. 1980 წლისთვის, საეკლესიო ძეგლების რიცხვი, სავარაუდოდ 59 და 100 შორის იყო. მწერალი და ჟურნალისტი სილვიან ბესონი მიიჩნევს, რომ ეს ძეგლები შემდგომში განადგურდა, როგორც აზერბაიჯანის მთავრობის კამპანიის ნაწილი, მიმართული სომხური კულტურის კვალის წასაშლელად თავის მიწაზე.

XIV საუკუნის, აბრაგუნისის წმინდა სტეფანეს ეკლესიის 2005 წელს ვიზიტისას, შვეიცარია-სომხეთის ასოციაციის (SAA) წევრებმა აღმოაჩინეს, რომ ცოტა ხნის წინ ეკლესია განადგურდა, მხოლოდ რამდენიმე აგური მოჩანდა შიშველ მიწაზე. მსგავსი სურათი დახვთად შურუდშიც, სადაც XVI საუკუნის წმინდა ჰაკოპ-ჰაირაპეტის ეკლესია სრულად განადგურებულია. სომხური ეკლესიები, რომლებიც 1980-იან წლებში იდგნენ ნორაშენში, კირნაში და გალში, ასევე გაქრა.

ყველაზე ცნობილი საქმეა, შუა საუკუნეების საფლავის ქვების მასობრივი განადგურება ჯულფის სასაფლაოზე, ამის მტკიცებულებაა ფოტოგრაფიული, ვიდეო და სატელიტური კადრები. 2006 წლის აპრილში, ბრიტანული *The Times* მასზე შემდეგს წერდა:

სომხებმა, დიდი ხანია ატეხეს განგაში, რომ აზერბაიჯანელები აპირებენ აღმოფხვრან ყველა მტკიცებულება იმისა, რომ სომხები ცხოვრობდნენ ნახიჩევანში და ამ მიზნით, უკვე ახორციელებენ მასიურ და შეუქცევად, სომხური კულტურული კვალის განადგურებას. „ირონია ის არის, რომ ეს ფაქტი მოხდა არა ომის დროს, არამედ მშვიდობიან დროს.“ – განაცხადა სომხეთის საგარეო საქმეთა მინისტრმა ვარდან ოსკანიანმა.

აზერბაიჯანის უარყოფის საპირისპიროდ, რიგმა საერთაშორისო ორგანიზაციებმა დაადასტურეს სასაფლაოს სრული განადგურება. *ომისა და მშვიდობის გაშუქების ინსტიტუტმა*, 2006 წლის 19 აპრილს განაცხადა, რომ „არ არსებობს არაფერი ჯუგას ცნობილი ქვის ჯვრებისგან“. ძეგლებისა და ღირსშესანიშნაობათა დაცვის საერთაშორისო საბჭოს (იკომოსი) ცნობით, 1998 წელს აზერბაიჯანის სახელმწიფომ 800 ხაჩქარი გაანადგურა. მიუხედავად იმისა, რომ განადგურება დროებით შეჩერდა იუნესკოს პრეტესტის შემდეგ, ოთხი წლის თავიდან განახლდა. იკომოსის ცნობით, 2003 წლის იანვარისთვის „1500 წლის სასაფლაო სრულიად გასწორდა მიწასთან“. 2010 წლის 8 დეკემბერს, *მეცნიერების ხელშეწყობის ამერიკულმა ასოციაციამ* გამოაქვეყნა ანგარიში სახელწოდებით „სატელიტური სურათები გვიჩვენებენ გაუჩინარებულ სომხურ ძეგლებს აზერბაიჯანში“.

ევროპარლამენტმა ოფიციალურად მოუწოდა აზერბაიჯანს შეაჩეროს დანგრევის პროცესი, როგორც დარმღვევი იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის კონვენციისა. ევროპარლამენტის რეზოლუცია, რომელიც ეხება სამხრეთ კავკასიის კულტურულ ძეგლებს, წერია: „ევროპარლამენტი მკაცრად გმობს ჯულფის სასაფლაოს განადგურებას, ისევე, როგორც ყველა ისტორიული მნიშვნელობის ძეგლების განადგურებას, რომელსაც ადგილი ჰქონდა სომხეთის ან აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე და გმობს ნებისმიერ ამგვარ ქმედებას, რომელიც ცდილობს გაანადგუროს კულტურული მემკვიდრეობა“. 2006 წელს, აზერბაიჯანმა არ დაუშვა ევროპის საბჭოს საპარლამენტო ასამბლეის (ეუთო) მისიის წევრები უძველესი სამარხების შესამოწმებლად, რომელიც შემდეგში განაცხადა, რომ აზერბაიჯანი მიიღებდა მხოლოდ იმ დელეგაციას, რომელიც ასევე სომხების მიერ კონტროლირებად ტერიტორიებსაც მოინახულებდა. „ჩვენ ვფიქრობთ, რომ იმ შემთხვევაში, თუ ყოვლისმომცველი მიდგომა მიღებულუ იქნება პრობლემის მიმართ, რომელიც დასმულია“, – განაცხადა აზერბაიჯანის საგარეო საქმეთა სამინისტროს ოფიციალურმა წარმომადგენელმა თაჰირ თაღიზადემ, „შესაძლებელი იქნება ქრისტიანული ძეგლების შესწავლა აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე, მათ შორის, ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკის ტერიტორიაზეც“.

განახლებული მცდელობა იყო დაგეგმილი ევროპის საბჭოს საპარლამენტო ასამბლეის ინსპექტორების მიერ, 2007 წლის 29 აგვისტოდან 6 სექტემბრამდე, ბრიტანელი დეპუტატის, ედუარდ ოჰარას ხელმძღვანელობით. ნახიჩევანის გარდა, დელეგაციამ უნდა სწვეოდა ბაქოს, ერევანს, თბილისსა და მთიან ყარაბაღს. ინსპექტორები გეგმავდნენ მთიან ყარაბაღში შესულივნენ სომხეთის გავლით, თუმცა, 28 აგვისტოს ევროპის საბჭოს საპარლამენტო ასამბლეაში აზერბაიჯანის დელეგაციის ხელმძღვანელმა მოითხოვა, რომ ინსპექტორები შესულიყვნენ მთიან ყარაბაღში აზერბაიჯანის გავლით. 29 აგვისტოს, ევროპის საბჭოს საპარლამენტო ასამბლეის გენერალურმა მდივანმა მატეო სორინასმა განაცხადა, რომ ვიზიტი გაუქმდა, რადგან გაჩნდა მთიან ყარაბაღში წვდომის სირთულეები აზერბაიჯანის მიერ შემოთავაზებული მარშრუტის გამოყენებით. სომხეთის საგარეო საქმეთა სამინისტრომ გაავრცელა განცხადება, სადაც განაცხადა, რომ აზერბაიჯანმა ვიზიტი შეწყვიტა „მხოლოდ იმის გამო, რომ შენიღბონ სომხური ძეგლების დანგრევა ნახიჩევანში“.

## კულტურა 
[thumb|[ჰუსეინ ჯავიდის მავზოლეუმი ნახიჩევანში]]

ნახიჩევანი აზერბაიჯანის ერთ-ერთი კულტურული ცენტრია. 1923 წელს, სახელმწიფო დრამატულ თეატრში (1962 წელს მას ეწოდა *მამედგულუზადეს მუსიკისა და დრამის თეატრი*) შეიქმნა მუსიკალური ქვეჯგუფი. *არაქსის სიმღერისა და ცეკვის ანსამბლი* (დაარსდა 1959 წელს) კიდევ ერთი ცნობილი ჯგუფია. ნახიჩევანში, XIX საუკუნეში დაიდგა დრამატული სპექტაკლები მოყვარული დასის მიერ. თეატრალურმა ხელოვნებამ, ასევე დიდი წვლილი შეიტანა ნახიჩევანის კულტურაში. ისეთი მოღვაწეების შემოქმედებამ, როგორიცაა ჯალილ მამედგულიზადე, ჰუსეინ ჯავიდი, მ.ს. გულუბეკოვი და ჰუსეინ არაბლინსკი (პირველი აზერბაიჯანული თეატრის დირექტორი), გაამდიდრეს ნახიჩევანის კულტურული მემკვიდრეობა. რეგიონი, ასევე ცნობილი სომეხი მხატვრების და მსახიობების სამშობლოა, როგორიცაა საბჭოთა კავშირის მსახიობი ჰასმიკ აკოპიანი. ნახიჩევანი, ასევე ნახსენებია ლიტერატურ ნაშრომებში. ნიზამი, რომელიც სპარსელი პოეტია, წერდა:

## ცნობილი ადამიანები 
150px|thumb|ჰეიდარ ალიევი, აზერბაიჯანის ყოფილი პრეზიდენტი და ეროვნული ლიდერი, დაიბადა ნახიჩევანში.

### პოლიტიკური ლიდერები 
* ჰეიდარ ალიევი — აზერბაიჯანის ყოფილი პრეზიდენტი (1993–2003) და ეროვნული ლიდერი.
* აბულფაზ ელჩიბეი — აზერბაიჯანის ყოფილი პრეზიდენტი (1992–1993).
* რასულ გულიევი — მილი მეჯლისის ყოფილი თავმჯდომარე (1993–1996) და ოპოზიციის ლიდერი.
* კრისტაფორ მიკაელიანი — დაშნაკცუთიუნის დამფუძნებელი წევრი.
* ჯაფარგული-ხან ნახიჩევანსკი — არაქსის რესპუბლიკის დამფუძნებელი.
* იბრაჰიმ აბილოვი — პირველი და ერთადერთი აზერბაიჯანის სსრ-ს ელჩი თურქეთში.
* გარეგინ ნჟდე — ცნობილი სომეხი რევოლუციური, სამხედრო ლიდერი და მოაზროვნე.

### პოეტები და მწერლები 
* ჰუსეინ ჯავიდი — პოეტი.
* ჯალილ მამედგულიზადე — მწერალი და სატირირსტი.
* ეკმულადინ ნახიჩევანი — შუა საუკუნეების ლიტერატურული ფიგურა.
* ჰინდუშაჰ ნახიჩევანი — შუა საუკუნეების ლიტერატურული ფიგურა.
* აბდურახმან ენ-ნეშევი — შუა საუკუნეების ლიტერატურული ფიგურა.
* მამედ საიდ ორდუბადი — მწერალი.
* ჰეირან ხანუმი — გვიანი შუა საუკუნეების პოეტი.
* ელშენ ჰუდიევი — თანამედროვე პოეტი და მწერალი.
* მამედ არაზი — პოეტი.

### სხვა 
* აჯამი ნახიჩევანი — არქიტექტორი და ნახიჩევანის არქიტექტურის სკოლის დამფუძნებელი.
* იბრაჰიმ საფი — თურქი მსახიობი.
* ნათავან გასიმოვა — ფრენბურთის მოთამაშე.

## გალერეა 

ფაილი:Nakhichevan01.JPG|მომინე ხათუნის მავზოლეუმი ნახიჩევანში.
ფაილი:Momine Fragment.jpg|მომინე ხათუნის მავზოლეუმის გაფორმების ნიმუში.
ფაილი:Momine perspective wiki.jpg|მავზოლეუმის კიდევ ერთი ხედი.
ფაილი:Nakhichevan02.JPG|შუა საუკუნეების პერიოდის ძეგლები, შეგროვებული მომინა ხათუნის მავზოლეუმთან ახლოს.
ფაილი:Nakhichevan04.JPG|ვერძის ფორმის საფლავის ძეგლი.

ფაილი:Batabat Mountains.jpg|შაჰბუზის ბათაბათის რეგიონი.
ფაილი:Nakhichevan05.jpg|ქალაქ ორდუბადის საერთო ხედი, მაღალი მთების და მეზობელი ირანის ახლო მანძილის ფონზე.
ფაილი:Nakhichevan06.jpg|ორდუბადის სახლების ფოტოები, ორდუბადჩაის აღმოსავლეთ ნაპირთან ახლოს (ასევე ცნობილია, როგორც დუბენდის ნაკადი).
ფაილი:Nakhichevan07.jpg|ორდუბადის ცნობილი ვიწრო ქუჩები.
ფაილი:Nakhichevan08.jpg|მეჩეთი ორდუბადში.
ფაილი:Jolfa-Aras2.jpg|მდინარე არაქსი ჯულფა-ირანის საზღვარზე.
ფაილი:Nakhichevan09.jpg|ნახიჩენანის მთიანი რელიეფი.
ფაილი:Julfa-khachkars.jpg|სომხური ხაჩქარები ჯულფაში.
ფაილი:Nakhichevan Mausoleum.jpg|იუსუფ იბნ-ხუსეირის მავზოლეუმი ქალაქ ნახიჩევანში.

## იხილეთ აგრეთვე
* ნახიჩევანის მემორიალური მუზეუმი
* ნოე

## რესურსები ინტერნეტში 
* ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკის ოფიციალური საიტი 
* ნახიჩევანის გზამკვლევი

## სქოლიო

კატეგორია:აზერბაიჯანი
კატეგორია:ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკა