გეორგ შოლტი

სერ **გეორგ შოლტი**, ( ; დაბადების სახელი *დიერდ შტერნი* (), დ. 21 ოქტომბერი, 1912 – გ. 5 სექტემბერი, 1997) — უნგრეთში დაბადებული ბრიტანელი დირიჟორი. ცნობილია მოღვაწეობით მიუნხენის, ფრანკფურტისა და ლონდონის საოპერო თეატრებში, აგრეთვე, ხანგრძლივი მუშაობით ჩიკაგოს სიმფონიური ორკესტრის მუსიკალურ დირექტორად. დაიბადა ბუდაპეშტში და სწავლობდა ბელა ბარტოკთან, ლეო ვაინერთან და ერნე დოჰნანისთან. 1930-იან წლებში უნგრეთის სახელმწიფო ოპერაში რეპეტიტორად მუშაობდა, აგრეთვე, მუშაობდა ზალცბურგის ფესტივალზე არტურო ტოსკანინისთან. მის კარიერას ხელი შეუშალა უნგრეთის პოლიტიკაზე ნაციზმის ზრდადმა გავლენამ. სულ უფრო მკაცრი ანტისემიტური კანონმდებლობის გამო ებრაული წარმოშობის შოლტი 1938 წელს ქვეყნიდან გაიქცა. ლონდონის სამეფო ოპერაში რუსული ბალეტის ერთი სეზონის დირიჟორობის შემდეგ მან თავშესაფარი შვეიცარიაში იპოვა, სადაც მეორე მსოფლიო ომის დასრულებამდე ცხოვრობდა, დირიჟორობა აკრძალული ჰქონდა და თავს პიანისტობით ირჩენდა.

ომის შემდეგ, 1946 წელს, შოლტი მიუნხენში, ბავარიის სახელმწიფო ოპერის მუსიკალურ დირექტორად დანიშნეს. 1952 წელს ფრანკფურტის ოპერაში გადავიდა და მას მომდევნო 9 წლის განმავლობაში ხელმძღვანელობდა. 1953 წელს დასავლეთ გერმანიის მოქალაქეობა მიიღო. 1961 წელს ლონდონში, კოვენტ-გარდენის საოპერო თეატრის მუსიკალურ დირექტორად დაინიშნა. ამ პოსტზე ათწლიანი მუშაობის დროს განახორციელა ცვლილებები, რომლებმაც ეს ოპერა უმაღლეს საერთაშორისო სტანდარტებს მიუახლოვა. მისი მუსიკალური ხელმძღვანელობის პერიოდში მიიღო თეატრმა „სამეფო ოპერის“ ტიტულიც, რაც მისი სტატუსის აღიარება იყო. 1972 წელს იგი ბრიტანეთის მოქალაქე გახდა.

1969 წელს დაიკავა ჩიკაგოს სიმფონიური ორკესტრის მუსიკალური დირექტორის თანამდებობა, რომელიც 22 წლის განმავლობაში ეჭირა. 1991 წელს პოსტი დატოვა და გარდაცვალებამდე ორკესტრის საპატიო მუსიკალური დირექტორის ტიტულს ატარებდა. ჩიკაგოში მუშაობის პარალელურად, 1972-1975 წლებში პარიზის ორკესტრის მუსიკალურ დირექტორად, 1979-1983 წლებში კი ლოდონის ფილარმონიული ორკესტრის მთავარ დირიჟორად მუშაობდა.

ადრეულ წლებში შოლტი ინტენსიური სადირიჟორო მანერით გამოირჩეოდა, რომელიც ბოლო წლებში შედარებით შერბილდა. არის რეკორდული რაოდენობის ჩანაწერების ავტორი – გაკეთებული აქვს 250-ზე მეტი ჩანაწერი, მათ შორის, 45 სრული საოპერო კოლექცია; ზოგიერთი ნაწარმოები კი კარიერის სხვადასხვა ეტაპზე რამდენჯერმე აქვს ჩაწერილი. მისი ყველაზე ცნობილი ჩანაწერია რიხარდ ვაგნერის „ნიბელუნგის ბეჭედი“ – სრული ციკლი Decca Records-ისთვის (1958-1965).  შოლტის „ბეჭედი“ ორჯერ დასახელდა ყველა დროის საუკეთესო მუსიკალურ ჩანაწერად, პირველად 1999 წელს ჟურნალ *Grammophone-ის* მიერ, ხოლო მეორედ 2012 წელს, *BBC Music Magazine-ის* მიერ ჩატარებულ გამოკითხვაში. მიღებული აქვს არაერთი ჯილდო ხმის ჩამწერი ინდუსტრიისგან, მათ შორის, 31 გრემი, რაც 2023 წლამდე ამ ჯილდოს ისტორიაში ყველაზე დიდ რაოდენობას წარმოადგენდა როგორც კლასიკურ, ისე არაკლასიკურ მუსიკალურ ხელოვანთა შორის.

## ცხოვრება და კარიერა 
### ადრეული წლები 
შოლტი, დაბადების სახელით დიერდ შტერნი, დაიბადა მაროშის ქუჩაზე, ბუდაპეშტის ბუდას ნაწილში, ჰედვიდეკის რაიონში. იგი ებრაელების, ტერეზ და მორიც („მორ“) შტერნების ორი შვილიდან უმცროსი იყო. პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ უნგრეთში მოქალაქეებმა, რომლებიც გერმანულ გვარებს და სახელებს ატარებდნენ, მათ ნაცვლად უნგრული ვარიანტების გამოყენება დაიწყეს. გარდა ამისა, ადმირალ ჰორტის მემარჯვენე რეჟიმმა მადიარიზაციის მკაცრი პოლიტიკის გატარება დაიწყო, რომელიც ავალდებულებდა საჯარო სამსახურში დასაქმებულ პირებს, რომ უცხოური წარმოშობის სახელები უნგრული სახელებით შეეცვალათ.

შოლტის მიხედვით, მამამისი იყო „კეთილი, თბილი კაცი, რომელიც ყველას ენდობოდა, რაც შეცდომა იყო. უნგრელი ებრაელები დიდი პატრიოტები იყვნენ. 1914 წელს, როცა ომი დაიწყო, მამამ მისი ფულის დიდი ნაწილი ომის სესხში ჩადო, რათა ქვეყანას დახმარებოდა. როცა ფასიანი ქაღალდების განაღდების დრო მოვიდა, ისინი აღარაფრად ღირდა.“ მის მშობლებს სწავლის საფასურის გადახდა არ შეეძლოთ, ხოლო მდიდარ ბიძებს მუსიკა შეუფერებელ პროფესიად მიაჩნდათ; 13 წლის ასაკიდან შოლტი თავის მუსიკალურ განათლებას თვითონვე აფინანსებდა ფორტეპიანოს გაკვეთილებიდან მიღებული შემოსავლით. მაგრამ თავის მემუარებში იხსენებს, რომ კოდაიმ, რომელთან სწავლაც მართლაც სურდა, იგი არ მიიღო, რის გამოც იძულებული გახდა კომპოზიცია ჯერ ალბერტ შიკლოშთან, ხოლო შემდეგ, დოჰნანისთან ესწავლა. აკადემიის ყველა პედაგოგი სასიამოვნოდ გამორჩეული არ ყოფილა. შოლტი უხალისოდ იხსენებდა სადირიჟორო გაკვეთილებს ერნე უნგერთან, რომელიც სტუდენტებს მაჯის პატარა, მკვეთრი მოძრაობებით დირიჟორობას აიძულებდა: „მასთან მხოლოდ ორი წელი ვსწავლობდი, მაგრამ ხუთწლიანი პრაქტიკა დამჭირდა იმის დასავიწყებლად, რაც მან მასწავლა.“

### პიანისტი და დირიჟორი 
1930 წელს, აკადემიის დამთავრების შემდეგ, შოლტი უნგრეთის სახელმწიფო ოპერაში დანიშნეს. აქ მან აღმოაჩინა, რომ ოპერაში რეპეტიტორად მუშაობა, მომღერლებთან ერთად მათი როლების მომზადება და რეპეტიციებზე დაკვრა ბევრად უფრო ნაყოფიერი მომზადება იყო დირიჟორის კარიერისთვის, ვიდრე აკადემიაში, უნგერთან გავლილი სადირიჟორო გაკვეთილები. ბუდაპეშტში სხვა ებრაელი და ანტი-ნაცისტი მუსიკოსებიც გაიქცნენ, მათ შორის, დირიჟორები ოტო კლემპერერი, ფრიც ბუში და ერიხ კლაიბერი. ბევრი უნგრელი შიშობდა, რომ ამის შემდეგ გერმანია უნგრეთში შეიჭრებოდა. ეს ასე არ მოხდა, თუმცა ჰორტიმ, ნაცისტებთან პარტნიორობის გაძლიერების მიზნით, მკაცრი, ნიურნბერგის კანონების მსგავსი ანტისემიტური კანონმდებლობა შემოიღო, რამაც უნგრელ ებრაელებს სხვადასხვა პროფესიაზე დასაქმების შესაძლებლობა მოუსპო. შოლტი, ოჯახის დაჟინებული მოთხოვნით, ქვეყნიდან გაიქცა. *The Times-ის* მიმომხილველი მისი აგრესიული სადირიჟორო სტილით დიდად აღფრთოვანებული არ დარჩენილა, რადგან ჩათვალა, რომ ამან მუსიკის დელიკატური ატმოსფერო დააზარალა. დაახლოებით ამ დროს შოლტიმ სახელი შეიცვალა და Georg დაირქვა.

ლონდონში გამოსვლების შემდეგ შვეიცარიაში, ტოსკანინისთან შესახვედრად გაემგზავრა, რომელიც იმ დროს ლუცერნში დირიჟორობდა. შოლტი იმედოვნებდა, რომ ტოსკანინი აშშ-ში სამუშაოს პოვნაში დაეხმარებოდა. ეს ვერ მოხერხდა, თუმცა, სამსახური და უსაფრთხოება მან შვეიცარიაშივე იპოვა. იგი ტენორ მაქს ჰირცელის ვოკალის მასწავლებელი გახდა, რომელიც ამ დროს ვაგნერის ოპერიდან ტრისტანის პარტიას სწავლობდა. დედას და დას იგი ომის შემდეგ შეხვდა. შვეიცარიაში დირიჟორად მუშაობის ნებართვის მოპოვება ვერ შეძლო, რის გამოც თავს ფორტეპიანოს გაკვეთილებით ირჩენდა. 1942 წელს ჟენევის საერთაშორისო საფორტეპიანო კონკურსი მოიგო, რის შემდეგაც საფორტეპიანო კონცერტების გამართვის უფლება მისცეს, თუმცა დირიჟორობისა – კვლავ არა. შვეიცარიაში ყოფნისას შეხვდა ჰედვიგ (ჰედი) ეშლის, რომელიც ციურიხის უნივერსიტეტის ლექტორის ქალიშვილი იყო. ისინი 1946 წელს დაქორწინდნენ.

### მიუნხენი და ფრანკფურტი 
ომის დამთავრებისას შოლტის ბედი დრამატულად შემობრუნდა. 1946 წელს იგი მიუნხენში, ბავარიის სახელმწიფო ოპერის მუსიკალურ დირექტორად დანიშნეს. ჩვეულებრივ პირობებში, ასეთ პრესტიჟულ პოსტზე ახალგაზრდა და გამოუცდელი დირიჟორის დანიშვნა წარმოუდგენელი იქნებოდა, მაგრამ ამ დროს წამყვან გერმანელ დირიჟორებს – ვილჰელმ ფურტვენგლერს, კლემენს კრაუსს და ჰერბერტ ფონ კარაიანს დენაციფიკაციის პროცესის დასრულებამდე სადირიჟორო საქმიანობა აკრძალული ჰქონდათ.

მიუნხენში დანიშვნასთან ერთად 1946 შოლტიმ Decca Records-თანაც გააფორმა კონტრაქტი, არა როგორც დირიჟორმა, არამედ, როგორც საფორტეპიანო აკომპანიატორმა. 1947 წელს პირველი ჩანაწერიც გააკეთა – ბრამსის პირველი სავიოლინო სონატა მევიოლინე გეორგ კულენკამპფთან ერთად. იგი დაჟინებით ითხოვდა, დირიჟორობის საშუალებაც მიეცათ, რაც იმავე წლის ბოლოს მოხდა, როცა მან ციურიხის ტონჰალეს ორკესტრთან ერთად ბეთჰოვენის „ეგმონტის უვერტიურა“ ჩაწერა. დირიჟორის რანგში მომდევნო ჩანაწერის გასაკეთებლად ორი წელი იცდიდა, რის შემდეგაც ლონდონში ჰაიდნის სიმფონია №103 ჩაწერა. სესიების პროდიუსერი ჯონ კალშოუ იყო, რომელსაც მომდევნო ორი ათწლეულის მანძილზე შოლტის კარიერა მჭიდროდ დაუკავშირდა. ჟურნალ „გრამოფონში“ გამოქვეყნებულ მიმოხილვაში ნათქვამია: „ლონდონის ფილარმონიული ორკესტრის შესრულება გეორგ შოლტის ხელმძღვანელობით (შესანიშნავი, ჩემთვის ახალი დირიჟორის) გამოირჩევა რითმული დაკვრით, მდიდარი ბგერით და შესრულების სიცხადით.“ „ჩანაწერების სახელმძღვანელო“ EMI-ს კონკურენტ ჩანაწერთან (სერ ტომას ბიჩემი და სამეფო ფილარმონიული ორკესტრი) შედარებით შოლტის ვარიანტს ანიჭებს უპირატესობას.

1951 წელს პირველად იდირიჟორა ზალცბურგის ფესტივალზე, ნაწილობრივ, ფურტვენგლერის გავლენის წყალობით, რომელზეც კარგი შთაბეჭდილება დატოვა. ნაწარმოები იყო მოცარტის „იდომენეო“, პირველი შესრულება ფესტივალზე. თუმცა, ადგილზე მუშაობამ დააკმაყოფილა და ფრანკფურტში 1961 წლამდე დარჩა. ამ დროის განმავლობაში 33 ოპერა დადგა, რომელთაგანაც 19 პირველად სწორედ ამ თეატრში იდირიჟორა. ფრანკფურტი, მიუნხენისგან განსხვავებით, წამყვან გერმანელ მომღერლებს ნაკლებად იზიდავდა, რის გამოც შოლტიმ ბევრი ამერიკელი ამომავალი ვარსკვლავი მიიწვია, მაგალითად, კლერ უოტსონი და სილვია სტოლმენი. ამის გამო თეატრს „ამერიკული ოპერა მაინზე“ () შეარქვეს. 1953 წელს დასავლეთ გერმანიის მთავრობამ გერმანიის მოქლაქეობა შესთავაზა. შოლტი, რომელიც უნგრეთიდან გამოქცევის შემდეგ მოქალაქეობის გარეშე იყო დარჩენილი, სიხარულით დათანხმდა. იგი კომუნისტების მმართველობის ქვეშ მყოფ უნგრეთში დაბრუნების შესაძლებლობას არ მოელოდა. იგი გერმანიის მოქალაქე 20 წლის განმავლობაში იყო.

ფრანკფურტში მოღვაწეობის დროს მიწვეული დირიჟორის რანგში სხვადასხვა ორკესტრთან და საოპერო თეატრთან თანამშრომლობდა. 1952 წელს პირველად გამოვიდა ოკეანის გაღმა, როცა ბუენოს-აირესში რამდენიმე კონცერტი იდირიჟორა. იმავე წელს შედგა მისი დებიუტი ედინბურგის ფესტივალზე სტუმრად ჩამოსული ჰამბურგის სახელმწიფო ოპერის მიწვეული დირიჟორის რანგში. მომდევნო წელს მიწვეული იყო სან-ფრანცისკოს ოპერაში, სადაც „ელექტრა“, „ვალკირია“ და „ტრისტანი“ იდირიჟორა. 1954 წელს გლინდებორნის ფესტივალზე „დონ ჯოვანი“ შეასრულა. *The Times-ის* მიმომხილველი წერდა, რომ შოლტის „ცოცხალ და მგრძნობიარე“ დირიჟორობას ვერანაირი ნაკლი ვერ უპოვა. იმავე წელს, რავინიას ფესტივალზე, პირველად უდირიჟორა ჩიკაგოს სიმფონიურ ორკესტრს. 1960 წელს ჰქონდა დებიუტი მეტროპოლიტენის ოპერაში, სადაც „ტანჰოიზერი“ იდირიჟორა; მეტროპოლიტენში იგი 1964 წლამდე გამოდიოდა.

შოლტის სტუდიური კარიერისთვის გადამწყვეტი აღმოჩნდა 1956 წელი, როცა ჯონ კალშოუ Decca-ს კლასიკური ჩანაწერების პროგრამის ხელმძღვანელი გახდა. კალშოუს შოლტი თავისი დროის უდიდეს ვაგნერიანელ დირიჟორად მიაჩნდა და მტკიცედ ჰქონდა გადაწყვეტილი, ჩაეწერა „ნიბელუნგის ბეჭდის“ ოთხივე ოპერა შოლტის და იმ დროის საუკეთესო ვაგნერიანელ მომღერალთა მონაწილეობით. კალშოუს მიერ შეკრებილ ანსამბლში შედიოდნენ კირსტენ ფლაგსტადი, ჰანს ჰოტერი, ბირგიტ ნილსონი, ვოლფგანგ ვინდგასენი, გოტლობ ფრიკი, ჯოან საზერლენდი და სხვები. ამ დრომდე, რიხარდ შტრაუსის „არაბელას“ გარდა, რომელიც 1957 წელს, კარლ ბემის მოულდონელი უარის შემდეგ ჩაწერა, შოლტის ოპერა სრული სახით არ ჰქონდა ჩაწერილი. 1958 წლის სექტემბერსა და ოქტომბერში მოხდა „ბეჭდის“ ტეტრალოგიის პირველი ოპერის, „რაინის ოქროს“ ჩაწერა. ჩანაწერის წარმატება მთელი ხმის ჩამწერი ინდუსტრიისთვის სიურპრიზი აღმოჩნდა. „ბილბორდის“ ჩარტებში იგი რამდენიმე კვირის განმავლობაში იყო, ელვის პრესლის და პეტ ბუნის ბესტსელერების გვერდით, შოლტის კი საერთაშორისო აღიარება მოუტანა. იგი ნიუ-იორკის, ვენის და ლოს-ანჯელესის წამყვანმა ორკესტრებმა მიიწვიეს; კოვენტ გარდენში იდირიჟორა „ვარდის რაინდი“ და ბენჯამინ ბრიტენის ოპერა „ზაფხულის ღამის სიზმარი“. გარდა ამისა, მხოლოდ 15 წლით ადრე დაარსებული კოვენტ გარდენი ჯერ შორს იყო ევროპის საუკეთესო საოპერო თეატრების სტანდარტებისგან. მიუხედავად ყველაფრისა, ბრუნო ვალტერმა იგი დაარწმუნა, რომ კოვენტ გარდენზე პასუხისმებლობის აღება მისი მოვალეობა იყო.

ბიოგრაფი მონტეგ ჰოლტრეხტი ვარაუდობს, რომ შოლტიმ ლოს-ანჯელესის მხრიდან კონტრაქტის დარღვევა საბაბად გამოიყენა, რათა ლოს-ანჯელესის ორკესტრი მიეტოვებინა და კოვენტ გარდენში წასულიყო. თუმცა, შოლტი მემუარებში წერს, რომ ლოს-ანჯელესში მუშაობა ძალიან უნდოდა. თავიდან იგი ორივე პოსტის ერთდროულად დაკავებას განიზრახავდა, თუმცა, მოგვიანებით აღიარა, რომ გაუმართლა, რადგან ორივე ადგილას მუშაობის შემთხვევაში სათანადო ყურადღებას ვერცერთს მიაქცევდა. პრესამ იგი თავშეკავებულად, მაგრამ გულთბილად მიიღო, თუმცა, არსებობდა შეშფოთება, რომ მისი ხელმძღვანელობით მოხდებოდა ოპერის თავდაპირველი პოლიტიკიდან გადახვევა, რომელიც ოპერების ინგლისურად შესრულებას გულისხმობდა. აღმოჩნდა, რომ შოლტი ოპერის ხალხისთვის გასაგებ ენაზე შესრულების მომხრე იყო და იგი ხელს უწყობდა მომღერლებს ბრიტანეთიდან და ერთა თანამეგობრობის წევრი ქვეყნებიდან, ხშირად იწვევდა რა მათ ჩანაწერებსა და სპექტაკლებში უცხოელი მომღერლების ნაცვლად. ამის დემონსტრირება იყო სამმაგი ინგლისურენოვანი საღამო, სადაც რაველის „ესპანური საათი“ ''(L'heure espagnole)*, შონბერგის „მოლოდინი“ *(Erwartung)* და პუჩინის „ჯანი სკიკი“ *(Gianni Schicchi)* შესრულდა. მიუხედავად ამისა, დეკადის ბოლოსთვის სულ უფრო მეტი წარმოდგენის გამართვა ხდებოდა საჭირო ორიგინალურ ენაზე, მეტწილად, საერთაშორისო ვარსკვლავების გამო.

წინამორბედ რაფაელ კუბელიკის და მემკვიდრე კოლინ დევისის მსგავსად შოლტის მოღვაწეობის პირველ პერიოდს კოვენტ გარდენის აუდიტორიის გარკვეული წრეების მხრიდან მტრული დამოკიდებულება ახლდა თან. მას დამპალ ბოსტნეულს ესროდნენ, პრესაში გამოქვეყნებული ზოგიერთი მიმოხილვა ძლიერ კრიტიკული იყო. შოლტი ისე გაანაწყენა *The Times-ში* გამოქვეყნებულმა სტატიამ მის მიერ დადგმულ „ფიგაროს ქორწინებაზე“, რომ სასოწარკვეთილი თეატრიდან წასვლაზეც კი ფიქრობდა. გუნდი და ორკესტრი დამატებითი მუსიკოსებით გაძლიერდა,

თეატრის 1960-იანი წლების რეპერტუარი სტანდარტულ ოპერებთან ერთად ნაკლებადცნობილი ნაწარმოებებითაც შეივსო. შოლტის ხელმძღვანელობის დროიდან ერთ-ერთი ყველაზე აღიარებული პროდუქცია შონბერგის „მოსე და არონი“ იყო 1965–66 და 1966–67 წლების სეზონებიდან. 1970 წელს იგი თეატრს გერმანიაში ტურნეზე წარუძღვა, სადაც მათ ვერდის „დონ კარლოსი“ და „ფალსტაფი“, ასევე რიჩარდ როდნი ბენეტის ახალი ოპერა „გამარჯვება“ *(Victory)* შეასრულეს. *Frankfurter Allgemeine Zeitung-ის* მიხედვით ბერლინის და მიუნხენის აუდიტორია „ენთუზიაზმს ვეღარ იტევდა“.

მელოტი თავის და მომთხოვნი სარეპეტიციო სტილის გამო შოლტის „The Screaming Skull“ („მყვირალა თავის ქალა“) შეარქვეს. მომღერალმა პიტერ გლოსოპმა იგი ბულინგში დაადანაშაულა, ჯონ ვიკერსმა კი მასთან მხოლოდ ერთხელ იმუშავა და სხვა დროს იგივეს განმეორებაზე უარი განაცხადა. მიუხედავად ყველაფრისა, მისი ხელმძღვანელობით კოვენტ გარდენი მსოფლიოს საუკეთესო საოპერო თეატრებს გაუთანაბრდა. ამ დროისათვის შოლტი, ბიოგრაფ პოლ რობინსონის სიტყვებით, „კარაიანის შემდეგ ყველაზე აღიარებული მოქმედი დირიჟორი იყო“. მუსიკალურ დირექტორად მუშაობის ათწლეულის დასასრულს შოლტის კოვენტ გარდენში 13 კომპოზიტორის 33 ოპერა ჰქონდა დადგმული.

1964 წელს შოლტი მეუღლეს დაშორდა. იგი სასტუმრო „სავოიში“ გადავიდა, სადაც ცოტა ხნის შემდეგ შეხვდა ვალერი პიტსს, სატელევიზიო წამყვანს, რომელიც მასთან ინტერვიუს ჩასაწერად იყო გაგზავნილი. პიტსიც დაქორწინებული იყო, თუმცა, სამწლიანი მცდელობის შემდეგ შოლტიმ დაიყოლია, ქმარს დაშორებოდა. ისინი 1967 წლის 11 ნოემბერს დაქორწინდნენ. მათ ორი ქალიშვილი შეეძინათ.

ერთ-ერთმა წევრმა შოლტის ჩიკაგოს ორკესტრი დაუხასიათა, როგორც „საუკეთესო პროვინციული ორკესტრი მსოფლიოში“. რაინერის წარმატებული დეკადიდან ბევრი მუსიკოსი იყო შემორჩენილი, თუმცა, სულისკვეთება დაბალი იყო და ორკესტრს $5 მილიონი ვალი ჰქონდა. სამშობლოში დაბრუნებისას კი მას საზეიმო აღლუმით დახვდნენ. პეკის კოლეგა, მევიოლინე ვიქტორ ეიტეი ამბობდა: „ჩვეულებრივ, დირიჟორები რეპეტიციებზე მოშვებულები არიან და კონცერტებზე – დაძაბულები. შოლტი პირიქითაა. ის რეპეტიციებზე ძალიან დაძაბულია, რაც კონცენტრირებას გვაიძულებს, მაგრამ მოშვებულია კონცერტების დროს, რაც ორკესტრს ძალიან ეხმარება.“ პეკი იხსენებს, რომ შოლტი გამუდმებით ცდილობდა თავისივე ტექნიკის გაუმჯობესებასაც: „ერთხელ ჯოხის გარეშეც სცადა დირიჟორობა, რითიც ორკესტრისგან უფრო მუქი და ღრმა, ამავე დროს, მსუბუქი ბგერა მიიღო.“

ორკესტრის რეპუტაციის ზრდის და მატერიალური მდგომარეობის გაუმჯობესების გარდა, შოლტიმ მისი რეპერტუარიც გააფართოვა. მისი ხელმძღვანელობის ქვეშ პირველად შეასრულა ორკესტრმა ბრუკნერის და მალერის სიმფონიების სრული ციკლი. შესრულდა სპეციალურად ორკესტრისთვის შეკვეთილი ახალი ნაწარმოებებიც, მათ შორის, ლუტოსლავსკის მე-3 სიმფონია და მაიკლ ტიპეტის მე-4 სიმფონია, რომელიც შოლტის ეძღვნებოდა.

### უკანასკნელი წლები 
გარდა ჩიკაგოში მუშაობისა, შოლტი 1972-75 წლებში პარიზის ორკესტრის მუსიკალური ხელმძღვანელი, დიმიტრი შოსტაკოვიჩის მუსიკით კარიერის მიწურულს დაინტერესდა და ნანობდა, რომ კომპოზიტორის სიცოცხლეში მისი სათანადოდ დაფასება ვერ შეძლო. შოსტაკოვიჩის 15 სიმფონიიდან მან 7 ჩაწერა.

1983 წელს შოლტიმ პირველად იდირიჟორა ბაიროითის ფესტივალზე. კარიერის ამ ეტაპზე მას აღარ მოსწონდა ვაგნერის აბსტრაქტული დადგმები და მოდერნისტული რეინტერპრეტაციები, როგორიც იყო პატრის შეროს 1976 წლის „ბეჭედი“ ბაიროითში, რომელიც რამდენიმე ნახვის შემდეგ მოსაწყენად მოეჩვენა. რეჟისორ პიტერ ჰოლთან და დიზაინერ უილიამ დადლისთან ერთად მან წარმოადგინა „ბეჭდის“ ციკლი, რომელიც თანამედროვე ტექნოლოგიური საშუალებების გამოყენებით ვაგნერის თავდაპირველი ჩანაფიქრის განხორციელებას ისახავდა მიზნად. დადგმა გერმანულმა კრიტიკამ, რომელიც რადიკალურ რეინტერპრეტაციებს იყო მიჩვეული, ცუდად მიიღო. შოლტის დირიჟორობამ ქება დაიმსახურა, მაგრამ წამყვანი შემსრულებლების ავადმყოფობამ და ბოლო წუთს ჩანაცვლებამ სიმღერის ხარისხზე ცუდად იმოქმედა. ბაიროითში იგი შემდეგ სეზონზეც მიიწვიეს, მაგრამ თავს ცუდად გრძნობდა და მედიკოსების რჩევით, 1984 წლის ფესტივალში მონაწილეობაზე უარი თქვა.

1991 წელს შოლტიმ მსახიობ და კომპოზიტორ დადლი მურთან კოლაბორაციით შექმნა რვანაწილიანი სატელევიზიო ფილმი *Orchestra!'', რომლის მიზანიც აუდიტორიისთვის სიმფონიური ორკესტრის გაცნობა იყო. 1994 წელს უხემძღვანელა „შოლტის საორკესტრო პროექტს“ კარნეგი ჰოლში, რაც ახალგაზრდა ამერიკელი მუსიკოსებისთვის სასწავლო ვორქშოფს წარმოადგენდა. მომდევნო წელს, გაეროს 50 წლისთავის აღსანიშნავად ჩამოაყალიბა მსოფლიო ორკესტრი მშვიდობისათვის, რომელიც 40 სხვადასხვა ქვეყნის 81 მუსიკოსისგან შედგებოდა. ორკესტრი მოღვაწეობას მისი გარდაცვალების შემდეგაც, ვალერი გერგიევის ხელმძღვანელობით აგრძელებს.

შოლტი, მიწვეული დირიჟორის რანგში, რეგულარულად ბრუნდებოდა კოვენტ გარდენში, სადაც ყოველთვის ისე ხვდებოდნენ, როგორც გმირს. 1997 წლის 14 ივლისს იდირიჟორა ბოლო საოპერო მუსიკა ძველ თეატრში, ვიდრე მას რემონტის მიზნით ორ წელზე მეტი ხნით დახურავდნენ. წინა დღეს, კონცერტზე, რომელიც მისთვის ბოლო სიმფინიური საღამო აღმოჩნდა, იდირიჟორა მალერის მე-5 სიმფონია ციურიხის ტონჰალეს ორკესტრთან ერთად. ეს იგივე ორკესტრი იყო, რომელთანაც 50 წლით ადრე პირველი სტუდიური ჩანაწერი ჰქონდა გაკეთებული. იგი 84 წლის იყო. ბუდაპეშტში გამართული სახელმწიფო ცერემონიალის შემდეგ მისი ფერფლი ფარკაშრეტის სასაფლაოზე, ბელა ბარტოკის ნეშტის გვერდით დაკრძალეს.

## როგორც დირიჟორი 
შოლტის ვიზუალური მეხსიერება ბევრად უფრო სუსტი იყო, ვიდრე ტოსკანინის ან კარაიანისა. ამის გამო პარტიტურებს გაცილებით ნელა სწავლობდა, თითოეულ ნოტს ცალ-ცალკე. ლისტის მუსიკის აკადემიაში დირიჟორობის სრულიად მცდარი, მაჯის მოძრაობებზე დამყარებული ტექნიკა ასწავლეს, რის დასავიწყებლადაც რამდენიმე წელი დასჭირდა. შეიძლება ითქვას, რომ დირიჟორობა ბუდაპეშტის ოპერაში რეპეტიტორად მუშაობის დროს, იმ დროის უდიდეს დირიჟორებზე: ერიკ კლაიბერზე, ფრიც ბუშზე, ისაი დობროვენზე და ბრუნო ვალტერზე დაკვირვებით ისწავლა. მოგვიანებით, ზალცბურგში ყოფნისას, მასზე უდიდესი გავლენა მოახდინა ტოსკანინის სუფთა ტექნიკამ და საოცარმა ინტერპრეტაციებმა.

მისი რეპერტუარი მუსიკის ისტორიის 250 წელზე მეტს მოიცავდა. ძველი მუსიკის წარმომადგენლებიდან შესრულებული აქვს ბახის, ჰენრი პერსელის, ჰენდელის, გლუკის და ჰაიდნის ნაწარმოებები, ორატორიების და ოპერების ჩათვლით. მოცარტის მუსიკას ადრეულ ასაკში გაეცნო და სიცოცხლის ბოლომდე განსაკუთრებით უყვარდა. ხშირად დირიჟორობდა ბეთჰოვენს, შუბერტს და ბერლიოზს. უყვარდა ფერენც ლისტი, თუმცა, როგორც პიანისტი, მისი განსაკუთრებით რთული ნაწარმოებების დაკვრისგან თავს იკავებდა. შესრულებული აქვს შუმანის, მენდელსონის და ბრამსის სიმფონიებიც.

როგორც თავად ამბობდა, მისი ფავორიტი საოპერო კომპოზიტორი ვერდი იყო, რომლის ხშირად შესრულებული ოპერები („ტრავიატა“, „რიგოლეტო“, „ტრუბადური“ და „აიდა“) ჯერ კიდევ ბუდაპეშტში შეუყვარდა. კომპოზიტორის სხვა შედევრები, როგორიცაა „ოტელო“ და „ფალსტაფი“, მას ტოსკანინიმ გააცნო. ასევე დირიჟორობდა „ბედის ძალას“, „დონ კარლოსს“ და „სიმონ ბოკანეგრას“.

პუჩინის ნაწარმოებებს შორის განსაკუთრებით აფასებდა „ბოჰემას“, „ტოსკას“, „ჯანი სკიკის“ და „ტურანდოტს“. არ მოსწონდა „მადამ ბატერფლაი“ და „დასავლეთის ქალიშვილი“, არა მათი მუსიკის, არამედ იაპონური და ველური დასავლეთის ნაძალადევი, ხელოვნური ატმოსფეროს გამო. „ჯანი სკიკი“ მისი ფავორიტი იყო და მას პუჩინის ყველაზე „მოცარტულ“ ოპერას უწოდებდა.

მის საყვარელ კომპოზიტორებში შედიოდნენ ჩაიკოვსკი, ვაგნერი, შონბერგი და რიხარდ შტრაუსი. ბუდაპეშტის აკადემიაში დებიუსის ბევრი ნაწარმოები ჰქონდა შესწავლილი და მისი მუსიკის დირიჟორობა განსაკუთრებულ სიამოვნებას ანიჭებდა. შესრულებული და ჩაწერილი აქვს რაველის ბევრი კომპოზიციაც.

განსაკუთრებულ ყურადღებას აქცევდა უნგრელი კომპოზიტორების (ბელა ბარტოკის, ზოლტან კოდაის, ლეო ვაინერის) მუსიკის პოპულარიზაციას. მიაჩნდა, რომ ბარტოკის „მიკროკოსმოსი“ სულ მცირე ისეთივე მნიშვნელობის ნაწარმოები იყო, როგორც ბახის „კარგად ტემპერირებული კლავირი“. რეჟისორ იშტვან საბოსთან ერთად ბარტოკის ოპერის „ლურჯწვერას სასახლის“ მიხედვით ფილმის გადაღებასაც გეგმავდა, თუმცა, ეს იდეა ვერ განხორციელდა.

## ჩანაწერები 
თავისი კარიერის განმავლობაში შოლტი ჩანაწერებს Decca Records-ისთვის აკეთებდა. მას 250-ზე მეტი ჩანაწერი აქვს გაკეთებული, მათ შორის, 45 სრული საოპერო კომპლექტია. 1950-იან და 1960-იან წლებში Decca-ს RCA Victor-თან ჰქონდა ალიანსი და შოლტის რამდენიმე ძველი ჩანაწერი ამ უკანასკნელი ლეიბლითაა გამოსული.

შოლტის პირველი ჩანაწერები, რომლებიც 1947 წლით თარიღდება, მევიოლინე გეორგ კულენკამპფის საფორტეპიანო აკომპანიმენტს წარმოადგენს. (არც ვალტერ ლეგე, კონკურენტი EMI-ს დირექტორი), თუმცა, ოლოფის უმცროსი კოლეგა და მემკვიდრე, კალშოუ, მას დიდად აფასებდა. მას შემდეგ, რაც მისი პროდიუსერობა კალშოუმ და მოგვიანებით, ჯეიმზ უოკერმა ითავეს, შოლტის სტუდიური კარიერა გაიფურჩქნა. ხოლო მეორე 2011 წელს, „BBC-ს მუსიკალური ჟურნალის“ მიერ პროფესიონალ მუსიკის კრიტიკოსებს შორის ჩატარებული გამოკითხვა.

## მემკვიდრეობა 
შოლტის ჯილდოთა შორისაა ბრიტანეთის იმპერიის კომანდორის ორდენი (CBE, საპატიო, 1968) რომელიც ნამდვილ რაინდის წოდებად იქცა 1972 წელს, როცა მან ბრიტანეთის მოქალაქეობა მიიღო, რის შემდეგაც იწოდებოდა, როგორც სერ გეორგ შოლტი. თავდაპირველად იგი დროებით ლონდონში, სამეფო ოპერაში იყო განთავსებული. სკულპტურა 2006 წელს ჩიკაგოს გრანტის პარკში, ახლადგახსნილ შოლტის ბაღში გადაიტანეს, სიმფონიური ცენტრის ახლოს. 1997 წელს, მისი 85 წლის იუბილის აღსანიშნავად ჩიკაგოს სიმფონიური ცენტრის მოსაზღვრე კვარტალს ისტ ადამსის ქუჩაზე მისი სახელი („Sir Georg Solti Place“) უწოდეს.

ხმის ჩამწერი ინდუსტრიისგან 14-ჯერ აქვს მიღებული მსოფლიო დისკის გრანპრი (Grand Prix Mondial du Disque), ასევე, 31 გრემი, მათ შორის განსაკუთრებული Trustees' Grammy Award, რომელიც ჯონ კალშოუსთან ერთად 1967 წელს მიიღო „ბეჭდის“ ცნობილი ჩანაწერისთვის და Grammy Lifetime Achievement Award (1996).

შოლტის გარდაცვალების შემდეგ მისმა ქვრივმა და ქალიშვილებმა ახალგაზრდა მუსიკოსების დასახმარებლად ფონდი შექმნეს. შოლტის მემუარები, რომლებიც ჰარვი ზაქსის დახმარებით იწერებოდა, მისი გარდაცვალებიდან ერთ თვეში გამოიცა. მის ცხოვრებაზე 1997 წელს პიტერ მანიურამ ფილმიც გადაიღო, სახელწოდებით „სერ გეორგ შოლტი: როგორ იქმნებოდა მაესტრო“ *(Sir Georg Solti: The Making of a Maestro)*.

2012 წელს, დირიჟორის ასწლოვანი იუბილის აღსანიშნავად, ჩატარდა ღონისძიებათა სერია სახელით „Solti @ 100“. მათ შორის იყო კონცერტები ნიუ-იორკსა და ჩიკაგოში, მემორიალური გამოფენები ლონდონში, ჩიკაგოში, ვენასა და ნიუ-იორკში.

## შენიშვნები 
## ლიტერატურა 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
*

## რესურსები ინტერნეტში 
* გეორგ შოლტის ოფიციალური საიტი
* შოლტის ფონდის ოფიციალური საიტი
* 
* 
* ბრუს დაფის ორი ინტერვიუ სერ გეორგ შოლტისთან, ჟურნალი *The Instrumentalist*, ოქტომბერი, 1995
* პორტრეტების ეროვნულ გალერეაში არის შოლტის ექვსი ფოტო, მათ შორის, ენ-კეტრინ პერკისის და პატრიკ ლიხფილდის ნამუშევრები.
* 
* „მუსიკა, პირველი და უკანასკნელი“: პარტიტურები სერ გეორგ შოლტის არქივიდან, ვირტუალური გამოფენა, ედა კუნ ლების მუსიკალური ბიბლიოთეკა, ჰარვარდის ბიბლიოთეკა
* მნიშვნელოვანი მასალები დაცულია ჩიკაგოს სიმფონიური ორკესტრის როზენტალის არქივში, ბრიტანეთის ეროვნულ არქივში და მეტროპოლიტენის ოპერის არქივში .

## სქოლიო 
კატეგორია:უნგრელი კლასიკური მუსიკოსები
კატეგორია:დაბადებული 21 ოქტომბერი
კატეგორია:დაბადებული 1912
კატეგორია:გარდაცვლილი 5 სექტემბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1997
კატეგორია:XX საუკუნის ბრიტანელი მუსიკოსები
კატეგორია:XX საუკუნის დირიჟორები
კატეგორია:გაერთიანებული სამეფოს ნატურალიზებული მოქალაქეები
კატეგორია:ბუდაპეშტში დაბადებულები