ჰელიოსფერო

**ჰელიოსფერო** — მზის მაგნიტოსფერო, ასტროსფერო და უკიდურესი ატმოსფერული ფენა. მას აქვს კოსმოსის უზარმაზარი, კუდიანი ბუშტის მსგავსი რეგიონის ფორმა. პლაზმური ფიზიკის თვალსაზრისით, ეს არის ღრუ, რომელსაც მზე ქმნის მიმდებარე ვარსკვლავთშორის სივრცეში. ჰელიოსფეროს „ბუშტი“ განუწყვეტლივ „იბერება“ მზიდან წარმოშობილი პლაზმით, რომელიც ცნობილია როგორც მზისიერი ქარი. ჰელიოსფეროს გარეთ, მზის პლაზმა ადგილს უთმობს ვარსკვლავთშორის პლაზმას, რომელიც ირმის ნახტომში გადის. პლანეტათშორისი მაგნიტური ველის ნაწილად, ჰელიოსფერო იცავს მზის სისტემას კოსმოსური იონიზირებული გამოსხივების მნიშვნელოვანი რაოდენობითგან; თუმცა, დაუმუხტავ გამა სხივებზე გავლენას არ ახდენს. პროგნოზების საწინააღმდეგოდ, ვოიაჯერ 1-ის მონაცემები მიუთითებს, რომ გალაქტიკის მაგნიტური ველი შეესაბამება მზის მაგნიტურ ველს.

2018 წლის 5 ნოემბერს ვოიაჯერ 2-ის მისიამ დააფიქსირა დაბალი ენერგიის იონების ნაკადის უეცარი შემცირება. ამავდროულად, კოსმოსური სხივების დონე გაიზარდა. ამან აჩვენა, რომ კოსმოსურმა ხომალდმა ჰელიოპაუზა გადაკვეთა მზიდან 119 ასტრონომიული ერთეულის დაშორებით. ვოიაჯერ 1-ისგან განსხვავებით, ვოიაჯერ 2-ის კოსმოსურმა ხომალდმა არ აღმოაჩინა ვარსკვლავთშორისი ნაკადის მილები ჰელიოგარსის გადაკვეთისას.

NASA-მ ასევე შეაგროვა მონაცემები ჰელიოპაუზიდან დისტანციურად 2021 წელს სუბორბიტალური SHIELDS მისიის დროს.

### ჰელიოკუდი
ჰელიოკუდი ჰელიოსფეროს რამდენიმე ათასი ასტრონომიული ერთეულის სიგრძის კუდია ჰელიოკუდის ფორმა (როგორც NASA-ს ვარსკვლავთშორისი საზღვრების მკვლევარმა - IBEX-მა აღმოაჩინა) ოთხფოთლიანი სამყურას ფორმაა. კუდში არსებული ნაწილაკები არ ანათებს, ამიტომ მისი დანახვა ჩვეულებრივი ოპტიკური ინსტრუმენტებით შეუძლებელია. IBEX-მა ჰელიოკუდის პირველი დაკვირვებები განახორციელა „ენერგიული ნეიტრალური ატომების“ ენერგიის გაზომვით, ნეიტრალური ნაწილაკების, რომლებიც მზის სისტემის სასაზღვრო ზონაში შეჯახების შედეგად წარმოიქმნება.

## გარე სტრუქტურები
ჰელიოპაუზა არის ჰელიოსფეროსა და ვარსკვლავთშორის გარემოს შორის ბოლო ცნობილი საზღვარი, რომელიც სავსეა განსაკუთრებით პლაზმით, არა მზის, არამედ ვარსკვლავთშორისი გარემოდან შემოსულის. მიუხედავად ამისა, ჰელიოსფეროს (ანუ „მზის ბუშტის“) გარეთ არის გარდამავალი რეგიონი, როგორც ეს ვოიაჯერ 1-მა აღმოაჩინა. ისევე, როგორც ვარსკვლავთშორისი წნევა 2004 წელსაც დაფიქსირდა, მზის მასალის ნაწილი ვარსკვლავთშორის სივრცეში ხვდება.

ვარსკვლავთშორისი სივრცის (ISM) ჰელიოსფეროში ნაკადი 2013 წლის მონაცემებით მინიმუმ 11 სხვადასხვა კოსმოსური ხომალდით იქნა გაზომილი. 2013 წლისთვის არსებობდა ეჭვი, რომ ნაკადის მიმართულება დროთა განმავლობაში იცვლება. ნაკადი, რომელიც დედამიწაზე მორიელის თანავარსკვლავედიდან მოდის, სავარაუდოდ, 1970-იანი წლებიდან რამდენიმე გრადუსით შეიცვალა მიმართულება.

### წყალბადის კედელი
ცხელი წყალბადის რეგიონად პროგნოზირებული სტრუქტურა, რომელსაც „წყალბადის კედელი“ ეწოდება, შეიძლება იყოს მშვილდის დარტყმასა და ჰელიოპაუზას შორის. კედელი შედგება ვარსკვლავთშორისი მასალისგან, რომელიც ურთიერთქმედებს ჰელიოსფეროს კიდესთან. 2013 წელს გამოქვეყნებულ ერთ ნაშრომში შესწავლილი იყო მშვილდის ტალღისა და წყალბადის კედლის კონცეფცია.

2018 წლის აგვისტოში, New Horizons-ის კოსმოსური ხომალდის მიერ წყალბადის კედლის შესახებ ჩატარებულმა გრძელვადიანმა კვლევებმა დაადასტურა შედეგები, რომლებიც პირველად 1992 წელს ორი ვოიაჯერის კოსმოსური ხომალდის მიერ იქნა აღმოჩენილი. მიუხედავად იმისა, რომ წყალბადი აღმოჩენილია დამატებითი ულტრაიისფერი სინათლით (რომელიც შეიძლება სხვა წყაროდან მოდიოდეს), New Horizons-ის მიერ აღმოჩენილი მონაცემები ადასტურებს ვოიჯერის მიერ ადრეულ აღმოჩენებს მგრძნობელობის გაცილებით მაღალი დონით.

### მშვილდის დარტყმა
დიდი ხნის განმავლობაში არსებობდა ჰიპოთეზა, რომ მზე ვარსკვლავთშორის სივრცეში გადაადგილებისას „დარტყმით ტალღას“ წარმოქმნის. ეს მოხდება, თუ ვარსკვლავთშორისი სივრცე ზებგერით „მზისკენ“ მოძრაობს, რადგან მისი მზის ქარი ზებგერით „შორდება“ მზიდან. როდესაც ვარსკვლავთშორისი ქარი ჰელიოსფეროს ურტყამს, ის ანელებს და ქმნის ტურბულენტობის რეგიონს. ითვლებოდა, რომ მშვილდის დარტყმა შესაძლოა დაახლოებით 230 ასტრონომიული ერთეულის რადიუსში მომხდარიყო,

ეს ფენომენი მზის სისტემის გარეთ, მზის გარდა სხვა ვარსკვლავების გარშემო, NASA-ს ორბიტალური GALEX ტელესკოპის მეშვეობით დაფიქსირდა. ცეტუსის თანავარსკვლავედში მდებარე წითელ გიგანტ ვარსკვლავ მირას, როგორც ვარსკვლავიდან ამოტყორცნილი ნარჩენების კუდი, ასევე კოსმოსში მისი მოძრაობის მიმართულებით გამოხატული დარტყმა აქვს (130 კმ/წმ-ზე მეტი სიჩქარით).

## დაკვირვების მეთოდები
ჰელიოპაუზამდე ზუსტი მანძილი და მისი ფორმა ჯერ კიდევ გაურკვეველია. პლანეტათშორისი/ვარსკვლავთშორისი კოსმოსური ხომალდები, როგორიცაა პიონერ 10, პიონერ 11 და ნიუ ჰორაიზონსი, მზის სისტემაში მოძრაობენ და საბოლოოდ გაივლიან ჰელიოპაუზას. პიონერ 10-თან და 11-თან კონტაქტი დაიკარგა.

### კასინის შედეგები
კასინის იონური და ნეიტრალური კამერის (MIMI / INCA) მონაცემების მიხედვით, ჰელიოსფერო კომეტის ფორმის ნაცვლად, ბუშტის ფორმისაა. მზის ქარსა და ვარსკვლავთშორის გარემოს შორის შეჯახებების ნაცვლად, INCA (ENA) რუკები მიუთითებს, რომ ურთიერთქმედება უფრო მეტად ნაწილაკების წნევით და მაგნიტური ველის ენერგიის სიმკვრივით კონტროლდება. გამოვლინდა აქამდე მოულოდნელი „ძალიან ვიწრო ლენტი, რომელიც ორ-სამჯერ უფრო კაშკაშაა, ვიდრე ცაზე არსებული ნებისმიერი სხვა რამ“, რომელიც ამჟამად IBEX ლენტის სახელითაა ცნობილი. „არავინ იცის, რა ქმნის ENA-ს (ენერგეტიკული ნეიტრალური ატომები) ლენტს...“ 2010 წლის ოქტომბერში, 6 თვის შემდეგ, ლენტში მნიშვნელოვანი ცვლილებები დაფიქსირდა IBEX-ის დაკვირვებების მეორე ნაკრების საფუძველზე. IBEX-ის მონაცემები არ ადასტურებდა მშვილდის ტალღის არსებობას, თუმცა, ერთი კვლევის თანახმად, შესაძლოა არსებობდეს „მშვილდის ტალღა“.

## რესურსები ინტერნეტში
* 
* 
* 
* 
*Voyager Interstellar Mission Objectives
*NASA GALEX (Galaxy evolution Explorer) homepage at Caltech
*A Big Surprise from the Edge of the Solar System  (NASA 06.09.11)

## სქოლიო