open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ლოკალური ფერი

**ლოკალური ფერი**, ლიტერატურული ხერხია და გამოიხატება ამა თუ იმ ეპოქის, ქვეყნის, რეგიონის განსაკუთრებული ნიშნების, ენობრივი ნიუანსების  დეტალური და მხატვრული წარმოსახვით. განსაკუთრებით პოპულარული იყო XIX საუკუნეში, კერძოდ კი რომანტიკულ ლიტერატურაში. ლოკალური ფერის გამოყენების საუკეთესო ნიმუშებია მარკ ტვენის *ტომ სოიერი* და *ჰეკლბერი ფინის თავგადასავალი*.

## ლიტერატურა
* Heinz Becker: *Die Couleur locale in der Oper des 19. Jahrhunderts*, Regensburg: Bosse 1976. ISBN 3-7649-2101-3

კატეგორია:ლიტერატურული ტერმინები
მანგუსტი

**მანგუსტი** () — მტაცებელი ძუძუმწოვარი მანგუსტისებრთა ოჯახისა. მისი მურა-ნაცრისფერი სხეულის სიგრძე 65 სმ აღწევს, აქვს გრძელი ბეწვით დაფარული მსხვილი კუდი. 

გავრცელებულია ჩრდილოეთ აფრიკაში, მცირე აზიასა და სამხრეთ-დასავლეთ ევროპაში (პირენეს ნახევარკუნძული). იკვებება წვრილი მღრღნელებით. აქტიურია ღამით. გველების განადგურებით სარგებლობა მოაქვს. ზოგჯერ ზიანს აყენებს საფრინველეებს. აკლიმატიზებულია იუგოსლავიაში, იტალიასა და კუნძულ მადაგასკარზე.

## ლიტერატურა 
## სქოლიო 
## კომენტარები 
კატეგორია:მანგუსტები
კატეგორია:ანგოლის ძუძუმწოვრები
სპუტნიკი

მინი|250პქ|მინი|სპუტნიკ 1
**„სპუტნიკი“** (*არაოფიციალური სახელწოდება*; ) — საბჭოთა კავშირის ადრეული დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრების (დხთ) სერია სხვადასხვა დიზაინისა და დანიშნულების. ისინი გამოიყენებოდა დედამიწის მახლობლად კოსმოსში ტვირთის გაშვების ექსპერიმენტებისთვის, ცოცხალ არსებებზე უწონობისა და რადიაციის გავლენის შესასწავლად, დედამიწის ატმოსფეროს თვისებების შესასწავლად და პირველი პილოტირებული კოსმოსური ფრენისთვის მოსამზადებლად.

1957 წლის 4 ოქტომბერს საერთაშორისო გეოფიზიკური წლის ფარგლებში გაშვებულ იქნა „სპუტნიკის“ სერიის პირველი კოსმოსური აპარატი — „სპუტნიკ-1“. ამ ისტორიული ღონისძიების სულისჩამდგმელი იყო ს. კოროლიოვი.

## ყველა დხთ, ცნობილი „სპუტნიკის“ სახელით 
სახელწოდება „სპუტნიკ-1...10“ არ წარმოადგენს მის ოფიციალურ სახელს. იგი გავრცელდა და დამკვიდრდა ბეჭდური პრესის მიერ.

* სპუტნიკ-1 (ПС-1) — „პირველი საბჭოთა და მსოფლიოში პირველი ხელოვნური დედამიწის თანამგზავრი“, 4 ოქტომბერი, 1957
* სპუტნიკ-2 — „დედამიწის მეორე საბჭოთა ხელოვნური თანამგზავრი“, 3 ნოემბერი, 1957
* სპუტნიკ-3 — „დედამიწის მესამე საბჭოთა ხელოვნური თანამგზავრი“, 15 მაისი, 1958
* სპუტნიკ-4 — „პირველი ხომალდი-თანამგზავრი“, ვოსტოკ-1П — სერია ვოსტოკი, 15 მაისი, 1960
* სპუტნიკ-5-1 — „უნომრო № ხომალდი-თანამგზავრი“, ვოსტოკ-1 № 1 — სერია ვოსტოკი, 28 ივლისი, 1960. ავარია სტარტისას რაკეტა-მატარებელზე.
* სპუტნიკ-5 — „მეორე ხომალდი-თანამგზავრი“, ვოსტოკ-1 № 2 — სერია ვოსტოკი, 19 აგვისტო, 1960
* სპუტნიკ-6 — „მესამე ხომალდი-თანამგზავრი“, ვოსტოკ-1 № 3 — სერია ვოსტოკი, 1 დეკემბერი, 1960
* სპუტნიკ-7-1 — „უნომრო № ხომალდი-თანამგზავრი“, ვოსტოკ-1 № 4 — სერია ვოსტოკი, 22 დეკემბერი, 1960. ავარია სტარტისას რაკეტა-მატარებელზე.
* სპუტნიკ-7 — „მძიმე თანამგზავრი 01“. პირველი საბჭოთა თანამგზავრი ვენერაზე, 4 თებერვალი, 1961
* სპუტნიკ-8 — „მძიმე თანამგზავრი 02“, ასს ვენერა-1-ს ერთ-ერთი სახელწოდება, 12 თებერვალი, 1961
* სპუტნიკ-9 — „მეოთხე ხომალდი-თანამგზავრი“, ვოსტოკ-3 № 1 — სერია ვოსტოკი, 9 მარტი, 1961
* სპუტნიკ-10 — „მეხუთე ხომალდი-თანამგზავრი“, ვოსტოკ-3 № 2 — სერია ვოსტოკი, 25 მარტი, 1961

## რესურსები ინტერნეტში
* Soviet Satellite Data. // *Aviation Week & Space Technology*, May 27, 1963, v. 78, no. 21, p. 110. — технические данные полётов космических аппаратов серии «Космос» (1—12), «Спутник», (4—10) «Восток» (1—4)
ნატურალიზმი

**ნატურალიზმი** — XIX საუკუნის ბოლოს მიმდინარეობა ხელოვნებასა და ლიტერატურაში, რომელიც ცდილობს კლოდ ბერნარის მიერ ბიოლოგიაში შემოტანილი ექსპერიმენტული მეცნიერების მეთოდები მიუსადაგოს ხელოვნებას.

## ნატურალიზმი ლიტერატურაში 
რეალიზმისგან განსხვავებით, რომელიც გაფანტული მეცნიერება იყო, ნატურალიზმს თავისი დოქტრინა და სკოლა აქვს. ნატურალისტური სკოლის სათავეში არის ფრანგი მწერალი, ემილ ზოლა, რომელიც თავის *ექსპერიმენტულ რომანში* აყალიბებს ახალ დოქტრინას და აცხადებს: „მწერლის სამუშაო მდგომარეობს იმაში, რომ აიღოს ბუნებიდან ფაქტები და გარემოებებისა თუ წრეების ცვალებადობის მიხედვით შეისწავლო მათი მექანიზმი“. ნატურალისტთა აზრით რომანი უნდა გახდეს მეცნიერული და უნდა აიგოს რეალობის მკაცრ  და მეთოდურ შესწავლაზე. მთავარი არაა შთაგონება, რომანისტმა უნდა გააანალიზოს გრძნობები, ისევე როგორც ექიმი შეისწავლის სხეულს.  ნატურალისტებს პოზიტივისტური სურვილი ამოქმედებთ: მოეპყრონ საზოგადოებრივ მოვლენებსა და ფაქტებს ისე, როგორც საცდელ საგნებს. მწერალმა უნდა აჩვენოს ფაქტების მექანიზმი ხასიათებზე, გრძნობებზე, მოვლენებზე ისეთივე ოპერაციების ჩატარებით, როგორც ამას აკეთებს სხეულზე ქიმიკოსი ან ფიზიკოსი. რომანისტი  ამგვარი ექსპერიმენტების  ერთგვარ ოქმს ადგენს და თავს იკავებს განსჯისგან.  მწერლის მიზანია პერსონაჟი მოათავსოს სხვადასხვა გარემოში, პირობებში, და გაარკვიოს თუ რა შედეგი მოჰყვება ამა თუ იმ პირობებში ამა თუ იმ გრძნობას. ამ გაგებით, რომანისტი ქრება და ადგილს უთმობს მეცნიერს. რომანი კი ხდება სოციოლოგიური, ჰიგიენური თუ სხვა მეცნიერული კვლევების ლაბორატორია. 

ნატურალიზმი ყველაზე რადიკალური ფორმით წარმოდგენილია გერმანულ ლიტერატურაში. სადაც ძმები ჰეინრიხების, იულიუს ჰარტისა და გერჰარტ ჰაუპტმანის ირგვლივ შეკრებილი ახალგაზრდა მწერლები გამოდიან ლიბერალური რეალიზმის წინააღმდეგ და ქმნიან საკუთარი წერის მანერას სახელწოდებით „Sekundenstil“,სადაც საგნებსა და თხრობას შორის დისტანცია უკუგდებულია და თხრობის დრო ამბის მიმდინარეობის დროს ემთხვევა.

ნატურალიზმიდან აღმოცენდა ასევე იტალიური ვერიზმი (vérisme), სადაც მთავარ როლს დეტერმინიზმი თამაშობს, რომელიც სიცილიელი გლეხების ხასიათებშია წარმოდგენილი.

ნატურალიზმი ძალიან მალე უკუგდებულ იქნა თავად ამ სკოლის ბევრი წარმომადგენლის მიერ. 1887 წელს მოპასანი თავისი რომანის, *პიერი და ჟანი*, წინასიტყვაობაში ხაზს უსვამს იმ ფაქტს, რომ ლიტერატურაში ობიექტურობა შეუძლებელია. იმავე წელს გაზეთ ფიგაროში ქვეყნდება *ხუთის მანიფესტი*, რომელშიც პროტესტია გამოთქმული ზოლას ექსტრემიზმის წინააღმდეგ.

## ნატურალისტი მწერლები 
* ემილ ზოლა
* გი დე მოპასანი
* ალფონს დოდე
* ძმები გონკურები
* კამილ ლემონიე
* ჯოვანი ვერგა
* გერჰარტ ჰაუპტმანი
* იულიუს ჰარტი

## ნატურალიზმი მხატვრობაში 
, *მკრეფავები*, 1857, დ’ორსეს მუზეუმი]]
მხატვრობაში ეს მიმდინარეობა უპირატესობას ანიჭებს პეიზაჟს, რომლის ფონზეც ხშირ შემთხვევაში გამოსახულნი არიან გლეხები. ნატურალისტების მთავარი თემებია ინდუსტრიალიზაციის წინააღმდეგ ამბოხი, გლეხთა ცხოვრებისა და პირობების წარმოჩენა, სოციალური სამართლიანობისთვის ბრძოლა.

## ნატურალისტი მხატვრები 
* უილიამ ბლის ბეიკერი
* კორო
* თეოდორ რუსო
* ჟან ფრანსუა მილე
* შარლ ფრანსუა დობინი

## რესურსები ინტერნეტში 
* ნატურალიზმი

კატეგორია:ლიტერატურული მიმდინარეობები
კატეგორია:მხატვრული მიმდინარეობები
სანქტ-პეტერბურგის სამების ტაძარი

**წმინდა სამების ტაძარი** () — მართლმადიდებლური ქრისტიანული ტაძარი რუსეთში, სანქტ-პეტერბურგის ცენტრში, გვიანი კლასიციზმის სტილის ნიმუში. აშენდა 1825-1835 წლებში არქიტექტორ ვასილი სტასოვის პროექტით სპეციალურად იზმაილოვის პოლკისთვის, მას შემდეგ რაც მისი სანქტ-პეტერბურგში გადაბარგების გადაწყვეტილება იქნა მიღებული. არაოფიციალურად ამ ტაძარს ბევრი დღემდე უწოდებს იზმაილოვის ტაძარს. ის 3000 ადამიანს იტევს. საბჭოთა პერიოდში სასაწყობედ იყენებდნენ. 1990 წელს რუსეთის სინოდის საკუთრებაში დაბრუნდა.

შენობა დიდი ცენტრალური გუმბათისაა და სიმეტრიულად განლაგებული ოთხი მცირე ზომის გუმბათისგან შედგება. ეს უკანასკნელნი კორინთული ორდერის პორტიკებს აგვირგვინებენ. ტაძრის ნიშებში მოქანდაკე გალბერგის მიერ შესრულებული ანგელოზების ბრინჯაოს ქანდაკებები დგას. თავისი არსებობის მანძილზე ტაძარი ყოველთვის ღარიბი იყო საეკლესიო რელიკვიებით, სამაგიეროდ მასში მრავლად იყო სატროფეო მონაგარი, რომელიც იზმაილოვის პოლკს ამა თუ იმ ომში ნადავლის სახით ჰქონდა მოპოვებული. ერთი პერიოდი აქ ოსმალეთის იმპერიის შენაერთებისთვის წართმეული ზარბაზნებიც კი იწონედნენ თავს. 1917 წელს ტაძარი გაძარცვეს და მასში მოთავსებული საეკლესიო თუ სამხედრო ნივთები მთლიანად გაიტანეს.

1886 წელს ტაძრის წინ გრიმის პროექტით „დიდების კოლონა“ აღიმართა. ის რამდენიმეიარუსიანი იყო და სატროფეო თურქული ზარბაზნებისგან შედგებოდა. კოლონის გრანიტის პედესტალზე ბრინჯაოს დაფები იყო დამაგრებული, რომელზეც იზმაილოვის პოლკის გვარდიელების ბრძოლების და გმირობების ჩამონათვალი იყო ამოტვიფრული. 1930-იან წლებში კოლონა რუსული მილიტარიზმის სიმბოლოდ ჩათვალეს, რომელიც სხვა სიკეთესთან ერთად ტრამვაის გადაადგილებას უშლიდა ხელს, რის გამოც მისი დანგრევა გადაწყდა.

იზმაილოვის წმინდა სამების ტაძარი იმითაც არის აღსანიშნავი, რომ აქ 1867 წელს დოსტოევსკიმ იქორწინა. 1894 წელს კი ტაძრიდან პიანისტი ანტონ რიბინშტეინი გამოასვენეს.

## ხანძარი 
2006 წლის 24 აგვისტოს რეკონსტრუქციის დროს გაჩენილი ხანძრის გამო ჩამოინგრა ძირითადი ლურჯი და ერთი მომცრო განაპირა გამბათი და საგრძნობლად დაზიანდა შენობის ინტერიერი. ხატების და სხვა მნიშვნელოვანი ისტორიული ნივთების გადარჩენა მოხერხდა.

## გალერეა 

Stasov trinity.jpg|იზმაილოვსკის კათედრალი.
Spb 06-2017 img09 Trinity Cathedral.jpg|კათედრალის ზედხედი.
Пожар Троице-Измайловского собора, СПб, 24.08.2006 - ангелы.jpg|გუმბათში გაჩენილი ხანძარი, ასოშეიტედ პრესის ფოტო, 24/08/06.

## რესურსები ინტერნეტში 
*BBC:ხანძარი

კატეგორია:სანქტ-პეტერბურგის ტაძრები
ლომვეშაპი

**ლომვეშაპი**, **მორჟი** () — ძუძუმწოვარი ცხოველი ფარფლებიანების რიგისა. მამლის სხეულის სიგრძე 3,7 მ, მასა 1,5 ტ-მდე. დედლისა — 3,3 მ აღწევს, მასა 1,1 ტ-მდე. გავრცელებულია ირგვლივპოლარულად. შეფერილობა მოყვითალოა. ყურის ნიჟარები და კუდი არ აქვს. ხვადს უვითარდება გრძელი (72 სმ-მდე) ზედა ეშვები, რომელთა მასა 3 კგ აღწევს. იკვებება ფსკერის მოლუსკებით. მაკეობა გრძელდება 1 წლამდე. შობს 1 ნაშიერს, რომლის სხეულის სიგრძეა 1-1,2 მ, მასა 30 კგ-მდე. სარეწაო ობიექტია. იყენებენ ხორცსა და ცხიმს. კბილებისაგან ამზადებენ ნაირგვარ ნაკეთობებს.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ფარფლფეხიანები
კატეგორია:ევროპის ძუძუმწოვრები
კატეგორია:აზიის ძუძუმწოვრები
კატეგორია:რუსეთის ძუძუმწოვრები
ნამდვილი სელაპები

**ნამდვილი სელაპები** (Phocidae) — ზღვის ძუძუმწოვრების ოჯახი, ფარფლფეხიანების რიგისა. მათ ყურის ნიჟარები არ გააჩნიათ, მათი ორივე წყვილი კიდური გარდაქმნილია ფარფლებად და ბრჭყალებით ბოლოვდება. უკანა ფარფლები უკნისაკენაა მიმართული და წყალში სამოძრაო აპარატს წარმოადგენს. აერთიანებს 12 გვარის 20-მდე სახეობას. ფართოდ არიან გავრცელებული; განსაკუთრებით ბევრია პოლარული წრის განედებში.
## ლიტერატურა
*
ვივერისებრნი

**ვივერისებრნი** () — ძუძუმწოვრების ოჯახი მტაცებელი რიგისა. აქვთ მოკლე ფეხები და გრძელი კუდი. გავრცელებული არიან ევროპაში, სამხრეთ აზიაში, აფრიკასა და მადაგასკარზე. უმრავლესობა მიწაზე ბინადრობს, ზოგი მეხეურ ცხოვრებასაა შეგუებული. იკვებებიან მღრღნელებით, ფრინველებით, ქვეწარმავლებით, მწერებით, ზოგი ჭამს მცენარეთა ნაყოფს. ზოგი სახეობა განსაკუთრებული ჯირკვლებიდან გამოყოფს სუნიან სეკრეტს — ციბეტინს. სარჩოს საძებრად ღამოთ გამოდიან. ხშირად ბინადრობენ ადამიანის სამოსახლოს მიდამოებში, ზოგი მათგანი სახლებში ჰყავთ თაგვების დასაჭერად. მრავლდებიან წლის სხვადასხვა დროს. შობენ 2-5 ნაშიერს. ვივერისებრნი აერთიანებენ 15 გვარის 35 (ან 36) სახეობას, მ. შ. ყველაზე ცნობილია ბინტურონგი, გენეტა, ვივერა,  ციბეტა და სხვა. 

## ლიტერატურა
## სქოლიო 
*
კატეგორია:მტაცებლები
აპოლო 11

thumb|ემბლემა
**აპოლო 11** () — პირველი პილოტირებული მისია მთვარისაკენ, რომლის საბოლოო მიზანი მთვარეზე დაჯდომა იყო. ის აგრეთვე იყო მეხუთე პილოტირებული მისია აპოლოს პროექტის ფარგლებში და მესამე მისია მთვარისკენ. გაშვებულ იქნა 1969 წლის 19 ივლისს და მისი ეკიპაჟი იყო: ნილ არმსტრონგი (მეთაური), ედვინ "ბაზ" ოლდრინი (მთავარი კაბინის პილოტი) და მაიკლ კოლინზი (საკომანდო მოდულის პილოტი). 20 ივლისს, არმსტრონგი და ოლდრინი გახდნენ პირველი ადამიანები, რომლებმაც ფეხი დაადგეს სხვა ციურ სხეულზე - მთვარეზე. ამ მისიამ მიაღწია მიზანს, რომელიც პრეზიდენტმა კენედიმ გამოაცხადა 1961 წელს - ადამიანი დამჯდარიყო მთვარეზე და უკან დაბრუნებულიყო დედამიწაზე 60-იანი წლების ბოლომდე.

## ეკიპაჟი 
ძირითადი ეკიპაჟი

* ნილ არმსტრონგი (მეთაური) 
* ედვინ "ბაზ" ოლდრინი (მთვარის მოდულის პილოტი) 
* მაიკლ კოლინზი (საკომანდო მოდულის პილოტი)

დუბლიორები:

* ჯეიმზ ლოველი (მეთაური)
* ბილ ანდერსი (საკომანდო მოდულის პილოტი)
* ფრედ ჰეიზი (მთვარის მოდულის პილოტი)

## მისიის შესახებ 
**გაშვება და მთვარეზე დაჯდომა**

იმის გარდა, რომ ამ გაშვებას დაახლოებით ერთი მილიონი ადამიანი ადევნებდა თვალს უშუალოდ ფლორიდაში არსებულ კოსმოდრომის მიდამოებში , 600 მილიონი ადამიანი უყურებდა ამ ღირსშესანიშნავ მოველნას ტელევიზიით, ეს კი თავის დროზე რეკორდი იყო. აშშ-ს იმჟამინდელი პრეზიდენტი ნიქსონი ყოველივე ამას თვალს ადევნებდა თეთრი სახლიდან.

აპოლო 11 გაუშვეს რაკეტა-მატარებლით სატურნ V კენედის სახელობის კოსმოდრომიდან, 1969 წლის 16 ივლისს, ადგილობრივი დროით 9 საათზე და 32 წუთზე. იგი დედამიწის ორბიტაზე 12 წუთის შემდეგ გავიდა. ერთნახევარი ორბიტის შემდეგ მესამე საფეხური ჩაირთო და მან ხომალდი მთვარისკენ მიმავალ ტრაექტორიაზე გადაიყვანა. 30 წუთის შემდეგ საკომანდო/სერვის მოდული გამოეყო სატურნ V მესამე საფეხურს და შეუერთდა მთვარის მოდულს. ეს შეერთებული ხომალდი გაფრინდა მთვარისკენ.

აპოლო 11 მთვარესთან 19 ივლისს მიფრინდა და ჩართო სამუხრუჭე ძრავა, რომ მთვარის ირგვლივ ორბიტაზე გასულიყო. შემდეგი რამდენიმე წრის დროს, როცა ხომალდი მთვარის ირგვლივ დაფრინავდა, ეკიპაჟი დასაჯდომ ადგილს ათვალიერებდა. დასაჯდომ ადგილად აირჩიეს ”სიმშვიდის ზღვასთან” (Mare Tranquillitatis) 20 კილომეტრში არსებული კრატერი საბინე, რადგან იგი ბრტყელი და მოსახერხებელი იყო , როგორც ეს დაადგინეს უპილოტო ხომალდებმა რეინჯერ-8 და სერვეიორ-5.
შემდეგში ასტრონავტები მთვარეს კიდევ 6-ჯერ ესტუმრნენ. ისინი მთვარეზე სპეციალური მთვარემავლით გადაადგილდებოდნენ. აპოლო 11-ის მიერ ჩამოტანილ მთვარის ქვებსა და ქანებს უდიდესი მნიშვნელობა აქვს მთვარისა და დედამიწის შესწავლაში.

კატეგორია:პროგრამა აპოლო
ძაღლისებრნი

**ძაღლისებრნი** () — ძუძუმწოვრების ოჯახი მტაცებელების რიგისა. მათი სხეულის სიგრძე 40 (ფენეკი) — 160 სმ (მგელი), შესაბამისად მასა 2-80 კგ აღწევს. აქვთ მეტნაკლებად წაწვეტებული დინგი, დაცქვეტილი ყურები, გრძელი და ფუნთუშა კუდი, მეტნაწილად რბილი და ფუნთუშა ბალანი, წინა თათებზე 5-5 (გამონაკლისია აფთრისებრი ძაღლი, რომელსაც 4-4 თითი აქვს), ხოლო უკანაზე — 4-4 თითი, მაგარი და რბილი ბრჭყალები. ცნობილია 15-მდე გვარი. საქართველოში გვხვდება 4 სახეობა: მგელი, მელა, ტურა და ენოტისებრი ძაღლი (აკლიმატიზებულია). 

გავრცელებული არიან ყველგან გარდა ანტარქტიდისა, ახალი ზელანდიისა, მადაგასკარისა, სულავესისა და ზოგიერთი სხვა ოკეანური კუნძულისა. იკვებებიან ცხოველებით (ზოგი მცენარეულობითაც). მრავლდებიან წელიწადში ერთხელ. შობენ 1-1 უსუსურ ლეკვს. ძაღლისებრთა უმრავლესობას ძვირფასი ბეწვი აქვს. ბევრ მათგანს სარგებლობა მოაქვს თაგვისებრი მღრღნელების განადგურებით. ზოგიერთი (მგელი და სხვ.) ზიანს აყენებს სახალხო მეურნეობას შინაური ცხოველების განადგურებით.

## რესურსები ინტერნეტში 
* African Wild Dog Conservancy

## ლიტერატურა 
*
ადამიანისა და მოქალაქის უფლებათა დეკლარაცია

thumb|ადამიანისა და მოქალაქის უფლებათა დეკლარაცია
**ადამიანისა და მოქალაქის უფლებათა დეკლარაცია** () — საფრანგეთის რევოლუციის მნიშვნელოვანი დოკუმენტი, რომელიც განსაზღვრავს ადამიანის ინდივიდუალურ უფლებებს. პოლიტიკური მანიფესტი მიღებულ იქნა ეროვნული წარმომადგენლობითი ასამბლეის შეკრებაზე 1789 წლის 26 აგვისტოს ვერსალში საფრანგეთის რევოლუციის დროს, ხოლო 1958 წლის 4 ოქტომბერს დამტკიცდა საფრანგეთის კონსტიტუციით. დეკლარაცია რევოლუციის უმთავრეს დოკუმენტს წარმოადგენდა, რომელმაც ადამიანის ინდივიდუალური და კოლექტიური უფლებები განსაზღვრა, და რაც დღემდე რჩება საფრანგეთის კონსტიტუციური სამართლის საფუძვლად. 

მანიფესტის იდეური წყარო ფრანგი განმანათლებლების ფილოსოფია გახდა. დოკუმენტი შედგებოდა მოკლე შესავალი ნაწილისა და 17 პუნქტისაგან. დეკლარაციის მიხედვით ადამიანები იბადებიან და რჩებიან თავისუფალნი და თანასწორუფლებიანნი; აღიარა სახალხო სუვერენიტეტის პრინციპი, ადამიანისა და მოქალაქის ბუნებრივ, შეუვალ უფლებად თავისუფლების, საკუთრების, დესპოტიზმის წინააღმდეგობისა და უსაფრთხოების პრობლემები გამოაცხადა. დეკლარაციამ წმინდად და ხელშეუხებლად გამოაცხადა კერძო საკუთრება. დეკლარაცია ადგენდა კანონს, როგორც საყოველთაო ნების გამოხატულებას და ყველა მოქალაქეს უფლება ეძლეოდა პირადად ან წარმომადგენლის მეშვეობით მონაწილეობა მიეღო მის გამოცემაში. მიუხედავად ამისა, დამფუძნებელმა კრებამ მიიღო კონსტიტუცია, რომელმაც მოქალაქეები ქონებრივი ცენზის მიხედვით, საარჩევნო უფლების მქონე და არმქონე პირებად დაყო. დეკლარაცია ახალი კლასის — ბურჟუაზიის ინტერესების გამომხატველი იყო და იგი XVIII-XIX საუკუნეების მიჯნის საფრანგეთისა და ევროპის სხვა ქვეყნებში ფეოდალიზმთან ბრძოლის საპროგრამო დოკუმენტად იქცა. 

დეკლარაციის ძირითადი დებულებები შესავლის სახით საფრანგეთის 1791 წლის კონსტიტუციაში შევიდა. 

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში 
* ადამიანისა და მოქალაქის ულებათა დეკლარაცია ინგლისურად 
* ადამიანისა და მოქალაქის ულებათა დეკლარაცია ფრანგულად

კატეგორია:საფრანგეთის რევოლუცია
კატეგორია:საერთაშორისო სამართალი
კატეგორია:ადამიანის უფლებები
ცუნამი

მინი|ცუნამის გრაფიკული მოდელირება
**ცუნამი** (იაპ. 津波) — ოკეანის ძალიან დიდი სიგრძის გრავიტაციული ტალღები, რომლებიც უმთავრესად წარმოიქმნება ფსკერზე ან სანაპირო ზოლში მომხდარი მიწისძვრის (რიხტერის სკალით 6,5 ბალზე მეტი სიძლიერისა და ჰიპოცენტრით 50 კმ-ზე ნაკლებ სიღრმეზე), ვულკანური მოქმედებისა და სხვა ტექტონიკური პროცესების შედეგად. ცუნამის 1000-მდე ცნობილი შემთხვევიდან 100-ზე მეტი კატასტროფული იყო. ცუნამის 80% წყნარი ოკეანის პერიფერიაზე ჩნდება.

ცუნამის ტალღების გავრცელების სიჩქარე 50-დან 1000 კმ/სთ-მდე, ხოლო ტალღის სიმაღლე 0,1 მ-დან (ღია ზღვაში) 5მ-მდე (ნაპირთან) მერყეობს. ცუნამი დიდ ნგრევასა და მსხვერპლს იწვევს. ლისაბონის 1755 წლის მიწისძვრის შედეგად წარმოქმნილმა ტალღებმა ნაპირიდან 1კმ-ის მანძილზე შეაღწია ხმელეთზე და ოკეანეში ჩარეცხა ნაპირთან მდგომი გემები, სახლები, ხიდები, ადამიანები.

2005 წელს ინდონეზიის კუნძულებთან მომხდარმა მიწისძვრამ გიგანტური ცუნამი წარმოქმნა, რომელიც თავს დაატყდა აზიისა და აფრიკის ქვეყნებს და 200 ათასზე მეტი ადამიანი იმსხვერპლა.

## რესურსები ინტერნეტში 
* Animation of DART tsunami detection system
* Can HF Radar detect Tsunamis? 
* Envirtech Tsunami Warning System  
* Geology.com
* IOC Tsunami Glossary 
* How to survive a tsunami 
* International Centre for Geohazards (ICG) 

## სქოლიო 
კატეგორია:სეისმოლოგია
კატეგორია:ოკეანოლოგია
კატეგორია:წყალდიდობა
კატეგორია:იაპონური სიტყვები და ფრაზები
ტუ-154

thumb|250px|ტუ-154
**ტუპოლევ ტუ-154** — რუსეთის საშუალო მანძილის სამძრავიანი თვითმფრინავი. დღემდე სტანდარტული მოდელი რუსეთისა და ყოფილი საბჭოთა კავშირის სხვა რესპულიკების საშინაო რეისებისთვის, ასევე ზოგიერთ აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყანასა და ირანში.

ტუ-154 შემუშავდა პროპელერ-ძრავიანი ტუ-104-ის, და ტურბოპროპელერიანი ანტონოვ ან-10-სა და ილუშინ ილ-18 მოძველებული მოდელების შესაცვლელად. ტუ-154 პირველად გაფრინდა 1968 წლის 4 ოქტომბერს. რეგულარული კომერციული სერვისი 1972 წლის თებერვლიდან დაიწყო, ხოლო წარმოება დაიხურა 2006-ში.

## სქოლიო 
კატეგორია:თვითმფრინავები
კვერნისებრნი

**კვერნისებრნი** () — ძუძუმწოვრების ოჯახი მტაცებლების რიგისა. აქვთ წაგრძელებული სხეული. შემოსილი არიან ფაფუკი და ხშირი ბალნით. ზოგს თითებს შორის საცურაცი აპკი აქვს. გავრცელებული არიან თითქმის მთელ მსოფლიოში, გარდა ავსტრალიის, მადაგასკარისა და ზოგი კუნძულისა. ცნობილია 22 გვარი, 8 ქვეოჯახი და დაახლოებით 56-60 სახეობა. ცხოვრობენ ნაირგვარ გარემოში. ზოგი კარგად დაძვრება ხეებზე. მაჩვს თითები მომარჯვებული აქვს სოროს სათხრელად, წავსა და ზღვის წავს თითებს შორის საცურავი აპკი აქვთ. კვერნისებრთა უმრავლესობა სარეწაოა.

## ლიტერატურა 
*
ენოტისებრნი

**ენოტისებრი** () — ძუძუმწოვრების ოჯახი მტაცებლების რიგისა. პატარა, ხუთთითიანი, თათითმავალი ცხოველებია. აქვთ ხშირი ბალანი, მოკლე ფეხები, გრძელი კუდი. ცნობილია 7 გვარი; აღმოსავლეთ ნახევარსფეროში გვხვდება წითელი პანდა და ბამბუკის დათვი, დანარჩენი დასავლეთ ნახევარსფეროში ბინადრობს. მ. შ. აღსანიშნავია ცხვირა დათვი, ენოტი და სხვა. საყურადღებოა ენოტი (), რომელიც გავრცელებულია მექსიკასა და აშშ-ში. ცხოვრობს ტყეში. იკვებება ნაირგვარი ცხოველებით (მეტწილად თევზითა და ბაყაყით) და მცენარეებით. მძუნაობს იანვარ-თებერვალში. მაკეობა გრძელდება 63 დღე. აქვს ძვირფასი ბეწვი, რის გამოც აკლიმატიზებულია ბელარუსში, ყირგიზეთში და აზერბაიჯანში. ზოგჯერ შემოდის საქართველოს ფარგლებშიც. კერძოდ ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტში.

## ლიტერატურა
*
კატეგორია:მტაცებლები
ყურებიანი სელაპები

**ყურებიანი სელაპები** () — ზღვის ძუძუმწოვრების ოჯახი ფარფლფეხიანების რიგისა. ყურის პატარა ნიჟარები აქვთ, მათი წინა ფარფლები მოკლებულია ბრჭყალებს, უკანა ფარფლები წინისაკენ მოიკეცება და, ისე როგორც წინა ფარფლები, წარმოადგენს სხეულის საყრდენს ხმელეთზე მოძრაობისას. გავრცელებული არიან ორივე ნახევარსფეროს ზომიერ სარტყელში: ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში მხოლოდ წყნარ ოკეანეში, სამხრეთში — ყველა ოკეანეში. მათ განეკუთვნება ზღვის ლომები (5 გვარი 5 სახეობით) და ზღვის კატები (2 გვარის 6 ან 9 სახეობა). რეწვის ობიექტიებია (განსაკუთრებით ფასობს ზღვის კატის ბეწვი). 
## ლიტერატურა
*
მადაგასკარის მტაცებლები

**Euplerinae** — მადაგასკარის მტაცებელი ცხოველების ჯგუფი. ყველაზე ცნობილი წარმომადგენელია ფოსა (*Cryptoprocta ferox*).

## ლიტერატურა
* Мадагаскар: Пер. с англ./Отв. ред. сер. В. Е. Соколов. — М: Прогресс, 1990. — (Золотой фонд биосферы). — 296 с. ISBN 5-01-002049-1
* Соколов В. Е. Систематика млекопитающих (китообразные, хищные, ластоногие, трубкозубые, хоботные, даманы, сирены, парнокопытные, мозоленогие, непарнокопытные) — М: Высш. школа, 1979. — 528 с.
* Соколов В. Е. Пятиязычный словарь названий животных. Млекопитающие. — М.: Рус. яз., 1988.
* D. E. Wilson & D. M. Reeder: *Mammal Species of the World*. Johns Hopkins University Press, 2005, ISBN 0-8018-8221-4
* A. Yoder und J. Flynn:*Origin of Malagasy Carnivora*. In: S. M. Goodman und J. Benstead (Hrsg.): *The Natural History of Madagascar.* PDF

*
კატეგორია:მადაგასკარის ძუძუმწოვრები
ლაიკა (ძაღლი-კოსმონავტი)

მინი|
**ლაიკა** (; დ. 1954 — გ. 3 ნოემბერი, 1957) — პირველი ძაღლი, რომელიც გაუშვეს კოსმოსში დედამიწის ირგვლივ ორბიტაზე 1957 წლის 3 ნოემბერს. ამავე დროს, ლაიკა პირველი ცხოველია, რომელიც ორბიტაზე დაიღუპა. იმ დროისთვის ძაღლი დაახლოებით 2 წლის იყო და 6 კილოგრამს იწონიდა.

ლაიკას დაბრუნება დედამიწაზე არ იგეგმებოდა. იგი დაიღუპა ფრენის დროს ხომალდის გაშვებიდან 5-7 საათში სტრესისა და გადახურებისგან, თუმცა მანამდე გამოითქვა ვარაუდები, რომ იგი დაახლოებით ერთ კვირას გაძლებდა..

Лайка (собака-космонавт)1.jpg
Лайка (собака-космонавт)2.jpg

## ლიტერატურა
* Angliss, Sarah and Uttley, Colin. Science in the Dock: The man who trained the space dogs. Retrieved January 28, 2005.
* Dubbs, Chris and Burgess, Colin. Animals In Space: From Research Rockets to the Space Shuttle, 2007.

## რესურსები ინტერნეტში
* History of Sputnik Missions
* Sputnik 2 at Astronautix

## სქოლიო 
კატეგორია:კოსმოსური პროგრამები
კატეგორია:განთქმული ძაღლები
ბაიკონური

right|thumb|ბაიკონურის მდებარეობა ყაზახეთის რუკაზე.
[thumb|ბაიკონური და მდ. [სირდარია.]]

**ბაიკონური** (ყაზახ.: Байқоңыр; რუს.: Байконур), ყოფილი **ლენინსკი** — ქალაქი ყაზახეთში, რუსეთისთვის მიქირავებული და ამ უკანასკნელის ადმინისტრაციაში. ქალაქი აშენდა ბაიკონურის კოსმოდრომის მომსახურებისთვის და საბჭოთა პერიოდში დახურული ქალაქის სტატუსი ჰქონდა. ოფიციალურად ამჟამინდელი სახელი ბორის ელცინის მიერ დაერქვა 1995 წლის 20 დეკემბერს.

თავდაპირველი ბაიკონური მაღაროელთა ქალაქი იყო ამჟამინდელი ადგილიდან რამდენიმე ასეულ კილომეტრში ჩრდილოაღმოსავლეთით მდებარეობდა. სახელწოდება „ბაიკონური“ კოსმოდრომს ეწოდა 1961 წელს, როდესაც იური გაგარინის გაფრენის შემდეგ საავიაციო სპორტის საერთაშორისო ფედერაციამ თავისი წესდების მიხედვით მოითხოვა საბჭოთა კავშირს დაესახელებინა სტარტის ადგილი. საბჭოთა კავშირის ხელმძღვანელობამ გადაწყვიტა უცხოეთისათვის „შეეთავაზებინა“ კოსმოდრომიდან 350 კილომეტრით დაშორებული პატარა დასახლების — ბაიკანურის სახელი. სახელი ბაიკონური ყაზახურად ნიშნავს „მდიდარ ყავისფერს“ ანუ „ნაყოფიერ მიწას დიდი ბოსტნებით“. კიდევ ერთი ახსნა სახელის შეცვლისა შეიძლება იყოს ამ ადგილის ძველი სახელი „ტიურატამი“, რაც გატეხილ ისარს ნიშნავს და კოსმოსური პოლიგონისთვის მიზანშეუწონელი იქნებოდა. თუმცა რკინიგზის სადგურს ამ ადგილას ძველი დასახლების სახელი შემორჩა.

## იხილეთ აგრეთვე 
* ბაიკონურის კოსმოდრომი

## რესურსები ინტერნეტში 
* საბჭოთა კოსმოსური ბლეფი - გთხოვთ გადაამოწმოთ ამ წყაროს სარწმუნოება.

## სქოლიო 
კატეგორია:ყაზახეთის ქალაქები
რონდო

**რონდო** () —  გავრცელებული მუსიკალური ფორმა, რომელიც დაფუძნებულია მთავარი, უცვლელი (რეფრენი) და ახალ-ახალი თემების მონაცვლეობაზე. რონდო აღმოცენდა ხალხური სიმღერისაგან, რომელშიც ახალ-ახალი ნამღერები უპირისპირდება სტაბილურ ჰანგს. ძველებური ანუ კუპლეტური რონდო გავრცელებული იყო XVII-XVIII საუკუნეებში ფრანგი კლავესინისტთა შემოქმედებაში. ვენის კლასიკოსები ხშირად იყენებდნენ რონდოს სონატურ-სიმფონიური ციკლების ფინალში. შემდგომში რონდოს მიეცა დამოუკიდებელი პიესის ფორმა. იგი დამკვიდრდა ვოკალურ ჟანრშიც (რომანსი, არია, საოპერო სცენა), ასევე საბალეტო მუსიკაში. ის არის 15 ტაეპიანი, 3 სტროფიანი ლექსი, სადაც ტაეპები იკვრება 2 რითმით და სტროფებში არის რეფრენი, რომელიც არ ირითმება.  ტაეპი 10 მარცვლიანია, ხოლო რეფრენი 4 მარცვლიანი.  

## ლიტერატურა 
* ი. კარგარეთელის ,,მოკლე პოპულარული სამუსიკო ენციკლოპედია" (თბილისი, 1933).
* თ. დაფქვიაშვილის  ,,მუსიკალურ ტერმინთა ლექსიკონი" (თბილისი, 1971).
* ა. ყიფშიძის და გრ. ჩხიკვაძის ,,მუსიკალური ლექსიკონი" (თბილისი, 1971).
* ა. ყიფშიძის ,,ხელოვნების განმარტებითი ლექსიკონი" (თბილისი, 1985).

კატეგორია:ლირიკული ფორმები
ოდა (ჟანრი)

**ოდა** (ბერძ. ode - სიმღერა) — ლირიკული პოეზიისა და მუსიკის ჟანრი; საზეიმო პათეტიკური, მაღალი სტილის რიტორიკული ლექსი. წარმოიშვა ძველ საბერძნეთში. დამოუკიდებელ ლიტერატურულ ჟანრად იქცა ძველ რომაულ ლიტერატურაში. ოდის, როგორც ევროპული ლიტერატურის ჟანრის, ჩამოყალიბებაში განსაკუთრებული როლი ითამაშა ჰორაციუსის ოდებმა და ბერძენი პოეტის პინდარეს ეპინიკებმა.

შუა საუკუნეების ლიტერატურა ოდის, როგორც ჟანრს, არ იცნობს. ოდის აღორძინება დაიწყო რენესანსის ეპოქაში.  თვით ტერმინი „ოდაც“ ჟანრის აღსანიშნავად ამ დროს დამკვიდრდა (პ. რონსარის „პდები“, 1550). ოდამ გაბატონებული მდგომარეობა მოიპოვა ფრანგული კლასიციზმის ლიტერატურაში. მისმა მამამთავარმა ფ. მალერბმა ოდის ახალი კლასიცისტური პოეტიკა შექმნა, რომელიც თეორიული ტრაქტატებით დააკანონა ნ. ბუალომ. საფრანგეთიდან ოდა ევროპის სხვა ქვეყნებში გავრცელდა. რუსული ლიტერატურაში - ლომონოსოვისა და დერჟავინის ოდები.

XVII საუკუნიდან დასავლეთ ევროპის ქვეყნებში ოდა რომელიმე მნიშვნელოვანი პიროვნების ან მოვლენის პატივსაცემად დაწერილ ვოკალურ-საკრავიერ მუსიკალურ ნაწარმოებსაც ეწოდებოდა. ინგლისში ასეთი ნაწარმოებები უახლოვდებოდა კანტატას (პერსელი, ჰენდელი), გერმანიაში კანტატის მსგავსი ოდის პარალელურად (ბახის „სამგლოვიარო ოდა“, ბეთჰოვენის IX სიმფონიის ფინალი) იქმნებოდა ოდის სიმღერა გენერალ-ბანით. მოგვიანებით შეიქმნა საკრავიერი ოდა (კერუბინი, ლისტი, ბიზე, სტრავინსკი, პროკოფიევი).

XIX საუკუნის II ნახევარსა და XX საუკუნის პოეზიაში ოდა ეპიზოდურადღა გვხვდება.

ქართულ მწერლობაში ოდა ანუ ხოტბა ძველთაგანვეა ცნობილი (იოანე საბანისძის „აბო თბილელის წამება“, თავი „ქებაჲ წმიდისა მოწამისა ჰაბოისი“, არსენ ბერის „მეფესა დავითს“). ქართულმა ოდამ თავისი განვითარების ზენიტს მიაღწია აბსოლუტური მონარქიზმის განმტკიცების პირობებში. ამ მხრივ განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია XII საუკუნის ქართული სახოტბო პოეზია, რომლის კლასიკური ნიმუშებია იოანე შავთელის „აბდულმესია“ და ჩახრუხაძის „თამარიანი“. შემდგომში აღორძინება ოდამ XVII-XVIII საუკუნეებში ქართულ პოეზიაში განიცადა. ამ დროს დაიწერა თეიმურაზ I-ის „გრემის სასახლეზედ“, თეიმურაზ II-ის „ქება სრისა“, ბესიკის „ქება სოლომონ მეფისა“, „ასპინძისათვის“. გაჩნდა ე. წ.  სამგლოვიარო ოდას ჟანრი (ბესიკის „სამძიმარი“). ოდური სტილის ნიშნებმა იჩინა თავი XIX საუკუნის ქართულ რომანტიზმში (გ. ორბელიანის „სადღერგრძელო“).  სახოტბო ლირიკის ნიმუშებია გ. ქუჩიშვილის „დიად სამშობლოს“, გ. ტაბიძის „ოქტომბრის სიმფონია“, ა. მირცხულავას „ჰიმნი სამშობლოს“ და სხვა.
 

კატეგორია:ლირიკული ფორმები
ახალციხის ბრძოლა

thumb|ახალციხის ბრძოლა, 1828 წ. (მხატვარი: ჯ. სუხოდოლსკი, 1839 წ.)
**ახალციხის ბრძოლა** რამდენიმე მოვლენაზე მიუთითებს:

* ახალციხის კედლებთან მომხდარი ბრძოლა რუსეთ-თურქეთის ომის (1828-29) დროს 1828 წლის 27 აგვისტოს რუსეთის ფელდ-მარშალ პასკევიჩის 9000-იანი ჯარსა და კიოს მაჰმეთ-ფაშას 30.000-იანი თურქების ჯარს შორის. რუსებმა ამ ბრძოლაში გაიმარჯვეს.
* იმავე ციხის დაცვა 20.000-იანი რუსეთის იმპერიის ჯარის მიერ გენერალ ნიკოლაი მურავიოვის მეთაურობით 1829 წლის 4 მარტს იმავე კონფლიქტში.

## რესურსები ინტერნეტში
*Battle of Akhalzic 

კატეგორია:საქართველოს ბრძოლები
კატეგორია:რუსეთის ისტორია
კატეგორია:XIX საუკუნის ბრძოლები
კატეგორია:1828 წლის ბრძოლები
მაკი ფუმიჰიკო

thumb|250px|სპირალის სახლი ტოკიოში
**ფუმიჰიკო მაკი** (槇文彦) (6 სექტემბერი, 1928, ტოკიო) — იაპონელი არქიტექტორი.

თავდაპირველი განათლება ტოკიოს უნივერსიტეტში მიიღო, შემდეგ კრანბრუკის ხელოვნების აკადემიაში გადადის მიჩიგანში, ბოლოს კი ჰარვარდის დიზაინის სკოლაში. მუშაობდა სკიდმორ, უვინგს ენდ მერილისთვის ნიუ-იორკში და სერტ ჯეკსონ ენდ ასოშიეტს-ისთვის კემბრიჯში. 1965 წელს შექმნა კომპანია "მაკი ენდ ასოშიეტს". 1960 წელს იაპონიაში ბრუნდება მეტაბოლიზმის ჯგუფის დაარსებაში დასახმარებლად. საკუთარ ნამუშევრებში ხშირად იყენებს ლითონისა და მინის მასალას. 1993 წელს პრიცკერის პრემია მიიღო პრაღის ციხესიმაგრეში გამართულ ცერემონიაზე.

## ნამუშევრები 
* სპირალი (1985, ტოკიოში.) 
* მაკუჰარი მესე (1989, ჩიბაში.)
* ტოკიოს საქალაქო გიმნაზიუმი (1991, სენდაგაია, ტოკიო)
* ტვ ასაჰი (2003, ტოკიო.)
* მილდრედ ლეინ კემპერის ხელოვნების მუზეუმი (2006, სენტ-ლუისი)

## მიმდინარე პროექტები 
* ისმაილი იმამათის დელეგაცია, ოტავა
* აღა ხანის მუზეუმი, ტორონტო
* გაეროს ახალი შენობა ნიუ-იორკში
* ტაუერი 4, ახალი მსოფლიო სავაჭრო ცენტრი ნიუ-იორკში

## რესურსები ინტერნეტში 
* პრიცკერის პრემიის ოფიც. საიტი - ფუმიჰო მაკი 
* მაკი და პარტიონების ოფიც. საიტი

კატეგორია:იაპონელი არქიტექტორები
პრიცკერის პრემია

**პრიცკერის არქიტექტურული პრემია** გაიცემა ყოველწლიურად ჰაიატის ფონდის მიერ არქიტექტურაში მიღწევებისთვის. დაარსდა 1979 წელს ჯეი პრიცკერის მიერ, ადმინისტრაციას პრიცკერის ოჯახი უწევს და მსოფლიოში უპირველეს არქიტექტურულ ჯილდოდ ითვლება.

გამარჯვებული იღებს $100.000 ამერიკულ დოლარს; გაცილებით მნიშვნელოვანია ამ სფეროში ჯილდოს გამო მოხვეჭილი სახელი და სამშენებლო ინდუსტრიაში დეველოპერთა მიერ მათდამი ინტერესი. პრიცკერს ხშირად „არქიტექტურაში ნობელის პრემიად“ მოიხსენიებენ.

## ლაურეატების სრული სია 
* 1979 ჯონსონი, ფილიპ, აშშ 
* 1980 ბარაგანი, ლუის, მექსიკა 
* 1981 სტირლინგი, ჯეიმზ, დიდი ბრიტანეთი 
* 1982 როში, კევინ, აშშ 
* 1983 იუჰ მინ პეი, აშშ 
* 1984 მეიერი, რიჩარდ, აშშ 
* 1985 ჰოლაინი, ჰანს, ავსტრია 
* 1986 ბომი, გოტფრიდ, გერმანია 
* 1987 ტანგე კენძო, იაპონია 
* 1988 ბანშაფტი, გორდონ, აშშ, და ნიმეიერი, ოსკარ, ბრაზილია 
* 1989 გერი, ფრენკ, კანადა 
* 1990 როსი, ალდო, იტალია 
* 1991 ვენტური, რობერტ, აშშ 
* 1992 სიზა, ალვარო, პორტუგალია 
* 1993 მაკი ფუმიჰიკო, იაპონია 
* 1994 პორტზამპარკი, კრისტიან, საფრანგეთი 
* 1995 ანდო ტადაო, იაპონია 
* 1996 მონეო, რაფაელ, ესპანეთი 
* 1997 ფენი, სვერე, ნორვეგია 
* 1998 პიანო, რენცო, იტალია 
* 1999 სერ ფოსტერი, ნორმან, დიდი ბრიტანეთი 
* 2000 კოოლჰაასი, რემ, ნიდერლანდი 
* 2001 ჟაკ ჰერცოგი და პიერ დე მერონი, შვეიცარია 
* 2002 მარკადი, გლენ, ავსტრალია 
* 2003 უტცონი, იორნ, დანია 
* 2004 ზაჰა ჰადიდი, ერაყი/დიდი ბრიტანეთი 
* 2005 მეინი, თომ, აშშ 
* 2006 მენდეს და როშა, პაულო, ბრაზილია
* 2007 როჯერსი, რიჩარდ, დიდი ბრიტანეთი
* 2008 ჟან ნუველი, საფრანგეთი
* 2009 პეტერ ზუმთორი, შვეიცარია
* 2010 კაცუიო სეჯიმა და რუიე ნიშიცავა, იაპონია
* 2011 ედუარდუ სოუტუ დე მოურა, პორტუგალია
* 2012 ვან შუ, ჩინეთი
* 2013 ტოიო იტო, იაპონია
* 2014 სირეგუ ბანი, იაპონია
* 2015 ფრაი ოტო, გერმანია
* 2016 ალეხანდრო არავენა, ჩილე 
* 2017 RCR Arquitectes, ესპანეთი
* 2018 ბალკრიშნა დოში, ინდოეთი
* 2019 ისოძაკი არატა, იაპონია
* 2020 ივონა ფარელი და შელი მაკნამარა, ირლანდია
* 2021 ანა ლაკატონი და ჟან-ფილიპ ვასალი, საფრანგეთი
* 2022 დიბედო ფრენსის კერე, გერმანია
* 2023 დევიდ ჩიპერფილდი, დიდი ბრიტანეთი
* 2024 რიკენ იამამოტო, იაპონია

## იხილეთ აგრეთვე
* არქიტექტურული ჯილდოების სია

## რესურსები ინტერნეტში 
* პრიცკერის პრემიის ოფიციალური საიტი 

*
კატეგორია:ჯილდოები ანბანის მიხედვით
აკაში-კაიკიოს ხიდი

thumb|300px|right|აკაში-კაიკიოს ხიდი
thumb|300px|right|ხიდი ზემოდან.
thumb|300px|right|ხიდი საყრდენი კოშკიდან.

**აკაში-კაიკიოს ხიდი** ( აკაში კაიკიო ო-ჰაში), აგრეთვე ცნობილი როგორც **მარგალიტის ხიდი** — დაკიდებული ხიდი იაპონიაში, აკაშის სრუტეზე; აერთებს მაიკოს კობეში და ივაიას ავაძის კუნძულზე, და ჰონსიუ-სიკოკუს გზატკეცილის ნაწილია. ეს ყველაზე გრძელი დაკიდებული ხიდია მსოფლიოში დღეისთვის, როგორც საერთო სიგრძით (3.911 მ), ასევე მიცი ცენტრალური ფრთის ზომით (1 991 მ). გეგმით ის ერთ-ერთია სამ ხიდთაგან ჰონსიუ-სიკოკუს მონაკვეთზე.

ხიდის აგებამდე მგზავრები აკაშის სრუტეზე ბორნით გადადიოდნენ. სრუტე ხშირად შტორმიანია და 1955 წელს ძლიერი უამინდობის გამო ერთ-ერთი მორიგი ბორანი 168 მგზავრით ჩაიძირა, მგზავრების გადარჩენა ვერ მოხერხდა. ამ უბედური შემთხვევით გამოწვეული შოკითა და საზოგადოების აღშფოთების გამო იაპონიის მთავრობამ სრუტეზე დაკიდებული ხიდის გეგმის შექმნა გადაწყვიტა. თავდაპირველი გეგმით გათვალისწინებული იყო ხიდზე რკინიგზის ხაზის დამატებაც, თუმცა მშენებლობისას ეს პირობა უკუგდებულ იქნა - დარჩა მხოლოდ საავტომობილო ექვსი ხაზი. მშენებლობა 1988 წლის მაისში დაიწყო და მხოლოდ 1998 წლის 5 აპრილს დასრულდა. აკაშის სრუტე საერთაშორისო სანაოსნო გზაზეა და 1500 მეტრი სიგანის სანაოსნო ზოლს საჭიროებდა.

ხიდს სამი ფრთა აქვს. ცენტრალური ნაწილი 1991 მეტრია, გარდიგარდმო ფრთები 960 მეტრია. ხიდის საერთო სიგრძე 3911 მეტრია. ცენტრალური ფრთის სიგრძე 1990 მეტრი იყო თავდაპირველად, მაგრამ 19995 წლის კობეს მიწისძვრამ იგი ერთი მეტრით დააგრძელა. ხიდი პროექტით უძლებს 286 კმ/სთ ქარის წინაღობას, 8.5 მაგნიტუდის მიწისძვრას რიხტერის შკალით და სწრაფ ზღვის დინებას.

ხიდის მშენებლობა ¥ 500 მილიარდი (≈USD 5 მილიარდ) დაჯდა. ამ თანხის დაფარვას ხიდზე მგზავრობის გადასახადით გეგმავდნენ. თუმცა ეს გადასახაი იმდენად მაღალია (2.300 იენი ან $20 დოლარი), რომ მძღოლთა უმრავლესობა ნელ მაგრამ იაფ ბორანს ამჯობინებს.

## რესურსები ინტერნეტში 
* Akashi Kaikyo Bridge at Structurae

კატეგორია:იაპონიის ხიდები
სიყვარულის სამკუთხედი

**სიყვარულის სამკუთხედი** მიუთითებს რომანტიკულ ურთიერთობაზე სამ ადამიანს შორის. მასში შეიძლება მოიაზრებოდეს ორი ადამიანიც, რომლებიც დამოუკიდებლად რომანტიკულად მესამე ადამიანთან არიან დაკავშირებული, მაგრამ, როგორც წესი, ამ სამკუთხედში სამივე ადამიანს გარკვეული ურთიერთობა აქვს დანარჩენ ორთან. ეს ურთიერთობა შეიძლება იყოს მეგობრობა, რომანტიკული, ძმური/ნათესაური, ან კიდევ მტრული.

ტერმინი "სიყვარულის სამკუთხედი" ყოველთვის გულისხმობს, რომ ამგვარი ურთიერთობა მიუღებელია სამიდან ერთ-ერთისთვის მაინც. როგორც წესი, ამგვარი ურთიერთობა მონოგამიის კონტექსტში გაიაზრება, რომლის, როგორც კულტურული ნორმის, ზეგავლენით სიყვარულის სამკუთხედი განწირულია არასტაბილურობისთვის. 

იმ შემთხვევაში, როდესაც სამი (ან მეტი) მონაწილე თანახმაა სასიყვარულო, ინტიმურ ურთიერთობაზე, მას პოლიამორულს უწოდებენ და ამგვარ ურთიერთობას, ანტაგონიზმის არარსებობის გამო, აღარა აქვს კავშირი სიყვარულის სამკუთხედის ცნებასთან.

ფრანგული ტერმინი "ménage à trois" სხვაგვარ ურთიერთობაზე მიუთითებს და სიყვარულის სამკუთხედს არ ნიშნავს.

სიყვარულის სამკუთხედი ძალზე პოპულარული თემაა მხატვრულ ლიტერატურაში და ხელოვნებაში, მათ შორის რომანებში, ოპერებში, რომანტიკულ კომედიებში და პოპულარულ მუსიკაში.

ყველაზე განთქმული მაგალითი ინგლისურ ლიტერატურაში სიყვარული სამკუთხედის იყო მეფე ართურის, დედოფალი გინევერისა და მრგვალი მაგიდის რაინდის სერ ლანსელოტის ურთიერთობა. ლანსელოტი საფრანგეთიდან ჩამოვიდა ინგლისში ართურის სამეფო კარზე და საკუთარი გამჭრიახობით მალე მეფის ყველაზე ახლო მოკავშირე და მეგობარი გახდა. თუმცა ლანსელოტი გინევერით მოიხიბლა და ეს უკანასკნელი, თუმცა ართურიც გულწრფელად უყვარდა, ლანსელოტს დანებდა. დედოფლის ერთგულების გატეხვა ღალატის ტოლფასი იყო და ამ ურთიერთობას კამელოტის ჯანყი და ინგლისის დაყოფა მოჰყვა.

## იხილეთ აგრეთვე
* სიყვარული
* სიყვარულის ოთხკუთხედი
* Ménage à trois
* მონოგამია
* პოლიგამია
* სამკუთხედი

კატეგორია:სიყვარული
ლანსელოტი

**სერ ლანსელოტი** (Sir Lancelot, ფრანგ. Lancelot du Lac, ინგლ. Lancelot of the Lake; შემოკლ. Launcelot) — მეფე ართურის თქმულებებში მრგვალი მაგიდის ერთ-ერთი რაინდია. ფრანგული პროზის რომანსებში მას ახასიათებენ, როგორც მეფე ართურის რაინდთაგან ყველაზე დიდსა და სანდოს, და ის ართურის მრავალ გამარჯვებაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს. თუმცა ართურის საბოლოო დაღმასვლაც ნაწილობრივ ლანსელოტის გამო მოხდა, მისი ართურის ცოლთან გინევერთან ურთიერთობის გამო, რამაც ართურის კარის განხეთქილება გამოიწვია.

## ლიტერატურა
*

## რესურსები ინტერნეტში
*The Charrette Project 2 at Baylor University 
* *XVth century Lancelot manuscripts BNF fr. 113-116*

კატეგორია:მრგვალი მაგიდის რაინდები
კატეგორია:მითოლოგიური გმირები
პატარა პანდა

**პატარა პანდა**  ან **წითელი პანდა** () — ძუძუმწოვარი ცხოველი ენოტისებრთა ოჯახისა.  მისი სხეულის სიგრძე 51-64  სმ, მასა 3-4,5 კგ აღწევს. გავრცელებულია ჩინეთის სამხრეთ ნაწილში, ბირმისა და ნეპალის ჩრდილოეთით. აქტიურია ღამით, დღისით ხის ფუღუროში სძინავს. იკვებება ყლორტებით, ბალახით, ფესვებით, ხილით, თესლით, ზოგჯერ — ფრინველებით, მათი კვერცხებით, წვრილი მღრღნელებით. ტყვეობას ადვილად იტანს.

პოპულაციის სავარაუდო რაოდენობა ბუნებაში: უცნობია, მაგრამ მათი რაოდენობა, როგორც ჩანს, შობადობის დაბალი მაჩვენებლისა და ადამიანის ჩარევის გამო კლებულობს. ძირითადი საშიშროებები: საძოვრების გაფართოება, მთის ბამბუკის ტყეების განადგურება და უკანონოდ ნადირობა.

## ლიტერატურა 
## რესურსები ინტერნეტში 
* redpandanetwork.org

კატეგორია:ენოტისებრნი
კატეგორია:ბჰუტანის ძუძუმწოვრები
კატეგორია:ინდოეთის ძუძუმწოვრები
კატეგორია:ნეპალის ძუძუმწოვრები
კატეგორია:ჩინეთის ძუძუმწოვრები
პოტიომკინის საფეხურები

**პოტიომკინის საფეხურები** (უკრ.: Потьомкінські східці, რუს.: Потемкинская лестница) უზარმაზარი კიბეა ოდესაში, უკრაინა. საფეხურები ქალაქის ყოფილი შესასვლელი იყო ზღვის მხრიდან და მის სიმბოლოდ ითვლებოდა. მისი თავდაპირველი სახელი იყო **ბულვარის საფეხურები**, **უზარმაზარი კიბე** ან **რიშელიეს კიბე**. ზედა საფეხური 12.5 მ-ია სიგანით, ხოლო ქვედა - 21.7 მ. კიბის სიმაღლე 27 მეტრია და 142 მეტრზე იშლება, თუმცა გაცილებით დიდის ილუზიას ჰქმნის. კიბე იმდენად ზუსტად არის დაპროექტებული, რომ ყურებისას ოპტიკურ ილუზიას ჰქმნის. კიბებს ზემოდან დამყურე ადამიანი მხოლოდ პლატფორმებს ამჩნევს, ხოლო საფეხურები უხილავია, მაგრამ ქვემოდან მოყურე ადამიანი კი მხოლოდ საფეხურებს ხედავს, პლატფორმები კი უხილავია. კიბეს სახელი გაუთქვა სერგეი ეიზენშტეინის 1925 წლის მუნჯმა ფილმმა „ჯავშნოსანი პოტიომკინი“.

## ისტორია
მაღალი სტეპის პლატოზე განლაგებულ ოდესას ზღვის უბესთან პირდაპირი მისასვლელი სჭირდებოდა. კიბის აგებამდე ქალაქს უბესთან მხოლოდ შემოვლითი გზა და ხის ვიწრო კიბები აკავშირებდა. თავდაპირველი 200 საფეხურიანი კიბე 1825 წელს დააპროექტეს პეტერბურგელმა არქიტექტორებმა ავრაამ მელნიკოვმა და პოტემ. კიბის აგება 800.000 რუბლი ჯდებოდა.

1837 წელს გადაწყდა „მონსტრი კიბის“ აგება, რომლის მშენებლობა 1841 წელს დასრულდა. მშენებლობისთვის ინგლისელი ინჟინერი აპტონი დაიქირავეს. კიბისთვის მომწვანო-რუხი ქვა ტრიესტიდან (იმჟამად ავსტრიის ქალაქი) ჩამოიტანეს. ეროზიამ საფეხურების ქვა მალე გაანადგურა და 1933 წელს იგი მოვარდისფრო-რუხი გრანიტით შეცვალეს, ხოლო პლატფორმებზე ასფალტი დააგეს. პორტის გაფართოებისას რვა საფეხური ქვიშაში დაიკარგა, რამაც მათი საერთო რაოდენობა 192-მდე დაიყვანა, 10 პლატფორმით.

კიბის მარცხენა მხარეს 1906 წელს ფუნიკულიორი აიგო, როგორც საფეხურების ალტერნატივა. 50 წლის მუშაობის შემდეგ ფუნიკულიორი დაძველდა და 1970 წელს ესკალატორით შეიცვალა. ესკალატორი 1990-იენებში მოიშალა და 2004 წელს ის ისევ ახალი ფუნიკულიორით შეიცვალა.

1955 წელს პრიმორსკის საფეხურებს პოტიომკინის საფეხურები დაარქვეს ჯავშნოსანი პოტიომკინის აჯანყების 50 წლისთავის აღსანიშნავად. უკრაინის დამოუკიდებლობის შემდეგ პოტიომკინის საფეხურებს თავდაპირველი სახელი დაუბრუნდა, თუმცა ოდესელთა უმრავლესობა მას მაინც ძველი საბჭოთა სახელით მოიხსენიებს.

კატეგორია:ოდესა
კატეგორია:უკრაინის ღირსშესანიშნაობები
ჰეტეროსექსუალობა

32px **ჰეტეროსექსუალობა** ძირითადად ორი განსხვავებული სქესის ადამიანთა შორის ერთეტიურ, სექსუალურ და რომანტიკულ ლტოლვაზე მიუთითებს. როგორც სექსუალური ორიენტაცია კონტრასტულია ჰომოსექსუალობისა და ბისექსუალობის.

კატეგორია:სექსუალური ორიენტაცია
რ-7

მინი|მარცხნიდან მარჯვნივ, ორიგინალური რ-7, სპუტნიკი, ვოსტოკი, ვოსხოდი და სოიუზი
**რ-7 სემიორკა** () — მსოფლიოში პირველი საკონტინენტთაშორისო ბალისტიკური რაკეტა, შემუშავებული საბჭოთა კავშირის მიერ ცივი ომის დროს 1959-68 წლებში. დასავლეთისთვის იგი ცნობილი იყოს ნატოს მიერ შერქმეული სახელით SS-6 Sapwood, ხოლო საბჭოთა კავშირში — GRAU 8K71. რაკეტა ასევე ბაზა იყო საბჭოთა კოსმოსური პლაცდარმისთვის, კერძოდ დღევანდელი რუსული რაკეტა–მატარებელი „სოიუზი“ მისი პირდაპირი შთამომავალია.

## აღწერა 
რ-7 იყო 34 მ სიგრძის, 3 მ დიამეტრის რაკეტა. იწონიდა 280 ტონას, შედგებოდა ორი საფეხურისგან, იყენებდა თხევად ჟანგბადს და ნავთს და შეეძლო საბრძოლო თავის 8 800 კმ მანძილზე მიტანა წრიული აცდენის ალბათობით 5 კმ. რაკეტას შეეძლო ერთადერთი ბირთვული საბრძოლო თავის (ნომინალური სიმძლავრით 3 მეგატონა) მიტანა მიზნამდე. რაკეტა სტარტს იღებდა მის გვერდზე მიმაგრებული ოთხი ამაჩქარებელით. რაკეტას ჰქონდა ინერციული ნავიგაციის სისტემა რომელიც დედამიწიდან რადიოთი იმართებოდა. 

## შექმნის ისტორია 
რაკეტა რ-7 შექმნა დაიწყო საკონსტრუქტორო ბიურო ოკბ-1, კალინინგრადში 1953 წელს. თავდაპირვანდელი მოთხოვნა იყო, რომ შექმნილიყო ორსაფეხურიანი რაკეტა მასით 170 ტონა, რომელსაც 300 კგ საბრძოლო თავის მიტანა შეეძლებოდა 8 000 კმ მანძილზე. პირველ გამოცდებს 1953 წლის ბოლოს მოჰყვა ის, რომ მოთხოვნები მკვეთრად შეიცვალა და რაკეტის საბოლოო სქემა დამტკიცდა მხოლოდ 1954 წლის მაისამდე. რაკეტის რ-7 პირველი რეალური გამოცდა მოხდა 1957 წლის 15 მაისს ბაიკონურის კოსმოდრომიდან, მაგრამ ხანძრის გამო რაკეტა გაშვების ადგილიდან 400 კმ მანძილზე ჩამოვარდა. შემდეგ კვლავ წარუმატებელ გამოცდას მოჰყვა წარმატებული გამოცდა 21 აგვისტოსს (საკდესმა ამის შესახებ 26 აგვისტოს გამოაცხადა). ძალიან მალე ამას მოჰყვა ამ რაკეტის მოდიფიცირებული ვარიანტით დედამიწის პირველი თანამგზავრის (სპუტნიკ 1) და მეორე თანამგზავრის (სპუტნიკ 2) გაშვება და კოსმოსური ერის დასაწყისი. 

## რესურსები ინტერნეტში
* რ-7

კატეგორია:ბალისტიკური რაკეტები
კატეგორია:საბჭოთა კავშირის ისტორია
კატეგორია:იარაღიები ანბანის მიხედვით
ვიკისაწყობი

thumb|პროექტის ლოგოტიპი
**ვიკისაწყობი** (ინგლ. Wikimedia Commons, WikiCommons) — საერთო ცენტრალიზებული საწყობი თავისუფლად გავრცელებადი სურათების, ხმოვანი ჩანაწერების, ვიდეოკლიპებისა და სხვა მულტიმედიური ფაილებისთვის, რომლებიც გამოყენებულია „ფონდი ვიკიმედიის“ პროექტების გვერდებზე. ეს ვიკიმედიის კიდევ ერთი დამატებითი პროექტია ვიკიპედიის მსგავსად, მაგრამ ეს საერთო რესურსია ვიკიმედიის ყველა დობილი პროექტისთვის ენისდა მიუხედავად.

ვიკისაწყობში ატვირთული ფაილები შეიძლება გამოყენებულ იქნას ისევე, როგორც ადგილობრივად ატვირთული ფაილები ვიკიმედიის სერვერზე, ყველა სხვა პროექტში ყველა ენაზე, მათ შორის ვიკიპედიაში, ვიკიწიგნებში, ვიკიწყაროში და ვიკისიახლეებში და ა. შ.; ისინი ასევე შეიძლება ჩამოტვირთულ იქნას საიტს გარეთაც, ვინაიდან საწყობის მთელი შემადგენლობა ან საზოგადოებრივ დომენშია ან გაშვებულია თავისუფალი ლიცეზიით, GNU თავისუფალი დოკუმენტაციის ლიცენზიის მსგავსად.

## ლიცენზირება 
ვიკისაწყობზე ატვირთული ყველა ფაილი უნდა იყოს თავისუფალი გავრცელებისთვის ნებისმიერი იურისდიქციით. ამ ფაილებზე არ შეიძლება მათი გამოყენების შეზღუდვის პირობების მინიჭება. მაგალითად, ვიკისაწყობზე არ შეიძლება ისეთი ფაილების განთავსება, რომელთა გამოყენება კომერციული მიზნებისთვის აკრძალულია. ასევე არ დაიშვება ფაილები, რომლებიც ვრცელდება პირობებით  (ამერიკული კანონმდებლობით დაშვებულია შეზღუდული გამოყენება საავტორო უფლებებით დაცული მასალის).

ფაილის ატვირთვის შემდეგ აუცილებელია: დაემატოს თარგები საავტორო უფლებების სტატუსის შესახებ. თუ ეს თარგი ლიცენზიაზე დამატებით ინფორმაციას საჭიროებს, მაშინ დაამატეთ მისი აღწერაც, მაგალითად, რა არის გამოსახული ფოტოსურათზე, სად და როდის იქნა გადაღებული და მისთ. ასევე დაამატეთ სურათის საწყისი წყარო, თუ იგი რომელიმე სხვა ვებგვერდიდან გადმოგაქვთ.

## იხილეთ აგრეთვე
*

## რესურსები ინტერნეტში 
* 
* ვიკისაწყობის ქართულ-ენოვანი მთავარი გვერდი

კატეგორია:ვიკიმედიის პროექტები
ტადაო ანდო

**ტადაო ანდო** (安藤忠雄) (13 სექტემბერი, 1941, ოსაკა, იაპონია) — იაპონელი არქიტექტორი, კრიტიკული რეგიონალიზმის წარმომადგენელი. ფორმალური განათლება არ მიუღია. არქიტექტორობამდე სატვირთო მანქანის მძღოლად მუშაობდა და ერთი პერიოდი მოკრივეც იყო. 1995 წელს პრიცკერის პრემიის მედლით დაჯილდოვდა.

## რესურსები ინტერნეტში
*ოფიციალური საიტი 
*პროექტები
*გვერდი საიტზე greatbuildingsonline.com

კატეგორია:იაპონელი არქიტექტორები
კატეგორია:დაბადებული 1941
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
ტერენს ტაო

მინიატიურა|მარჯვნივ|ტერენს ტაო
**ტერენს ტაო** (ჩინ.: 陶哲軒; კანტონური გამოთქმა: tòuh jit hīn; მანდარინზე: Táo Zhéxuān; დ. 17 ივლისი, 1975) — წარმოშობით ჩინელი ავსტრალიასა და აშშ-ში მოღვაწე მათემატიკოსი; მუშაობს ჰარმონიულ ანალიზში, კერძოწარმოებულიან დიფერენციალურ განტოლებებში, კომბინატორიკაში, ანალიზურ რიცხვთა თეორიასა და წარმოდგენის თეორიაში. კალიფონიის უნივერსიტეტმა ლოს-ანჯელესში მას მათემატიკის სრულუფლებიანი პროფესორის წოდება მიანიჭა 24 წლის ასაკში, სადაც ის დღემდე იმყოფება. 2006 წელს მისი წვლილისთვის მათემატიკაში ფილდზის მედლით დაჯილდოვდა.

## რესურსები ინტერნეტში 
* ოფიციალური საიტი.
* ტერენს ტაო Mathematics Genealogy Project-ზე.
* ტერენს ტაო International Mathematical Olympiad-ზე.

კატეგორია:ავსტრალიელი მათემატიკოსები
კატეგორია:ფილდზის მედალისტები
კატეგორია:დაბადებული 1975
კატეგორია:დაბადებული 17 ივლისი
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
ზეახალი ვარსკვლავი

[მინიატიურა|250პქ|[კეპლერის ზეახალის ნარჩენი]]

**ზეახალი ვარსკვლავი** (ლათ. supernova [ˌsuːpərnoʊvə] (მხ. რ.), supernovae [ˌsuːpərnoʊviː] (მრ. რ.), ტერმინი გამოიგონეს ასტრონომებმა — ვალტერ ბაადემ და ფრიც ზვიკიმ 1931 წელს) — ვარსკვლავი, რომლის ბრწყინვალება რამდენიმე წამში იზრდება, დაახლოებით, 20 ვარსკვლავიერი სიდიდით, შემდეგ კი შედარებით ნელა მცირდება და პირვანდელ ნათებასთან საერთო აღარაფერი აქვს. ზეახალი ვარსკვლავის ანთება ბევრად დიდი მასშტაბის მოვლენაა, ვიდრე ახალი ვარსკვლავისა. ანთების მაქსიმუმის დროს ზეახალი ვარსკვლავის ბრწყინვალება, თითქმის, უტოლდება იმ გალაქტიკის ბრწყინვალებას, რომელსაც ეკუთვნის. ამ დროს სპექტრში ჩანს ძალიან განიერი ხაზები. ეს მიუთითებს იმაზე, რომ ვარსკვლავიდან ნივთიერება გამოიტყორცნება 20000 კმ/წმ-მდე სიჩქარით. ზეახალი ვარსკვლავის ანთება იშვიათი მოვლენაა; ცალკეულ გალაქტიკაში, საშუალოდ, საუკუნეში ერთხელ ხდება. მას მერე, რაც XVII საუკუნის დასაწყისი ტელესკოპი გამოიგონეს, ჩვენს გალაქტიკაში ზეახალი ვარსკვლავის ანთება არ შეუნიშნავთ. იმ ადგილებში, სადაც, მატიანეების მიხედვით, ზეახალი ვარსკვლავი აინთო, ამჟამად შეიმჩნევა თავისებური მნათი ნისლეულები, რომლებიც ზეახალი ვარსკვლავის ანთების შედეგადაა წარმოქმნილი. მათგან ყველაზე კარგად შესწავლილია კიბორჩხალისებრი ნისლეული, რომელიც 1054 წელს ანთებული ზეახალი ვარსკვლავის ადგილზე მოჩანს. ამ ზეახალი ვარსკვლავის ნაშთია გამოკვეთილი პულსარი კიბორჩხალისებრ ნისლეულში. ნისლეულის ცენტრალური ნაწილი და პულსარი სპექტრის ვრცელ დიაპაზონში (რადიოდიაპაზონი, რენტგენული დიაპაზონი და სხვა) ასხივებენ. გაფართოების სიჩქარე ამჟამად, დაახლოებით, 1500 კმ/წმ-ია.

## აღწერა 
როგორც ცნობილია, ვარსკვლავში თერმო ბირთვული რეაქცია მიმდინარეობს. რეაქციის მიმდინარეობასთან ერთად, მასში მონაწილე ნივთიერების რაოდენობა იკლებს და წამოიქმნება წითელი გიგანტი. ამ დროს რეაქციის შედეგად წარმოქმნილი წნევა მცირდება და დგება მომენტი, როცა წითელი გიგანტის შიგნით არსებულ წნევას მისივე მიზიდულობის ძალა გადააჭარბებს ანუ არსებული წონასწორობა ირღვევა. ზედა ფენებში არსებული მატერია „ჩაიქცევა“ და დიდი აჩქარებით დაეცემა ცენტრში არსებულ მატერიას. ხდება აფეთქება, რის შედეგადაც ვარსკვლავის მატერია დიდი სიჩქარით გაიტყორცნება სივრცეში. ამ მომენტს ზეახალი ვარსკვლავის ანთება (აფეთქება) ჰქვია. დაკვირვებად სამყაროში ეს ერთ-ერთი ყველაზე გრანდიოზული მოვლენაა. აფეთქების ენერგია გამოსხივდება ყველა დიაპაზონში და მთლიანად პროცესი უაღესად მასშტაბურია. გამოსხივების სიმძალვრე ზოგჯერ მთელი გალაქტიკის გამოსხივებასაც კი აღემატება. აფეთქების შედეგად ვარსკვლავს ჩამოსცილდება ზედა ფენები, რჩება მხოლოდ ბირთვი, კომპაქტური ობიექტი, რომლის თვისებებს მხოლოდ მისი მასა და, შესაბამისად, გრავიტაციული ველის ძალა განსაზღვრავს. მასში არსებული მატერია თავისივე გრავიტაციის გამო იკუმშება და მისი სიმკვრივე წარმოუდგენელ სიდიდეს აღწევს.

## იხილეთ აგრეთვე 
* ახლისმსგავსი ვარსკვლავი

## ლიტერატურა 
* 
*  A popular-science account.
*  An article describing spectral classes of supernovae.
*  A good review of supernova events.

## რესურსები ინტერნეტში 
* List of Supernovae-related Web pages .
* 
*  A searchable catalog.* A searchable catalog.
*  A short note on SN 2011fe Supernova, the closest supernova after 30 years.
*  Professional-grade type&nbsp;II supernova simulator on Wikiversity.
* 
* 

კატეგორია:ასტროფიზიკა
კატეგორია:ვარსკვლავები
კოსმოსი (მრავალმნიშვნელოვანი)

**კოსმოსი** (ბერძნ. κόσμος — წესრიგი, წყობა, მშვიდობა, სამყარო).

* კოსმოსი — ასტრონომიაში სამყაროს სინონიმი.
* კოსმოსი — ფილოსოფიაში სამყარო, მსოფლიო წყობა, გალაქტიკა.
*კოსმოსი (კოსმი) — კრეტის უზენაესი მმართველების ტიტული.
*კოსმოსი — სსრკ-ის მიერ 1962 წელს გაშვებული დედამიწის ხელოვნური თანამგზავრების სერია.
*კოსმოსი — ერთ-ერთი ხელოვნური საერთაშორისო ენა.