ლუნა (კოსმოსური პროგრამა)

[მინი|მთვარეზე დაშვების ადგილები „ლუნა“ (სსრკ), [სერვეიორი (კოსმოსური პროგრამა)|„სერვეიორი“ (აშშ) და „აპოლო“ (აშშ).]]
**კოსმოსური პროგრამა „ლუნა“** () — სახელწოდება მთვარის კვლევის საბჭოთა პროგრამისა და იმ ავტომატური საპლანეტათშორისო სადგურების (ასს) სერიისა, რომლებსაც 1959-1976 წლებში უშვებდნენ საბჭოთა კავშირში, ხოლო 2023 წლიდან — რუსეთის ფედერაციაში. ამ სადგურთა მეშვეობით განხორციელდა მთვარისა და მისი მახლობელი კოსმოსური სივრცის კვლევის ვრცელი პროგრამა.

## ისტორია
### პირველი თაობის ასს-ები
მთვარის კვლევის პირველი პროგრამის იდეა ჯერ კიდევ 1957 წლის ბოლოს ს. კოროლიოვმა წამოაყენა, ხოლო 1958 წლის დასაწყისში მ. კელდიშმა ამ იდეას მხარი დაუჭირა და მთვარის კვლევები, სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის პრიორიტეტულ ამოცანად დაასახელა. 1958 წლის 20 მარტის მთავრობის დადგენილებით გათვალისწინებული იყო მთვარის სადგურისა და სამ-საფეხურიანი 8K72 რაკეტის შემუშავება R-7 რაკეტაზე დაფუძნებული ორი ვარიანტით: პირველი — მეორე კოსმოსური სიჩქარის მიღწევისა და ავტომატური საპლანეტათშორისო სადგურის მთვარეზე დაშვების მიზნით; მეორე — მთვარის გარშემოფრენა, მისი უკანა მხარის ფოტოგადაღება და სურათების დედამიწაზე გადმოცემა.

#### სერია Е-1 და Е-1А — მთვარეზე ასს-ის პირდაპირი დასმა
1958 წლის სექტემბერში დამტკიცდა მთვარეზე გაშვების პროგრამები. ОКБ-1-მა () მათ შიდა ინდექსი E-1 მიანიჭა, რაც სავარაუდოდ გამშვები აპარატის მესამე საფეხურს, ბლოკ E-ს გულისხმობდა. იმ დროს კოსმოსურ ხომალდს ჯერ არ ჰქონდა სათანადო სახელი (სახელები АМС (ასს) და АЛС (მხთ) მოგვიანებით გამოჩნდა) და მათ უბრალოდ ინსტრუმენტულ (ან მოსახსნელ) კონტეინერს უწოდებდნენ. ამ სერიის ყველა სადგური სამ-საფეხურიან „ვოსტოკ“ 8K72 («Восток» 8К72) რაკეტა-მატარებელით გაუშვეს.

მთვარეზე მიახლოებისას, მისია მოიცავდა მთვარის რადიოაქტიურობისა და მაგნიტური ველის შესწავლას, კოსმოსურ რადიაციაში მძიმე ელემენტების ბირთვების ძიებას, პლანეტათშორისი მატერიის აირისებრი კომპონენტის განსაზღვრას და ა. შ.

Е-1 სერიის კოსმოსური ხომალდის ზომა და ფორმა სპუტნიკ-1-ის მსგავსი იყო. სადგურების ჰერმეტული კორპუსი სფერული იყო, დიამეტრით დაახლოებით ერთი მეტრი. თერმულ კონტროლს უზრუნველყოფდა ვენტილატორი, რომელიც სითბოს კორპუსს გადასცემდა. კორპუსის გარე ზედაპირი დამუშავებული იყო საჭირო ოპტიკური გამოსხივებისა და შთანთქმის კოეფიციენტების უზრუნველსაყოფად. კორპუსში დამონტაჟდა მილისებური ფერმა, რომელშიც განთავსებული იყო რადიო და ავტომატიზაციის აღჭურვილობა, მეტეოროიდების ნაწილაკების შესწავლის სამეცნიერო აღჭურვილობა, დედამიწისა და მთვარის მაგნიტური ველების მზომები და ენერგიის წყაროები (ვერცხლ-ვერცხლისწყლის ბატარეები). 

კორპუსის გარეთ განთავსებული იყო ქინძისთავიანი და ლენტური ანტენები, მაგნიტომეტრი, იონური ხაფანგები, მიკრომეტეორიტების სენსორები და სხვა ინსტრუმენტები. კოსმოსური ხომალდის ქვედა ნახევარზე განთავსებული იყო ორი შემაერთებელი, რომლებიც აკავშირებდა გამშვები აპარატისა და სადგურის ელექტრულ წრედებს. კოსმოსური ხომალდის ჰერმეტულ სფეროში განთავსებული იყო საკომუნიკაციო აღჭურვილობა, ბატარეები და სხვა კომპონენტები. სადგურების წონა 187 კგ (E-1) და 190 კგ (E-1A) იყო. მთვარეზე დედამიწის ბაქტერიების შეღწევის თავიდან ასაცილებლად, კოსმოსური ხომალდის კორპუსში დამონტაჟდა ფორმალდეჰიდის ხსნარის შემცველი შუშის ფლაკონი. ეს ფლაკონი შექმნილი იყო იმისთვის, რომ სადგურის მთვარესთან შეჯახებისას გატყდებოდა.

ინსტრუმენტების კონტეინერში იყო ლითონის სფერო, რომელიც შედგებოდა უფრო პატარა ხუთკუთხა ვიმპელებისაგან. ზოგიერთ ვიმპელზე გამოსახული იყო სსრკ-ის გერბი, ზოგიერთზე კი წარწერა „სსრკ“ და სადგურის გაშვების თვე და წელი. სფერო ღრუ იყო და შეიცავდა ასაფეთქებელ მუხტს, რომელიც მთვარის ზედაპირთან შეჯახებისას ფეთქდებოდა. სფეროს ზედაპირზე მიმაგრებული ვიმპელები ნამსხვრევებივით უნდა გაფანტულიყო. აფეთქების ენერგია მიზნად ისახავდა ვიმპელების, სულ მცირე, ზოგიერთის სიჩქარის შემცირებას და ისინი ზედაპირზე დარჩებოდნენ. ყველა ვიმპელს ლენინგრადის ზარაფხანაში ამზადებდნენ.

ინსტრუმენტების კონტეინერის კორპუსსა და რაკეტა-მატარებლის მესამე საფეხურზე სპეციალური ვიმპელები დამონტაჟდა. ისინი წარმოადგენდნენ ალუმინის ლენტებს, რომელთა ერთ მხარეს ქიმიურად ამოტვიფრული წარწერა იყო „საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების კავშირი“, ხოლო მეორე მხარეს — სადგურის გერბი, თვე და გაშვების წელი. დარტყმის დროს ლენტის მთლიანობის უზრუნველსაყოფად, ის მჭიდროდ იყო შემოხვეული და მოთავსებული იყო ამპულაში, რომელიც სავსე იყო სითხით, რომლის სიმკვრივე ალუმინის სიმკვრივის ტოლი იყო. თავად ამპულა მოთავსებული იყო მასიურ, ზემტკიცე გარსში, რომელიც შემდეგ მოთავსებული იყო სხვა, ნაკლებად მტკიცე გარსში. ზედაპირთან შეჯახებისას, ზემტკიცე გარსი გადიოდა ნაკლებად მტკიცე გარსში, გადასცემდა დარტყმის ენერგიას მასზე, ამავდროულად კი ხელუხლებელი რჩებოდა.

Е-1 № 1 გაუშვეს 1958 წლის 23 სექტემბერს. ფრენის 93 წამზე, პირველი საფეხურის წვის დროს, რაკეტა დაიშალა მზარდი გრძივი ვიბრაციების გამო და მისი ნამსხვრევები გაშვების ადგილის მახლობლად დაეცა.

Е-1 № 2 გაუშვეს 1958 წლის 11 ოქტომბერს. ფრენის 104 წამზე, პირველი საფეხურის წვის დროს, რაკეტა დაიშალა რაკეტის ძრავებში წნევის პულსაციებით გამოწვეული რეზონანსული სტრუქტურული ვიბრაციების გამო.

Е-1 № 3 გაუშვეს 1958 წლის 4 დეკემბერს. ფრენის 245 წამზე, მეორე საფეხურის წვის დროს, წყალბადის ზეჟანგის ტუმბოს მაძრავებელი გადაცემათა კოლოფის მულტიპლიკატორი გაფუჭდა, რამაც ძრავის გაწევა ოთხჯერ შეამცირა და რაკეტის მოძრაობა არასტაბილური გახდა. მიწისზედა საკონტროლო პუნქტიდან მოხდა რაკეტის დისტანციური ლიკვიდაცია.

Е-1 № 4 (**ლუნა-1**) გაუშვეს 1959 წლის 2 იანვარს. მთვარის ტრაექტორიაში შესვლის დადასტურების შემდეგ, მას „ლუნა-1“ უწოდეს (ზოგიერთმა პრესაში მას „ოცნება“ უწოდა). 3 იანვარს, მოსკოვის დროით დილის 3:59 საათზე, დედამიწიდან 113,000 კმ-ის დაშორებით, მესამე საფეხურმა 1 კგ ნატრიუმი ააორთქლა, რამაც ასი კილომეტრის სიგრძის ღრუბელი, ე. წ. „ნატრიუმის კომეტა“ წარმოქმნა, რომელსაც მრავალი ობსერვატორია აკვირდებოდა. 4 იანვარს, მოსკოვის დროით დილის 6:00 საათზე, „ლუნა-1“-მა მთვარის ზედაპირიდან დაახლოებით 5,995 კმ-ის დაშორებით გაიარა და ჰელიოცენტრულ ორბიტაზე გადაინაცვლა 146.4 მილნ. კმ პერიჰელიუმით და 197.2 მილნ. კმ აფელიუმით. ფრენის დროს სადგურმა მიიღო მონაცემები კოსმოსური სხივების, მეტეორიული ნაწილაკების ინტენსივობისა და შემადგენლობის, ასევე მზის კორპუსკულური ნაწილაკების შესახებ. ასევე დადგინდა, რომ მთვარეს არ აქვს ძლიერი მაგნიტური ველი. სადგურთან რადიოკავშირი 5 იანვრამდე ნარჩუნდებოდა, სანამ ბორტზე არსებული ელემენტები სრულად არ დაიცალა. სადგურიდან ბოლო სიგნალები 597,000 კმ მანძილიდან იქნა მიღებული.

„ლუნა-1“-ის მისიის შედეგებისა და რაკეტა-მატაერბლის დატვირთვის ოდნავ გაზრდის შესაძლებლობის საფუძველზე, სადგურის დიზაინში მცირე ცვლილებები შევიდა და სადგურის აღჭურვილობა და E-ბლოკი მოდერნიზებული იქნა. კერძოდ, დამონტაჟდა უფრო მგრძნობიარე მაგნიტომეტრი. გარდა ამისა, სადგურს ახლა ორი ლითონის სფერო ჰქონდა ვიმპელებით: ერთი 75 სმ დიამეტრის და მეორე 12 სმ დიამეტრის. მოდერნიზაციის შემდეგ, სადგურს მიენიჭა E-1A ნომერაცია.

Е-1А № 5 გაუშვეს 1959 წლის 18 ივნისს. ფრენის დაწყებიდან 153 წამში, მეორე საფეხურის გაშვების ფაზაში, ინერციული სისტემა (გიროჰორიზონი) გაფუჭდა. დედამიწიდან მიღებული ბრძანებით, რაკეტა აფეთქდა. პოტენციური ჩავარდნებისგან თავის დასაცავად, შემოდგომის გაშვებისთვის მომზადდა ორი გამშვები აპარატი და სამი სადგური (ინსტრუმენტების კონტეინერები).

Е-1А № 6-ის გაშვება 1959 წლის 6 სექტემბერს იყო დაგეგმილი, მაგრამ გაშვების მომზადების დროს ავტომატური მართვის სისტემის გადატვირთვის გამო, გაშვება გაუქმდა. Е-1А № 6-ის გაშვების მეორე მცდელობა 8 სექტემბერს განხორციელდა, მაგრამ ცენტრალურ მოდულზე შეკუმშული აზოტით დამჟანგავი ავზის წნევის პრობლემების გამო, გაშვება დროის ფანჯარაში ვერ ჩაეტია და ფრენა გადაიდო. Е-1А № 6-ის გაშვების მესამე მცდელობა 1959 წლის 9 სექტემბერს განხორციელდა, მაგრამ ანთების შემდეგ, „მთავარი“ ბრძანება ჩაიშალა, რის გამოც რაკეტა გამშვები მოედნიდან ამოღებულ იქნა.

Е-1А № 7 (**ლუნა-2**) 1959 წლის 12 სექტემბერს გაუშვეს. როდესაც დადასტურდა, რომ ის მთვარის ტრაექტორიაზე შევიდა, სადგურს „ლუნა-2“ ეწოდა. მესამე საფეხურის ძრავების გაშვების დასრულების შემდეგ, ბლოკი E და ინსტრუმენტების კონტეინერი გამოეყო ერთმანეთს. 13 სექტემბერს, მესამე საფეხურიდან ნატრიუმი აორთქლდა, რამაც კაშკაშა ნარინჯისფერი ღრუბელი წარმოქმნა. ეს ღრუბელი გამოიყენეს სადგურის ფრენის ტრაექტორიის დასახვეწად და ვაკუუმში გაზის გავრცელების შესასწავლად.

13 სექტემბერს, საღამოს 9:22:24 საათზე, ინსტრუმენტული კონტეინერი მთვარეზე დაეცა ლპობის ჭაობის რაიონში, წვიმების ზღვის დასავლეთ ნაწილში, არქიმედეს, არისტილოსისა და ავტოლიკეს კრატერებთან ახლოს, წერტილში, რომლის სელენოგრაფიული კოორდინატებია , მთვარის დისკოს ხილული ნაწილის ცენტრიდან ჩრდილოეთით 80 კმ-ში. ამ მოვლენის პატივსაცემად, წვიმების ზღვის ამ ნაწილმა მიიღო საერთაშორისო სახელი — ლუნიკის ყურე. 30 წუთის  შემდეგ, მესამე საფეხური, ბლოკი E, ჩვენი თანამგზავრის ზედაპირზე დაეცა. პირველად, მთვარეზე მიიტანეს სიმბოლური ვიმპელები (ორი ინსტრუმენტულ კონტეინერში და ერთი გამშვები მანქანის ბლოკ E-ში) წარწერით „საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების კავშირი, 1959 წლის სექტემბერი“ და ხუთკუთხა დროშები სსრკ-ის გერბით.

#### სერია Е-2, Е-2А, Е-2Ф და Е-3 — მთვარის უკანა მხარის ფოტოგადაღება
მთვარის პროგრამის შემდეგი ეტაპი ითვალისწინებდა მთვარის ირგვლივ შემოფრენას და დედამიწის დამკვირვებლებისთვის უხილავი მხარის ფოტოსურათების დედამიწაზე გადაცემას. ს. კოროლიოვის თავდაპირველი გეგმა, რომელიც 1957 წლის ბოლოს იყო შემოთავაზებული, ასეთი სადგურის — E-2-ის გაშვებას 1958 წლის ოქტომბერში ვარაუდობდა. იმავე წელს, ლენინგრადის კვლევით ინსტიტუტ НИИ-380-ს, დაევალა სატელევიზიო აღჭურვილობის წარმოება, რომელიც მთვარის ზედაპირის სურათებს დედამიწაზე გადასცემდა. ივლისისთვის გაირკვა, რომ ჩვეულებრივი სატელევიზიო სისტემები ამ მიზნისთვის შეუფერებელი იყო, მათი გადაჭარბებული გამტარუნარიანობის გამო. მოგვიანებით გაკეთდა წინადადება დაბალი კადრების სატელევიზიო სისტემის გამოყენების შესახებ, რომელიც ასევე კვლევით ინსტიტუტ НИИ-380-ში ვითარდებოდა. 1958 წლის შემოდგომისთვის, ფოტოტელევიზიის მოწყობილობა „ენისეი“ («Енисей») დასრულდა, მაგრამ რაკეტა-მატარებლის და თავად სადგურის მიუწვდომლობის გამო, მთვარის კვლევის პროგრამა გადაიხედა.

1959 წლის დასაწყისში, აკადემიკოს მ. კელდიშის ხელმძღვანელობით სტეკლოვის მათემატიკის ინსტიტუტის გამოყენებითი მათემატიკის დეპარტამენტში ჩატარებული კვლევის შედეგების საფუძველზე, წამოყენებული იქნა წინადადება მთვარის გარშემო ორი ზედიზედ შემოფრენის ჩატარების შესახებ მისი უკანა მხარის გადასაღებად: ერთი შემოდგომაზე (ოქტომბერი-ნოემბერი) და მეორე გაზაფხულზე (აპრილი) იყო დაგეგმილი. გადაფრენის ორივე ვარიანტი ს. კოროლიოვმა განხორციელებლად ჩათვალა, შემოდგომის გაშვება 1959 წლის 4-6 ოქტომბერს იყო დაგეგმილი, ხოლო გაზაფხულის გაშვება 1960 წლის 15-17 აპრილს.

სადგურს, რომლის გაშვებაც ოქტომბერში იყო დაგეგმილი, Е-2A ეწოდა. მეორე სადგურს, რომლის გაშვებაც აპრილში იყო დაგეგმილი, თავიდან Е-2Ф ეწოდა, ხოლო მოგვიანებით Е-3-ით შეიცვალა, რომელიც ადრე მთვარეზე ბირთვული მუხტის აფეთქების გაუქმებულ პროგრამას ეკუთვნოდა. Е-2A სადგურზე განთავსებული იყო „ენისეი-1“ ორლინზიანი АФА-Е1 კამერით, რომლის ფოკუსური მანძილი 200 და 500 მმ იყო. ზოგიერთი წყაროს თანახმად, Е-3 სადგურზე განთავსებული იყო „ენისეი-2“, რომელიც მოიცავდა 750 მმ ერთლინზიან კამერას, რომლის ფოკუსური მანძილიც მაღალი გარჩევადობის იყო. სხვა წყაროებით განსხვავებები მხოლოდ დედამიწაზე მონაცემების გადაცემის ფოტო-ტელევიზიის სისტემაში იყო. სხვის თანახმად, განსხვავებები ორიენტაციის სისტემაში იყო, რადგან Е-2A სადგური მთვარეს ვერტიკალური მზის შუქის ქვეშ (სადგური მზე-მთვარის ღერძზე) გადაღების შემდეგ იღებდა, ხოლო Е-3 სადგური მთვარის გადასაღებად იყო განკუთვნილი მისი მიახლოების დროს, მზის ირიბი განათების ქვეშ. 

იმ დროისთვის საბჭოთა ინდუსტრიას არ ჰქონდა ათვისებული ფოტოფირის წარმოება, რომელიც აკმაყოფილებდა „ენისეის“ კომპლექსის ყველა მოთხოვნას. თუმცა, მის შემქმნელებს ჰქონდათ ფოტოფირი, რომელიც ამერიკულ ხმის გამაძლიერებელ ზონდ-ბუშტებში იყო დამონტაჟებული. 1950-იანი წლების მეორე ნახევარში შეერთებულმა შტატებმა დაზვერვის მიზნებისთვის სპეციალიზებული ფოტოაპარატურით აღჭურვილი ბუშტების გამოყენება დაიწყო. ეს ზონდ-ბუშტები დასავლეთ ევროპაში, იაპონიაში, ალასკასა და ჰავაის კუნძულებზე განლაგებული ამერიკული სამხედრო ბაზებიდან იშლებოდა და საბჭოთა ტერიტორიაზე ჰაერის ნაკადებს მიუყვებოდა და ახდენდა გავლილი ტერიტორიის ფოტოგადაღებას. ბუშტების მნიშვნელოვანი რაოდენობის ჩამოგდების შემდეგ, კარგ მდგომარეობაში მყოფი მაღალი ხარისხის ფოტოფირის მნიშვნელოვანი რაოდენობა საბჭოთა სპეციალისტებს შესასწავლად გადაეცა. ამ ჯაშუშური ბუშტებიდან გადაღებული ფირის ნაწილი ა. მოჟაისკის სამხედრო აკადემიაში აღმოჩნდა, რომელთანაც ლენინგრადის სრულიად რუსეთის სატელევიზიო კვლევითი ინსტიტუტი თანამშრომლობდა. აღმოჩნდა, რომ ამ ფირებს მისაღები მგრძნობელობა და კარგი გარჩევადობა ჰქონდა და მისი პარამეტრები შესაფერისი იყო ენისეის ბორტ აღჭურვილობაში გამოსაყენებლად. შემდეგ გადაწყდა მისი საჭირო 35 მმ ზომამდე დაჭრა, პერფორაცია და მთვარის ფოტოგრაფირებისთვის გამოყენება.

Е-2А № 1 (**ლუნა-3**) გაუშვეს 1959 წლის 4 ოქტომბერს. მაღალ ელიფსურ ორბიტაზე წარმატებით გასვლის შემდეგ, მას „ლუნა-3“ ეწოდა. ფრენის ტრაექტორია მოიცავდა ე. წ. პერტურბაციულ მანევრს — სადგურის ორბიტის შეცვლას მთვარის გრავიტაციის გამოყენებით. შედეგად, სადგური შევიდა შემდეგი პარამეტრების მქონე ორბიტაზე: დაახლოებით 47,000 კმ პერიცენტრი, დაახლოებით 480,000 კმ აპოცენტრი, 75° ორბიტალური დახრილობა და 15.5 დღის ორბიტალური პერიოდი. სადგური დედამიწაზე დაბრუნდა ჩრდილოეთ ნახევარსფეროდან, სადაც მიმღები სადგური ყირიმში, სიმეიზის მახლობლად, კოშკას მთაზე მდებარეობდა.

6 ოქტომბერს, 14:16 საათზე, სადგური ზედაპირთან ყველაზე ახლოს, 6,200 კმ-ზე, მიუახლოვდა და მთვარეს დაშორდა. 7 ოქტომბრის დილით, პოზიციის კონტროლის სისტემამ მუშაობა დაიწყო, რამაც სადგური ზუსტად განათავსა მთვარესთან და მზესთან მიმართებაში მითითებულ პოზიციაზე. 7 ოქტომბერს, დილის 3:30 საათზე, ФТУ გააქტიურდა და ავტომატურ რეჟიმში გამოსახულების გადაღება დაიწყო. უკანა მხარის გადღება 40 წუთის განმავლობაში ხდებოდა, რომლის დროსაც გადაიღეს 29 ფოტო, რომლებიც მოიცავდა უკანა მხარის დაახლოებით 70%-ს და ხილული მხარის ნაწილს, რათა ზუსტი მითითება ყოფილიყო მთვარის დაფარული მხარის რუკის შედგენისას. გამოსახულება დაიწყო მთვარედან დაახლოებით 65,567 კმ-ის დაშორებით და დასრულდა დაახლოებით 68,785 კმ-ის დაშორებით. ყველა კადრის ექსპოზიციის შემდეგ, პოზიციის კონტროლის სისტემა გამოირთო. სურათების დამუშავების შემდეგ მალევე, მათ დაიწყეს მათი დედამიწაზე გადაცემა ყოველდღიური საკომუნიკაციო სესიების საშუალებით.

11 ოქტომბერს, სადგურმა გადალახა აპოცენტრი და დაიწყო დედამიწაზე დაბრუნება. 18 ოქტომბერს, დაახლოებით 47,000 კმ-ის დაშორებით, მან გადალახა პერიცენტრი. ელიფსურ ორბიტაზე მოძრაობისას, 22 ოქტომბერს სადგურმა კვლავ გადაკვეთა მთვარის ორბიტა. ტრაექტორიის შეუცვლელად, რადგან თავად მთვარე აღარ იყო ახლოს, მოსალოდნელი იყო, რომ ის კვლავ გაივლიდა დედამიწას 3-4 ნოემბერს. სურათების გადასაცემად დამატებითი საკომუნიკაციო სესიები იყო დაგეგმილი, თუმცა 22 ოქტომბერს სადგურთან კონტაქტი გაურკვეველი მიზეზით დაიკარგა. ჩატარებული საკომუნიკაციო სესიების დროს დედამიწაზე მხოლოდ 17 ფოტო იქნა მიღებული. ექვსი თვის შემდეგ, 1960 წლის აპრილის ბოლოს, სადგური ატმოსფეროს მკვრივ ფენებში უნდა დაბრუნებულიყო და არსებობა შეეწყვიტა, თუმცა ზოგიერთი წყაროს ცნობით, ის ორბიტაზე 1962 წლამდე დარჩა.

Е-3 (გაშვებამდე ცნობილი როგორც Е-2Ф) სადგურის მთავარი მიზანი იყო მთვარის გვერდითი ნაწილის გადაღება, მზის ირიბი სხივების დაცემისას. სადგური აღჭურვილი იყო ერთლინზიანი კამერით (ფოკუსური მანძილი 750 მმ). ასევე გაუმჯობესდა დედამიწაზე ფოტოების გადასაცემად ფოტო-ტელევიზიის სისტემა. დაგეგმილი იყო სადგურიდან ინფორმაციის მიღება დიდი ფართობის, დაბალი ხმაურის მიმღები ანტენებით, რომელთა მონტაჟიც სრულდებოდა ევპატორიაში, ღრმა კოსმოსური კომუნიკაციების ცენტრში. ეს მიზნად ისახავდა სიგნალის სიძლიერის 10-ჯერ გაზრდას მიწისზედა მიმღებების შესასვლელთან, რითაც უკეთესი სურათების მიღებას. მიუხედავად იმისა, რომ მიღებული დადგენილებით შესაძლო გაუმართაობისგან დასაცავად მხოლოდ ერთი სადგურის გაშვება იყო გათვალისწინებული, ОКБ-1-მა 1959 წლის ბოლოს ორი სადგურის წარმოება დაიწყო, რომლებიც კოსმოდრომზე 1960 წლის მარტის დასაწყისში ჩავიდა.

Е-3 № 1 გაუშვეს 1960 წლის 15 აპრილს. პირველი ორი საფეხური ნორმალურად მუშაობდა, მაგრამ მესამე საფეხურის ძრავა (ბლოკი «Е») გრაფიკზე სამი წამით ადრე გაითიშა. გამოძიებამ აჩვენა, რომ მესამე საფეხურის საწვავის ავზი არასაკმარისად იყო შევსებული ნავთით. ამან გამოიწვია სადგურის საბოლოო სიჩქარის დაახლოებით 130 მ/წმ დაკარგვა. მესამე საფეხური და სადგური დაახლოებით 200 კმ სიმაღლეზე ავიდა და დედამიწაზე დაეცა.

Е-3 № 2 გაუშვეს 1960 წლის 19 აპრილს. აფრენისთანავე, პირველი საფეხურის ერთ-ერთმა ბლოკმა თავისი სიმძლავრის მხოლოდ 75% განავითარა, რამაც გამოიწვია მისი ცენტრალური ბლოკიდან მოწყვეტა. ამან გამოიწვია მთელი კონსტრუქციის დაშლა. რაკეტა დაეცა შეკრებისა და ტესტირების შენობასთან ახლოს.

### მეორე თაობის ასს-ები
#### სერია Е-6, Е-6М — მთვარეზე რბილად დაშვება
მთვარის ზედაპირზე რბილად დაშვებისათვის მოწყობილობის შექმნაზე სამუშაოები ОКБ-1-მ ჯერ კიდევ 1958 წელს დაიწყო.

1959 წელს, მთვარის კვლევის პირველი ეტაპის დასრულების შემდეგ, ს. კოროლიოვმა ორი ახალი კვლევითი პროექტი „E-6“ და „E-7“ შემოგვთავაზა. E-6 მოწყობილობა მთვარეზე რბილად დაშვების შესასრულებლად იყო განკუთვნილი, E-7 — ორბიტაზე, მთვარის ხელოვნური თანამგზავრის სახით გასაყვანად, საიდანაც მას შეეძლო მთვარის ზედაპირის დედამიწაზე სატელევიზიო გამოსახულების გადაცემა. 1959 წლის დეკემბერში ეს წინადადებები დამტკიცდა სკკპ ცენტრალური კომიტეტის დადგენილებით.

პროექტზე სრულმასშტაბიანი სამუშაოები ОКБ-1-მ 1960 წლის მარტში დაიწყო და სადგურის წინასწარი პროექტი იმავე წელს მომზადდა. თუმცა, მოწყობილობის დიზაინზე, მართვის პრინციპებსა და ფრენის პროგრამაზე მუშაობა 1961 წლის ბოლომდე გაგრძელდა. 1962 წლის 23 მარტს, სკკპ ცკ-სა და სსრკ-ის მინისტრთა საბჭოს მთვარეზე რბილად დაშვების სადგურის შექმნის შესახებ დადგენილებით, ფრენის დაწყების თარიღად 1963 წელი იქნა არჩეული.

E-6 ავტომატური სადგური შედგებოდა ძრავის მაკორექტირებელი სისტემისგან (КТДУ) ავზების სფერული ბლოკით, დალუქული მართვის სისტემის განყოფილებისგან, ორი 312 კგ-იანი იუპიტერის ასტრო-ორიენტაციის სისტემის მოდულისგან, მაღალი სიმაღლის რადიო ალტიმეტრისგან და ავტომატური მთვარის სადგურისგან. E-6 სადგური აღჭურვილი იყო ხუთი სენსორით: ორი მზის სენსორი, ორი მთვარის სენსორი და ერთი დედამიწის სენსორი. ენერგიის წყაროდ გამოიყენებოდა ქიმიური ბატარეები. მაკორექტირებელი სისტემა იწარმოებოდა ისაევის საკკონსტრუქტორო ბიუროში და შექმნილი იყო ტრაექტორიის კორექციისა და დამუხრუჭებისთვის დაშვებამდე. მისი წონა შეადგენდა 140 კგ, ხოლო საწვავის წონა — 773 კგ. სადგურის წონა (ავტომატური მთვარის სადგურის გამოკლებით) მთვარესთან შეჯახებამდე დაახლოებით 430 კგ იყო.

მხთ-ს ძირითადი ტვირთი იყო უპილოტო მთვარის სადგური, დალუქული სფერული კონტეინერი. ინსტრუმენტების კონტეინერში განთავსებული იყო მეტრული დიაპაზონის რადიოსისტემის ინსტრუმენტები, დეციმეტრული დიაპაზონის კუთხის საზომი სისტემა, ტელემეტრიული სისტემა, დროის მოწყობილობა, ავტომატიზაციისა და თერმული კონტროლის ბლოკები, ქიმიური ბატარეა და სამეცნიერო ინსტრუმენტები. სადგურის გარე მწვერვალზე დამონტაჟებული იყო ოპტიკურ-მექანიკური სატელევიზიო კამერა და КС-17М ინსტრუმენტი კორპუსკულური გამოსხივების ჩასაწერად როგორც ფრენის ტრაექტორიის დროს, ასევე მთვარის ზედაპირზე დაშვების შემდეგ. სადგურის ზედა ნახევარსფერო ფრენის ტრაექტორიის დროს დაფარული იყო ოთხი ფურცლისებრი ანტენით, რომლებიც დაშვების შემდეგ იშლებოდა. სადგურის დასაჯდომი მექანიზმი შედგებოდა ორი რეზინის გასაბერი ამორტიზატორისგან, რომლებიც სამუხრუჭე სისტემასთან ერთად ერთდროულად იბერებოდა. ისინი არბილებდნენ სადგურის მთვარის ზედაპირთან შეჯახებას.

სადგურის მთავარი კომპონენტი იყო 3.4 კგ-იანი ოპტიკურ-მექანიკური სატელევიზიო კამერა, რომელიც შემუშავებული იყო კოსმოსური ინსტრუმენტების ინსტიტუტში. კამერის ხედვის არე ჰორიზონტალურად 360° და ვერტიკალურად 36° იყო. ერთი პანორამის გადაცემის დრო 100 წუთი იყო. სადგურის სიმაღლე მთვარის ზედაპირზე თავისი ანტენებით 112 სმ იყო, ხოლო დიამეტრი გახსნილი ფურცლებით — 160 სმ.

სადგურების გასაშვებად გამოყენებული იქნა ოთხსაფეხურიანი „მოლნია“ (8K78) რაკეტა-მატარებელი, რომელსაც თავად სადგური და «Л» ზედა საფეხური (მეოთხე საფეხური) ორბიტაზე უნდა გაეყვანა. 

1962 წელს ОКБ-1-მ დაიწყო ოთხი სადგურის მშენებლობა. „ლუნა“ E-6 No. 1 იყო მაკეტი, ხოლო დანარჩენი სამი — საფრენი პროტოტიპები. პირველი სადგური მხოლოდ 1962 წლის დეკემბერში დასრულდა.

Е-6 № 2 გაუშვეს 1963 წლის 4 იანვარს. იგი წარმატებით შევიდა დედამიწის დაბალ ორბიტაზე შემდეგი პარამეტრებით: აპოგეუმი — 189 კმ, პერიგეუმი — 165 კმ, დახრილობა — 64°60' და ორბიტალური პერიოდი — 88 წუთი. თუმცა, ზედა საფეხურის «Л» ძრავა ვერ აინთო და მთვარეზე გაშვება არ განხორციელებულა. სადგური, ზედა საფეხურთან ერთად, 24 საათის განმავლობაში შუალედურ ორბიტაზე დარჩა, სანამ ატმოსფეროში დაიწვებოდა. მთვარის სადგურის გაშვების შესახებ ოფიციალური ინფორმაცია არ გამოქვეყნებულა.

Е-6 № 3 გაუშვეს 1963 წლის 3 თებერვალს. მესამე საფეხურის მუშაობის დროს ტრაექტორიის მნიშვნელოვანი გადახრის გამო, რომელიც გამოწვეული იყო მცურავი გიროსკოპში დაშვებული მნიშვნელოვანი შეცდომით, სადგური ორბიტაზე არ გავიდა. მესამე საფეხური, «Л» საფეხურთან და სადგურთან ერთად, ჰავაის კუნძულებთან ახლოს ატმოსფეროში დაბრუნდა.

Е-6 № 4 (**ლუნა-4**) გაუშვეს 1963 წლის 2 აპრილს. იგი დედამიწის დაბალ ორბიტაზე გაიყვანეს შემდეგი პარამეტრებით: აპოგეუმი — 182 კმ, პერიგეუმი — 167 კმ, დახრილობა 64°70' და ორბიტალური პერიოდი 87.98 წუთი. ზედა საფეხურის წარმატებული ექსპლუატაციისა და სადგურის მთვარის ტრაექტორიაზე განთავსების შემდეგ მას „ლუნა-4“ ეწოდა. სადგურის საერთო წონა 1422 კგ იყო. ნავიგაციის სისტემის გაუმართაობის გამო, ტრაექტორიის კორექცია წარუმატებელი აღმოჩნდა და 1963 წლის 6 აპრილს, დილის 4:26 საათზე (მოსკოვის დროით), სადგურმა მთვარის ზედაპირიდან 8,500 კმ გაიარა. შედეგად, სადგური ბარიცენტრულ ორბიტაზე დარჩა და მთვარის გარშემო შემოვლის შემდეგ დედამიწაზე დაბრუნდა. ტასსის ცნობით, სადგურთან კონტაქტი რამდენიმე დღის განმავლობაში შენარჩუნდა.

სახელმწიფო კომისიის მიერ სადგურის თითქმის ავარიის მიზეზის გამოძიების შემდეგ, სადგურის დიზაინში გარკვეული ცვლილებები შევიდა. კერძოდ, დამონტაჟდა რადიო მიმართულების დამდგენი სისტემა. ახალი ინსტრუმენტების დამზადებას და სადგურზე მათ მონტაჟს დაახლოებით ერთი წელი დასჭირდა.

Е-6 № 6 გაუშვეს 1964 წლის 21 მარტს. მესამე ეტაპზე მომხდარი ავარიის გამო (მთავარი ჟანგბადის სარქველი არ გაიხსნა), სადგურმა ორბიტაზე გასვლა ვერ შეძლო. ზედა საფეხური, სადგურთან ერთად, ატმოსფეროში დაიშალა.

Е-6 № 5 გაუშვეს 1964 წლის 20 აპრილს. იგი წარმატებით გაიყვანეს დედამიწის დაბალ ორბიტაზე. თუმცა, «Л» ზედა საფეხურის ძრავა ვერ აინთო და მთვარის გაშვება არ შედგა. სადგური, ზედა ეტაპზე ერთად, ატმოსფეროში დაწვამდე გარკვეული დროის განმავლობაში შუალედურ ორბიტაზე დარჩა. მთვარის სადგურის გაშვებასთან დაკავშირებით ოფიციალური ინფორმაცია არ გამოქვეყნებულა.

Е-6 № 9 (**კოსმოს-60**) გაუშვეს 1965 წლის 12 მარტს. წარმატებით გაიყვანეს დედამიწის დაბალ ორბიტაზე შემდეგი პარამეტრებით: პერიგეა 201 კმ, აპოგეა 287 კმ, დახრილობა 64°70' და ორბიტალური პერიოდი 88.90 წუთი. «Л» ზედა საფეხურის გაუმართაობის გამო, მთვარის გაშვება არ განხორციელებულა და სადგური და მისი ზედა საფეხური დედამიწის ორბიტაზე 17 მარტამდე დარჩა, სანამ ატმოსფეროში არ დაიწვა. „კოსმოს-60“ თანამგზავრის გაშვება ოფიციალურად გამოცხადდა.

Е-6 № 8 გაუშვეს 1965 წლის 10 აპრილს. საწვავისა და ჟანგვის ავზის წნევის სისტემაში გაჟონვის გამო მესამე საფეხურის (ბლოკი «И») გაუმართაობის გამო, სადგურმა ორბიტაზე გასვლა ვერ შეძლო. ზედა საფეხური, სადგურთან ერთად, ატმოსფეროში დაიშალა.

Е-6 № 10 (**ლუნა-5**) გაუშვეს 1965 წლის 9 მაისს და განთავსდა დედამიწის დაბალ ორბიტაზე შემდეგი პარამეტრებით: აპოგეა — 219 კმ, პერიგეა — 159 კმ, დახრილობა — 64°80' და ორბიტალური პერიოდი — 88.27 წუთი. ზედა საფეხურის წარმატებული ექსპლუატაციისა და სადგურის მთვარის ტრაექტორიაზე განთავსების შემდეგ, მას „ლუნა-5“ ეწოდა. სადგურის წონა 1,474 კგ. დაშვების დროს, მცურავი გიროსკოპების გათბობის პრობლემების გამო, შენელების რეჟიმი ჩაიშალა და 12 მაისს, 22:10 საათზე (მოსკოვის დროით), სადგური დაეჯახა მთვარის ზედაპირს ღრუბლების ზღვის რეგიონში, წერტილში, რომლის სელენოგრაფიული კოორდინატებია 1°6' სამხრეთ განედისა და 25°0' დასავლეთი. სავარაუდო დაშვების წერტილიდან გადახრა დაახლოებით 700 კილომეტრი იყო (დაშვების სავარაუდო კოორდინატები იყო ).

Е-6 № 7 (**ლუნა-6**) გაუშვეს 1965 წლის 8 ივნისს და დედამიწის დაბალ ორბიტაზე გადაიყვანეს. ზედა საფეხურის წარმატებული ექსპლუატაციისა და სადგურის მთვარის ტრაექტორიაზე განთავსების შემდეგ, მას „ლუნა-6“ ეწოდა. სადგურის საერთო წონა 1,440 კგ იყო. 9 ივნისს, რუტინული საკომუნიკაციო სესიის დროს, დაშვების ადგილთან ზუსტი მიახლოების უზრუნველსაყოფად საბოლოო კორექტირების შესრულებისას, დამმუხრუჭებელი სისტემის ძრავა ვერ გამოირთო ბრძანების რადიოკავშირის სისტემაში მრიცხველების ფაზირების ბრძანების გაცემისას დაშვებული შეცდომის გამო. ამის ნაცვლად, ის განაგრძობდა მუშაობას მანამ, სანამ არ მოიხმარდა მთელ საწვავს, მათ შორის დამუხრუჭებისთვის განკუთვნილს. შედეგად მიღებულმა გაუთვალისწინებელმა იმპულსმა სადგური გადაიტანა მისი დაგეგმილი ტრაექტორიიდან, გაიარა იგი მთვარის ზედაპირიდან 159,613 კმ მანძილზე და შევიდა ჰელიოცენტრულ ორბიტაზე. დაშვების წარუმატებლობის მიუხედავად, სადგურის პოზიციის კონტროლის სისტემა დამატებით შემოწმდა და იმის უზრუნველსაყოფად, რომ აღჭურვილობა მზად იყო რბილი დაშვებისთვის, მხთ გამოეყო და რეზინის ამორტიზატორები გაბერეს მიწიდან ბრძანებისთანავე.

1965 წლის მეორე ნახევარში გაშვებისთვის მომზადდა სამი 8K78 რაკეტა-მატარებელი და სამი E-6 სადგური. ორი სადგური ОКБ-1-ში დამზადდა, ხოლო E-6 № 13 ლავოჩკინის საკონსტრუქტორო ბიუროში ОКБ-1-ის ტექნიკური დოკუმენტაციის გამოყენებით სრულდებოდა.

Е-6 № 11 (**ლუნა-7**)-ის გაშვება 1965 წლის 4 სექტემბერს იყო დაგეგმილი, მაგრამ გაშვება შეწყდა სიჩქარის კონტროლის სისტემის გაუმართაობის გამო. E-6 № 11-ის გაშვების მეორე მცდელობა 1965 წლის 4 ოქტომბერს განხორციელდა და ამჯერად ის ორბიტაზე წარმატებით გაიყვანეს. ზედა საფეხურის წარმატებული ექსპლუატაციისა და სადგურის მთვარის ტრაექტორიაზე განთავსების შემდეგ, მას „ლუნა-7“ ეწოდა. სადგურის წონა 1504 კგ-ს შეადგენდა. ტრაექტორიის კორექცია გრაფიკის მიხედვით, ინციდენტების გარეშე დასრულდა. თუმცა, მთვარედან 4000 კმ სიმაღლეზე, შენელების დაწყებისას, შენელების ძრავა დაიბლოკა დედამიწის ძიების ოპტიკური სენსორის არასწორი პარამეტრების გამო. 9 ოქტომბერს, სადგური მთვარის ზედაპირს შეეჯახა ქარიშხლების ოკეანის რეგიონში, კეპლერის კრატერის დასავლეთით, წერტილში, რომლის სელენოგრაფიული კოორდინატებია 9°8' ჩრდილოეთის განედისა და 47°8' დასავლეთის განედისა.

Е-6 № 12 (**ლუნა-8**) გაუშვეს 1965 წლის 3 დეკემბერს და განთავსდა დედამიწის დაბალ გადამცემ ორბიტაზე. ზედა საფეხურის წარმატებული ექსპლუატაციისა და სადგურის მთვარის ტრაექტორიაზე განთავსების შემდეგ, მას მიენიჭა სახელწოდება „ლუნა-8“. მთელი სადგური იწონიდა 1550 კგ-ს, მათ შორის ALS-ის, რომელიც იწონიდა 104,5 კგ-ს. 5 დეკემბერს ტრაექტორიის კორექტირება განხორციელდა. დაშვების ოპერაციები ჩვეულებრივად დაიწყო, მაგრამ მას შემდეგ, რაც მაღალი წნევის სფერული ბუშტის სარქველი გაიხსნა რეზინის ამორტიზატორების გასაბერად, სადგურმა დაიწყო ბრუნვა დაახლოებით 12 გრადუსი წამში სიჩქარით. შედეგად, KTDU-ს ძრავა 42 წამის ნაცვლად მხოლოდ 9 წამის მუშაობის შემდეგ გაითიშა. 7 დეკემბერს, მოსკოვის დროით 0:51 საათზე, სადგური ზედაპირზე დაეჯახა გალილეოს კრატერის სამხრეთით, ქარიშხლების ოკეანის რეგიონში, წერტილში, რომლის სელენოგრაფიული კოორდინატებია 9°6' ჩრდილოეთ განედისა და 62° დასავლეთ განედისა.

#### სერია Е-6С — მთვარის ხელოვნური თანამგზავრი
სადგურის განვითარება, რომელსაც მოგვიანებით  Е-6С ეწოდა, ОКБ-1-ში დაიწყო. მას შემდეგ, რაც 1965 წელს მთვარის ყველა სამუშაო ლავოჩკინის მანქანათმშენებლობის ქარხნის საპროექტო ბიუროში გადავიდა, მიღებულ იქნა გადაწყვეტილება, რომ არ შემუშავებულიყო ცალკეული ხელოვნური მთვარის თანამგზავრის პროექტი, არამედ Е-6 სადგურის პლატფორმა გამოყენებულიყო ერთიან ერთეულად.

მთვარის ხელოვნური თანამგზავრის დიზაინი მოიცავდა გადასაყრელი დაშვების მოდულის ამორტიზატორებით და ტელემეტრიული აღჭურვილობით ჩანაცვლებას ინსტრუმენტების შემცველი მოსახსნელი დალუქული კონტეინერით. თანამგზავრის კონტეინერში განთავსებული იყო ტელემეტრიული აღჭურვილობა მომსახურებისა და სამეცნიერო მონაცემების შესაგროვებლად, პროგრამის დროის ბლოკი, მეტრული დიაპაზონის რადიო სისტემა, დეციმეტრული დიაპაზონის ტრანსპონდერი, სამეცნიერო ინსტრუმენტების ელექტრონული ბლოკები და ქიმიური ენერგიის წყაროები. დალუქული კონტეინერის თერმული კონტროლის სისტემა მოიცავდა ვენტილატორს, რომლის სითბოს გაფრქვევა პირდაპირ კონტეინერის კედლებიდან ხდებოდა. მთვარის კოსმოსური ხომალდის სამეცნიერო ინსტრუმენტებს შორის იყო გამა-სპექტრომეტრი მთვარის ზედაპირის ქიმიური შემადგენლობის შესახებ მონაცემების მისაღებად, რადიომეტრი მთვარის მახლობლად რადიაციული გარემოს შესასწავლად, მზის პლაზმის შესასწავლი აღჭურვილობა, მთვარის ზედაპირიდან ინფრაწითელი გამოსხივების ჩამწერი ინსტრუმენტები, მეტეოროიდის ჩამწერი, სამკომპონენტიანი მაგნიტომეტრი პლანეტათშორისი მაგნიტური ველის შესასწავლად და მთვარიდან რენტგენის გამოსხივების აღმოსაჩენი ინსტრუმენტი. თანამგზავრს არ გააჩნდა პოზიციის მართვის სისტემა, ამიტომ კოსმოსური ხომალდი ორიენტაციის გარეშე დაფრინავდა. მის გარე ზედაპირზე დამონტაჟებული იყო რადიოსისტემების სპირალური ანტენები და სამეცნიერო ინსტრუმენტების სენსორები.

სადგურის საერთო წონა 1585 კგ-ს შეადგენდა, ხოლო თავად თანამგზავრი დაახლოებით 248 კგ-ს.

Е-6С № 204 (**კოსმოს-111**) გაუშვეს 1966 წლის 1 მარტს და წარმატებით მოათავსეს დედამიწის შუალედურ დაბალ ორბიტაზე შემდეგი პარამეტრებით: აპოგეა 189 კმ, პერიგეა 168 კმ, დახრილობა 51°80' და ორბიტალური პერიოდი 88 წუთი. თუმცა, ზედა საფეხურის მართვის სისტემის გაუმართაობისა და სტაბილიზაციის დაკარგვის გამო, მთვარის გაშვება არ შედგა და ზედა საფეხურის მქონე სადგური დედამიწის დაბალ ორბიტაზე დარჩა, სახელწოდებით „კოსმოს-111“. 3 მარტს სადგური ატმოსფეროს მკვრივ ფენებში დაბრუნდა და დაიშალა.

Е-6С № 206 (**ლუნა-10**) გაუშვეს 1966 წლის 31 მარტს და წარმატებით მოათავსეს დედამიწის შუალედურ დაბალ ორბიტაზე. ზედა საფეხურის აფეთქებისა და სადგურის მთვარის ტრაექტორიაზე შესვლის შემდეგ, სადგურს „ლუნა-10“ ეწოდა. მთვარის ფრენის დროს სადგურის წონა 1,583.7 კგ იყო. მთვარისკენ მიმავალ გზაზე ტრაექტორიის კორექცია განხორციელდა. 3 აპრილს, მთვარესთან მიახლოებისას, KTDU-ს ძრავა დამუხრუჭებისთვის გააქტიურდა და 57 წამიანი მუშაობის შემდეგ სადგური სელენოცენტრულ ორბიტაზე გადაიყვანა შემდეგი საწყისი პარამეტრებით: 352 კმ გარდამავალი სიმაღლე, 1016 კმ აპოსელმენტის სიმაღლე, მთვარის ეკვატორული სიბრტყის მიმართ დახრილობა 71°54' და ორბიტალური პერიოდი 2 საათი, 58 წუთი და 15 წამი. ორბიტაზე შესვლიდან 20 წამის შემდეგ, 248.5 კგ წონის დალუქული ISL კონტეინერი გამოეყო სადგურის დანარჩენ ნაწილს, რომელშიც KTDU იყო განთავსებული.

ISL-თან კომუნიკაცია 1966 წლის 30 მაისამდე შენარჩუნდა. მუშაობის 56 დღის განმავლობაში ჩატარდა 219 რადიოკავშირის სესია. სადგურთან ოპერაციების დასრულების დროისთვის, ISL-მა მთვარის გარშემო 460 ორბიტა გაიარა. შემდეგ ის მთვარის ზედაპირზე დაეცა, თუმცა არც თარიღი და არც შეჯახების კოორდინატები არ არის ცნობილი, რადგან დაცემა, ამერიკული სადგურებისგან განსხვავებით, დედამიწიდან მიღებული ბრძანებების საპასუხოდ არ მომხდარა, არამედ სადგურის ორბიტალური სიმაღლის შემცირების შედეგად. KTDU-სთან ერთად სადგურის დანარჩენი ნაწილის თარიღი და შეჯახების კოორდინატებიც უცნობია.

E-6C სერიის სადგურის მთავარი მიზანი მისი მთვარის გარშემო ორბიტაზე განთავსება იყო. მთავარი მიზანი არ იყო რაიმე სამეცნიერო მონაცემების მიღება, არამედ მთვარის კვლევაში შეერთებული შტატების კიდევ ერთხელ გასწრება, რითაც კიდევ ერთი პრიორიტეტი იქნა უზრუნველყოფილი.

ეს მიზანი მეორე ცდაზე წარმატებით შესრულდა. გარდა ამისა, მისი ზედაპირიდან გამოსხივებული გამა გამოსხივების ბუნებამ უზრუნველყო არაპირდაპირი მონაცემები მთვარის ზოგადი ქიმიური შემადგენლობის, ასევე მთვარის გრავიტაციული და მაგნიტური ველების და დედამიწის მაგნიტური ქლიავის შესახებ.

#### სერია Е-6ЛФ — მთვარის ფოტოგადაღება მთვარის ხელოვნური თანამგზავრიდან
E-6 საბაზო მოდულის შემდეგი მოდიფიკაცია იყო E-6LF სადგური, რომელიც შექმნილი იყო მთვარის ორბიტიდან გადასაღებად („LF“ ინდექსი, როგორც ჩანს, „მთვარის ფოტოგრაფს“ ნიშნავს). ამ სერიის სხვა სადგურების მსგავსად, ის გაუშვეს Molniya-M გამშვები მანქანიდან, რომელსაც ჰქონდა „L“ ზედა საფეხური.

ვინაიდან E-6LF სადგურები განკუთვნილი იყო მთვარის ზედაპირის გადასაღებად, მათი მთავარი კონსტრუქციული განსხვავება E-6S დიზაინისგან იყო საბაზო მოდულზე „სტაციონარული“ ინსტრუმენტების კონტეინერის დამონტაჟება, რომელიც ცვლიდა მოსახსნელ დალუქულ განყოფილებას. ამ კონტეინერში განთავსებული იყო მომსახურების და სამეცნიერო ინსტრუმენტები. ეს შესაძლებელს ხდიდა სადგურის ორბიტალური ფრენის დროს რეტრორაკეტის გამოყენებას კოსმოსური ხომალდის ორიენტირებისა და სტაბილიზაციისთვის და კამერების ზედაპირისკენ ზუსტად მიმართვისთვის. რადგან მართვის ბლოკი, რომელიც ადრე KTDU-სთან ერთად იყო გადაგდებული, მთვარის ორბიტაზე შესვლის შემდეგ მუშაობის გაგრძელებას საჭიროებდა, შემუშავდა ინსტრუმენტების მოდულის გარშემო განლაგებული დამოკლებული კონუსის ფორმის რადიატორი/გამაგრილებლის სისტემა, რომელიც ზედმეტი სითბოს კოსმოსში გაფანტავდა. მთვარის ზედაპირის გადასაღებად, KTDU-ს მართვის ბლოკი მოდიფიცირებული და კოსმოსური ხომალდის სტაბილიზაციისთვის სამსაათიანი მთვარის ორბიტაზე შესვლის შემდეგ იქნა გამოყენებული, რომლის დროსაც ფოტოების გადაღება მიმდინარეობდა. გამოსახულების გადაღების დასრულების შემდეგ, კოსმოსური ხომალდი „ბრუნვის“ რეჟიმში გადავიდა და განაგრძო კვლევა. ფრენის სამეცნიერო პროგრამა მოიცავდა მთვარის ზედაპირის ქიმიური შემადგენლობის შესწავლას სპექტროფოტომეტრის გამოყენებით, მთვარის გრავიტაციული ველის კვლევას და მთვარის სივრცეში მიკრომეტეორიტებისა და რადიაციული გარემოს შესწავლას.

კოსმოსური ხომალდის ერთ-ერთ გარე მოდულში დამონტაჟდა ორი ფოტო-ტელევიზიის ბლოკი (FTU): მაღალი გარჩევადობის FTU-B 500 მმ ფოკუსური სიგრძის ლინზით და დაბალი გარჩევადობის FTU-M 110 მმ ფოკუსური სიგრძის ლინზით. დაბალი გარჩევადობის FTU გამოიყენებოდა მაღალი გარჩევადობის FTU-დან მიღებული მთვარის ზედაპირის ფართობების დეტალური სურათების გეორეფერენციისთვის. გადაღება ორივე FTU-ს მიერ 64 წუთის განმავლობაში მიმდინარეობდა, თითოეული FTU ერთი სესიისთვის მხოლოდ 42 კადრს ინახავდა. გამოსახულების მაქსიმალური გარჩევადობა 14.9-დან 19.8 მეტრამდე იყო. თითოეული გამოსახულება დაიშალა 1100 სატელევიზიო ხაზად.

სადგური აღჭურვილი იყო RK-D დეციმეტრული ტალღის რადიოსისტემით, რომელიც იღებდა ბრძანებებს და გადასცემდა ტელემეტრიულ ინფორმაციას დედამიწას. ინფორმაციის გადაცემა შესაძლებელი იყო როგორც პირდაპირ, ასევე ჩაწერა მაგნიტოფონზე შემდგომი დაკვრისთვის. ერთი კადრის დედამიწაზე გადაცემის დრო დაახლოებით 17 წუთი იყო. სადგური იკვებებოდა ელემენტებით. სადგურის წონა მთვარის ტრაექტორიაზე დაახლოებით 1630 კგ იყო (საწვავის რეზერვების ჩათვლით); სელენოცენტრულ ორბიტაზე შესვლის შემდეგ, მისი წონა 1140 კგ-ს მიაღწია.

Е-6 ЛФ № 101 (**ლუნა-11**) გაუშვეს 1966 წლის 24 აგვისტოს და მოათავსეს დედამიწის მახლობლად მდებარე საცნობარო ორბიტაზე შემდეგი პარამეტრებით: აპოგეა 190 კმ, პერიგეა 177 კმ, ორბიტალური დახრილობა 51.86° და ორბიტალური პერიოდი 88.12 წუთი. სადგურის მთვარის ტრაექტორიაზე წარმატებით განთავსების შემდეგ, სადგურს ეწოდა „ლუნა-11“. 26 აგვისტოს, მთვარის ფრენის ტრაექტორიაზე ტრაექტორიის კორექცია განხორციელდა. 28 აგვისტოს, მთვარესთან მიახლოებისას, შეიქმნა მთვარის ვერტიკალი და დამუხრუჭებისთვის KTDU გააქტიურდა. KTDU-ს გააქტიურების გამო, რომელიც გრაფიკიდან დაახლოებით 5 წუთით ადრე მოხდა, სადგურმა მთვარის ორბიტაზე შესვლის შემდეგ მოულოდნელი პოზიცია დაიკავა. ორბიტაზე შესვლის შემდეგ სადგურის ორბიტალური პარამეტრები იყო (ფრჩხილებში გამოთვლილი მნიშვნელობები): აპოსელინობა - 1193.6 კმ (1512 კმ), პერისელინობა - 163.5 კმ (100 კმ), დახრილობა - 10.7° და ორბიტალური პერიოდი - 2 საათი 58 წუთი.

მთვარის ორბიტაზე შესვლიდან დაახლოებით ორი საათის შემდეგ, ორივე FTU გააქტიურდა. თუმცა, სადგურის არასწორი პოზიციის გამო, კამერის ლინზებმა მთვარის ნაცვლად კოსმოსი დააფიქსირა და მისიის მთავარი მიზანი შეუსრულებელი დარჩა. მიუხედავად ამისა, სადგურთან ჩატარდა 137 რადიოკომუნიკაციის სესია, ჩატარდა გრავიტაციული ველის კვლევები, გაიზომა მთვარის გამა და რენტგენის გამოსხივების პარამეტრები და შესწავლილი იქნა მთვარის სივრცეში მეტეორიტისა და რადიაციული გარემო. სადგურთან კონტაქტი 1 ოქტომბერს დაიკარგა, სავარაუდოდ, აკუმულატორის განმუხტვის გამო. ამ დროის განმავლობაში სადგურმა დაასრულა მთვარის გარშემო 277 ორბიტა. მოგვიანებით სადგური ორბიტიდან გავიდა და მთვარის ზედაპირზე დაეცა. დაჯახების წერტილის თარიღი და კოორდინატები უცნობია.

Е-6 ЛФ № 102 (**ლუნა-12**) გაუშვეს 1966 წლის 22 ოქტომბერს და წარმატებით განთავსდა დედამიწის შუალედურ დაბალ ორბიტაზე. მას შემდეგ, რაც სადგური მთვარის ტრაექტორიაზე განთავსდა, მას სახელი შეეცვალა და „Luna-12“ ეწოდა. 23 ოქტომბერს მთვარის ფრენის ტრაექტორიაზე ტრაექტორიის კორექცია განხორციელდა. 25 ოქტომბერს, მთვარის მიახლოებისას, შეიქმნა მთვარის ვერტიკალი და კოსმოსური ხომალდის დამუხრუჭების ძრავები გააქტიურდა. დამუხრუჭების შემდეგ, სადგური მთვარის ორბიტაზე შევიდა შემდეგი პარამეტრებით: აპოსელინობა - 1,742 კმ, მთვარის გარშემო მდებარე სიმაღლე - 103 კმ, დახრილობა - 36.6° და ორბიტალური პერიოდი - 3 საათი 25 წუთი.

მთვარის ორბიტაზე შესვლიდან დაახლოებით ორი საათის შემდეგ, ორივე კოსმოსური ხომალდის ძრავა გააქტიურდა და ისინი დაგეგმილი 64 წუთის განმავლობაში მუშაობდნენ. გამოსახულების შედეგების საფუძველზე, FTU-B-დან 28 და FTU-M-დან 14 გამოსახულება დედამიწაზე ნორმალური ხარისხით გადაეცა. სადგური მთვარის ორბიტაზე აქტიურად მუშაობდა 86 დღის განმავლობაში. ამ დროის განმავლობაში, სადგურთან 302 რადიოკავშირის სესია ჩატარდა, რომლის დროსაც მიღებული იქნა ფოტოები და სხვადასხვა კვლევის შედეგები. სადგურთან კავშირი 1967 წლის 19 იანვარს დაიკარგა, სავარაუდოდ, დაცლილი ელემენტების გამო. ამ დროის განმავლობაში, სადგურმა მთვარის გარშემო 602 ბრუნი დაასრულა. მოგვიანებით სადგური ორბიტიდან გამოვიდა და მთვარის ზედაპირზე დაეცა. დაჯახების წერტილის თარიღი და კოორდინატები უცნობია.

გაშვებული ორი სადგურიდან ორივე წარმატებით შევიდა მთვარის ორბიტაზე და ჩაატარა მთვარის ზედაპირისა და ცისლუნარული სივრცის კვლევების სერია. თუმცა, პროგრამის მთავარი მიზანი - მაღალი გარჩევადობის სურათების მიღება - მხოლოდ E6LF #102 სადგურის ფრენის დროს იქნა მიღწეული, რომელმაც მთვარის ზედაპირის 42 სურათი მოგვცა. გარდა ამისა, ორივე ფრენის შედეგებმა მოგვაწოდა დახვეწილი მონაცემები მთვარის საერთო ქიმიური შემადგენლობის შესახებ, მისი ზედაპირის გამა გამოსხივების ბუნების საფუძველზე. გამა სპექტრომეტრია გამოყენებული იყო ბუნებრივად წარმოქმნილი რადიოაქტიური ელემენტების შემცველობის გასაზომად და მთვარის ზედაპირზე ნაპოვნი ქანების ტიპის დასადგენად.

#### სერია Е-6ЛС — საკომანდო კომპლექსის საშუალებების გამოცდა
E-6-ის საბოლოო მოდიფიკაცია იყო E-6LS, რომელიც შექმნილი იყო მართვისა და გაზომვის სისტემისა და მიწა-ჰაერის საკომუნიკაციო კავშირების შესამოწმებლად მოწინავე DRK რადიოსისტემის გამოყენებით, რომელიც განკუთვნილი იყო L1 და L3 მთვარის პილოტირებულ კოსმოსურ ხომალდებზე შემდგომი ინსტალაციისთვის. სადგური დაფუძნებული იყო E6-LF სადგურზე. გადამცემ-მიმღების აღჭურვილობის განსათავსებლად, E-6LS ინსტრუმენტების კონტეინერი 15 სმ-ით გაფართოვდა E6LF სადგურთან შედარებით ცილინდრული ჩანართის დამატებით. სადგურის წონა მთვარის ტრაექტორიაზე დაახლოებით 1700 კგ იყო. სადგურის გასაშვებად გამოყენებული იყო Molniya-M გამშვები მოწყობილობა L ზედა საფეხურით.

ახალი რადიოსისტემისა და საკომუნიკაციო კავშირების ტესტირების გარდა, გეგმა ითვალისწინებდა ხელოვნური მთვარის თანამგზავრის სელენოცენტრულ ორბიტაზე შეყვანის ტექნიკის დახვეწას ~45 გრადუსიანი და ~0° დახრილობის მქონე, ასევე სხვადასხვა მასალის ხახუნის წყვილებში მათი მუშაობის ტესტირებას კოსმოსურ პირობებში. ამ მიზნით, სადგურზე დამონტაჟდა ექსპერიმენტული R-1 გადაცემათა კოლოფი („ხახუნის წყვილები“) სხვადასხვა მასალისგან დამზადებული გადაცემათა ჩართულობით, სხვადასხვა საფარითა და საპოხი მასალებით. გადაცემათა კოლოფის ეფექტურობისა და მუშაობის შესაფასებლად, სადგურზე დამონტაჟდა M-1 ინსტრუმენტი. ამ კვლევების შედეგები განკუთვნილი იყო ლუნოხოდის ქვედა ნაწილისა და მთვარის ნიადაგის მოპოვების ბურღვის ამძრავის შემუშავებისთვის.

Е-6 ЛС № 111 (**კოსმოს-159**) 1967 წლის 16 მაისს გაეშვა. „L“ ზედა საფეხურის ნაადრევი გამორთვის გამო, სადგური მთვარეს ჩამორჩა და შევიდა წაგრძელებულ ელიფსურ ორბიტაზე შემდეგი პარამეტრებით: აპოგეა - 60,637 კმ, პერიგეა - 380 კმ, დახრილობა - 51.6 გრადუსი და ორბიტალური პერიოდი - 19 საათი 33 წუთი. შემდგომში მას „კოსმოს-159“ ეწოდა. ანომალიური ტრაექტორიის მიუხედავად, ბორტ სისტემები ცხრადღიანი ფრენის განმავლობაში გამოსცადეს. ამ ტესტებმა, სხვა საკითხებთან ერთად, აჩვენა, რომ გემსა და მიწას შორის დეციმეტრულ-ტალღური რადიოკავშირის ენერგეტიკული პოტენციალი ერთიდან ორამდე სიდიდით დაბალი იყო გამოთვლილ მნიშვნელობაზე. ამან გამოიწვია შემდგომი სადგურების ბორტ აღჭურვილობის მოდიფიკაციის საჭიროება.

Е-6 ЛС № 112 გაუშვეს 1968 წლის 7 თებერვალს. მესამე ეტაპის გაშვების ფაზაში სტაბილიზატორის გაუმართაობამ, რამაც საწვავის მოხმარება გაორმაგდა, რამაც მესამე ეტაპის ძრავის ნაადრევი გამორთვა 524 წამში გამოიწვია. გაშვება წარუმატებლად დასრულდა.

Е-6 ЛС № 113 (**ლუნა-14**) გაუშვეს 1968 წლის 7 აპრილს და განთავსდა დედამიწის შუალედურ ორბიტაზე. სადგურის მთვარის ტრაექტორიაზე წარმატებით განთავსების შემდეგ, მას სახელი შეეცვალა და „ლუნა-14“ ეწოდა. მთვარის ფრენის ტრაექტორიაზე ტრაექტორიის კორექცია 8 აპრილს განხორციელდა. 1968 წლის 10 აპრილს მთვარის მიახლოების დროს დამუხრუჭების შედეგად, სადგურის სიჩქარე 2,190 მ/წმ-დან 1,279 მ/წმ-მდე შემცირდა. 22:25 საათზე (მოსკოვის დროით) სადგური მთვარის ორბიტაზე შემდეგი პარამეტრებით შევიდა: 870 კმ აპოსელინობა, 160 კმ პერისოლარობა, 42° დახრილობა და 2 საათი და 40 წუთი ორბიტალური პერიოდი.

სადგურის ექსპლუატაციის ვადა 30 დღე იყო გათვლილი, მაგრამ ის აქტიურად მუშაობდა მთვარის ორბიტაზე ორჯერ მეტი ხნის განმავლობაში - 75 დღე, რომლის განმავლობაშიც ჩატარდა 271 საკომუნიკაციო სესია. სანამ სადგური მთვარის ორბიტაზე იმყოფებოდა, შესწავლილი იქნა მთვარის გრავიტაციული ველი, მზის ქარი, კოსმოსური სხივები და ლიბრაციული რხევები, დარეგულირებული იქნა მიწაზე განთავსებული რადიოკავშირის აღჭურვილობა და შემოწმდა გადაცემათა კოლოფის („ხახუნის წყვილი“) მუშაობა. სადგურთან კავშირი 1968 წლის 24 ივნისს დაიკარგა. მოგვიანებით სადგური ორბიტიდან გავიდა და მთვარის ზედაპირზე დაეცა. დაჯახების წერტილის თარიღი და კოორდინატები უცნობია.

სამი სადგურიდან მხოლოდ ერთმა მოახერხა თავისი კვლევითი პროგრამის სრულად დასრულება. R-1 ექსპერიმენტული გადაცემათა კოლოფისა და M-1 ინსტრუმენტის ტესტირებამ აჩვენა მათი მაღალი მუშაობა კოსმოსური ვაკუუმში. მთვარის ზედაპირის ქვეშ მთვარის გრავიტაციული ველის შესწავლისას აღმოაჩინეს მძიმე ლოკალიზებული გრავიტაციული ანომალიები (მასკონები) და ლოკალიზებული მაგნიტური ანომალიები. მიღებული მონაცემების საფუძველზე შესაძლებელი გახდა კოსმოსური ხომალდის მოძრაობის საიმედოდ პროგნოზირება მთვარის ორბიტაზე, ასევე მისი ორბიტიდან გასვლისა და დაშვების მანევრების კონტროლი.

#### სერია Е-7 — მთვარის ფოტოგადაღება მთვარის ხელოვნური თანამგზავრიდან
დაბალი ორბიტიდან მთვარის ზედაპირის მაღალი გარჩევადობის ფოტოების გადასაღებად განკუთვნილი მოწყობილობის შემუშავება OKB-1-ში 1958 წელს დაიწყო. თუმცა, იმ დროისთვის, როდესაც 1965 წელს ყველა პლანეტათშორისი სამუშაო ლავოჩკინის მანქანათმშენებელი ქარხნის (MZL) საპროექტო ბიუროს გადაეცა, სადგურის მშენებლობა არასოდეს დასრულებულა. შესაძლოა, ეს მთვარის პროგრამის პირველი ეტაპის - მთვარეზე რბილი დაშვების - წარუმატებლობით იყო გამოწვეული. მოგვიანებით, ამ თემაზე მუშაობა E-6 უნივერსალური პლატფორმის, E-6LF-ის მოდიფიკაციის სახით განხორციელდა.

### მესამე თაობის ასს-ები
E-8 სერიის სადგურების საპროექტო სამუშაოები OKB-1-ზე ჯერ კიდევ 1960 წელს დაიწყო. თავდაპირველად, გეგმა ითვალისწინებდა სადგურის შემუშავებას, რომელიც განკუთვნილი იქნებოდა მხოლოდ დედამიწიდან მართვადი მობილური კვლევითი აპარატის მთვარეზე მიწოდებისთვის, სახელწოდებით „ლუნოხოდი“. თუმცა, ავტომატურ სადგურებზე სამუშაოების OKB-1-დან ლავოჩკინის სახელობის მანქანათმშენებლობის ქარხნის (MZL) საპროექტო ბიუროში, რომელსაც ხელმძღვანელობდა გ.ნ. ბაბაკინი, 1965 წლის მარტ-აპრილში გადაცემიდან, E-8 სადგურის საფუძველზე სრულად შემუშავდა კიდევ ორი ​​მოდიფიკაცია: E-8LS მძიმე ტვირთამწე მთვარის თანამგზავრი და E-8-5 მთვარის ნიადაგის მიწოდების აპარატი.

#### სერია Е-8 — „ლუნოხოდი“
OKB-1 1960 წლის დასაწყისიდან ავითარებდა თვითმავალი მთვარის აპარატის (L-2) დიზაინს და მის მთვარეზე რბილ დაშვებას. სამუშაოს დასაჩქარებლად, 1963 წელს, მთვარის როვერზე მომუშავე სპეციალისტები გაერთიანდნენ სპეციალურ ჯგუფში, რომელსაც ხელმძღვანელობდა მ.კ. ტიხონრავოვი.

ავტომობილის მასა თავდაპირველად 600 კილოგრამით შემოიფარგლებოდა და რადგან Molniya-ს გამშვებ აპარატს შეეძლო მთვარეზე მაქსიმუმ 100 კგ-ის მიწოდება, H-II რაკეტა განიხილებოდა, როგორც E-8-ის გამშვები მოწყობილობა. ის უნდა შედგებოდეს უფრო მძლავრი H-1-ის მეორე და მესამე საფეხურებისგან, პლუს დამატებითი მესამე საფეხურისგან. ამ რაკეტას 560 ტონა გაშვების წონა ექნებოდა და დედამიწის დაბალ ორბიტაზე დაახლოებით 16 ტონა ტვირთის გადატანა შეეძლო.

მუშაობა დაიწყო მთვარის როვერის ექსტერიერის დიზაინით. პირველ რიგში, საჭირო იყო მთვარის ზედაპირზე გადაადგილების მეთოდის არჩევა - ბორბლები თუ ლიანდაგები. საბოლოო არჩევანის გასაკეთებლად საჭირო იყო სპეციალისტები, რომლებსაც შეეძლოთ მთვარეზე გამოსაყენებელი მანქანის შესაქმნელად ხმელეთის სატრანსპორტო საშუალებების დიზაინში თავიანთი გამოცდილების გამოყენება. თავდაპირველად, არჩევანი ავტომობილების, ტრაქტორებისა და სასოფლო-სამეურნეო ტექნიკის სახელმწიფო კომიტეტის (NATI) სამეცნიერო-კვლევით ინსტიტუტზე დაეცა, მაგრამ 1963 წლის მაისში NATI-მ უარი თქვა მთვარის როვერის შასიზე მუშაობაზე, რადგან OKB-1-ს მოთხოვნის გამო, შასის წონა 120-დან 85-100 კგ-მდე შეემცირებინა. მთვარის როვერის შასიზე მუშაობა ლენინგრადში დაფუძნებულ VNII-100-ზე (მოგვიანებით VNIITransMash) გადავიდა, რომელიც საბჭოთა ტანკების შასის ავითარებდა. ალექსანდრე ლეონის ძე კემურჯიანმა, რომელმაც მოგვიანებით შექმნა მთვარის როვერის შასი, VNII-100-ზე მთვარის კვლევა ჩაიბარა. თავდაპირველად, VNIITransMash არ ავითარებდა კონკრეტულ დიზაინს, არამედ მთვარის მოგზაურობის მეთოდის კვლევას ატარებდა.

1963 წლის ოქტომბერში E-8 პროექტის დიზაინის სპეციფიკაციები გადაიხედა. ეს გამოწვეული იყო H-სერიის რაკეტის დიზაინის გადახედვით. ახალი H-II დიზაინით, დედამიწის დაბალ ორბიტაზე 16 ტონას ნაცვლად, 20 ტონა გაშვება იყო შესაძლებელი, ხოლო გაშვების მასა 700 ტონას შეადგენდა.

ამასობაში, ლუნოხოდის გუნდმა მთვარის როვერისთვის შემდეგი ძირითადი ტექნიკური მოთხოვნები გამოსცა: მანქანის წონა - 900 კგ, ინსტრუმენტების კონტეინერის დიამეტრი - 1800 მმ, მთვარის მაქსიმალური სიჩქარე - 4 კმ/სთ, 10 წუთის განმავლობაში მაქსიმალური ენერგომოხმარება - 1 კვტ, ნომინალური ენერგომოხმარება - 0.25 კვტ.

1964 წლის 3 აგვისტოს, სკკპ ცენტრალურმა კომიტეტმა და სსრკ მინისტრთა საბჭომ გამოსცეს დადგენილება №655-268 „მთვარისა და კოსმოსის შესწავლის სამუშაოების შესახებ“, რომელშიც პრიორიტეტი მიენიჭა N1-L3 პროგრამას (მთვარეზე კოსმონავტის დაშვება). ამ დადგენილების გათვალისწინებით, E-8 კოსმოსური ხომალდის ძირითადი მისიები შეიცვალა. ლუნოხოდი შემდეგი ამოცანებისთვის იყო განკუთვნილი:

მთვარის ზედაპირის შესწავლა პირველი მთვარის ექსპედიციის დაშვების შემოთავაზებულ ადგილას.
პირველი მთვარის ექსპედიციის კოსმოსური ხომალდის დაშვებისა და აფრენის ადგილის შერჩევა.

მთვარის ზედაპირის ყოვლისმომცველი სამეცნიერო კვლევის ჩატარება.
მთვარის ექსპედიციის კოსმოსური ხომალდის დაშვებისა და აფრენის ვიზუალური დაკვირვება.
სადესანტო მოწყობილობისა და აღჭურვილობის დიზაინის შემუშავება, რათა უზრუნველყოფილი იყოს კოსმოსური ხომალდის რბილი დაშვება მთვარის ზედაპირზე.
მთვარის ზედაპირზე კოსმონავტების გადასაყვანად თვითმავალი სატრანსპორტო საშუალების დიზაინის ელემენტებისა და ბორტ აღჭურვილობის შემუშავება.

1964 წლის ბოლოს, E-8 პროექტის OKB-1-ის სუბკონტრაქტორებმა დაადასტურეს დიზაინის მოთხოვნების დაკმაყოფილების შესაძლებლობა. OKB-1-მა დაიწყო მუშაობა კონკრეტულ წინასწარ დიზაინზე, რომელიც შემუშავდა 1965 წლის დასაწყისში. შეირჩა მუხლუხიანი შასი.

უპილოტო პლანეტათშორისი ზონდების ყველა სამუშაოს ლავოჩკინის მანქანათმშენებლობის ქარხანაში გადატანის გამო, 1965 წლის მარტ-აპრილში, N-II რაკეტისთვის ადრე შემუშავებული ყველა პლანეტათშორისი ზონდის დიზაინი, რომლის დაპროექტებაც OKB-1-მა განაგრძო, გადაკეთდა 8K82K (Proton-K) რაკეტაზე გასაშვებად D ზედა საფეხურით.

მთვარის როვერის პროექტზე, რომელსაც 8EL ეწოდა, მუშაობა სრული სისწრაფით გაგრძელდა, მაგრამ MZL-ის დიზაინერებმა გადაწყვიტეს, რომ არ დაეხვეწათ OKB-1-დან მიღებული E-8 დიზაინი და ამის ნაცვლად შეიმუშავეს საკუთარი ვერსია. ამ დროისთვის, E-6M No. 13 (Luna-9) სადგურმა გადასცა ინფორმაცია მთვარის ნიადაგის მახასიათებლების შესახებ, რომელიც საკმაოდ მყარი აღმოჩნდა და მტვრის ფენა თხელი. ამიტომ, დიზაინერებმა გადახედეს შასის დიზაინს, უარი თქვეს ლიანდაგებზე რვა წამყვანი ბორბლის სასარგებლოდ.

1967 წლის ბოლოსთვის E-8-ის (8EL მთვარის როვერი და KT სადესანტო ეტაპი) ყველა საპროექტო დოკუმენტაცია დასრულებული იყო. 8EL აპარატი (Lunokhod) იწონიდა 756 კგ-ს, სიგრძეში 4.42 მ იყო გახსნილი მზის პანელის საფარით, სიგანეში 2.15 მ და სიმაღლეში 1.92 მ. ამ დროისთვის შასი ასევე გამოცდილი იყო. რვა წამყვანი ბორბლიდან თითოეულის დიამეტრი ლუკმებთან იყო 510 მმ, ხოლო სიგანეში 200 მმ. ბორბლების ბაზა იყო 170 მმ, ხოლო ლიანდაგის სიგანე 1600 მმ. KT ეტაპზე მუშაობაც კარგად მიმდინარეობდა.

8EL Lunokhod შედგებოდა დალუქული ინსტრუმენტების კონტეინერისა და თვითმავალი შასისგან. ინსტრუმენტების კონტეინერში განთავსებული იყო ყველა სამსახურებრივი აღჭურვილობა. კონტეინერს ჰქონდა ჰორიზონტალური კონუსის ფორმა, რომლის დიამეტრი 1 მეტრი იყო და ორი სფერული ფსკერი ჰქონდა. კონუსის ზედა ძირი, რომელიც სითბოს ჩამდინარის ფუნქციას ასრულებდა, ქვედაზე უფრო დიდი დიამეტრის იყო. მთვარის ღამის განმავლობაში სითბოს ჩამდინარი სახურავით იყო დაფარული. სახურავის შიდა ზედაპირი მზის პანელის უჯრედებით იყო დაფარული, რომლებიც მთვარის დღის განმავლობაში აკუმულატორს ტენიდნენ. მზის პანელის ფართობი 3.5 კვადრატული მეტრი იყო და ის 180 ვატს გამოიმუშავებდა. მუშაობისას, მზის პანელის სხვადასხვა კუთხით განთავსება შეიძლებოდა, რათა ოპტიმალურად გამოეყენებინათ მზის ენერგია მთვარის ჰორიზონტზე სხვადასხვა სიმაღლეზე. მზის პანელის აზიმუტის რეგულირება მთელი მთვარის როვერის ბრუნვით ხდებოდა. როვერის წინა მხარეს დამონტაჟებული იყო ორი სატელევიზიო კამერა, ხოლო უკანა მხარეს - ერთი. წნევით აღჭურვილი კონტეინერის თავზე დამონტაჟებული იყო გუმბათი ტელეფოტომეტრის გამოყენებით ყოვლისმომცველი დაკვირვებისთვის და მაღალმიმართულებიანი ანტენა.

KT სადესანტო რაკეტის საფეხური შედგებოდა კორექტირების დამუხრუჭების მოდულისგან, რომელიც შეიცავდა KTDU-417-ს, ფრენისა და დაშვების მართვის აღჭურვილობას აქტივატორებით და დაშვების ამორტიზატორებისგან. KT-ის ძირითადი კონსტრუქცია შედგებოდა ოთხი სფერული საწვავის ავზისგან, რომლებიც ერთმანეთთან დაკავშირებული იყო ცილინდრული შუასადებებით, რომელთაგან ორი ფრენისა და დაშვების მართვის სისტემის აღჭურვილობის ინსტრუმენტულ განყოფილებებს წარმოადგენდა. საწვავის ავზებზე ასევე მიმაგრებული იყო დასაკეცი პანდუსები როვერის მთვარის ზედაპირზე დასაშვებისთვის (წინ ან უკან, დაშვების ადგილის რელიეფიდან გამომდინარე).

დედამიწა-მთვარეობის ტიპური ფრენის ტრაექტორია მოიცავდა ტრაექტორიის ორ კორექტირებას. აფრენიდან ოთხი დღისა და შვიდი საათის შემდეგ, E-8, KT ეტაპის მამოძრავებელი სისტემის გამოყენებით, მთვარის ორბიტაზე 120 კმ სიმაღლეზე და ორსაათიან ორბიტალურ პერიოდში შევიდა. ერთი დღის შემდეგ, პირველი კორექტირება განხორციელდა შერჩეული დაშვების წერტილიდან პერიაფსისის სიმაღლის 20 კმ სიმაღლემდე შესამცირებლად, ხოლო მეორე კორექტირება ერთი დღის შემდეგ განხორციელდა კოსმოსური ხომალდის მისადგომი სიბრტყის დაშვების წერტილთან დასარეგულირებლად.

აფრენიდან შვიდი დღისა და 16 საათის შემდეგ, რეტრორაკეტული სისტემა გააქტიურდა, რამაც სადგურის სიჩქარე ზედაპირიდან 2.3 კმ სიმაღლეზე თითქმის ნულამდე შეამცირა. სადგური გამორთული ძრავით 700 მეტრის სიმაღლეზე დაეშვა. შემდეგ დაშვება ძრავით 20 მეტრის სიმაღლემდე გაგრძელდა, რის შემდეგაც KT ეტაპის მთავარი მამოძრავებელი სისტემა გამოირთო და დაბალი ბიძგის ძრავა გააქტიურდა. 1-2 მეტრის სიმაღლეზე ძრავა გამოირთო და სადგურმა რბილი დაშვება განახორციელა. დამუხრუჭების დაწყებიდან მთელი დაშვება დაახლოებით 6 წუთს გაგრძელდა.

დაშვების შემდეგ, პანდუსების ორი წყვილი გაიხსნა. ტელეფოტომეტრები დაშვების ადგილის პანორამულ ხედს გადასცემდნენ. შეირჩა როვერის გასვლის მიმართულება და უახლოესი მომავლის შემდგომი მარშრუტი დაიგეგმა. როვერის მთვარის აქტიური მოგზაურობის გარანტირებული პერიოდი 3 თვე იყო.

მთვარის როვერების ეკიპაჟების ფორმირება დიზაინის ფაზაშიც კი დაიწყო. ეკიპაჟებში შედიოდნენ მეთაური, მძღოლი, ბორტინჟინერი, ნავიგატორი და მაღალი მიმართულებითი ანტენის ოპერატორი. კანდიდატების შერჩევა 1966 წლის ივნისში დაიწყო და 1968 წლის ბოლოს დასრულდა. დაკომპლექტების პროცესისა და შეკრებილი ეკიპაჟების შესახებ უფრო დეტალური ინფორმაცია ცალკე განყოფილებაშია მოცემული.

პირველი გაშვება 1969 წლის 19 თებერვალს, მოსკოვის დროით დილის 9:48 საათზე მოხდა. Proton-K (8K82K) გამშვები მანქანა 11S824 ზედა საფეხურით განკუთვნილი იყო E-8 #201 მთვარის ზონდის გასაშვებად. თუმცა, ფარის სიმტკიცის არასწორი გათვლების გამო, მთვარის ფარის მაქსიმალური სიჩქარის ზონაში, ფრენის 51.4 წამში, აეროდინამიკური ვიბრაციები მოხდა, რამაც ფარის კარის შესაკრავების დაზიანება გამოიწვია. ტვირთის ფარის ნარჩენები, რომლებიც D საფეხურზე და მესამე და მეორე საფეხურებზე გადიოდა, პირველი საფეხურის საწვავის ავზებს დაეჯახა და მათი გარსები გახვრიტა. ამან ჰიპერგოლურ საწვავის კომპონენტებთან კონტაქტი გამოიწვია, რაც ფრენის 53 წამში აფეთქებით დასრულდა, რამაც რაკეტა და ზონდი მთლიანად გაანადგურა.

მეორე გაშვება 1970 წლის 10 ნოემბერს, საღამოს 5:44 საათზე (მოსკოვის დროით) განხორციელდა. Proton-K (8K82K) გამშვებმა ხომალდმა წარმატებით გაუშვა E-8 #203 სადგური ორბიტაზე. დედამიწის გარშემო არასრული ორბიტის დასრულების შემდეგ, ზედა საფეხურმა სადგური მთვარის ტრაექტორიაზე დააყენა, რის შემდეგაც მან მიიღო საჯარო აღნიშვნა „Luna-17“. დაგეგმილი ტრაექტორიის კორექცია 12 და 14 ნოემბერს განხორციელდა. 15 ნოემბერს სადგური ხელოვნური მთვარის თანამგზავრის ორბიტაზე შევიდა 85 x 141 კმ სიმაღლით და 116 წუთიანი ორბიტალური პერიოდით. ​​16 ნოემბერს შესწორებები განხორციელდა, რის შედეგადაც მთვარის ზედაპირიდან მინიმალური სიმაღლე 19 კმ-მდე შემცირდა.

გადიდებისთვის დააწკაპუნეთ: 1970 წლის 17 ნოემბერს, დილის 6:46:50 საათზე (მოსკოვის დროით), E-8 #203 სადგური წარმატებით დაეშვა მარე იმბრიუმში კოორდინატებში 38°17' ჩრდ. და 35°00' დასავლეთ. დამუხრუჭების დაწყებიდან მთელი დაშვება დაახლოებით 6 წუთს გაგრძელდა. ორნახევარი საათი დაიხარჯა დაშვების ადგილის დათვალიერებაზე ტელეფოტომეტრების გამოყენებით და პანდუსების განლაგებაზე. გარემოს ანალიზის შემდეგ, ბრძანება გაცემული იქნა და 17 ნოემბერს, დილის 9:28 საათზე, 756 კგ-იანი 8EL #203 როვერი, სახელწოდებით Lunokhod-1, KT ეტაპიდან მთვარის ნიადაგზე დაეშვა. ის გახდა მეხუთე როვერი, რომელიც მთვარეზე გადავიდა არმსტრონგის, ოლდრინის, კონრადისა და ბინის შემდეგ.

პირველი სამი თვის განმავლობაში, მთვარის ზედაპირის შესწავლის გარდა, როვერმა ასევე შეასრულა პრაქტიკული პროგრამა: მომავალი პილოტირებული მისიისთვის მოსამზადებლად, ის ვარჯიშობდა მთვარის მოდულის დასაჯდომი ადგილის ძებნაში. თავდაპირველად, როვერი სამხრეთ-აღმოსავლეთისკენ მიემართებოდა. მესამე დღის ბოლოს მისი მარშრუტი ჩრდილო-დასავლეთისკენ შეიცვალა. ეკიპაჟებს დაევალათ როვერის KT დაშვების ეტაპზე მხოლოდ ნავიგაციის საშუალებების გამოყენებით (და არა არსებული ტრასის გამოყენებით). მათ წარმატებას მიაღწიეს. 18 იანვარს Lunokhod-1 დაბრუნდა დაშვების ადგილზე. შემდეგ, კოსმოსური ხომალდი ჩრდილოეთისკენ გაემართა და განაგრძო თავისი სამეცნიერო პროგრამა. 1971 წლის 20 თებერვალს, მეოთხე მთვარის დღის ბოლოს, TASS-მა განაცხადა, რომ როვერის საწყისი სამთვიანი სამუშაო პროგრამა სრულად დასრულდა. თუმცა, რადგან როვერის ექსპლუატაციის ვადამ გადააჭარბა მის საპროექტო ლიმიტს, საკონტროლო ჯგუფმა, მეცნიერებთან ერთად, დაიწყო დამატებითი სამუშაო პროგრამის შემუშავება შემდეგი მთვარის დღისთვის, შემდეგ შემდეგი და შემდეგი... საბოლოო ჯამში, როვერმა სამჯერ გადააჭარბა გარანტირებულ ექსპლუატაციის ვადას.

თუმცა, ეს განუსაზღვრელი არ იყო. 1971 წლის 18 ივნისამდე (მერვე მთვარის დღის დასასრული), TASS-ის ყველა ანგარიშში ნათქვამი იყო, რომ როვერის მომსახურების სისტემები „ნორმალურ“ მდგომარეობაში იყო; მერვე ღამის შემდეგ „ნორმალური“ შეიცვალა „დამაკმაყოფილებლით“. როვერთან ბოლო სესია დასრულდა 1971 წლის 14 სექტემბერს, მოსკოვის დროით 16:05 საათზე. 15 სექტემბერს, მეთერთმეტე მთვარის ღამის დასაწყისში, TASS-მა განაცხადა, რომ როვერის დალუქულ კონტეინერში ტემპერატურამ კლება დაიწყო, რადგან ღამის გათბობის სისტემაში იზოტოპურმა სითბოს წყარომ თავისი სიმძლავრე ამოწურა. 30 სექტემბერს, მე-12 მთვარის დღემ როვერის მიმაგრების ადგილას მიაღწია, მაგრამ როვერმა მაინც ვერ შეძლო კონტაქტის დამყარება. მასთან დაკავშირების ყველა მცდელობა 1971 წლის 4 ოქტომბერს შეწყდა.

„ლუნოხოდ-1“-ის აქტიური მისია სულ 301 დღე, 6 საათი და 37 წუთი გაგრძელდა. ამ დროის განმავლობაში, 80 000 კვადრატული მეტრის ფართობი იქნა შესწავლილი, მისმა ტელემეტრიულმა სისტემებმა 20 000-ზე მეტი ზედაპირის სურათი და 200-ზე მეტი პანორამა გადაიღეს, მთვარის ზედაპირის ფენის ფიზიკურ-მექანიკური თვისებები 537 წერტილში განისაზღვრა, ხოლო ქიმიური ანალიზი 25 წერტილში ჩატარდა. მან 10 540 კილომეტრი გაიარა, მაქსიმალური სიჩქარით 2 კილომეტრი საათში. დედამიწაზე როვერის ფრანგული რეფლექტორიდან გამომავალი ლაზერის საშუალებით დედამიწიდან მთვარემდე მანძილი 3 მეტრის სიზუსტით გაიზომა.

მესამე გაშვება 1973 წლის 8 იანვარს, მოსკოვის დროით დილის 9:55 საათზე მოხდა. „პროტონ-K“-ის (8K82K) გამშვებმა ხომალდმა ორბიტაზე E-8 #204 ზონდი გაუშვა, რომელმაც შუალედური ორბიტიდან მთვარის ტრაექტორიაზე წარმატებით გადასვლის შემდეგ, „ლუნა-21“ დაარქვა. 9 იანვარს ტრაექტორიის ერთი კორექცია განხორციელდა; მეორე კორექცია საჭირო არ გახდა. 12 იანვარს ზონდი მთვარის თანამგზავრის ორბიტაზე შევიდა 90 x 110 კმ სიმაღლით, 60° დახრილობისა და 118 წუთიანი პერიოდით. ​​13 და 14 იანვარს ორი ორბიტალური კორექცია განხორციელდა, რის შედეგადაც მთვარის ზედაპირიდან მინიმალური სიმაღლე 16 კმ-მდე შემცირდა.

1973 წლის 16 იანვარს, დილის 1:35 საათზე (მოსკოვის დროით), E-8 #204 ზონდი წარმატებით დაეშვა სიმშვიდის ზღვაში 25°51' ჩრდილოეთ განედისა და 30°27' აღმოსავლეთ განედის კოორდინატებზე. (სულ რაღაც 172 კმ-ში სამხრეთით, ერთი თვით ადრე დაეშვა ამერიკული Apollo 17 კოსმოსური ხომალდი.) E-8 #204-ის დაშვება კრატერის კიდიდან სულ რაღაც 3 მეტრში მოხდა. 1973 წლის 16 იანვარს, დილის 4:14 საათზე (მოსკოვის დროით), 840 კგ-იანი 8EL #204 როვერი, სახელწოდებით Lunokhod 2, KT სცენიდან გადმოვარდა. ის პირდაპირ კრატერში ჩავიდა, რომელიც ტერიტორიის საწყისი შესწავლის დროს შეუმჩნეველი იყო; საბედნიეროდ, როვერი არ გადაბრუნებულა.

გასადიდებლად დააწკაპუნეთ. მეორე როვერი წინას ზუსტი ასლი არ იყო. უპირველეს ყოვლისა, დიზაინერებმა მოუსმინეს ეკიპაჟის სურვილებს და დაამატეს მესამე ზედა სატელევიზიო კამერა, რომელიც ადამიანის სიმაღლეზე იყო განთავსებული. ამან მნიშვნელოვნად გააუმჯობესა ხილვადობა. ასევე შეიცვალა როვერის ინსტრუმენტაცია. დაშვების დროს მთვარის როვერის ნავიგაციის სისტემა გაფუჭდა, რამაც გაზარდა ეკიპაჟის ნავიგატორთა დატვირთვა. მათ ნავიგაცია გარემოსა და მზის მიხედვით უწევდათ. როვერის პოზიცია ირიბად განისაზღვრებოდა მის ბორბლებზე დატვირთვით. ნავიგაციის სისტემის გაუმართაობის მიუხედავად, Lunokhod-2 უფრო სწრაფი აღმოჩნდა, ვიდრე მისი წინამორბედი. მასთან კომუნიკაციის სესიები ზოგჯერ 11 საათზე მეტხანს გრძელდებოდა. ეს განპირობებული იყო როგორც ეკიპაჟის გამოცდილებით, ასევე ზედა მესამედის სატელევიზიო კამერით. რთულ რელიეფზე სტერეოსკოპიული პანორამების გადაღება შესაძლებელი იყო როვერის ორივე მხარეს წყვილ-წყვილად დამონტაჟებული ტელეფოტომეტრების გამოყენებით. შესაბამისად, მთვარის დღე-ღამეში გავლილი მანძილი 16,5 კმ-მდე აღწევდა.

1973 წლის 12 თებერვალს, როვერმა მიაღწია ლიმონიერის ყურის სანაპირო ზოლის უახლოეს კონცხს (ვსტრეჩნიეს ბორცვები). შემდეგ მან შეისწავლა კუროს მთების მთისწინეთი და შეისწავლა დიდი კრატერი (დიამეტრით 2 კმ). 14 მარტს, როვერი დაბრუნდა საზღვაო ზონაში და გაემართა პრიამოის ნაპრალისკენ (სიგრძე 16 კმ, სიგანე 300 მ). 11 აპრილს, ის ნაპრალის კიდეს 50 მეტრის რადიუსში მიუახლოვდა. 13-დან 18 აპრილამდე, როვერმა სამხრეთიდან შემოუარა ნაპრალს და მიაღწია მის აღმოსავლეთ საზღვარს. როვერის გადაადგილების შესახებ TASS-ის ბოლო ანგარიში 9 მაისით იყო დათარიღებული. მასში ნათქვამი იყო, რომ როვერმა დაიწყო მოძრაობა პრიამოის ნაპრალიდან აღმოსავლეთისკენ დალნის კონცხისკენ.

როგორც ჩანს, ამ მიმართულებით მან მხოლოდ დაახლოებით 800 მეტრი გაიარა. ამის შემდეგ, როვერი კრატერში შევიდა, რომლის კედელზეც მეორადი, უფრო პატარა კრატერი იყო. კრატერიდან თავის დასაღწევად, მძღოლმა და ეკიპაჟმა გადაწყვიტეს, როვერი უკან დაეხიათ. თუმცა, რადგან მზის პანელი უკან იყო დაკეცილი, მზის პანელის საფარი ამ მეორადი კრატერის კედელს მიეკრა, რომელიც უხილავი იყო (კამერები წინ იყო მიმართული). მთვარის მტვერი მზის პანელზე დაეცა. მას შემდეგ, რაც როვერი კრატერიდან გამოვიდა, გადაწყდა პანელის დახურვა მტვრის მოსაშორებლად. თუმცა, მთვარის მტვრის ჩამოგდება ძალიან რთულია. შედეგად, მზის პანელზე მტვერმა შეამცირა დამუხტვის დენი და მტვრის ნაწილი რადიატორზე დაეცა, რამაც თერმული პირობები დაარღვია. აპარატის გადარჩენის ყველა მცდელობა წარუმატებელი აღმოჩნდა. ბოლო ტელემეტრიული მონაცემები ლუნოხოდ-2-დან 1973 წლის 10 მაისს იქნა მიღებული. 1973 წლის 3 ივნისს გადაეცა TASS-ის შეტყობინება, რომელიც აცხადებდა როვერზე სამუშაოების დასრულების შესახებ. მიუხედავად ამისა, ლუნოხოდ-2-მა მაინც მოახერხა მისთვის გამოყოფილი სამთვიანი მომსახურების ვადის გადაჭარბება.

ოთხი თვის განმავლობაში, როვერმა მთვარეზე 36 კმ 200 მ გაიარა, შეისწავლა ლიმონიეს კრატერის რელიეფი სიმშვიდის ზღვის აღმოსავლეთ სანაპიროზე. მთვარის ზედაპირზე გადაადგილებისას, როვერმა ჩაატარა მთვარის ნიადაგის ფიზიკურ-ქიმიური და მაგნიტური თვისებების შესწავლა. მიღებული იქნა 93 პანორამა, მათ შორის 18 სტერეო პანორამა, როდესაც როვერი 30-100 სმ-ით მოძრაობდა, ასევე ყოველ სამ წამში გადაცემული 80 000-ზე მეტი ტელესურათი, რომლებიც ასახავდა მარშრუტის მცირე მონაკვეთებს. დედამიწიდან ლაზერული სხივის გამოყენებით როვერის რეფლექტორის გამოყენებით მთვარის ორბიტალური პარამეტრების მაღალი სიზუსტით განსაზღვრა შესაძლებელი იყო.

1993 წლის 11 დეკემბერს, ლუნოხოდ-2, ლუნა-21 სადგურის KT სადესანტო ეტაპთან ერთად, ლავოჩკინის ასოციაციამ Sotheby's-ში აუქციონზე გაიტანა. 5000 დოლარის საწყისი ფასით, პირველი როვერი 68 500 დოლარად გაიყიდა. ამ უნიკალური „მანქანის“ მყიდველი იყო მომავალი კოსმოსური ტურისტი რიჩარდ გარიოტი, ამერიკელი ასტრონავტის ოუენ გარიოტის ვაჟი [თუმცა Sotheby's-ის აუქციონის კატალოგში ლოტი 68A შეცდომით იყო მითითებული, როგორც „Luna-17“/„Lunokhod-1“].

დააწკაპუნეთ გასადიდებლად. 1975 წელს MZL-ის დიზაინის ბიურომ გამოუშვა კიდევ ერთი მთვარის როვერი, 8EL No. 205. მანქანა წარმოადგენდა მნიშვნელოვან წინსვლას მის წინამორბედებთან შედარებით. როვერის სატელევიზიო სისტემა კიდევ უფრო მოწინავე იყო - ის სტერეოსკოპიული იყო: დეველოპერებმა ორი სატელევიზიო კამერიდან ერთდროული გადაცემის საშუალება მისცეს. სტერეო ტელევიზორის წყვილი განთავსებული იყო მბრუნავ ჰერმეტულ ერთეულში, რამაც მნიშვნელოვნად გააფართოვა მანქანის ხედვის არეალი. ახლა, მანქანას უბრალოდ უნდა შემოეტრიალა გარე ღეროზე დამონტაჟებული ჰერმეტული ერთეული, იმის ნაცვლად, რომ მთელი მანქანა შემოეტრიალა მიმდებარე ტერიტორიის დასათვალიერებლად. 8EL #205 როვერი სრულად იყო აღჭურვილი სამეცნიერო აღჭურვილობით, დასრულებული ჰქონდა მიწისზედა ტესტების სრული ციკლი და მზად იყო მთვარის ექსპედიციისთვის. E8 #205 სადგურის გაშვება 1977 წელს იყო დაგეგმილი „ლუნა-25“-ის სახელით. თუმცა, MZL-ის ხელმძღვანელობის მთვარის პროგრამის მიმართ დამოკიდებულების შეცვლის გამო, 8EL #205 როვერი, რომელსაც შეიძლება „ლუნოხოდ-3“ ვუწოდოთ, მთვარის ნაცვლად ლავოჩკინის კვლევისა და წარმოების ასოციაციის მუზეუმში გაგზავნეს, სადაც ის დღემდე რჩება.

#### სერია Е-8ЛС — მთვარის მძიმე თანამგზავრი
E-8LS მძიმე მთვარის თანამგზავრი შემუშავდა E-8 სადგურის საფუძველზე. იგი განკუთვნილი იყო შემოთავაზებული დაშვების ადგილების მაღალი გარჩევადობის სატელევიზიო გამოსახულების მისაღებად, თავდაპირველად მთვარის როვერისთვის, შემდეგ კი მთვარის მოდულისთვის. შემუშავების დროს ხარჯების შესამცირებლად, მთვარის როვერისა და დაშვების ეტაპის დიზაინის კომპონენტები და შეკრებები მაქსიმალურად იქნა გამოყენებული.

დააწკაპუნეთ გასადიდებლად. მთვარის როვერის გასასვლელის პანდუსები და დოპლერის აღჭურვილობა ამოიღეს KT დაშვების ეტაპიდან. მიმაგრებული მოდულები ინტეგრალური გახდა. მთვარის როვერის კორპუსი, შასის და რადიოიზოტოპის გენერატორის გარეშე, გამოყენებული იქნა ინსტრუმენტულ მოდულად. მთვარის ზედაპირთან შედარებით ორბიტაზე განათების პირობების ცვლილების გამო, რადიატორი/გამაგრილებელი გადატანილი იქნა ინსტრუმენტული მოდულის ზედა ქვედა ნაწილიდან გვერდით ზედაპირზე. გამოთავისუფლებულ სივრცეში დამონტაჟდა დამატებითი მზის ელემენტები, რამაც მზის პანელის მაქსიმალური სიმძლავრე, მათ შორის მთავარი მბრუნავი პანელი, 240 ვატამდე გაზარდა. ეს პანელი ასევე მსახურობდა როგორც რადიატორი/გამათბობელი.

მთვარის ზედაპირის სურათების მისაღებად, კოსმოსური ხომალდი აღჭურვილი იყო ორი ოპტიკურ-მექანიკური სატელევიზიო კამერით. ეს კამერები მსგავსი იყო მთვარის როვერებსა და KT სადესანტო პლატფორმებზე დამონტაჟებული კამერებისა, მაგრამ მოდიფიცირებული იყო ორბიტალური ფრენის პირობებისთვის. ამ მოდიფიკაციების შედეგად, სკანირება ხდებოდა მხოლოდ ერთ სიბრტყეში, კოსმოსური ხომალდის მოძრაობის მიმართულების პერპენდიკულარულად (ხაზოვანი სკანირება). მეორე სიბრტყეში სკანირება ხდებოდა თავად კოსმოსური ხომალდის მოძრაობით (კადრის სკანირება). სკანირების სიჩქარე იყო 4 ხაზი წამში, ხოლო ხედვის ხაზის კუთხე გაიზარდა 185°-მდე.

მისიის პროგრამის მიხედვით, კოსმოსური ხომალდი უნდა შესულიყო წრიულ სელენოცენტრულ ორბიტაზე 140 კმ სიმაღლეზე. კორექტირების შემდეგ, დაგეგმილი იყო ორბიტის ფორმირება 16 კმ პერისელენოცენტრული სიმაღლით, საიდანაც ჩატარდებოდა მთვარის ზედაპირის ვიზუალიზაცია და ალტიმეტრია. ამ ექსპერიმენტების დასრულების შემდეგ, კოსმოსური ხომალდი უნდა გადაყვანილიყო წრიულ სელენოცენტრულ ორბიტაზე დაახლოებით 100 კმ სიმაღლეზე, რათა გაეგრძელებინათ სამეცნიერო კვლევები, მათ შორის მთვარის გრავიტაციული ველის შესწავლა. აქტიური სიცოცხლის ხანგრძლივობა შეფასდა სამ თვედ. სელენოცენტრულ ორბიტაზე შესვლის შემდეგ სადგურის მთლიანი მასა, KT მოდულის ჩათვლით, 4100 კგ იყო, ხოლო მთელი ორბიტალური ფრენა ამ ეტაპით განხორციელდა.

პირველი გაშვება განხორციელდა 1971 წლის 28 სექტემბერს, 13:00 საათზე (მოსკოვის დროით). Proton-K (8K82K) გამშვებმა ხომალდმა ორბიტაზე გაუშვა E-8LS #202 სადგური, რომელსაც შუალედური ორბიტიდან მთვარის ტრაექტორიაზე წარმატებით გადასვლის შემდეგ, ლუნა-19 ეწოდა. ტრაექტორიის კორექცია მთვარის ფრენის დროს 29 სექტემბერს და 1 ოქტომბერს განხორციელდა. 1971 წლის 3 ოქტომბერს KTDU-ს გამოყენებით დამუხრუჭების შედეგად, E-8LS No. 202 ავტომატური სადგური პროგნოზირებულთან ახლოს მდებარე მთვარის ორბიტაზე შევიდა: მთვარის სიმაღლე 141.2 კმ, მთვარისპირა სიმაღლე 133.9 კმ, ორბიტალური დახრილობა 40.5° და ორბიტალური პერიოდი 2 საათი, 1 წუთი და 28 წამი.

გასადიდებლად დააწკაპუნეთ. სადგურის სამეცნიერო აღჭურვილობა მოიცავდა:

RV-2NLS საპატრულო დოზიმეტრი რადიაციული გარემოს მონიტორინგისა და დაბალი ენერგიის მზის და გალაქტიკური კოსმოსური სხივების სხვადასხვა მახასიათებლების შესასწავლად;
ARL-ის ავტომატურ რადიომეტრიულ ლაბორატორიას მთვარის ქანებიდან გამა გამოსხივების ინტენსივობისა და სპექტრული შემადგენლობის დასადგენად; SG-59M მაგნიტომეტრს მთვარის მაგნიტური ველის შესასწავლად დაახლოებით ორი მეტრის სიგრძის ღეროზე დამონტაჟებული სენსორებით;
SIM-RMCh აპარატს კოსმოსში მეტეორიული მასალის სიმკვრივის დასადგენად. 1971 წლის 6 ოქტომბერს ჩატარდა კორექტირება ორბიტალური პერიცენტრის 16 კმ-მდე შესამცირებლად. კორექტირება ჩატარდა მთვარის შორეულ მხარეს. მართვის სისტემის გაუმართაობის გამო - გიროსტაბილიზირებული პლატფორმის მართვის (კუთხის) სენსორებიდან მართვის სიგნალები არ გადაეცა სტაბილიზაციის სისტემას - კოსმოსური ხომალდი ვერ ბრუნავდა კორექტირებისთვის მითითებულ პოზიციაზე. ძრავის გააქტიურების შედეგად, პერიცენტრის სიმაღლე 16 კმ-ის ნაცვლად 126 კმ იყო. ამ საგანგებო სიტუაციის შედეგად, მთვარის ზედაპირის რუკების შექმნა და ალტიმეტრია გაუქმდა, ხოლო მთვარის ორბიტის პროგრამა შეიცვალა.

მთვარის ზედაპირის გარკვეული უბნების გამოსახულება გადაღებულია ბრუნვის რეჟიმში, რამაც გამოიწვია ბუნდოვანი სურათები. სულ ჩატარდა 12 ვიზუალიზაციის სესია, რის შედეგადაც მთვარის ზედაპირის 41 სურათი იქნა მიღებული. მთვარის გრავიტაციული ველის შესასწავლად ჩატარდა გრავიტაციული გაზომვების 23 ციკლი, ციკლის ხანგრძლივობით 4-დან 14 დღემდე.

პერიაფსისის სწრაფი შემცირების თავიდან ასაცილებლად, რამაც შეიძლება კოსმოსური ხომალდის მთვარეზე დაცემა გამოეწვია, 1971 წლის 26 და 28 სექტემბერს ჩატარდა KTDU-ს ორი მოკლე (8 წამიანი) დამწვრობა. ამ დამწვრობის შემდეგ, ორბიტალური პარამეტრები შემდეგი იყო: მაქსიმალური სიმაღლე - 385 კმ, მინიმალური სიმაღლე - 77 კმ, დახრილობა - 40°41', ორბიტალური პერიოდი - 2 საათი 11 წუთი.

1972 წლის 21 ოქტომბერს, მისი აქტიური სიცოცხლის ციკლის დასასრულს, რომელიც დაგეგმილი სამი თვის ნაცვლად 13 თვე გაგრძელდა, ჩატარდა ძრავის სისტემის კიდევ ორი ​​სატესტო გაშვება, რამაც დაადასტურა მისი ფუნქციონირება. სადგურთან კომუნიკაცია 1972 წლის 1 ნოემბერს შეწყდა.

მეორე გაშვება მოხდა 1974 წლის 29 მაისს, მოსკოვის დროით დილის 11:56 საათზე. Proton-K (8K82K) გამშვებმა ხომალდმა E-8LS #220 სადგური ორბიტაზე გაუშვა. შუალედური ორბიტიდან მთვარის ტრაექტორიაზე წარმატებით გადასვლის შემდეგ, მას ლუნა-22 ეწოდა. მთვარის ფრენის ტრაექტორიაზე ტრაექტორიის კორექცია 30 მაისს განხორციელდა. 1974 წლის 2 ივნისს KTDU-ს გამოყენებით დამუხრუჭების შედეგად, E-8LS #220 სადგური პროგნოზირებულთან ახლოს ხელოვნურ მთვარის ორბიტაზე შევიდა.

სადგურის სამეცნიერო აღჭურვილობა მოიცავდა:

RV-2N-1 საპატრულო დოზიმეტრი ავტონომიური ჩამწერი მოწყობილობით რადიაციული გარემოს მონიტორინგისა და დაბალი ენერგიის მზის და გალაქტიკური კოსმოსური სხივების სხვადასხვა მახასიათებლების შესასწავლად;
ARL-M ავტომატური რადიომეტრიული ლაბორატორია მთვარის ქანებიდან გამა გამოსხივების ინტენსივობისა და სპექტრული შემადგენლობის დასადგენად;
SG-70 მაგნიტომეტრი მთვარის მაგნიტური ველის შესასწავლად, დაახლოებით ორი მეტრის სიგრძის არამაგნიტურ ღეროზე დამონტაჟებული სენსორებით;
SIM-RMCh აპარატი კოსმოსში მეტეორიული მასალის სიმკვრივის დასადგენად;
AKR-1 მოწყობილობა დაბალი სიხშირის კოსმოსური რადიოგამოსხივების ჩასაწერად 50 kHz - 1 MHz სიხშირის დიაპაზონში.
რვა იდენტური ხახუნის წყვილი AMG6 და D16T შენადნობის მასალების გამოყენებით სხვადასხვა ტიპის მყარი საპოხი საფარით;
12 ტიპის საფარი სხვადასხვა ამრეკლავი თვისებებით. მთვარის ზედაპირის შერჩეული უბნების დეტალური სატელევიზიო გადაღების ჩასატარებლად, 1974 წლის 9 ივნისს ჩატარდა ტრაექტორიის კორექცია, რომლის შედეგადაც სადგური გადავიდა ელიფსურ ორბიტაზე, მაქსიმალური სიმაღლით (აპოაფსისის დროს) 244 კმ და მინიმალური სიმაღლით (პერიაფსისის დროს) 25 კმ. ჩატარდა მთვარის ზედაპირის რუკების შექმნის ოთხი სესია. დაგეგმილი მეხუთე სესია გაუქმდა ორბიტალური პერიაფსისის მნიშვნელოვანი შემცირების გამო. თუმცა, ყველა მიღებული სატელევიზიო პანორამა მაღალი გარჩევადობის და კარგი ხარისხის იყო.

1974 წლის 13 ივნისს ჩატარდა ტრაექტორიის კორექცია ორბიტის ასაწევად, რის შედეგადაც აპოაფსისის სიმაღლე გაიზარდა 299 კმ-მდე, ხოლო პერიაფსისის სიმაღლე - 181 კმ-მდე. ორბიტალური პერიოდი იყო 2 საათი, 11 წუთი და 34 წამი. ამ ორბიტაზე ჩატარდა გრავიტაციული, სამეცნიერო და საინჟინრო კვლევები. მთვარის გრავიტაციული ველის მოდელის დასახვეწად, სადგური ორბიტაზე 1974 წლის 11 ნოემბერს გავიდა შემდეგი პარამეტრებით: მთვარის ზედაპირიდან მაქსიმალური სიმაღლე 1437 კმ, მინიმალური სიმაღლე 171 კმ, მთვარის ეკვატორული სიბრტყის მიმართ დახრილობა 19° 33' და ორბიტალური პერიოდი 3 საათი 12 წუთი.

Luna-22 სადგურის საერთო აქტიური დრო დაგეგმილი სამი თვის ნაცვლად 18 თვე იყო. სადგურთან კავშირი 1975 წლის ნოემბერში შეწყდა.

#### სერია Е-8-5 და Е-8-5М — მთვარის გრუნტის ტრანსპორტირების აპარატი
E-8 კოსმოსური ხომალდის კიდევ ერთი მოდიფიკაცია, რომელიც მთლიანად შეიქმნა MZL-ის დიზაინის ბიუროში გეორგი ნიკოლაევიჩ ბაბაკინის ხელმძღვანელობით, მაგრამ ძველი, „სამეფო“ დანიშნულება მიიღო, იყო E-8-5 სადგური, რომელიც შექმნილი იყო მთვარის ნიადაგის ნიმუშების დედამიწაზე გადასატანად. სადგური შედგებოდა სადესანტო მოდულისგან, ხელახლა შესვლის რაკეტისა და აღდგენითი მანქანისგან. სადგურის მასა დედამიწის დაბალი ორბიტიდან გაშვებისას იყო 5,725 კგ, ხოლო მთვარეზე დაშვებისას - 1,880 კგ. აღდგენითი რაკეტის გაშვების მასა იყო 512 კგ.

დააწკაპუნეთ გასადიდებლად. სადესანტო მოდულის დიზაინი ეფუძნებოდა ოთხ სფერულ საწვავის ავზს, რომლებიც დაკავშირებული იყო ცილინდრული შუასადებებით, რომელთაგან ორი ემსახურებოდა მართვის სისტემის აღჭურვილობის ინსტრუმენტულ განყოფილებებს. გარდა ამისა, შემუშავდა ახალი ტორუსის ფორმის ინსტრუმენტული განყოფილება ბორტზე არსებული აღჭურვილობის განსათავსებლად. ეს ინსტრუმენტული განყოფილება ასევე ემსახურებოდა აღდგენითი რაკეტის გაშვების პლატფორმას. დასაფრენი აპარატი აღჭურვილი იყო ნიადაგის სინჯის აღების მოწყობილობით (SSD), რომელიც შედგებოდა საბურღი დანადგარისგან, SSD-ის გამაფართოებელი მექანიზმისგან (საბურღი დანადგარის საყრდენი ღერო) და ამძრავებისგან, რომლებიც ღეროს ვერტიკალურად და ჰორიზონტალურად (აზიმუტში და სიმაღლეში) ამოძრავებდნენ. საბურღი ადგილის შესარჩევად, სადესანტო პლატფორმაზე დამონტაჟდა ორი ტელეფოტომეტრი, ლუნოხოდზე დამონტაჟებულის მსგავსი. SSD-ის სამუშაო არეალის გასანათებლად ტელეფოტომეტრების პარალელურად დამონტაჟდა განათება. თავდაპირველად E-8 სადგურისთვის შექმნილი დასაფრენი აპარატის მოდიფიკაციისას, მთვარის როვერის სადესანტო პლატფორმიდან გასასვლელი პანდუსები და მაღალი მიმართულებითი ანტენა ამოიღეს.

გასადიდებლად დააწკაპუნეთ. დამაბრუნებელი რაკეტა შედგებოდა რაკეტის ბლოკისგან, რომელსაც ჰქონდა ერთკამერიანი თხევადი საწვავიანი რაკეტის ძრავა, რომელიც გამოიმუშავებდა 1850 კგ ბიძგს და სამი სფერული ავზის სისტემით, რომლებიც შეიცავდა საწვავის კომპონენტებს (აზოტის ტეტროქსიდი და ასიმეტრიული დიმეთილჰიდრაზინი) და დადებითი გადაადგილების საწვავის მიწოდების სისტემას. ცენტრალური ავზის დიამეტრი 67 სმ იყო, ხოლო თითოეული პერიფერიული ავზის დიამეტრი 53 სმ. 70 კგ-იანი საჭის საქშენები საერთო ბიძგის მქონე ძალით ემსახურებოდა აღმდგენი რაკეტის სტაბილიზაციას გაძლიერების ფაზაში. ცენტრალურ ავზზე დამონტაჟებული იყო ცილინდრული ინსტრუმენტების განყოფილება, 56 სმ დიამეტრით. მასში განთავსებული იყო რაკეტის მართვის სისტემის ელექტრონული გამოთვლითი და გიროსკოპიული ინსტრუმენტები, ბორტ რადიო სისტემა ტელემეტრიით, ელემენტები და ბორტ ავტომატიზაციის ინსტრუმენტები. მართვის სისტემა, რომელიც გენერირებდა და ინახავდა კოორდინატთა სისტემას გაშვებისას და ასტაბილურებდა აპარატს ძრავის მუშაობის დროს, მოიცავდა კურსის გიროსკოპიას, რომელიც შედგებოდა ორი თავისუფალი გიროსკოპისგან, გიროსკოპიული გრძივი აჩქარების ინტეგრატორისგან, სტაბილიზაციის ავტომატური მოწყობილობისგან და ძრავის გამორთვის ავტომატური მოწყობილობისგან. ძრავის სისტემის საჭის საქშენები მოქმედებდნენ როგორც აღმდგენი რაკეტის სტაბილიზაციის სისტემის აქტივატორები გაძლიერების ფაზაში. აღმდგენი რაკეტის ინსტრუმენტების განყოფილების გარე ზედაპირზე დამონტაჟებული იყო ოთხი ქინძისთავიანი გადამცემი და მიმღები ანტენა.

50 სმ დიამეტრის და 36 კგ წონის სფერული აღმდგენი აპარატი დამაგრებული იყო ინსტრუმენტების განყოფილების ზედა ნაწილზე ლითონის თასმებით. ის რაკეტისგან გამოეყოფოდა დედამიწიდან რადიო ბრძანების მიღებისთანავე. სამაშველო მანქანის გარე ნაწილი დაფარული იყო თბოდამცავი საფარით, რომელიც შედგებოდა აზბესტის ბაზაზე დამზადებული მინაბოჭკოვანი გარე ფენისა და მინაბოჭკოვანი თაფლისებრი ბირთვისგან, რაც იცავდა მანქანას და მის აღჭურვილობას მაღალი ტემპერატურის ზემოქმედებისგან დედამიწის ატმოსფეროში ხელახლა შესვლისას.

სამაშველო მანქანის ინტერიერი დაყოფილი იყო სამ იზოლირებულ განყოფილებად. პირველ განყოფილებაში შედიოდა VHF მიმართულების საზომი გადამცემები (121.5 და 114.167 MHz), რომლებიც შესაძლებელს ხდიდა სამაშველო მანქანის აღმოჩენას დედამიწაზე პარაშუტით დაშვების დროს, ვერცხლ-თუთიის 1000 mAh ტევადობის ბატარეა, ავტომატიზაციის კომპონენტები და პარაშუტის სისტემის გაშლის კონტროლზე მომუშავე პროგრამირებადი დროის მოწყობილობა. მეორე განყოფილებაში განთავსებული იყო დაკეცილი პარაშუტი, ოთხი მოქნილი ანტენა მიმართულების საზომი გადამცემებისთვის და ორი გაზით სავსე ელასტიური ბუშტი, რომლებიც უზრუნველყოფდნენ დედამიწის ზედაპირზე ხელახლა შესვლის მანქანის საჭირო პოზიციას დაშვების შემდეგ. დრაივის პარაშუტის სახურავის ფართობი იყო 1.5 კვადრატული მეტრი, ხოლო მთავარი პარაშუტის - 10 კვადრატული მეტრი. მესამე განყოფილება იყო ცილინდრული კონტეინერი მთვარის ზედაპირის ნიმუშებისთვის. კონტეინერს ერთ ბოლოში მიმღები ღიობი ჰქონდა, რომელიც მთვარის ნიმუშების განთავსების შემდეგ სპეციალური სახურავით იკეტებოდა.

სადგურის ფრენის გეგმა, დედამიწიდან გაშვებიდან მთვარეზე დაშვებამდე, სრულად იმეორებდა თვითმავალი მანქანების მქონე სადგურების ფრენის გეგმას, გარდა დაშვების ადგილების არჩევის ძალიან მკაცრი შეზღუდვებისა (ტექნიკური სპეციფიკაციებით მითითებული იყო დაშვების სიზუსტე ±5 კმ). ეს შეზღუდვები განპირობებული იყო Proton-K გამშვები მანქანის მიერ მთვარის ზედაპირზე მიტანის დასაბრუნებელი რაკეტის წონის ლიმიტით - არაუმეტეს 520 კგ-ისა. ეს წონა არასაკმარისი იყო დასაბრუნებელი რაკეტის საწვავის რეზერვების ტრაექტორიის კორექციისთვის. ამიტომ, გადაწყდა, რომ დაშვება მთვარის აღმოსავლეთ ეკვატორული ზონის მკაცრად შეზღუდულ არეალში მომხდარიყო. ამ შემთხვევაში, მთვარედან ვერტიკალური გაშვება (მკაცრად განსაზღვრულ დროს) უზრუნველყოფდა დედამიწაზე დაბრუნებას ტრაექტორიის კორექციის გარეშე.

ნიადაგის ნიმუშების შეგროვებისა და ქანქარის სისტემის გამოყენებით მთვარის ადგილობრივი ვერტიკალური მიმართულების განსაზღვრის შემდეგ, დასაბრუნებელი რაკეტა მთვარის ზედაპირიდან მკაცრად ვერტიკალურად გაეშვა (კოსმოსური ხომალდის გრძივი ღერძის დასაშვები საწყისი გადახრა არ უნდა აღემატებოდეს 25°-ს). ძრავის ჩართვის დროს, მთვარის ვერტიკალის გასწვრივ სიჩქარის ვექტორული მიმართულება მკაცრად იყო შენარჩუნებული. მითითებული სიჩქარის (დაახლოებით 2700 მ/წმ) მიღწევის შემდეგ, ძრავა გამოირთო. ძრავის გამორთვის ბრძანების არასწორად გაცემამ გამოიწვია მაშველური მანქანის დაშვების წერტილის შეცვლა. ძრავის ჩართვის დასრულების შემდეგ, მთელი ძრავის სისტემა გამოეყო რაკეტას. დამაბრუნებელმა რაკეტამ დედამიწაზე დაბრუნების მთელი ფრენა, რომელიც დაახლოებით 84 საათს გაგრძელდა, არაორიენტირებულ მდგომარეობაში გაატარა, ნებისმიერი ღერძის გარშემო ბრუნავდა, რათა უზრუნველყოფილიყო კოსმოსური ხომალდის მზის ერთგვაროვანი გათბობა.

ატმოსფეროში შესვლამდე დაახლოებით 8 საათით ადრე, დედამიწიდან მიღებულმა ბრძანებამ მაშველური მანქანა დამაბრუნებელი რაკეტისგან გამოყო ნიადაგის ნიმუშებთან ერთად. სამაშველო მანქანა ატმოსფეროში დაახლოებით 11 კმ/წმ სიჩქარით შევიდა და ბალისტიკური დაშვება განახორციელა. აეროდინამიკური დამუხრუჭების დროს, g-ძალებმა 315 ერთეულს მიაღწია. როდესაც ვერტიკალური სიჩქარე 15 კმ სიმაღლეზე დაახლოებით 300 მ/წმ-მდე შემცირდა, პარაშუტის სისტემა გაიხსნა და დაშვების მანქანამ რბილი დაშვება განახორციელა.

პირველი გაშვება განხორციელდა 1969 წლის 14 ივნისს, დილის 7:00 საათზე (მოსკოვის დროით). პროტონ-K (8K82K) გამშვები მოწყობილობა E-8-5 No. 402 სადგურის ორბიტაზე გასაყვანად იყო განკუთვნილი, თუმცა წრედის შეცდომის გამო, მართვის სისტემამ ვერ შეძლო ზედა საფეხურის „D“-ს მამოძრავებელი სისტემის მომზადება და გაშვება, რომელსაც ზედა საფეხურის შუალედურ ორბიტაზე საბოლოო გაშვება უნდა უზრუნველყოფდა.

მეორე გაშვება 1969 წლის 13 ივლისს, დილის 5:54 საათზე (მოსკოვის დროით) განხორციელდა. პროტონ-K (8K82K) გამშვებმა მოწყობილობამ E-8-5 #401 სადგური დედამიწის დაბალ ორბიტაზე გაუშვა. შუალედური ორბიტიდან მთვარის ტრაექტორიაზე წარმატებით გადასვლის შემდეგ, მას „ლუნა-15“ ეწოდა. ტრაექტორიის კორექცია 14 ივლისს, მთვარისკენ მიმავალ გზაზე განხორციელდა. 1969 წლის 17 ივლისს, რეტრორაკეტა მთვარის უკანა მხარეს გაუშვეს სიჩქარის შესამცირებლად, რამაც სადგური მთვარის ორბიტაზე გადაიყვანა.

19 და 20 ივლისს ტრაექტორიის ორი კორექტირების შემდეგ, ჩამოყალიბდა ორბიტა შემდეგი პარამეტრებით: აპოგეის სიმაღლე 110 კმ, პერიგეის სიმაღლე 16 კმ, დახრილობა 127° და ორბიტალური პერიოდი 1 საათი 54 წუთი. 1969 წლის 21 ივლისს, საღამოს 6:46:43 საათზე (მოსკოვის დროით), 52 ორბიტალური ბრუნვის შემდეგ, ძრავის სისტემა ამოქმედდა ორბიტიდან გასასვლელად და მარე კრიზიუმის სამხრეთ ნაწილში დაშვებისთვის. დამხმარე მოდულების გადაყრის შემდეგ სადგურის მასა დაახლოებით 3700 კგ იყო; დაშვების წონა კი 1880 კგ.

დაშვების პირველი ეტაპი, რომელიც მაღალი ბიძგის ძრავით იყო აღჭურვილი, დაგეგმილი იყო ძრავის 267 წამიანი ჩართვის შემდეგ 1750-დან 1850 მეტრამდე სიმაღლეზე. თუმცა, კოსმოსური ხომალდის სიგნალი მოულოდნელად გაქრა დაშვების დაწყებიდან 237 წამში, 18:50:40 საათზე (მოსკოვის დროით), როდესაც სადგური დაახლოებით 5 კმ სიმაღლეზე იმყოფებოდა. შემომავალი ტელემეტრიის თანახმად, კოსმოსური ხომალდის ბორტ სისტემების პარამეტრები ნორმალური იყო სიგნალის დაკარგვის დროს. ავარიის შესაძლო მიზეზი შეიძლება ყოფილიყო სადგურის შეჯახება „მთასთან“ (ტერმერის ქედი), რაც შეიძლება მომხდარიყო, თუ კოსმოსური ხომალდის პოზიციის დადგენაში შეცდომა დაშვებული იქნებოდა ძრავის ანთების ბრძანების გაცემის დროს, გამოთვლილი ტრაექტორიიდან დაახლოებით 15 კმ-ით გადახრის დროს.

მესამე გაშვება განხორციელდა 1969 წლის 23 სექტემბერს, 17:07 საათზე (მოსკოვის დროით). პროტონ-K (8K82K) გამშვებმა აპარატმა წარმატებით განათავსა E-8-5 #403 სადგური დედამიწის მახლობლად შუალედურ ორბიტაზე შემდეგი პარამეტრებით: აპოგეა - 189 კმ, პერიგეა - 184 კმ, დახრილობა - 51°50'. ფრენის პასიურ ფაზაში, საწვავის მილში გამყოფი სარქვლის გაუმართაობის გამო, ზედა საფეხურის „D“ საწვავის ავზიდან მოხდა ჟანგვის აგენტის გაჟონვა. შედეგად წარმოქმნილი შემაწუხებელი ბრუნვის მომენტი გაშვებულ დამხმარე სისტემის აქტივატორებით იქნა განეიტრალებული, რამაც საწვავის გამოფიტვა გამოიწვია. შედეგად, მთვარის ტრაექტორიაზე გადასასვლელად ზედა საფეხურის „D“ ძრავის სისტემის მეორე აალება ჩაიშალა, რის შემდეგაც სადგური ზედა საფეხურს გამოეყო ძრავის საგანგებო გამორთვის სიგნალის გამო. ფრენის მისიის შეუსრულებლობის დასაფარად, დედამიწის ორბიტაზე დარჩენილ E-8-5 #403 სადგურს „კოსმოს-300“ ეწოდა. 67-ე ორბიტაზე, მიწიდან მიღებული ბრძანებების გამოყენებით, კოსმოსური ხომალდი შენელდა და წყნარ ოკეანეში ჩამოვარდა სადგურის მამოძრავებელი სისტემის გამოყენებით.

მეოთხე გაშვება განხორციელდა 1969 წლის 20 ოქტომბერს, საღამოს 5:09 საათზე (მოსკოვის დროით). Proton-K (8K82K) გამშვებმა ხომალდმა წარმატებით განათავსა E-8-5 #404 სადგური დედამიწის შუალედურ დაბალ ორბიტაზე შემდეგი პარამეტრებით: აპოგეა - 208 კმ, პერიგეა - 182 კმ, დახრილობა - 51°40'. რადიოსისტემის ერთ-ერთი კომპონენტის გაუმართაობის გამო, სათავე ბლოკის (ზედა საფეხური და E-8-5 #404 სადგური) დაბრუნების ბრუნვები მნიშვნელოვანი შეცდომებით შესრულდა. შედეგად, ზედა საფეხურის „D“ მამოძრავებელი სისტემის მეორე ანთების დროისთვის, სათავე ბლოკი არასწორად იყო ორიენტირებული კოსმოსში. ბუსტ-წვარის დასრულების შემდეგ, სადგური და ზედა საფეხური, მთვარის ტრაექტორიაზე შესვლის ნაცვლად, წყნარი ოკეანის თავზე მკვრივ ატმოსფეროში დაბრუნდა. როგორც წინა შემთხვევაში, დედამიწის ორბიტაზე დარჩენილ E-8-5 #404 სადგურს „კოსმოს-305“ ეწოდა.

მეხუთე გაშვება 1970 წლის 6 თებერვალს, დილის 7:16 საათზე (მოსკოვის დროით) განხორციელდა. პროტონ-K (8K82K) გამშვები მოწყობილობა E-8-5 #405 სადგურის ორბიტაზე გასაშვებად იყო განკუთვნილი. თუმცა, მეორე საფეხურის ძრავის სისტემის ანთების დროს, ერთ-ერთ ძრავში წვის კამერის წნევის გადამრთველის გაუმართაობის გამო ძრავების გამორთვის ბრძანება გაიცა და სადგურმა ორბიტაზე გასვლა ვერ შეძლო.

მეექვსე გაშვება 1970 წლის 12 სექტემბერს, საღამოს 4:25 საათზე (მოსკოვის დროით) განხორციელდა. პროტონ-K-მ (8K82K) E-8-5 #406 სადგური დაბალ დედამიწის საცნობარო ორბიტაზე გაუშვა შემდეგი პარამეტრებით: დედამიწის ზედაპირიდან მაქსიმალური სიმაღლე 212.2 კმ, დახრილობა 51°36'. აფრენიდან სამოცდაათი წუთის შემდეგ, ბორტზე დამონტაჟებული დროის საზომი მოწყობილობიდან მიღებულმა სიგნალმა მეორედ აამოქმედა Block D ძრავა, რამაც სადგურს მთვარის ტრაექტორიაზე გადასასვლელად საჭირო სიჩქარის გაზრდა მისცა. ამ მანევრის წარმატებით დასრულების შემდეგ, სადგურს ლუნა-16 ეწოდა. მთვარის ფრენის ტრაექტორიაზე ტრაექტორიის კორექცია 14 სექტემბერს განხორციელდა; მეორე დაგეგმილი კორექცია არ განხორციელებულა. 1970 წლის 17 სექტემბერს, დილის 2:38:14 საათზე (მოსკოვის დროით), სადგურის სიჩქარის შესამცირებლად რეტრორაკეტული სისტემა გააქტიურდა. ის 236 წამის განმავლობაში მუშაობდა, რის შედეგადაც სადგური სელენოცენტრულ ორბიტაზე გადავიდა 118.6 კმ აპოგეის სიმაღლით, 102.6 კმ პერიგეის სიმაღლით, მთვარის ეკვატორულ სიბრტყესთან მიმართებაში 70°-იანი დახრილობით და 1 საათი, 58 წუთი და 53 წამის ორბიტალური პერიოდით. 18 და 19 სექტემბერს ტრაექტორიის ორი კორექტირების შემდეგ, ჩამოყალიბდა ორბიტა პერიგეის სიმაღლით 11.86 კმ.

20 სექტემბერს, დილის 8:12 საათზე (მოსკოვის დროით), 13.28 კმ სიმაღლეზე, ამოქმედდა მამოძრავებელი სისტემა (მაღალი ბიძგის ძრავა), რამაც გამოიწვია სადგურის დამუხრუჭება და ორბიტიდან გამოყვანა. 2.45 კმ სიმაღლეზე, მაღალი ბიძგის ძრავა გამოირთო და სადგური 43 წამით თავისუფლად დაეცა. ზედაპირიდან 600 მეტრის სიმაღლეზე, სადგურის მთავარმა ძრავამ განაახლა მუშაობა ცვლადი ბიძგის რეჟიმში, შერჩეული მართვის პროგრამისა და DA-018 სიჩქარის მრიცხველისა და Vega რადიო ალტიმეტრიდან მიღებული ინფორმაციის შესაბამისად. 20 მეტრის სიმაღლეზე, სადგურის სიჩქარე დაახლოებით 2 მ/წმ-მდე შემცირდა. ამ სიმაღლეზე, მაღალი ბიძგის ძრავა გამოირთო და შემდგომი დამუხრუჭება განხორციელდა დაბალი ბიძგის ძრავების გამოყენებით. დაახლოებით 2 მეტრის სიმაღლეზე, ეს ძრავებიც გამოირთო კვანტის გამა ალტიმეტრის ბრძანებით.

1970 წლის 20 სექტემბერს, დილის 8:18 საათზე (მოსკოვის დროით), სადგურმა Luna 16 რბილი დაშვება განახორციელა მთვარის ზედაპირზე, ნაყოფიერების ზღვის (Mare Fecunditatis) რეგიონში, ვების კრატერიდან დასავლეთით 100 კმ-ში. კოსმოსური ხომალდის ვერტიკალური სიჩქარე ზედაპირთან შეხების მომენტში 4.8 მ/წმ იყო. დაშვების ადგილის სელენოგრაფიული კოორდინატები იყო 0°41' სამხრეთის განედისა და 56°18' აღმოსავლეთის განედისა, გადახრა გამოთვლილი დაშვების წერტილიდან 1.5 კმ. მთვარეზე დაშვების დროს სადგურის მასა 1880 კგ იყო. დაშვების შემდეგ, ტელეფოტომეტრების გამოყენებით ბურღვის ადგილის სურათების მიღება სცადეს. სამი ტელეფოტომეტრი ჩაირთო. მთვარის ზედაპირის არასაკმარისი განათების გამო, ბურღვის ადგილის სურათი ვერ იქნა მიღებული (დედამიწა ორ სურათზე სინათლის ლაქის სახით ჩანდა). დაშვებიდან ორმოცდახუთი წუთის შემდეგ, დედამიწიდან მიღებული ბრძანებით, ნიადაგის სინჯის აღების მოწყობილობა ამოქმედდა და დაიწყო ნიადაგის სინჯის აღების ოპერაციები, მათ შორის 350 მმ სიღრმეზე ბურღვა. შეგროვებული ნიადაგის ნიმუშები მოათავსეს დამაბრუნებელი რაკეტის აღმდგენი მანქანაში და დალუქეს.

მთვარის ნიადაგის ნიმუშებით დატვირთული დამაბრუნებელი რაკეტა მთვარის ზედაპირიდან 21 სექტემბერს, მოსკოვის დროით დილის 10:43 საათზე აფრინდა (დაშვებიდან 26 საათი და 25 წუთი). დამაბრუნებელი ფრენა 84 საათს გაგრძელდა. დაშვების საფეხური მთვარის ზედაპირზე ფუნქციონირებდა და გარკვეული დროის განმავლობაში აგრძელებდა მთვარის ზედაპირის ტემპერატურისა და რადიაციული პირობების შესახებ მონაცემების გადაცემას.

24 სექტემბერს, დედამიწის ატმოსფეროში შესვლამდე რვა საათით ადრე, დამაბრუნებელი მანქანა დამაბრუნებელ რაკეტას გამოეყო. ხელახალი შესვლის სიჩქარე 10,950 მ/წმ იყო, ხოლო აეროდინამიკური დამუხრუჭების დროს დაშვების მოდულზე მოქმედი მაქსიმალური გრამატიკულ-ძალები 315 ერთეულს აღწევდა. როდესაც ვერტიკალური სიჩქარე 14,5 კმ სიმაღლეზე 250 მ/წმ-მდე შემცირდა, პარაშუტის სისტემა გაიხსნა და დაშვების მოდულმა ჯეზკაზგანიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთით 80 კმ-ში რბილი დაშვება განახორციელა. სადგურის ფრენის მთავარი შედეგი იყო მსოფლიოში პირველი მთვარის ნიადაგის ნიმუშების დაბრუნება ავტომატიზირებული აპარატით. დაბრუნებული ნიადაგის სვეტის (ფხვიერი რეგოლიტის) საერთო მასა 101 გრამი იყო.

მეშვიდე გაშვება მოხდა 1971 წლის 2 სექტემბერს, საღამოს 4:40 საათზე (მოსკოვის დროით). Proton-K (8K82K) გამშვებმა აპარატმა E-8-5 No. 407 სადგური დედამიწის დაბალ ორბიტაზე გაუშვა. შუალედური ორბიტიდან მთვარის ტრაექტორიაზე წარმატებით გადასვლის შემდეგ, სადგურს „ლუნა-18“ ეწოდა. ტრაექტორიის კორექცია მთვარის ფრენის ტრაექტორიაზე 4 და 6 სექტემბერს განხორციელდა. 1971 წლის 7 სექტემბერს რეტრორაკეტული სისტემა ამოქმედდა, რამაც სადგური მთვარის ორბიტაზე გადაიყვანა. თუმცა, მეთოდოლოგიური შეცდომის გამო, რეტრორაკეტული სისტემა გრაფიკზე 15 წამით ადრე გააქტიურდა, რამაც მნიშვნელოვნად განსხვავებული ორბიტალური პარამეტრები გამოიწვია.

19 და 20 ივლისს ტრაექტორიის ორი კორექტირების შემდეგ, ჩამოყალიბდა ორბიტა შემდეგი პარამეტრებით: აპოგეის სიმაღლე 110 კმ, პერიგეის სიმაღლე 16 კმ, დახრილობა 127° და ორბიტალური პერიოდი 1 საათი 54 წუთი. 1969 წლის 21 ივლისს, 18:46:43 საათზე (მოსკოვის დროით), ძრავის სისტემა გააქტიურდა ორბიტიდან გასვლისა და მარე კრიზიუმის სამხრეთ ნაწილში დაშვებისთვის. სადგურის მასა მიმაგრებული მოდულების გადაგდების შემდეგ დაახლოებით 3700 კგ იყო, ხოლო დაშვების წონა - 1880 კგ.

საწვავის დაზოგვის მიზნით, მიღებულ იქნა გადაწყვეტილება ორბიტალური კორექტირების ერთით (ჩვეულებრივი ორის ნაცვლად) შეზღუდვის შესახებ, რომელიც რადიოხილვადობის გარეთ შესრულდა. ძრავის გაშვების შედეგად ორბიტაზე გავიდა შემდეგი პარამეტრებით (ფრჩხილებში მითითებული მნიშვნელობებია): აპოგეის სიმაღლე 180.3 კმ (123.9 კმ) და პერიგეის სიმაღლე 93.4 კმ (16.9 კმ). ეს შეცდომა გამოწვეული იყო ერთ-ერთი სტაბილიზაციის ძრავის ეფექტურობით, რომელიც გამოფიტული იყო ჟანგვის აგენტისგან და წარმოქმნიდა ბიძგს მხოლოდ საწვავის გამონაბოლქვით, რომელიც დაახლოებით 40-ჯერ შემცირდა. შედეგად, დაპროგრამებული დახრილობის კუთხე მითითებულის ნახევარი იყო. დაშვების ორბიტის ფორმირებისთვის, განხორციელდა მეორე ტრაექტორიის კორექტირება, ამჯერად რადიოხილვადობის ფარგლებში.

1971 წლის 11 სექტემბერს, 54 ორბიტის შემდეგ, გააქტიურდა დეორბიტული ძრავის სისტემა. თუმცა, სტაბილიზაციის ძრავის არანორმალურმა მუშაობამ გამოიწვია საწვავის ჭარბი მოხმარება და მეორე შენელების დროს (600 მეტრის სიმაღლიდან), სამივე არხზე სტაბილიზაციის ძრავების ეფექტურობა შემცირდა. შედეგად, სადგურის დახრილობის კუთხე 10°-ით ნაკლები გახდა გამოთვლილ მნიშვნელობაზე, რამაც გამოიწვია მთვარის ზედაპირზე დაშვების მოულოდნელი საგანგებო პირობები. სადგურთან კავშირი დაიკარგა 1971 წლის 11 სექტემბერს, 10:47:16.5 საათზე, როგორც ჩანს, იმ მომენტში, როდესაც სადგური მთვარის ზედაპირს შეეჯახა. გამოთვლების თანახმად, Luna-18 მთვარის ზედაპირს მიაღწია კონტინენტის რეგიონში, რომელიც ნაყოფიერების ზღვას (Mare Fecunditatis) აკრავს, წერტილში, რომლის სელენოგრაფიული კოორდინატებია 3°34' ჩრდილოეთ განედისა და 56°30' აღმოსავლეთ განედისა.

მერვე გაშვება 1972 წლის 14 თებერვალს, მოსკოვის დროით დილის 6:27 საათზე განხორციელდა. Proton-K (8K82K) გამშვებმა მოწყობილობამ E-8-5 #408 სადგური დედამიწის დაბალ ორბიტაზე გადაიყვანა. შუალედური ორბიტიდან მთვარის ტრაექტორიაზე წარმატებით გადასვლის შემდეგ, მას ლუნა-20 ეწოდა. მთვარის ტრაექტორიაზე ტრაექტორიის კორექცია 15 თებერვალს განხორციელდა. 1972 წლის 18 თებერვალს რეტრორაკეტა გააქტიურდა, რის შედეგადაც სადგური წრიულ სელენოცენტრულ ორბიტაზე გადავიდა, რომლის სიმაღლე მთვარის ზედაპირიდან 100 კმ იყო, დახრილობა მთვარის ეკვატორულ სიბრტყესთან მიმართებაში 65° დახრილობა და ორბიტალური პერიოდი 1 საათი 58 წუთი. 19 აგვისტოს ტრაექტორიის ერთი კორექციის შემდეგ, ჩამოყალიბდა ორბიტა მთვარისპირა 21 კმ სიმაღლით.

21 თებერვალს, 22:13 საათზე (მოსკოვის დროით), ძრავის სისტემა (მაღალი ბიძგის ძრავა) 267 წამით გააქტიურდა შენელებისა და ორბიტიდან გასვლის უზრუნველსაყოფად. ძრავის გამორთვის შემდეგ, სადგური თავისუფალ ვარდნაში შევიდა. ზედაპირიდან დაახლოებით 760 მეტრის სიმაღლეზე, სადგურის მთავარმა ძრავამ განაახლა მუშაობა, ბიძგის ცვალებადობით შერჩეული მართვის პროგრამისა და სიჩქარის მრიცხველისა და რადიოალტიმეტრიდან მიღებული ინფორმაციის შესაბამისად. 20 მეტრის სიმაღლეზე, მაღალი ბიძგის ძრავა გამოირთო და შემდგომი შენელება დაბალი ბიძგის ძრავების გამოყენებით განხორციელდა.

1972 წლის 21 თებერვალს, 22:19 საათზე (მოსკოვის დროით), ლუნა-20-მა რბილი დაშვება განახორციელა მთვარის ზედაპირზე, ამეგინოს კრატერთან ახლოს, ნაყოფიერების ზღვის (Mare Fecunditatis) ჩრდილო-აღმოსავლეთ ბოლოს მიმდებარე ტერიტორიაზე, ლუნა-18-ის დაჯახების ადგილიდან დაახლოებით 120 კილომეტრში. დაშვების ადგილის სელენოგრაფიული კოორდინატები იყო 3°32' ჩრ. და 56°33' ა. დაშვების შემდეგ, განისაზღვრა სადგურის პოზიცია მთვარის ზედაპირზე და ტელეფოტომეტრებმა გადაიღეს მთვარის ზედაპირის სურათები, რომლებიც გამოყენებული იქნა მთვარის ქანების ნიმუშების შეგროვების ადგილის შესარჩევად. დედამიწიდან მიღებული ბრძანებით, გააქტიურდა ნიადაგის სინჯის აღების მოწყობილობა და დაიწყო ნიადაგის სინჯის აღების ოპერაციები. შეგროვებული ნიადაგის ნიმუშები მოათავსეს დამაბრუნებელი რაკეტის აღმდგენი მანქანაში და დალუქეს. ნიადაგის აღმდგენი მანქანაში გადატანის დასრულების შემდეგ, ტელეფოტომეტრით ხელახლა გადაიღეს ნიმუშების შეგროვების ადგილი.

დააწკაპუნეთ გასადიდებლად. დამაბრუნებელი რაკეტა, რომელიც მთვარის ნიადაგის ნიმუშებს გადაჰქონდა, მთვარის ზედაპირიდან 23 თებერვალს, დილის 1:58 საათზე (მოსკოვის დროით) გაეშვა. დამაბრუნებელი ფრენა 84 საათს გაგრძელდა.

25 თებერვალს, დედამიწის ატმოსფეროში შესვლამდე რვა საათით ადრე, დამაბრუნებელი მანქანა გამოეყო დამაბრუნებელ რაკეტას. 15 კმ სიმაღლეზე, პარაშუტის სისტემა გააქტიურდა და დაშვების მოდულმა რბილი დაშვება განახორციელა ჯეზკაზგანიდან 40 კმ-ში ჩრდილო-დასავლეთით. სადგურის მისიის მთავარი შედეგი იყო მთვარის ნიადაგის ნიმუშების მეორედ დაბრუნება უპილოტო ზონდით. დაბრუნებული ნიადაგის სვეტის საერთო მასა 55 გრამი იყო.

1970-იანი წლების დასაწყისში E-8-5 სადგური მოდიფიცირებული იქნა და მას E-8-5M ეწოდა. სადესანტო ეტაპზე დამონტაჟდა ახალი LB09 ნიადაგის საბურღი დანადგარი (SDU), რომლის მაქსიმალური სიღრმე 2.3 მეტრი იყო. SDU შედგებოდა საბურღი თავისგან, საბურღი ღეროსგან სვეტით და ნიადაგის სინჯის აღების მექანიზმით, საბურღი თავის მიწოდების მექანიზმისგან, ბირთვის დამუშავების მექანიზმისგან და ბირთვის კონტეინერისგან. ბურღვის დროს ნიადაგი შედიოდა ღეროს შიდა ღრუში, რომელშიც განთავსებული იყო მოქნილი მილი - ნიმუშის ამღები - და მექანიზმი, რომელიც იღებდა ნიადაგს და ინახავდა მას სვეტში მთელი ბურღვის პროცესის განმავლობაში. ბურღვის დასრულების შემდეგ, ნიადაგის შემცველი ნიმუშის ამღები ამოღებული იყო ღეროს შიდა ღრუდან და დახვეული იყო სპეციალურ კონტეინერში განთავსებულ ბარაბანზე. ეს კონტეინერი შემდეგ მოთავსებული იყო დასაბრუნებელი რაკეტის ბორტზე არსებული აღმდგენი მანქანის დალუქულ კაფსულაში. სადესანტო სცენის კორპუსზე მთავარი სენსორის ხისტი დამონტაჟების გამო, ინსტრუმენტაციიდან ამოიღეს ტელეფოტომეტრები და ნათურები. გარდა ამისა, სადესანტო სცენის ტორუსის ინსტრუმენტული მოდულის თერმული მართვის სისტემის წყლის მიწოდება სამჯერ შემცირდა და ამოიღეს Quantum დაბალი სიმაღლის ალტიმეტრი. დაბრუნების რაკეტისა და აღმდგენი მანქანის დიზაინი უცვლელი დარჩა, გარდა ნიადაგის შესანახი დალუქული კაფსულისა, რომლის დიამეტრი 68 მმ-დან 100 მმ-მდე გაიზარდა.

მეცხრე გაშვება 1974 წლის 28 ოქტომბერს, საღამოს 5:30 საათზე (მოსკოვის დროით) განხორციელდა. Proton-K (8K82K) გამშვებმა აპარატმა E-8-5M #410 სადგური დედამიწის დაბალ ორბიტაზე გადაიყვანა. შუალედური ორბიტიდან მთვარის ტრაექტორიაზე წარმატებით გადასვლის შემდეგ, მას Luna-23 ეწოდა. 1972 წლის 2 ნოემბერს ამოქმედდა რეტრორაკეტული სისტემა, რამაც სადგური წრიულ სელენოცენტრულ ორბიტაზე მოათავსა. 4 და 5 ნოემბერს ტრაექტორიის ორი კორექტირების შემდეგ, ჩამოყალიბდა ორბიტა, რომლის სიმაღლე მთვარის გარშემო 16,3 კმ იყო.

1974 წლის 6 ნოემბერს ამოქმედდა რეტრორაკეტული სისტემა (მაღალი ბიძგის ძრავა), რამაც სადგური დამუხრუჭა და ორბიტიდან გამოყვანა გამოიწვია. 2280 მეტრის სიმაღლეზე მაღალი ბიძგის ძრავა გამოირთო, რის შემდეგაც ამოქმედდა DA-018 დოპლერის სიჩქარის მრიცხველი, რომელიც სიჩქარისა და დიაპაზონის გაზომვებს უზრუნველყოფდა. თუმცა, 400-600 მეტრის სიმაღლეზე, მეორე გაზომვის დიაპაზონზე გადასვლა (ძრავის ცვლადი ბიძგის რეჟიმში მართვისთვის) არ მომხდარა. შედეგად, ფრენის სიმაღლის გაზომვები 130 მეტრის სიმაღლეზე შეწყდა, რის გამოც დაშვების მომენტში ვერტიკალური სიჩქარე დასაშვებ მნიშვნელობაზე ორჯერ მეტი გახდა: 11 მ/წმ 5 მ/წმ-ის ნაცვლად. მიუხედავად ამისა, Luna-23 სადგურმა რბილი დაშვება განახორციელა კრიზიუმის ზღვის (Mare Crisium) დასავლეთ კიდეზე, 10-15° დახრილობის მქონე ადგილას. დაშვების ადგილის სელენოგრაფიული კოორდინატები იყო: 12°41' ჩრდილოეთის განედისა და 62°17' აღმოსავლეთის განედისა. ტელემეტრიული მონაცემების ანალიზმა აჩვენა, რომ დაშვების დროს კოსმოსური ხომალდი მთვარის სინჯის ამღებისკენ იყო გადახრილი, რამაც გამოიწვია მექანიკური დაზიანება, ინსტრუმენტების განყოფილების დეპრესურიზაცია და დეციმეტრულ-ტალღური გადამცემის გაუმართაობა. ამის მიუხედავად, სინჯის ამღების გააქტიურების და მთვარის ზედაპირიდან გასაშვებად დასაბრუნებელი რაკეტის მომზადების მცდელობა განხორციელდა, მაგრამ ეს წარუმატებლად დასრულდა. მისიის ძირითადი პროგრამა არ დასრულებულა. მიუხედავად ამისა, სადგურიდან ტელემეტრიული მონაცემების მიღება 1974 წლის 9 ნოემბრამდე გაგრძელდა.

მეათე გაშვება 1975 წლის 16 ოქტომბერს, საღამოს 5:04 საათზე (მოსკოვის დროით) განხორციელდა. პროტონ-K (8K82K) გამშვები მანქანით E-8-5M No. 412 სადგურის ორბიტაზე გაშვება იყო დაგეგმილი. თუმცა, ზედა D საფეხურის ძრავის საწყისი წვის დროს მომხდარი ავარიის გამო, სადგური ორბიტაზე ვერ გავიდა.

მეთერთმეტე გაშვება 1976 წლის 9 აგვისტოს, საღამოს 6:04 საათზე (მოსკოვის დროით) განხორციელდა. Proton-K (8K82K) გამშვებმა მოწყობილობამ E-8-5M #413 სადგური დედამიწის დაბალ ორბიტაზე გადაიყვანა. შუალედური ორბიტიდან მთვარის ტრაექტორიაზე წარმატებით გადასვლის შემდეგ, მას Luna-24 ეწოდა. მთვარის ტრაექტორიაზე ტრაექტორიის კორექცია 11 აგვისტოს განხორციელდა. 1976 წლის 14 აგვისტოს რეტრორაკეტა გააქტიურდა, რის შედეგადაც სადგური წრიულ სელენოცენტრულ ორბიტაზე გადავიდა, რომლის სიმაღლე მთვარის ზედაპირიდან 115 კმ იყო, დახრილობა მთვარის ეკვატორულ სიბრტყესთან მიმართებაში 120° დახრილობა და ორბიტალური პერიოდი 1 საათი 59 წუთი. 16 და 17 აგვისტოს ტრაექტორიის ორი კორექციის შემდეგ, ჩამოყალიბდა ორბიტა მთვარისპირა 12 კმ სიმაღლით.

21 თებერვალს, 22:13 საათზე (მოსკოვის დროით), ძრავის სისტემა (მაღალი ბიძგის ძრავა) 267 წამით გააქტიურდა შენელებისა და ორბიტიდან გასვლის უზრუნველსაყოფად. ძრავის გამორთვის შემდეგ, სადგური თავისუფალ ვარდნაში შევიდა. ზედაპირიდან დაახლოებით 760 მეტრის სიმაღლეზე, სადგურის მთავარმა ძრავამ განაახლა ამუშავება, ბიძგის ცვალებადობით შერჩეული მართვის პროგრამისა და სიჩქარის მრიცხველისა და რადიოალტიმეტრიდან მიღებული ინფორმაციის შესაბამისად. 20 მეტრის სიმაღლეზე, მაღალი ბიძგის ძრავა გამოირთო და შემდგომი შენელება დაბალი ბიძგის ძრავების გამოყენებით განხორციელდა.

18 აგვისტოს, რეტრორაკეტული სისტემა გააქტიურდა და ექვსი წუთის შემდეგ, 9:36 საათზე (მოსკოვის დროით), Luna-24-მა რბილი დაშვება განახორციელა მთვარის ზედაპირზე, მარე კრიზიუმის სამხრეთ-აღმოსავლეთ რეგიონში, ფარენჰეიტის კრატერთან ახლოს, Luna-23-ის დაშვების ადგილიდან რამდენიმე ასეული მეტრის დაშორებით. დაშვების ადგილის სელენოგრაფიული კოორდინატები იყო 12°45' ჩრდილოეთის განედისა და 62°12' აღმოსავლეთის განედისა. დაშვებიდან თხუთმეტი წუთის შემდეგ, სადგურის პოზიცია მთვარის ზედაპირზე განისაზღვრა და სადგურის ბორტ სისტემების სტატუსი შემოწმდა. დედამიწიდან მიღებული ბრძანებით, ნიადაგის სინჯის აღების მოწყობილობა გააქტიურდა და ნიადაგის სინჯის აღების ოპერაციები დაიწყო. ნიადაგის ნიმუშების აღება 120 სმ სიღრმეზე როტაციული ბურღვით განხორციელდა, შემდეგ კი ბურღვის რეჟიმი როტაციულიდან პერკუსიულზე გადავიდა. ლილვის საერთო სიღრმე 225 სმ იყო. დახრილი ბურღვის გამო, მთვარის ზედაპირზე მთლიანი შეღწევა დაახლოებით 2 მეტრი იყო, ხოლო ბირთვის ფაქტობრივი სიგრძე დაახლოებით 160 სმ.

მთვარის ნიადაგის ნიმუშებით დატვირთული დამაბრუნებელი რაკეტა მთვარის ზედაპირიდან 19 აგვისტოს, დილის 8:25 საათზე (მოსკოვის დროით) გაეშვა. დამაბრუნებელი ფრენა 84 საათს გაგრძელდა.

22 აგვისტოს, დედამიწის ატმოსფეროში შესვლამდე რვა საათით ადრე, აღმდგენი რაკეტა დამაბრუნებელ რაკეტას გამოეყო. 15 კმ სიმაღლეზე პარაშუტის სისტემა გაიხსნა და დაშვების აპარატმა სურგუტიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთით 200 კმ-ში რბილი დაშვება განახორციელა. ყაზახეთის ნაცვლად დასავლეთ ციმბირში დაშვება გამოწვეული იყო მთვარიდან აფრენის დროს დამაბრუნებელი რაკეტის მამოძრავებელი სისტემის ნაადრევი გამორთვით. სადგურის მისიის მთავარი შედეგი იყო მთვარის ნიადაგის ნიმუშების მესამე და ბოლო დაბრუნება რობოტული აპარატის მიერ. დაბრუნებული ნიადაგის სვეტის საერთო მასა 170 გრამი იყო.

რვა წლის განმავლობაში, E-8-5 და E-8-5M სადგურების გაშვების 11 მცდელობა განხორციელდა მთვარის ნიადაგის დედამიწაზე დასაბრუნებლად. აქედან მხოლოდ სამი ფრენა იყო სრულად წარმატებული, რის შედეგადაც სამი სხვადასხვა ადგილიდან 326 გრამი მთვარის ქანი დაბრუნდა. დაბრუნებული ნიადაგი არის ფხვიერი, მრავალმარცვლოვანი, ღია ნაცრისფერი მასალა. ნიადაგის ანალიზი ჩატარდა სსრკ მეცნიერებათა აკადემიის (GEOKHI) ვერნადსკის გეოქიმიისა და ანალიტიკური ქიმიის ინსტიტუტში. კვლევებმა აჩვენა, რომ მთვარის რეგოლიტი 50-70 პროცენტი მტვრისგან შედგება, ხოლო უფრო დიდი ნაწილაკები მაგმატური ქანების ფრაგმენტებია.

„ლუნა-4“ — „ლუნა-8“ ასს-ები გაუშვეს 1963-1965 წლებში. მათი საშუალებით დაიხვეწა მთვარეზე სამეცნიერო აპარატურიანი კონტეინერის რბილად დაშვების ამოცანა.

„ლუნა-9“ გაუშვეს 1966 წლის 31 იანვარს 4-საფეხურიანი რაკეტა-მატარებლით. მთვარისკენ ტრაექტორიაზე გაყვანის შემდეგ მისი მასა იყო 1583 კგ. 3 თებერვალს ასს „ლუნა-9“ მსოფლიოში პირველად რბილად დაეშვა მთვარეზე ქარიშხლების ოკეანის რაიონში და გადმოსცა მთვარის ზედაპირის გამოსახულება. ჩატარდა მასთან რადიოკავშირის 7 სეანსი, გადმოიცა სამეცნიერო ინფორმაცია.

„ლუნა-10“ — პირველი ასს, რომელიც მთვარის ხელოვნურ თანამგზავრად (მხთ) იქცა. გაუშვეს 1966 წლის 31 მარტს, მასა მთვარისკენ ფრენისას იყო 1582 კგ. მთვარის თანამგზავრის ორბიტაზე — 240 კგ. აპარატურა 56 დღე-ღამე მუშაობდა. მოეწყო 219 რადიოსეანსი. მიღებულ იქნა ინფორმაცია მთვარის გრავიტაციული ველის, აგრეთვე მთვარის ქანების ზოგიერთი თვისების შესახებ. საერთაშორისო ავიაციის ფედერაციამ საბჭოთა მეცნიერები, კონსტრუქტორები და მუშები ამ ასს-ის შექმნისათვის საპატიო დიპლომით დააჯილდოვა.

„ლუნა-11“ აგრეთვე მთვარის ხელოვნურ თანამგზავრად (მხთ) იქცა. გაუშვეს 1966 წლის 24 აგვისტოს. მასა მხთის ორბიტაზე 1640 კგ. „ლუნა-11“-მა გააგრძელა „ლუნა-10“-ს მიერ დაწყებული კვლევა. იმუშავა 38 დღე-ღამე.

„ლუნა-12“ მესამე მთვარის ხელოვნური თანამგზავრი. გაუშვეს 1966 წლის 22 ოქტომბერს. მასა მხთის ორბიტაზე 1148 კგ. იარსება 85 დღე-ღამეზე მეტი.

„ლუნა-13“ — მეორე ასს, რომელიც რბილად დაეშვა მთვარეზე. გაუშვეს 1966 წლის 21 დეკემბერს. დაშვება მოხდა 24 დეკემბერს ქარიშხლების ოკეანის რაიონში. მიღებულ იქნა ცნობები მთვარის გრუნტის ფიზიკო-ქიმიური თვისებების შესახებ. დედამიწაზე გადმოიცა მთვარის ლანდშაფტის 5 პანორამა.

„ლუნა-14“ — მეოთხე მთვარის ხელოვნური თანამგზავრი. გაუშვეს 1968 წლის 7 აპრილს. ასს-მ დააზუსტა მთვარის მასა, ფორმა, გრავიტაციული ველი და სხვა.

„ლუნა-15“ — გაუშვეს 1969 წლის 13 ივლისს. მხთ-ის ორბიტაზე გადასვლის შემდეგ გამოკვლეულ იქნა სხვადასხვა სანავიგზაციო და მთვარის ზედაპირის სხვადასხვა რაიონში დაშვების სისტემები. 52-ჯერ შემოუარა მთვარე ირგვლივ, შემდეგ ჩაირთო სამუხრუჭო დანადგარი და დაეცა მთვარეზე.

„ლუნა-16“ — ასს, რომელმაც პირველმა იფრინა ტრასაზე — დედამიწა-მთვარე-დედამიწა. გაუშვეს 1970 წლის 12 სექტემბერს. გავიდა სელენოცენტრულ ორბიტაზე (მთვარის ზედაპირიდან დაშორება 110 კმ), შემდეგ გავიდა მცირეპერისელენიუმიან ორბიტაზე და 20 სექტემბერს დაეშვა მთვარეზე ნაყოფიერების ზღვის რაიონში. სპეციალურმა მოწყობილობამ შეაგროვა გრუნტი და 24 სექტემბერს უზრუნველყო მისი ჩამოტანა დედამიწაზე. მთვარეზე დაშვებისას ასს-ის მასა შეადგენდა 1880 კგ-ს. დასაშვებ საფეხურს ჰქონდა საკუთარი რაკეტული ძრავა, საწვავი და საყრდენები ამორტიზატორებისათვის.

„ლუნა-17“ — გაუშვეს 1970 წლის 10 ნოემბერს. 17 ნოემბერს მთვარეზე მიიტანა სამეცნიერო ლაბორატორია, მთვარის თვითმავალი აპარატი — „ლუნოხოდ-1“.

„ლუნა-18“ — გაუშვეს 1971 წლის 2 სექტემბერს. იგი ასრულებდა მანევრებს მთვარისახლო ნავიგაციისა და მთვარეზე დაშვების პროცესთა დასახვეწად. 11 სექტემბერს დაეშვა ნაყოფიერების ზღვის ახლოს მთიან ადგილას. რთული რელიეფის პირობებში დაშვება არახელსაყრელი გამოდგა.

„ლუნა-19“ — მეექვსე მთვარის ხელოვნური თანამგზავრი. გაუშვეს 1971 წლის 28 სექტემბერს. მისი საშუალებით შეისწავლებოდა მთვარის გრავიტაციული ველი. დედამიწაზე გადმოსცა მთვარის ზედაპირის ფოტოსურათები.

„ლუნა-20“ გაუშვეს 1972 წლის 14 თებერვალს. გადავიდა მთვარის ირგვლივ წრიულ ორბიტაზე (სიმაღლე 100 კმ). 21 თებერვალს დაეშვა მთიან რაიონში ნაყოფიერებისა და კრიზისების ზღვას შორის. გაბურღა მთვარის ქანები და 25 თებერვალს ნიმუში ჩამოიტანა დედამიწაზე.

„ლუნა-21“ გაუშვეს 1973 წლის 8 იანვარს. რბილად დაეშვა მოწმენდილობის ზღვის აღმოსავლეთ ნაპირას და მიიტანა სამეცნიერო ლაბორატორია „ლუნოხოდ-2“.

„ლუნა-22“ გაუშვეს 1974 წლის 29 მაისს. გადავიდა ჯერ წრიულ, შემდეგ კი ელიფსურ სელენოცენტრულ ორბიტაზე. ჩაატარა მთვარის ზედაპირის ტელეგადაღება მაღალი გარჩევით. 11 ნოემბერს გადავიდა გაწელილ ელიფსურ ორბიტაზე და გააგრძელა პროგრამით გათვალისწინებული კვლევა.

„ლუნა-23“ გაუშვეს 1974 წლის 28 ოქტომბერს. 6 ნოემბერს რბილად დაეშვა მთვარეზე კრიზისების ზღვის სამხრეთ ნაწილში. არახელსაყრელ რელიეფზე დაშვების გამო კვლევის პროგრამა შეიკვეცა, ხოლო 9 ნოემბერს შეწყდა.

„ლუნა-24“ გაუშვეს 1976 წლის 9 აგვისტოს. 18 აგვისტოს რბილად დაჯდა მთვარის ზედაპირზე. საბურღმა მოწყობილობამ გაბურღა მთვარის ქანები და გრუნტის ნიმუშები ასს-მა 1976 წლის 22 აგვისტოს დედამიწაზე ჩამოიტანა.

„ლუნა-25“ — რუსეთის, მთვარის პროგრამის პირველი ასს. გაუშვეს 2023 წლის 11 აგვისტოს. რაკეტა მატარებელმა სადგური წარმატებით გაიყვანა მთვარის ტრაექტორიაზე, ხოლო 16 აგვისტოს — მთვარის ორბიტაზე. 19 აგვისტოს, წინასწარი მონაცემებით, მამოძრავებელი სისტემის იმპულსის რეალური პარამეტრების გამოთვლილიდან გადახრის გამო, სადგურმა დატოვა ორბიტა და ჩამოვარდა მთვარის ზედაპირზე.

## ლიტერატურა
*Г. А. Аванесов, А. В. Бережков, Р. В. Бессонов, С. В. Воронков, Б. С. Жуков, А. Э. Зубарев, М. И. Куделин, А. В. Никитин, И. В. Полянский, А. А. Форш, Я. Д. Эльяшев. Служебная телевизионная система КА Луна-25 // Астрономический вестник : журнал. — 2021. — № 6. — С. 601—617. — doi:10.31857/S0320930X21060013.
*Митрофанов И. Г., Зелёный Л. М., Третьяков В. И., Калашников Д. В. Луна-25: первая полярная миссия на Луну // Астрономический вестник : журнал. — 2021. — Т. 55, № 6. — С. 497—508. — doi:10.31857/S0320930X21060098.

## რესურსები ინტერნეტში
*
*
*