სიგნალიზაციის, ცენტრალიზაციის და ბლოკირების მოწყობილობები

thumb|სარელეო შენობა ელექტრული ცენტრალიზაციის პოსტზე
**სიგნალიზაციის, ცენტრალიზაციის და ბლოკირების მოწყობილობები** (**სცბ**) — ტექნიკური საშუალებების ნაკრები, რომელიც გამოიყენება მატარებელთა უსაფრთხო მოძრაობის უზრუნველსაყოფად და დასარეგულირებლად (შეჯახებების, ლიანდაგში ჩავარდნის და სხვა სახის ავარიების თავიდან აცილება).

რკინიგზის არსებობის პირველ ათწლეულში მატარებელთა მოძრაობის უსაფრთხოების უზრუნველყოფა ხდებოდა რკინიგზის თანამშრომელთა ხარჯზე, რომლებიც სიგნალებს გასცემდნენ საყვირით. შემდგომში სადგურებზე დააყენეს სემაფორების გვარლური მართვის სისტემა. ამა თუ იმ ლიანდაგზე მატარებელთა მისაღებად ისრები უმრავლეს შემთხვევაში გადაყავდათ მეისრეებს.

გერმანია-საბჭოთა კავშირის ომის შემდეგ რკინიგზის ტექნოლოგიური აღჭურვილობა განვითარდა. დაიწყო ელექტრომაგნიტური რელეების და სქემების, რომლებიც მართავდნენ ამ რელეებს, სერიული გამოშვება. რკინიგზის სადგურები მასობრივად აღიჭურვებოდნენ რელეების ცენტრალიზაციით, ერთ ისრულ გადამყვანზე რელეების რაოდენობის თანდათანობრივი ზრდით: აღჭურვის დასაწყისში 30 რელედან 120 რელემდე ერთ ისარზე ცენტრალიზაციის ბოლო ვერსიაში კოდური დასახელებით „მილენიუმი“ (ЭЦ-12-2003).

დღევანდელ მსოფლიოში მატარებელთა მოძრაობის უსაფრთხოება უზრუნველყოფილია მიკროპროცესორული სისტემების დახმარებით. პოსტსაბჭოთა ქვეყნების რკინიგზებში ასეთი სისტემებით ხელახლა აღჭურვა მიმდინარეობს ნელა, საპასუხისმგებლო სქემებში გამოიყენება უცხოური ელემენტები. რამოდენიმე ასეულ სადგურში გამოიყენება შვედური მიკროპროცესორული ცენტრალიზაციის სისტემა „ებილოკი-950“ (Ebilock-950).

## სცბ-ს ისტორია 
thumb|ბეინის სარკინიგზო დამცველი
ჯერ კიდევ XIX საუკუნის პირველ ნახევარში რკინიგზებზე ავარიებმა ასობით ადამიანის სიცოცხლე შეიწირა. ადამიანთა მსხვერპლის თავიდან ასარიდებლად და სარკინიგზო კომპანიების დანაკარგების შესამცირებლად, სხვადასხვა მეცნიერები ცდილობდნენ შეექმნათ მოწყობილობები, რომლებიც მატარებლების შეჯახებას თავიდან აიცილებდა. ცნობილია შტლანდიელი მესაათის ალექსანდერ ბეინის, რომელიც დაკავებული იყო სინქრონულად მომუშავე საათის მექანიზმების მოწყობილობებით, კონსტრუქცია. თვითონ ორი სინქრონულად მომუშავე მექანიზმების იდეამ ალექსანდერ ბეინი მიიყვანა სარკინიგზე დამცველის გამოგონებამდე, რომელსაც შეეძლო გაეფრთხილებინა მატარებლის მემანქანე მეორე შემადგენლობასთან, ძროხასთან ან ეტლთან, ან სხვა წინაღობებთან შეჯახების შესახებ. ლოკომოტივის წინ ერთი მილის მანძილზე რელსებზე უნდა ემოძრავა პატარა მოწყობილობას, რომელიც ლოკომოტივთან დაკავშირებული იქნებოდა გამტარით. რაიმე ობიექტზე დარტყმისას კონტაქტი მოწყობილობასა და ლოკომოტივს შორის უნდა გამწყდარიყო და უნდა ამუშავებულიყო ან გამაფრთხილებელი სიგნალი, ან ლოკომოტივზე უნდა ამუშავებულიყო მუხრუჭები.

რადგანაც უკვე 1920-იან წლებში სატელეფონო კავშირმა და კვერთხულმა სისტემამ რკინიგზებზე ვერ შეძლეს უზრუნველყოთ საჭირო გამტარუნარიანობა, ამ პერიოდში რკინიგზებზე დაიწყო სიგნალიზაციის და კავშირგაბმულობის სისტემების გაუმჯობესება. რკინიგზებზე ავტობლოკირების გამოყენების ძირითადი დებულებები შემუშავდა ოციანი წლების ბოლოს პროფესორ იაკობ გორდეენკოს მიერ. მან ერთლიანდაგიანი მონაკვეთებისთვის შექმნა ოთხნიშნა ავტობლოკირების სისტემა, რომელიც საშუალებას იძლეოდა მნიშვნელოვნად გაზრდილიყო მათი გამტარუნარიანობა.

1930-იან წლებში სცბ-ს ახალი საშუალებების შემუშავებაში მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა საბჭოთა კავშირის გზათა მიმოსვლის სახალხო კომისარიატის ცენტრალური სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტის კოლექტივმა.

ოცდაათიანი წლების შუა პერიოდიდან იწყება სარელეო ცენტრალიზაციის სისტემების მასიური მშენებლობა. შრომაში „რკინიგზის ტრანსპორტზე დისპეტჩერული ცენტრალიზაციის საფუძვლებში“ პროფესორ ნ. ვ. ლუპალას ხელმძღვანელობით შემუშავებული იქნა დისპეტჩერული ცენტრალიზაციის სისტემების შექმნის პრინციპები.

ისრული გადამყვანებისა და სიგნალების მართვის ელექტრონული ცენტრალიზაციის ახალი სისტემების საფუძვლები აღწერილი იქნა მისსავე წიგნში „ისრული გადამყვანებისა და სიგნალების ელექტრონული ცენტრალიზაცია“. მეცნიერის ეს და სხვა ნამუშევრები გამოყენებული იქნა 1936 წელს მონაკვეთზე ლიუბერცი — კუროვსკაია დიპეტჩერული ცენტრალიზაციის მოწყობისას.

სცბ-ს დამუშავების შემდეგი ნაბიჯი იყო ნახევარგამტარული ელემენტები. ეს მოხდა 1960—1970-იანი წლების პერიოდში. პირველი სადგური ყოფილი საბჭოთა კავშირის ტერიტორიაზე უკონტაქტო ცენტრალიზაციისთვის გამოყენებული იქნა სადგური რეზეკნე ბალტიის რკინიგზაზე 1968 წელს, ასევე სადგური ობუხოვო 1969 წელს.

1980—1990-იანი წლების პერიოდი ცნობილია რკინიგზის ცენტრალიზაციის მიკროპროცესორული და კომპიუტერული საშუალებების დანერგვით. მიკროპროცესორული ბაზის გამოჩენამ გაააქტიურა ახალი სადგურის სისტემების მშენებლობა. სცბ-ს პირველი სისტემა კომპიუტერების გამოყენებით აშენდა შვედეთში, სადგურ გეტებორგში (1975 წელი). სისტემა შემუშავდა კომპანია Telefon AB L M Ericsson in Mölndal-ის მიერ და დაფუძნებულია ორი კომპიუტერის მუშაობაზე რეალური დროის რეჟიმში. ერთი მათგანი ჩართულია, მეორე — უბრალოდ მზადაა მუშაობისთვის. საბჭოთა კავშირში მიკროპროცესორული სცბ-ს დამუშავებაში მონაწილეობას იღებდნენ სანქტ-პეტერბურგის და ხარკივის რკინიგზის ინსტიტუტები, ასევე გიპროტრანსკავშირგაბმულობის ინსტიტუტი.

კომპიუტერული სცბ-ს დამუშავებაში მონაწილეობა მიიღეს შემდეგმა კომპანიებმა: Ericsson (შვედეთი), SEL, SEG, Siemens (გერმანია), Alcatel (საფრანგეთი), JNR (იაპონია), DSI (დანია).

პირველად პოსტსაბჭოთა ქვეყნების ტერიტორიაზე ადგილობრივი დამუშავების მიკროპროცესორული ცენტრალიზაციის სისტემა ელექტრომაგნიტური რელე და სარელსო წნულების ასპროცენტიანი გამორიცხვით შემოღებული იქნა 2008 წელს უკრაინის სამრეწველო ტრანსპორტზე. მიკროპროცესორული ცენტრალიზაციის სისტემა დამუშავდა სამეცნიერო-სამრეწველო საწარმო „САТЭП“-ის მიერ (უკრაინა) ცნობილი მეცნიერის — უკრაინის რკინიგზის ტრანსპორტის სახელმწიფო აკადემიის, ტექნიკურ მეცნიერებათა კანდიდატის, პროფესორ ვიქტორ კუსტოვის ხელმძღვანელობით. სარელსო წნულები შეიცვალა სალიანდაგო მონაკვეთების კონტროლის მიკროპროცესორული მოწყობილობით მოძრავი შემადგენლობის ღერძების დათვლაზე დაყრდნობით; ისრების, სიგნალების და სარკინიგზო გადასასვლელების მართვა უზრუნველყოფილია მიკროპროცესორული ობიექტური მაკონტროლებლებით, ფუნქციონალური და ლოგიკური უსაფრთხოება უზრუნველყოფილია მრავალარხიანი დარეზერვებული სტრუქტურების ხარჯზე მიკროპროცესორულ ცენტრალიზაციაზე დამოკიდებულ სამრეწველო ელექტროგამომთვლელი მანქანების მართვის ქვეშ არსებული მაჟორიტარული პრინციპით „სამიდან ორი“.

## ლიტერატურა
* История Отечественных Железных Дорог (Г. М. Фадеев)
* Станционные системы автоматики и телемеханики, Вл. В. Сапожников, Б. Н. Елкин, И. М. Кокурин (Москва Транспорт, 2000)

## რესურსები ინტერნეტში
* Сигнализация в конце XIX века (из энциклопедии Брокгауза и Ефрона; иллюстрации)
* Форум СЦБистов — Railway Automation Forum

## სქოლიო
კატეგორია:რკინიგზის ავტომატიკა და ტელემექანიკა