მარია ტელკესი

**მარია ტელკესი** ( დ. 12 დეკემბერი, 1900 — გ. 2 დეკემბერი, 1995) — უნგრულ-ამერიკელი ბიოფიზიკოსი, ინჟინერი და გამომგონებელი, რომელიც მუშაობდა მზის ენერგიის ტექნოლოგიებზე.

მეორე მსოფლიო ომის დროს მან შექმნა მზის ენერგიაზე მომუშავე წყლის გამოხდის მოწყობილობა, რომელიც ომის ბოლოს გამოიყენეს და რომელმაც გადაარჩინა ჩამოგდებული მფრინავების და ტორპედირებული მეზღვაურების სიცოცხლე. მისი მიზანი იყო შეექმნა ვერსია ღარიბი და მშრალი რეგიონების სოფლებისთვის. ტელკესი, რომელსაც კოლეგები ხშირად *მზის დედოფალს* უწოდებდნენ, მიიჩნევა მზის თერმული შენახვის სისტემების ერთ-ერთ ფუძემდებლად. ომის შემდეგ ის გახდა MIT-ის ასოცირებული კვლევითი პროფესორი.

1940-იან წლებში მან და არქიტექტორმა ელეანორ რეიმონდმა შექმნეს ერთ-ერთი პირველი მზის ენერგიით გათბობილი სახლი, „Dover Sun House“, ყოველდღიური ენერგიის შენახვის გზით. 1953 წელს მათ შექმნეს მზის ღუმელი სხვადასხვა განედზე მცხოვრები ადამიანებისთვის, რომელიც ბავშვებსაც კი შეეძლოთ გამოეყენებინათ. 1881 წელს მამამისმა გვარი უნგრულად გადაკეთა და “ტელკესი“ გახდა. 1883 წელს უნიტარულ რწმენაზე გადავიდა. 1907 წელს უნგრეთის თავადაზნაურთა წოდებაში აიყვანეს, წინსართით “კელენფოლდი“.

ადრეული ასაკიდან ტელკესი დაინტერესებული იყო ქიმიით და 10 წლის ასაკში საკუთარი ქიმიური ნაკრები შექმნა. მამამისი ტელკესის ექსპერიმენტებს მხარს უჭერდა. ბუდაპეშტში გაზრდილმა დაიწყო სწავლა ფიზიკურ ქიმიაში ბუდაპეშტის უნივერსიტეტში და 1920 წელს მიიღო ბაკალავრის ხარისხი. სადაც 1924 წელს დაასრულა სადოქტორო სწავლება.

ტელკესი 1937-1939 წლამდე მუშაობდა როგორც ფიზიკოსი „Westinghouse Electrical and Manufacturing Company“-ში პიტსბურგში, პენსილვანია. მან შექმნა ლითონის შენადნობები თერმოწყვილებისთვის სითბოს ელექტროენერგიად გარდასაქმნელად. თუმცა, მისი თავდაპირველი დანერგვა გადაიდო ომის ბოლომდე, რადგან ჰოიტ ც. ჰოტელმა მრავალჯერ გადააწყო მანქანის წარმოების კონტრაქტები.

### სითბოს შენახვა
ტელკესმა თერმული ენერგიის შენახვა განსაზღვრა როგორც „ყველაზე კრიტიკული პრობლემა“ მზის ენერგიით გათბობილი სახლის დიზაინერებისთვის. პროექტი კი დააფინანსა ფილანტროპმა და მოქანდაკე ამელია პიბოდიმ. სისტემა ისე იყო დაპროექტებული, რომ გლაუბერის მარილი გამდნარიყო მზეზე, შეენახა სითბო, შემდეგ კი გამოეყო გაცივებისა და გამყარების დროს.  პროექტის კრიტერიუმები მოიცავდა: „მას უნდა შეძლებოდა საჭმლის მომზადება, ადუღება და გამოცხობა ნებისმიერი ადგილობრივი ჩვეულების შესაბამისად“, „გამძლე, პორტატული და მარტივი გამოსაყენებლად და გასაწმენდად“, იაფი, და მას უნდა შეძლებოდა საღამოს ადრეულ საათებში გამოყენება (პარაგრაფი 39). მიუხედავად იმისა, რომ ეს არ იყო ამ ტიპის პირველი გამოგონებული მზის ღუმელი (ინდოეთში ერთი გამოიყენებოდა მცირე რაოდენობით 14 დოლარად), მისი „სიმარტივე და სიიაფე“ (პარა. 3) იყო მისი მთავარი მახასიათებელი, პროგნოზირებული ღირებულებით 5 დოლარი 1954 წელს. მჭიდროდ იზოლირებული ყუთის, ოთხი სარკის, მინის ფანჯრის და „სპეციალური სითბოს შთანმთქმელი ქიმიური ნივთიერების“ (პარა. 3) გამოყენებით, ის აღწევდა 350 გრადუს ფარენჰაიტს (177 გრადუს ცელსიუსს) 30 წუთის განმავლობაში. 1958 წელს ის დაინიშნა მზის ენერგიის კვლევის დირექტორად „Curtis-Wright Corp.“-ში და ნიუ-იორკის უნივერსიტეტში, ერთობლივი და ცალკეული მზის ენერგიის პროექტებისთვის.

ტელკესმა რამდენიმე წელი გაატარა ინდუსტრიაში. თავდაპირველად, ის იყო მზის ენერგიის დირექტორი „Curtiss-Wright Company“-ში. შემდეგ, ის მუშაობდა მასალებზე ექსტრემალურ პირობებში გამოსაყენებლად, როგორიცაა კოსმოსი, „Cryo-Therm-ში (1961-1963) როგორც კვლევისა და განვითარების დირექტორი (პარა. 5). ეს მუშაობა მოიცავდა მასალების შექმნას აპოლოს მისიისა და პოლარისის რაკეტებისათვის, კონკრეტულად, რათა დახმარებოდა მუდმივი ტემპერატურების შენარჩუნებას რაკეტების ოპტიმალური ფუნქციონირებისთვის.

1964 წელს მან სიტყვით გამოვიდა ქალ ინჟინერთა და მეცნიერთა პირველ საერთაშორისო კონფერენციაზე ნიუ-იორკში.

1969 წელს ტელკესი შეუერთდა ენერგიის გარდაქმნის ინსტიტუტს დელავერის უნივერსიტეტში ის განაგრძობდა გამოგონებას და პატენტების შეტანას 80 წლის ასაკშიც კი და გარდაიცვალა 1995 წლის 2 დეკემბერს, 94 წლის ასაკში, მშობლიურ ბუდაპეშტში, უნგრეთში.

1977 – შენობების კვლევის საკონსულტაციო საბჭოს ჯილდო "შენობების მეცნიერებასა და ტექნოლოგიაში მნიშვნელოვანი წვლილისთვის

2012 – შეყვანა ეროვნულ გამომგონებელთა დიდების დარბაზში

ასტეროიდი 390743 ტელკესმარია მის პატივსაცემად არის დასახელებული.

ტელკესის სამუშაო აღიარებულ იქნა Google Doodle-ში 2022 წლის 12 დეკემბერს.

მას ეძღვნება დოკუმენტური ფილმი მზის დედოფალი, რომელიც პირველად გავიდა ეთერში American Experience-ზე 2023 წლის 4 აპრილს.

ის იყო ქიმიური საზოგადოების, ელექტროქიმიური საზოგადოების, მზის ენერგიის საზოგადოების (დირექტორთა საბჭო), „Sigma Xi“-ს, ბიზნესისა და პროფესიონალ ქალთა კლუბის, ქალი ინჟინერთა საზოგადოების წევრი.

ტელკესმა გამოაქვეყნა 100-ზე მეტი სტატია, დაწერა წიგნის სათაურები და საბოლოოდ დაახლოებით 50 პატენტი.  რომლებიც მოიცავს სხვადასხვა მეთოდებს, დაკავშირებულს გათბობასთან, გაგრილებასთან და სითბოს შენახვის ტექნოლოგიებთან. მისმა ნოვატორულმა წვლილმა მზის ენერგიის სფეროში მოუტანა სათუთი მეტსახელი "მზის დედოფალი", წოდება, რომელიც ასახავდა მის უპრეცედენტო თავდადებასა და ლიდერობას მზის ენერგიის გამოყენებაში. მისმა გამომგონებლურმა ნიჭმა და მდგრადი გადაწყვეტილებების განვითარებისადმი თავდადებამ მას ამ სფეროში ნოვატორის სახელი მოუტანა.

 

ტელკესი ცნობილი იყო თავისი გამონათქვამით:
 

ტელკესის გამორჩეული წვლილი აღიარეს მრავალი ჯილდოთი, მათ შორის პრესტიჟული ქალ ინჟინერთა საზოგადოების მიღწევის ჯილდოთი და ჩარლზ გრილი აბოტის ჯილდოთი საერთაშორისო მზის ენერგიის საზოგადოებისგან. კარიერის ბოლოს, 77 წლის ასაკში, ტელკესმა მიიღო სამეცნიერო აკადემიისა და ეროვნული კვლევითი საბჭოს ცხოვრების მიღწევის ჯილდო, ასევე შენობების კვლევის საკონსულტაციო საბჭოს ჯილდო.

## ლიტერატურა
*
* {{cite journal |last1=Tietjen |first1=Jill S. |last2=Bailey |first2=Margaret |title=Energetic Trailblazers: Kate Gleason, Edith Clarke, and Mária Telkes |journal=Women in Mechanical Engineering |series=Women in Engineering and Science |date=2022 |pages=3–23 |doi=10.1007/978-3-030-91546-9_1|isbn=978-3-030-91545-2

## სქოლიო
კატეგორია:ბუდაპეშტში დაბადებულები