რიხარდ შტრაუსი

**რიხარდ გეორგ შტრაუსი** (; დ. 11 ივნისი, 1864 – გ. 8 სექტემბერი, 1949) — გერმანელი კომპოზიტორი, დირიჟორი, პიანისტი და მევიოლინე. განიხილება, როგორც გვიანი რომანტიზმის და ადრეული მოდერნიზმის ერთ-ერთი უმთავრესი წარმომადგენელი, რიხარდ ვაგნერისა და ფრანც ლისტის მემკვიდრე. დედა გეორგ პშორის, წარმატებული მიუნხენელი ლუდის მწარმოებლის ქალიშვილი იყო.

შტრაუსის მუსიკალური განათლება 4 წლის ასაკში დაიწყო, როცა კარის ორკესტრის არფისტთან, აუგუსტ ტომბოსთან ფორტეპიანოს შესწავლას შეუდგა.

1882 წლის დასაწყისში, ვენაში, შტრაუსმა პირველად შეასრულა თავისი სავიოლინო კონცერტი რე მინორი, საფორტეპიანო აკომპანიმენტს კლავირიდან თავად ასრულებდა, ხოლო სოლისტი მისივე მასწავლებელი, ბენო ვალტერი იყო. იმავე წელს სწავლა დაიწყო მიუნხენის ლუდვიგ მაქსიმილიანის უნივერსიტეტში, სადაც ფილოსოფიას და ხელოვნების ისტორიას სწავლობდა, მაგრამ არა მუსიკას. ერთი წლის შემდეგ ბერლინში წავიდა, სადაც მოკლე ხნის განმავლობაში სწავლობდა, შემდეგ კი მაინინგენის კარის ორკესტრში ჰანს ფონ ბიულოვის ასისტენტ-დირიჟორის თანამდებობა მოიპოვა. ბიულოვზე დიდი შთაბეჭდილება მოეხდინა მის სერენადას (თხზ. 7) ჩასაბერი ინსტრუმენტებისათვის, რომელიც შტრაუსს 16 წლის ასაკში ჰქონდა დაწერილი. შტრაუსმა სადირიჟორო ხელოვნება ბიულოვის რეპეტიციებზე დაკვირვებით ისწავლა. ბიულოვი ახალგაზრდა კომპოზიტორის მიმართ დადებითად იყო განწყობილი, ხოლო შტრაუსს იგი უდიდეს მენტორად მიაჩნდა და ხშირად ამბობდა, რომ ინტერპრეტაციის ხელოვნება სწორედ მან შეასწავლა. 1906 წელს შტრაუსმა შეიძინა მიწის ნაკვეთი გარმიშ-პარტენკირხენში და იქ ვილა ააშენებინა, რისთვისაც პირველადი შენატანი მისმა გამომცემელმა, ადოლფ ფიურსტნერმა გააკეთა. ეს თანხა ნაწილი იყო მისი ანაზღაურებისა ოპერისთვის „სალომე“. ამ სახლში შტრაუსი გარდაცვალებამდე ცხოვრობდა. კომპოზიტორ ჰერმან ჰანს ვეცლერთან და მის ორკესტრთან ერთად კარნეგი-ჰოლში სხვა ნაწარმოებებიც იდირიჟორა, ასევე, შეასრულა ლიდების კონცერტი მეუღლესთან ერთად.

პირად საუბრებში შტრაუსი გებელსს ლანძღავდა და „წრიპას“ უწოდებდა. მიუხედავად ამისა, 1933 წელს მიუძღვნა საორკესტრო სიმღერა *Das Bächlein* („პატარა ნაკადული“), რათა მისგან გერმანული მუსიკის საავტორო უფლებების 30-დან 50 წლამდე გახანგრძლივებაში დახმარება მიეღო. იმავე წელს ბაიროითის ფესტივალის დირექტორის პოსტზე არტურო ტოსკანინი შეცვალა, რომელიც ნაცისტური რეჟიმის მიმართ პროტესტის ნიშნად გადამდგარიყო. მესამე რაიხის დროს შტრაუსის ქმედებათა უმნიშვნელოვანესი მოტივატორი მისი ებრაელი რძლისა და შვილიშვილების დაცვა იყო. ორივე შვილიშვილი სკოლაში ბულინგის მსხვერპლი იყო, მაგრამ თავისი გავლენის წყალობით შტრაუსმა შეძლო, ბიჭები და მათი დედა საკონცენტრაციო ბანაკში გაგზავნისგან დაეცვა.

### გვიანდელი ოპერები და ოჯახური ტრაგედია 
ცვაიგის, როგორც ლიბრეტისტის დაკარგვის შემდეგ შტრაუსმა ვენელ თეატრის ისტორიკოსთან, იოზეფ გრეგორთან დაიწყო თანამშრომლობა, გრეგორისავე თხოვნით. პირველი ოპერა, რომელზეც მათ მუშაობა დაიწყეს, იყო „დაფნე“, თუმცა მასზე ადრე სხვა ოპერა დაიდგა. 1938 წელს, როცა მთელი ერი ომისთვის ემზადებოდა, მათ წარმოადგინეს „მშვიდობის დღე“ (*Friedenstag)*, ერთაქტიანი ოპერა, რომლის მოქმედებაც ოცდაათწლიანი ომის დროს ალყაშემორტყმულ ციხესიმაგრეში ვითარდება. იგი მშვიდობის ჰიმნს და მესამე რაიხის ცუდად შენიღბულ კრიტიკას წარმოადგენს. მასში მოცემულია მკვეთრი კონტრასტები თავისუფლებასა და მონობას, ომსა და მშვიდობას, ნათელსა და ბნელს შორის, რითაც ბეთჰოვენის „ფიდელიოს“ ენათესავება. ოპერის წარმოდგენები 1939 წელს, ომის დაწყებიდან ცოტა ხნის შემდეგ შეწყდა. ავტორებმა კიდევ ორ ოპერაზე იმუშავეს, რომლებიც შტრაუსისთვის უკანასკნელი აღმოჩნდა: „დანაეს ცხოვრება“ (1940) და „კაპრიჩიო“ (1942). ალისის დედა, მარი ფონ გრაბი ლუცერნში, შვეიცარიაში უსაფრთხოდ იმყოფებოდა. რაც შეეხება მის ძმებს, ისინი აგრეთვე ბანაკებში იყვნენ და შტრაუსმა რამდენიმე წერილი გაგზავნა SS-ში მათი გათავისუფლების თხოვნით, თუმცა, მის წერილებს ყურადღება არ მიაქციეს.

1942 წელს შტრაუსი ოჯახთან ერთად ვენაში დაბრუნდა, სადაც ალისისა და მისი შვილების უსაფრთხოებას ქალაქის გაულაიტერი, ბალდურ ფონ შირახი უზრუნველყოფდა. მიუხედავად ამისა, შტრაუსმა ნათესავების სრულად დაცვა ვერ შეძლო. 1944 წელს, როცა შტრაუსი სახლში არ იმყოფებოდა, ალისი და მისი ვაჟი, ფრანცი, გესტაპომ მოიტაცა და ორი ღამით დააპატიმრა. მათი სიცოცხლის გადარჩენა კომპოზიტორმა კვლავ შეძლო და ორივე უკან, გარმიშში დააბრუნა, სადაც ომის დასრულებამდე ისინი შინაპატიმრობაში დარჩნენ. შტრაუსის უკანასკნელი წლების უმთავრესი ნაწარმოებებია კონცერტი ვალტორნისთვის №2, „მეტამორფოზები“, კონცერტი ჰობოისთვის, დუეტი-კონცერტინო კლარნეტისა და ფაგოტისთვის, ასევე, „უკანასკნელი ოთხი სიმღერა“. მოგვიანებით, დირიჟორი იხსენებდა, თუ როგორ აუტყდა ტირილი სამივე მომღერალს „ვარდის რაინდის“ ცნობილი ტრიოს შესრულების დროს. შტრაუსის მეუღლე, პაულინე დე ანა, რვა თვის შემდეგ, 1950 წლის 13 მაისს, 88 წლის ასაკში გარდაიცვალა.

შტრაუსის უკანასკნელი ნაწარმოებები ფართოდ განიხილება, როგორც 80 წელს გადაცილებული ნებისმიერი კომპოზიტორის მიერ შექმნილი საუკეთესო ნამუშევრები. 1947 წელს, დამახასიათებელი თვითსარკაზმით, შტრაუსი ამბობდა: „შესაძლოა, არ ვიყო პირველი ხარისხის კომპოზიტორი, მაგრამ მეორე ხარისხის კომპოზიტორთაგან ნამდვილად საუკეთესო ვარ“. კანადელი პიანისტი გლენ გულდი 1962 წელს ამბობდა: „შტრაუსი უდიდესი მუსიკალური ფიგურაა, ვისაც ჩვენს საუკუნეში უცხოვრია“.

## შტრაუსი, როგორც კომპოზიტორი 
### სოლო და კამერული ნაწარმოებები 
შტრაუსის პირველი კომპოზიციები სოლო ინსტრუმენტული და კამერული ნამუშევრები იყო. ეს პიესები მოიცავდა ადრეულ ნაწარმოებებს სოლო ფორტეპიანოსთვის კონსერვატიული ჰარმონიით, რომელთაგანაც ბევრი დაკარგულია, ორ საფორტეპიანო ტრიოს (1877 და 1878), სიმებიან კვარტეტს (1881), საფორტეპიანო სონატას სი მინორში, თხზ. 5 (1882), ჩელოს სონატას (1883), საფორტეპიანო კვარტეტს (1885), სავიოლიონო სონატას (1888), ასევე, „სერენადას“ (1882) და მოზრდილ სიუიტას (1884), უკანასკნელი ორი განსაზღვრული იყო ორმაგი ჩასაბერი კვინტეტისათვის ორი დამატებითი ვალტორნითა და კონტრფაგოტით. 

1890 წლის შემდეგ შტრაუსი კამერული ჯგუფებისათვის ცოტას წერდა, რადგან მისი ენერგია თითქმის მთლიანად დიდი მასშტაბის საორკესტრო ნაწარმოებებზე და ოპერებზე იყო მიმართული. მისი ოთხი კამერული ნაწარმოები წარმოადგენს ნაწყვეტების არანჟირებას მისივე ოპერებიდან, მაგალითად, „დაფნეს ეტიუდი“ სოლო ვიოლინოსთვის და სიმებიანი სექსტეტი, რომელიც უვერტიურაა მისივე ოპერისა „კაპრიჩიო“. მისი ბოლო დამოუკიდებელი კამერული ნაწარმოებია ალეგრეტო მი მაჟორში ვიოლინოსა და ფორტეპიანოსთვის, რომელიც 1948 წლით თარიღდება. 

ამ პერიოდში შექმნა ორი დიდი ზომის ნაწარმოები ჩასაბერი ანსამბლისათვის: სონატინა №1 და №2 (1946) — ორივე მათგანი განსაზღვრულია ორმაგი ჩასაბერი კვინტეტისათვის, ორი დამატებითი ვალტორნით, დო კლარნეტით, ბასეტ-ჰორნით და კონტრფაგოტით.

### სიმფონიური პოემები და საორკესტრო მუსიკა 
შემოქმედების ადრეულ პერიოდში შტრაუსმა ორი სიმფონია დაწერა: სიმფონია №1 (1880) და №2 (1884). მისი სტილის ჭეშმარიტი ცვლილება და განვითარება 1885 წელს დაიწყო, როცა იგი კომპოზიტორს და მევიოლინეს, ვაგნერის ერთ-ერთი ძმისშვილის მეუღლეს, ალექსანდერ რიტერს შეხვდა. სწორედ რიტერმა დაარწმუნა ის, მიეტოვებინა კონსერვატიული სტილი და სიმფონიური პოემების შექმნა ეცადა. მანვე გააცნო ვაგნერის ესეები და შოპენჰაუერის ნაწერები. შტრაუსმა რიტერის ერთ-ერთი ოპერაც იდირიჟორა, მოგვიანებით კი, შტრაუსის თხოვნით, რიტერმა დაწერა პოემა, რომელშიც გადმოცემულია მოვლენები, რომლებიც ვითარდება შტრაუსის სიმფონიურ პოემაში „სიკვდილი და ფერისცვალება“. 

რიტერისეული გავლენების შედეგი აღმოჩნდა სიმფონიური პოემა „დონ ჟუანი“ (1888), რომელიც ფართოდ განიხილება, როგორც შტრაუსის მოწიფული სტილის პირველი ნიმუში, სადაც გაორკესტრების უპრეცედენტო ვირტუოზულობა და გამბედაობა გვხვდება. ამის შემდეგ კომპოზიტორმა განაგრძო კიდევ უფრო ამბიციური სიმფონიური პოემების შექმნა: „სიკვდილი და ფერისცვალება“ (1889), „ტილ ოილენშპიგელის მხიარული ოინები“ (1895), „ასე იტყოდა ზარათუშტრა“ (1896), „დონ კიხოტი“ (1897), „გმირის ცხოვრება“ (1898), „საშინაო სიმფონია“ (1903) და „ალპური სიმფონია“ (1911–1915). თანამედროვე სიმფონიური ორკესტრების არსებობა ძნელი წარმოსადგენია ამ ნაწარმოებების გარეშე, რომლებიც „დაწერილია პოსტ-ვაგნერული სიმფონიური ორკესტრის განსადიდებლად“.

1905 წელს შტრაუსმა დაწერა ოპერა „სალომე“, საკმაოდ დისონანტური მოდერნისტული ოპერა, რომელიც ოსკარ უაილდის იმავე სახელწოდების ფრანგულენოვან პიესას ეფუძნებოდა. აუდიტორია მას ენთუზიაზმით შეხვდა. პრემიერა უდიდესი წარმატება აღმოჩნდა, შემსრულებლები 38-ჯერ გამოიყვანეს სცენაზე. ბევრი შემდგომი წარმოდგენაც წარმატებული გამოდგა, არა მარტო მსმენელთა, არამედ შტრაუსის კოლეგების მოსაზრებითაც: მორის რაველმა მას „გამაოგნებელი“ უწოდა, ხოლო გუსტავ მალერის თქმით, ის „ცოცხალი ვულკანი, მიწისქვეშა ცეცხლი იყო“. გადმოცემის მიხედვით, შტრაუსმა თავისი ვილის აშენება გარმიშ-პარტენკირხენში მთლიანად „სალომეს“ ჰონორარებით დააფინანსა. უფრო გვიანდელი „ელექტრას“ მსგავსად, „სალომეც“ უკიდურესად რთულ სოპრანოს მთავარ პარტიას შეიცავს. შტრაუსი ხშირად აღნიშნავდა, რომ ურჩევნოდა ქალის ხმისათვის ეწერა, რაც დასტურდება ამ ორი ოპერით — მამაკაცის თითქმის ყველა პარტია მცირე ზომისაა და დამხმარე ფუნქცია აქვს. 

შტრაუსის შემდეგი ოპერა იყო „ელექტრა“ (1909), სადაც კომპოზიტორის მიერ დისონანსის გამოყენება კიდევ უფრო შორს მიდის, რისი მაგალითიცაა ე.წ. „ელექტრას აკორდი“. იგი, ასევე, პირველი ოპერა იყო, რომელშიც შტრაუსმა პოეტ ჰუგო ფონ ჰოფმანსტალთან ითანამშრომლა. მათი კოლაბორაცია სხვა ოპერებზეც გაგრძელდა, თუმცა, უფრო გვიანდელ ოპერებში შტრაუსმა ჰარმონიული ენა შედარებით შეარბილა და კვლავ მიმართა გვიანრომანტიკულ მელოდიურ ხაზებსა და ვაგნერისეულ ქრომატიულ ჰარმონიას, რომელსაც სიმფონიურ პოემებში იყენებდა ხოლმე; დისონანსის გამოყენება აქ შემცირებულია, ხოლო საორკესტრო ვირტუოზობა უპრეცედენტო სიმაღლეზეა აყვანილი. ამ ცვლილებების შედეგია ოპერა „ვარდის რაინდი“ (1911), მორიგი საყოველთაო წარმატება. 1942 წლამდე შტრაუსი რეგულარულად ქმნიდა ოპერებს. ჰოფმანსტალთან ერთად შექმნა „არიადნე ნაქსოსიდან“ (1912), „ქალი ჩრდილის გარეშე“ (1919), „ეგვიპტელი ჰელენე“ (1928) და „არაბელა“ (1933). ოპერისთვის „ინტერმეცო“ (1924) მან ლიბრეტო თავად შექმნა. „მდუმარე ქალის“ (1935) ლიბრეტო შტეფან ცვაიგს ეკუთვნის; „მშვიდობის დღისა“ (1935–36) და „დაფნეს“ (1937) ლიბრეტოები იოზეფ გრეგორის და შტეფან ცვაიგის ერთობლივი ნამუშევარია, ხოლო „დანაეს სიყვარულზე“ (1940) მხოლოდ გრეგორი მუშაობდა. შტრაუსის ბოლო ოპერას, „კაპრიჩიო“ (1942), კლემენს კრაუსის ლიბრეტო აქვს, თუმცა მასში მოცემული იდეები იოზეფ გრეგორსა და შტეფან ცვაიგს ეკუთვნის. 

სტატისტიკის მიხედვით, რომელიც მოცემულია ვებგვერდზე *Operabase*, 2008/09 და 2012/13 წლების სეზონზე, მსოფლიოს მასშტაბით, შტრაუსი XX საუკუნის კომპოზიტორთა შორის შესრულების სიხშირით მეორე ადგილზეა, უსწრებს ბენჯამინ ბრიტენს და მხოლოდ ჯაკომო პუჩინის ჩამორჩება.

### სიმღერები 
შტრაუსს მნიშვნელოვანი რაოდენობის არტ-სიმღერები () აქვს შექმნილი, რომელთაც, როგორც წესი, მეუღლის ხმისთვის წერდა. ლიდები ფორტეპიანოსა და ხმისთვის იწერებოდა, რამდენიმე მათგანი კი კომპოზიტორმა მოგვიანებით გააორკესტრა. 1894–1895 წლებში, დაახლოებით 30 წლის ასაკში რამდენიმე ცნობილი სიმღერა გამოსცა, მათ შორის, „დამშვიდდი, სულო ჩემო!“ (*Ruhe, meine Seele!*), *Cäcilie*, „ხვალ!“ (*Morgen!*), „საიდუმლო მოწვევა“ (*Heimliche Aufforderung*) და „სიზმარი დაისის დროს“ (*Traum durch die Dämmerung*). 1918 წელს, დიდი პაუზის შემდეგ, რაც ოპერების შექმნით იყო გამოწვეული, დაწერა ექვსი სიმღერა (თხზ. 68), რომლებსაც „ბრენტანოს ლიდებსაც“ (*Brentano Lieder*) უწოდებენ. ამ ჟანრში მუშაობა 1948 წელს დაასრულა „ოთხი უკანასკნელი სიმღერით“ სოპრანოსა და ორკესტრისათვის. გადმოცემის მიხედვით, ისინი კირსტენ ფლაგსტადის ხმისთვის შეიქმნა, რომელმაც ისინი პრემიერაზე შეასრულა და ჩაწერა კიდეც. შტრაუსის სიმღერები ყოველთვის პოპულარული იყო როგორც მსმენელთა, ისე შემსრულებელთა შორის და ბევრი მუსიკოლოგის აზრით, ისინი ჟანრის შედევრებს წარმოადგენს.

## მემკვიდრეობა 
1980-იან წლებამდე ზოგიერთი პოსტ-მოდერნისტი მუსიკათმცოდნე შტრაუსს კონსერვატიულ, ძველმოდურ კომპოზიტორად მიიჩნევდა, თუმცა, მისი მუსიკის ხელახალმა კვლევამ ეს მოსაზრება შეცვალა და იგი მოდერნისტ კომპოზიტორთა რიცხვში შეიყვანა, რომელიც კვლავ იყენებდა ტონალობას და მდიდარ გაორკესტრებას. აღსანიშნავია შტრაუსის ინოვაციები გაორკესტრებაში, რაც შერწყმულია მაღალგანვითარებულ ჰარმონიულ სტილთან. ცნობილია, რომ შტრაუსის პირველი შესრულებისას დირიჟორი მარკ ელდერი გაოგნებული იყო: „წარმოდგენა არ მქონდა, თუ მუსიკას ისეთი რამეები შეეძლო, რასაც იგი აკეთებდა ჰარმონიასა და მელოდიაში“.

შტრაუსის მუსიკას ძლიერი გავლენა ჰქონდა კომპოზიტორებზე XX საუკუნის დასაწყისში. ბელა ბარტოკმა „ასე იტყოდა ზარათუშტრა“ 1902 წელს მოისმინა და მოგვიანებით ამბობდა, რომ ნაწარმოები „ახალი სიცოცხლის ჩანასახებს შეიცავდა“. შტრაუსის გავლენა ცხადად იგრძნობა ამ პერიოდში შექმნილ მის ნამუშევრებში, მათ შორისაა სიმებიანი კვარტეტი №1, „კოშუტი“ და „ლურჯწვერას სასახლე“. შტრაუსის დიდ გავლენას ამჟღავნებს კაროლ შიმანოვსკის მუსიკაც, მათ შორის, „საკონცერტო უვერტიურა“, 1-ლი და მე-2 სიმფონიები, მისი ოპერა „ჰაგითი“ კი „სალომეს“ მოდელს იმეორებს. შტრაუსის გავლენა ჩანს ინგლისელი კომპოზიტორების მუსიკაშიც, მათ შორის, ედვარდ ელგარი (საკონცერტო უვერტიურა „სამხრეთში (ალასიო)“ და სხვა ნამუშევრები) და ბენჯამინ ბრიტენი (მისი ოპერები). ბევრი თანამედროვე კომპოზიტორი, მათ შორის, ჯონ ადამსი და ჯონ კორილიანო შტრაუსის გავლენას აღიარებენ.

შტრაუსის მუსიკალური სტილი მნიშვნელოვანი იყო კინომუსიკის განვითრებისთვის XX საუკუნის შუა ხანებში. პერსონაჟების (დონ ჟუანი, ტილ ოილენშპიგელი, გმირი) და ემოციების მუსიკალური აღწერის მისეული სტილი სწრაფად მოხვდა კინომუსიკის ლექსიკონში. კინომუსიკის ისტორიკოსი ტიმოთი შიურერი წერდა, რომ „გვიანი (პოსტ) რომანტიზმის ელემენტები, რომლებსაც უმნიშვნელოვანესი გავლენა ჰქონდა, იყო ლამაზი ხმოვანება, გაფართოებული ჰარმონიული ენა, ქრომატიზმი, პროგრამული მუსიკის და ლაიტმოტივების გამოყენება. ჰოლივუდის კომპოზიტორებმა აღმოაჩინეს, რომ პოსტ-რომანტიკული მუსიკალური ენა კარგად პასუხობდა მათ ძალისხმევას კინომუსიკის შექმნისთვის“. მაქს შტაინერი და ერიხ კორნგოლდი იმავე მუსიკალური წარმომავლობისა იყვნენ, როგორც შტრაუსი და მისი სტილისკენ ბუნებრივად იყვნენ მიდრეკილნი. როგორც კინოს ისტორიკოსი, როი პრენდერგასტი წერდა, „იმ დრამატული პრობლემების გადასაჭრელად, რომელსაც კინო სთავაზობდათ, შტაინერი, კორნგოლდი და ნიუმენი... პასუხებს ვაგნერის, პუჩინის, ვერდის და შტრაუსის მუსიკაში ეძებდნენ“. მოგვიანებით, „ასე იტყოდა ზარათუშტრა“ თავად იქცა ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ კინომუსიკად, როცა სტენლი კუბრიკმა 1968 წელს გამოიყენა ფილმში „2001: კოსმოსური ოდისეა“. შტრაუსის გავლენა ჩანს ჯონ უილიამსის კინომუსიკაშიც, მათ შორის, ისეთი ცნობილი ფილმებისთვის, როგორიცაა „სუპერმენი“ და „ვარსკვლავური ომები“.

შტრაუსი ყოველთვის იყო და დღესაც რჩება ერთ-ერთ ყველაზე პოპულარულ კომპოზიტორად. 2002-2010 წლებში იგი ყველაზე ხშირად შესრულებული კომპოზიტორების ათეულში იყო, როგორც ამერიკის შეერთებულ შტატებში, ისე კანადაში. იგი, აგრეთვე, XX საუკუნის (1860 წლის შემდეგ დაბადებულ) კომპოზიტორებს შორის ჩანაწერების რაოდენობით ხუთეულში შედის დებიუსისთან, რაველთან, რახმანინოვთან და პროკოფიევთან ერთად.

### შტრაუსი, როგორც დირიჟორი 
შტრაუსს, დირიჟორის რანგში, როგორც თავისი, ისე სხვა გერმანელი და ავსტრიელი კომპოზიტორების მუსიკის დიდი რაოდენობის ჩანაწერები აქვს გაკეთებული. მის მიერ „ტილ ოილენშპიგელის მხიარული ოინების“ და „დონ ჟუანის“ 1929 წელს გაკეთებული ჩანაწერები ბერლინის სახელმწიფო ოპერის ორკესტრთან ერთად დიდი ხანია საუკეთესო ელექტრონულ ჩანაწერებს შორის ითვლება. „ალპური სიმფონიის“ პირველი სრული შესრულების დროს, რომელიც 1941 წელს განხორციელდა და მოგვიანებით, EMI-ს ლეიბლით გამოიცა კიდეც, შტრაუსმა ამ ნაწარმოებისთვის საჭირო დასარტყამი ინსტრუმენტების სრული კომპლექტი გამოიყენა. 

Koch Legacy-ს ლეიბლით გამოსულია გლუკის, ვებერის, პეტერ კორნელიუსის და ვაგნერის უვერტიურების ჩანაწერები. გერმანელი და ავსტრიელი კომპოზიტორების გამორჩევა 1920-იანი წლებიდან 1940-იან წლებამდე ბუნებრივი იყო I მსოფლიო ომის შემდგომი გერმანული ნაციონალიზმის პირობებში, რასაც შტრაუსი კარგად იყენებდა.

1944 წელს შტრაუსმა 80-წლის იუბილე აღნიშნა და ვენის ფილარმონიულ ორკესტრთან ერთად თავისი ყველაზე მნიშვნელოვანი საორკესტრო ნაწარმოებები ჩაწერა, ასევე, ნაკლებად ცნობილი საბალეტო მუსიკა *Schlagobers*. ზოგიერთი მოსაზრებით, ეს ჩანაწერები უფრო მეტი მგრძნობელობით გამოირჩევა, ვიდრე შტრაუსის ადრინდელი ჩანაწერები, რომლებიც მაგნიტოფონზე იყო ჩაწერილი. Vanguard Records-მა, მოგვიანებით, ეს ჩანაწერები LP-ს სახითაც გამოსცა, ზოგიერთი მათგანი კი Preiser-ის ლეიბლით CD-ზეც არის ხელმისაწვდომი. შტრაუსის ბოლო ჩანაწერი იყო ცოცხალი შესრულება ლონდონის როიალ ალბერტ-ჰოლში, 1947 წლის 19 ოქტომბერს Philharmonia Orchestra-სთან ერთად, სადაც თავისივე *Burleske* (პიანისტი ალფრედ ბლუმენი), „დონ ჟუანი“ და *Sinfonia Domestica* იდირიჟორა.

შტრაუსმა ჩანაწერები Hupfeld-ის და Welte-Mignon-ის პიანოლასთვისაც გააკეთა (1906). აგრეთვე, შტრაუსი იყო პირველი კომპოზიტორი, რომლის მუსიკაც კომერციულად გამოშვებულ CD-ზე მოხვდა: ეს იყო Deutsche Grammophon-ის მიერ 1983 წელს გამოცემული „ალპური სიმფონია“ ჰერბერტ ფონ კარაიანის დირიჟორობით, 1980 წლის ჩანაწერი.

### ჩანაწერები დირიჟორის რანგში 
პიერ ბულეზის თქმით, შტრაუსი, როგორც დირიჟორი, „თავისი ხელობის სრულყოფილი ოსტატი“ იყო. მუსიკალური კრიტიკოსი ჰაროლდ შონბერგი წერს, რომ შტრაუსი, მიუხედავად იმისა, რომ კარგი დირიჟორი იყო, ჩანაწერებში დიდ ძალისხმევას არ დებდა. შონბერგი მეტწილად ეხება მოცარტის მე-40 და ბეთჰოვენის მე-7 სიმფონიის ჩანაწერებს, ასევე, შენიშნავს, რომ შტრაუსი ბეთჰოვენის მე-9 სიმფონიას „კისრისტეხით“, 45 წუთში დირიჟორობს. ბეთჰოვენის მე-7 სიმფონიის შესახებ შონბერგი წერს, რომ ჩანაწერში არ იგრძნობა ექსპრესიის, ტემპის ან ნიუანსის ცვლილება, „ნელი ნაწილი ისეთივე სწრაფია, როგორც მისი შემდგომი *vivace*; ხოლო ბოლო ნაწილი ... 4 წუთში და 25 წამში მთავრდება, (მაშინ, როცა 7-8 წუთი უნდა გრძელდებოდეს)“. კრიტიკოსი, აგრეთვე, შენიშნავს, რომ მოცარტის სიმფონიას არ აქვს „არავითარი ძალა, არავითარი შარმი ... და მეტრონომული სიზუსტით“ სრულდება.

1994 წელს პიტერ გუტმანი ClassicalNotes.com-ზე გამოქვეყნებულ მიმოხილვაში წერს, რომ ბეთჰოვენის მე-5 და მე-7 სიმფონიები, ასევე, მოცარტის ბოლო სამი სიმფონიის ჩანაწერები თუმცა უჩვეულო, მაგრამ საკმაოდ კარგია.

### ანეკდოტები 
1891 წლის მაისში შტრაუსს პნევმონიის მძიმე შემთხვევა ჰქონდა. ფელდაფინგში დასვენების დროს კრიტიკოს არტურ სეიდლს მისწერა: „სიკვდილი, შეიძლება, არც ისე ცუდი იყოს, მაგრამ მანამდე, მსურს „ტრისტანი“ ვიდირიჟორო.“

1948 წელს შტრაუსს მონტრეში ვაჟი, ფრანცი სტუმრობდა, რომელმაც უთხრა: „მამა, შეწყვიტე წერილების წერა და ჭირვეულობა, ეს კარგს არაფერს მოგიტანს. სჯობს, რამდენიმე ლამაზი სიმღერა დაწერო.“ რამდენიმე თვის შემდეგ კომპოზიტორს იქვე ფრანცის მეუღლე, ალისი ესტუმრა. წასვლამდე შტრაუსმა მაგიდაზე პარტიტურა დაუდო და უთხრა: „აი სიმღერები, რომლებიც შენმა ქმარმა შეუკვეთა.“ ეს მისი „უკანასკნელი ოთხი სიმღერა“ იყო.

## რჩეული ნაწარმოებები 
### საფორტეპიანო და კამერული 
* საფორტეპიანო სონატა სი მინორი, თხზ. 5 (1880–1881)
* სონატა ჩელოსა და ფორტეპიანოსთვის ფა მაჟორი, თხზ. 6 (1883)
* სავიოლინო სონატა მი მაჟორი, თხზ. 18 (1888)

### სიმფონიური პოემები და სხვა საორკესტრო ნამუშევრები 
#### სიმფონიური პოემების პირველი ციკლი 
* *Aus Italien* („იტალიიდან“), თხზ. 16 (1886)
* „დონ ჟუანი“, თხზ. 20 (1888)
* „მაკბეტი“, თხზ. 23 (1888/90)
* *Tod und Verklärung* („სიკვდილი და ფერისცვალება“), თხზ. 24 (1888–89)

#### სიმფონიური პოემების მეორე ციკლი 
* *Till Eulenspiegels lustige Streiche* („ტილ ოილენშპიგელის მხიარული ოინები“), თხზ. 28 (1895)
* *Also sprach Zarathustra* („ასე იტყოდა ზარათუშტრა“), თხზ. 30 (1896)
* „დონ კიხოტი“, თხზ. 35 (1898)
* *Ein Heldenleben* („გმირის ცხოვრება“), თხზ. 40 (1899)
* *Symphonia Domestica* („საშინაო სიმფონია“), თხზ. 53 (1904)
* *Eine Alpensinfonie* („ალპური სიმფონია“), თხზ. 64 (1915)

#### საბალეტო მუსიკა 
* *Josephslegende* („ლეგენდა იოსებზე“), თხზ. 63 (1914)
* *Schlagobers* („ათქვეფილი ნაღები“), თხზ. 70 (1921/22)
* *Verklungene Feste: Tanzvisionen aus zwei Jahrhunderten* („გარდასული დღესასწაულები: საცეკვაო ხილვები ორი საუკუნიდან“), თხზ. 86 (1940).

#### სხვა საორკესტრო ნაწარმოებები 
* სიმფონია №1 რე მინორი (1880)
* სიმფონია №2 ფა მინორი, თხზ. 12 (1883)
* *Le bourgeois gentilhomme*, სიუიტა ორკესტრისთვის, თხზ. 60 (1917)
* საცეკვაო სიუიტა ფრანსუა კუპერენის საკლავიშო პიესების მიხედვით, TrV 245, 1923
* კინომუსიკა „ვარდის რაინდისთვის“ (1925)
* „იაპონური ფესტივალის მუსიკა“ (1940)
* დივერტიმენტო კამერული ორკესტრისთვის ფრანსუა კუპერენის საკლავიშო პიესების მიხედვით (1942)
* *Metamorphosen* („მეტამორფოზები“) 23 სოლო სიმებიანი საკრავისათვის (1945)

### სოლო ინსტრუმენტისა დ ორკესტრისათვის 
* სავიოლინო კონცერტი რე მინორი, თხზ. 8 (1882)
* კონცერტი ვალტორნისთვის №1 მი მაჟორი, თხზ. 11 (1882/83)
* *Burleske* ფორტეპიანოსა და ორკესტრისათვის(1886–1890)
* „დონ კიხოტი“ ჩელოს, ალტისა და ორკესტრისათვის  (1897)
* კონცერტი ვალტორნისთვის №2 მი მაჟორი (1942)
* კონცერტი ჰობოისათვის რე მინორი (1945)
* დუეტი-კონცერტინო კლარნეტისა და ფაგოტისათვის არფასთან და სიმებიან ორკესტრთან ერთად (1947)

### ოპერა 
* „გუნტრამი“, ლიბრეტო კომპოზიტორის, თხზ. 25 (1892-1893, რევიზია 1940)
* *Feuersnot* („ცეცხლის საჭიროება“), ლიბრეტო ჰანს ფონ ვოლცოგენის, თხზ. 50 (1900-1901)
* „სალომე“, ლიბრეტო კომპოზიტორის, ოსკარ უაილდის „სალომეს“ ჰედვიგ ლახმანისეული გერმანული თარგმანის მიხედვით, თხზ. 54, (1903-1905)
* „ელექტრა“, ლიბრეტო ჰუგო ფონ ჰოფმანსტალის, სოფოკლეს „ელექტრას“ მიხედვით, თხზ. 58, (1906-1908)
* *Der Rosenkavalier* („ვარდის რაინდი“), ლიბრეტო ჰოფმანსტალის, თხზ. 59 (1909-1910)
* *Ariadne auf Naxos* („არიადნე ნაქსოსიდან“), ლიბრეტო ჰოფმანსტალის, თხზ. 60 (1911-1912)
* „არიადნე ნაქსოსიდან“ (მეორე ვერსია), ლიბრეტო ჰოფმანსტალის, თხზ. 60 (II) (1915-1916)
* *Die Frau ohne Schatten* („ქალი ჩრდილის გარეშე“), ლიბრეტო ჰოფმანსტალის, გოეთეს მიხედვით, თხზ. 65 (1914-1917)
* „ინტერმეცო“, ლიბრეტო კომპოზიტორის, თხზ. 72 (1918-1923)
* *Die ägyptische Helena* („ეგვიპტელი ჰელენე“), ლიბრეტო ჰოფმანსტალის, ევრიპიდეს მიხედვით, თხზ. 75 (1923-1927)
* „არაბელა“, ლიბრეტო ჰოფმანსტალის, თხზ. 79 (1929-1932)
* *Die schweigsame Frau* („მდუმარე ქალი“), ლიბრეტო შტეფან ცვაიგის, თხზ. 80 (1933-1934)
* *Friedenstag* („მშვიდობის დღე“), ლიბრეტო იოზეფ გრეგორის, თხზ. 81 (1935-1936)
* „დაფნე“, ლიბრეტო გრეგორის, თხზ. 82 (1936-1937)
* *Die Liebe der Danae* („დანაეს სიყვარული“), ლიბრეტო გრეგორის, თხზ. 83 (1938-1940)
* „კაპრიჩიო“, ლიბრეტო კლემენს კრაუსის და კომპოზიტორის, თხზ. 85 (1940-1941)

### ვოკალური/საგუნდო 
* "Zueignung", თხზ. 10 No. 1
* "Ruhe, meine Seele!" („დამშვიდდი, სულო ჩემო!“), თხზ. 27 №1
* "Cäcilie", თხზ. 27 №2
* "Heimliche Aufforderung" („საიდუმლო მიწვევა“), თხზ. 27 No. 3
* "Morgen!" („ხვალ!“), თხზ. 27 №4
* „ოლიმპიური ჰიმნები“ გუნდისა და ორკესტრისათვის (1934)
* *Allerseelen]]*, თხზ. 10 №8
* *Vier letzte Lieder* („ოთხი უკანასკნელის სიმღერა“) (1948)

## სქოლიო 
### წყაროები 
* 
* 
*   (This article is very different from the one in the 1980 *Grove*; in particular, the analysis of Strauss's behavior during the Nazi period is more detailed.)
* 
*
*
*
*
* 

## რეკომენდებული ლიტერატურა 
* Del Mar, Norman (3 vols. 1962–1973). *Richard Strauss: A Critical Commentary on his Life and Works*. London: Barrie & Jenkins. . Ithaca, New York: Cornell Univ Press, 1986. 
* Dubal, David (2003), *The Essential Canon of Classical Music*, North Point Press, .
* Gilliam, Bryan (1999). *The Life of Richard Strauss.* Cambridge: Cambridge University Press. .
* Kennedy, Michael. "Richard Strauss", in *The New Grove Dictionary of Music and Musicians*, ed. Stanley Sadie. Vol. London, Macmillan Publishers Ltd., 1998. 
* Kennedy, Michael (2006). *The Oxford Dictionary of Music*, 985 pages, 
* Murray, David (1998), "Richard Strauss", in Stanley Sadie, (Ed.), *The New Grove Dictionary of Opera*, Vol. Three, pp.&nbsp;565–575. London: Macmillan Publishers, Inc. 1998. , .
* Osborne, Charles (1991). *The Complete Operas of Richard Strauss.* New York City: Da Capo Press. .
* Tuchman, Barbara W. (1966, reprinted 1980). *The Proud Tower* chapter 6. Macmillan, London. .
*Youmans, Charles (2005). ''Richard Strauss's Orchestral Music and the German Intellectual Tradition: the Philosophical Roots of Musical Modernism.'' Bloomington: Indiana University Press. .

## რესურსები ინტერნეტში 
* 
* Richard Strauss online
* Richard Strauss Institute, in English
*Strauss unpacked: A guide to one of the 20th century's great composers, Kate Hopkins, Royal Opera House
*Ernest Newman, *Richard Strauss*, John Lane: The Bodley Head, 1908.
* Richard-Strauss-Quellenverzeichnis (RSQV)
* 
* რიხარდ შტრაუსი BBC-ზე
* 
* *In America with Richard Strauss*: Elisabeth Schumann's 1921 diary
* *Music Is a Holy Art: A Richard Strauss Celebration* (Three-part WQXR radio documentary series)
** Part 1 – Epic Tales Well Told: The Tone Poems of Richard Strauss
** Part 2 – Strong Women Dominate Strauss Operas
** Part 3 – The Enigma of Richard Strauss
* Newspaper clippings about Richard Strauss in the 20th Century Press Archives of the ZBW 

კატეგორია:გერმანელი კომპოზიტორები