ლეჩხუმური დიალექტი

**ლეჩხუმური დიალექტი** — ქართული ენის დიალექტი, საქართველოს ეთნოგრაფიული კუთხის — ლეჩხუმის — მცხოვრებთა მეტყველება. ლეჩხუმური დიალექტი კილოკავურად ერთიანია და თუ რაიმე დიფერენციაცია შეიმჩნევა, ეს აიხსნება მომიჯნავე კილოთა თუ ენათა გავლენით. მომიჯნავე კილოები რაჭული და იმერულია, მომიჯნავე ენები — სვანური და ზანური.

ლეჩხუმურ დიალექტში დასტურდება **ჲ**, **უ̂**', **ჷ**. ჲ გვხვდება: ა) **ა** → **ე** დაბოლოების მქონე სახელებთან ნათესაობით და მოქმედებით ბრუნვაში: ბიცოლე**ჲ**ს, ბიცოლე**ჲ**თ; ბ) კონტამინირებულ ფორმებთან სახელობით ბრუნვაში: დედა || დედე დედა**ჲ**ე; უ̂ დასტურდება: ა) თანხმოვნის მომდევნო ხმოვნის წინ: ყუ**უ̂** ა; ხმოვნის მომდევნოდ თანხმოვნის წინ: ბეუუ̂ რი; ჷ დამოწმებულია მავრცობი  -**ე** ხმოვნის პოზიციაში: კაცსე || კაცს**ჷ**; სპორადულად ისმის გრძელი ხმოვანი, მიღებული ორი ხმოვნის შერწყმით: მერე → მეე → მე.

ლეჩხუმურ დიალექტში ფართოდაა წარმოდგენილი ფონეტიკიური მოვლენები; **აე** → **ეე**: ბიძაები → ბიძეები; **ოე** → **ეე**: ჩამოეკიდა → ჩამეეკიდა; **აი**, **ოი** → **ეი**: ბიცოლაჲ → ბიცოლეი → ბიცოლე; **აუ** → **ოუ**: შინაური → შინოური; **ეუ** → **ოუ**: აპეური → აპოური და სხვა.; **ვე** → **ო** ფართოდაა გავრცელებული ყველა პოზიციაში: სჩვევია → სჩოვია; თავკიდური **ო** ხმოვნის წინ ვითარდება **ვ** || უ̂' : ორი → **ვ**ორი.

გვხვდება თანხმოვანთა როგორც რეგრესული (საევს → საფსე), ასევე პროგრესული (წახდება → წახთება) ასიმილაციის შემთხვევები; თანხმოვანთა დისიმილაცია (არაფერი → არაფელი, სულელი → სუნელი). ხშირია ბგერათა დაკარგვა და ჩართვა (ხშირად ერთი და იმავე ბგერისა ერთსა და იმავე პოზიციაში). სისტემურად იკარგება **ს**: ეს კაცი → ე კაცი, არის → არი.

ლეჩხუმური დიალექტისთვის ერთ-ერთი ნიშანდობლივი ფონეტიკური მოვლენაა სუბსტიტუცია: მალავ → მალამ, ყავს → ყამს, თევზი → თებზი, ბურღი → ბულღი, საქონელი → სახონელი. ხშირად იცვლება სწ კომპლექსი: ნასწავლი → ნასტავლი, სწორი → სტორი. ბგერათშენაცვლების ერთ-ერთი გავრცელებული სახეობაა აფრიკატიზაცია: მოხარშავს → მოხარჩამს. სახელობით ბრუნვაში ა ხმოვანზე ფუძედაბოლოებული სახელები = ი ნიშანს არ დაირთავენ, მაგრამ მისი კვალი მაინც ჩანს: ტომარე (← ტომარეი ← ტომარაჲ). ხმოვანზე ფუძედაბოლოებულ ერთ ან ორმარცვლიან სახელებს შესაძლოა დაერთოს **ი** ბრუნვის ნიშანი: კტეი, უროი. თანხმოვანზე ფუძედაბოლოებულ ორმარცვლიან საკუთარ სახელებში = **ი** სახელობით ბრუნვის ნიშანი ფუძისეულად გაიაზრება: ვახტანგიმ, მაგრამ გვაქვს საპირისპიროც: აკაკი – აკაკმა.

უთანდებულო მიცემითი გამოიყენება ლოკატივის დანიშნულებით: ჩამევიდა ლაილაშ. ასევე ლოკატივს გამოხატავს ნანათესაობითარი მიცემითი: მეზობლისას. ნათესაობით და მოქმედებით ბრუნვებში ხმოვანზე ფუძედაბოლოებული სახელები, ჩვეულებრივ, არ იკვეცება და არც ბრუნვის ნიშანი რედუცირდება: ქვაის//ქვაჲს, ქვაით//ქვაჲთ. ვით. ბრუნვის ნიშნად გვაქვს -ად → -ათ (||- დ → თ), -ა (სწორა). წოდებით ბრუნვაში გვაქვს – **ო** (დავითო, მარიამო). თანდებულთაგან ნიშანდობლივია -კე ← -კენ: ლეჩხუმისკე; -თვინ ← -თვის: ქალისთვინ; -**გან** თანდებულიანი მოქმედებითი გვხვდება სამი სახით: ოჯახითგან // ოჯახიდგან // ოჯახიდან. სახელის მრავლობითი რიცხვის მაწარმოებელია -**ებ**, შეინიშნება და-ნ-ი, ძმა-ნ-ი ტიპის მრავლობითიც.

II სუბიექტური და III ობიექტური პირები მეტ-ნაკლებად დაცულია ჰ- || ს- ნიშნით: სჭამ, სთხოვ. ზმნის ფუძისეული თანხმოვანი ფონეტიკურად ცვლის ნიშანს: ჰყავს → ხავს; ზოგჯერ ჰ- ფონეტიკურად ცვლის ფუძისეულ თანხმოვანს: მოჰპარა → მოფარა, ჰკითხა → ქითხა. მრავლობით რიცხვში III სუბიექტური პირის ნიშანია -ენ; წერენ, წერდ-ენ, გათბ-ენ, გარდამავალ ზმნათა აორისტში – -**ეს**: დაწერ-ეს, კავშირებითში – -**ნ**: წერდე -**ნ**.

მრავლობითის აღსანიშნავად ლეჩხუმურ დიალექტში გამოიყენება -ყე და არიენ || ლარიენ. -ყე გამოხატავს: ა) ირ. ობიექტის მრავლობითობას: ის მათ უფუჭებდა-ყე; ბ) პირდაპ. ობიექტის მრავლობითობას: მე დავტოვე-ყე; გ) რეალური სუბიექტის მრავლობითობას: ის მათ ხავს-ყე (ჰყავთ); დ) ზოგჯერ რეალური ობიექტის მრავლობითობას: ვენახები გვაყვე ← გვაქვს-ყე ← არიენ; ლარიენ: ისინი დგანლარიენ || დგილარიენ; მას ყავლარიენ; დაწოლილარიენ, ნაცემლარიენ.

-**ავ** თემის ნიშანი დაერთვის წარმოშობით უთემისნიშნო ზმნებს: წერ-ავ-ს. I სერიაში ფართოდ გამოიყენება მიმღეობის ფუძისაგან -**ობ** თემის ნიშნით ნაწარმოები ფორმები: სროულობს → სროულოფს. დამახასიათებელია IV სერიის ფორმათა პოვნიერება: ნაპარავა, ნაპარავიყო.

შეუზღუდავად იწარმოება ნასახელარი ზმნები: სახურავი → მოასახურავეფს. **ქვე** || **ქე** გვხვდება დადასტურებითი მნიშვნელობით. სპეციფიკური მოვლენაა -**სე** ნაწილაკ-მორფემოიდის პოვნიერება. იგი დაერთვის ხმოვანზე დაბოლოებულ სახელებსა და ზმნებს: დაეჭირა კაცი-სე, იკითხა-სე. სახელდების პრინციპის თვალსაზრისით საინტერესოა მცენარეთა სახელწოდებანი, ნაწარმოები მო – **ო** კონფიქსით: მოჭარხლუა// მოჭარხლუე.

ლეჩხუმური დიალექტი ყურადღებას იქცევს მდიდარი დარგობრივი ლექსიკით. მრავლადაა ზანიზმები: რაგადობს – ლაყბობს, ძღაბი – გოგო; სვანიზმები – მექვი (სვ. მექ) – თივის ბულული, მოღავი (სვ. მოღა) – ჭირნახული.

## იხილეთ აგრეთვე
* ქართული ენის დიალექტები

## ლიტერატურა
* ქართული ენა : ენციკლოპედია, 2008;
* ლეჩხუმური დიალექტის ლექსიკონი, თბ., 2019; 
* ძიძიგური შ., ლეჩხუმური დიალექტი, თბ., 1956; 
* ჯორბენაძე ბ., ქართული დიალექტოლოგია, წგ. 1, თბ., 1989.

კატეგორია:ქართული ენის დიალექტები