Imperator torosus

***Imperator torosus*** — სოკოს სახეობა ბოლეტუსისებრთა ოჯახისა. იგი გავრცელებულია სამხრეთ ევროპიდან აღმოსავლეთით კავკასიამდე და ისრაელამდე. როგორც წესი, მიკორიზას წარმოქმნის ფოთლოვან ხეებთან (მაგალითად, რცხილა, მუხა და წიფელი). უპირატესობას ანიჭებს თბილ და მშრალ ადგილებს. მიუხედავად იმისა, რომ ევროპაში იშვიათია, ის შედარებით ხშირია უნგრეთში.

ერთი წყარო მას საჭმელ სოკოდ მიიჩნევს, ხოლო მეორე წყარო — შხამიანად. იზრდება ზაფხულიდან შემოდგომამდე კირქვიან ნიადაგებზე. გააჩნია მსხვილი ქუდი, რომელიც 20 სმ-მდე დიამეტრისაა და ჟანგმიწისფერია. ჰიმენოფორი ყვითელი ფორებისგან შედგება, ხოლო ფეხი ღვინისფერ-წითელიდან ყავისფერ ან მოშავო ფერამდე მერყეობს, რომლის სიგრძე 6–15 სმ-ია, სიგანე კი 3–6 სმ. ღია ყვითელი რბილობი გატეხვისას ან დაზიანებისას ასაკის მიხედვით იცვლის ფერს: ნორჩობაში სოკოების დაზიანებული ადგილები მოწითალო ხდება, ხოლო გადაბერებულ ეგზემპლარებში, დამატებით მოლურჯო ელფერი ერთვის.

სოკო პირველად აღწერა შვედმა მიკოლოგმა ელიას მაგნუს ფრისმა 1835 წელს როგორც *Boletus torosus*. 2015 წელს, სოკო, ბორის ასიოვისა და მისი კოლეგების მიერ გადატანილი იქნა ახლად შექმნილ გვარ იმპერატორში. ბოლეტუსებრთა ოჯახში ახალი გვარის, იმპერატორის გამოყოფა მოხდა მოლეკულური ფილოგენეტიკურ კვლევებზე დაყრდნობით, რომლებიც ბოლეტუსისებრთა კვლევის ფილოგენეტიკური პროექტის ფარგლებში განხორციელდა.

## აღაწერა
მსგავსი ზომის სხვა სოკოებთან შედარებით საკმაოდ მძიმე, მკვრივია და ნაყოფსხეული შედარებით მაღალი რაოდენობით ქიტინს შეიცავს.

ქუდის დიამეტრი — 6–20 სმ, ახალგაზრდობაში ნახევარსფეროსებრია, შემდეგ ამოზნექილი, ბოლოს კი ბრტყელი, ზოგჯერ ცენტრში ოდნავ ჩაზნექილი. ზედაპირი თავიდან ოდნავ ხავერდოვანია, თუმცა ასაკთან ერთად უფრო გლუვი ხდება; ნოტიო ამინდში ქუდი ოდნავ წებოვანია. ქუდის ფერი თავდაპირველად ხასხასა ყვითელი ან ოქროსფერ-ყვითელია, შემდეგ ჟანგმიწისფერი, ხოლო ასაკთან ერთად ყავისფერდება. დაზიანებისას, ან შეეხებისას, მოულოდნელად ფერს იცვლის, რაც სოკოს ასაკზეა დამოკიდებული: ნორჩობაში, ყვითელი ქუდი ალუბლისფერ-წითელ ფერს იღებს, ხოლო ჟანგმიწისფერ-ყავისფერი ქსოვილი დაზიანებისას მოწითალო-იისფერი ხდება. ეს ფერები მალევე მოლურჯო ან მონაცრისფრო ელფერს იღებს, რაც ერთობლიობაში ქუდს ჭრელი პიგმენტაციის იერს სძენს.

ჰიმენოფორი — მილაკებიანი, მრგვალი და მცირე ზომის, ყვითელი, რომელსაც თანდათან მომწვანო-ზეთისხილისფერი ელფერი დასდევს. ფორემი მეტად წვრილია და დიდი ხნის განმავლობაში ოქროსფერ-ყვითელია. მოგვიანებით ფორები ჯერ ნარინჯისფერ ელფერს იღებს, შემდეგ კი წითელ-ნარინჯისფერი ხდება. ასაკთან ერთად სიკაშკაშე ქრება და ზეთისხილისფერ-ყვითელი ხდება. შეხებისას მუქ ლურჯად იღებება.

ფეხი — მკვრივი, სქელი, 6–15 სმ სიგრძის და 3–6 სმ სისქის. ნორჩობაში კვერცხისებრია, ზრდასთან ერთად გარკვეულწილად წაგრძელებული, მაგრამ სიმწიფეშიც ბოლქვისებრი რჩება; მომწიფებული ფეხი, როგორც წესი, ოდნავ მოკლეა ქუდის დიამეტრზე. ის თავდაპირველად თითქმის ქუდის ფერია, მაგრამ სიმწიფეში ძირთან ღვინისფერ-წითელ შეფერილობას, ხოლო სხვა ადგილებზე მურა ყავისფერ ან მოლურჯო-შავ ფერს იძენს. ზედაპირზე გააჩნია ბადისებრი ნახატი, რომელიც ფერს ისევე იცვლის, როგორც ქუდი: თავიდან ყვითელი, შემდეგ მეწამული და ბოლოს მუქი ყავისფერი.

რბილობი — სქელი და მაგარი. ფერი ყვითელია, გარდა იმ ადგილისა, სადაც ფეხი ძირთან უერთდება, რადგან გადაბერებულ სოკოებში იქ მუქი წითელი ან მუქი მოყავისფრო ფერისაა. დაზიანებისას ან გაჭრისას ფორები, ფეხი და რბილობი მომწვანო-ლურჯ ფერს იძენს. ევროპაში, მისი არსებობა დადასტურებულია პოლონეთში, ჩეხეთში, ესპანეთში, პორტუგალიაში, დიდ ბრიტანეთში, იტალია, შვეიცარიაში, ავსტრიაში, მონტენეგროში, სლოვენიაში, ბოსნია და ჰერცეგოვინაში, საბერძნეთში, სლოვაკეთში, უნგრეთსა და ხორვატიაში. სოკოს შესულია ევროპის რამდენიმე ქვეყნის გადაშენების პირას მყოფი სახეობების ნუსხაში, მათ შორისაა დიდი ბრიტანეთი. რუსმა მიკოლოგმა ანა კიიაშკომ წამოაყენა საკითხი, რომ სოკო შეტანილი იქნას IUCN-ის წითელ ნუსხაში, მისი საბინადრო არეალის მუდმივი საფრთხის გამო. ანალოგიურად, ის შეტანილია მონტენეგროსა და იტალიის დაცული მაკროსოკოების სიაში, სადაც მისი გავრცელების არეალი მეტად შეზღუდულია და საფრთხის ქვეშაა ტყის ხანძრებისა და ჰაბიტატის გაუარესების გამო. ის შედარებით ხშირია უნგრეთში. ისრაელში სოკო გვხვდება კერმესის მუხის ქვეშ, ზემო გალილეის ბაარამის ტყეში. ხოლო მეორე წყარო — შხამიანად. უმი სახით იწვევს კუჭ-ნაწლავის მომნელებელი სისტემის მოშლას — მუცლის ტკივილი, დიარეა და ღებინება. ეს სიმპტომები ზოგიერთ ადამიანს მოხარშული სოკოს მიღების შემდეგაც აღენიშნება, თუმცა ზოგიერთი ადამიანის შემთხვევაში ეს სიმპტომები საერთოდ არ ვლინდება.

1994 წლის კვლევის ფარგლებში, მეცნიერები, ულრიხ კივიტი და ჰარტმუტ ლააჩი ცდილობდნენ კოპრინის აღმოჩენას, მუხისძირასა და მსგავს სახეობებში. ეს ნივთიერება ანტაბუსის მსგავსი თვისებებით ხასიათდება და ალკოჰოლთან ერთად მიღების შემთხვევაში, ხუთიდან ათ წუთში, იწვევს სიცხესა და სახის სიწითლეს, ჩხვლეტის შეგრძნებას კიდურებზე, გულისრევას, ღებინებასა და გულისცემის გახშირებას. მიუხედავად იმისა, რომ კოპრინის არსებობა ზემოთ აღნიშნულ სოკოებში არ დადასტურდა, კოპრინის ნიშნები აღმოჩენილი იქნა *Imerator torosus*-ში, თუმცა *I. torosus*-ის ალკოჰოლთან დაკავშირებული მოწამვლის კლინიკური შემთხვევები დღემდე არ დაფიქსირებულა. საბოლოოდ მკვლევარები მივიდნენ იმ დაასკვნამდე, რომ წარსულში მომხმდარი მოწამლის შემთხვევები გამოწვეული იყო სახეობების არასწორი იდენტიფიკაციით — *Imerator torosus*-ის მუხისძირა-ში არევით. თუმცა მათ ვერ გამორიცხეს, რომ მუხისძირა შეიცავდა აქამდე დაუდგენელ ნაერთს, რომელიც ალკოჰოლთან დაკავშირებულ რეაქციებს იწვევს.

## მსგავსი სახეობები

Boletus_aestivalis_8.jpg|*Boletus reticulatus*
Boletus_appendiculatus.jpg|*Butyriboletus appendiculatus* 
Caloboletus calopus (cropped).JPG|thumb|*Caloboletus calopus*
KoIII.JPG|*Neoboletus luridiformis*
Boletus impolitus.jpg|*Hemileccinum impolitum*
Boletus junquilleus JPG1.jpg|*Neoboletus pseudosulphureus*
2014-09-21 Boletus permagnificus Pöder 459690.jpg|*Exsudoporus permagnificus*
Boletus pulverulentus 2011 G2.jpg|*Cyanoboletus pulverulentus*
Vrbenské rybníky - Boletus radicans 04.jpg|*Caloboletus radicans*
Butyriboletus brunneus 624822.jpg|*Boletus speciosus* 
2015-10-07_Cupreoboletus_poikilochromus_573800.jpg|*Boletus poikilochromus*
2013-06-23 Boletus dupainii Boud 345716.jpg|*Rubroboletus dupainii*
Luční - Boletus legaliae 05.jpg|*Rubroboletus legaliae*
BoletusLupinus01.jpg|*Rubroboletus lupinus*
Rubroboletus rhodoxanthus (578794).jpg|*Rubroboletus rhodoxanthus*

## რესურსები ინტერნეტში
*
*

## სქოლიო
კატეგორია:შხამიანი სოკოები
კატეგორია:ბოლეტუსისებრნი