open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ტონთიოს ხიდი

მინი|ტონთიოს ხიდი (ხედი დასავლეთის მხრიდან).
**ტონთიოს ხიდი** — ხუთმალიანი ხიდი მდინარე ფარავანზე, საქართველოში, ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტის ეშტიას თემის სოფელ ყაურმაში. დათარიღებულია XIII-XIV საუკუნეებით. 

ადგილობრივი მცხოვრებნი აღნიშნულ ხიდს ეძახდნენ „ყაურმა კეპრს“ (თურქულად — ყაურმის ხიდი).

ხიდი წარმოადგენს იშვიათ ნიმუშს საქართველოს ფარგლებში არსებულ მრავალმალიან და ამავე დროს განიერ სახიდე ნაგებობათა შორის. ამ ხიდის პირველი მოკლე აღწერა ეკუთვნის ივანე როსტომაშვილს:

ცნობილია, რომ ეს ხიდი ემსახურებოდა ძველ საგზაო მაგისტრალს, რომელიც მიემართებოდა ქართლიდან საქართველოს სამხრეთ და დასავლეთ პროვინციებისაკენ – ჯავახეთ-სამცხე-აჭარისაკენ – და, თაფარავნის ტბის აღმოსავლეთ სანაპიროზე, მანგლის-თრიალეთზე გავლით, ოსმალეთის საზღვრებისაკენ.

ადგილობრივ მცხოვრებთა მტკიცებით, „ყაურმის“ ხიდი აგებულია ისეთივე ქვით, როგორითაც აუშენებიათ სოფელ განძანის ეკლესია. ამ ცნობის მიხედვით აკადემიკოსი ექვთიმე თაყაიშვილი აღნიშნული ხიდის მშენებლობას მე-13-14 საუკუნეებით ათარიღებს.

ტონთიოს ხიდის შესახებ აკადემიკოსი ნიკო ბერძენიშვილი წერს:

ნ. ბერძენიშვილის მოსაზრებით ეს ხიდი მდებარეობდა არტაანიდან თრიალეთისკენ მიმავალ გზაზე, წყაროსთავ-კარწახ-სულდა-დილიფ-ყაურმა-განძანის მიმართულებით.

სავარაუდოა, რომ ყაურმის ხიდის დანიშნულება იყო ურმებისა და დიდი რაოდენობის ცხვრის ფარის გატარება.

მთელი ხიდის სიგრძე 72,2 მეტრია, სიგანე – 4,0 მეტრი.

1972 წელს ნ. კვეზერელი-კოპაძე მიიჩნევდა, რომ ამ იშვიათ სახიდე ნაგებობაში ყურადღება უნდა მიექცეს შემდეგ დეტალებს:

# ხიდის ბურჯების დასაცავად ძველი კუნძამრიდები ძალიან განირჩევა ახლებისაგან. ძველები შესრულებულია სუფთად, მაღალხარისხოვნად, მაშინ, როდესაც ახლადშეკეთებულები გამოიყურებიან ტლანქად, უსუფთაოდ;
# მეტად ორიგინალურად არის მოწყობილი პარაპეტის ქვები. გაედან არ შეიმჩნევა, თუ რა საშუალებით არის დაკავშირებული ერთმანეთთან პარაპეტის ცალკეული ნაწილები. როგორც ჩანს, დუღაბი არ გამოუყენებიათ, მაგრამ დაცულია პარაპეტის სიმტკიცე და მდგრადობა.

1810 წლის 6 სექტემბრის ერთ ოფიციალურ საბუთში მოხსენიებულია „ყაურმის ხიდი“. მასში აღნიშნულია, რომ რუსეთის ჯარმა ოსმალებთან დაძაბული ბრძოლების შემდეგ ქ. ახალციხიდან დაიხია „ყაურმა კეპრამდე“. აქედან ჩანს, რომ მე-19 საუკუნის დასაწყისში ეს ხიდი მოქმედებაში ყოფილა.

ამრიგად, „ყაურმის ხიდი“ მსგავს ნაგებობათა შორის საინტერესოა, როგორც ჩვენს ხანამდე დაცული მრავალმალიანი ქვის ხიდი.

ხიდს, 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

## იხილეთ აგრეთვე 
* ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლების სია

## ფოტოგალერეა

ფაილი:Kaurma (2).JPG|სოფელი ყაურმა. ხიდის თაღის დეტალი
ფაილი:Kaurma (3).JPG|სოფელი ყაურმა. ქვაფენილი ხიდზე
ფაილი:Village Kaurma (4).JPG|ხედი სოფელ ყაურმაზე და ხიდზე

## ლიტერატურა
* 

## სქოლიო
კატეგორია:ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტი
კატეგორია:ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლები
Smoke House Pictures

**Smoke House Pictures** — ამერიკული კინოკომპანია, რომელიც დაარსდა 2006 წელს ჯორჯ კლუნისა და გრანტ ჰესლოვის მიერ, მას შემდეგ, რაც დაიხურა კომპანია Section Eight Productioons.

2006 წლის ივლისში, Smoke House Pictures-მა ხელი მოაწერა ხანგრძლივ შეთანხმებას  კომპანიებთან, Warner Bros. Pictures-თან და Warner Bros. Television-თან. 2009 წელს ორ წლიანი კონტრაქტი გააფორმა Sony Pictures Entertainment-თან.

## ფილმოგრაფია
## რესურსები ინტერნეტში
* 

## სქოლიო
კატეგორია:ამერიკული კინოკომპანიები
კატეგორია:2006 წელს დაარსებული ამერიკული კომპანიები
კატეგორია:2006 წელს დაარსებული გასართობი კომპანიები
კატეგორია:აშშ-ის გასართობი კომპანიები
გუდარეხის ქვაჯვარი

250px|მინი
**გუდარეხის ქვაჯვარი** — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი ქვემო ქართლის მხარეში, თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტში, სოფელ გუდარეხში. განეკუთვნება XIII საუკუნეს.

ქვაჯვარი, რომლის ფასადი მიმართულია დასავლეთით, სოფელ გუდარეხისკენ, წარმოადგენს მოყვითალო ქვიშაქვის ფილას ჯვრის ბარელიეფური გამოსახულებით. ფილა ჩადგმულია მასიურ ბუნში და ოდნავ განიერდება ქვემოდან ზევით. მისი სიგანე ზედა ნაწილში 104 სმ-ია, სიმაღლე ბუნიდან 185 სმ, საერთო სიმაღლე 250 სმ, სიგანე 40 სმ. ბუნის ზომებია 158 X 109 X 65 სმ. კვარცხლბეკზე დასმული, წაგრძელებული ჯვრის გამოსახულება მჭიდროდაა ჩასმული დეკორატიულ თაღში, რომელიც მომრგვალებულ პილასტრებზეა გადადებული. პილასტრების ბაზები და კაპიტელები სფერული ფორმისაა. თვით ჯვრის კონტური ხაზგასმულია ორმაგი ლილვით, მკლავების ღერძების გადაკვეთა აქცენტირებულია გირჩით. ლილვებს შორის მოქცეული არე მთლიანად შევსებულია ერთმანეთში გადახლართული რგოლების გეომეტრიული ორნამენტით. ქვაჯვარის სხვა მხარეები სრულიად სადაა. ქვაჯვარის გვერდზე მიწაში ჩაფლულია ბუნის ქვა გვერდების ზომებით — 50 X 45 სმ.

გუდარეხის ქვაჯვარს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი მიენიჭა 2006 წლის 30 მარტს საქართველოს კულტურის, ძეგლთა დაცვისა და სპორტის სამინისტროს მიერ, ხოლო ამავე წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის № 665 ბრძანებულების თანახმად, მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

## იხილეთ აგრეთვე
* ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლების სია‎

## რესურსები ინტერნეტში
* 

## სქოლიო
კატეგორია:თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
კატეგორია:ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლები
სამღერეთის მონასტერი

**სამღერეთის მონასტერი** — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი ქვემო ქართლის მხარეში, თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტში, სოფელ სამღერეთში. სამონასტრო კომპლექსი აგებულია XI-XIII საუკუნეებში. სამონასტრო კომპლექსის შემადგენლობაში შედის ორი ეკლესია, სატრაპეზო, სასახლე და სამრეკლო. 

პირველი ეკლესია ძალზე დაზიანებული სახითაა შემორჩენილი. ძეგლი განვითარებულ შუა საუკუნეებს განეკუთვნება, ამაზე მიუთითებს ფასადის მორთულობა, დეკორი, ჩუქურთმა, საკურთხეველში დატანილი მაღალი, თაღოვანი ნიშები და ა. შ. იკითხება კონქისა და სატრიუმფო თაღის ნაშთები, აგრეთვე სამხრეთის ჯვრული პილასტრი თავის საბჯენი თაღით. კარიბჭე ჯვრული კამარითაა გადახურული. 

ეკლესიის სამხრეთ-აღმოსავლეთით სამრეკლოს ნანგრევია. კომპლექსს გალავანი შემოუყვება. ეკლესიის დაბლა სამხრეთ-დასავლეთით, დიდი საცხოვრებელი სასახლის ნანგრევებია შემორჩენილი.

მეორე ეკლესიაც ძალზე დაზიანებული სახითაა შემორჩენილი. ისიც განვითარებულ შუა საუკუნეებს განეკუთვნება.  სატრაპეზო ორსართულიანია. პირველ სართულზე მარანია ქვევრებით. მეორე სართულზე თავად სატრაპეზოა შესასვლელებით დასავლეთიდან და ჩრდილოეთიდან. განათებულია ხუთი თაღოვანი სარკმლით. აღმოსავლეთ კედელში ორი ნახევარწრიული ნიშაა. აგებულია გათლილი ქვით, შიგნიდან შელესილია. 

სასახლეს ერთსაფეხურიანი ცოკოლი აქვს. პირველ სართულზე ფართო უნაოთხალო კარია. გადახურვა ჩამოქცეულია. შემორჩენილია ხის კოჭების საყრდენი კონსოლები. სასახლის ჩრდილო-აღმოსავლეთით ეკლესია და გალავანია.

სამღერეთის მონასტერს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი მიენიჭა 2006 წლის 30 მარტს საქართველოს კულტურის, ძეგლთა დაცვისა და სპორტის სამინისტროს მიერ, ხოლო ამავე წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის № 665 ბრძანებულების თანახმად, მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

## იხილეთ აგრეთვე
* ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლების სია‎

## რესურსები ინტერნეტში
* 

## სქოლიო
კატეგორია:თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლები
კატეგორია:XI საუკუნის ეკლესიები
ცხნარის ეკლესია

**ცხნარის ეკლესია** —  ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი ქვემო ქართლის მხარეში, თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტში, სოფელ წყნარ აბანოში, მდინარე ხრამის მარცხენა ნაპირას, ხეობაში. ეკლესიის სამხრეთის კარიბჭეზე არსებული ასომთავრული წარწერის მიხედვით იგი XIII საუკუნეშია აგებული. 

ეკლესია დარბაზული ტიპისაა. ნაგებია ადგილობრივი სწორად ნათალი ქვით, აქტიურადაა გამოყენებული აგრეთვე შირიმის ქვაც. ამჟამად ტაძარი ძალიან დაზიანებულია. ჩამონგრეულია კამარები. მინაშენის ბალავარის ქვაზე გამოსახულია ჯვარი. უნდა აღინიშნოს ის ფაქტი, რომ ზემოთაღნიშნული ბალავარის ქვა და კარიბჭე, გაცილებით ძველია ვიდრე თვითონ ტაძარი. ტაძარში შესასვლელი სამხრეთის მხრიდან არის. მხატვრულადაა გაფორმებული კარიბჭე. მასზედ გამოსახულია საკმაოდ მოზრდილი ბოლნური ტიპის წრეში ჩასმული ჯვარი და როგორც ზემოთ ავღნიშნეთ ასომთავრული ლაპიდარული წარწერა. კარიბჭე გარედან არქიტრავულია, შიდა მხრიდან თაღოვანი. მის აღმოსავლეთით სვეტზე კიდევ ერთი ასომთავრული წარწერაა. რაც შეეხება ტაძრის ინტერიერს იგი საკმაოდ საინტერესოა. ინტერიერი მხატვრულად არის გაფორმებული, გაფორმებულია პილასტრები, რომელიც გამოყოფს საკურთხეველს. ინტერიერის მხატვრული გაფორმების მიუხედავად ტაძარი შელესილი ყოფილა. დღეისათვის მოხატულობის კვალი აღარ შეიმჩნევა.

ცხნარის ეკლესიას კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი მიენიჭა 2006 წლის 30 მარტს საქართველოს კულტურის, ძეგლთა დაცვისა და სპორტის სამინისტროს მიერ, ხოლო ამავე წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის № 665 ბრძანებულების თანახმად, მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

## წარწერები 
წარწერებს დევი ბერძენიშვილი შემდეგნაირად კითხულობს:  ნახევარწრეში, ბოლნური მედალიონის ორივე მხარეს  ბალავრის ქვის ზევით, მარცხნივ ერთ სტრიქონად:  ამ წარწერის ქვევით, ჰორიზონტალური ლილვის დაბლა ერთსტრიქონიანი ხუცური წარწერაა ამოკაწრული, სადაც განირჩევა სიტყვები 

კარიბჭის აღმოსავლეთით მეორე პილასტრზე კიდევ ერთი წარწერაა, სადაც ვინმე ძმები კოჟოლისძენი მოიხსენიებიან, რომელთაც აღუმართავთ ამ ადგილას ჯვარი. სტილისტურად ეს წარწერა შეიძლება X საუკუნეს მიეკუთვნებოდეს.  

## იხილეთ აგრეთვე
* ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლების სია‎

## რესურსები ინტერნეტში
* ცხნარის ეკლესია
* 

## სქოლიო
კატეგორია:თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლები
კატეგორია:XIII საუკუნის ეკლესიები
წალკის წმინდა დემეტრეს ეკლესია

300px|მინი
**წალკის წმინდა დემეტრეს ეკლესია** — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი ქვემო ქართლის მხარეში, წალკის მუნიციპალიტეტში, ქალაქ წალკაში, ღვთისმშობლის გუმბათიანი ტაძრიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით, 5 მეტრის დაშორებით. ნაგებია დამუშავებული ქვის კვადრებით. 

იგი ძლიერაა გადაკეთებული. თავდაპირველი სახე, ყველაზე მეტად, აღმოსავლეთის ფასადს აქვს შენარჩუნებული. ეკლესია წარმოადგენს სამნავიან ბაზილიკას, აღმოსავლეთით ნახევარწრიული შვერილი აფსიდით. აქვს ოთხი სარკმელი – სამი აღმოსავლეთ კედელში, ერთი – დასავლეთ კედელში. საკურთხეველი ერთი საფეხურითაა აწეული დარბაზის იატაკიდან და აქვს სოლეა. ეკლესიას შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს, თავდაპირველად იგი ორმალიანი ყოფილა, ახლა ერთი კარი გადაკეთებულია ფანჯარად, რომლის მარჯვენა ამყოლზე ამოკვეთილია წრეში ჩასმული ტოლმკლავა ჯვარი. დასავლეთის ფასადის ცენტრში შესასვლელი იყო გაჭრილი, რასაც მოწმობს კედლის წყობაში შემორჩენილი ტიმპანი. ტიმპანში შემორჩენილია ფაქიზი კვეთით შესრულებული რელიეფი ღვთისმშობლის განდიდების სიუჟეტით. აღმოსავლეთის ფასადზე, შვერილი აფსიდის ცენტრში, ამოკვეთილია სამსაფეხურიან კვარცხლბეკზე აღმართული ჯვარი.

წალკის წმინდა დემეტრეს ეკლესიას კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი მიენიჭა 2006 წლის 30 მარტს საქართველოს კულტურის, ძეგლთა დაცვისა და სპორტის სამინისტროს მიერ, ხოლო ამავე წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის № 665 ბრძანებულების თანახმად, მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

## იხილეთ აგრეთვე
* ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლების სია‎

## რესურსები ინტერნეტში
* 

## სქოლიო
კატეგორია:წალკის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლები
არჯევან-სარვანის ეკლესია

300px|მინი
**არჯევან-სარვანის ეკლესია** — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი ქვემო ქართლის მხარეში, წალკის მუნიციპალიტეტში, სოფელ არჯევან-სარვანში. მდებარეობს სოფლის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილიში. აგებულია X-XI საუკუნეებში. ზოგიერთი წყარო მას XI-XII საუკუნეებით ათარიღებს.

არჯევან-სარვანის ეკლესია წარმოადგენს დარბაზული ტიპის ნაგებობას. აშენებულია დიდი ზომის დამუშავებული კვადრებით. გადახურულია ლორფინით. ეკლესია გეგმაში მართკუთხაა, აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდით, რომელშიც ორი თაღოვანი ნიშია. საკურთხევლის იატაკი დარბაზის იატაკთან შედარებით აწეულია ერთი საფეხურით. სამხრეთიდან არსებული შესასვლელი არქიტრავულია. არქიტრავზე ამოკვეთილია კვარცხლბეკზე აღმართული ჯვარი, რომელსაც შემოუყვება ბოლოებში ჰორიზონტალურად გაშლილი, ნახევარწრიული ლილვი. ეკლესიას აქვს თაღოვანი სარკმელები სამხრეთის და აღმოსავლეთის კედლებზე, რომლის საფუძველზეც ნათდება ინტერიერი. აღმოსავლეთის სარკმელს შემოვლებული აქვს მოჩუქურთმებული საპირე. სარკმლის მარჯვენა მხარეს ხუთსტრიქონიანი ასომთავრული წარწერაა, რომელშიც მოიხსენიება „მეფეთ მეფე გიორგი“ და ეკლესიის ამშენებელი მექარვე. ეკლესიის ეზოში სამაროვანია გამართული, ჩრდილო-აღმოსავლეთით კი ნამოსახლარის ნაშთები შეინიშნება.

არჯევან-სარვანის ეკლესიას კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი მიენიჭა 2006 წლის 30 მარტს საქართველოს კულტურის, ძეგლთა დაცვისა და სპორტის სამინისტროს მიერ, ხოლო ამავე წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის № 665 ბრძანებულების თანახმად, მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

## იხილეთ აგრეთვე
* ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლების სია‎

## რესურსები ინტერნეტში
* 

## სქოლიო
კატეგორია:წალკის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლები
კატეგორია:X საუკუნის ეკლესიები
უკანგორის ეკლესია

**უკანგორის ტაძარი** — ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი საქართველოში, დმანისის მუნიციპალიტეტის მაშავერას თემის სოფელ უკანგორში. 

ტაძარი დათარიღებულია V-VI საუკუნეებით. იგი ერთნავიანი სიგრძივ მიმართული შენობაა, რომელსაც სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან აკრავს ოთხკუთხედი სადიაკვნო. სადიაკვნოს შესასვლელი მხოლოდ ეკლესიის შიგნიდან აქვს. შენობის კედლები ძალიან სქელია. როგორც გარედან, ისე შიგნიდან შემოსილია თლილი ქვის პერანგით. ამჟამად, ჩრდილო-აღმოსავლეთი ნაწილი მიწითაა დაფარული, მოპირდაპირე მხარე კი  ჩაქცეულია. აქ კედლებიც ნაწილობრივ ჩამონგრეულია. ტაძარს ორი კარი აქვს, ამიტომაც ეძახიან ორკარიანს. სარკმელი სამია: სამხრეთ-დასავლეთიდან, სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან და ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან. ტაძარი შიგნით წარმოადგენს მოგრძო ოთხკუთხედს, რომელიც გადახურულია ცილინდრული კამარით. ამბიონი შემაღლებულია ერთი საფეხურით. საკურთხევლის უკანა კედელზე, სარკმლის ქვეშ, მიშენებული აქვს ტრაპეზი, სიმაღლით 0,75 მ.

შემკულობა, თუ მხედველობაში არ მივიღებთ უადგილო ადგილას ჩაშენებულ ორნამენტულ ქვებს, როგორც ჩანს, არც გარეთ ჰქონია ტაძარს და არც შიგნით. ტაძრის გარშემო, სასაფლაოზე ნაპოვნია წარწერიანი ჯვრის კვარცხლბეკი, რომელიც დიდი ქვის კუბს წარმოადგენს. მასზე გვხვდება 6 სტრიქონიანი მთავრული წარწერა, რომლის მხოლოდ პირველი ოთხი სტროფი იკითხება. წარწერა ხანმეტია და ენათესავება ბოლნისის სიონის უძველეს წარწერებს. ამათ გარდა, ნაპოვნია სხვა წარწერიანი ქვები და ბარელიეფები.

ეკლესიას 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

## იხილეთ აგრეთვე 
* ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლების სია

## ლიტერატურა 
* *მუსხელიშვილი ლ., არქეოლოგიური ექსკურსიები მაშავრის ხეობაში, თბ., 1941, გვ. 8-23*
* *მუსხელიშვილი ლ., უკანაგორის ისტორიული ნაშთები, ენიმკის მოამბე, ტ. X, 1941, გვ. 159-182*

* *ჯვრის კვარცხლბეკი, ქართული წარწერების კორპუსი I, აღმოსავლეთ და სამხრეთ საქართველო (V-X სს.), თბ., 1980, გვ. 89-94*
* *შუბითიძე ვ. ქართული ციხესიმაგრეები და ეკლესია-მონასტრები, თბ., 2012, გვ. 68*
* *უკანგორის ორკარა საყდარი, საქართველოს გამოჩენილი და საქმიანი ადამიანები. საქართველო, 2015, თბ., გვ. 192-193*

## სქოლიო
კატეგორია:დმანისის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლები
კატეგორია:კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლები ქვემო ქართლის მხარეში
კატეგორია:V საუკუნის ეკლესიები
ტაჯიკეთი 2016 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე

**ტაჯიკეთმა** ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე მეექვსედ 2016 წელს, ბრაზილიის ქალაქ რიო-დე-ჟანეიროში იასპარეზა. ამ თამაშებზე მათ 1 ოქროს მედალი მოიპოვეს.

## რესურსები ინტერნეტში
*სპორტული ბმულები 

კატეგორია:ქვეყნები 2016 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
კატეგორია:ტაჯიკეთი ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
კატეგორია:აზიის ქვეყნები ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
გუმბათის ციკლოპური ციხე

**გუმბათის ციკლოპური ციხე** — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი ქვემო ქართლის მხარეში, წალკის მუნიციპალიტეტში, სოფელ გუმბათში. მდებარეობს სოფლის ჩრდილო-დასავლეთით, მდინარე გუმბათის მარჯვენა ნაპირზე, ზღვის დონიდან 1650 მ. სიმაღლეზე. 

ციკლოპური სიმაგრის კედლები ნაგებია დიდი ზომის ლოდებით, ორპირად მშრალი წყობით, შიდა არე შევსებულია მომცრო ზომის ქვებით. გეგმაში ციხე ოთხკუთხა ფორმისაა. ზღუდის ფორმა ტალღისებურია, კუთხეებში და შუაში მძლავრი ბურჯებია. ციხეში შესასვლელი სამხრეთის მხრიდანაა. ძეგლი წარმოადგენს კომპლექსს, რომელიც შედგება ნამოსახლარისა და ციტადელისაგან. ნამოსახლარი განფენილია მთის ფერდობზე, ციტადელი კი მთის თხემზე, რომელიც აღმოსავლეთის მხარეს ციცაბოდ ეშვება მდინარის ნაპირამდე. ციხესიმაგრის კომპლექსი ორი ნაწილისაგან შედგება — მთავარი ციხისა (ციტადელი) და მასზე სამხრეთიდან მიშენებული გალავნისაგან. ქვედა გალავანს სავარაუდოდ ორი შესასვლელი ჰქონდა — სამხრეთისა და დასავლეთის მხრიდან. ციტადელში შესასვლელი სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხეში მდებარეობს. კომპლექსის ყველა კედელი ნაგებია დიდი ზომის ლოდების ორპირა წყობით, რომელთა შორის არე ქვებითაა ამოვსებული. ციტადელის ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეში არსებულ ბურჯში ნიშისებური შეღრმავებაა გამართული. ნამოსახლარი უშუალოდ ებმის სასიმაგრო სისტემას სამხრეთის მხრიდან და თავისი მცირე ზღუდით ერთიანი სისტემის ნაწილის წარმოდგენას. ნამოსახლარზე აკრეფილი თიხის ჭურჭლის მცირე ფრაგმენტები გვიანბრინჯაო-რკინის ხანას და ადრეულ შუა საუკუნეებს განეკუთვნება. ძეგლი საკმაოდ დაზიანებულია. ციტადელის და გალავნის კედლები თითქმის საფუძვლის დონეზეა შემორჩენილი. ნამოსახლარის გამაგრების კვალი მხოლოდ ალაგ-ალაგაა შემორჩენილი.

გუმბათის ციკლოპურ ციხეს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი მიენიჭა 2006 წლის 30 მარტს საქართველოს კულტურის, ძეგლთა დაცვისა და სპორტის სამინისტროს მიერ, ხოლო ამავე წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის № 665 ბრძანებულების თანახმად, მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

## იხილეთ აგრეთვე
* ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლების სია‎

## რესურსები ინტერნეტში
* 

## სქოლიო
კატეგორია:წალკის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები
კატეგორია:ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლები
ტაჯიკეთი 2012 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე

**ტაჯიკეთმა** ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე მეხუთედ 2012 წელს, დიდი ბრიტანეთის დედაქალაქ ლონდონში იასპარეზა. ამ თამაშებზე მათ 1 ბრინჯაოს მედალი მოიპოვეს.

## რესურსები ინტერნეტში
*სპორტული ბმულები 

კატეგორია:ქვეყნები 2012 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
კატეგორია:ტაჯიკეთი ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
კატეგორია:აზიის ქვეყნები ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
კაკლიანის ეკლესია

**კაკლიანის ღმრთისმშობლის ეკლესია** — ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი საქართველოში, ქვემო ქართლის მხარეში დმანისის მუნიციპალიტეტის სოფელ კაკლიანში. ტაძარი ერთნავიანია და დათარიღებულია XI საუკუნით. კედელზე შემორჩენილია ლაპიდარული წარწერა.

ეკლესიას 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

## იხილეთ აგრეთვე 
* ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლების სია

## ლიტერატურა 
* *საქართველოს მართლმადიდებლური ეკლესიის ენციკლოპედიური ლექსიკონი, თბილისი, 2007, გვ. 443*
* *ბერძენიშვილი დ., თრიალეთის უცნობი წარწერები, საქართველოს ისტორიისა და გეოგრაფიის კრებული, ტ. VI, თბ., 1982, გვ. 9*
* *რჩეულიშვილი ლ., ზურტაკერტის ველის ხელოვნების ძეგლთა დახასიათების საკითხისათვის, ქართული ხელოვნების ისტორიის ნარკვევები, თბ., 1994, გვ. 73*

## სქოლიო
კატეგორია:დმანისის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლები
კატეგორია:კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლები ქვემო ქართლის მხარეში
კატეგორია:XI საუკუნის ეკლესიები
სარკინეთის წმინდა ბასილის ეკლესია

**სარკინეთის წმინდა ბასილის ეკლესია** — ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი საქართველოში, დმანისის მუნიციპალიტეტის სოფელ სარკინეთში. ტაძარი თარიღდება VIII-IX საუკუნეებით.

ეკლესიას  2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

## იხილეთ აგრეთვე 
* ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლების სია

## ლიტერატურა
**რჩეულიშვილი ლ.,* ზურტაკერტის ველის ხელოვნების ძეგლთა დახასიათების საკითხისათვის, ქართული ხელოვნების ისტორიის ნარკვევები, გვ. 16-22; გვ. 32-33; გვ. 48, თბ., 1994 

* *შუბითიძე ვ.,* ქართული ციხესიმაგრეები და ეკლესია-მონასტრები, გვ. 62, თბ., 2012

## რესურსები ინტერნეტში
* 

## სქოლიო
კატეგორია:დმანისის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლები
კატეგორია:VIII საუკუნის ეკლესიები
თეჯისის წმინდა კონსტანტინეს ეკლესია

**თეჯისის წმინდა კონსტანტინეს ეკლესია** — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი ქვემო ქართლის მხარეში, წალკის მუნიციპალიტეტში, სოფელ თეჯისში.

ეკლესია წარმოადგენს დარბაზულ ნაგებობას. იგი აშენებულია დამუშავებული ქვის კვადრებით. გეგმაში ეკლესია მართკუთხაა, რომელიც აღმოსავლეთით ბოლოვდება აფსიდით, სადაც ორი ნიშია. შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს, იგი გარედან არქიტრავულია, შიგნიდან თაღოვანი. აღმოსავლეთის და სამხრეთის კედლებში გაჭრილია სარკმლები. მოგვიანებით ეკლესიისათვის სამხრეთის მხრიდან გაუკეთებიათ მინაშენი, რომლის მხოლოდ კედლებია შემორჩენილი. ეკლესიას შემოვლებული აქვს გალავანი. გალავანს ორი შესასვლელი აქვს, სამხრეთიდან და ჩრდილოეთიდან. ორივე შესასვლელი ქვის მონოლითითაა გადახურული.

თეჯისის წმინდა კონსტანტინეს ეკლესიას კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი მიენიჭა 2006 წლის 30 მარტს საქართველოს კულტურის, ძეგლთა დაცვისა და სპორტის სამინისტროს მიერ, ხოლო ამავე წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის № 665 ბრძანებულების თანახმად, მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

## იხილეთ აგრეთვე
* ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლების სია‎

## რესურსები ინტერნეტში
* 

## სქოლიო
კატეგორია:წალკის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლები
საკირის წმინდა გიორგის ეკლესია

**საკირის წმინდა გიორგის ეკლესია**— არქიტექტურული ძეგლი ბორჯომის მუნიციპალიტეტის სოფელ საკირეში. ეკლესია დგას სოფელის ცენტრში, ქვის გალავნით შემოსაზღვრული ვრცელი ეზოს შუაგულში. იგი ბერძენი ხელოსნების მიერ არის აგებული.

ეკლესია გუმბათიანია. სამშენებლო მასალად გამოყენებულია თლილი ქვა და ხე. შენობა გეგმით ცენტრალურ-გუმბათოვანი ნაგებობაა. მის კომპოზიციურ ბირთვს წარმოადგენს გუმბათით დასრულებული ცენტრალური სივრცე, აღმოსავლეთით შვერილი, ნახევარწრიული აფსიდითა და დასავლეთით წაგრძელებული ჯვრის მკლავით. ცენტრალურ, რვაწახნაგა გუმბათში სარკმლებია გაჭრილი. დანარჩენი ოთხი მცირე ზომის დეკორატიული გუმბათი ინტერიერში არ იკითხება. ყველა ღიობი თაღოვანია. საკურთხეველში სამი სარკმელია, ჩრდილოეთ კედელსა და დასავლეთის მკლავში ორ-ორი სარკმელია გაჭრილი. საკურთხევლის წინ მაღალი, სამნაწილიანი იკონოსტასია აღმართული, რომელიც ასევე XX საუკუნის დასაწყისს მიეკუთვნება. ინტერიერის კედლები შელესილია. იატაკისათვის გამოყენებულია XIX საუკუნის საფლავის ქვები. ერთი ასეთი ქვა ჩაშენებულია ეკლესიის ჩრდილოეთ კედელში. შენობის დასავლეთი მკლავის სახურავზე სამრეკლოა გამართული. სადაც მოხვედრა მისაყუდებელი კიბით არის შესაძლებელი. სამრეკლოს ფანჩატური კოკოშნიკებით არის დამუშავებული. შესასვლელი ეკლესიაში ორია - სამხრეთიდან და დასავლეთიდან. ორივე ფართოა და თაღოვანი გადახურვით. სამხრეთი კარის თავზე რელიეფური ჯვარია გამოსახული. XX საუკუნის დასაწყისის ეკლესია თავისი მხატვრულ-სტილისტური სახით ეკლექტურია. მასში გაერთიანებულია რუსული და ბერძნული არქიტექტურისთვის დამახასიათებელი ელემენტები.

## რესურსები ინტერნეტში
* 

კატეგორია:ბორჯომის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ფატიმა დიამე

**ფატიმა დიამე** (; დ. 22 სექტემბერი, 1996, ვალენსია, ესპანეთი) — სენეგალელი წარმოშობის ესპანელი ათლეტი, რომელიც სპეციალიზირდება სამმაგ ხტუნვაში. 2017 წლის წარმოადგინა ესპანეთი მსოფლიო ჩემპიონატზე და ვერ მიაღწია ფინალს. 2015 წლის ევროპული ახალგაზრდული თამაშების ჩემპიონატზე მან მოიგო ბრანჯაოს მედალი, გრძელი ხტომის კატეგორიაში.

## საერთაშორისო თამაშები 
## პირადი მიღწევები
**Outdoor**
*გრძელი ხტუნვა – 6.68 (+1.9&nbsp;მ/წ, ტარაგონა 2018)
*სამმაგი ხტუნვა – 14.03 (+0.4&nbsp;მ/წ, ტორენტი 2017)

**Indoor**
*გრძელი ხტუნვა – 6.55 (სან-სებასტიანი 2019)
*სამმაგი ხტუნვა – 12.92 (ვალენსია 2016)

## სქოლიო
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
ერთიანი ოსეთი

**ერთიანი ოსეთი** (, *იუგონდ ირ*) — ე. წ. „სამხრეთ ოსეთის“ პოლიტიკური პარტია. დაარსდა 2012 წლის სექტემბერში. 2014 წლის ე. წ. „საპარლამენტო არჩევნებში“ გაიმარჯვა და მოიპოვა 20 მანდატი პარლამენტში. ანატოლი ბიბილოვმა გამარჯვება მოიპოვა 2017 წლის „საპრეზიდენტო არჩევნებში“. 2019 წლის „საპარლამენტო არჩევნებში“ პარტიამ გაიმარჯვა და მოიპოვა 14 მანდატი.

## შედეგები არჩევნებში
## რესურსები ინტერნეტში 
კატეგორია:სამხრეთ ოსეთის პოლიტიკური პარტიები
კატეგორია:2012 წელს დაარსებული პოლიტიკური პარტიები
კატეგორია:პოლიტიკური პარტიები ანბანის მიხედვით
გერი როსი

**გერი როსი** (; დ. 3 ნოემბერი, 1956) — ამერიკელი კინორეჟისორი, სცენარისტი და პროდიუსერი. 

იგი ყველაზე მეტად ცნობილია ფილმებით: „პლეზენტსვილი“ (1998), „ფავორიტი“ (2003), „შიმშილის თამაშები“ (2012) და „ოუშენის რვა მეგობარი“ (2018). ის აგრეთვე არის ფილმების „დიდი“ (1988) და „დეივი (1993) სცენარის ავტორი. მიღებული აქვს ოსკარის ოთხი ნომინაცია.

## ფილმოგრაფია
## რესურსები ინტერნეტში
*

## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 3 ნოემბერი
კატეგორია:დაბადებული 1956
კატეგორია:ამერიკელი მამაკაცი სცენარისტები
კატეგორია:ამერიკელი პროდიუსერები
კატეგორია:ამერიკელი რეჟისორები
კატეგორია:პენსილვანიის უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულები
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
ერიკ ფუხაევი

**ერიკ გიორგის ძე ფუხაევი (ფუხათი)** (; დ. 5 მაისი, 1957, სხლითი, ახლანდ. თიღვის მუნიციპალიტეტი) — რუსეთის ფედერაციის მიერ ოკუპირებულ ცხინვალის რეგიონში არსებული „სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკას“ მე-15 „პრემიერ-მინისტრი“ 2017 წლის 16 მაისიდან 2020 წლის 29 აგვისტომდე. თანამდებობა დატოვა პირადი განცხადების საფუძველზე, სახალხო პროტესტის გამო.

## ბიოგრაფია
1977-1982 წლებში სწავლობდა სამხრეთ ოსეთის პედაგოგიურ ინსტიტუტში. გახდა ფიზიკისა და მათემატიკის მასწავლებელი. 2014-2017 წლებში იყო „სამხრეთ ოსეთის ვიცე-პრემიერი“. 2021 წლის 20 იანვარს დაინიშნა ე.წ. სამხრეთ ოსეთის პრეზიდენტის სახელმწიფო მრჩევლად.

დაქორწინებულია. ჰყავს სამი შვილი.

## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 5 მაისი
კატეგორია:დაბადებული 1957
კატეგორია:თიღვის მუნიციპალიტეტში დაბადებულები
კატეგორია:საქართველოში დაბადებული ოსები
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
განძანის ციხე

**განძანის ციხე** — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი მდებარეობს ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტში, სოფელ განძანში. ნინოწმინდის რაიონულ ცენტრს დაშორებულია 25 კილომეტრით. სოფელი მდინარე ფარავნის ორივე მხარესა, ზღვის დრონიდან 2050 მეტრზე. გამოიირჩევა არაერთი მნიშვნელოვანი არქიტექტურული ძეგლით. 

სოფელი განძანი მდებარეობს მდინარე ფარავნისწყალზე. ასეთი სახელწოდებით პუნქტს არ იცნობს ვახუშტი ბაგრატიონი. როგორც ირკვევა, იგი მოგვიანო პერიოდში გაჩნდა. სახელწოდება
“განძა” XIX საუკუნის რუსულ რუკებზეა. იგი დატანილია 1801-1813 წლისა და 1819 წლის რუკებზე. 

## ისტორია
XIX საუკუნეში რუსებმა სოფელ განძანში ჩამოასახლეს თურქეთიდან ლტოლვილი სომხები. ჩამოსახლებულ მოსახლეობას სოფლის ცენტრში XIX საუკუნის მეორე ნახევარში აუგია სომხური ეკლესია. სოფელში არაერთი ქართული ეკლესია, რომლებიც გამოირჩევა ლაპიდარული წარწერებით. 

ეკლესიებთან ერთან განძანის ახლოს შემორჩენილია ძველი ციხესიმაგრის ნაშთი. კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის დათარიღება რთულია, რადგან ჩვენამდე მცირე ნაწილმა მოაღწია. თუმცა იგი, უფრო ზუსტად  XI-XII საუკუნის ძეგლს მიეკუთვნება. ამჟამად თითქმის აღარაფერია დარჩენილი. ადგილობრივმა მოსახლეობამ გაზიდა ციხის ქვები, ხოლო მის ტერიტორიაზე სამეურნეო დანიშნულების სხვადასხვა შენობები განათავსეს. 

განძანის ციხეს 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

## ლიტერატურა 
* *მ. ბერიძე*, ჯავახეთის ძეგლთა მდგომარეობა (სამეცნიერო ექსპედიციის ანგარიში, 1979 წ.). ჯავახეთი. ისტორია და თანამედროვეობა. ახალციხე. 2002 წ. გვ. 335-404.
* *ს. ჯიქია*. გურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარი. წიგნი III. გამოკვლევა. თბილისი, 1958, გვ. 343.

## სქოლიო
კატეგორია:ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლები
განახლების ამაღლების ეკლესია

**განახლების ამაღლების ეკლესია** — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი მდებარეობს დმანისის მუნიციპალიტეტის, სოფელ განახლებაში, გომარეთის პლატოს სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში, ისტორიული ზურტაკეტის ხეობაში. დმანისიდან დაშორებულია 27 კილომეტრით, ზღვის დონიდან 1340 მეტრზე მდებარეობს.

## ისტორია
სოფელს განახლება ეწოდა 1949 წელს, მანამდე მას ერქუშაანთსოფელი ერქვა. XIX საუკუნეში აქ დასახლდნენ თურქეთიდან მოსული ბერძნები, რომლებმაც სოფელს ამბარლო დაარქვეს. გომარეთის პლატოს სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში. ზღვის დონიდან 1340 მეტრზე,

სოფელში შემონახულია ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლები. მათ შორის VII–VIII საუკუნის ამაღლების ეკლესია და წმინდა ელიას ეკლესია — „ელიაობა“.  

ამაღლების ეკლესიის აღმოსავლეთ და დასავლეთ სარკმლებს ამკობს დეკორატიული მორთულობა, რომლებიც ადგილობრივი ოსტატების მიერაა შესრულებული. ეკლესიას მთელ სიგრძეზემ სამხრეთიდან მიდგმული აქვს გვიანდელი მინაშენი, რომლის კედლის წყობაში გამოყენებულია საფლავის ქვები და ძველი კანკელის ფრაგმენტები. შენობა ნაგებია ქვის თარაზული წყობით.

მეორე ტაძარი წმინდა ელიას სახელობის, ეკლესიის სამხრეთ კარის ბალავრის თავზე ამოკვეთილი ასომთავრული წარწერის მიხედვით, რომელიც გვაწვდის საკმაოდ მნიშვნელოვან ისტორიულ ცნობას, ეკლესია აშენებულია 1032 წელს.

განახლების ამაღლების ეკლესია 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

## ლიტერატურა
* 

## სქოლიო
კატეგორია:ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლები
საყდრიონის წმინდა დემეტრეს ეკლესია

მინი|ხედი ჩრდილო-დასავლეთიდან
მინი|ხედი სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან
**საყდრიონის წმინდა დემეტრეს ეკლესია** — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი მდებარეობს წალკის მუნიციპალიტეტში, ჯავახეთის ქედის აღმოსავლეთ კალთის ძირში სოფელ საყდრიონში, მდ. ქციის მარჯვენა ნაპირას, წალკა-ნინოწმინდის საავტომობილო გზაზე. ზღვის დონიდან 1540 მ, წალკიდან 15 კმ. (2010 წლის 20 ნოემბრამდე — *„ედიქილისა“*).

## ისტორია
სოფლის ძველი სახელწოდება „ედიქილისა“ თურქულია (სიტყვასიტყვით — შვიდი ეკლესია). დააარსეს XIX ს-ში ოსმალეთიდან გადმოსახლებულმა ბერძნებმა. 
მინი|ასომთავრული წარწერა სამხრეთ ფასადზე
ეკლესია დგას სოფლის სასაფლაოზე, წარმოადგენს დარბაზულ ნაგებობას. იგი აშენებულია კარგად დამუშავებული ქვის კვადრებით. გეგმაში ეკლესია მართკუთხაა, აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდით, რომელიც კონქით მთავრდება. შესასვლელი სამხრეთიდან არქიტრავულია. არქიტრავზე ასომთავრული წარწერაა. 

დასავლეთის სამხრეთისა და აღმოსავლეთის ფასადებზე დატანებული აქვს თაღოვანი სარკმლები. ეკლესიის ტერიტორიაზე არის ძველი საფლავის ქვები, მათ შორის ორი ცხენის ქანდაკება.

სოფელში შემორჩენილია ასევე 7 საყდარი და სასახლე (ზოგიერთი — ფრაგმენტულად) შუა საუკუნეებისათვის დამახასიათებელი დეტალებით. ამ სოფლის განაპირას ნაციხარის ნანგრევია. მეცნიერები ვარაუდობენ, რომ იგი ვახუშტი ბატონიშვილის  მიერ XVIII საუკუნეში შედგენილ რუკაზე აღნიშნული სოფელ ანდრაპის ნაშთია.

საყდრიონის წმინდა დემეტრეს ეკლესია 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლები
პეტრიანთ საყდარი

300px|მინი
**პეტრიანთ საყდარი**, ცნობილია აგრეთვე, როგორც **კუხის ეკლესია** — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი ქვემო ქართლის მხარეში, დმანისის მუნიციპალიტეტში, სოფელ გომარეთში. აგებულია 1014-1022 წლებში. ნაგებია რუხი-მოშავო ქვით, მაგრამ აღმოსავლეთის სარკმელი სურინჯისფერი ქვებითაა აწყობილი. 

ღვთისმშობლის სახელობის პეტრიანთ საყდარი ერთნავიანი აფსიდიანი ეკლესიაა გარეთა სწორკუთხედის ფარგლებში. შიგნით გრძივ კედლებზე თითი ერთსაფეხურიანი კედლის სვეტია, მათზე დაბჯენილი საყრდენი თაღით. აფსიდი არასრული ნახევრწრის მოყვანილობისაა. შესასვლელი ერთია სამხრეთის მხრიდან. ტაძრის პერანგის წყობა ჩვეულებრივი ზომის, არც ისე სუფთად გათლილი კვადრებისგან შედგება. კუთხეებში ჩართულია უფრო სუფთად გათლილი დიდი ლოდები. ინტერიერში სუფტად გათლილია მხოლოდ საბჯენი თაღები, კედლის სვეტები, კამარა და კონქი. იმპოსტებს მარტივი პროფილები აქვთ. 

პეტრიანთ საყდარს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი მიენიჭა 2006 წლის 30 მარტს საქართველოს კულტურის, ძეგლთა დაცვისა და სპორტის სამინისტროს მიერ, ხოლო ამავე წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის № 665 ბრძანებულების თანახმად, მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

## წარწერები 
300px|მინი|მარცხნივ|კუხის ღვთისმშობლის ეკლესიის ტიმპანის ქვის წარწერა
კუხის ღვთისმშობლის ეკლესიის ტიმპანის ქვის წარწერები თარიღდება 1022-1027 წლებით. ტიმპანის ქვაზე სამი დამოუკიდებელი წარწერაა:
პირველი, ლიპარიტ ერისთავის სადიდებელი წარწერაა და  განთავსებულია გამოსახული ჯვრის ზედა, მარცხენა ნაწილში და იგი ასე იკითხება: 

მეორე წარწერა ჯვრის მარცხენა ქვედა ნაწილშია, იგი სხვა წყაროებით უცნობი, სტეფანეს და მარიამის მოსახსენიებელია და იგი ასე იკითხება: 
200px|მინი|კუხის მიერ წისქვილის შეწირულობის აქტი
მესამე წარწერა ჯვრის მარჯვენა მხარესაა განთავსებული და იგი მიქაელ გალატოზის საამშენებლო წარწერაა. იგი ასე იკითხება: 

ამ წარწერებით ხდება ტაძრის მშენებლობის პერიოდის დადგენა. გიორგი მეფე არის საქართველოს მეფე გიორგი I, ზვიად მარუშიანი — ძლიერი ფეოდალური საგვარეულოს წარმომადგენელია, რომელსაც მეფესთან კონფლიქტი მოსვლია, ხოლო ლიპარიტი არის ლიპარიტ III, რომელიც გარდაიცვალა 1022 წელს. პირთა და თარიღების შეჯერებით დგინდება ტაძრის აგების პერიოდი. 

მეოთხე წარწერა არის IX-X საუკუნეების კუხის მიერ წისქვილის შეწირულობის აქტი. წარწერა ამოკვეთილია სოფელ გომარეთის ცენტრში მდგარი კუხის ღვთისმშობლის ეკლესიის ტიმპანის ქვის მარჯვენა მხარეს ჩასმულ მართკუთხა ქვაზე. იგი ასე იკითხება: 

## იხილეთ აგრეთვე
* ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლების სია‎

## ლიტერატურა
* ბერიძე ვ. ქართული ხუროთმოძღვრების ისტორია, თბ., 2014, გვ., 25-26

## სქოლიო
კატეგორია:დმანისის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლები
კატეგორია:XI საუკუნის ეკლესიები
გორგულის ეკლესიები

**გორგულის ეკლესიები** — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი მდებარეობს ადიგენის მუნიციპალიტეტში, სოფელ გორგულის პირდაპირ, მდინარე ქვაბლიანის მარჯვენა ნაპირზე, ზღვის დონიდან 1200 მ სიმაღლეზე, ადიგენიდან დაახლოებით 1 კილომეტრში, ახალციხიდან კი 30 კილომეტრში.

## ისტორია
სოფელ გორგულში ტყიან ფერდობზე მდებარეობს საეკლესიო კომპლექსი, მათ შორის ძლიერ დაზიანებული სამეკლესიანი ბაზილიკის ტიპის, IX–X საუკუნით დათარიღებული ეკლესია და მეორე — კამარიანად შემორჩენილი, XIV საუკუნის მცირე ზომის ტაძარი. ცნობილია ასევე შოშხოთის ეკლესიის სახელით.

გორგულის ეკლესიები 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

## ლიტერატურა
* ჯიქია ს., გურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარი, წგ. 2–3, თბ., 1941

## სქოლიო
კატეგორია:ადიგენის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლები
კატეგორია:IX საუკუნის ეკლესიები
ეგრისის კომპლექსი

**ეგრისის კომპლექსი** — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი ქვემო ქართლის მხარეში, დმანისის მუნიციპალიტეტში, სოფელ გომარეთის სამხრეთით, დაახლოებით 3 კილომეტრში, მდინარე ყარაბულაღის მარცხენა ნაპირზე, ნასოფლარ ეგრისის ტერიტორიაზე.

სოფელი ეგრისი სამეგრელოდან გადმოსახლებულმა ლარაძეებმა დააარსეს და სამეგრელოს ძველი სახელი უწოდეს. 1590 წლის ერთ საბუთში ლარაძე იხსენიება სიმონ მეფის (1537–1611) მიერ დანიშნული მეკობრის მძებნელთა შორის. აზნაურ ლარაძეებს ერთმანეთის გვერდით ორი სოფელი, დიდი და პატარა ეგრისი გაუშენებიათ. 1687 საბუთის მიხედვით, უშვილოდ გარდაცვლილ ასიტა ლარაძის მამული ეგრისში მეფეს დიასამ დიასამიძისთვის მიუცია, მას კი ისევ ლარაძეებისათვის მიუყიდია. 1727 წლის საბუთიდან ჩანს, რომ მაშინ ეგრისში ცხოვრობდნენ: როსაფაშვილები, ვარდიაშვილები, ბეჟიტაშვილები, შიშნიაშვილები, ფელიშვილები, ბუჟუაშვილები, ბერაშვილები, ვანიაშვილები, ცერცვაძეები, ამირანაშვილები. 1742 წლის საბუთის მიხედვით, „ორსავ ეგრისებში“ სახასო მამული ჰქონია თეიმურაზ II-ის მეუღლეს — დედოფალ ანახანუმს. XVIII საუკუნეში დიდ ეგრისში ლარაძეებს ჰყოლიათ 100-ზე მეტი კომლი გლეხი, ჰქონიათ სასახლე და სასაფლაო, ჭალაში ზვარი, ორი დოლაბი წისქვილი, ერთი სამეხრეო და 3 ხოდაბუნი. XIX საუკუნის მიწურულს იქ ცხოვრობდა მხოლოდ მარიამ ლარაძე-შალიკაშვილისა, რ-იც ერთი მოურავის დახმარებით უძღვებოდა მამულსა და მეურნეობას.

ამ ნასოფლარებში ამჟამად სამი დარბაზული ეკლესია, ლარაძეების სასახლე და სხვა შენობების ნანგრევებია. ყველაზე დიდი ეკლესია, რომელიც დროთა განმავლობაში გადაუკეთებიათ, საშუალო ზომის კვადრებითა და კირხსნარითაა აგებული. სამხრეთი შესასვლელის თავზე ერთ ქვაზე ჯვარია გამოსახული. ეკლესია დაზიანებულია: ჩაქცეულია სახურავი და დაფარულია ნანგრევებით. ეკლესიას ეტყობა შელესვისა და მოხატვის კვალი.

განვითარებული ფეოდალური ხანისაა მეორე, ღვთისმშობლის ეკლესიაც. იგი კარგად გათლილი, ერთმანეთზე მჭიდროდ მორგებული დიდი ქვებითაა ნაგები. შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს, თითო სარკმელია აღმოსავლეთ, სამხრეთ და დასავლეთ კედლებში. ეკლესიას შერჩენილი აქვს სახურავი, შეიმჩნევა მოხატულობის კვალიც. 

მესამე, ნათლისმცემლის ეკლესიას, რომელიც XVIII საუკუნეშია აგებული, სამხრეთით, მთელ სიგრძეზე, აქვს მინაშენი. სამხრეთ კედელზე ამოკვეთილ ასომთავრულ წარწერაში იხსენიება ეკლესიის მაშენებელი გიორგი ხუცესი (ლარაძე). ეკლესიის ირგვლივ სასაფლაო და გალავანია. 

ეგრისის კომპლექსს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი მიენიჭა 2006 წლის 30 მარტს საქართველოს კულტურის, ძეგლთა დაცვისა და სპორტის სამინისტროს მიერ, ხოლო ამავე წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის № 665 ბრძანებულების თანახმად, მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

## იხილეთ აგრეთვე
* ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლების სია‎

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დმანისის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლები
კატეგორია:დმანისის მუნიციპალიტეტის ისტორიული სოფლები
დამალის ეკლესია

300px|მინი
**დამალის ეკლესია**, *ტამალის ეკლესია* — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი სამცხე-ჯავახეთის მხარეში, ასპინძის მუნიციპალიტეტში, სოფელ დამალაში. დგას სოფლის აღმოსავლეთით, პატარა ხევის მარჯვენა მხარეს, მთის ფერდობზე. აგებულია ადრეულ შუა საუკუნეებში.

ეკლესია ერთნავიანი შენობაა (12X9 მ). კედლის სისქე არის 75 სმ. ნაშენია მეტი ნაწილი თლილი ქვისაგან. კედლების შუაში კლდის ქვაც არის გამოყენებული. სამხრეთით აქვს სვეტი, რომელიც ორ კარს ქმნის აქეთ-იქით. ეკლესიას შესასვლელი აქვს სამხრეთით და დასავლეთით, ხოლო ჩრდილოეთით აქვს გვერდით ოთახში გასასვლელი. ეკლესია ერთნავიანია და სამხრეთითა და დასავლეთით აქვს გალერეების მსგავსი შენობები. ჩრდილოეთით, აღმოსავლეთ ნაწილში მცირე ოთახია. ეკლესიას სამი სარკმელი აქვს აღმოსავლეთით, ერთი დასავლეთით და ერთიც სამხრეთით. ეკლესიის თაღი ჩაქცეულია საკურთხევლის ნაწილის გარდა. საკურთხეველში სატრაპეზო ქვა კედლის ახლოს დგას. იგი ერთი ქვისგან არის გამოჭრილი. ეკლესია გადახურული ყოფილა ლორფინით, რომელიც ნაწილობრივ ძირსაა ჩამოცვენილი. ეკლესიის კარნიზი ღარის მსგავსია, სამხრეთით გალერეის სვეტი მრგვალია თავში, ხოლო ძირში ოთხკუთხედი.

ეკლესია საკმაოდ დაზიანებულია. ტაძარი მოხატული ყოფილა, რომლის კვალიც ჩანს საკურთხეველში. აღმოსავლეთის სარკმელი შემკულია ჯვრების გამოსახულებებით. ეკლესიის სამხრეთით არის რამდენიმე შენობის ნანგრევი.

დამალის ეკლესიას კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი მიენიჭა 2006 წლის 30 მარტს საქართველოს კულტურის, ძეგლთა დაცვისა და სპორტის სამინისტროს მიერ, ხოლო ამავე წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის № 665 ბრძანებულების თანახმად, მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

## იხილეთ აგრეთვე
* ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლების სია‎

## ლიტერატურა 
*ბოჭორიძე გ., მოგზაურობა სამცხე-ჯავახეთში, თბ., 1992

## რესურსები ინტერნეტში
* 

## სქოლიო
კატეგორია:ასპინძის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლები
კატეგორია:კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლები სამცხე-ჯავახეთის მხარეში
მოქცევის ეკლესია

**მოქცევის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი ბორჯომის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე. 

მოქცევის ნამოსახლარის ზედა კიდეში, მცირე შემაღლებაზე, ეკლესიის ნანგრევია დაცული. ეკლესიიდან შემორჩენილია ჩრდილო-დასავლეთი კუთხე და ჩრდილოეთი კედელი. ეკლესია ნაგებია საშუალო ზომის ერთმანეთთან კარგად მორგებული თლილი, ქვიშაქვის წყობით, რიგების ჰორიზონტალობის დაცვით. კედლების ჟანგმოკიდებული, ოხრისფერი თბილი შეფერილობის მეშვეობით, მისი რუინებად ქცეული სხეული, შორიდანვე იპყრობს ყურადღებას.  

ეკლესია დარბაზულია, რომელიც აღმოსავლეთით აფსიდით სრულდებოდა. ამჟამად აფსიდის მომრგვალებული კედლის დიდი ფრაგმენტი მიწაზეა გადაქცეული. ინტერიერში დარბაზი ერთი წყვილი ჩამოკიდული ნახევარპილასტრით ორ ნაწილად იყოფოდა. ნახევარპილასტრი მძლავრია, მომრგვალებული ძირი ტალღოვანი ნახევარწრეებით არის დამუშავებული კაპიტელი პროფილირებულია. დაცულია ჩრდილოეთის შესასვლელის ღიობი. ეკლესიის შემორჩენილი ფრაგმენტები მის განსაკუთრებულ მხატვრულ ღირებულებაზე მეტყველებს.

## რესურსები ინტერნეტში 
* 

კატეგორია:ბორჯომის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
გუჯრისხევის ეკლესია

250px|მინი
**გუჯრისხევის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი ბორჯომის მუნიციპალიტეტის სოფელ საკირეში, სოფლიდან 3 კილომეტრში, ამაღლებულ ადგილას. ჩრდილოეთიდან და სამხრეთიდან ესაზღვრება მაღალი მთები. ეკლესიასთან მისასვლელი გზა რთულია.

ეკლესიის ეზოში უამრავი დიდი ზომის ხე ყოფილა ამოსული, რომლებიც სოფლის მოსახლეობას მოუჭრია და გამონჩდა მთლიანად ეკლესიის ეზო. გუჯრისხევის ეკლესია წარმოადგენს IX-X საუკუნეების სამეკლესიან ბაზილიკას. ეკლესიას სამხრეთი ნავი ჩამონგრეული აქვს. ჩრდილოეთის ნავი მყარად დგას. ეკლესიის ცენტრალური ნავის ოთხივე კედელს აქვს ვიწრო სარკმელი, ასევე სამხრეთის და ჩრდილოეთის ნავებსაც აღმოსავლეთის მხრიდან. ეკლესია ნაშენია ნახევრად დამუშავებული ქვის წყობით. სოფლის მოსახლეობას ეკლესია გადაუხურავს ახალი გოფრირებული თუნუქით, გადახურვის ქვეშ მოჩანს კარნიზი, რომელიც კარგ მდგომარეობაშია. ეკლესიის ინტერიერი ჩაბნელებულია. ძალიან ვიწრო სარკმელების გამო დღის სინთლე ოდნავ შემოდის. საკურთხეველში დგას დაბალი ტრაპეზის ქვა, ასევე საკურთხეველში არის ოთკუთხა ნიშები. ცენტრალურ ნავს გადაუყვება მძლავრი პილასტრი. ცენტრალური ნავიდან გასასვლელი თაღოვანი კარია დასავლეთ კედელში, ასევე ანალოგიური წყობის კარებია სამხრეთის და ჩრდილოეთის ნავებში.

## რესურსები ინტერნეტში
* 

კატეგორია:ბორჯომის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:IX საუკუნის ეკლესიები
კოშკიღელის ღვთისმშობლის ეკლესია

**კოშკიღელის ღვთისმშობლის ეკლესია** —  ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი სამცხე-ჯავახეთის მხარეში, ბორჯომის მუნიციპალიტეტში, ქალაქ ბორჯომის უბან ლიკანში, უბნის დასავლეთით. აგებულია ადრეულ შუა საუკუნეებში. არქიტექტურული მონაცემების საფუძველზე ლიკანის ეკლესიის აგება ივარაუდება VII-IX საუკუნეებით. ამჟამად ეკლესია საკმაოდაა დაზიანებული და ჩვენამდე ნანგრევების სახით მოაღწია.  

ეკლესია სამნავიან ბაზილიკას წარმოადგენს. ეკლესიის მთავარი ნაწილია აფსიდით დასრულებული ნავი. დამატებითი სადგომები აქვს დასავლეთით, ჩრდილოეთითა და სამხრეთით. მოგვიანებით ეკლესიას დასავლეთის მხრიდან მიადგეს სამრეკლო, რასაც გვაუწყებს სამრეკლოს შესასვლელის მარცხენა ბოძზე არსებული ასომთავრული წარწერა, რომლის მიხედვითაც ვგებულობთ, რომ აღნიშნული სამრეკლო ადგილობრივი ფეოდალის ქიშვად ავალიშვილისა და მისი მეუღლის, ქართლის მეფის ლუარსაბ I-ის  ასულის, თამარის მიერ ყოფილა აშენებული. წარწერა ასე იკითხება {{ციტატა|ქ. იპრიანა ლიკნისა ღ(მრ)თისმშობელმა და აღვაშენე სა{მ}რეკლო ესე, მე,  ქიშვად ავალიშვილმა და თანამეცხედრემან, მეფეთა [მე]ფის ასულმა თამარ და მათთა მშობელთა...}} სამრეკლოზე ასასვლელად მიშენებულია ქვაყორის კიბე, სამრეკლოს ზედა ნაწილი კი მონგრეულია. 

კოშკიღელის ღვთისმშობლის ეკლესიას კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი მიენიჭა 2006 წლის 30 მარტს საქართველოს კულტურის, ძეგლთა დაცვისა და სპორტის სამინისტროს მიერ, ხოლო ამავე წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის № 665 ბრძანებულების თანახმად, მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

## იხილეთ აგრეთვე
* ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლების სია‎

## ლიტერატურა 
*გოგოლაძე თ., ბორჯომის ხეობის ისტორიული და ხუროთმოძღვრული ძეგლები (გზამკვლევი), თბ., 2014

## რესურსები ინტერნეტში
* 
* ბორჯომის ხეობა

## სქოლიო
კატეგორია:ბორჯომის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლები
კატეგორია:VII საუკუნის ეკლესიები
მედუზების ტბა

**მედუზების ტბა** () — ზღვიური ტბა პალაუში, კლდოვან კუნძულებზე. გაწოლილია კუნძულ ეილ-მალკის აღმოსავლეთ ნაწილში. ზედაპირის ფართობი 0,057 კმ², მაქსიმალური სიღრმე 50 მ. წარმოადგენს მერომიქტულ მლაშე წყალსატევს, რომელიც ოკენისაგან გამოყოფილია 200 მ-იანი მიწის ზოლით. სიგრძე 460 მ, სიგანე 160 მ. მედუზების ტბა წარმოიქმნა დაახლოებით 12 ათასი წლის წინ დედამიწის ქერქის მოძრაობის შედეგად. 

მედუზების ტბა ოკეანესთან დაკავშირებულია ძველი მიოცენური რიფის კირქვებში არსებული ნაპრალებითა და გვირაბებით, თუმცა, ამავდროულად ტბა საკმაოდაა იზოლირებული. ცნობილია სციფოიდური მედუზების პოპულაციის ორი განცალკევებული სახეობით: ოქროს მედუზებით (Mastigias papua) და მთვარის მედუზებით (Aurelia). ბუნებრივი მტრების არარსებობის გამო მედუზების რაოდენობამ ტბაში დაახლოებით 2 მილიონს მიაღწია. გარდა ამისა, მედუზების საცეცებმა დაკარგეს მსუსხავი უჯრედები, რის გამოც იზიდავს დაივინგის მოყვარულ მრავალ ტურისტს. 

ეილ-მალკის კუნძულზე აგრეთვე მდებარეობს დაახლოებით 10-მდე უფრო წვრილი მედუზებით დასახლებული ტბა, თუმცა სნორკელინგი მხოლოდ მედუზების ტბაშია დაშვებული. წყალი ტბაში ორ ფენადაა დაყოფილი: ზედა ფენად, რომელიც წყალში ჟანგბადის დიდ რაოდენობას შეიცავს და ქვედა ფენად, ანუ უჟანგბადო ფენად. ჟანგბადის კონცენტრაცია ტბის წყალში 15 მ სიღრმემდე კლებულობს დაახლოებით ხუთი მემილიონედიდან ნულამდე. ფენებად ტბის წყლის გაყოფა მუდმივია, ხოლო წყლების სეზონური შერევა არ ხდება. მედუზების პოპულაცია თითქმის დაიღუპა 1998-1999 წლების ეკოლოგიური კატასტროფის შედეგად. ტბის წყლის ტემპერატურა ელ-ნინიოს შედეგად იმდენად გაიზარდა, რომ ზოოქსანტელები ვერ გადარჩნენ. ამ გარემოებამ, სავარაუდოდ გამოიწვია თითქმის მთელი პოპულაციის განადგურება. თუმცა, 2000 წლის დასაწყისისთვის პოპულაციის რაოდენობა კვლავ გაიზარდა ამჟამინდელ ნიშნულამდე.

## სქოლიო
კატეგორია:პალაუს ტბები
კატეგორია:ტბები ანბანის მიხედვით
ჭიქიანის მენჰირი

მინი|ჭიქიანის მენჰირი
**ჭიქიანის მენჰირი** — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი. მდებარეობს სამცხე-ჯავახეთის მხარეში, ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტში, სოფელი ნარდევანიდან ფარავნისაკენ მიმავალი სამანქანო გზისა და მარაბდა-ახალქალაქის რკინიგზის სამხრეთით, ზღვის დონიდან 2168 მეტრზე, ჭიქიანის მთასთან.

## ისტორია 
ჭიქიანის მენჰირი საქართველოში მდებარე მეგალითებიდან ერთ-ერთი გამორჩეულია. დათარიღებულია ძვ. წ. II–I ათასწლეულებით. აღნიშნული მენჰირი დამზადებულია ბაზალტის მონოლითისაგან, რომელსაც წვერზე გაკეთებული აქვს ღრმული. მისი სიმაღლე დაახლოებით 3 მეტრია. ჭიქიანის ქვასვეტი, რომ უძველესია ზედაპირული დაკვირვებიდანაც ჩანს. ძალიან მყარად დგას მიწაში. სამცხე-ჯავახეთსა და ქვემო ქართლში ბევრი მსგავსი ლოდოვანი ნაგებობა და ქვასვეტია.

დიდი ვარაუდით ჰქონდა საკულტო დანიშნულება (ნაყოფიერების კულტი). ათასწლეულების წინ აქ შესთხოვდნენ ბუნებას საზრდოს, მოსავლიან მიწებს, ნაყოფიერებას. მენჰირის მიმდებარე ტერიტორიებზე არის ყორღანები და ნამოსახლარები.

იქვეა თავფარავნის ობსიდიანის საბადოც და მინდორში მიმოფანტული შავი პრიალა ქვები. ჭიქიანის მთის მიდამოებში აღმოჩენილია ობსიდიანისაგან პალეოლითური იარაღის დამამზადებელი „სახელოსნო ღია ცის ქვეშ“.

## ლიტერატურა 
* წინაქრისტიანული ხელოვნება, ჯავახეთი : გზამკვლევი, თბ., 2014, ISBN 978-9941-0-6742-6

## რესურსები ინტერნეტში 
* ჭიქიანის მენჰირი

კატეგორია:ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ვარდისუბნის მონასტერი

**ვარდისუბნის მონასტერი** — ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლი, მდებარეობს დმანისის მუნიციპალიტეტში. დმანისის რაიონი თავისი ისტორიული წარსულით ქვემო ქართლის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი რეგიონია, სადაც გამოვლენილია ისტორიისა და წინარე ისტორიის ყველა პერიოდი. ამაზე მეტყველებს როგორც ისტორიული წყაროები (ქართული და უცხოური), ისე მრავალრიცხოვანი და მრავალფეროვანი არქეოლოგიური მასალა. ამ მხრივ დმანისის რეგიონი უნიკალურია. ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ძეგლს წარმოადგენს ვარდისუბნის მონასტერი, რომელიც აგებულია შუა საუკუნეებში. მდებარეობს დმანისის პლატოზე  სასაფლაოზე, მდინარე მაშავერის მარცხენა ნაპირას. ზღვის დონიდან 830 მეტრზე, დმანისიდან დაშორებულია 15 კილომეტრით. სამონასტრო კომპლექსის  შემადგენლობაში შედის: ეკლესია, სატრაპეზო და სხვა ნაგებობანი. 

კომპლექსი შედგება ერთმანეთის გვერდით მდგარი ორი, სხვადასხვა ზომის ეკლესიისაგან. მათგან ჩრდილოეთით მდებარე, სამჯერ უფრო მცირე, ღვთისმშობლის სახელობისაა, მეორე კი სვეტიცხოვლის სახელზეა აგებული. ღვთისმშობლის ეკლესია განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. 

გარემონტდა 2011 წელს და მნიშვნელოვნად შეეცვალა თავდაპირველი სახე. შენობა გეგმით სწორკუთხაა (6,1 მ – 4,6 მ). 

ნაგებია სხვადასხვა ზომის რიყის ქვით. წყობა ქაოსურია. შესასვლელი დასავლეთიდან და სამხრეთიდან აქვს. ამჟამად დასავლეთი კარი გარედან განახლებულია, სამხრეთისა კი ამოშენებულია ისე, რომ კარის თაღის არეში სარკმელია მოწყობილი. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომელშიც გაჭრილია დაბალი, ცენტრიდან ოდნავ ჩრდილოეთით გადაადგილებული, ოთხკუთხა სარკმელი. 

მის ქვემოთ დგას კედელზე მიყრდნობილი, ოთხწახნაგა, ზემოთკენ გაგანიერებული ტრაპეზი. აფსიდი კონქითაა გადახურული. კონქის თაღი ოდნავ შეისრულია. მსგავსი ფორმისაა კამარაც. გრძივ კედლებში, აფსიდის მხრებთან ახლოს, თითო, მცირე, ოთხკუთხა ნიშაა. ინტერიერი შელესილი და შეთეთრებულია. 

გარედან კედლების მნიშვნელოვანი ნაწილი აღდგენილია. სამხრეთ ფასადზე, შესასვლელის თაღი ჩასმულია აგურის წყობით გამოყვანილ, კედლის სიბრტყეში შეღრმავებულ, სწორკუთხა არეში. ლავგარდანი ახალია — ტლანქი. იგი ორსაფეხურიანია, ნაწყობია კვადრატული აგურით. ორივე საფეხური აგურის, თითო რიგითაა გამოყვანილი. ქვედა საფეხურში აგურები კუთხითაა შვერილი, ზედაში კი ჩვეულებრივადაა დაწყობილი. ეკლესია დაბურულია ღარისებრი კრამიტით.

ვარდისუბნის მონასტერი 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

## რესურსები ინტერნეტში
დმანისის მუნიციპალიტეტის ძეგლები

## სქოლიო
კატეგორია:ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლები