ამერიკის სამოა

**ამერიკის (აღმოსავლეთი) სამოა** (, ) — არაინკორპორირებული არაორგანიზებული სტატუსის () მქონე ამერიკის შეერთებულ შტატებთან თავისუფლად ასოცირებული ტერიტორია. არის კუნძულების ჯგუფი წყნარ ოკეანეში და წარმოადგენს აშშ-ის კუნძულოვან ტერიტორიას. მთავარი კუნძულია ტუტუილა, რომელიც შედის სამოას არქიპელაგის შემადგენლობაში. ოფიციალური ენებია — სამოური და ინგლისური. 2020 წლის აღწერის მონაცემებით ქვეყნის მოსახლეობა შეადგენს 49 710 ადამიანს.

დაახლოებით 1000 წელს ჩვენს წელთაღრიცხვამდე, სავარაუდოდ სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიიდან ხალხთა მიგრაციის დროს, გადმოსახლებულთა შემდეგმა ტალღამ განდევნა იქ უკვე დასახლებული ხალხი, რომლებიც გაიფანტნენ სამოადან აღმოსავლეთით მდებარე კუნძულებზე. ალბათ ამას უკავშირდება სამოური ლეგენდები სამოას კუნძულებზე, როგორც პოლინეზიელების აკვანზე და კუნძულოვან მანუას იმპერიის განსაკუთრებულ როლზე პოლინეზიაში ევროპელების მოსვლამდე.

მესამე გამოკვეთილი პებრიოდი 300-1000 ახ.წ-ით შემოიფარგლება. ყველაზე აღსანიშნავი ცვლილება აღინიშნება თიხის ნაკეთობებიდან ქვის ქანდაკებებზე და იარაღებზე გადასვლაში (პერიოდის დამახასიათებელი ქვის იარაღი - აძე). მხოლოდ ტუტუილას კუნძულზე უკვე 4-6 ქვის კარიერია აღმოჩენილი და ექსპულატაცია XVIII-XIX საუკუნეებამდე მიმდინარეობდა, ევროპელების ჩამოსვლამდე.

ქვის იარაღებზე გადასვლამ გამოიწვია პირველი ტერიტორიული კონფლიქტები ადგილობრივ მოსახლეობას და კუნძულებს შორის. ბოლო პერიოდის განმავლობაში (1000-1700 ახ.წ.) პირველად აშენდა ქვის კედლები და დამცავი შენობა-ნაგებობები ყველა კუნძულის სანაპიროზე, თუმცა მოსახლეობა მშვიდობიანობის პერიოდში მაინც თავდაპირველ საცხოვრებლებში, სოფლებში რჩებოდა რომლების უმეტესობაც დღემდე დასახლებულია.

## სამოური ენა 
რადგანაც სამოას ხალხისთვის ძალიან დიდი მნიშვნელობა აქვს სოციალურ სტატუსსა და სწორ სალაპარაკო ტონს, ისინი ბავშვობიდანვე საუბრის სტრუქტურას სოციალურ ჩარჩოებში აღიქვამენ. სამოასთვის მიღებულია ენის, როგორც სოციალური ინსტრუმენტის, გამოყენება.

ჩვეულებრივი ნომინატივ-აკუზატივის სტრუქტურის მქონე ენებისგან განსხვავებით, სამოას ენაში გარდამავალი და გარდაუვალი ნომინატივის სტრუქტურაში წინადადების სხვადასხვა კატეგორიას მიეკუთვნება.

როგორც ერგატიული ენების უმრავლესობაში, ერგატივ - აბსოლუტივის განსხვავებები სამოაში სხვადასხვა წინსართებითაა გამოხატული. გარდამავალ ობიექტს წინ დაერთვის „ე“ თავსართი და გარდაქმნის მას. გარდაუვალი სუბიექტები ამ წესს არ ექვემდებარება.

თავსართები სოციოლინგვისტური ფაქტორებით განსხვავდება ერთმანეთისგან. ამგვარ ვარიაციებს საფუძველი ჩაუყარა ამ ენაზე მოსაუბრეთა განსხვავებულმა სოციალურმა სტატუსებმა. იმ შემთხვევაში, თუ სამოელი ესაუბრება ადამიანს, რომელთანაც ახლო ურთიერთობა არ აკავშირებს, იგი უფრო ხშირად მიმართავს ერგატიული „მარკერი“. ერგატიული მარკერი გამოიყენება: სალიტერატურო მასალის მითითებისას და რადიო გადაცემებში. ახლო ურთიერთობაში ეს თავსართი, ძირითადად, არ გამოიყენება.

კიდვ ერთი თავისებურება სამოას ენის ისაა, რომ გენეტივის ფრაზა ყოველთვის მოყვება არსებით სახელს, რომელსაც ცვლის. გენეტივის დროს გამოყენებადი ნაწილაკებია: „ა“ და „ო“.

ნაწილაკი „ა“ აღნიშნავს პირდაპირ კუთვნილებას  და პატრონის პირდაპირ გავლენას ამ არსებით სახელზე, ხოლო ნაწილაკი „ო“ აღნიშნავს არაპირდაპირ გავლენას არსებით სახელზე. „ე“-სთან შედარებით, რაც უფრო არაფორმალურია საუბარი, მით უფრო ხშირად იყენებენ ნაწილაკებს „ო“-სა და „ა“-ს.

სამოას ფონოლოგიის ნაწილი არაა დამოკიდებული სოციალური სიტუაციაზე. ფონოლოგიური რეპერტუარის დიდი ნაწილი გამოიყენება ყველას მიერ, განურჩევლად მათი სოციალური სტატუსისა.

## რელიგია 
### ძველი რელიგია 
ამერიკის სამოას ტრადიციულ რელიგია, პოლინეზიური ტიპისაა, და მსგავსად სხვა განშტოებებისა პოლითეისტურია. ასევე ახასიათებს მრავალი კულტი და სხვადასხვა სახის აკრძალვები ანუ ტაბუები.

პოლინეზიური **ტანგაროას** ვერსია ამერიკულ სამოაზე - **ტაგალოად** მოიხსენიებენ. იგი იყო დიდი ღმერთი, აღქმული კუნძულების, მათზე მცხოვრები ხალხის და გარშემო ოკეანეებს შემქმნელი. რელიგიაში ასევე ფართოდ არის წარმოდგენილი სტანდარტული ანტიკური მითოლოგიის ელემენტებიც: ადგილობრივები თაყვანს სცემდნენ და რიტუალებს ატარებდნენ გარკვეულ ქვების, თევზების, ნახატებისა და მწერებისთვის.

ადგილობრივების აზრით ნებისმიერ უბედურებასა და მოვლენას წინ გარკვეული კერპის ან კონკრეტული ოჯახის ღმერთის სურვილი უძღვოდა; ოჯახის ღმერთი ნებისმიერი ცხოველი ან არსება შეიძლება ყოფილიყო, მათ ქცევასა და ყოფას დიდი ყურადღებას აქცევდნენ. სტანდარტული პოლინეზიური სტილის რიტუალები ერთადერთი კავშირის საშუალება იყო კერპებთან და ღმერთებთან რომლებიც მათ ყოველდღიურ არსებობას წარმართავდნენ თავისი სურვილის მიხედვით, რის შედეგადაც რიტუალებს ადგილობრივ ცხოვრებაში და ტრადიციაებში ყოველთვის მნიშვნელოვანი ადგილი ეკავათ.

აღსანიშნავია აგრეთვე ადგილობრივ რელიგიაში ტაულიტუსის - ჯადოქრის როლი. ტაულიტუსი იყო წარმოდგენილი კერპებთან დაკავშირებულ ჯადოქრად და დღესდღეობითაც მოსახლეობის ნაწილს ჯერა, რომ მათ შეულიათ ბოროტი სულების განდევნა და ოჯახის ღმერთებთან დაკავშირებული ყველა პრობლემის მოგვარება.

### ტაპუ 
ტაპუ პოლინეზიური ტერმინია და ერთდროულად ნიშნავს „წმინდასა“ და „აკრძალულს“. ტაპუ არის ტაბუ, რადგან ასეთ აკრძალვებს ეფუძნება სამოას ხალხის დამოკიდებულება ყველაფრისადმი, მაგალითად: ღმერთების მიმართ დამოკიდებულება, დამოკიდებულება კოსმოსის, გარემოს, სხვებისა და თავიანთი თავის მიმართ. სიტყვა „ტაპუსგან“ მოდის ძალიან ბევრი სიტყვა სამოურ ენაში. მაგალითად:
* ტაპუალა - წმინდა გზა ან ბილიკი
* ტაპუმალამა - წმინდა სინათლე
* ტაპუ’ელე’ელე	- წმინდა მიწა
* ტაპუაფანუა - სიწმინდე, რომელიც უკავშირდება მიწას.
* ტაპუნუუ - სიწმინდე, რომელიც უკავშირდება სოფლის დამაარსებლებს.
* ტაპუალიი - წმინდა მმართველი
* ტაპუმანაია - სიწმინდე, რომელიც უკავშირდება მანაიას, რომელიც ტრადიციულ აუმოგას უდგას სათავეში (აუმოგა მამაკაცების ტრადიციული დაჯგუფებაა)

სიტყვა „ტაპუს“ ასეთი სიხშირე იმაზე მიანიშნებს, რომ ეს სიტყვა თავის თავში აერთიანებს ძალიან ბევრ განზომილებას -დაწყებული მიწითა და სინათლით, სოფლის დამაარსებლებით დამთავრებული.

სამოური ფრაზა ვა ტაპუია (რომელიც შეიცავს სიტყვა „ტაპუს“) პირდაპირი მნიშვნელობით აღნიშნავს წმინდა ურთიერთობას ადამიანებსა და გარემოს მიმართ (იქნება ეს ცოცხალი ბუნება თუ - არაცოცხალი). სამოსთვის არსებობს რაღაც დაფარული, სასიცოცხლო ძალა, რომელსაც ადამიანი ვერ აღიქვამს.

სამოურ რელიგიაში ყველანაირი მატერია, იქნება ეს: ადამიანი, წყალი, ცხოველი თუ მცენარე, ეხება ე.წ. ტაგალოაალელაგის. ტაგალოაალელაგი ეწოდებათ არსებებს, რომლებიც არიან ღვთიური წარმოშობის და ერთმანეთს გენეალოგიით უკავშირდებიან. მათ საერთო ბიოლოგიური საწყისი აქვთ. სამოას რელიგიაში, მიუხედავად იმისა, რომ ადამიანიანები ყველაზე მაღალგანვითარებულ არსებებად არიან მიჩნეული რაც კი ტაგალოას შეუქმნია, ადამიანთა მოდგმასაც ჰყავს უძველესი გენეალოგიური წინაპრები და ვალდებულია პატივი სცეს მათ. ამ გაგებას ეფუძნება სმოას მთელი რელიგია.

#### ტაპუ და რიტუალები 
ტაპუ, როგორც წმინდა ესენცია სამოას რლიგიასა და კულტურაში, გამოიყენება ძალიან ბევრი რიტუალის სახელწოდებაში. ეს რიტუალები ეხება: გარემოს, ცხოველებს, ადამიანებსა და მათ ღმერთებს. სახელწოდება, ასევე, ხაზს უსვამს სარიტუალო პერფორმანსის ხასიათს.

ტაპუ მოიხსენიება ყოველწლიური მსხვერპლშეწირვის რიტუალში, რომლითაც კუნძულ უპოლუს, სოფელ აანას, მკვიდრი მოსახლეობა პატივს მიაგებს რვაფეხას. ამ რიტუალს „ლე ტაპუ ა აანა ი ლე ფეე“ ეწოდება (პირდაპირი თარგმანი - წმინდა მსხვერპლშეწირვა აანის ღმერთ ლე ფეესთვის). ასევე ატუა თავიანთ ღმერთს უწოდებს „ტუპუალეგასე“ (პირდაპირი თარგმანი - ტუპუა, რომელიც არ კვდება ან ტუპუა, მუდმივი გამოცანა). მისიონერების ცნობით, ტუპუალეგასეთი ასევე მოიხსენიებდნენ პლანეტა იუპიტერს. სამოს რელიგიაში პატივს სცემდნენ, როგორც ცხოველებს, ისე ციურ სხეულებს.

აანას მსხვერპლშეწირვა ლე ფეეს პატივსაცემად ცნობილი იყო, როგორც ტაპუ, ხოლო ატუას მსხერპლშეწირვა ტაპუალეგასესთვის „ამოდ“ იწოდებოდა, რაც არასასურველ ტვირთს ნიშნავს. სამოა ამას ისე ხსნის, როგორც წმინდა რიტუალის შემდეგ დაკისრებულ მძიმე ტვირთს.

#### ტაპუს მნიშვნელობა ადამიანებისა და ცხოველების ურთიერთობაში 
წმინდა ურთიერთობა ადამიანებსა და ცხოველებს შორის გრძელდება იმ ცხოველების იქით, რომლებიც სოფლისა თუ ოჯახის ღმერთის განსხეულებადაა მიღებული. ცხოველებთან ურთიერთობა მოიცავს იმ ცხოველებთან შეხებასაც, რომლებსაც ზებუნებრივი ძალები აქვთ.

სოლოსოლოს სოფლის მოსახლეობას ძალიან კარგი დამოკიდებულება აქვს ძაღლების მიმართ. ძაღლის მაღალ სულიერ ენერგიაზე მიუთითებს მათი პანაშვიდის რიტუალის სახელწოდება - „ლე მაილე“. რიტუალის სახელწოდებები მნიშვნელოვან როლს თამაშობს სამოლი ხალხის მსოფლმხედველებაში. სოლოსოლოში რიტულების დროს პერფორმერები ცდილობენ რაც შეიძლება კარგად დაემსგავსონ ძაღლებს თავიანთი საქციელით, სიარულის მანერითა და ხმებით. მათი რწმენით, ასეთი ქმედებით ისინი პატივს მიაგებენ ძაღლებს და მიანიშნებენ იმაზე, რომ ცხოველი თანასწორია ადამიანისა, რადგან ერთი ბუნებრივი საწყისი აქვთ.

#### ტაპუს როლი ადამიანებისა და მცენარეების ურთიერთობაში 
სამოას ხალხის ყველა სოფელში მიღებულია, რომ როდესაც ადამიანი რაიმე სახით აზიანებს მცენარეს ან კლავს მას, იგი ითხოვს პატიებას. პოლინეზიურ კულტურებს შორის ასეთი დამოკიდებულება გამოწვეულია მცენარეებში, ისევე, როგორც ცხოველებში, ტაპუს არსებობა. მაგალითად, არსებობს რიტუალი, რომლის დროსაც ადამიაები პატიებას სთხოვენ ხეს ფოთლების მოწყვეტის გამო. მათ სწამთ, რომ ხეებსაც ახასიათებთ ტკივილის შეგრძნება და ტანჯვა.

#### ტაპუს მნიშვნელობა ადამიანებისა და არაცოცხალ ბუნებას შორის 
სამოელებს სწამთ, რომ ადამიანი გენეოლოგიურად დაკავშირებულია სხვადასხვა ელემენტებთან. დასავლეთი კულტურებისგან განსხვავებით, სამოა თავის რიტუალებში ცხოველებთან ერთად უსულო საგნებსაც ასახელებს. უსულო საგნებსაც აქვთ ტაპუ და დაკავშირებულები არიან სასიცოცხლო ენერგიით.

ტაპუს მნიშვნელობა ადამიანებისა და კოსმოსის ურთიერთობაში

როდესაც სამოელებს აინტერესებთ, თუ როგორ იცვლება ბუნება სეზონების მიხედვით ისინი აკვირდებიან ციურ მნათობებსა და ცხოველებს. ციურ სხეულებს ძალიან დიდი მნიშვნელობა აქვს სამოას კულტურაში, განსაკუთრებით მზეს. ძალიან ბევრი სამოა მიიჩნევს, რომ მზე მათი უძველესი წინაპარია.

### თანამედროვე რელიგია 
მისიონერული მისიების ტალღა 1830 წლიდან ლონდონის მისიონერული ორგანიზაციამ დაიწყო და XIX საუკუნის ბოლომდე გაგრძელდა. 1846 წელს კუნძულებზე ჩავიდა რომაული კათოლიკური ეკლესიის პირველი მისიონერული ჯგუფი, ხოლო ბოლო მისიონერული ნაკადი 1888 წელს ჩავიდა ამერიკული სამოას კუნძულებზე.

დღეს მოსახლეობის 98 %-ზე მეტი ქრისტიანობის რომელიმე განშტოების წარმომადგენელია, და რელიგიას ყველაზე დიდი ადგილი უკავია თანამედროვე მოსახლეობის ყოველდღიურ არსებობაში ისევე როგორც ძველ დროში. თითქმის ყველა სოფელშია აშენებული მინიმუმ ერთი ეკლესია და ტრადიციულ ევროპულ რიტუალებთან ერთად, ადგილობრივ გალობას და წესებსაც შეხვდებით.

## სქოლიო
კატეგორია:ამერიკის სამოა
კატეგორია:ინგლისურენოვანი ქვეყნები
კატეგორია:ქვეყნები ანბანის მიხედვით