open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
თამარაშენი (ქურთის მუნიციპალიტეტი)

**თამარაშენი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, შიდა ქართლის მხარის ქურთის მუნიციპალიტეტში, 1991 წლამდე შედიოდა ცხინვალის რაიონში, 2006 წლამდე გორის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს მდინარე დიდი ლიახვის ხეობაში. ზღვის დონიდან 880 მეტრი, ცხინვალიდან 0,5 კილომეტრი. გადმოცემის თანახმად თამარაშენი — მცირე ქალაქი — XIII საუკუნეში დაუარსებია თამარ მეფეს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქურთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ზემო ახალსოფელი

**ზემო ახალსოფელი** — სოფელი (ნასოფლარი) აღმოსავლეთ საქართველოში, გორის მუნიციპალიტეტის საყავრის ადმინისტრაციულ ერთეულში (შიდა ქართლის მხარე).

მდებარეობს თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, მდინარე თეძმის (მტკვრის მარჯვენა შენაკადი) ხეობაში, ზღვის დონიდან 1560 მ-ზე, გორიდან 40 კმ-ში. მინიჭებული აქვს მაღალმთიანი დასახლების სტატუსი (2015 წ.).

## დემოგრაფია
2002 და 2014 წლის აღწერების მონაცემებით, სოფელში არავინ ცხოვრობს.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ნასოფლარები
კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ზერტი

**ზერტი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, გორის მუნიციპალიტეტის მეჯვრისხევის ადმინისტრაციულ ერთეულში (შიდა ქართლის მხარე).

მდებარეობს ტირიფონის ვაკეზე, მდ. მეჯუდის მარცხენა და ტირიფონის არხის მარჯვენა მხარეს, გორი – მეჯვრისხევის საავტომობილო გზაზე, ზღვის დონიდან 760 მ-ზე, გორიდან 19 კმ-ში. 

## ისტორია 
სოფელი ზერტი წერილობით წყაროებში ცნობილია XIV საუკუნიდან. 1398 წელს ზერტის შეწირულობა განუახლდა სვეტიცხოველს. XV საუკუნის 70-იან წლებში ქართლის მეფე კონსტანტინემ ზერტი თავის „შეზრდილ-გაზრდილს“ — იოთამ მაღლანიძეს უბოძა (ხეც Ad–1669). 1559 წელს სიმონ I-მა ზერტის შეწირულობა განუახლა სვეტიცხოველს. 1616 წელს ქრისტეფორე კათოლიკოსმა სოფელი სამოურავოდ გადასცა იესე გაბრიელისშვილს, 1696 წელს კათოლიკოსმა იოანე დიასამიძემ კი — სახლთუხუცეს რევაზ მაღალაძეს. 1700 წელს ერეკლე I-მა ზერტში მცხოვრები მამულაშვილები და სხვა გლეხები უბოძა ამილბარ მაღალაძეს. XVIII საუკუნეში სოფელს ეწერა 26 სახასო მოლაშქრე. XVIII საუკუნის ქართველი ავტორები ვახუშტი ბატონიშვილი და იოანე ბატონიშვილში ზერტს მდინარე მეჯუდით მორწყულ სოფელთა სიაში ასახელებენ.       

სოფლის შუაში დგას გვიანდელი შუა საუკუნეების ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი — წმ. გიორგის ერთნავიანი ეკლესია. აგრეთვე სოფლის შუაში დგას XIX საუკუნის ღვთისმშობლის სამნავიანი ეკლესია. სოფლის სამხრეთით კი, სასაფლაოზე დგას 1839 წელს ნაგები წმ. გიორგის ეკლესია.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით, სოფელში ცხოვრობს 2 439 ადამიანი.

## ლიტერატურა
* გვასალია ჯ., აღმოსავლეთ საქართველოს ისტორიული გეოგრაფიის ნარკვევები, თბ., 1983.

## სქოლიო
## კომონტარები 
კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ზარდიანთკარი

**ზარდიანთკარი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში (შიდა ქართლის მხარე), გორის მუნიციპალიტეტში (მერეთის ადმინისტრაციული ერთეული).

მდებარეობს ტირიფონის ვაკეზე (შიდა ქართლის ვაკის ჩრდილოეთი ნაწილი), მდ. ჭარებულის (აძურის მარჯვენა შენაკადი; ლიახვის აუზი) მარცხენა ნაპირას, ზღვის დონიდან 960 მ-ზე, ქ. გორიდან 28 კმ-ის დაშორებით.

## ისტორია
ზარდიანთკარში გამოვლენილია გვიანდელი ბრინჯაო – ადრინდელი რკინის ხანის გორანამოსახლარი. 

ზარდიანთკარი ქართულ-ოსური კონფლიქტის ზონაში მდებარე სოფელია, უშუალოდ ემიჯნება რუსეთის მიერ ოკუპირებულ ტერიტორიას, კერძოდ სოფ. ხელჩუას (ერედვის მუნიციპალიტეტი). სოფელი მნიშვნელოვნად დააზარალა რუსეთის სამხედრო აგრესიამ 2008 წლის აგვისტოში, შემდეგ კი — უკანონო „ბორდერიზაციის“ პროცესმა. 2012 წლის ივლისში სოფლის სიღრმეში ქართული საპოლიციო საგუშაგოს განთავსების შემდეგ 2008 წლის აგვისტოდან დევნილმა მოსახლეობის ნაწილმა ზარდიანთკარში დაბრუნება შეძლო.  

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით, სოფელში ცხოვრობს 28 ადამიანი. 2002 წლის აღწერის მონაცემებით მოსახლეობის 68 %-ს წარმოადგენდნენ ქართველები, ხოლო 32 %-ს ოსები.

## ლიტერატურა 
## სქოლიო
კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ზემო დოდოთი

**ზემო დოდოთი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, შიდა ქართლის მხარის ქურთის მუნიციპალიტეტში (ძარის თემი), 1991 წლამდე შედიოდა ცხინვალის რაიონში. მდებარეობს მდინარე ტილიანის (აღმოსავლეთის ფრონის მარცხენა შენაკადი) ზემოთში. ზღვის დონიდან 1160 მეტრი, ცხინვალიდან 12 კილომეტრი.  სოფლის თავში, მთის ფერდობზე, შემორჩენილია ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლის დოდოთის ცხრაკარის ნანგრევები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქურთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ზემო გორეთი

**ზემო გორეთი** — სოფელი საქართველოში, ერედვის მუნიციპალიტეტში, ღრომის თემში. 

## გეოგრაფია
მდებარეობს მდინარე მეჯუდის ხეობაში. ზღვის დონიდან  1140 მეტრი, ცხინვალიდან 35 კილომეტრი, ერედვიდან 47 კმ. სოფლის სასაფლაოზე დგას შუა საუკუნეების წმ. გიორგის ეკლესია.

## ისტორია
1991 წლამდე შედიოდა ცხინვალის რაიონში, ხოლო 2006 წლამდე შედიოდა გორის მუნიციპალიტეტში. 2008 წლიდან ოკუპირებულია რუსეთის ფედერაციის მიერ, ხოლო სოფელს დე ფაქტო აკონტროლებს სეპარატისტული სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკა, რომლის ტერიტორიაზე სოფელს მიანიჭეს ოსური სახელწოდება ().

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ზემო მონასტერი

**ზემო მონასტერი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, შიდა ქართლის მხარის ქურთის მუნიციპალიტეტში (ქურთის თემი). 1991 წლამდე შედიოდა ცხინვალის რაიონში. 

მდებარეობს მდინარე ლიახვის ხეობაში, ზღვის დონიდან 1130 მ-ზე, ცხინვალიდან 6 კმ-ში, ქურთიდან 3 კმ-ში. ადრე აქ არსებობდა სოფელი თირი, რომელსაც შემდეგ მონასტერი ეწოდა მის მახლობლად არსებული თირის მონასტრის გამო.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქურთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ზემო კორკულა

**ზემო კორკულა** () — სოფელი საქართველოში, ერედვის მუნიციპალიტეტში, ქსუისის თემში. 

მდებარეობს მდინარეების პატარა ლიახვისა და მეჯუდის წყალგამყოფი ქედის სამხრეთ-დასავლეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 1110 მ-ზე, ერედვიდან 10 კმ-ში.
## ისტორია 
XX საუკუნის დასაწყისამდე ზემო კორკულა და ქვემო კორკულა ცნობილი იყო საერთო სახელწოდებით — კორკულა. ამ სახელით მოხსენიებულია ქსნის საერისთავოს სოფლებს შორის. 1922–1990 წლებში შედიოდა სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის ცხინვალის რაიონში. ოლქის გაუქმების შემდეგ (1990) ზემო კორკულა იყო ჯერ გორის რაიონის, შემდეგ ერედვის მუნიციპალიტეტის ნაწილი. სოფელზე საქართველოს იურისდიქცია ვრცელდებოდა რუსეთ-საქართველოს 2008 წლის ომამდე. სოფელში შემორჩენილია შუა საუკუნეების ქართული კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლი — გიგოლაანთ სალოცავი. 

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 453 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ზემო ოტრევი

**ზემო ოტრევი** () — სოფელი საქართველოში, ერედვის მუნიციპალიტეტში, არცევის თემში. 

## გეოგრაფია
მდებარეობს შიდა ქართლის ჩრდილოეთ მთისწინეთში, ზღვის დონიდან 1055 მ-ზე, ცხინვალიდან 28 კმ-ში, ერედვიდან 13 კმ-ში.

## ისტორია
1922–1990 წლებში შედიოდა სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის ცხინვალის რაიონში. 1989 წლის აღწერით სოფელში იყო 17 მცხოვრები, ძირითადად ოსები. ოლქის გაუქმების შემდეგ, 1990–2006 წლებში სოფელი ოფიციალურად შედიოდა გორის რაიონში, 2006 წლიდან — ერედვის მუნიციპალიტეტში, თუმცა საქართველოს იურისდიქცია მასზე არ ვრცელდებოდა.    

## ლიტერატურა
კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ზემო სარაბუკი

**ზემო სარაბუკი** — სოფელი საქართველოში, ერედვის მუნიციპალიტეტის ვანათის თემში. 

მდებარეობს მდინარე პატარა ლიახვის  მარჯვენა მხარეს, ზღვის დონიდან  1160 მ-ზე, ერდვიდან 6 კმ-ში, ცხინვალიდან 11 კმ-ში.

## ისტორია 
ზემო სარაბუკი ისტორიული სოფლის სარაბუკის ნაწილია. სარაბუკი იხსენიება იოანე ბატონიშვილის „ქართლ-კახეთის აღწერაში“ (XVIII საუკუნის მიწურული) ქსნის საერისთავოს სოფლებს შორის. 

საბჭოთა პერიოდში, 1922–1990 წლებში ზემო სარაბუკი შეიყვანეს სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის ცხინვალის რაიონში. 1989 წლის აღწერით იყო 136 მცხოვრები, ძირითადად ოსები. ოლქის გაუქმების შემდეგ, ზემო სარაბუკი ოფიციალურად შედიოდა გორის რაიონში, 2006 წლიდან — ერედვის მუნიციპალიტეტში. საქართველოს იურისდიქცია სოფელზე არ ვრცელდებოდა. 2008 წლის აგვისტოს რუსეთ-საქართველოს ომის წინა პერიოდში და პირველ დღეებში საქართველოს და ოს სეპარატისტთა ძალებს მიმდინარეობდა ინტენსიური ბრძოლები სარაბუკის სიმაღლეებისთვის, საიდანაც სეპარატისტები პატარა ლიახვის ხეობის ქართულ სოფლებს ბომბავდნენ.

}

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ზემო ქერე

**ზემო ქერე** () — სოფელი საქართველოში, ერედვის მუნიციპალიტეტის ქსუისის ადმინისტრაციულ ერთეულში (შიდა ქართლის მხარე).

მდებარეობს სამების ქედის სამხრეთ-დასავლეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 1040 მ-ზე, ერედვიდან 10 კმ-ის და ცხინვალიდან 17 კმ-ის დაშორებით. ჩრდილოეთიდან ემიჯნება გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქერეს. 

1922–1990 წლებში შედიოდა სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის ცხინვალის რაიონში. ოლქის გაუქმების (1990) შემდეგ ოფიციალურად მიეკუთვნა გორის რაიონს, 2006 წელს — ერედვის მუნიციპალიტეტს. საქართველოს ხელისუფლების მიერ სოფელი არ კონტროლდებოდა. 1989 წელს ზემო ქერეში იყო 122 მცხოვრები, ეთნიკურად ოსები. ამჟამად სოფელში მუდმივი მოსახლეობა არაა.  

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფლები
კატეგორია:საქართველოს ოკუპირებული სოფლები
ზემო სნეკვი

**ზემო სნეკვი** — სოფელი საქართველოში, ერედვის მუნიციპალიტეტის ქსუისის თემში (შიდა ქართლის მხარე). 

მდებარეობს მდინარე პატარა ლიახვის მარცხენა მხარეს, ზღვის დონიდან 1280 მ-ზე, ერედვიდან 10 კმ-ის და ცხინვალიდან 20 კმ-ის დაშორებით. 

## ისტორია
ზემო სნეკვი ისტორიული სოფლის სნეკვის ნაწილია. საბჭოთა პერიოდში შედიოდა სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის ცხინვალის რაიონის შემადგენლობაში. 1989 წლის აღწერით სოფელში იყო 14 მცხოვრები (ოსები — 78 %, ქართველები 21 %). ოლქის გაუქმების შემდეგ, 1990–2006 წლებში ოფიციალურად შედიოდა გორის რაიონში, 2006 წლიდან — ერედვის მუნიციპალიტეტში, თუმცა საქართველოს კონტროლი სოფელზე არ ვრცელდებოდა.

}
### კულტურული მემკვიდრეობა 
ზემო სნეკვის განაპირას, სოფლის სასაფლაოზე, ნუკრიაანთ უბანში შემორჩენილია IX-X საუკუნის დასაწყისის ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი, წმინდა გიორგის დარბაზული ეკლესია. ეკლესია ნაშენია ყორით, შირიმისა და წითელი ქვით. გეგმით სწორკუთხა ნაგებობას აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდა აქვს. დასავლეთის კედელში, შესასვლელის ორივე მხარეს, თითო მაღალი ნიშია. კამარის საბჯენი თაღები პილასტრებზეა დაყრდნობილი. სამხრეთის კარის თავზე ჩაღრმავებული ტიმპანია, ხოლო აღმოსავლეთის ფასადზე, სარკმლის თავზე, — ბოლოებგაშლილი ჯვრის რელიეფური გამოსახულება. სოფლის ჩრდილო-დასავლეთით 1 კმ-ზე არის აგრეთვე შუა საუკუნეების ღვთისმშობლის („ყველაწმინდის“) დარბაზული ეკლესიის ნანგრევები, სამხრეთ-აღმოსავლეთით 1 კმ-ზე გაბუაანთ უბანში — კიდევ ერთი მცირე ზომის ნაეკლესიარი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ზემო ქლივანა

**ზემო ქლივანა** — სოფელი საქართველოში, ერედვის მუნიციპალიტეტის არცევის ადმინისტრაციულ ერთეულში (შიდა ქართლის მხარე). 

მდებარეობს სამების ქედის სამხრეთ-აღმოსავლეთ კალთაზე,  მდინარე აძურის (მეჯუდის მარჯვენა შენაკადი) ხეობაში, ზღვის დონიდან 1230 მ-ზე, ერედვიდან 32 კმ-ში. 

## ისტორია 
1922–1990 წლებში შედიოდა სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის ცხინვალის რაიონში (ღრომის სასოფლო საბჭო). ოლქის გაუქმების (1990) შემდეგ ოფიციალურად მიეკუთვნა გორის რაიონს, 2006 წელს — ერედვის მუნიციპალიტეტს. საქართველოს ხელისუფლების მიერ სოფელი არ კონტროლდებოდა. 1989 წელს ზემო ქლივანაში იყო 9 მცხოვრები, ეთნიკურად ოსები. ამჟამად სოფელში მუდმივი მოსახლეობა არაა.  

ზემო ქლივანის ტერიტორიაზე შემორჩენილია ფეოდალური ხანის „სამღთოს“ სამონასტრო კომპლექსის და ციხე-გალავნის ნაშთები.
## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში
## სქოლიო
კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ზემო ხვითი

**ზემო ხვითი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, გორის მუნიციპალიტეტის ნიქოზის ადმინისტრაციულ ერთეულში (შიდა ქართლის მხარე). 

მდებარეობს ტირიფონის ვაკეზე, მდინარე ლიახვის მარჯვენა მხარეს, ზღვის დონიდან 835 მ-ზე, გორიდან 29 კმ-ში. მინიჭებული აქვს მაღალმთიანი დასახლების სტატუსი.

## ისტორია
სოფელი ხვითი ისტორიულ წყაროებში XVI საუკუნიდან იხსენიება. მისი სახელწოდების თავდაპირველი ფორმაა რხვითი (რხუითი). სხვადასხვა დროს აქ მამულებს და ყმებს ფლობდნენ თაქთაქიშვილები, მაჩაბლები, ხერხეულიძეები, ფავლენიშვილები, თუმანიშვილები. XVIII საუკუნეში უკვე 2 ხვითი იხსენიება — ზემო ხვითი და ქვემო ხვითი. მოსახლეობა ძირითადად, მიწათმოქმედებას და მებაღეობა-მევენახეობას მისდევდა. სოფელი მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა ლეკიანობისგან ლიახვის ხეობის დაცვაში. 1859 წელს ზემო ხვითში მოხდა გლეხების გამოსვლა მემამულე თაქთაქიძის (თაქთაქიშვილი) წინააღმდეგ. 1921 წლის 21 დეკემბერს ლიახვის ხეობის ქართული სოფლების — ზემო ნიქოზის, ქვემო ნიქოზის, ზემო ხვითის და ქვემო ხვითის მოსახლეობის კრებამ გააპროტესტა მათი დასახლებების შესაძლო შეყვანა სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის შემადგენლობაში.

### ზემო ხვითის ბრძოლა (2008) 
1990-იანი წლებიდან ზემო ხვითი ქართულ-ოსური კონფლიქტის ზონის და შემდეგ საოკუპაციო ზოლის მიმდებარედ აღმოჩნდა. რუსეთ-საქართველოს 2008 წლის ომის დროს, 2008 წლის 11 აგვისტოს, დაახლ. 14:30 სთ, საქართველოს შეიარაღებული ძალების II ქვეითი ბრიგადის 22-ე ბატალიონის სადაზვერვო ოცეულმა ჩასაფრება მოუწყო სოფლის ცენტრალურ გზაზე მოძრავ რუსული დასავლეთის კოლონის მთავარ დაჯგუფებას, რომელიც ტბეთიდან ხეთაგუროვის გავლით ვარიანისკენ გაჭრას ცდილობდა და გარკეული დროით შეძლო მოწინააღმდეგის წინსვლის შეფერხება. ბრძოლაში განადგურდა რუსეთის 58-ე არმიის 693-ე მოტომსროლელი პოლკის 1 ტანკი Т-72 და 2 ერთეული ქვეითთა საბრძოლო მანქანა БМП-2. უკანდახევისას დაიღუპა ქართველ ნაღმმტყორცნელთა ოცეულის კაპრალი ნუკრი ფორჩხიძე. 12 აგვისტოს რუსებმა ზემო ხვითი დაიკავეს და მათ მიერ გამოცხადებულ ე. წ. ბუფერულ ზონაში მოაქციეს, გაძარცვეს და გადაწვეს ადგილობრივების სახლები. ოკუპანტებმა სოფელი 2008 წლის 8 ოქტომბერს დატოვეს.      

## კულტურული მემკვიდრეობა
სოფლის განაპირას დგას სამებისა და წმინდა გიორგის გვიანდელი შუა საუკუნეების ერთნავიანი ეკლესიები, აგრეთვე შემორჩენილია გეგმით მრგვალი კოშკის ერთი სართული.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით, სოფელში ცხოვრობს 627 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ზემო ფრისი

**ზემო ფრისი**, *ფრისი* (ყოფ. *ქართული ფრისი*) — სოფელი საქართველოში, ერედვის მუნიციპალიტეტის ერედვის ადმინისტრაციულ ერთეულში (შიდა ქართლი).

მდებარეობს გუდისის ქედის სამხრეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 1000 მ-ზე, ერედვიდან 4,5 კმ-ის და ცხინვალიდან 5 კმ-ის დაშორებით. სოფლის ტერიტორიაზე შემორჩენილია IX-X საუკუნეების ღვთისმშობლის ერთნავიანი ეკლესია.

## ისტორია
სოფელი ფრისი იხსენიება იოანე ბატონიშვილის „ქართლ-კახეთის აღწერაში“ (XVIII საუკუნის მიწურული) სამაჩაბლოს სოფლებს შორის. საბჭოთა რეჟიმის დამყარების შემდეგ, 1922 წელს შეიყვანეს სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის ცხინვალის რაიონის შემადგენლობაში. საბჭოთა პერიოდში ფრისი გაიყო ორ სოფლად: აღმოსავლეთ ნაწილს ეწოდა ქართულ ფრისი (შემდგომში — ზემო ფრისი), დასავლეთ ნაწილს — ოსური ფრისი (შემდგომში — ფრისი). ოლქის გაუქმების (1990) შემდეგ მიეკუთვნა გორის რაიონს (ბერულის თემი), 2006 წელს — ერედვის მუნიციპალიტეტს (ერედვის თემი) ფრისის სახელწოდებით. 2008 წლის აგვისტომდე სოფელს აკონტროლებდა საქართველოს ცენტრალური ხელისუფლება.  

## დემოგრაფია
## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ზემო ქსოვრისი

**ზემო ქსოვრისი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, გორის მუნიციპალიტეტის ატენის ადმინისტრაციულ ერთეულში (შიდა ქართლის მხარე)

მდებარეობს თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 1080 მეტრზე, გორიდან 30 კილომეტრში.
## ისტორია
ზემო ქსოვრისი მდებარეობს სკრის ხეობაში, XV–XIX საუკუნეებში ეკუთვნოდა საციციანოს. სოფლის თავში, საქორეთის მთის კალთაზე დგას ღვთისმშობლის ერთნავიანი ეკლესია, სოფლიდან 1 კმ-ზე, ტყეში — წმ. გიორგის ერთნავიანი ეკლესია. ორივე ეკლესია ზოგადად შუა საუკუნეებით თარიღდება.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით, სოფელში ცხოვრობს 2 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ზემო რეხა

**ზემო რეხა** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, გორის მუნიციპალიტეტის ბერბუკის ადმინისტრაციულ ერთეულში (შიდა ქართლის მხარე).

მდებარეობს ტირიფონის ვაკეზე, მდ. მეჯუდის ნაპირას, ზღვის დონიდან 640 მ-ზე, გორიდან 5 კმ-ში. 

ზემო რეხა ისტორიული სოფელ რეხას ნაწილია. ქვემო რეხასგან მას მდინარე მეჯუდა ჰყოფს. სსიპ საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტოს მუნიციპალიტეტების რეესტრში გორის მუნიციპალიტეტის 2017 წლის რეგისტრაციის დოკუმენტში ზემო რეხა და ქვემო რეხა შეტანილია საერთო სახელწოდებით — რეხა. 

ზემო რეხაში დგას XVIII საუკუნის ღვთისმშობლის ერთნავიანი ეკლესია. ეკლესიის გარშემო, ეზოში, ჩაფლულია ქვევრები, რომლებსაც შემოდგომაზე ღვინით ავსებდნენ და „ღვთისმშობლის საზედაშეს“ უწოდებდნენ. ინახავდნენ აღდგომამდე, რის შემდეგ აქ იმართებოდა ხატობა — „კვირაცხოვლობა“. ქვევრის პატრონები ამ ღვინით მლოცველებს უმასპინძლდებოდნენ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით, სოფელში ცხოვრობს 261 ადამიანი.

## ლიტერატურა
* მაკალათია ს., ლიახვის ხეობა, თბ., 1971. — გვ. 85–89.
## სქოლიო
კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ზემო ბოშური

**ზემო ბოშური** — სოფელი  აღმოსავლეთ საქართველოში, გორის მუნიციპალიტეტის ბოშურის ადმინისტრაციულ ერთეულში (შიდა ქართლის მხარე). 

მდებარეობს თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, მდ. ტანის (მტკვრის მარჯვენა შენაკადი) ნაპირას, ზღვის დონიდან 1200 მ-ზე, გორიდან 30 კმ-ში.

## ისტორია
ზემო ბოშურს არ ახსენებს XVIII საუკუნის ქართველი სწავლული ვახუშტი ბატონიშვილი, თუმცა სოფელში შემორჩენილი ძველი ეკლესიის ნანგრევები მიანიშნებს, რომ აქ ერთ დროს მჭიდრო დასახლება უნდა ყოფილიყო. XIX საუკუნეში ეს მხარე გაუკაცრიელებულია, რის გამოც ერისთავებს აქ ქსნისა და არაგვის ხეობებიდან მთიულები გადმოუსახლებიათ. მდ. ტანის ხეობაში დგას IX–X საუკუნეების ძეგლი — მარიამწმინდის ეკლესია.

1863 წელს, მებატონე ერისთავებმა სოფლის გლეხებს გაუდიდეს ფულადი გადასახადი — შეაწერეს 2000 მანეთი და 45 კაპიკი. უკმაყოფილო გლეხებმა თავი მოიყარეს სოფლის ეკლესიის ეზოში და უარი განაცხადეს ფულის გადახდაზე. მთავრობამ სოფელში ეგზეკუცია ჩააყენა. დამსჯელმა რაზმმა დაარბია გლეხების სახლ-კარი და აიძულა ისინი დამორჩილებოდნენ მებატონეს.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით, სოფელში ცხოვრობს 132 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ზემო სობისი

**ზემო სობისი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, გორის მუნიციპალიტეტის ზეღდულეთის ადმინისტრაციულ ერთეულში (შიდა ქართლის მხარე). 

მდებარეობს ტირიფონის ვაკეზე, ზღვის დონიდან 750 მ-ზე, გორიდან 18 კმ-ში. 
## ისტორია 
ზემო სობისი ცნობილია XVII საუკუნიდან. შედიოდა საამილახოროში. სობისი — ორი სოფელი — იხსენიება იოანე ბატონიშვილის „ქართლ-კახეთის აღწერაში“ (XVIII საუკუნის მიწურული). სოფელი მდებარეობს ყოფ. სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის, ამჟამად რუსეთის მიერ ოკუპირებული ტერიტორიის მომიჯნავედ.   

სოფლის შუაში დგას გვიანდელი შუა საუკუნეების ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლები: კვირაცხოვლის და ღვთისმშობლის ერთნავიანი ეკლესიები.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით, სოფელში ცხოვრობს 482 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ზეღდულეთი

**ზეღდულეთი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, გორის მუნიციპალიტეტის ზეღდულეთის ადმინისტრაციულ ერთეულში (შიდა ქართლის მხარე).

მდებარეობს ტირიფონის ვაკეზე, მდინარე ბერშოულის (მეჯუდის მარცხენა შენაკადი) მარცხენა ნაპირას, ზღვის დონიდან 700 მ-ზე, ქალაქ გორიდან 15 კმ-ში.

სოფელი XVIII საუკუნის წერილობით წყაროებში იხსენიება სხვადასხვა ფორმით: ზევდულეთი („განჩინება ამირინდო ამილახორისა და მისი ბიძაშვილების ყმა-მამულის საქმეზე“, 1754), ზღდულეთი (ვახუშტი ბატონიშვილის „აღწერა სამეფოსა საქართველოსას“ თანდართული სოფლების სია), ზღუდლეთი (იოანე ბატონიშვილის „ქართლ-კახეთის აღწერა“).  

ზეღდულეთის ჩრდილოეთით დგას ღვთისმშობლის ერთნავიანი („მცირე“) ეკლესია. მის სიახლოვეს ნასოფლარის ნაშთებია. სოფლის შუაში, სასაფლაოზე, ღვთისმშობლის ერთნავიანი („დიდი“) ეკლესიაა. ორივე ეკლესია გვიანდელ შუა საუკუნეებს მიეკუთვნება.  

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით, სოფელში ცხოვრობს 872 ადამიანი.

## იხილეთ აგრეთვე
*ზეღდულეთის ღვთისმშობლის დიდი ეკლესია
*ზეღდულეთის ღვთისმშობლის მცირე ეკლესია
*ზეღდულეთი (ნასოფლარი)

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ვეძები

**ვეძები** — სოფელი საქართველოში (კახეთის მხარე), ახმეტის მუნიციპალიტეტში (შახვეტილას ადმინისტრაციული ერთეული). 

მდებარეობს მდინარე ხევგრძელის (ილტოს მარჯვენა შენაკადი) მარცხენა მხარეს, ზღვის დონიდან 850 მეტრი, ახმეტიდან 15 კმ-ის დაშორებით. სოფლის მახლობლად, ციხეებად წოდებულ ადგილზე შემორჩენილია შუა საუკუნეების ეკლესიის ნანგრევები. 

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში 7 მცხოვრებია, ეთნიკურად ქართველები. წარსულში ცხოვრობდნენ ოსებიც.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:ახმეტის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ზემო ხალაწანი

**ზემო ხალაწანი** — სოფელი საქართველოში, ახმეტის მუნიციპალიტეტის ხალაწანის ადმინისტრაციულ ერთეულში (კახეთის მხარე).

მდებარეობს პანკისის ხეობაში, მდინარე ალაზნის მარცხენა მხარეს, ზღვის დონიდან 760 მ-ზე, ახმეტიდან 25 კმ-ში. მინიჭებული აქვს მაღალმთიანი დასახლების სტატუსი.

## ისტორია 
ზემო ხალაწნის ტერიტორიაზე ადამიანის ცხოვრების კვალი ბრინჯაოს ხანაში დასტურდება. სოფლის ჩრდილო-აღმოსავლეთით დაზიანებულ ორმოსამარხში შემთხვევით აღმოჩნდა ძვ. წ. II-I ათასწლეულთა მიჯნის ბრინჯაოს სატევარი. 

XVIII საუკუნის აღწერების დოკუმენტებში, ასევე ვახუშტი ბატონიშვილის „აღწერა სამეფოსა საქართველოსაზე“ თანდართულ სოფლების სიაში და იოანე ბატონიშვილის „ქართლ-კახეთის აღწერაში“ პანკისის ხეობის სოფლებს შორის დასახელებულია ნაპანკისევი და ხალაწანი. ამასთან, ნაპანკისევი ვახუშტის რუკაზე დღევანდელი ზემო ხალაწნის ტერიტორიაზე არის აღნიშნული. XIX-XX საუკუნეების მიჯნაზე აქ თიანეთის სოფელ ალოტიდან გადმოსახლდნენ ქართველი მთიელები, ძირითადად გოდერძაულთ თემის ფშავლები. XX საუკუნის განმავლობაში სოფლის მოსახლეობა ძირითადად მონოეთნიკური (ქართული) იყო. 1990-იანი წლებიდან ზემო ხალაწანში პანკისელმა ქისტებმაც დაიწყეს დასახლება და ამჟამად იქ უკვე ეთნიკურად შერეული მოსახლეობაა.

## კულტურული მემკვიდრეობა 
ზემო ხალაწნის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, მთის ფერდობზე დგას ადრინდელი შუა საუკუნეების დარბაზული ეკლესია „ბზიანა“. ასევე მაღლობზე დგას XVI საუკუნის დარბაზული ეკლესია „გმირი“. სოფლის ჩრდილოეთით, ადგილ ღამურაანზე შემორჩენილია გვიანდელი შუა საუკუნეების ღვთისმშობლის ეკლესიის კომპლექსი (დიდი და მცირე ეკლესიები). ზემო ხალაწანსა და მის შემოგარენში დგას 3 თავდაცვითი კოშკი: ე. წ. ფათალიანთ და გვერდმოშლილთ კოშკები და კვირიას ციხე-სახლი. 

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 89 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:ახმეტის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ზემო ნიქოზი

**ზემო ნიქოზი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, გორის მუნიციპალიტეტის ნიქოზის ადმინისტრაციულ ერთეულში (შიდა ქართლის მხარე). 

მდებარეობს ტირიფონის ვაკეზე (შიდა ქართლის ვაკის ჩრდილოეთი ნაწილი), მდინარე დიდი ლიახვის მარჯვენა მხარეს., ზღვის დონიდან 850 მეტრზე, გორიდან 28 კმ-ში.

თანამედროვე ზემო ნიქოზი ისტორიული სოფლის — ნიქოზის ნაწილია. სოფლის ცენტრში მდებარეობს ღვთაების ეკლესიის კომპლექსი, რომელშიც შედის ეკლესია, ეპისკოპოსის სასახლე და სამრეკლო. სოფელში დგას აგრეთვე მთავარანგელოზის ჯვარგუმბათოვანი ეკლესია, რომელიც X საუკუნით თარიღდება. სოფელში 2011 წლიდან ყოველწლიურად იმართება ანიმაციური ფილმების საერთაშორისო ფესტივალი „ნიქოზი“.

ზემო ნიქოზი მდებარეობს ყოფილი სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის ადმინისტრაციულ საზღვართან ახლოს. 2007 წელს სოფლის სტრატეგიული მნიშვნელობა გაიზარდა ნიქოზი–ავნევის შემოვლითი გზის გაყვანის შემდეგ. ზემო ნიქოზი მნიშვნელოვნად დაზარალდა 2008 წლის აგვისტოში რუსეთის სამხედრო აგრესიის შედეგად: დაიბომბა და გაიძარცვა საცხოვრებელი უბნები, დაინგრა ღვთაების კომპლექსის საეპისკოპოსო სასახლე. სოფლის უსაფრთხოებისთვის მუდმივ საფრთხეს წარმოადგენს მის მიმდებარედ ე. წ. „ბორდერიზაციის“ პროცესი — უკანონო დელიმიტაცია საოკუპაციო ხაზის გასწვრივ. 

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით, სოფელში ცხოვრობს 643 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ვარიანი

**ვარიანი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში (შიდა ქართლის მხარე), გორის მუნიციპალიტეტში, ვარიანის ადმინისტრაციული ერთეულის ცენტრი (სოფლები: არაშენდა, ახალდაბა, ვარიანი, ვარიანის მეურნეობა, საქაშეთი).

მდებარეობს ტირიფონის ვაკეზე (შიდა ქართლის ვაკის დასავლეთი ნაწილი), მდ. ლიახვის მარჯვენა მხარეს, გორი–ნიქოზის საავტომობილო გზაზე, ზღვის დონიდან 680 მ-ზე, გორიდან 14 კმ-ში. 

## ისტორია
ვარიანი წყაროებში პირველად იხსენიება 1656 წლის საბუთში როსტომ მეფის მიერ სეხნის მაჩაბლის შვილებისთვის ამოწყვეტილი მაჩაბლის მამულის გადაცემის შესახებ. 1712 წელს ვახტანგ VI-მ ურბნელ ეპისკოპოსს განუახლა ვარიანის შეწირულობის სიგელი. 

ვახუშტის მიხედვით, „რუისის მთის ძირს არს თედოწმინდა. მცირედ მას ზეით ერთვის დასავლეთიდამ ლიახუს ვარიანის ფშანი... ვარიანს ზეით ერთვის ლიახუს აღმოსავლეთიდამ პატარა ლიახვი“. ამ პერიოდში სოფელი და მისი შემოგარენი მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა ქართლის ეკონომიკურ და პოლიტიკურ ცხოვრებაში, განვითარებული იყო სოფლის მეურნეობა. 1789 წელს გადასახადებისგან შეწუხებულმა ვარიანელმა გლეხებმა საჩივრით მიმართეს ერეკლე II-ს. ფეოდალურ ხანაში წარმოადგენდა მნიშვნელოვან სტრატეგიულ პუნქტს საქართველოში შემოსული მტრის წინააღმდეგ წარმოებულ ბრძოლებში. საბჭოთა პერიოდში სოფელში იყო მეხილეობის საბჭოთა მეურნეობა. რუსეთ-საქართველოს 2008 წლის აგვისტოს ომის დროს რუსმა ინტერვენტებმა ვარიანი კლასტერული ჭურვებით დაბომბეს, 11 აგვისტოს კი მოახდინეს სოფლის დროებითი ოკუპაცია.

ვარიანი ქართველი მწერლისა და პედაგოგის იაკობ გოგებაშვილის (დ. 1840 ― გ. 1912) სამშობლოა. მის სახელს უკავშირდება სახალხო დღესასწაული „იაკობობა“, რომელიც 1971 წლიდან ყოველწლიურად ოქტომბრის თვეში აღინიშნება ვარიანში.

## კულტურული მემკვიდრეობა
ვარიანის დასავლეთით, დაახლ. 0,5 კმ-ზე მდებარეობს გვიანდელი შუა საუკუნეების კოშკი. იგი საბრძოლო-საცხოვრებელი დანიშნულებისა იყო. მის მახლობლად ნასოფლარია (მოსახლეობა აყრილა XVIII საუკუნეში ლეკთა თარეშის გამო). სოფლის შუაში დგას რიყის ქვითა და აგურით ნაგები ღვთისმშობლის ერთნავიანი ეკლესია (1835). იქვე მდებარეობს ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის ძეგლი — იაკობ გოგებაშვილის სახლ-მუზეუმი. 

სოფლის ჩრდილო-აღმოსავლეთით სასაფლაოზე განვითარებული შუა საუკუნეების კიდევ ერთი ღვთისმშობლის დარბაზული ეკლესიაა. ნაგებია დიდი ზომის რიყისა და მოყავისფრო შირიმის ქვებით. ჩრდილოეთის კარის თავზე ტიმპანში მოთავსებული წარწერა X–XI საუკუნეებით თარიღდება.

საქართველოს ეროვნულ მუზეუმში (ს. ჯანაშიას სახელობის საქართველოს მუზეუმი) დაცულია თითბრის ზარი, 1777 წლის მხედრული წარწერით, რომლის მიხედვით, მეფის მგალობელ სოლომონსა და მის ძმა იოანე ნამორაძეს ვარიანის ღვთისმშობლის ეკლესიისათვის შეუწირავთ ზარი, გარდაცვლილი ძმის, მიქაელის სულის მოსახსენიებლად.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით, სოფელში ცხოვრობს 1469 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ზემო ალვანი

**ზემო ალვანი** — სოფელი საქართველოში, ახმეტის მუნიციპალიტეტში (კახეთის მხარე), ზემო ალვანის ადმინისტრაციული ერთეულის ცენტრი (სოფლები: ზემო ალვანი, ხორბალო). 

მდებარეობს ალაზნის ვაკეზე, მდინარე ალაზნის მარცხენა მხარეს, ზღვის დონიდან 460 მ-ზე, ახმეტიდან 9 კმ-ში. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 3 306 ადამიანი.  სოფელში არის კახეთის მეფე ლევანის (1520-1574 წწ.) აგურით ნაშენი სასახლე „ცხრაკარა“. სოფელში დგას დიდი სამამულო ომის გმირების მემორიალი და იოსებ სტალინის ძეგლი.

## ისტორია
თავდაპირველად არსებობდა ალვანის ველი. XVI საუკუნეში კახეთის მეფე ლევანს (1520-1574 წწ.) იგი თუშებისათვის უწყალობებია, 1757 წელს თეიმურაზ II-ისა და ერეკლე II-ის წყალობის სიგელის მიხედვით, თუშები აქ მხოლოდ საძოვრებს იყენებდნენ. თუშების მუდმივ საცხოვრებელ ადგილად იგი XIX საუკუნის დასაწყისიდან გადაიქცა. იმ დროს გაჩნდა სოფ. ალვანიც (ალონი), შემდგომში — ზემო ალვანი და ქვემო ალვანი. ამჟამად ზემო ალვანი დასახლებულია წოვათა და პირიქითა თემების თუშებით.

1972 სოფლის ტერიტორიაზე შემთხვევით აღმოჩნდა გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის დასასრულის არქეოლოგიური  ძეგლი, რომელიც შეისწავლა კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციამ (ხელმძღვ. კ. ფიცხელაური). ქვაყრილიან სამარხში აღმოჩნდა გეომეტრიული ორნამენტებით შემკული თიხის ნივთები — 8 ქილა, ხელადა, კათხა, 2 პატარა სასმისი, ქილებისა და ჯამების ფრაგმენტები და ბრინჯაოს სატევარი (მასალა ინახება ზემო ალვანის საშუალო სკოლის მუზეუმში). 

სოფლის ჩრდილო-აღმოსავლეთით დგას VIII–IX საუკუნეების ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი, ქვის კედლით შემოზღუდული იოანე ნათლისმცემლის სამნავიანი ბაზილიკა. ბაზილიკის მახლობლად მაღალ მთაზე მდებარეობს ლევან კახთა მეფის სასახლის — „ცხრაკარას“ ნანგრევები.

## მოსახლეობა
## ისტორიული ძეგლები
მინი|250პქ|მარცხნივ|ახმეტის მუნიციპალიტეტი
* ბზიანის საყდარი
* ეფროსის ეკლესია
* იახსარის ეკლესია
* კვირაცხოვლის ეკლესია
* ნათლისმცემლის ეკლესია
* სამარხი
* სამების ეკლესია
* ღვთაების ეკლესია
* ღვთისმშობლის ეკლესია
* ცხრაკარა - სასახლე
* წმ. გიორგის ეკლესია
* წმ. მარიამის ეკლესია

## ლიტერატურა
* დედაბრიშვილი შ., რუსიშვილი რ., ზემო ალვანის შუაბრინჯაოს ხანის სამარხი, კრ.: კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის შრომები, ტ. 4, თბ., 1980.
* Чубинашвили Г. Н., Архитектура Кахетии, Тб., 1959.

## სქოლიო
კატეგორია:ახმეტის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ვაშპარიანი

**ვაშპარიანი** — სოფელი საქართველოში (იმერეთის მხარე), ზესტაფონის მუნიციპალიტეტში (ძირულის ადმინისტრაციული ერთეული). 

მდებარეობს მდინარე ჩხერიმელის (ძირულის მარცხენა შენაკადი) ხეობაში, ზღვის დონიდან 400 მ-ზე, ზესტაფონიდან 16 კმ-ში.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 65 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:ზესტაფონის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ზედა ილემი

**ზედა ილემი** — სოფელი საქართველოში, ზესტაფონის მუნიციპალიტეტის ილემის ადმინისტრაციულ ერთეულში (იმერეთის მხარე).

მდებარეობს მდ. ძირულის (ყვირილის მარცხენა შენაკადი) ხეობაში, ზღვის დონიდან 320 მ-ზე, ზესტაფონიდან 13 კმ-ის და ძირულიდან (უახლოესი რკინიგზის სადგური) 3 კმ-ის დაშორებით.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 307 ადამიანი.

## ისტორია
ზედა ილემი ძველად სოფელ ილემის შემადგენელი ნაწილი იყო. ისტორიულ წყაროებში სოფელი ილემი პირველად მოიხსენიება XV საუკუნეში.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:ზესტაფონის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ზედა კვალითი

**ზედა კვალითი** — სოფელი საქართველოში, ზესტაფონის მუნიციპალიტეტის ცხრაწყაროს ადმინისტრაციულ ერთეულში (იმერეთის მხარე).

მდებარეობს მდინარე ყვირილის ხეობაში,ზღვის დონიდან 300 მ-ზე, ზესტაფონიდან 9 კმ-ში.

ზედა კვალითი ძველად ნაწილი იყო სოფელ კვალითისა, რომელიც შემდეგ დაიყო ზედა, ქვედა და შუა კვალითად. სოფელი კვალითი ისტორიულ წყაროებში პირველად XVIII საუკუნის I ნახევარში მოიხსენიება. ზედა კვალითის ტერიტორიაზე შემორჩენილია ეკლესიის ნაშთი, რომელსაც „ნასაყდარს” უწოდებენ.
## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 244 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:ზესტაფონის მუნიციპალიტეტის სოფლები
მინერალების სია

thumb|200px|მინერალებისგან დამზადებული ცხოველთა ფიგურები

მინერალების სახელწოდება ანბანის მიხედვით:

## ა 
* აქატი
* ადამიტი
* ავგიტი
* აზურიტი
* აკანთიტი
* ალბიტი
* ალმანდინი
* ალმასი
* ამეთვისტო
* ანგლესიტი
* ანდეზინი
* ანდრადიტი
* ანორთიტი
* ანორთოკლაზი
* ანჰიდრიტი
* აპატიტი
* არაგონიტი
* არსენოპირიტი
* აურიკალციტი
* აკვამარინი
* აქტინოლიტი
* ანდალუზიტი
* არფვედსონიტი
* აქტინოლითი

## ბ 
* ბაბინგტონიტი
* ბარიტი
* ბერგერიტი
* ბერილი
* ბიოტიტი
* ბიტოვნიტი
* ბორაქსი
* ბორნიტი
* ბროქანტიტი
* ბუსტამიტი
* ბულანჟერიტი

## გ 
* გალენიტი
* გასპიტი
* გლაუბერიტი
* გრანატები
* გლაუკონიტი
* გლაუკოფანი
* გროსულარი

## დ 
* დიაბოლეიტი
* დიოფსიდი
* დოლომიტი
* დრავიტი

## ე 
* ეგირინი
* ელბაიტი
* ენსტატიტი
* ეპიდოტი
* ეფსომიტი

## ვ 
* ვანადინიტი
* ვერცხლისწყალი
* ვიტერიტი
* ვიურციტი
* ვეზუვიანი
* ვერმიკულიტი
* ვერცხლი
* ვოლასტონიტი

## ზ 
*ზურმუხტი

## თ
* თაბაშირი
* თორიტი
* თოროგუმიტი

## ი 
* იაროზიტი
* იასპი
* იოჰანსენიტი

## კ
* კალციტი
* კაოლინიტი
* კერნიტი
* კლინოქლორი
* კლინოცოეზიტი
* კვარცი
* კოლემანიტი
* კრისტობალიტი
* კროკოიტი
* კუკეიტი
* კიანიტი
* კორდიერიტი
* კორუნდი

## ლ 
* ლაბრადორიტი
* ლეპიდოლითი
* ლილიკოატიტი
* ლიმონიტი
* ლინარიტი
* ლოელინგიტი
* ლაზურიტი

## მ 
* მაგნეზიოქრომიტი
* მაგნეზიტი
* მაგნეტიტი
* მალაქიტი
* მარკაზიტი
* მელანოფლოგიტი
* მიკროკლინი
* მიმეტიტი
* მუსკოვიტი

## ნ 
* ნატროიაროზიტი
* ნეპტუნიტი
* ნეფელინი
* ნეფრიტი
* ნიკელი

## ო 
* ოლიგოკლაზი
* ოლივინი
* ომფაციტი
* ოპალი
* ორთიტი
* ორთოკლაზი
* ოტავიტი
* ოქრო
## პ 
* პარადამიტი
* პეზოტატიტი
* პექტოლიტი
* პეტალიტი
* პირიტი
* პირომორფიტი
* პიროპი
* პიროქსმაგნიტი
* პლაგიოკლაზი
* პიროფილიტი
* პლატინა
* პირიტი
* პიროლუზიტი

## ჟ 
* ჟადეიტი
## რ
* რამელსბერგიტი
* რკინა-ნიკელი
* რიბეკიტი
* რკინა
* როდონიტი
* როდოქროზიტი
* რქატყუარა
## ს 
* სანიდინი
* საფლორიტი
* სერანდიტი
* სერპენტინი
* სიდერიტი
* სკალერიტი
* სმიტსონიტი
* სპილენძი
* სილიმანიტი
* სპესარტიტი
* სპოდუმენი
* სტიპარსენი
* სტიშოვიტი
* სტრონციუმი
* სპაეროკობალტიტი
* სტავროლითი
* სტილპნომელანი

## ტ 
* ტალკი
* ტელური
* ტენარდიტი
* ტეფროიტი
* ტინკალკონიტი
* ტიტანიტი
* ტოპაზი
* ტრემოლიტი
* ტურმალინი
* ტყვია

## უ 
* უვაროვიტი
* უვიტი
* ულექსიტი
* ურანიტი
## ფ 
* ფაბიანიტი
* ფელდშპატოიდი
* ფირუზი
* ფლოგოპიტი
* ფლუორიტი
* ფოსგენიტი
* ფორსტერიტი
* ფრანკლინიტი

## ქ 
* ქალკანტიტი
* ქალკოპირიტი
* ქალკოციტი
* ქამოზიტი
* ქლორიტი
* ქრიზობერილი
* ქრიზოკოლა
* ქრიზოლიტი
* ქრომიტი

## ღ
## ყ 
## შ
* შერლი ტურმალინი
* შორლომიტი
* შეელიტი
* შპინელი
## ჩ 
## ც
* ცელესტიტი
* ცელზიანი
* ცერუსიტი
* ცირკონი
* ციტრინი
* ცოეზიტი
* ცოიზიტი
## ძ 
## წ
## ჭ 
## ხ
## ჯ 
## ჰ
* ჰალიტი
* ჰაფნორი
* ჰალუაზიტი
* ჰედენბერგიტი
* ჰემატიტი
* ჰიდროცინკიტი
* ჰიპერსტენი
* ჰოვლიტი
კატეგორია:მინერალები
ზედა კლდეეთი

**ზედა კლდეეთი** — სოფელი საქართველოში, იმერეთის მხარის ზესტაფონის მუნიციპალიტეტში, კლდეეთის ადმინისტრაციული ერთეულის ცენტრი (სოფლები: ალავერდი, თვრინი, კინოთი, მწყერისციხე, ტაბაკინი, ქვედა კლდეეთი).

მდებარეობს იმერეთის მაღლობის სამხრეთ მთისწინეთში, მდინარე აჯამურის (ყვირილის მარცხენა შენაკადი) ნაპირას, ზღვის დონიდან 350 მ-ზე, ზესტაფონიდან 7 კმ-ის დაშორებით. სოფელში არის საჯარო სკოლა.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 499 ადამიანი.

## სამაროვანი
სოფელში აღმოჩენილია II საუკუნის არქეოლოგიური ძეგლი. სამაროვანი აღმოჩნდა და გაითხარა 1941-1942 წლებში. სამარხებში აღმოჩნდა მდიდრული მასალა: ჭურჭელი, იარაღი, მონეტები, ბრინჯაოს, ვერცხლის, ელექტრუმისა და ოქროს სამკაული. აღსანიშნავი ოქროს აგრაფი, რომელიც ჩასხმულია სარდიონის გემა — ჩაბალახისებური თავსაბურიანი მამაკაცის პორტრეტი. ფიქრობენ, რომ მასზე გამოსახულია ადგილობრივი ქართველი დიდებული, შესაძლოა ერისთავიც. სამაროვანში აღმოჩენილი ჭურჭელი ძირითადად იმპორტულია. პოლიქრომული სტილის ოქროს ნივთები კი ადგილობრივი ნაწარმი უნდა იყოს. კლდეეთში დაკრძალული ჩანან ანტიკური ხანის იბერიის წარჩინებულთა წრის წარმომადგენლები.

## ლიტერატურა
* *ლომთათიძე გ.,* კლდეეთის სამაროვანი ახალი წელთაღრიცხვის II საუკუნისა, თბილისი, 1957.

## სქოლიო
კატეგორია:ზესტაფონის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ზედა საქარა

**ზედა საქარა** — სოფელი საქართველოში, ზესტაფონის მუნიციპალიტეტში (იმერეთის მხარე), ზედა საქარის ადმინისტრაციული ერთეულის ცენტრი (სოფლები:  ბეღლევი, ზედა საქარა). 

მდებარეობს მდ. ბუჯის (ჩოლაბურის მდგენელი) მარცხენა მხარეს, ზესტაფონი–ჭიათურის საავტომობილო გზაზე, ზღვის დონიდან 300 მეტრზე, ქალაქ ზესტაფონიდან 3 კმ-ის დაშორებით. სოფლის მახლობლადაა XVI საუკუნის ხუროთმოძღვრების ძეგლი — ეკლესია „გულბანდიანი“.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 2 099 ადამიანი.

## ღირსშესანიშნაობები
სოფლის ტერიტორიაზე რამდენიმე ისტორიული ძეგლია შემორჩენილი. მათ შორის განსაკუთრებით აღსანიშნავია ე.წ. „გულბანდიანის კონწოლია“, წმინდა გიორგის სახელობის ეკლესია თავაძეების უბანში, აშენებული IX-X საუკუნეებში. ეკლესია გუმბათიანი ჯვრის ტიპისაა, აშენებულია თლილი ქვითა და კირით. გუმბათი შიგნიდან მრგვალია, გარედან — წახნაგოვანი, აქვს რვა სარკმელი. შიგნით ეკლესია მოხატულია, მხატვრობა შემონახულია ნაწილობრივ, საკურთხევლის კონქში დახატულია მაცხოვარი, ღვთისმშობელი და ნათლისმცემელი. ეკლესია გარედან მოხატულია ქართული ორნამენტებით, სახურავი ქვის ფილებისაა. გუმბათი შიგნით ზეთოვანი საღებავითაა შეღებილი, რომელიც შემდგომ დაუზიანებიათ და გაუძარცვავთ. ეკლესიის ჩრდილოეთის მხარეზე არის ხუცურად შესრულებული წარწერა, ხოლო კარის ზემოთ მდებარე ქვაზე ამოკვეთილია ხელი, რაც შემდგომ პერიოდში უნდა იყოს მოხატული. ეკლესია ბერძნების მიერ ყოფილა აშენებული. ეკლესიას რესტავრაცია 1951 და 2005 წლებში ჩაუტარდა.

ეკლესიიდან 150 მეტრის დაშორებით მდებარეობს მიწისქვეშა ციხე-სიმაგრე, ე.წ „უდაბნო“. ციხე-სიმაგრიდან 150 მეტრში იწყება გვირაბი, რომელიც ჩადის ე.წ. ურიების ღელემდე. ზედა საქარაში ასევე დგას VIII საუკუნის მაცხოვრის სახელობის ეკლესია (ფუტკარაძეების უბანი), XI საუკუნის წმინდა გიორგის, XVI-XVII საუკუნეების მაცხოვრის სახელობის და XIX საუკუნის ჯვარცმის ეკლესიები.

## ლიტერატურა
* *ბოჭორიძე გ.* იმერეთის ისტორიული ძეგლები, გვ. 185-186, თბილისი, 1995.

## სქოლიო
კატეგორია:ზესტაფონის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ზედა წიფლავაკე

**ზედა წიფლავაკე** — სოფელი საქართველოში, ზესტაფონის მუნიციპალიტეტის სანახშირის ადმინისტრაციულ ერთეულში (იმერეთის მხარე).

მდებარეობს იმერეთის მაღლობზე, მდინარე ძირულის მარჯვენა მხარეს, ზღვის დონიდან 480 მ-ზე, ზესტაფონიდან 12 კმ-ში.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 155 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:ზესტაფონის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ზოვრეთი

**ზოვრეთი** — სოფელი დასავლეთ საქართველოში, ზესტაფონის მუნიციპალიტეტის ერთ-ერთი ადმინისტრაციული ერთეული (იმერეთის მხარე).

მდებარეობს მდ. ძუსის (ყვირილის აუზი) მარჯვენა მხარეს, ზესტაფონ – თუზის საავტომობილო გზაზე, ზღვის დონიდან 220 მ-ზე, ქალაქ ზესტაფონიდან 13 კმ-ში.  
## გეოგრაფია 
სოფელს აღმოსავლეთით ესაზღვრება სოფელი ქვედა საზანო, რომელიც გამოყოფილია მდინარე ძუსით, დასავლეთით ესაზღვრება სოფლები: ღვანკითი და რუფოთი. ჩრდილოეთით სოფელი ქვედა ალისუბანი, ხოლო სამხრეთით სოფლები: ჭალატყე და ქვედა საქარა. 
## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 1513 ადამიანი. სოფელში გავრცელებული გვარებია: მაჩიტიძე, შავგულიძე, კვეტენაძე, ალავიძე, ვერულაშვილი, ღვინჯილია, გვალია, იმნაძე, ჩუბინიძე, კალატოზი, ვარდოსანიძე, ჩხიკვაძე, რობაქიძე, დეკანოიძე, მაცაბერიძე, ბეღელაძე, ბოგვერაძე, ნებიერიძე, კაპანაძე, ცერცვაძე, აბჟანდაძე, ჭაბუკიანი, გურგენიძე, შაქარიშვილი. 

## ისტორია
სოფელი ისტორიულ წყაროებში პირველად მოიხსენიება XV საუკუნეში: 1452 წლით დათარიღებული სიგელით იმერთა მეფე გიორგის აზნაურებისათვის გოგია და გოგნია მაჭავარიან-სიქდურიშვილებისათვის განუახლებია სოფლების ზოვრეთის, წევისა და ილემის შეწირულება. 

## ღირსშესანიშნაობები
სოფელში დგას ე.წ. მაცაბერიძეების ციხე, რომელიც პატარა ზომისაა, მაგრამ ერთობ მნიშვნელოვანი ისტორიული ფუნქცია უნდა ჰქონოდა. საინტერესოა ის ფაქტი, რომ ამ ციხის ნანგრევებიდან მოჩანს მეზობელ სოფელში, ქვედა საზანოში, არსებული ანალოგიური ზომის ციხე. სავარაუდოდ, ომიანობის დროს, სწორედ ამ ციხეებში ანთებული ცეცხლით აცნობებდნენ ერთმანეთს მოსალოდნელ საფრთხეს. სოფელში არის წმინდა გიორგის სახელობის ეკლესია, რომელიც აშენებულია XVIII საუკუნეში. სოფლის ცენტრში, სადაც განლაგებულია სოფლის სკოლა და კულტურული ცენტრი 2007 წლიდან შენდება ღვთისმშობლის სახელობის ეკლესია.

სოფელ ზოვრეთისა და ჭალატყის საზღვარზე მდებარეობს XII საუკუნეში აშენებული ხიდი, რომელიც ცნობილია „თამარის ხიდის“ სახელით.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:ზესტაფონის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ზედა წევა

**ზედა წევა** — სოფელი საქართველოში, ზესტაფონის მუნიციპალიტეტის ძირულის ადმინისტრაციულ ერთეულში (იმერეთის მხარე).

მდებარეობს იმერეთის მაღლობზე, მდინარე ძირულის ხეობაში, ზღვის დონიდან 580 მ-ზე, ზესტაფონიდან 14 კმ-ში. სოფელში მოქმედებს საჯარო სკოლა. ზედა წევაში დგას შუა საუკუნეების წმ. გიორგის ეკლესია. სოფელში ყოველ 28 ივლისს აღნიშნავენ კვირიკობას. 

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 44 ადამიანი.

## ღირსშესანიშნაობები
სოფელში დგას XI საუკუნის წმინდა გიორგის ეკლესია. ეკლესია მდებარეობს ზღვის დონიდან 547 მეტრის სიმაღლეზე. ადგილობრივები ეკლესიის აშენებას თამარ მეფეს უკავშირებენ. ეკლესია 1863 წელს გადაუკეთებიათ.

ეკლესია აშენებულია თლილი ქვისა და კირისაგან, არის ბაზილიკის ტიპის. ეკლესიაში შემორჩენილია XVI-XVII საუკუნეების მოხატულობა. ეკლესიის აბსიდის მარცხენა ნახევარზე იატაკიდან 13 მეტრის სიმაღლეზე ქვიშაქვის კვადრზე შემორჩენილია სამსტრიქონიანი ასომთავრული წარწერა, რომლის ასოთა უმრავლესობა სტილიზებულია. საკურთხეველს და ნაწილობრივ შუა ეკლესიას შემორჩენილი აქვს ფრესკები. საკურთხევლის პილიასტრზე და მის კამარაზე დახატულია ნაწილობრივ დაზიანებული წმინდანები.

## ლიტერატურა
* *ბოჭორიძე გ.* იმერეთის ისტორიული ძეგლები, გვ. 145-146, თბილისი, 1995

## სქოლიო
კატეგორია:ზესტაფონის მუნიციპალიტეტის სოფლები
თვრინი

**თვრინი** — სოფელი საქართველოში, იმერეთის მხარის ზესტაფონის მუნიციპალიტეტში (კლდეეთის თემი). მდებარეობს მდინარე ყვირილის ხეობაში. ზღვის დონიდან 220 მეტრი, ზესტაფონიდან 5 კილომეტრი.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 589 ადამიანი.

## ისტორია
სოფელი თვრინი ისტორიულ წყაროებში პირველად მოხსენიებულია XVI საუკუნეში. სოფელში შემორჩენილია ფეოდალური ხანის ციხე-დარბაზი გალავნითა და საცხოვრებელი ნაგებობებით. შემორჩენილია ციხის აგურის თაღოვანი დიდი დარბაზი და წყარო. ციხე მეცნიერულად შეუსწავლელია. ციხესა და მის შემოგარენში ნაპოვნი ისტორიული ნივთები ინახება ზესტაფონის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში, ხოლო თუჯის ერთი ჭურვი კი საქართველოს ეროვნულ მუზეუმშია დაცული.

სოფელშია ასევე XIX საუკუნის ეკლესია.

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში
*
*თვრინის რუკა

## სქოლიო
კატეგორია:ზესტაფონის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ლელაძისეული

**ლელაძისეული** — სოფელი საქართველოში, იმერეთის მხარის ზესტაფონის მუნიციპალიტეტში (ძირულის თემი). მდებარეობს მდინარე ჩხერიმელის ხეობაში. ზღვის დონიდან 400 მეტრი, ზესტაფონიდან 12 კილომეტრი.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 161 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:ზესტაფონის მუნიციპალიტეტის სოფლები
მარტოთუბანი

**მარტოთუბანი** — სოფელი საქართველოში, იმერეთის მხარის ზესტაფონის მუნიციპალიტეტში (სანახშირის თემი). მდებარეობს მდინარე ყვირილის ხეობაში. ზღვის დონიდან 330 მეტრი, ზესტაფონიდან 5 კილომეტრი. ისტორიულ წყაროებში პირველად მოხსენიებულია XVIII საუკუნეში. სოფელში დაიბა და ქართველი სასამართლოს ექიმი ვახტანგ შანიძე.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 633 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:ზესტაფონის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ზემო აჩაბეთი

**ზემო აჩაბეთი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, შიდა ქართლის მხარის ქურთის მუნიციპალიტეტში, ქურთის თემში. მდებარეობს მდინარე დიდი ლიახვის მარჯვენა მხარეს. ზღვის დონიდან 1060 მეტრი, ცხინვალიდან 4 კილომეტრი.

## ისტორია 
1469 წლიდან სოფელ აჩაბეთში (დღევანდელი ზემო და ქვემო აჩაბეთი) იხსენიება მაჩაბლების რეზიდენცია, რომლებიც მეფის მოურავები იყვნენ და თითქმის მთელ ლიახვის ხეობას განაგებდნენ.

1922 წელს შევიდა სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის შემადგენლობაში და 1991 წლამდე შედიოდა ცხინვალის რაიონში, 2006 წლის 6 დეკემბრამდე — გორის რაიონში. ქართულ-ოსური კონფლიქტის დაწყების შემდეგ, 1992–2008 წლებში აკონტროლებდა ქართული მხარე.

2008 წლიდან ოკუპირებულია რუსეთის ფედერაციის მიერ. ზემო და ქვემო აჩაბეთი, 2008 წლის აგვისტოს ომის შემდეგ ნასოფლარად იქცა. აჩაბეთი ჯერ დაიბომბა, შემდეგ ცეცხლში ჩაიწვა, ბოლოს კი, როგორც თვითმხილველები ყვებიან, სპეციალური ტექნიკით მთლიანად დაანგრიეს და მიწასთან გაასწორეს.

## დემოგრაფია 
## ღირსშესანიშნაობები 
კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლებიდან აღსანიშნავია აჩაბეთის ციხე, წმინდა ესტატესა და წმინდა კვირიკეს ეკლესიები; ევსტათის ეკლესიიდან ერთ კილომეტრზე, თირის მონასტრისაკენ, გორაკზე, მდებარეობს აბოს წმინდა გიორგის სახელობის ძველი საყდრის ნანგრევები.

## სქოლიო
კატეგორია:ქურთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
კატეგორია:საქართველოს ოკუპირებული სოფლები
ალავერდი (ზესტაფონის მუნიციპალიტეტი)

**ალავერდი** — სოფელი საქართველოში, იმერეთის მხარის ზესტაფონის მუნიციპალიტეტში. კლდეეთის თემი. სოფელში გადის ზესტაფონი — ხარაგაულის შიდასახელმწიფოებრივი მნიშვნელობის გზა. სოფელში არის საჯარო სკოლა.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 312 ადამიანი.

## ღირსშესანიშნაობები 
სოფლის ტერიტორიაზე შემორჩენილი ისტორიული ძეგლებია: VIII საუკუნის მწყერის ციხე და XVII საუკუნის წმინდა გიორგის სახელობის ეკლესია.

## ლიტერატურა 
## სქოლიო
კატეგორია:ზესტაფონის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ეზატი

**ეზატი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, შიდა ქართლის მხარის კასპის მუნიციპალიტეტში (კავთისხევის ადმინისტრაციული ერთეული). 

მდებარეობს მდინარე კავთურის (მტკვრის მარჯვენა შენაკადი) ხეობაში. ზღვის დონიდან 720 მეტრზე, კასპიდან დაშორებულია 10 კილომეტრით, კავთისხევიდან (უახლოესი რკინიგზის სადგური) — 6 კმ-ით. 

## ისტორია
სოფელი ისტორიულ წყაროებში პირველად მოხსენიებულია XIV საუკუნეში. 1398 წელს ალექსანდრე მეფემ ეზატის შეწირულობა განუახლა სვეტიცხოველს. XVII საუკუნეში გიორგი სააკაძემ ეზატის მამულები უბოძა იმერეთიდან გადმოსულ ჩივაძეებს. ვახუშტი ბატონიშვილის აღწერით (XVIII ს.) ეზატი კავთისხევს ეკუთვნის. 

სოფელში, ჩივაანთ უბანში, შემორჩენილია გვიანი ფეოდალური ხანით დათარიღებული იოანე ნათლისმცემლის მცირე დარბაზული ეკლესია და ციხე-კოშკის ნანგრევები.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 224 ადამიანი.

## ლიტერატურა
* *მაკალათია ს.*, კავთურას ხეობა, თბ., 1960

## სქოლიო
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ზადიანთკარი

**ზადიანთკარი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში (შიდა ქართლის მხარე), კასპის მუნიციპალიტეტში (კოდისწყაროს ადმინისტრაციული ერთეული). 

მდებარეობს შიდა ქართლის ვაკეზე, ზღვის დონიდან 810 მეტრზე, კასპიდან დაშორებულია 22 კილომეტრით. რუსეთ-საქართველოს ომის (2008) შემდეგ სოფელი უშუალოდ ემიჯნება საოკუპაციო ხაზს. მოსახლეობა შერეული, ოსურ-ქართულია.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 37 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის სოფლები
მეორე სვირი

**მეორე სვირი** — სოფელი საქართველოში, იმერეთის მხარის ზესტაფონის მუნიციპალიტეტში, თემის ცენტრი (სოფელი: ახალი სვირი). მდებარეობს მდინარე ყვირილის მარცხენა მხარეს. ზღვის დონიდან 230 მეტრი, ზესტაფონიდან 13 კილომეტრი.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 3356 ადამიანი.

## ეტიმოლოგია
სულხან-საბა ორბელიანის „სიტყვის კონაში“ სვირი განმარტებულია, როგორც მცველი. სახელწოდება, სავარაუდოდ, სოფლის ტერიტორიაზე არსებული ნაპურადევის ციხის თავდაცვითი ფუნქციიდან მომდინარეობს.

## ეკონომიკა
მეორე სვირის ტერიტორიაზეა აჯამეთის სახელმწიფო ნაკრძალის ნაწილი. სოფელი შედის სვირის მეღვინეობის ზონაში. სოფელში არის საექიმო პუნქტი და საჯარო სკოლა.

## ღირსშესანიშნაობები
სოფლის ტერიტორიაზე შემორჩენილია ნაპურადევის ციხე, თომა მოციქულის სახელობის ეკლესია და მთავარანგელოზ მიქაელის სახელობის XIX საუკუნის ეკლესია გაბეხაძეების უბანში, წმინდა გიორგის სახელობის VIII საუკუნის ეკლესია.

ნაპურადევის ციხე მდებარეობს სოფელ პირველი სვირის საზღვართან. მის შესახებ წერილობითი ცნობები არ მოიპოვება, არსებობს მხოლოდ ლეგენდა, რომ ამ ადგილებში ვახტანგ გორგასალს უნადიმია, ადგილი მოსწონებია და ციხის აშენება უბრძანებია. ციხე საშუალო ზომისაა, კედლები და მდინარეში ჩასასვლელი გვირაბი დანგრეულია. ჩაკირული მრავალი ჭური დეფორმირებულია. ციხის ტერიტორიაზე და მის ჩრდილო-აღმოსავლეთით მრავლად მოიპოვება ანტიკური ხანისა და უფრო გვიანი პერიოდის თიხის ჭურჭლის ნატეხები.

## ცნობილი ადამიანები
სოფელში დაიბადა და სოფელშივეა დაკრძალული ქართველი პუბლიცისტი ესტატე ბოსლეველი.

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში
*სვირის არაოფიციალური საიტი 

## სქოლიო
კატეგორია:ზესტაფონის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ერთაწმინდა (კასპის მუნიციპალიტეტი)

**ერთაწმინდა** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში (შიდა ქართლის მხარე), კასპის მუნიციპალიტეტში (ახალქალაქის ადმინისტრაციული ერთეული). 

ერთაწმინდა მდებარეობს თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე. მდინარე თეძმის ხეობაში, ზღვის დონიდან 840 მეტრზე. კასპიდან დაშორებულია 20 კმ-ით, მეტეხიდან (უახლოესი რკინიგზის სადგური) — 16 კმ-ით. 

## ისტორია
სოფლის სახელი უნდა უკავშირდებოდეს წმინდა ევსტაფის ანუ ესტატეს სახელს — „ესტატე წმინდას“ (ძველი სახელი ესტაწმინდაა). სოფელი წყაროებში პირველად მოიხსენიება XVI საუკუნეში. 1588 წელს ქართლის მეფე სიმონმა ერთაწმინდა სიაუშ სააკაძეს უბოძა. წმინდა ევსტაფის სახელზე აგებული ტაძარი 1610 წლიდან შევიდა მოურავ გიორგი სააკაძის მფლობელობაში და გადაიქცა მის შთამომავალთა საძვალედ. ეკლესიაში დღემდეა დაცული მათი საფლავის ქვები (გადმოცემის მიხედვით, ერთ-ერთი მათგანი გიორგი სააკაძის შვილის — პაატას — საფლავის ქვაა). გიორგი სააკაძის საქართველოდან გადახვეწის შემდეგ ერთაწმინდა სამეფო საკუთრება გახდა. 1652 წელს მეფე როსტომმა იგი ეკლესიითურთ გიორგი სააკაძის ვაჟს იორამს დაუბრუნა. XVIII–XIX საუკუნეებში ერთაწმინდა სააკაძეთა შთამომავლებს — თარხნიშვილებს — ეკუთვნოდა.   

სოფელსა და მის მიდამოებში რამდენიმე ხუროთმოძღვრული ძეგლია, მათ შორის ერთაწმინდის ტაძარი და მისი კომპლექსი და გვიანდელი შუა საუკუნეების დარბაზული სახლი. ეკლესიის დღეობა — ერთაწმინდობა — აღინიშნება ძვ. სტ. 20 სექტემბერს. ერთაწმინდას ეკუთვნის თეძმის ნაპირას მდებარე XVIII საუკუნის ორი მრგვალი კოშკი, რომელთაც ელისაბედაშვილის კოშკებს უწოდებენ (ელისაბედაშვილები საეკლესიო ყმები ყოფილან). სოფლიდან 1,5 კმ-ის დაშორებით, ცხირეთისაკენ მიმავალ გზაზე, ადგილ „ცუცუბანში“ („ხუცუბანში“) დგას განვითარებული შუა საუკუნეების წმინდა თევდორეს ეკლესია. ერთაწმინდის სამხრეთით, ადგილ გავაზურში შემორჩენილია გვიანდელი ფეოდალური ხანის ნასოფლარის ნაშთები, ჩრდილოეთით, გორაზე, ადრინდელი რკინის ხანისა და ანტიკური ხანის ნამოსახლარი.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 230 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ზენადრისი

**ზენადრისი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, შიდა ქართლის მხარის კასპის მუნიციპალიტეტში (ზემო ხანდაკის ადმინისტრაციული ერთეული). იმ დროს არსებობდა ქვენადრისიც, რომლის ციხე დაზიანებული სახით დგას დღევანდელ ზენადრისსა და სოფელ ჭყოპიანს შორის, მდ. თეძმის მარცხენა ნაპირზე. ზენადრისში შემორჩენილია ასევე შუა საუკუნეების დარბაზული ეკლესიის ნანგრევები.

1990-იანი წლების დასაწყისამდე ძირითადად ოსური მოსახლეობა ცხოვრობდა. 1989 წლის აღწერით სოფელში იყო 5 მცხოვრები. ქართულ-ოსური კონფლიქტის დროს ადგილობრივებმა სოფელი დატოვეს. 2002 და 2014 წლების აღწერების მიხედვით იქ არავინ ცხოვრობს.

## დემოგრაფია
2002 და 2014 წლის აღწერების მონაცემებით სოფელში მუდმივი მოსახლეობა არ არის.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ზემო ჩოჩეთი

**ზემო ჩოჩეთი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, კასპის მუნიციპალიტეტის მეფისქალაქის ადმინისტრაციულ ერთეულში (შიდა ქართლის მხარე).

მდებარეობს მდინარე თეძმის (მტკვრის მარჯვენა შენაკადი) ხეობაში, ზღვის დონიდან 600 მ-ზე, კასპიდან 14 კმ-ის და მეტეხიდან (უახლოესი რკინიგზის სადგური) 8 კმ-ის დაშორებით.  

## ისტორია 
სოფელი ჩოჩეთი პირველად მელქისედეკ კათოლიკოსის 1031-1033 წლების „დაწერილში“ იხსენიება. 1470 წლის ერთი საბუთის მიხედვით მეფე ბაგრატს ივანიასძეების ყოფილი მამულები ჩოჩეთში მაღალაძეებისთვის მიუცია. 1801–1930 წლებში შედიოდა გორის მაზრაში. სოფელში გავრცელებული გვარები იყო თოიძეები (გურიიდან გადმოსულან) და ნუგზარაშვილები (გადმოცემით, თოიძეების განაყოფი გვარი). XX საუკუნის დასაწყისში ჩოჩეთი ორ ნაწილად გაიყო: ზემო ჩოჩეთი და ქვემო ჩოჩეთი.

სოფელში, თოიძიანთუბანში, შემონახულია ნატეხი ქვით ნაგები XIV–XV საუკუნეების საბრძოლო კოშკი, ოსეფაანთუბანში — რიყის ქვით ნაგები გვიანდელი შუა საუკუნეების მეორე კოშკი, ოკაანთუბანში — აგურით ნაგები მარიამ ღვთისმშობლის XVIII–XIX საუკუნეების ერთნავიანი ეკლესია. სოფლის განაპირას, ჩრდილოეთით აღმართულია X საუკუნის დასასრულს ნატეხი და რიყის ქვით ნაგები წმ. გიორგის ეკლესია. სოფლის სასაფლაოზე დგას აგრეთვე ამავე მასალით ნაგები IX–X საუკუნეების წმ. სამების ერთნავიანი ეკლესია.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 444 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის სოფლები