ფათმა ალიე თოფუზი

**ფათმა ალიე თოფუზი** (; დ. 9 ოქტომბერი 1862, სტამბოლი, ოსმალეთის იმპერია - გ. 13 ივლისი 1936, სტამბოლი, თურქეთი) ასევე ცნობილია, როგორც **ფათმა ალიე** ან **ფათმა ალიე ჰანიმი** — თურქი რომანისტი, მესვეტე, ესეისტი, ქალთა უფლებების აქტივისტი და ჰუმანიტარისტი. მიუხედავად იმისა, რომ მასზე ადრე გამოქვეყნდა სხვა თურქი ქალი ავტორის *ზაფერ ჰანიმის* რომანი 1877 წელს, მაგრამ მას შემდეგ, რაც ფათმა ალიემ გამოაქვეყნა თავისი პირველი რომანი, ხოლო შემდეგ კიდევ ხუთი რომანი, ლიტერატურულ წრეებში იგი აღენიშნება, როგორც პირველი ქალი რომანისტი თურქულ და ისლამური სამყაროს ლიტერატურაში.

1894 წელს, ფათმა ალიემ, აჰმეთ მითათ ეფენდის თანაავტორობით, გამოაქვეყნა რომანი *Hayal ve Hakikat* ("ოცნება და ჭეშმარიტება"). რომანში, ის თავისმხრივ აღწერა ქალების ხასიათი, ხოლო აჰმეთ მითათი კაცების. მუშაობა გაფორმდა, როგორც "Bir Kadın ve Ahmet Mithat" ("ერთი ქალი და აჰმეთ მითათი"). ამ რომანის შემდეგ, ორი ავტორი მიმოწერეს ართმანეთს წერილები, რომლებიც მოგვიანებით გამოქვეყნდა გაზეთ *Tercüman-ı Hakikat*-ში.

ფათმა ალიემ თავისი პირველი რომანი *Muhazirat* ("სასარგებლო ინფორმაცია") გამოაქვეყნა 1892 წელს, თავისი ნამდვილი სახელით და გვარით, სადაც იგი ცდილობდა უარყო რწმენა, რომ ქალს არ შეუძლია დაივიწყოს თავისი პირველი სიყვარული. ეს გახდა პირველი რომანი მთელ ოსმალეთის იმპერიაში დაწერილი ქალის მიერ. წიგნი თავიდან გამოიცა 1908 წელს.

მისი მეორე რომანი *Udi* ("არფაზე მოთამაშე"), გამოქვეყნდა 1899 წელს, სადაც აღწერილია უდის მოთამაშე ქალი, რომელსაც ფათმა ალიემ ალეპოში შეხვდა. ამ რომანში, იგი უბრალო ენაზე მოგვითხრობს *ბედიას* ცხოვრების ამბავს, რომელმაც უბედური ქორწინება გადაიტანა.

მისი სხვა რომანებია: ''Raf'et* (1898), *Enin* (1910) ("კვნესა") და *Levaih-i Hayat* ("ცხოვრისებული კადრები"). ის თავის ნამუშევრებში არწერდა ქორწინებას, ჰარმონისა მეუღლეებს შორის, სიყვარულსა და სითბოს. გარდა ამისა, მან აიღო ინდივიდუალიზმი, როგორც ცენტრალური თემა დამოუკიდებელი და თვითკმარი ქალის შექმნისა, რომლებიც მუშაობენ და შიულობენ საკუთარ ფულს კაცის გარეშე.

1893 წელს, მისი პოპულარობა გაიზარდა, მას შემდეგ, რაც აჰმეთ მითათმა გამოსცა წიგნი *Bir Muharrire-i Osmaniye'nin Neşeti* ("ოსმანელი მწერლის დაბადება"), რომელიც შედგება ფათმა ალიეს წერილებისგან. ამ წერილებში, იგი გამოხატავს თავის დაუღლელ ენთუზიაზს სწავლისკენ.

მისი ესსე *Nisvan-ı İslâm* თარგმნილია ფრანგულ ენაზე სახელწოდებით *Les femmes muselmannes* და ასევე არაბულ ენაზეც, აგღეტვე მისი რომანი *Udi* თარგმნილია ფრანგულ ენაზე. მისი კრიტიკა, რომელიც გამოქვეყნდა ფრანგულ გაზეთში, რომელიც ეხებოდა წიგნს სახელწოდებით "აღმოსავლეთის და დასავლეთის ქალები" ფრანგ ემილე ჯულიარდის, მოიპყრო პარიზის დიდი ყურადღება. ასევე, საერთაშორისოდ აღიარებული მისი ნამუშევრები, 1893 წელს გამოიფინა მსოფლიო კოლუმბიური ექსპოზიციაზე ჩიკაგოში, ამერიკის შეერთებულ შტატებში, აგრეთვე მისი ნამუშვრები შეიტანეს ქალთა ბიბლიოთეკის კატალოგში. მიუხედავად მისი პოპულარობის, მეორე საკონსტიტუციო ერამდე, იგი წარსულს ჩაბარდა.

1914 წელს გამოაქვეყნა თავისი წიგნი *Ahmed Cevdet Paşa ve Zamanı* ("აჰმედ ჯებდეთ ფაშა და მისი დრო"), მამამისის პოლიტიკური თავდასხმებისგან დასაცავად. ამ ნაშრომში, იგი აპირებდა წარმოედგინა პოლიტიკური სცენა მეორე საკონსტიტუციო ერის შემდეგ. იყო ერთ-ერთი პირველი თურქი ფემინისტი, რომელიც ჟურნალის ინტელექტუალ ქალებს შორის იყო.

1896 წელს გამოქვეყნებულ თავის წიგნში *Nisvan-ı İslam* ("ისლამის ქალები"), ფათმა ალიემ განმარტა მუსულმანი ქალების სიტუაცია დასავლური სამყაროში. ჟურნალის სვეტებში ის იცავდა კონსერვატიულ ტრადიციებს, საწინააღმდეგოდ იმ პერსონაჟებისა, რასაც ის ქმნიდა თავის რომანებში.

## ჰუმანიტარი
ფათმა ალიე ასევე ჩართული იყო ქველმოქმედებაში. ბერძნულ-თურქეთის ომის შემდეგ, იგი 1897 წელს დააარსა საქველმოქმედო ორგანიზაცია "Nisvan-ı Osmaniye İmdat Cemiyeti" ("ოსმალეთის ქალთა ასოციაცია დახმარებისთვის"), ჯარისკაცების ოჯახების მხარდასაჭერად. ეს იყო ქვეყნის ერთ-ერთი პირველი ქალთა ორგანიზაცია. მისი ჰუმანიტარული ძალისხმევისთვის, 1899 წელს ოსმალეთის სულთანმა აბდულჰამიდ II-მ ის *ქველმოქმედების ორდენით* (*Şefkat Nişanı*) დააჯილდოვა.

ფათმა ალიე ასევე "Osmanlı Hilal-i Ahmer Cemiyeti"-ის (ოსმალეთის წითელი ნახევარმთვარე) პირველი ქალი წევრი გახდა. გარდა ამისა, მუშაობდა "Müdafaa-i Milliye Osmanlı Kadınlar Heyeti" (ოსმანელ ქალთა ეროვნული თავდაცვის კომიტეტი), რომელიც დაარსდა თურქეთ-იტალიის ომის და ბალკანეთის ომების შემდეგ, 1910 წელს.

## ბოლო წლები
მისი უმცროსი ქალიშვილი ზიუბეიდე ისმეთი 1926 წელს ქრისტიანობა მიიღო, დატოვა თურქეთი, რომ გახდეს კათოლიკე მონაზონი.

ფათმა ალიეს პორტრეტი გამოსახული 50 თურქული ლირის ბანკნოტის რევერსზე, 2009 წლის გამოცემაზე. თუმცა, თურქეთის ცენტრალური ბანკის გადაწყვეტილება აირჩიოს ის, როგორც პირველი თურქი ქალი მწერალი, რომელსაც ერგო ეს პატივი, გამოიწვია დაპირისპირება თურქი ხალხისა და ისტორიკოსებს შორის. კრიტიკოსების განმარტებით, ქალი მწერლები, როგორიცაა ედიფ ადივარ ჰალიდე ან აფეთ ინანი, რომლებიც არიან რესპუბლიკური ერის წარმომადგენლები, უფრო შესაბამისი იქნებოდა მათი პორტრეტების გამოყენება იმ ბანკნოტაზე, რომლის ავერს ამშვენებს ათათურქის პორტრეტი, ვიდრე ფათმა ალიესი, რომელმაც შეიმუშავა თავისი იდეები ქალთა უფლებებზე შარიათის (ისლამური სამართალი) კონტექსტში, რომელიც ეწინააღმდეგება ათათურქის რეფორმებს.

## აღსანიშნავი ნამუშევრები
### ნოველები
* *Muhazarat* (1892) ("სასარგებლო ინფორმაცია")
* *Hayal ve Hakikat* (1894) ("ოცნება და სიმართლე")
* *Raf'et* (1898)
* *Udi* (1899) ("არფაზე მოთამაშე")
* *Enin* (1910) ("კვნესა")
* *Levaih-i Hayat* ("სცენები ცხოვრებიდან")

### თარგმანი
* *Meram* (1890) ფრანგულიდან, ჯორჯ ოჰნეტის ნოველა *Volonté* (1888)

### ესეები
* *Namdaran-ı Zenan-ı İslamıyan* (1895) ("ცნობილი მუსლიმი ქალები")
* *Osmanlıda Kadın: "Cariyelik, Çokeşlilik, Moda"* (1895) ("ქალები ოსმალეთის იმპერიაში: ოდალისკი, მრავალცოლიანობა, მოდა")
* With Mahmud Esad, *Taaddüd-i Zevcat* ("მრავალცოლიანობა")
* *Nisvan-ı İslam* (1896) ("ისლამის ქალები") ფრანგული თარგმანი *Les femmes muselmannes*
* *Teracim-i Ahval-ı Felasife* (1900) ("ფილოსოფოსების ბიოგრაფიები") (2006) Çizgi Kitabevi, Konya. გამოიცა. 153 გვერდი ISBN 975-8867-84-9
* *Tedkik-i Ecsam* (1901) ("კვლევის ობიექტები")
* *Ahmed Cevdet Paşa ve Zamanı* (1914) ("აჰმედ ჯევდეთ ფაშა და მისი დრო")
* *Kosova Zaferi / Ankara Hezimeti: Tarih-i Osmaninin Bir Devre-i Mühimmesi* (1915) ("კოსოვოს ბრძოლა / ანგორის ბრძოლა: ოსმალეთის ისტორიის მნიშვნელოვანი ერა")

## ლიტერატურა
* აჰმედ მიდათი. *Fatma Aliye Hanım yahud Bir Muharrire-i Osmaniye'nin Neşeti* (1893) (ქალბატონი ფათმა ალიე ან ოსმალელი მწერლის დაბადება). გამოცემა (1994) Sel Yayıncılık, Istanbul. 96p. ISBN 975-570-009-9 http://openlibrary.org/b/OL1263327M/Fatma-Aliye
* ბარბაროსოღლუ, ფათმა ქარაბიიქი. *ფათმა ალიე: შორი ქვეყანა - პირველი ქალი მწერალი მუსლიმურ სამყაროში* Timas Publishing. A novel based upon her life story.
* Çakır,Serpil, *A Biographical Dictionary of Women's Movements and Feminisms - Central, Eastern and South Eastern Europe, 19th and 20th Centuries* - Aliye, Fatma (1862–1936). pp.&nbsp;21–24. (2006) Central European University Press, edited by Francisca de Haan, Krassimira Daskolova and Anna Loutfi. 678 p.&nbsp;ISBN 963-7326-39-1 ISBN 9789637326394
* Frierson, Elizabeth B., *Late Ottoman society - The Intellectual Legacy* - Women in Late Ottoman intellectual history. pp.&nbsp;135–161 (2005) Routledge, edited by Elisabeth Özdalga. 348 p.&nbsp;ISBN 0-415-34164-7 ISBN 9780415341646
* Mende-Altayli, Rana von (2010) ed.: *Fatima Aliyye / Mahmud Esad: Ta'addüd-i Zevcat Zeyl – Continuation of the Debate on Polygamy''. A Modern Turkish Version, Transcription and Facsimile. With an introduction by Rana v. Mende-Altayli. 177 p. Berlin: Klaus Schwarz, ISBN 978-3-87997-376-7

## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 1862
კატეგორია:გარდაცვლილი 1936
კატეგორია:ფემინისტი მწერლები
კატეგორია:თურქი ფემინისტები
კატეგორია:თურქი მწერლები
კატეგორია:მწერლები ანბანის მიხედვით
კატეგორია:სტამბოლში დაბადებულები