open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ბედის მწერლები

**ბედის მწერლები** — ქართულ მითოლოგიაში ღვთაება (ან რამდენიმე ღვთაება), რომელიც ადამიანის და ყველა სხვა სულიერ არსებათა ბედსაც განაგებს. ჯავახეთში გავრცელებული ზოგიერთი თქმულების მიხედვით (ლიზა თოთაძის გადმოცემით სოფელ ჩუნჩხიდან), ისინი ადამიანის ან სხვა სულიერის დაბადების შემთხვევაში ადგილზე იმყოფებიან და მას დაბადებისთანავე საკუთარ ბედს შუბლზე აწერენ ბედის მწერლები გარდაცვლილთა სამეფოში ცხოვრობენ და მუდმივად იყურებიან “ბედის წიგნში”. მზის ქვეშ ადამიანის ცხოვრების ბედით განსაზღვრული ვადის გასვლის შემდეგ ბედის მწერლები ამის შესახებ გარდაცვლილთა სამეფოს მბრძანებელს (სულეთის ღმერთს) აცნობებენ, რომელიც გზავნის შემხვედრებს (მგრებრებს), რათა ადამიანს ამოაცალონ სული და ჩააბრძანონ გარდაცვლილთა სამეფოში (სულეთში). ზოგჯერ ბედის მწერლები შეცდომით იძახებდნენ სულეთში ადამიანის სულს, რომლის დედამიწაზე ცხოვრების ვადა ჯერ კიდევ არ იყო გასული. ასეთ შემთხვევაში ისინი სულს სხეულს უბრუნებდნენ და ადამიანი აგრძელებდა ცხოვრებას მისთვის განკუთვნილი ვადით. არსებობენ გადმოცემები ადამიანთა შესახებ, რომლებმაც მოინახულეს გარდაცვლილთა სამეფო (მკვდარში ჩართულები), რომლებიც მიწაზე დაბრუნების შემდეგ წინასწარმეტყველები ხდებოდნენ და სულეთის ამბებს ჰყვებოდნენ. ბედის მწერლების ფუნქციები ზოგჯერ თვითონ სულეთის ღმერთს მიეწერებოდა.

კატეგორია:ქართული მითების პერსონაჟები
ვალერიან ცაგარეიშვილი

**ვალერიან გერასიმეს ძე ცაგარეიშვილი** (დ. 25 აპრილი, 1901, ქუთაისი, საქართველო — გ. 28 თებერვალი, 1974, თბილისი) — ქართველი კომპოზიტორი, საქართველოს სსრკ ხელოვნების დამსახურებული მოღვაწე (1946).

## ბიოგრაფია 
1942 წელს დაამთავრა თბილისის კონსერვატორია (ანდრია ბალანჩივაძის საკომპოზიციო კლასი, აგრეთვე მეცადინეობდა  ანასტასია ვირსალაძის საფორტეპიანო და სერგეი ბარხუდარიანის საკომპოზიციო კლასებში). 1923 წლიდან ეწეოდა პედაგოგიურ და აღმზრდელობით მოღვაწეობას სხვადასხვა სამუსიკო სკოლასა თუ სასწავლებელში.

1935–1943 წლებში იყო თბილისის მუსიკალური კომედიის თეატრის სამუსიკო ნაწილის გამგე, 1949–1950 ხალხური შემოქმედების სახლის დირექტორი, 1950–1958 წლებში საქართველოს სსრ სიმღერისა და ცეკვის სახელმწიფო ანსამბლის სამხატვრო ხელმძღვანელი.

ავტორია მუსიკალური კომედიებისა: „მზის დაბნელება“ (1943), „აზნაური“ (1945), „სამთა სიყვარული“ (1948), საბავშვო ოპერებისა — „მეგობრები“ და „სულელი წრუწუნა“ (1928), კანტატებისა — „ლომგულოვანი“ (1944), „დიდება ლენინს“ (1971), „საქარეველოს მრავალჟამიერი“ (1971), სიმფ. პოემისა — „ელისო“ (1943), საგუნდო სიმღერების, ერთ ნაწილიანი კონცერტინოსი „ზარობს ვარძია“ (1966) და სხვა.

## ლიტერატურა  
## რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:დაბადებული 25 აპრილი
კატეგორია:დაბადებული 1901
კატეგორია:გარდაცვლილი 28 თებერვალი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1974
კატეგორია:ქართველი კომპოზიტორები
ვალერიან
ევალდ აავი

**ევალდ აავი** (; დ. , რეველი, ესტლანდიის გუბერნია, რუსეთის იმპერია — გ. 21 მარტი, 1939, ტალინი, ესტონეთის სსრ, სსრკ) — ესტონელი კომპოზიტორი და საგუნდო დირიჟორი. 1926 დაამთავრა ტალინის კონსერვატორია; პირველი მნიშვნელოვანი ესტონური ოპერის "ვიკინგების" (დაიდგა 1928) ავტორი. დაწერილი აქვს სიმფონია (1938), სიმფონიური პოემა "სიცოცხლე" (1934), მრავალი სიმღერა და საგუნდო ნაწარმოები.

## ლიტერატურა
* აავი ევალდ -უნივერსალური ენციკლოპედიური ლექსიკონი

## სქოლიო
კატეგორია:ესტონელი კომპოზიტორები
კატეგორია:ტალინში დაბადებულები
ვიაინიო აალტონენი

**ვიაინიო ვალდემარ აალტონენი** (; დ. 8 მარტი, 1894, მარტილა — გ. 30 მაისი, 1966, ჰელსინკი) — ფინელი მოქანდაკე. 

## ბიოგრაფია
დაამთავრა ტურკუს სამხატვრო სკოლა (1915). ფსიქოლოგიური პორტრეტების, მონუმენტური და დეკორატიული ქანდაკებების, ფერწერული ტილოებისა და გრაფიკული ნახატების ავტორი.

მთავარი ნამუშევრები:

* „მორბენალი პ. ნურმი“ (ბრინჯაო, 1924-1925, ჰელსინკი)
* ტამპერეს ხიდის 4 ფიგურა (ბრინჯაო, 1927-1929)
* „ა. კივი“ (ბრინჯაო‚ 1932-1934, ჰელსინკი)
* „ი. სიბელიუსი“ (მარმარილო, 1935, პორი)
* „ახალმოსახლენი“ (გრანიტი, 1938, დელავერი, აშშ)
* „მშვიდობა“ (გრანიტი, 1950-1952, ლახტი; მშვიდობის ოქროს მედალი 1953)
* „მეგობრობა“ (ბრინჯაო, 1952, ტურკუ და გეტებორგი).

## ლიტერატურა 
* *Цагарели И.,* Вайнё Аалтонен, М., 1961.

## სქოლიო
კატეგორია:ფინელი მოქანდაკეები
კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით
ფორმალური მეცნიერებები

**ფორმალური მეცნიერებები** — მეცნიერებათა ერთობლიობა, რომელიც სწავლობს ფორმალურ სისტემებს. ფორმალურ მეცნიერებებს მიეკუთვნება: 
*ლოგიკა 
*მათემატიკა
*სტატისტიკა
*სისტემოლოგია
*მონაცემთა მეცნიერება
*ინფორმაციის თეორია
*ინფორმატიკა
*კრიპტოგრაფია
საბუნებისმეტყველო მეცნიერებები

**საბუნებისმეტყველო მეცნიერებები** — მეცნიერებები, რომლებიც შეისწავლიან ცოცხალ ან არაცოცხალ ბუნებას. მისი მთავარი პრინციპია მოვლენათა გამომწვევი უცნობი მიზეზების მუდმივი ძიება და კვლევა. საბუნებისმეტყველო მეცნიერებების მრავალი დარგი გაერთიანებულია მეცნიერებათა სისტემაში — საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებში.

საბუნებისმეტყველო მეცნიერებები და მათი კვლევის მთავარი საგანი:

* **ასტრონომია** – ციური სხეულები და კოსმოსური მოვლენები;
* **ბიოლოგია** – სიცოცხლე და ცოცხალი ბუნება;
* **გეოგრაფია** – დედამიწის გეოგრაფიული გარემო;
* **გეოდეზია** – დედამიწის ფორმები და ზომები;
* **გეოლოგია** – დედამიწის აგებულება და შედგენილობა;
* **კოსმოლოგია** – სამყარო როგორც ერთი მთლიანი;
* **მეტეოროლოგია** – დედამიწის ატმოსფერო;
* **პალეონტოლოგია** – ნამარხი ცხოველები და მცენარეები;
* **ფიზიკა** – მატერიის მოძრაობის თვისებები;
* **ქიმია** – ნივთიერებათა აგებულება.

მათ შორის გამოიყოფა ერთი ჯგუფი, ე.წ. დედამიწის მეცნიერებები, რომელთა კვლევის ობიექტია დედამიწა.

## ლიტერატურა
კულტურის კვლევები

**კულტურული** ეწოდება მეცნიერებას, რომელიც სწავლობს ადამიანთა საზოგადოების სულიერი განვითარების და სრულყოფის  სხვადასხვა ასპექტებს.

კულტურული მეცნიერებები და მათი კვლევის მთავარი საგანი:

* **ენათმეცნიერება** - ხალხის ენა;
* **ისტორია**   - ადამიანთა საზოგადოების წარსული ცხოვრება;
* **მითოლოგია** - მითები;
* **რელიგია** - ადამიანთა რწმენები,ზებუნებრივი ძალების მოქმედება ყველაზე და ყველაფერზე;
* **ფილოლოგია** - ხალხის ენა და ლიტერატურა;
* **ხელოვნება** - ადამიანის წარმოსახვის ფიზიკური გამოხატულება.

*
კატეგორია:კულტუროლოგია
ანტი აარნე

**აარნე ანტი ამატუს** (; დ. 5 დეკემბერი, 1867, ბიერნებორგი — გ. 5 თებერვალი, 1925, ჰელსინკი) —  ფინელი ფოლკლორისტი, ე. წ. ფინური ისტორიულ-გეოგრაფიული სკოლის წარმომადგენელი ფოლკლორისტიკაში. 

დაამუშავა შედარებითი მეთოდის ტექნიკური ხერხები, მოგვცა მისი გამოყენების ნიმუშები ზღაპრების, გამოცანებისა და სიმღერების შესწავლისას. მოახდინა მსოფლიოს ხალხთა ზღაპრების კლასიფიკაცია (საძიებლის სახით), რომელიც ფართოდ გავრცელდა ფოლკლორისტიკაში. ეს კლასიფიკაცია, ისე როგორც აარნეს თეორიულ-მეთოდოლოგიური დებულებები, ზღაპრების მარტოოდენ სიუჟეტური სქემების ანალიზს ეფუძნება, უგულებელყოფს მათს იდეურ-მხატვრულ არსს და თავისებურებებს.

## ძირითადი ნაშრომები 
* "ზღაპრის ტიპების საძიებლი" (1910)
* "სახელმძღვაინლო მითითებანი ზღაპრების შედარებითი კვლევისათვის" (1913)
* "ზღაპრების შესახებ არსებული ლიტერატურის მიმოხილვა" (1914)
* "გამოცანების შედარებითი შესწავლა" (ტ. 1-3, 1918). 

ეს ნაშრომები გერმანულ ენაზე აქვს დაწერილი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:ფინელი ფოლკლორისტები
გამოყენებითი მეცნიერებები

**გამოყენებითი** ეწოდება მეცნიერებას, რომელიც პრაქტიკულ საქმიანობაში და ტექნოლოგიური პროცესების განხორციელებისას იყენებს თეორიულ მეცნიერულ ცოდნას. თვით ტექნოლოგია ნიშნავს ნივთიერების, ენერგიის და ინფორმაციის გადამუშავების ხერხს.

გამოყენებითი მეცნიერებები და ტექნოლოგიები და მათი კვლევის მთავარი საგანი:

* **აგრონომია** — სასოფლო-სამეურნეო წარმოების საფუძვლები;
* **არქიტექტურა** — ნაგებობების დაგეგმარება და მშენებლობა;
* **გამოყენებითი მექანიკა**	— სივრცეში სხეულთა გადანაცვლების კანონები;
* **ელექტრონიკა** — ელექტრონული პროცესები და ხელსაწყოები;
* **ინფორმატიკა** — ინფორმაციის მანქანური დამუშავება;
* **კიბერნეტიკა** — ავტომატური ორგანიზმები და მექანიზმები;
* **კომპიუტერული ტექნოლოგია** — გამოთვლითი ტექნიკა;
* **კოსმონავტიკა** — საპლანეტათშორისო სივრცეში ფრენა;
* **მედიცინა** — ადამიანთა დაავადებები და მათი მკურნალობა;
* **ტრანსპორტის ტექნოლოგია** — სატრანსპორტო საშუალებები და ინფრასტრუქტურა.

*
ბიოლოგია

ბიოლოგია სწავლობს ცხოვრების ფომრებს *(საათის ისრის მიმართულებით მარცხნიდან ზემოთ)* *E. coli*, გვიმრა, გაზელი, გოლიათი ხოჭო

**ბიოლოგია** (;  — სიცოცხლე +  — სწავლება, მეცნიერება) — მეცნიერება, რომელიც შეისწავლის ცოცხალ არსებათა აგებულებას, ფუნქციებს, გავრცელებას, წარმოშობას, განვითარებას, კავშირს ერთმანეთთან და არაცოცხალ ბუნებასთან. იგი მოიცავს სიცოცხლის შემსწავლელ მრავალ სხვა მეცნიერებას. ბიოლოგიის კვლევის მთავარი მეთოდებია: დაკვირვება, აღწერა, შედარება და ცდა. კვლევის შედეგები განიხილება ცოცხალ არსებათა ისტორიული ნათესაობისა და განვითარების თვალსაზრისით. ბიოლოგიის მიერ დადგენილ ფაქტებს და კანონზომიერებებს იყენებს მედიცინა, სოფლის მეურნეობა და სხვა დარგები.

## ეტიმოლოგია 
ტერმინი „ბიოლოგია“ მიღებულია ბერძნული სიტყვებისაგან: βίος (bios) „სიცოცხლე“ და λόγος (logos) „მოძღვრება“. ეს ტერმინი პირველად 1802 წელს შემოიღეს ფრანგმა მეცნიერმა ჟ. ბ. ლამარკმა და გერმანელმა მეცნიერმა გ. რ. ტრევინარიუსმა.

## ბიოლოგიურ მეცნიერებათა სისტემა 
### ბიოლოგიის დარგები 
* ანატომია 
* ბოტანიკა 
* გენეტიკა 
* ეკოლოგია 
* ემბრიოლოგია 
* ვირუსოლოგია 
* ზოოლოგია 
* მიკრობიოლოგია 
* ფიზიოლოგია 
* ციტოლოგია 
* ჰისტოლოგია

### მეცნიერებათაშორისი დისციპლინები 
ბიოგეოგრაფია — ბიოინჟინერია — ბიონიკა — ბიოკიბერნეტიკა — ბიოტექნოლოგია — ბიოფიზიკა — ასტრობიოლოგია

### დაკავშირებული მეცნიერებები 
ანთროპოლოგია — ნიადაგმცოდნეობა

## ბიოლოგიის ისტორია 
ბიოლოგიური ცოდნის საწყისებს ვხვდებით ძველი ცივილიზაციების მოაზროვნეთა და მკურნალთა თხზულებებში, მათ შორის: ჰიპოკრატესთან, არისტოტელესთან და სხვ. შუა საუკუნეებში ბიოლოგიის განვითარება შეფერხდა, თუმცა უკვე მე–16-17 საუკუნეების მკვლევარებმა დიდძალი მასალა დააგროვეს ორგანიზმების აგებულების შესახებ.

*იხ. სრული ტექსტი.*

## ბიოლოგიის საერთო ცნებები და ტერმინები 
### კვლევის ობიექტები 
ერთუჯრედიანი ორგანიზმი — ვირუსი — მიკროორგანიზმი — მცენარე — ცხოველი

### ძირითადი ცნებები 
ბიოსფერო — ბუნებრივი შერჩევა — გარემო — გენი — დნმ — ევოლუცია — ეკოსისტემა — ორგანიზმი — რეპროდუქცია — სახეობა — სიცოცხლე — უჯრედი

## გამოჩენილი ბიოლოგები 
არისტოტელე - კლოდ ბერნარი - ბიუფონი, ჟორჟ ლუი ლეკლერკ - რობერტ ბროუნი - გალენი - დარვინი, ჩარლზ - ვეზალიუსი - ვოლფი, კასპარ ფრიდრიხ - კიუვიე, ჟორჟ - ლამარკი, ჟან ბატისტ - ლევენჰუკი, ანტონი ვან - ლინეი, კარლ - ლორენცი, კონრად -  მენდელი, გრეგორ - ილია მეჩნიკოვი - პავლოვი, ივან - პასტერი, ლუი - ფრიში, კარლ ფონ - ჰარვეი, უილიამ - ჰუმბოლდტი, ალექსანდერ ფონ

*იხ. სრული ნუსხა.*

## ბიოლოგიური დაწესებულებები 
* ბიოლოგიის ინსტიტუტი
* ბიოლოგიური საზოგადოება
* ბიოლოგიურ მეცნიერებათა საერთაშორისო კავშირი

## გალერეა

File:Guriezo Adino vaca toro terneras.jpg|Animalia - Bos primigenius taurus
File:Zboże.jpg|Planta - Triticum
File:Morchella esculenta 08.jpg|Fungi - Morchella esculenta
File:Fucus serratus2.jpg|Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
File:Gemmatimonas aurantiaca.jpg|Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
File:Halobacteria.jpg|Archaea - Halobacteria
File:Gamma phage.png|Virus - Gamma phage

## იხილეთ აგრეთვე 
* ნობელის პრემიის ლაურეატები

## რესურსები ინტერნეტში 
* ახალგაზრდა ბიოლოგთა ასოციაცია 
* საქართველოს წითელი წიგნი 

*
ამედეო ავოგადრო

**ამედეო  ავოგადრო** (; დ. 9 აგვისტო, 1776, ტურინი — გ. 9 ივლისი.1856, ტურინი) — იტალიელი მეცნიერი. განათლებით იურისტი. დამოუკიდებლად შეისწავლა ფიზიკა, მათემატიკა და ქიმია. ტურინის აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი (1804), ორდინალური აკადემიკოსი (1819), ტურინის უნივერსიტეტის პროფესორი (1820-22, 1834-50). მუშაობდა ფიზიკისა და ქიმიის სხვადასხვა დარგში. 1811 წამოაყენა ჰიპოთეზა, რომლის თანახმად მარტივი აირების მოლეკულები შედგება ერთი ან რამდენიმე ატომისგან. ამ ჰიპოთეზის საფუძველზე ჩამოაყალიბა იდეალური აირების ერთ-ერთი ძირითადი კანონი (ავოგადროს კანონი) და შექმნა აირების მოლეკულურ და ატომურ მასათა განსაზღვრის მეთოდი. მისი სახელი დაერქვა უნივერსალურ მუდმივას (ავოგადროს რიცხვი). ავტორია ორიგინალური ფიზიკის კურსის ოთხტომეულისა, რომელიც მოლეკულური ფიზიკის პირველი სახელმძღვანელოა.

## ხსოვნა
მის პატივსაცემად, მთვარის ერთ-ერთ კრატერს დაარქვეს ავოგადრო.

## ლიტერატურა
* პარკაძე ვ., პარკაძე მ., „ამედეო ავოგადრო“ ː კრ. „ფიზიკოსების შესახებ“, ტ. IV, თბ., 1980, გვ. 96-99

## რესურსები ინტერნეტში
*  საიტზე Open Library

## სქოლიო
კატეგორია:იტალიელი ფიზიკოსები
ქვეყნების სია

მინი
სია მოიცავს 206 პოლიტიკურ ერთეულს, მათ შორის 193 გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის წევრია, ორი — დაკვირვების ქვეშ მყოფი.

## ა 
## ბ 
## გ 
## დ 
## ე 
## ვ 
## ზ 
## თ 
## ი 
## კ 
## ლ 
## მ 
## ნ 
## ო 
## პ 
## რ 
## ს 
## ტ 
## უ 
## ფ 
## ქ 
## ყ 
## შ 
## ჩ 
## ც 
## ხ 
## ჯ 
## ჰ 
## სქოლიო 
*
პედაგოგიკა

**პედაგოგიკა** — მეცნიერება ადამიანის აღზრდისა და განათლების შესახებ. ამ ტერმინში თავდაპირველად მხოლოდ ბავშვთა აღზრდა იგულისხმებოდა. იგი შეისწავლის აღზრდის არსს, მიზნებს, ამოცანებს და კანონზომიერებებს, მის როლს საზოგადოების ცხოვრებასა და ადამიანის განვითარებაში, განათლებისა და სწავლების პროცესს.

თანამედროვე პედაგოგიკაში განათლების პრობლემები წყდება ადამიანის ფილოსოფიური კონცეფციების, სოციალურ-ფსიქოლოგიური და ფსიქო-ფიზიოლოგიური გამოკვლევების საფუძველზე.

## ეტიმოლოგია
სიტყვა **პედაგოგიკა** (paidagogike) ბერძნული წარმოშობისაა და „ბავშვების აღზრდას“ ნიშნავს.

## პედაგოგიკურ მეცნიერებათა სისტემა
:**პედაგოგიკის დარგები:**

:აღზრდის თეორია – დიდაქტიკა – კულტურულ–საგანმანათლებლო საქმიანობა  – პროფესიული განათლება – საოჯახო აღზრდა – სასკოლო პედაგოგიკა – სკოლათმცოდნეობა
 
:**მეცნიერებათაშორისი დისციპლინები:**

:პედაგოგიური ფსიქოლოგია

## პედაგოგიკის ისტორია
პედაგოგიური სწავლებები ძვ. წ. მე–5-4 საუკუნეებში გამოჩნდა ძველ საბერძნეთსა და ძველ აღმოსავლეთში როგორც ფილოსოფიური სისტემის ნაწილი. მე-17-19 საუკუნეებში, ბურჟუაზიული საზოგადოების ჩამოყალიბების პროცესში, აღმოცენდა იან კომენსკის, ჟან-ჟაკ რუსოს, ი. პესტალოცის, ფ. დისტერვეგის და სხვათა პროგრესული პედაგოგიური სისტემები.

იხ. სრული ტექსტი.

## პედაგოგიკის საერთო ცნებები და ტერმინები
:აბიტურიენტი –  ასისტენტი – აღმზრდელი – ბაკალავრი – გაკვეთილი – დეკანი – დიდაქტიკა – დოქტორი – დოცენტი – ინტერკულტურული აღზრდა –  ლექცია – მაგისტრი – მასწავლებელი – მეთოდიკა – მეტაპედაგოგიკა – მოსწავლე – ორიენტირებული სწავლება – პედაგოგი – პროფესორი – რექტორი –  საგანი – სახელმძღვანელო – სასწავლო გეგმა – სემინარი – სტუდენტი – სწავლა –

## გამოჩენილი პედაგოგები
პედაგოგი (ბერძნულად paidagogos – ”აღმზრდელი”) ეწოდება პიროვნებას, რომელიც აწარმოებს პრაქტიკულ მუშაობას ბავშვების და მოზარდების აღზრდის, განათლებისა და სწავლებისათვის და აქვს სპეციალური მომზადება ამ დარგში.

*შალვა ამონაშვილი
*იაკობ გოგებაშვილი
*იან ამოს კომენსკი
*იანუშ კორჩაკი
*დავით ლორთქიფანიძე
*ანტონ მაკარენკო
*იოჰან ჰაინრიხ პესტალოცი
*ჟან პიაჟე
*ვასილი სუხომლინსკი
*კონსტანტინ უშინსკი

იხ. სრული ნუსხა.

## პედაგოგიური დაწესებულებები
:საქართველოს განათლებისა და მეცნიერების სამინისტრო –  გიმნაზია – დაწყებითი სკოლა – ინტერნატი – ინსტიტუტი – კერძო სკოლა – კოლეჯი – ლიცეუმი – საავტორო სკოლა – საბავშვო ბაღი – საერო სკოლა – საშუალო სკოლა – უმაღლესი სკოლა – უნივერსიტეტი

## რესურსები ინტერნეტში
#ილია ჭავჭავაძის სახელმწიფო უნივერსიტეტი
#განათლების თანამედროვე ტექნოლოგიები

*
კლოდ ლუი ბერთოლე

**კლოდ ლუი ბერთოლე** (; დ. 9 დეკემბერი, 1748, ტალუარი, ზემო სავოია — გ. 6 ნოემბერი, 1822, პარიზი) — ფრანგი ქიმიკოსი, ქიმიური წონასწორობის შესახებ მოძღვრების ფუძემდებელი, პარიზის პოლიტექნიკური და ნომალური სკოლების პროფესორი (1794), მედიცინის დოქტორი (1770). ლავუაზიესთან და სხვა მეცნიერებთან ერთად დაამუშავა ახალი ქიმიური ნომენკლატურა (1786-1787). ბერთოლემ შეიმუშავა ქსოვილების, სანთლისა და ქაღალდის ქლორით გათეთრების მეთოდი; მიიღო ქვექლოროვან- და ქვექლომჟავათა მარილები (მათ შორის ბერთოლეს მარილი); დაადგინა, რომ ქიმიური რეაქციის მიმართულუბას განსაზღვრავს მორეაგირე ნივთიერებების მასა, თვისებები და რეაქციის პირობები. ბერთოლე ქიმიურ რეაქციის განიხილავდა როგორც უწყვეტ და შექცევად პროცესს, თვლიდა, რომ ამ დროს წარმოქმნილი ნივთიერებების შედგენილობა ცვალებადია. XX საუკუნის დამდეგს ნ. კურნაკოვმა აღმოაჩინა ცვალებადი შედგენილობის ინდივიდუალური ქიმიური ნაერთები და მათ ბერთოლიდები უწოდა.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:ფრანგი ქიმიკოსები
კატეგორია:დაბადებული 1748
კატეგორია:გარდაცვლილი 1822
კატეგორია:ფრანგი ათეისტები
ჯონ დალტონი

**ჯონ დალტონი** ( დ. 6 სექტემბერი, 1766, იგლსფილდი, ინგლისი — გ. 27 ივლისი, 1844, მანჩესტერი) — ინგლისელი ფიზიკოსი და ქიმიკოსი. ლონდონის სამეფო საზოგადოების  წევრი (1822). 
## ბიოგრაფია
მიიღო თვითგანათლება. კენდალში და მანჩესტერში ასწავლიდა მათემატიკას. მანჩესტერის ლიტ-ფილოს. საზოგადოების წევრი (1794), მდივანი (1800) და თავმჯდომარე (1817). დალტონმა შეისწავლა აირთა ნარევების თვისებები, აღმოაჩინა აირების პარციალურ წნევათა კანონი (1801) და ხსნადობის დამოკიდებულება მათ პარციალურ წნევაზე (1803; დალტონის კანონები). გამოიკვლია სითხეთა აორთქლების დამოკიდებულება წნევაზე, ტემპერატურასა და სხვა ფაქტორებზე; დაადგინა (ჟ. შარლისაგან დამოუკიდებლად და გეი-ლუსაკზე ადრე), რომ მუდმივი წნევის პირობებში ტემპერატურის ერთნაირი მატების დროს ყველა აირი ერთნაირად ფართოვდება (1802), დალტონს ეკუთვნის ფუნდამენტური შრომები ქიმ. ატომისტიკაში (ჯერად ფარდობათა კანონი და შედგენილობის მუდმივობის კანონი). 

პირველმა აღწერა (1794) მხედველობის დეფექტი, რომლითაც  თვითონ იყო დაავადებული და რომელმაც შემდგომში დალტონიზმის სახელწოდება მიიღო.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:ინგლისელი ქიმიკოსები
კატეგორია:ინგლისელი ფიზიკოსები
კატეგორია:დაბადებული 1766
კატეგორია:გარდაცვლილი 1844
ანტუან ლავუაზიე

**ანტუან ლორან ლავუაზიე** (; დ. 26 აგვისტო,1743, პარიზი - გ. 8 მაისი, 1794, იქვე) — ფრანგი ქიმიკოსი, პარიზის მეცნიერებათა აკადემიის წევრი (1772, ადიუნქტი 1768-დან).

## ბიოგრაფია 
დაამთავრა პარიზის უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტი; ამავე დროს სწავლობდა საბუნებისმეტყველო მეცნიერების დარგებს, განსაკუთრებით ფიზიკასა და ქიმიას. საფრანგეთის დიდი რევოლუციის პერიოდში (1789-1794) კონსტიტუციური მონარქიის მომხრე იყო. 1794 ლავუაზიეს თავი მოკვეთეს. ლავუაზიეს შრომებმა ქიმია აქცია ზუსტ გაზომვებზე დაფუძნებულ მეცნიერებად. მასის შენახვის კანონზე დაყრდნობით ლავუაზიემ უარყო ფლოგისტონის მცდარი ჰიპოთეზა. მან მთელი რიგი ცდების საფუძველზე დაასაბუთა, რომ წვა და გამოწვა ნივთიერების ჟანგბადთან შეერთების პროცესია. ლავუაზიემ ფრანგი სამხედრო ინჟინერ ჟ. მენიესთან ერთად დაადგინა, რომ წყალი ჟანგბადისა და წყალბადის ნაერთია (1783). მათვე მიიღეს წყალი წყალბადისა და ჟანგბადისაგან (1785). ფრანგ ქიმიკოსებთან ( კ. ბერთოლე, ლ. გიტონ დე მორვო, ა. ფურკრუა) ერთად 1786-1787 დაამუშავა რაციონალური ქიმიური ნომენკლატურის პროექტი, რომლის ძირითადი პრინციპები დღემდეა შემონახული. ლავუაზიემ სხვა ფრანგ მეცნიერებთან ერთად დააარსა ქიმიური ჟურნალი „Annales de chimie“ (1789), გამოაქვეყნა „ქიმიის საწყისი კურსი“, რომელშიც ქიმია განსაზღვრა, როგორც მეცნიერებათა შედგენილობისა და ანალიზის შესახებ. ლავუაზიემ თავისი შრომებით მყარი საფუძველი მოუმზადა ქიმიაში ატომიზმის შემოტანას. XIX საუკუნის დამდეგს მისმა შეხედულებებმა საყოველთაო აღიარება პოვა. ლავუაზიე თერმოქიმიის ერთ-ერთ ფუძემდებლად ითვლება. 1783 ლავუაზიემ და ლაპლასმა პირველად განსაზღვრეს მთელი რიგი ნაერთების დაშლის სითბო მისი წარმოქმნის სითბოს ტოლია. 1777 ლავუაზიემ დაამტკიცა, რომ სუნთქვის დროს შთაინთქმება ჟანგბადი და გამოიყოფა ნახშირორჟანგი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:ფრანგი ქიმიკოსები
კატეგორია:დაბადებული 1743
კატეგორია:გარდაცვლილი 1794
რობერტ ბოილი

**რობერტ ბოილი** (; დ. 25 იანვარი, 1627, ლიზმორი, ირლანდია, — გ. 31 დეკემბერი, 1691, ლონდონი) — ანგლო-ირლანდიელი ქიმიკოსი და ფიზიკოსი. 1665 მიიღო ოქსფორდის უნივერსიტეტის საპატიო დოქტორის ხარისხი ფიზიკაში. ლონდონის სამეფო საზოგადოების თანადამფუძნებელი.

წიგნში „ქიმიკოს-სკეპტიკოსი“ (გამოიცა 1661 ანონიმურად) ბოილი ამტკიცებდა, რომ ქიმია უნდა გამოიყოს დამოუკიდებელ მეცნიერებად. იგი უარყოფდა მოძღვრებას ოთხი სტიქიის (ცეცხლი, ჰაერი, წყალი და მიწა) შესახებ. ილაშქრებდა პარაცელსის 3 საწყისის (გოგირდი, ვერცხლისწყალი, მარილი) წინააღმდეგ, რომლებისგანაც თითქმის ყველა ბუნებრივი სხეული შედგებოდა. ბოილი ელემენტებად თვლიდა მარტივ სხეულებს, რომელთა მიღება სხვა სხეულიდან შეუძლებელი იყო. ბოილი ექსპერიმენტულ კვლევაში ფართოდ იყენებდა თვისებრივ და რაოდენობრივ მეთოდებს. დამოუკიდებლად მიიღო ფოსფორი და აღწერა მისი თვისებები. მან ჩამოაყალიბა ქიმიური ელემენტების პირველი მეცნიერული განმარტება, შემოიტანა ქიმიაში ექსპერიმენტული მეთოდი. საფუძველი ჩაუყარა ქიმიური ანალიზის სველ მეთოდს.

ბოილს უკუთვნის ფუნდამენტური შრომები ფიზიკაში. 1662 რ. ტოუნლეისთან ერთად დაადგინა აირის ერთი და იმავე მასისათვის მოცულობის დამოკიდებულება წნევისაგან უცვლელი ტემპერატურის პირობებში.

## ლიტერატურა 
*პარკაძე ვ., პარკაძე მ., „რობერტ ბოილი“ ː კრ. „ფიზიკოსების შესახებ“, ტ. IV, თბ., 1980, გვ. 52-56

## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 25 იანვარი
კატეგორია:დაბადებული 1627
კატეგორია:გარდაცვლილი 31 დეკემბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1691
კატეგორია:ინგლისელი ფიზიკოსები
კატეგორია:ინგლისელი ქიმიკოსები
იანვარი

**იანვარი** () — გრიგორიანული კალენდრის პირველი თვე. იანვარში 31 დღეა.

ასე უწოდეს მას იანუსის, შესასვლელთა და გამოსასვლელთა, ყოველგვარი საწყისის რომაული ღმერთის მიხედვით. იანვარი და თებერვალი არიან კალენდრის ბოლო დამატებული თვეები, ვინაიდან რომაელები ზამთარს თვლიდნენ პერიოდად თვეების გარეშე. რადგან, ტრადიციულად, კონსულებს იანვარში ირჩევდნენ, ეს თვე გახდა წლის პირველი თვე, შეცვალა ამ მიმართებით მარტი. იანვრის ძველქართული სახელწოდებაა *აპანი*, *აპნისი*. 

* იანვარი არის ზამთრის თვე ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში და ზაფხულისა — სამხრეთ ნახევარსფეროში.
* იანვრის ზოდიაქოს ნიშნებია თხის რქა და მერწყული.
* იანვარი იწყება კვირის იმავე დღეს, როგორც ოქტომბერი, გარდა ნაკიანი წლისა, როდესაც იგი იწყება იმავე დღეს, როგორც აპრილი და ივლისი.

## აპნისი
კორნელი კეკელიძე აპნისს 4 დეკემბერი — 2 იანვრით საზღვრავდა.

კ. კეკელიძის აზრით „აპნისი“ არის ნათესაობითი ბრუნვა (თთუე აპნისი, აპნისაჲ), სახელობითი ბრუნვა იქნება „აპანი“, რაც იგივე ავესტური *აპამ*, ფალაური *ავან* ან ახალ-სპარსული *აბან* არის (აქედან გამოყავთ ებრაული აბ-იც). ეს სახელი თუ მის ეტიმოლოგიას მივაქცევთ ყურადღებას (ძველ ირანულში მდინარისა და წყლის სახელთანაა დაკავშირებული), უნდა მივიჩნიოთ იმ თვის სახელთა დუბლიკაციად, რომლესაც სურწყანი ეწოდება. 

## იანვრის მნიშვნელოვანი მოვლენები 
right|100px
* ძვ. წ. 154 : ძველ რომში წლიური კონსულატის დღე პირველ იანვარზე გადმოიტანეს.
* ძვ. წ. 49 : გაიუს იულიუს კეისარმა გადმოლახა რუბიკონი
* 27 : ოქტავიანე ავგუსტუსმა გამოაცხადა რომის იმპერიის შექმნა.
* 395 : რომის იმპერია ორ ნაწილად გაიყო: აღმოსავლეთი და დასავლეთი.
* 1622 : პაპის კანცელარია იღებს გადაწყვეტილებას ახალ წლად პირველი იანვარი გამოცხადდეს.
* 1793 : პარიზში სიკვდილით დასაჯეს მეფე ლუი XVI.
* 1784 : ერეკლე II მიერ რატიფიცირებულ იქნა გეორგიევსკის ტრაქტატი.
* 1801 : გამოიცა საქართველოს რუსეთთან მიერთების მანიფესტი.
* 1853 : აბრაამ ლინკოლნმა ზანგების დამოუკიდებლობის მანიფესტი გამოსცა.
* 1868 : იაპონიაში აღდგა საიმპერატორო ხელისუფლება.
* 1924 : ინგლისელმა მკვლევარმა ჰოვარდ კარტერმა აღმოაჩინა ტუტანხამონის სარკოფაგი მეფეთა ხეობაში, ლუქსორთან, ეგვიპტე.
* 1925 : ბენიტო მუსოლინი თავს იტალიის დიქტატორად აცხადებს.
* 1933 : ადოლფ ჰიტლერი გერმანიის კანცლერი გახდა.
* 1950 : მარშალი ტიტო იუგოსლავიის პრეზიდენტად აირჩიეს.
* 1970 : 1 იანვარი იუნიქსის ეპოქის დასაბამი
* 1979 : ირანში ჩამოაგდეს შაჰი მოჰამედ რეზა ფეჰლევი.
* 1983 : კომპანია „ეპლ კომპიუტერი“ უშვებს ეპლ ლიზას — პირველი კომერციული პერსონალური კომპიუტერი, რომელსაც გრაფიკული ინტერფეისი და თაგუნა ჰქონდა.
* 1990 : შავი იანვარი — ბაქოში საბჭოთა არმიის მიერ აზერბაიჯანელთა საპროტესტო დემონსტრაციის სისხლიანი დარბევა.
* 1999 : რიგ ევროპულ ქვეყნებში საბანკო ანგარიშსწორებისათვის შემოღებულ იქნა ევრო.
* 2001 : დაარსდა ვიკიპედია

## სქოლიო
თებერვალი

**თებერვალი** ( — განწმენდა) — გრიგორიანული კალენდრის მეორე თვე. თებერვალში 28 დღეა, გარდა ნაკიანი წლისა, როდესაც მასში 29 დღეა.

სახელი ეწოდა მიწისქვეშა სამეფოს რომაული ღვთაების მიხედვით. იანვარი და თებერვალი არიან კალენდრის ბოლო დამატებული თვეები, ვინაიდან რომაელები ზამთარს თვლიდნენ პერიოდად თვეების გარეშე. თებერვალს ქართულ წარმართული კალენდარში *სურწყუნისი* ეწოდებოდა. ხალხური დასახელებაა *განცხადებისთვე*.

თებერვალი არის ზამთრის თვე ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში და ზაფხულისა სამხრეთ ნახევარსფეროში.

თებერვლის ზოდიაქოს ნიშნებია მერწყული და თევზები. თებერვალი იწყება კვირის იმავე დღეს, როგორც მარტი და ნოემბერი, გარდა ნაკიანი წლისა, როდესაც მისი საწყისი დღე ემთხვევა აგვისტოსას.

## სარწყუნისი
კორნელი კეკელიძე სურწყნისს 3 იანვარი — 1 თებერვლით საზღვრავდა.

კ. კეკელიძის აზრით სურწყნისაჲ (თთუე) არის ნათესაობითი ბრუნვა, სახელობითი უნდა იყოს „სურწყანი“. ეს სახელი ორი ნაწილისაგან შედგება: „სურ“ და „წყანი“, უკანასკნელი უნდა იყოს ახლანდელი „წყალი“, ხოლო პირველი იგივე „წყალი“ ავესტური ფორმით. ზენდ ავესტაში, ოცდარვა იაზატებს შორის, ცნობილი იყო „არდავირ-სურ“, რაც ნიშნავს „წყარო ზეციური წყლისა“.

## თებერვლის მნიშვნელოვანი მოვლენები
* ძვ. წ. 660 : იაპონიის იმპერატორ ჯიმუს მიერ დაფუძნების ტრადიციული თარიღი.
* 362 : იულიანე განდგომილის ედიქტით რომის იმპერიაში ყველა რელიგიას თანასწორი უფლებები ენიჭება.
* 962 : ოტო I ხდება საღვთო რომის იმპერიის პირველი იმპერატორი
* 1455 : გუტენბერგის ბიბლია დაიბეჭდა — პირველი წიგნი დასავლეთში მოძრავი „ტიპო“-თი დაბეჭდილი.
* 1613 : მიხეილ I რომანოვი რუსეთის მეფედ არჩევის შედეგად დასაბამი მიეცა რომანოვების დინასტიას.
* 1653 : ახალი ამსტერდამი (მოგვიანებით გადაერქვა ნიუ-იორკი) დაფუძნდა.
* 1904 : რუსეთ-იაპონიის ომის დასაწყისი.
* 1917 : დაიწყო რუსეთის რევოლუცია.
* 1946 : კორეაში შეიქმნა დროებითი მთავრობა. 38-ე პარალელით ქვეყანა გაიყო ორ ზონად: ჩრდილოეთი — საბჭოთა, სამხრეთი — ამერიკული.
* 1959 : ფიდელ კასტრო კუბის დიქტატორი ხდება.
* 1979 : აიათოლა რუჰოლა ხომეინი ირანში ხელისუფლებას ხელში იგდებს.
* 1986 : ორბიტაზე გაყვანილ იქნა საბჭოთა კოსმოსური სადგური „მირი“.
* 1989 : საბჭოთა ომი ავღანეთში — სამჭოთა კავშირის ბოლო სამხედრო კოლონა ტოვებს ქაბულს, ასრულებს რა ცხრა წლიან სამხედრო ოკუპაციას.

## სქოლიო
ენათმეცნიერება

**ენათმეცნიერება**, *ლინგვისტიკა* — მეცნიერება ადამიანის ბუნებრივი ენების, მათი აგებულებისა და ფუნქციონირების ზოგადი კანონების შესახებ.

## ეტიმოლოგია 
ენათმეცნიერებების გავრცელებული სახელწოდება უცხო ენებზე არის **ლინგვისტიკა**. იგი მომდინარეობს ლათინური lingua-საგან, რაც ნიშნავს „ენას“.

## ენათმეცნიერების დისციპლინები 
ენის შესასწავლი ასპექტების თვალსაზრისით პირობითად გამოიყოფა ენათმეცნიერების დისციპლინების ორი კლასი: შიგა და გარე.

* **შიდა ენათმეცნიერების კლასი:**

:გრამატიკა – ეტიმოლოგია – ზოგადი ენათმეცნიერება – ლექსიკოგრაფია – მორფოლოგია – ონომასტიკა – ორთოგრაფია – სემანტიკა – სინტაქსი – ტიპოლოგია – ფონეტიკა – ფონოლოგია – ფრაზეოლოგია – შედარებით-ისტორიული ენათმეცნიერება

* **გარე ენათმეცნიერების კლასი:**

:დიალექტოლოგია – ეთნოლინგვისტიკა – ინტერლინგვისტიკა – ლინგვისტური გეოგრაფია – მეტალინგვისტიკა – პარალინგვისტიკა – სოციოლინგვისტიკა – ფსიქოლინგვისტიკა

## ენათმეცნიერების ისტორია 
ენათმეცნიერება უძველესი დროიდან ვითარდებოდა ძველ აღმოსავლეთსა და მესოპოტამიაში, სირიასა და ეგვიპტეში, აგრეთვე ინდოეთსა (ძვ. წ. V-IV სს. პანინი) და საბერძნეთში (არისტოტელე). მეცნიერულ კვლევებს ამ დარგში საფუძველი ჩაეყარა XIX საუკუნის დასაწყისიდან ზოგადი ენათმეცნიერების (ვილჰელმ ჰუმბოლდტი) და შედარებით-ისტორიული ენათმეცნიერების (ფრანც ბოპი, ვილჰელმ გრიმი და სხვები).

ენათმეცნიერების ისტორიის ძირითადი მიმართულებებია:
* ლოგიკური ენათმეცნიერება (XIX საუკუნის შუაწლები);
* ფსიქოლოგიური ენათმეცნიერება (XIX საუკუნის მე-2 ნახევარი);
* სოციოლოგიური ენათმეცნიერება (XIX საუკუნის დასასრული – XX საუკუნე).

## ენათმეცნიერების საერთო ცნებები და ტერმინები 
* **ზოგადი ცნებები:**

:ანბანი – ასო – ასპექტი – ბგერა – ბრუნება – ბრუნვა – განსაზღვრება – გარემოება – გრამატიკული დრო – გრამატიკული რიცხვი – დამატება – დამწერლობა – თანხმოვანი – თარგმანი – კომპოზიტი – მახვილი – უღლება – ქვემდებარე – შემასმენელი – ქცევა – წინადადება – ხმოვანი – თანხმოვანი

* **ენის ფორმები და სახეები:**

:დაპროგრამების ენა – დიალექტი – კილო – კილოკავი – ოფიციალური ენა – ჟესტების ენა – სალიტერატურო ენა – საერთაშორისო ენა – სახელმწიფო ენა – ხელოვნური ენა 

* **მეტყველების ნაწილები:**

:არსებითი სახელი – ზედსართავი სახელი – რიცხვითი სახელი – ნაცვალსახელი – ზმნა – ზმნიზედა – თანდებული – კავშირი – ნაწილაკი – შორისდებული

* **სასვენი ნიშნები:**

:დეფისი – კითხვის ნიშანი – მრავალწერტილი – მძიმე – ორწერტილი – ძახილის ნიშანი – წერტილი – წერტილ–მძიმე

* **მიმდინარეობები და თეზები:**

:სეპირ–უორფის ჰიპოთეზა – უნივერსალური გრამატიკა

## გამოჩენილი ენათმეცნიერები 
* ივანე ბოდუენ დე კურტენე, ფრანც ბოპი, ვილჰელმ გრიმი, ჯოზეფ ვუსტერი, ნიკოლაი იუშმანოვი,  ნიკო მარი, ედვარდ სეპირი,ფერდინანდ დე სოსიური,  ბენჯამინ ლი უორფი,  ჰუგო შუხარდტი,  არნოლდ ჩიქობავა, ვილჰელმ ჰუმბოლდტი, ალფრედო ტრომბეტი

## ენათმეცნიერების ინსტიტუტი 
## იხილეთ აგრეთვე 
* ენათა კლასიფიკაცია
* მსოფლიოს ენები

## რესურსები ინტერნეტში 
*არნოლდ ჩიქობავას სახელობის ენათმეცნიერების ინსტიტუტი 

## სქოლიო 
*
აპრილი

**აპრილი** () — გრიგორიანული კალენდრის მეოთხე თვე. აპრილში 30 დღეა.

სახელი ეწოდა ლათინური სიტყვის გამო: *aperire* — „გახსნა, გაშლა“. ძველი ქართული წარმართული კალენდრით მისი სახელწოდებაა *იგრიკა*.

აპრილი არის გაზაფხულის თვე ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში და შემოდგომისა — სამხრეთ ნახევარსფეროში.

აპრილის ზოდიაქოს ნიშნებია ვერძი და კურო. აპრილი იწყება კვირის იმავე დღეს, როგორც ივლისი ჩვეულებრივ წლებში, და როგორც იანვარი — ნაკიან წელში.

## იგრიკა
კორნელი კეკელიძე იგრიკს 4 მარტით — 2 აპრილით საზღვრავდა.

კ. კეკელიძის აზრით „იგრიკაჲ“ ანუ თთუე იგრიკისაჲ, ნამდვილი პირველადი ფორმა არის „იგრი“, „იგრისაჲ“. იგრი უნდა იყოს მოდიფიკაცია სომხურში „არეგი“-სა, რომელმაც თავში ა-ი ახმოვანებით, შუაში გ-რ მეტათეზით და ნათესაობით მრუნვაში „ე“ ბგერის გამოვარდნით, მოგვცა „იგრისა“. ქართული „იგრიკას“ სომხურ „არეგასთან“ აახლოებდა მარი ბროსეც.

## აპრილის მნიშვნელოვანი მოვლენები
## სქოლიო
მაისი

**მაისი** () — გრიგორიანული კალენდრის მეხუთე თვე. მასში 31 დღეა.

სახელი ეწოდა ნაყოფიერების რომაული ღვთაების, მერკურის დედის, მაიას მიხედვით. მაისის ძველქართული სახელწოდებაა *ვარდობისა*,* ვარდობისთვე*.

მაისი არის გაზაფხულის თვე ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში და შემოდგომისა — სამხრეთ ნახევარსფეროში.

მაისის ზოდიაქოს ნიშნებია კურო და მარჩბივი.

არცერთი თვე არ იწყება კვირის იმ დღით, რითაც მაისი.

## ვარდობისა
კორნელი კეკელიძე ვარდობისას 3 აპრილი — 2 მაისით საზღვრავდა.

კ. კეკელიძის აზრით „ვარდობისაჲ“ (თთუე) წმინდა ქართული სახელია, რომელიც აღნიშნავს ვარდის ან ზოგადად ყვავილის გაშლის სეზონს. ამიტომაცაა რომ მას ბიბლიის ძველ ვერსიებში ეწოდება აგრეთვე „თვე ყვავილობისაჲ“. ვარდობისა და ყვავილობის თვის შესატყვისად ბიბლიის სხვა ადგილებში გამოიყენება თთუე ახალთაჲ ანუ ახლისაჲ, რაც უდრის ბერძნული ბიბლიის — „έν μηνί τών“, სლავურის — „месяц новых плодов“, ხოლო ებრაულ ბიბლიაში, აქედან რუსულშიც, ამ სახელებს უდრის თვის სახელი „ავივ“.

საყურადღებოა, რომ ებრაელების მეორე თვეს, რომელიც დაახლოებით იმავე სეზონში მოდიოდა, ეწოდება „ზიფ“, რაც ყვავილთა თვეს ნიშნავს.

## მაისის მნიშვნელოვანი მოვლენები 
## ლიტერატურა
## სქოლიო
მარტი

**მარტი** () — გრიგორიანული კალენდრის მესამე თვე. მარტში 31 დღეა.

სახელი ეწოდა ომის რომაული ღვთაების მარსის მიხედვით, რომელიც იმ დროს ჯერ კიდევ გაზაფხულისა და მიწათმოქმედების ღმერთად ითვლებოდა. იანვრისა და თებერვლის დამატებამდე მარტი იყო კალენდრის პირველი თვე. მარტის ძველქართული სახელწოდებაა *მირკანი*.

მარტი არის გაზაფხულის თვე ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში და შემოდგომისა — სამხრეთ ნახევარსფეროში. ბუნიაობის ერთ-ერთი დღე მარტზე მოდის.

მარტის ზოდიაქოს ნიშნებია თევზები და ვერძი. მარტი იწყება კვირის იმავე დღეს, როგორც ნოემბერი ჩვეულებრივ წლებში, და როგორც  თებერვალი — ნაკიან წელში.

## მირკანი
კორნელი კეკელიძე მირკანს 2 თებერვალი — 3 მარტით საზღვრავდა.

კ. კეკელიძის აზრით „მიჰრაკანი“ ან, უფრო ძველი ფორმა მისი, რომელიც დამოწმებულია ერთ ძეგლში, „მეჰრაკანი“, მომდინარეობს ავესტური Mithra-საგან (მეშვიდე თვე) და უდრის სომხურ „მეჰეკან“-ს და მის ორეულს, კაპადოკიურ „მითრაკანა“-ს.

## მარტის მნიშვნელოვანი მოვლენები 
* ძვ. წ. 44 : რომში შეთქმულების შედეგად მოკლეს გაიუს იულიუს კეისარი.
* 624 : მაჰმადის გადამწყვეტი გამარჯვება მექის მოწინააღმდეგეებთან ბადრის ბრძოლაში.
* 1226 : ჯვაროსნებმა იერუსალიმი დაიკავეს. 
* 1226 : ჯალალედინმა აიღო თბილისი.
* 1603 : ინგლისის დედოფალი ელისაბედ I გარდაიცვალა. ტახტზე ავიდა ჯეიმზ I.
* 1618 : იოჰანეს კეპლერმა აღმოაჩინა პლანეტთა მოძრაობის მესამე კანონი. მოგვიანებით უარყოფს აღმოჩენას გამოთვლებში შეცდომის გაპარვის მიზეზით, თუმცა 15 მაისს ისევ ადასტურებს აღმოჩენას.
* 1781 : უილიამ ჰერშელმა პლანეტა ურანი აღმოაჩინა.
* 1796 : ნაპოლეონ ბონაპარტი ირთავს პირველ ცოლს, ჟოზეფინა ბოარნეს.
* 1853 : ჯუზეპე ვერდის ტრავიატას პრემიერა გაიმართა ვენეციაში.
* 1855 : ტახტზე ავიდა რუსეთის იმპერატორი ალექსანდრე II.
* 1861 : ალექსანდრე II-ის განკარგულებით რუსეთის იმპერიაში გაუქმდა ბატონყმობა.
* 1888 : სან-სტეფანოს ზავი - რუსეთმა შემოიერთა ოსმალეთის იმპერიის ქართული პროვინციები.
* 1889 : ეიფელის კოშკის ინაუგურაცია პარიზში.
* 1895 : ძმებმა ლუმიერებმა მოახდინეს პირველი ფილმის პრეზენტაცია.
* 1918 : გერმანია, ავსტრია და რუსეთი ხელს აწერენ ბრესტ-ლიტოვსკის ზავს, რომლის მიხედვით რუსეთი პირველი მსოფლიო ომიდან გამოდის და ფინეთი, ესტონეთი, ლატვია, ლიეტუვა და პოლონეთი დამოუკიდებელი სახელმწიფოები ხდებიან.
* 1933 : გამოცხადდა მესამე რაიხის შექმნა.
* 1946 : ხო ში მინი არჩეულ იქნა ვიეტნამის პრეზიდენტად.
* 1950 : სსრკ აცხადებს, რომ ატომური ბომბი შექმნა.
* 1965 : რუსი კოსმონავტი ალექსეი ლეონოვი პირველი გავიდა ღია კოსმოსში.
* 1973 : ვიეტნამის ომი - უკანასკნელმა ამერიკელმა ჯარისკაცებმა სამხრეთი ვიეტნამი დატოვეს.
* 1982 : სიზიგი - მზის სისტემის 9 პლანეტა ერთ ხაზზე ეწყობა მზის გასწვრივ.
* 1983 : რონალდ რეიგანი სსრკ-ს ბოროტების იმპერიას უწოდებს.
* 1992 : აზერბაიჯანი, თურქმენეთი, მოლდოვა, სომხეთი, უზბეკეთი, ყაზახეთი, და ყირგიზეთი  გაეროს წევრები გახდნენ დამოუკიდებელი სახელმწიფოს სტატუსით.
* 2004 : მადრიდის მეტროში განხორციელდა ტერორისტული აქტი.

## სქოლიო
ივნისი

**ივნისი** () — გრიგორიანული კალენდრის მეექვსე თვე. ივნისში 30 დღეა.

სახელი ეწოდა ცის კაბადონისა და ქორწინების ღვთაების, იუპიტერის ცოლის, იუნონას მიხედვით. ძველი ქართული წარმართული კალენდრით — *მარიალისა*. ხალხური სახელწოდებანია *თიბათვე* და *ივანობისთვე*.

ივნისი არის ზაფხულის თვე ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში და ზამთრისა — სამხრეთ ნახევარსფეროში. მზებუდობის ერთ-ერთი დღე ივნისზე მოდის.

ივნისის ზოდიაქოს ნიშნებია მარჩბივი და კირჩხიბი.

არცერთი თვე არ იწყება კვირის იმ დღით, რითაც ივნისი.

## მარიალისა
კორნელი კეკელიძე მარიალისას 3 მაისი — 1 ივნისით საზღვრავდა.

კ. კეკელიძის აზრით „მარიალი“ არის სომხური „მარერ“-ი.

## ივნისის მნიშვნელოვანი მოვლენები 
* ივნისის პირველი ორშაბათი ირლანდიის რესპუბლიკის ერთ-ერთი სახალხო დღესასწაულია (გამოსაშვები დღე). ირლანდიურ კალენდარში ამ თვეს ჰქვია Meitheamh და ზაფხულის სეზონის შუა თვეა.
* მზებუდობა, რომელსაც ჩრდ. ნახევარსფეროში „ზაფხული მზებუდობა“, ხოლო სამხრეთ ნახევარსფეროში „ზამთრის მზებუდობა“ ჰქვია ხდება 20-22 ივნისს.
* შუაზაფხულს ზეიმობენ შვედეთში ივნისის მესამე პარასკევს.
* სკოლებში ამ თვეს ზაფხულის არდადეგები იწყება.
* მამის დღეს აღნიშნავენ ბელგიაში ივნისის მეორე კვირადღეს; აშშ-ში, ბრიტანეთში, ნიდერლანდში, ირლანდიასა და კანადაში ის ივნისის მესამე კვირადღეზე მოდის.
* გეი-პრაიდის აღნიშვნის ღონისძიებები ტარდება მრავალ ქვეყანაში სტოუნუოლის არეულობების წლისთავის აღსანიშნავად.
* ბუმსდეი აღნიშნება ირლანდიასა და მსოფლიოს სხვა ინგლ.-ენოვან ქვეყნებში 16 ივნისს ჯეიმზ ჯოისის „ულისეს“ ფანების მიერ.
* დროშის დღე შვედეთში (6 ივნისი), აშშ-ში (14 ივნისი), დანიაში (15 ივნისი), არგენტინაში (20 ივნისი) და რუმინეთში (26 ივნისი).
* მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატი იწყება 9 ივნისს.
* ენ-ბი-ეი (აშშ-ის ეროვნული საკალათბურთო ასოციაცია) პლეიოფები და ფინალური თამაშები იწყება.
* ფილიპინების დამოუკიდებლობის დღე — 12 ივნისი.

## სქოლიო
ივლისი

**ივლისი** () — გრიგორიანული კალენდრის მეშვიდე თვე. ივლისში 31 დღეა.

სახელი ეწოდა იულიუს კეისრის მიხედვით, რომელიც ამ თვეში იყო დაბადებული; ადრე მას ერქვა **Quintilis**, „მეხუთე“. ივლისის ძველი წარმართული კალენდრით — *თიბისა*, ხალხური სახელწოდებანია *მკათათვე* და *კვირიკობისთვე*. სულხან-საბას მიხედვით ადრე *ავი* და *კვინტოლიონიც* ეწოდებოდა.

ივლისი არის ზაფხულის თვე ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში და ზამთრისა — სამხრეთ ნახევარსფეროში.

ივლისის ზოდიაქოს ნიშნებია კირჩხიბი და ლომი.

ივლისი იწყება კვირის იმავე დღეს, რითაც აპრილი ჩვეულებრივ წლებში, და იანვარი — ნაკიან წელში.

## თიბისა
კორნელი კეკელიძე თიბისას 2 ივნისი — 1 ივლისით საზღვრავდა.

კ. კეკელიძის აზრით „თიბისაჲ“ (თთუე), წმინდა ქართული სახელია, მაჩვენებელი იმ სეზონისა, როდესაც თიბვას აქვს ადგილი. მნიშვნელობით ეს იგივეა რაც სომხური „მარგაც“ („მარგა“ — მინდორი, ველი).

## ივლისის თვის საზეიმო დღეები
* კანადის დღე კანადაში (1 ივლისი)
* დამოუკიდებლობის დღე აშშ-ში (4 ივლისი)
* დამოუკიდებლობის დღე ვენესუელაში (5 ივლისი)
* დამოუკიდებლობის დღე არგენტინაში (9 ივლისი)
* დამოუკიდებლობის დღე პერუში (28 ივლისი)
* ბასტილიის დღე საფრანგეთში (14 ივლისი)
* ტურ დე ფრანსი ტარდება მთელი თვის განმავლობაში.

## ივლისის მნიშვნელოვანი მოვლენები 
* 64 : რომის დიდი ხანძარი.
* 306 : კონსტანტინე I-ს მისი მეომრები რომის იმპერატორად აცხადებენ.
* 622 : მუჰამედი (კალ. არაბულად სურათზე) იწყებს ჰიჯრას მექადან მედინაში, რაც დასაბამს აძლევს ისლამურ კალენდარს.
* 987 : ჰუგო კაპეტი გახდა საფრანგეთის მეფე, კაპეტინგების დინასტია დაიწყო
* 1099 : ჯვაროსნებმა იერუსალიმი დაიკავეს.
* 1625 : მარაბდის ბრძოლა
* 1762 : ეკატერინე II-ს გამეფება.
* 1776 : აშშ-მ დამოუკიდებლობა გამოაცხადა.
* 1789 : ბასტილიის აღება. დაიწყო საფრანგეთის რევოლუცია.
* 1806 : საღვთო რომის იმპერიის დაშლა და რაინის კონფედერაციის წარმოქმნა.

## სქოლიო
სექტემბერი

**სექტემბერი** () — გრიგორიანული კალენდრის მეცხრე თვე. შეიცავს 30  დღე-ღამეს.

სახელი ეწოდა იმ ფაქტის გამო, რომ იგი იყო მეშვიდე თვე რომაული კალენდრისა (ლათინურად *septem* — შვიდი), როდესაც წელი იწყებოდა მარტში. ქართული წარმართული კალენდრით — *ახალწლისა*, ხოლო ხალხური სახელწოდებაა — *ენკენისთვე*.

სექტემბერი არის შემოდგომის თვე ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში და გაზაფხულისა — სამხრეთ ნახევარსფეროში. ბუნიობის ერთ-ერთი დღე სექტემბერზე მოდის.

სექტემბრის ზოდიაქოს ნიშნებია ქალწული და სასწორი.

სექტემბერი ყოველთვის იწყება კვირის იმავე დღეს, რითაც დეკემბერი.

## ახალწლისა
კორნელი კეკელიძე ახალწლისას 6 აგვისტო — 4 სექტემბრით საზღვრავდა.

კ. კეკელიძის აზრით „ახალწლისაჲ“ (თთუე), სახელობითი ბრუნვა — ახალწელი, არის შესატყვისი ირანული „ნავროზისა“ (ახალი დღე) და თარგმანი სომხური „ნავასარდისა“ (ახალი წელი).

## სექტემბრის მნიშვნელოვანი მოვლენები 
100px|right
* ძვ. წ. 587 : ბაბილონის მეფე ნაბუქოდონოსორი ბრძანებით დაწვეს იერუსალიმის ტაძარი
* ძვ. წ. 490 : ბერძენმა ფიტიპიდემ გაირბინა მარათონიდან ათენამდე გამარჯვების ამბის მისატანად
* 476 : რომის უკანასკნელი იმპერატორი რომულუს ავგუსტულუსი დაამხეს, რომის დაცემა
* 1066 : უილიამ I დამპყრობელის მიერ ინგლისის დაპყრობა
* 1472 : გუტენბერგმა დაბეჭდა პირველი წიგნი — ბიბლია
* 1519 : მაგელანის ექსპედიციის დაწყება
* 1792 : ოდესა დაარსდა
* 1822 : ეგვიპტური იეროგლიფები გაიშიფრა
* 1846 : პლანეტა ნეპტუნის აღმოჩენა
* 1941 : მეორე მსოფლიო ომი დაიწყო
* 1945 : დასრულდა მეორე მსოფლიო ომი
* 1946 : ევროსაბჭოს შექმნა
* 1972 : პალესტინელმა ტერორისტებმა მძევლად აიყვანეს ისრაელის ოლიმპიური გუნდი მიუნხენში
* 2001 : 11 სექტემბრის ტერაქტი აშშ-ში
* 2004 : ბესლანის სკოლაში ტერაქტი

## სქოლიო
ოქტომბერი

**ოქტომბერი** () — გრიგორიანული კალენდრის მეათე თვე. ოქტომბერში 31დღე-ღამეა.

სახელი ეწოდა იმ ფაქტის გამო, რომ იგი იყო მერვე თვე რომაული კალენდრისა (ლათინურად *octem* — რვა), როდესაც წელი იწყებოდა მარტში. ქართული წარმართული კალენდრით — *სთვლისა*, ძველქართული სახელწოდებაა *ღვინობისთვე*.

ოქტომბერი არის შემოდგომის თვე ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში და გაზაფხულისა — სამხრეთ ნახევარსფეროში.

ოქტომბრის ზოდიაქოს ნიშნებია სასწორი და ღრიანკალი. ოქტომბერი ყოველთვის იწყება კვირის იმავე დღეს, რითაც იანვარი, გარდა ნაკიანი წლისა.

## სთვლისა
კორნელი კეკელიძე სთვლისას 5 სექტემბერი — 4 ოქტომბრით საზღვრავდა.

კ. კეკელიძის აზრით „სთულისაჲ“ (თთუე) არის წმიდა ქართული სახელი იმ თვისა, რომელშიც ადგილი ჰქონდა სთველს ან რთველს, ეს იგი ნაყოფის შეგროვებას. იგი მნიშვნელობით იგივეა რაც სომხური „ქაღოც“.

## ოქტომბრის მნიშვნელოვანი მოვლენები 
* ძვ. წ. 538 : სპარსეთის მეფე სირიუსი შედის ქალაქ ბაბილონში; ათავისუფლებს 70 წლის განმავლობაში დევნილ ებრაელებს და აკეთებს ისტორიაში პირველ ადამიანთა უფლებების დეკლარაციას
* ძვ. წ. 331 : გაუგამელას ბრძოლაში ალექსანდრე მაკედონელმა დაამარცხა სპარსეთის მეფე დარიოს I
* 1582 : რომის პაპმა გრეგორიუს XIII-მ შემოიღო გრიგორიანული კალენდარი. იტალიაში, პოლონეთში, პორტუგალიასა და ესპანეთში ამ წლის 4 ოქტომბერს უშუალოდ მოჰყვა 15 ოქტომბერი
* 1604 : კეპლერის ვარსკვლავი — გერმანელი ასტრონომი იაჰანნეს კეპლერი აკვირდება განსაკუთრებით კაშკაშა ვარსკვლავის გაჩენას ოფიუხუსის კონსტელაციის არეში. ეს მოვლენა მიჩნეულია ჩვენს გალაქტიკაში (ირმის ნახტომი) ზეახალი ვარსკვლავის ბოლო მოვლენად
* 1800 : ესპანეთმა საფრანგეთს გადასცა ლუიზიანა
* 1822 : ბრაზილია დამოუკიდებელი გახდა პორტუგალიისაგან
* 1888 : თომას ედისონი აპატენტებს ოპტიკურ ფონოგრაფს (პირველი ფილმი)
* 1905 : ნორვეგია დამოუკიდებელი გახდა შვედეთისაგან
* 1923 : გამოცხადდა თურქეთის რესპუბლიკა. მისი პირველი პრეზიდენტი გახდა მუსტაფა ქემალ ათათურქი
* 1932 : გამოცხადდა ერაყის დამოუკიდებლობა
* 1946 : ჩამოახრჩვეს ნიურნბერგის პროცესში ბრალდადებული ათი სამხედრო დამნაშავე
* 1949 : მაო ძე-დუნმა ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკა გამოაცხადა
* 1957 : სპუტნიკ 1 გაშვებულია ორბიტაზე-კოსმოსური ერის დასაწყისი
* 1960 : გამოცხადდა ნიგერიის დამოუკიდებლობა დიდი ბრიტანეთისაგან
* 1964 : ჩრდილოეთ როდეზიამ გამოაცხადა დამოუკიდებლობა დიდი ბრიტანეთისაგან და გახდა ზამბიის რესპუბლიკა
* 1970 : ფიჯიმ დამოუკიდებლობა მიიღო
* 1988 : სსრ კავშირის უზენაესი საბჭოს თავმჯდომარედ დანიშნულ იქნა მიხაილ გორბაჩოვი
* 1990 : გამოცხადდა გერმანიის გაერთიანება
* 1990 : საქართველოში ჩატარდა პირველი დემოკრატიული, მრავალპარტიული, არასაბჭოთა საპარლამენტო არჩევნები, რომელშიც დამაჯერებელი გამარჯვება მოიპოვა „მრგვალი მაგიდა-თავისუფალი საქართველო“
* 1995 : „Microsoft-მა“ გამოუშვა Windows 95

## სქოლიო
აგვისტო

**აგვისტო** (; ძვ. სახელები: *მარიამობისთვე*, *ქველთობისა*) — გრიგორიანული და იულიანური კალენდრების მერვე თვე. მოქცეულია ივლისსა და სექტემბერს შორის. აგვისტოში 31 დღეა.

ამ თვეს, თავდაპირველად, ლათინურად, სექსტილისი ერქვა, რადგანაც ორიგინალურ რომაულ ათთვიან კალენდარში, რომელიც რომულუსმა შემოიღო ძვ. წ. 753 წელს და რომელშიც წელიწადი მარტში იწყებოდა, მეექვსე ადგილი ეკავა (სექს — ლათინურად „ექვსი“). ძვ. წ. 700 წლისათვის, იგი მერვე თვე გახდა, მას შემდეგ, რაც რომის მეფე ნუმა პომპილიუსმა კალენდარში მარტამდე იანვარი და თებერვალი ჩაამატა. მან, ასევე, თვეს 29 დღე მიაკუთვნა. იულიუს კეისარმა, რომელმაც ძვ. წ. 45 წელს იულიუსის კალენდარი შემოიღო, თვეს 2 დღე დაუმატა, რითაც მან თავისი დღევანდელი სიგრძე, 31 დღე მიიღო. ძვ. წ. 8 წელს მას, ოქტავიანე ავგუსტუსის პატივსაცემად, აგვისტო უწოდეს (ფართოდ გავრცელებული აზრის მიუხედავად, მას ერთი დღე თებერვლისაგან არ აუღია). სენატის გადაწყვეტილების მიხედვით, რომლის ციტირებასაც მაკრობიუსი აკეთებს, საამისოდ ეს თვე იმიტომ შეირჩა, რომ ავგუსტუსის ტრიუმფის უმნიშვნელოვანესი მოვლენები, ეგვიპტის დაპყრობის ჩათვლით, სწორედ ამ თვეს ემთხვეოდა. ქართული წარმართული კალენდრის მიხედვით „*ქველთობისა*“ ერქვა. შემდეგ აგვისტოს პარალელურად „*მარიამობისთვე*“ გავრცელდა.

აგვისტო არის ზაფხულის თვე ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში და ზამთრისა — სამხრეთ ნახევარსფეროში.

აგვისტოს ზოდიაქოს ნიშნებია ლომი და ქალწული.

აგვისტო იწყება კვირის იმავე დღეს, როგორც თებერვალი მხოლოდ ნაკიან წელს.

## ქველთობისა
კორნელი კეკელიძე ქველთობისას 2 ივლისი — 31 ივლისით საზღვრავდა.

კ. კეკელიძის აზრით „ქუელთობისაჲ“ (თთუე), სახელობითი ბრუნვა — „ქუელთობა“. მისი მოსაზრებით შეცდომაა სახელწოდება ქუელთობისას პირველი ნაწილის „ქუე“-ს „ქვე“-დ და შესაბამისად მისგან ქველის წარმოება და მასზე აპელირება. პირვანდელი ფორმაა „ქუე“, რომელიც კავშირშია ირანული წარმართული კალენდრის ერთ-ერთ თვესთან „ფარვარდინთან“, რომლის დროსაც იმართებოდა ქვესკნელთა მყოფთა დღესასწაული — „ფრავარტა“.

## აგვისტოს მნიშვნელოვანი მოვლენები 
* ძვ. წ. 216 : მეორე პუნიკური ომი — კანების ბრძოლა;
* ძვ. წ. 30 : ეგვიპტე რომის პროვინცია გახდა;
* 70 : რომაელებმა იერუსალიმი აიღეს და მეორე ტაძარი დაანგრიეს;
* 79 : ვეზუვის ამოფრქვევა, პომპეის და ჰერკულანუმის განადგურება;
* 988 : რუსებმა ქრისტიანობა მიიღეს;
* 1483 : გაიხსნა სიქსტეს კაპელა;
* 1572 : პარიზში წმინდა ბართლომეს ღამე მოხდა;
* 1806 : საღვთო რომის იმპერიის აღსასრული;
* 1830 : ტახტზე უარი თქვა საფრანგეთის მეფე შარლ X-მ;
* 1832 : ნაპოლეონი წმინდა ელენეს კუნძულზე გადაასახლეს;
* 1869 : იაპონიაში სამურაების კლასი გაუქმდა;
* 1934 : ჰილტერი გერმანიის ხელისუფლების სათავეში მოვიდა;
* 1945 : მეორე მსოფლიო ომი — ამერიკელებმა ჰიროსიმაზე და ნაგასაკიზე ატომური ბომბები ჩამოაგდეს;
* 1960 : ნიგერია საფრანგეთისგან დამოუკიდებელი გახდა;
* 1991 : საბჭოთა კავშირი დაიშალა.
* 2008 : რუსეთ-საქართველოს ომი

## ლიტერატურა 
## სქოლიო
დეკემბერი

**დეკემბერი** () — გრიგორიანული კალენდრის მეთორმეტე და უკანასკნელი თვე. დეკემბერში 31 დღეა.

სახელი ეწოდა იმ ფაქტის გამო, რომ იგი იყო მეათე თვე რომაული კალენდრისა (ლათინურად *decem* — ათი), როდესაც წელი იწყებოდა მარტში. ქართული წარმართული კალენდრით — **ტირისდენი**, ქრისტიანობიდან მომდინარე ხალხური სახელწოდება — **ქრისტეშობისთვე**.

დეკემბერი არის ზამთრის თვე ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში და ზაფხულისა — სამხრეთ ნახევარსფეროში. მზებუდობის ერთ-ერთი დღე დეკემბერზე მოდის.

დეკემბრის ზოდიაქოს ნიშნებია მშვილდოსანი და თხის რქა.

დეკემბერი ყოველთვის იწყება კვირის იმავე დღეს, რითაც სექტემბერი.

## ტირისდენი
კორნელი კეკელიძე ტირისდენს 4 ნოემბერი — 3 დეკემბერით საზღვრავდა.

კ. კეკელიძის აზრით უნდა იყოს „ტირისდინი“ და არა „ტირისდენი“. ტირისდენი იყოფა „ტირის“ და „დინი“ ნაწილებად. პირველი ნაწილი „ტირის“ არის სახელწოდება ძველი ირანული თვის „Tiris“, საიდანაც მომდინარეობს, როგორც ახალსპარსული მეოთხე თვის სახელი „ტირ“, ასევე კაპადოკიური „Tirix-Τήρι-Τειρει“ და სომხური „ՏՐԷ“ (აქაც მეოთხე თვეა). მეორე დაბოლოება „დინი“ არის ირანული დაბოლოება თვის სახელწოდებისა, მაგ: ფარვარ-დინ.

## დეკემბრის მნიშვნელოვანი მოვლენები 
right|150px
right|150px
* 1066 : უილიამ I დამპყრობელი ოფიციალურად გახდა ინგლისის მეფე
* 1240 : ბათუ ყაენი იღებს კიევს.
* 1621 : გალილეო გალილეიმ გამოიგონა ტელესკოპი
* 1895 : პარიზში ჩატარდა პირველი კინოჩვენება
* 1901 : ნობელის პრემიის მინიჭების პირველი ცერემონია ჩატარდა
* 1902 : ატლანტის ოკეანეზე პირველი სატელეფონო კაბელი გაიყვანეს
* 1903 : თვითმფრინავის პირველი გაფრენა
* 1922 : ჩამოყალიბდა სამხრეთ კავკასიის სოციალისტური ფედერაციული საბჭოთა რესპუბლიკა.
* 1941 : აშშ ებმევა მეორე მსოფლიო ომში. იმავე წელს, გერმანულ საკონცენტრაციო ბანაკებსი დაიწყო გაზის კამერების გამოყეება.
* 1961 : იერუსალიმში გაასამართლეს ადოლფ ეიხმანი
* 1979 : სსრკ-ს ჯარები შეიჭრნენ ავღანეთში
* 1989 : რუმინელებმა სიკვდილით დასაჯეს ყოფილი დიქტატორი ნიკოლაე ჩაუშესკუ
* 1991 : სსრკ ოფიციალურად დაიშალა

## სქოლიო
ნოემბერი

**ნოემბერი** () — გრიგორიანული კალენდრის მეთერთმეტე თვე. ნოემბერში 30 დღეა.

სახელი ეწოდა იმ ფაქტის გამო, რომ იგი იყო მეცხრე თვე რომაული კალენდრისა (ლათინურად *novem* — ცხრა), როდესაც წელი იწყებოდა მარტში. ქართული წარმართული კალენდრით — ტირისკონი (ტირისკნისი), ქართული ხალხური სახელწოდებაა *გიორგობისთვე*, აგრეთვე *ჭინკობისთვე*.

ნოემბერი არის შემოდგომის თვე ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში და გაზაფხულისა — სამხრეთ ნახევარსფეროში.

ნოემბრის ზოდიაქოს ნიშნები ღრიანკალი და  მშვილდოსანი.

ნოემბერი იწყება კვირის იმავე დღეს, რითაც მარტი, გარდა ნაკიანი წლისა — თებერვალი.

## ტირისკონი
კორნელი კეკელიძე ტირისკონს 5 ოქტომბერი — 3 ნოემბერით საზღვრავდა.

კ. კეკელიძის აზრით უნდა იყოს „ტირისკანი“ და არა „ტირისკონი“. ტირისკანი იყოფა „ტირის“ და „კანი“ ნაწილებად. პირველი ნაწილი „ტირის“ არის სახელწოდება ძველი ირანული თვის „Tiris“, საიდანაც მომდინარეობს, როგორც ახალსპარსული მეოთხე თვის სახელი „ტირ“, ასევე კაპადოკიური „Tirix-Τήρι-Τειρει“ და სომხური „ՏՐԷ“ (აქაც მეოთხე თვეა). მეორე დაბოლოება „კანი“ არის ირანულ-სომხური დაბოლოებაა, როგორც მაგალითად ირანული „ფროტი-კან“, ანდა შემდგომი „ფროტი-გან“, კაპადოკიურად „მითრაკან“, სომხური „მეჰეკან“ და „აჰეკან“.

## ნოემბრის მნიშვნელოვანი მოვლენები 
* 1558 : ელიზაბეთანური ერა იწყება — ინგლისის დედოფალი ელიზაბეთ I გახდა.
* 1869 : ეგვიპტეში სუეცის არხის, რომელიც აკავშირებს ხმელთაშუა და წითელ ზღვებს, გახსნის საზეიმო ცერემონია მოეწყო.
* 1911 : ბრძოლაში თვითმფრინავიდან პირველი ბომბი გადმოაგდეს თურქეთ-იტალიის ომის დროს.
* 1918 : პირველი მსოფლიო ომი დასრულდა — გერმანია ხელს აწერს დაზავებაზე მოკავშირეებთან.
* 1922 : ჰოვარდ კარტერი, ტუტანხამონის აკლდამას ხსნის.
* 1940 : ჰოლოკოსტი — პოლონეთში ნაცისტები ვარშავის ებრაელთა გეტოს გარე სამყაროსგან იზოლირებულს ხდიან.
* 1942 : მმო — სტალინგრადის ბრძოლა — საბჭოთა ძალები იწყებენ კონტრშეტევებს სტალინგრადთან სახელწოდებით „ოპერაცია ურანუსი“.
* 1945 : ნიურნბერგის პროცესი — სასამართლო პროცესი 24 ნაცისტი ომის კრიმინალის წინააღმდეგ იწყება ნიურნბერგის იუსტიციის სასახლეში.
* 1989 : ცივი ომი — ხავერდოვანი რევოლუცია — ხანგრძლივი პროტესტების საპასუხოდ ჩეხოსლოვაკიის კომუნისტური პარტია მთავრობაზე მონოპოლიას თმობს.
* 1989 : ბერლინის კედლის გამშვები პუნქტები იხსნება და მოქალაქეებს ეძლევათ საშუალება გადავიდნენ დასავლეთით. ამის შემდეგ გერმანელებმა დაიწყეს კედლის ნგრევა.

## სქოლიო