დიდი აფეთქება

**დიდი აფეთქება** () ― დაკვირვებადი სამყაროს ყველაზე მიღებული კოსმოლოგიური მოდელი მისი არსებობის უადრესი პერიოდებიდან შემდგომი ევოლუციის ჩათვლით. მოდელი აღწერს, თუ როგორ გაფართოვდა სამყარო მაღალი სიმკვირივისა და ტემპერატურის საწყისი მდგომარეობიდან და გვთავაზობს დაკვირვებადი ფენომენების ფართო სპექტრის, მათ შორის, მსუბუქი ელემენტების გავრცელების, კოსმოსური მიკროტალღური ფონის (CMB) და სამყაროს ფართომასშტაბიანი სტრუქტურის ახსნას.

მნიშვნელოვანია, რომ დიდი აფეთქების თეორია თანხვედრაშია ჰაბლი–ლემეტრის კანონთან — რაც უფრო შორს არიან გალაქტიკები დედამიწიდან, მით უფრო სწრაფად შორდებიან ისინი პლანეტას. თეორია, ფიზიკის დადგენილი კანონების გამოყენებით, ახდენს ამ დაკვირვების ექსტრაპოლაციას უკან დროში. ეს შედეგად იძლევა კოსმოსის ზრდად კონცენტრაციას, რასაც წინ უძღოდა გრავიტაციული სინგულარობა, რომელშიც დროისა და სივრცის ცნებები მნიშვნელობას კარგავს (ე.წ. „დიდი აფეთქების“ სინგულარობა). სამყაროს გაფართოების სიჩქარის დეტალური გამოთვლების თანახმად, აღნიშნულ სინგულარობას ადგილი ჰქონდა დაახლოებით 13.8 მილიარდი წლის წინ, რაც, შესაბამისად, სამყაროს ასაკს წარმოადგენს.

საწყისი გაფართოების (იგივე „დიდი აფეთქების“) შემდეგ სამყარო საკმარისად გაგრილდა, რათა შესაძლებელი გამხდარიყო სუბატომური ნაწილაკების, მოგვიანებით კი, ატომების წარმოქმნა. ამ პირველადი ელემენტების (წყალბადის, შედარებით მცირე რაოდენობით კი ჰელიუმის და ლითიუმის) გიგანტური ღრუბლები, მოგვიანებით, გრავიტაციის ძალით, შეიკუმშა ადრეულ ვარსკვლავებად და გალაქტიკებად, რომელთა შთამომავლებზე დაკვირვება დღესაც შესაძლებელია. ამ პირველადი სამშენებლო მასალების გარდა, ასტრონომები აკვირდებიან უცნობი ბნელი მატერიის გრავიტაციულ გავლენებსაც, რომლებიც გალაქტიკების გარშემოა. სამყაროს გრავიტაციული პოტენციალის უდიდესი ნაწილი, სავარაუდოდ, სწორედ ამ ფორმით არსებობს. არაერთი დაკვირვება მიუთითებს, რომ ეს ზედმეტი გრავიტაციული პოტენციალი არაა წარმოქმნილი ბარიონული მატერიის მიერ, როგორიცა ჩვეულებრივი ატომები. სუპერნოვების წითელი წანაცვლების გაზომვები მიუთითებს, რომ სამყაროს გაფართოების სიჩქარე იზრდება, რაც ბნელი ენერგიის არსებობას მიეწერება.

1927 წელს ჟორჟ ლემეტრმა პირველად გამოთქვა მოსაზრება, რომ სამყაროს გაფართოების კვალს უკან დროში მივყავართ წარმოშობის ერთ წერტილამდე, რომელსაც თავად „პირველყოფილ ატომს“ უწოდებდა. 1929 წელს გალაქტიკების წითელი წანაცვლების ანალიზის შედეგად ედვინ ჰაბლმა დაადასტურა, რომ გალაქტიკები მართლაც შორდებიან ერთმანეთს, რაც გაფართოებადი სამყაროს მნიშვნელოვანი დაკვირვებადი მტკიცებულება იყო. რამდენიმე ათწლეულის განმავლობაში სამეცნიერო საზოგადოება დაყოფილი იყო დიდი აფეთქების თეორიის და მისი მეტოქე, სტატიკური მოდელის () მომხრეებად. ორივე მოდელი მოიცავს დაკვირვებადი გაფართოების ახსნას, თუმცა, სტატიკური მოდელი გულისხმობს უსასრულო (მარადიულ) სამყაროს, განსხვავებით დიდი აფეთქებისგან, რომელიც სამყაროს სასრულ ასაკს გვთავაზობს. 1964 წელს აღმოაჩინეს კოსმოსის მიკროტალღური ფონური რადიაცია, რამაც ბევრი კოსმოლოგი დაარწმუნა, რომ სტატიკური მოდელი მცდარი იყო, რადგანაც, მისგან განსხვავებით, დიდი აფეთქების მოდელი პროგნოზირებდა ერთგვაროვან ფონურ რადიაციას სამყაროს მასშტაბით, რაც გამოწვეული უნდა ყოფილიყო შორეულ წარსულში არსებული მაღალი ტემპერატურითა და სიმკვირივით. ამჟამად, დიდი აფეთქების თეორიას ემპირიულ მტკიცებულებათა ფართო სპექტრი უმაგრებს ზურგს და იგი თითქმის უნივერსალურად მიღებული მოდელია.

## მოდელის მახასიათებლები 
დიდი აფეთქების თეორია მრავალი დაკვირვებადი ფენომენის ახსნას გვთავაზობს, მათ შორისაა მსუბუქი ქიმიური ელემენტების ფართო გავრცელება, კოსმოსური მიკროტალღური ფონი, დაკვირვებადი სამყაროს მასშტაბური სტრუქტურა და ჰაბლის კანონი. თეორია ორ უმთავრეს დასკვნას ემყარება: ფიზიკური კანონების უნივერსალურობა და კოსმოლოგიური პრინციპი. ფიზიკის კანონების უნივერსალურობა ზოგადი ფარდობითობის ერთ-ერთი ფუძემდებლური პრინციპია. კოსმოლოგიური პრინციპი კი ამტკიცებს, რომ ფართო მასშტაბებში სამყარო ჰომოგენური და იზოტროპულია – ერთნაირად გამოიყურება ყველა მიმართულებით ადგილმდებარეობის მიუხედავად.

ეს მოსაზრებები, თავდაპირველად, დებულებების სახით იყო მიღებული, თუმცა, მოგვიანებით, განხორციელდა მათი ტესტირებაც. მაგალითად, პირველი დასკვნის დადასტურება შესაძლებელი გახდა დაკვირვებით, რომ სამყაროს არსებობის უდიდესი ნაწილის განმავლობაში ზომერფელდის მუდმივადან გადახრა არ აღემატებოდა 10−5-ს. ასევე, ფარდობითობის ზოგადი თეორია შემოწმდა მზის სისტემის მასშტაბით და დაკვირვებებით ბინარულ ვარსკვლავებზე.

### სამყაროს გაფართოება 
სამყაროს გაფართოება, რომელიც ასტრონომიული დაკვირვებების საფუძველზე მეოცე საუკუნის დასაწყისშივე დაასკვნეს, დიდი აფეთქების თეორიის უმნიშვნელოვანესი ელემენტია. მათემატიკურად, ზოგადი ფარდობითობა სივრცე-დროს მეტრული ტენზორებით აღწერს, რაც განსაზღვრავს მანძილებს ახლომდებარე წერტილებს შორის. წერტილები, რომლებიც შეიძლება გალაქტიკებს, ვარსკვლავებს ან სხვა ობიექტებს წარმოადგენდეს, განსაზღვრულია კოორდინატთა ბადის გამოყენებით, რომელიც მთელს სივრცე-დროს მოიცავს. კოსმოლოგიური პრინციპი გულისხმობს, რომ მეტრული ტენზორი ჰომოგენური და იზოტროპული უნდა იყოს დიდ მასშტაბებში, რასაც პასუხობს ფრიდმანი–ლემეტრი–რობერტსონი–უოლკერის (FLRW) მეტრიკა. იგი შეიცავს მასშტაბის ფაქტორს, რომელიც აღწერს, თუ როგორ იცვლება სამყაროს ზომა დროის გასვლასთან ერთად. ეს საშუალებას იძლევა, არჩეული იქნას კოორდინატთა მოხერხებული სისტემა, რომელსაც თანამოძრავი კოორდინატები () ეწოდება. ამ სისტემაში კოორდინატთა ბადე სამყაროსთან ერთად ფართოვდება და ობიექტები, რომლებიც მხოლოდ სამყაროს გაფართოების გამო მოძრაობენ, ბადეზე ადგილს არ იცვლიან. მათ შორის „კოორდინატული“ დისტანცია (თანამოძრავი დისტანცია) უცვლელი რჩება, მაშინ, როცა „ფიზიკური“ მანძილი ორ ასეთ თანამოძრავ წერტილს შორის იზრდება სამყაროს გაფართოების ფაქტორის პროპორციულად.

დიდი აფეთქება არ არის აფეთქება მატერიისა, რომელიც მოძრაობს გარეთ ცარიელი სივრცის შესავსებად. ფართოვდება თავად სივრცე, რის შედეგადაც იზრდება ფიზიკური მანძილი თანამოძრავ ობიექტებს შორის. სხვა სიტყვებით, დიდი აფეთქება არის არა აფეთქება ***სივრცეში***, არამედ თავად ***სივრცის*** გაფართოება.

### ჰორიზონტები 
დიდი აფეთქების თეორიის მნიშვნელოვანი მახასიათებელია ნაწილაკების ჰორიზონტი. რამდენადაც სამყაროს განსაზღვრული ასაკი გააჩნია, ხოლო სინათლეს განსაზღვული სიჩქარე, შესაძლოა, არსებობდეს წარსული მოვლენები, რომელთა სინათლესაც ჯერ ჩვენამდე არ მოუღწევია. ეს აწესებს ზღვარს, ანუ „წარსულის ჰორიზონტს“, რაც გულისხმობს ყველაზე შორეულ დაკვირვებად ობიექტებს. საპირისპიროდ ამისა, რამდენადაც სივრცე ფართოვდება და უფრო შორეული ობიექტები უფრო სწრაფად გვშორდებიან, ჩვენგან წასული სინათლე, შესაძლოა, ვერასოდეს „დაეწიოს“ შორეულ ობიექტებს. ეს კი განსაზღვრავს „მომავლის ჰორიზონტს“, ზღვარს მოვლენებისა, რომლებზეც შეიძლება მომავალში გავლენა ვიქონიოთ. აღნიშნული ჰორიზონტების არსებობა დამოკიდებულია სამყაროს აღსაწერად გამოყენებულ ფრიდმანი–ლემეტრი–რობერტსონი–უოლკერის მოდელზე.

### თერმალიზაცია 
ადრეულ სამყაროში ზოგიერთი პროცესი, სამყაროს გაფართოების სიჩქარესთან შედარებით, ზედმეტად ნელა მოხდა იმისთვის, რათა მიახლოებითი თერმოდინამიკური წონასწორობა მიღწეულიყო, სხვა პროცესები კი თერმალიზაციის მიღწევისთვის საკმარისად სწრაფად განვითარდა. პარამეტრი, რომელიც, ჩვეულებრივ, გამოიყენება იმის აღსაწერად, მიაღწია თუ არა ძალიან ადრეულ სამყაროში მიმდინარე კონკრეტულმა პროცესმა თერმულ წონასწორობას, არის ფარდობა პროცესის სიჩქარეს (როგორც წესი, ეს არის ნაწილაკების შეჯახების სიხშირე) და ჰაბლის პარამეტრს შორის. რაც უფრო დიდია ფარდობა, მით უფრო მეტი დრო ჰქონდათ ნაწილაკებს თერმალიზაციისთვის, ვიდრე ერთმანეთს ზედმეტად დაშორდებოდნენ.

## ქრონოლოგია 
დიდი აფეთქების თეორიის მიხედვით, სამყარო დასაწყისში ძალიან ცხელი და შეკუმშული იყო, მას შემდეგ კი ფართოვდება და გრილდება.

### სინგულარობა 
სამყაროს გაფართოების ექსტრაპოლაცია უკან დროში შედეგად იძლევა უსასრულო სიმკვრივესა და ტემპერატურას დროის განსაზღვრულ წერტილში. ეს უჩვეულო მოვლენა, რომელიც გრავიტაციული სინგულარობის სახელითაა ცნობილი, მიუთითებს, რომ ამ რეჟიმში მოქმედი ფიზიკის კანონების აღსაწერად ზოგადი ფარდობითობა გამოუსადეგარია. მასზე დაფუძნებული მოდელები დამოუკიდებლად არ იძლევა საშუალებას, მოხდეს ექსტრაპოლაცია სინგულარობამდე და ისინი მხოლოდ პლანკის ეპოქის დასრულების შემდეგ ხდება ადეკვატური. თუმცა, ტერმინი, შესაძლოა უფრო ზოგადად, სამყაროს თავდაპირველ, ცხელ, მკვრივ ფაზას ეწოდოს. ორივე შემთხვევაში, „დიდი აფეთქება“, როგორც მოვლენა, საუბარში გამოიყენება სამყაროს „დაბადების“ მნიშვნელობით, რადგან იგი წარმოადგენს მომენტს დროში, როდესაც დასტურდება, რომ სამყარომ დაიწყო არსებობა იმ რეჟიმში, რომელშიც ჩვენთვის ცნობილი ფიზიკის კანონები (კონკრეტულად კი, ზოგადი ფარდობითობა და ნაწილაკების ფიზიკის სტანდარტული მოდელი) მუშაობს. დრო დიდი აფეთქებიდან დღემდე — იგივე „სამყაროს ასაკი“ — გამოთვლილია სამყაროს გაფართოების (Ia ტიპის სუპერნოვებზე დაყრდნობით), ასევე, კოსმოსური მიკროტალღური ფონის ტემპერატურული რხევების გაზომვების მიხედვით და შეადგენს 13.799 ± 0.021 მილიარდ წელს.

მიუხედავად იმისა, რომ სამყარო ამ დროს უკიდურესად მკვრივი იყო — ბევრად უფრო მკვრივი, ვიდრე შავი ხვრელის წარმოქმნისთვისაა საჭირო — არ მომხდარა მისი კოლაფსი უკან, სინგულარობაში. გრავიტაციული კოლაფსის ზოგადად გამოყენებული გამოთვლები, ჩვეულებრივ, ემყარება მეტ-ნაკლებად მუდმივი ზომის მქონე ობიექტებს, როგორიცაა ვარსკვლავები და არ მიესადაგება სწრაფად გაფართოებად სივრცეს, როგორიც იყო დიდი აფეთქების შემთხვევაში. რადგანაც ახალგაზრდა სამყარო დაუყოვნებლივ არ კოლაფსირდა შავ ხვრელებად, სავარაუდოა, რომ მატერია ამ დროს ძალიან თანაბრად იყო გადანაწილებული და სიმკვრივის გრადიენტი უმცირესი იყო.

### ინფლაცია და ბარიოგენეზი 
დიდი აფეთქების პირველი ფაზები სპეკულაციის საგანია, რადგან მათ შესახებ ასტრონომიული მონაცემები ხელმისაწვდომი არ არის. ყველაზე გავრცელებული მოდელების მიხედვით, სამყარო ჰომოგენურად და იზოტროპულად იყო შევსებული მატერიით, ჰქონდა ძალიან მაღალი ენერგიის სიმკვრივე, უზარმაზარი ტემპერატურა და წნევა; ასევე, ფართოვდებოდა და გრილდებოდა ძალიან სწრაფად. პერიოდი 0-დან 10−43 წამამდე, რომელსაც პლანკის ეპოქა ეწოდება, წარმოადგენდა ფაზას, რომელშიც ოთხი ფუნდამენტური ურთიერთქმედება — ელექტრომაგნიტური ურთიერთქმედება, ძლიერი ურთიერთქმედება, სუსტი ურთიერთქმედება და გრავიტაცია გაერთიანებული იყო. ამ დროს სამყაროს მასშტაბის სიგრძე ტოლი იყო პლანკის სიგრძისა,  და აქედან გამომდინარე, მისი ტემპერატურა იყო დაახლოებით 1032°C. ამ პირობებში ნაწილაკის კონცეფცია აზრს კარგავს. აღნიშნული პერიოდის გააზრებისათვის კვანტური გრავიტაციის თეორიის შემუშავებაა საჭირო. პლანკის ეპოქას მოჰყვა დიდი უნიფიკაციის ეპოქა, რომელიც 10−43 წამზე დაიწყო, როცა გრავიტაცია სხვა ფუნდამენტურ ძალებს გამოეყო და სამყაროს ტემპერატურა დაეცა. დაახლოებით 10−36 წამზე იწყება ელექტროსუსტი ეპოქა, მას შემდეგ, რაც ძლიერი ურთიერთქმედება სხვა ძალებისგან განცალკევდა და გაერთიანებული დარჩა მხოლოდ სუსტი და ელექტრომაგნიტური ძალები.

ინფლაცია შეწყდა დაახლოებით 10−33 და 10−32 წამების მიჯნაზე, რა დროსაც სამყაროს მოცულობა სულ მცირე 1078-ჯერ იყო გაზრდილი. შემდეგ დაიწყო ხელახალი გაცხელება, ვიდრე სამყაროში დაგროვდა საკმარისი ტემპერატურა, რათა კვარკ–გლუონური პლაზმა და სხვა ელემენტარული ნაწილაკები წარმოშობილიყო. ტემპერატურა იმდენად მაღალი იყო, რომ ნაწილაკები ფარდობითი სიჩქარით მოძრაობდნენ, გამუდმებით იქმნებოდა ნაწილაკებისა და ანტინაწილაკების წყვილები, რომლებიც ერთმანეთთან შეჯახებით დაუყოვნებლივ ნადგურდებოდნენ.

### გაგრილება 
 მიღმა. გალაქტიკების ფერთა კოდირება დამყარებულია მათ წითელ წანაცვლებაზე.|alt=A map of the universe, with specks and strands of light of different colors.]]

სამყაროს სიმკვრივე და შესაბამისად, ტემპერატურა, ვარდნას განაგრძობდა, რის გამოც ეცემოდა ცალკეული ნაწილაკების მახასიათებელი ენერგიაც. სიმეტრიის დარღვევამ აგრეგატული მდგომარეობის ცვლილებათა შედეგად მისცა ფუნდამენტურ ძალებს და ელემენტარული ნაწილაკების პარამეტრებს ამჟამინდელი ფორმა, ხოლო ელექტრომაგნიტური ძალა და სუსტი ურთიერთქმედება ერთმანეთს დაახლოებით 10−12 წამზე გამოეყო. დაახლოებით 10−11 წამის ნიშნულიდან სურათი ნაკლებად სპეკულაციური ხდება, რადგან ამ დროს ნაწილაკების ენერგია მიუახლოვდა იმ ნიშნულებს, რომელთა მიღებაც ნაწილაკების ამაჩქარებლებშია შესაძლებელი. დაახლოებით 10−6 წამზე კვარკებისა და გლუონების კომბინაციით წარმოიშვა ბარიონები, როგორიცაა პროტონები და ნეიტრონები. კვარკების მცირედმა სიჭარბემ ანტიკვარკებთან მიმართებაში გამოიწვია ბარიონების მცირედი სიჭარბე ანტიბარიონებთან შედარებით. ტემპერატურა უკვე აღარ იყო საკმარისად მაღალი პროტონებისა და ანტიპროტონების (ასევე, ნეიტრონებისა და ანტინეიტრონების) ახალი წყვილების წარმოქმნისათვის, რამაც გამოიწვია მასობრივი ანიჰილაცია, რის შემდეგაც გადარჩა მხოლოდ 1 ყოველი 108 მატერიალური ნაწილაკიდან და არცერთი მათი ანტინაწილაკებიდან. მსგავსი პროცესი ელექტრონებისა და პოზიტრონებისათვის დაახლოებით 1 წამზე განვითარდა. ამ ანიჰილაციების შემდეგ გადარჩენილი პროტონები, ნეიტრონები და ელექტრონები აღარ მოძრაობდნენ ფარდობითი სიჩქარეებით და სამყაროს ენერგიის სიმკვრივე ძირითადად ფოტონებზე მოდიოდა (და მცირედით, ნეიტრინოებზე).

გაფართოების დაწყებიდან რამდენიმე წუთის შემდეგ, როცა ტემპერატურა დაახლოებით მილიარდი კელვინი იყო, ხოლო სამყაროს სიმკვრივე დაახლოებით დედამიწის ატმოსფეროს ამჟამინდელი სიმკვრივის ტოლი, ნეიტრონებისა და პროტონების კომბინაციით წარმოიქმნა სამყაროს პირველი, დეიტერიუმისა და ჰელიუმის ატომების ბირთვები; პროცესი, რომელსაც დიდი აფეთქების ნუკლეოსინთეზი (BBN) ეწოდება.

### სტრუქტურების ჩამოყალიბება 
 Abell 2744 – სურათი ჰაბლის კოსმოსური ტელესკოპის პროგრამიდან Frontier Fields.]]

ხანგრძლივი პერიოდის მანძილზე ერთგვაროვნად განაწილებული მატერიის შედარებით უფრო მკვრივმა რეგიონებმა გრავიტაციულად მიიზიდა ახლომდებარე მატერია, რის შედეგადაც მათი სიმკვრივე კიდევ უფრო გაიზარდა და წარმოიქმნა გაზის ღრუბლები, ვარსკვლავები, გალაქტიკები და სხვა, დღეს დაკვირვებადი ასტრონომიული სტრუქტურები. და სამყაროს მატერია/ენერგიის სიმკვრივის დაახლოებით 23%-ს შეადგენს, მაშინ, როცა ბარიონული მატერიის წილი დაახლოებით 4.6%-ა. ე.წ. „გავრცობილ მოდელში“, რომელშიც ცხელი ბნელი მატერია ნეიტრინოების სახითაა ნაგულისხმევი, თუ „ფიზიკური ბარიონული სიმკვრივე“ \Omega _\text{b} h^2 დაახლოებით 0.023-ია (რომელიც განსხვავდება „ბარიონული სიმკვრივისგან“ \Omega _\text{b}, რაც მთლიანი მატერია/ენერგიის სიმკვრივის ნაწილია და უდრის დაახლოებით 0.046-ს), ხოლო შესაბამისი ცივი ბნელი მატერიის სიმკვრივე \Omega _\text{c} h^2 დაახლოებით 0.11, მაშინ, შესაბამისი ნეიტრინოების სიმკვრივე \Omega _\text{v} h^2 დაახლოებით 0.0062-ზე ნაკლები იქნება. სადაც მან თქვა: „ეს თეორიები ეფუძნებოდა ჰიპოთეზას, რომ მთელი მატერია სამყაროში შეიქმნა ერთი დიდი აფეთქებით კონკრეტულ დროს შორეულ წარსულში.“

არსებობს გადმოცემა, რომ ჰოილმა, რომელიც ალტერნატიული, სტატიკური კოსმოლოგიური მოდელის მომხრე იყო, ეს შედარება დაცინვის მიზნით გამოიყენა, თუმცა, ჰოილმა ეს ღიად უარყო და განაცხადა, რომ უბრალოდ, ნათელი სურათის დახატვა სურდა ორ მოდელს შორის განსხვავების ხაზგასასმელად.

### თეორიის ჩამოყალიბება 
დიდი აფეთქების თეორიას საფუძვლად უდევს დაკვირვებები სამყაროს აგებულებაზე და თეორიული მოსაზრებები. 1912 წელს ვესტო სლიფერმა გაზომა ერთ-ერთი „სპირალური ნისლეულის“ (მოძველებული ტერმინი სპირალური გალაქტიკის აღსანიშნავად) დოპლერის წანაცვლება და მალევე აღმოაჩინა, რომ ყველა ასეთი ნისლეული დედამიწას შორდებოდა. ამ ფაქტის კოსმოლოგიური მნიშვნელობა მან ვერ გაიაზრა, მეტიც, ამ დროს სერიოზული დებატები მიმდინარეობდა იმაზე, წარმოადგენდა თუ არა ეს ნისლეულები „კუნძულოვან სამყაროებს“ ირმის ნახტომის გარეთ. ათი წლის შემდეგ, რუსმა კოსმოლოგმა და მათემატიკოსმა, ალექსანდრ ფრიდმანმა აინშტაინის განტოლებებიდან გამოიყვანა ე.წ. ფრიდმანის განტოლებები, რომლებმაც აჩვენა, რომ სტატიკური მოდელის საწინააღმდეგოდ, რომელსაც იმ პერიოდში თავად აინშტაინი უჭერდა მხარს, სამყარო, შესაძლოა, ფართოვდებოდა.

1924 წელს ამერიკელი ასტრონომის, ედუინ ჰაბლის მიერ უახლოეს სპირალურ გალაქტიკამდე გაზომილი მანძილის სიდიდემ დაადასტურა, რომ ეს სისტემები ნამდვილად გალაქტიკები იყო. იმავე წელს მან დაიწყო მანძილის ინდიკატორების ჩამოყალიბების რთული პროცესი, რომელიც ასტრონომიული მანძილების შკალის წინამორბედი იყო. ამისთვის იგი მაუნტ უილსონის ობსერვატორიაში არსებულ 2.5 მეტრიან ჰუკერის ტელესკოპს იყენებდა. ამან საშუალება მისცა, გამოეთვალა მანძილები სხვა გალაქტიკებამდეც, რომელთა წითელი წანაცვლება უკვე გაზომილი იყო (მეტწილად, სლიფერის მიერ). 1929 წელს ჰაბლმა აღმოაჩინა კორელაცია მანძილსა და რეცესიულ (დაშორების) სიჩქარეს შორის, რასაც ამჟამად ჰაბლის კანონი ეწოდება. ამ დროისათვის ლემეტრს, კოსმოლოგიურ პრინციპზე დაყრდნობით, უკვე ნეჩვენები ჰქონდა, რომ ეს მოსალოდნელი იყო. 1931 წელს ლემეტრი კიდევ უფრო შორს წავიდა და გამოთქვა მოსაზრება, რომ სამყაროს გაფართოება, თუ მის კვალს დროში უკან გავყვებოდით, ნიშნავდა, რომ წარსულში სამყარო უფრო პატარა იყო და რაც უფრო შორს წავიდოდით უკან დროში, მით უფრო მცირდებოდა ეს ზომა, ხოლო დროის გარკვეულ მომენტში სამყაროს მთელი მასა თავმოყრილი იქნებოდა ერთ წერტილში, „პირველყოფილ ატომში“, სადაც წარმოიშვა დროისა და სივრცის ქსოვილი.

1920-იან და 30-იან წლებში თითქმის ყველა წამყვანი კოსმოლოგი მარადიული სტატიკური სამყაროს მოდელს ანიჭებდა უპირატესობას, რამდენიმე მათგანი კი გამოთქვამდა შენიშვნას, რომ დიდი აფეთქების თეორიით ნაგულისხმევი დროის დასაწყისი ფიზიკაში რელიგიური კონცეფციის შემოტანას ნიშნავდა, რაც სტატიკური მოდელის მომხრეებმა მოგვიანებითაც გაიმეორეს. ამ დამოკდებულებას აძლიერებდა ის ფაქტიც, რომ თეორიის ავტორი, ლემეტრი, კათოლიკე მღვდელი იყო. ართურ ედინგტონი ეთანხმებოდა არისტოტელეს, რომ სამყაროს არ გააჩნდა დასაწყისი დროში, ე.ი. „მატერია მარადიულია“. დროში დასაწყისის კონცეფცია მისთვის მიუღებელი იყო. თუმცა, ლემეტრი არ ეთანხმებოდა:

1930-იან წლებში ჰაბლის დაკვირვებათა ახსნის მიზნით შემოთავაზებული იქნა რამდენიმე არასტანდარტული კოსმოლოგიური მოდელი, მათ შორის, მილნის მოდელი, ციკლური მოდელი (თავდაპირველად ფრიდმანმა შემოიტანა, თუმცა, მას მხარს უჭერდნენ აინშტაინი და რიჩარდ ტოლმენი), ასევე, ფრიც ცვიკის დაღლილი სინათლის ჰიპოთეზა.

II მსოფლიო ომის შემდეგ ორი განსხვავებული აზრი დომინირებდა. ერთი იყო ფრედ ჰოილის სტატიკური მოდელი, რომლის მიხედვითაც სამყაროს სავარაუდო გაფართოებასთან ერთად ახალი მატერია წარმოიქმნებოდა. ამ მოდელში სამყარო დროის ნებისმიერ მომენტში თითქმის უცვლელია. მეორე იყო ლემეტრის დიდი აფეთქების თეორია. მას იცავდა და ავითარებდა ჯორჯ გამოვი, რომელმაც შემოიტანა დიდი აფეთქების ნუკლეოსინთეზი და რომლის კოლეგებმა, რალფ ალფერმა და რობერტ ჰერმანმა, იწინასწარმეტყველეს კოსმოსური მიკროტალღური ფონი. ირონიულია, რომ ფრაზა, რომლითაც ახლა ლემეტრის თეორიას მოიხსენიებენ, კერძოდ, „დიდი აფეთქება“ („this *big bang* idea“), პირველად სწორედ ჰოილმა გამოიყენა 1949 წლის მარტში, BBC-ს რადიოში საუბრის დროს. კოსმოლოგიაში ამჟამად მიმდინარე სამეცნიერო მუშაობის დიდი ნაწილი ეძღვნება იმას, თუ როგორ წარმოიქმნება გალაქტიკები დიდი აფეთქების კონტექსტში, ასევე, სამყაროს ადრეული პერიოდების ფიზიკას და დაკვირვებით მიღებული ინფორმაციის მისადაგებას დიდი აფეთქების საბაზისო თეორიასთან.

1968 და 1970 წელს როჯერ პენროუზმა, სტივენ ჰოკინგმა და ჯორჯ ელისმა გამოაქვეყნეს შრომები, რომლებშიც აჩვენეს, რომ დიდი აფეთქების რელატივისტური მოდელების პირველადი მდგომარეობა აუცილებლად მათემატიკური სინგულარობა უნდა ყოფილიყო. შემდეგ, 1970-იანი წლებიდან 1990-იან წლებამდე კოსმოლოგები დიდი აფეთქებით წარმოქმნილი სამყაროს თვისობრივ აღწერაზე და წამოჭრილი პრობლემების გადაწყვეტაზე მუშაობდნენ. 1981 წელს ალან გუთმა გარღვევა მოახდინა თეორეტიკულ მუშაობაში, გადაჭრა რა გარკვეული პრობლემები დიდი აფეთქების თეორიაში ადრეული სამყაროს საწყისი, სწრაფი გაფართოების ეპოქის შემოღებით, რომელსაც „ინფლაცია“ დაარქვა. ამ ათწლეულების განმავლობაში კამათსა და უთანხმოებას კოსმოლოგიის ორი ძირითადი ამოცანა იწვევდა. პირველი იყო ჰაბლის მუდმივას ზუსტი მნიშვნელობები, ხოლო მეორე, სამყაროს მატერიის სიმკვრივე, რომელიც, ბნელი ენერგიის აღმოჩენამდე, სამყაროს საბოლოო ბედის მთავარ განმსაზღვრელ ფაქტორად ითვლებოდა.

1990-იანი წლების შუაში გარკვეულ სფეროსებრ გროვებზე დაკვირვებამ, სავარაუდოდ, აჩვენა, რომ ისინი დაახლოებით 15 მილიარდი წლის იყო, რაც სამყაროს ასაკის მაშინდელ (და დღევანდელ) გაანგარიშებას არ ემთხვეოდა. მოგვიანებით, ეს პრობლემა გადაჭრა ახალმა კომპიუტერულმა სიმულაციებმა, რომლებიც ითვალისწინებდა მასის კარგვის ეფექტებს ვარსკვლავური ქარების გავლენით, რამაც აღნიშნული გროვების ბევრად უფრო ახალგაზრდა ასაკი აჩვენა. შეკითხვები იმაზე, თუ რამდენად ზუსტადაა გაზომილი სფეროსებრი გროვების ასაკი, კვლავ არსებობს. ისინი კოსმოლოგიისთვის განსაკუთრებული ინტერესის საგანს წარმოადგენენ, როგორც ერთ-ერთი უძველესი ობიექტები სამყაროში. 

1990-იანი წლების შემდეგ დიდი აფეთქების კოსმოლოგიამ მნიშვნელოვანი პროგრესი განიცადა, რაც შედეგია ტელესკოპების ტექნოლოგიის გაუმჯობესების და ასევე, ისეთი სატელიტებიდან მიღებული მონაცემებისა, როგორიცაა Cosmic Background Explorer (COBE), ჰაბლის კოსმოსური ტელესკოპი და უილკინსონის მიკროტალღური ანიზოტროპული ზონდი (WMAP). კოსმოლოგებს, ამჟამად, დიდი აფეთქების მოდელის პარამეტრების საკმაოდ ზუსტი და სწორი მნიშვნელობები აქვთ, ასევე, გაკეთდა მოულოდნელი აღმოჩენა, რომ სამყაროს გაფართოების სიჩქარე, სავარაუდოდ, იმატებს.

## მტკიცებულებები 
დიდი აფეთქების თეორიის ყველაზე ადრეული და პირდაპირი დაკვირვებითი მტკიცებულებებია სამყაროს გაფართოება ჰაბლის კანონის მიხედვით (რაც ნაჩვენებია გალაქტიკების წითელი წანაცვლებით), კოსმოსური მიკროტალღური ფონის აღმოჩენა და გაზომვა, ასევე, დიდი აფეთქების ნუკლეოსინთეზის დროს წარმოქმნილი მსუბუქი ელემენტების ფარდობითი სიჭარბე სამყაროში. შედარებით გვიანდელი მტკიცებულებებია დაკვირვებები გალაქტიკების წარმოქმნასა და ევოლუციაზე და ფართომასშტაბიანი კოსმოსური სტრუქტურები. ამათ დიდი აფეთქების თეორიის „ოთხ ბურჯს“ უწოდებენ ხოლმე.

დიდი აფეთქების ზუსტი მოდელები მოიცავს არაერთ ეგზოტიკურ ფიზიკურ ფენომენს, რომლებზე დაკვირვებაც დედამიწაზე არსებულ ლაბორატორიებში არ განხორციელებულა და ისინი არც ნაწილაკების ფიზიკის სტანდარტულ მოდელში შედის. დარჩენილ გადაუწყვეტელ საკითხთა შორისაა ჰალოს კონცენტრაციის პრობლემა ინფლაცია და ბარიოგენეზი დიდი აფეთქების მოდელის შედარებით სპეკულაციურ ნაწილებს წარმოადგენს. მათი სანდო რიცხობრივი განმარტება ჯერ არ არსებობს, რაც, ასევე, ფიზიკის გადაუჭრელ პრობლემათა შორისაა.

### ჰაბლის კანონი და სამყაროს გაფართოება 
შორეულ გალაქტიკებსა და კვაზარებზე დაკვირვებამ აჩვენა, რომ მათგან წამოსული სინათლე უფრო გრძელი ტალღის სიგრძეებისკენაა გადანაცვლებული (წითელი წანაცვლება). ამის დანახვა შესაძლებელია შესაბამისი ობიექტის სიხშირეთა სპექტრზე დაკვირვებით, მისი გამოსხივებისა და შთანთქმის ხაზების სპექტროსკოპიული სურათის შედარებით შესაბამისი ქიმიური ელემენტების ატომების სპექტრთან. ეს წითელი წანაცვლებანი ერთგვაროვნად იზოტროპულია და თანაბრად ახასიათებს დაკვირვებად ობიექტებს ყველა მიმართულებით. თუ ამ წანაცვლებებს დოპლერის წანაცვლებებად განვიხილავთ, შესაძლებელია ობიექტების რეცესიული სიჩქარის გამოანგარიშება. ასტრონომიული მანძილების შკალის გამოყენებით შესაძლებელია ზოგიერთ გალაქტიკამდე მანძილის გამოთვლაც. რეცესიული სიჩქარის და ამ მანძილების მიმართებით მიიღება წრფივი ფუნქცია, იგივე ჰაბლის კანონი: 

ის, რომ სამყარო მეტრულად ფართოვდება, ნაჩვენებია კოსმოლოგიური პრინციპის და კოპერნიკის პრინციპის პირდაპირი დაკვირვებადი მტკიცებულებებით, რომლებსაც, ჰაბლის კანონთან ერთად, სხვაგვარი ახსნა არ გააჩნია. ასტრონომიული წითელი წანაცვლებები უკიდურესად იზოტროპული და ჰომოგენურია, დიდი აფეთქების რადიაცია შესამჩნევად უფრო ცხელი იყო სამყაროს მასშტაბით ადრეულ პერიოდებში. კოსმოსური მიკროტალღური ფონის ერთგვაროვანი გაგრილება მილიარდობით წლის განმავლობაში აიხსნება მხოლოდ იმით, რომ სამყარო მეტრულ გაფართოებას განიცდის და გამორიცხავს შესაძლებლობას, რომ ჩვენ რაიმე აფეთქების ცენტრში, უნიკალურ პოზიციაზე ვიმყოფებით.

### კოსმოსური მიკროტალღური ფონი 
 სპექტრს წარმოადგენს ბუნებაში.]]

1964 წელს არნო პენზიასმა და რობერტ უილსონმა შემთხვევით აღმოაჩინეს კოსმოსის ფონური რადიაცია, ყველა მხრიდან მომდინარე სიგნალი მიკროტალღურ დიაპაზონში. გამოსხივება იზოტროპულია დაახლოებით 1/100,000 ფარდობით.]]

1989 წელს NASA-მ გაუშვა კოსმოსური ფონის შემსწავლელი (COBE), რომელმაც ორი მნიშვნელოვანი აღმოჩენა განახორციელა: 1990 წელს მაღალი სიზუსტის გაზომვებმა აჩვენა, რომ კოსმოსური მიკროტალღური ფონის სიხშირეთა სპექტრი თითქმის სრულყოფილი შავი სხეულის რადიაციაა და გადახრა თითქმის არ ახასიათებს (1/104 ფარდობით), ასევე, გაზომა რელიქტური ტემპერატურა — 2.726 K (უფრო გვიანდელმა გაზომვებმა ეს რიცხვი დააზუსტა — 2.7255 K). შემდეგ, 1992 წელს დამატებითმა გაზომვებმა გამოავლინა მცირედი რხევები (ანიზოტროპიები) ფონურ ტემპერატურაში, დაახლოებით 1/105 ფარდობით.

2003 წლის დასაწყისში გამოქვეყნდა უილკინსონის მიკროტალღური ანიზოტროპული ზონდის კვლევათა პირველი შედეგები, რაც იმ დროისათვის რამდენიმე კოსმოლოგიური პარამეტრის უზუსტეს მნიშვნელობებს შეიცავდა. შედეგებმა კოსმოსური ინფლაციის რამდენიმე სპეციფიკური მოდელის უარყოფა გამოიწვია, თუმცა, თანხვედრაში იყო ინფლაციის ზოგად თეორიასთან.

გაზომილი ფარდობები სულ მცირე, უხეშად ემთხვევა ფოტონ–ბარიონული თანაფარდობით პროგნოზირებულ მნიშვნელობებს. დამთხვევა ზუსტია დეიტერიუმისთვის, ახლოა, თუმცა, ფორმალურად განსხვავებული ^4He-ისთვის და დაახლოებით ორჯერ ნაკლებია ^7Li-ისთვის (ამ ანომალიას ლითიუმის კოსმოლოგიური პრობლემა ეწოდება); ბოლო ორ შემთხვევაში ადგილი აქვს მნიშვნელოვან სისტემურ ცდომილებებს. მიუხედავად ამისა, ზოგადი თანხვედრა დიდი აფეთქების ნუკლეოსინთეზის თეორიით პროგნოზირებულ სიჭარბესთან დიდი აფეთქების მოდელის ძლიერ მტკიცებულებას წარმოადგენს, რადგანაც დიდი აფეთქების თეორია ერთადერთი არსებული ახსნაა იმისა, თუ რატომაა მსუბუქი ელემენტები ჭარბად სამყაროში, ამასთან, შეუძლებელია დიდი აფეთქების თეორიის „მომართვა“ ისე, რომ ჰელიუმი 20–30%-ზე ბევრად მეტი ან ნაკლები რაოდენობით „აწარმოოს“. მეტიც, არ არსებობს არავითარი ცხადი მიზეზი გარდა დიდი აფეთქებისა, თუ რატომ უნდა ყოფილიყო ახალგაზრდა სამყაროში (ე.ი. ვარსკვლავთა წარმოშობამდე, როგორც განსაზღვრულია ვარსკვლავური ნუკლეოსინთეზის პროდუქტებისგან თავისუფალი მატერიის შესწავლით) უფრო მეტი ჰელიუმი, ვიდრე დეიტერიუმი და უფრო მეტი დეიტერიუმი, ვიდრე ^3He, თანაც, მუდმივი თანაფარდობით.

### პირველყოფილი გაზის ღრუბლები 
2011 წელს, შორეული კვაზარების სპექტრული ხაზების შესწავლისას, ასტრონომებმა აღმოაჩინეს, მათი შეფასებით, პირველყოფილი გაზის სუფთა ღრუბლები. ამ აღმოჩენამდე დაკვირვებული ყველა ასტრონომიული ობიექტი შეიცავდა მძიმე ელემენტებს, რომლებიც ვარსკვლავებში წარმოიშობა, გაზის ეს ორი ღრუბელი კი წყალბადზე და დეიტერიუმზე მძიმე არცერთ ელემენტს არ შეიცავს. აქედან გამომდინარე, სავარაუდოა, რომ ისინი დიდი აფეთქებიდან პირველ რამდენიმე წუთში წარმოიქმნა, დიდი აფეთქების ნუკლეოსინთეზის დროს.

### სხვა მტკიცებულებები 
სამყაროს ასაკი, რომელიც გამონგარიშებულია ჰაბლის გაფართოების და კოსმოსური მიკროტალღური ფონის მიხედვით კარგ თანხვედრაშია სხვა გამოთვლებთან, რომლებიც ეყრდნობა უძველესი ვარსკვლავების ასაკს. ასაკი გაზომილია როგორც სფეროსებრ გროვებზე ვარსკვლავური ევოლუციის თეორიის მისადაგებით, ისე II პოპულაციის ინდივიდუალური ვარსკვლავების რადიომეტრული დათარიღებით. აღნიშნული მონაცემები თანხვედრაშია ასაკის გაანგარიშებასთან, რომელიც ეყრდნობა გაფართოვების გაზომვებს Ia ტიპის სუპერნოვების მიხედვით და ტემპერატურულ რხევებს კოსმოსურ მიკროტალღურ ფონში.

პროგნოზი, რომ კოსმოსური მიკროტალღური ფონის ტემპერატურა წარსულში უფრო მაღალი უნდა ყოფილიყო, ექსპერიმენტულად დასტურდება ძალინ დაბალი ტემპერატურის შთამნთქმელი ხაზებით, რომლებიც მაღალი წითელი წანაცვლების მქონე გაზის ღრუბლებს ახასიათებს. ეს პროგნოზი, ასევე, გულისხმობს, რომ სუნიაევ-ზელდოვიჩის ეფექტის (კოსმოსური მიკროტალღური ფონის ცვლილება გალაქტიკურ გროვებში მაღალი ენერგიის მქონე ელექტრონების გავლენით) ამპლიტუდა პირდაპირ არაა დამოკიდებული წითელ წანაცვლებაზე. დაკვირვებებმა ეს უხეშად დაადასტურა, თუმცა, აღნიშნული ეფექტი დიდად არის დამოკიდებული ინდივიდუალური გროვის თვისებებზე, რომლებიც დროთა განმავლობაში იცვლება, რის გამოც, ზუსტი გაზომვები რთულია.

### მომავალი დაკვირვებები 
მომავალში, გრავიტაციული ტალღების ობსერვატორიებს შეეძლებათ, დააფიქსირონ პირველყოფილი გრავიტაციული ტალღები, ადრეული სამყაროს რელიქტი, რომელიც დიდი აფეთქებიდან ერთ წამზე ნაკლებ დროში წარმოიქმნა.

## პრობლემები და მონათესავე საკითხები ფიზიკაში 
ისევე, როგორც ნებისმიერი თეორიის შემთხვევაში, დიდი აფეთქების თეორიის ჩამოყალიბებასთან ერთად წარმოიშვა არაერთი იდუმალებით მოცული საკითხი და პრობლემა. ამ ამოცანათა ნაწილი გადაჭრილია, ნაწილი კი პასუხს კვლავ ელოდება. ზოგიერთი პრობლემის შემოთავაზებულმა გადაწყვეტამ, თავის მხრივ, სხვა პრობლემური საკითხები გამოავლინა. მაგალითად, ჰორიზონტის პრობლემა, მაგნიტური მონოპოლის პრობლემა და სიბრტყელის პრობლემა, როგორც წესი, ინფლაციის თეორიით აიხსნება, თუმცა, თავად ინფლაციის თეორიის დეტალები გადაუწყვეტელია და ბევრი, მათ შორის ამ თეორიის ზოგიერთი ფუძემდებელი, თვლის, რომ იგი მცდარია. ქვემოთ მოცემულია ჩამონათვალი დიდი აფეთქების თეორიის იმ იდუმალი ასპექტებისა, რომლებიც კოსმოლოგებისა და ასტროფიზიკოსების ინტენსიური კვლევის საგანია.

### ბარიონული ასიმეტრია 
ჯერჯერობით, გაურკვეველია, რატომაა სამყაროში უფრო მეტი მატერია, ვიდრე ანტიმატერია. სტანდარტულ მოდელში ყველა ეს პირობა სრულდება, მაგრამ ამით გამოწვეული ეფექტები არასაკმარისად ძლიერია, რათა ამჟამინდელი ბარიონული ასიმეტრია ახსნას.

### ბნელი ენერგია 
Ia ტიპის სუპერნოვების წითელი წანაცვლებისა და მათი ვარსკვლავიერი სიდიდეების შედარება აჩვენებს, რომ სამყაროს გაფართოება მისი არსებობის დაახლოებით შუა პერიოდის შემდეგ აჩქარებას განიცდის. ამ აჩქარების ასახსნელად ფარდობითობის ზოგადი თეორია მოითხოვს, რომ სამყაროში არსებული ენერგიის დიდი ნაწილი შედგებოდეს დიდი უარყოფითი წნევის მქონე კომპონენტისგან, რომელსაც „ბნელი ენერგია“ ეწოდება. ხოლო მეორე დიდი ზომის სტრუქტურების დმახასიათებელი განაწილებით.

უარყოფითი წნევა ვაკუუმის ენერგიის თვისებად ითვლება, თუმცა, ბნელი ენერგიის ბუნება და მისი არსებობის საკითხიც დიდი აფეთქების ყველაზე იდუმალ მხარედ რჩება. უილკინსონის მიკროტალღური ანიზოტროპული ზონდის მიერ 2008 წელს მიღებული შედეგები შეესაბამება სამყაროს, რომელიც შედგება 73% ბნელი ენერგიის, 23% ბნელი მატერიის, 4.6% ჩვეულებრივი მატერიის და 1%-ზე ნაკლები ნეიტრინოებისგან. კოსმოლოგიური მუდმივას პრობლემას ხშირად „ფიზიკის ყველაზე უხერხულ პრობლემას“ უწოდებენ. იგი შედეგია იმ სხვაობისა, რომელიც ბნელი ენერგიის გაზომილ სიმკვრივესა და ამ სიმკვრივის პლანკის ერთეულებით, ზედაპირულად პროგნოზირებულ სიდიდეს შორის არსებობს.

### ბნელი მატერია 
1970-იან და 1980-იან წლებში სხვადასხვა დაკვირვებამ აჩვენა, რომ გალაქტიკების შიგნით და მათ შორის არსებული გრავიტაციის სიძლიერის ასახსნელად საკმარისი რაოდენობის ხილული მატერია არ არსებობს. ამან წარმოშვა მოსაზრება, რომ სამყაროში არსებული მატერიის 90% წარმოადგენს ბნელ მატერიას, რომელიც არ გამოყოფს სინათლეს და არ ურთიერთქმედებს ჩვეულებრივ ბარიონულ მატერიასთან. გარდა ამისა, დასკვნა, რომ სამყარო, მეტწილად, ჩვეულბრივი მატერიისგან შედგება, იწვევდა პროგნოზებს, რომლებიც ძლიერ განსხვავდებოდა არსებული დაკვირვებებით მიღებული შედეგებისგან. მაგალითად, დღევანდელი სამყარო ბევრად უფრო მცირე რაოდენობის დეიტერიუმს შეიცავს, ვიდრე ეს ბნელი მატერიის გარეშე იქნებოდა შესაძლებელი. ბნელი მატერია ყოველთვის დავის საგანი იყო, თუმცა, მასზე მიუთითებს არაერთი დაკვირვება: ანიზოტროპიები კოსმოსურ მიკროტალღურ ფონში, გადახრები გალაქტიკური გროვების სიჩქარეებში, დიდი ზომის სტრუქტურების განაწილება, გრავიტაციული ლინზირების კვლევები და გალაქტიკური გროვების რენტგენული გაზომვები.

ბნელი მატერიის არაპირდაპირი მტკიცებულება სხვა ტიპის მატერიაზე მისი გრავიტაციული გავლენიდან მომდინარეობს, რადგანაც ბნელი მატერიის რაიმე ნაწილაკზე დაკვირვება ლაბორატორიაში არასოდეს მომხდარა. ნაწილაკების ფიზიკაში ბნელი მატერიის ნაწილაკების კანდიდატურების რამდენიმე ვერსია არსებობს და რამდენიმე პროექტი, რომელიც მათ დაფიქსირებას ისახავს მიზნად, ამჟამადაც მიმდინარეობს.

გარდა ამისა, არსებობს რამდენიმე პრობლემა, რომელიც ამჟამად მიღებულ ცივი ბნელი მატერიის მოდელში არსებობს, მათ შორისაა ჯუჯა გალაქტიკების პრობლემა და ჰალოს კონცენტრაციის პრობლემა. შემოთავაზებულია ალტერნატიული თეორიებიც, რომელიც არ საჭიროებს შეუმჩნეველი მატერიის დიდ რაოდენობას, ნაცვლად ამისა, ისინი ახდენენ ნიუტონისა და აინშტაინის მიერ დადგენილი გრავიტაციის კანონების შესწორებას. მიუხედავად ამისა, ცივი ბნელი მატერიის მოდელის გარდა, ჯერ არ არსებობს თეორია, რომელისაც ყველა არსებული დაკვირვების წარმატებით ახსნა შეუძლია.

### ჰორიზონტის პრობლემა 
ჰორიზონტის პრობლემა წარმოსდგება იმ მოცემულობიდან, რომ ინფორმაციას არ შეუძლია მოძრაობა სინათლის სიჩქარეზე სწრაფად. სასრული ასაკის მქონე სამყაროში ეს ზღვარს აწესებს იმაზე, თუ რამდენად დაშორებული შეიძლება იყოს ერთმანეთთან კაუზალურ კავშირში მყოფი სამყაროს ორი რეგიონი. კოსმოსური მიკროტალღური ფონის იზოტროპია, რომელიც დაკვირვებებით დასტურდება, ამ მხრივ პრობლემურია: თუ სამყაროში ბოლო გაფანტვის ეპოქამდე ენერგია და მატერია დომინირებდა, ნაწილაკების ჰორიზონტი ამ დროს ცაზე 2° იქნებოდა. ამის შემდეგ აღარ იარსებებდა მექანიზმი, რომლის ძალითაც უფრო ფართო რეგიონებს ერთი და იგივე ტემპერატურა ექნებოდათ.

ამ შეუსაბამობის ახსნა შესაძლებელია ინფლაციის თეორიით, სადაც სამყაროს არსებობის ძალიან ადრეულ ეპოქაში (ბარიოგენეზამდე) ჰომოგენური და იზოტროპული ენერგიის სკალარული ველი დომინირებს. ინფლაციის დროს სამყარო ექსპონენციურ გაფართოებას განიცდის და ნაწილაკების ჰორიზონტი ბევრად უფრო სწრაფად იზრდება, ვიდრე მანამდე ითვლებოდა. ამდენად, ამჟამად დაკვირვებადი სამყაროს საპირისპირო მხარეს არსებული რეგიონები მაშინ ერთმანეთის ნაწილაკების ჰორიზონტის შიგნით იქნებოდა, კოსმოსური მიკროტალღური ფონის იზოტროპია კი გამომდინარეობს იმ ფაქტიდან, რომ აღნიშნული რეგიონები ინფლაციის დაწყებამდე კაუზალურ კონტაქტში იყო ერთმანეთთან.

### მაგნიტური მონოპოლები
მაგნიტური მონოპოლების საკითხი 1970-იან წლებში წამოიჭრა. დიდი უნიფიკაციის თეორიები (სადაც ელექტრომაგნიტური, სუსტი და ძლიერი ძალები გაერთიანებულია) პროგნოზირებენ სივრცის ტოპოლოგიურ დეფექტებს, რასაც მაგნიტური მონოპოლები უნდა გამოეწვია. ცხელ, ადრეულ სამყაროში მსგავსი ობიექტები მართლაც უნდა წარმოშობილიყო, რასაც ბევრად უფრო მაღალი სიმკვრივე უნდა გამოეწვია, ვიდრე დღეს არსებობს, თუმცა, მონოპოლები აღმოჩენილი არ არის. ამ პრობლემას პასუხობს ინფლაცია, რომელიც დაკვირვებად სამყაროში წერტილოვანი დეფექტების წარმოქმნას არ უშვებს და სამყაროს გეომეტრიას სიბრტყელისკენ უბიძგებს.

პრობლემა ისაა, რომ ნებისმიერი უმცირესი გადახრა კრიტიკული სიმკვრივიდან დროის გასვლასთან ერთად იზრდება და მაინც, სამყარო დღესაც ბრტყელთან მიახლოვებული რჩება. იმ მოცემულობით, რომ სიბრტყელიდან გადახრის ბუნებრივი დრო შეიძლება პლანკის დრო, 10−43 წამი იყოს,

## სამყაროს საბოლოო ბედი 
ბნელ ენერგიასთან დაკავშირებული დაკვირვებების არსებობამდე კოსმოლოგები სამყაროს მომავალი ბედის ორ სცენარს განიხილავდნენ. 

თუ სამყაროს მასის/ენერგიის სიმკვრივე კრიტიკულ სიმკვრივეზე მეტია, სამყარო მიაღწევდა მაქსიმალურ ზომას და შემდეგ დაიწყებდა კოლაფსირებას. იგი გახდებოდა სულ უფრო მკვრივი და ცხელი, რაც დასრულდებოდა იმის მსგავსი მდგომარეობით, რაც დასაწყისში იყო. ამ სცენარს „დიდი შეკუმშვა“ () ეწოდება. მეტიც, თუ პროტონები არასტაბილურია, ბარიონული მატერია გაქრებოდა, რის შედეგადაც სამყაროში მხოლოდ რადიაცია და შავი ხვრელები დარჩებოდა. საბოლოოდ, შავი ხვრელებიც, ჰოკინგის რადიაციის გამოსხივების შედეგად თანდათან აორთქლდებოდა. სამყაროს თერმოდინამიკური ენტროპია მიაღწევდა ნიშნულს, როცა მისგან შეუძლებელი გახდებოდა ენერგიის ორგანიზებული ფორმით მიღება. ამ სცენარს „სითბური სიკვდილიც“ ეწოდება.

თანამედროვე დაკვირვებები მიუთითებს, რომ აჩქარებული გაფართოების შედეგად ამჟამად დაკვირვებადი სამყაროს სულ უფრო მეტი ნაწილი გასცდება ჩვენს მოვლენათა ჰორიზონტს და გავა ჩვენთან კონტაქტიდან. ამის საბოლოო შედეგი უცნობია. ΛCDM მოდელი ბნელ ენერგიას კოსმოლოგიური მუდმივას სახით შეიცავს. ამ მოდელის მიხედვით მხოლოდ გრავიტაციულად დაკავშირებული სისტემები, მაგალითად, გალაქტიკები დარჩებიან ერთ ობიექტად შეკრული და სამყაროს გაფართოებასთან და გაგრილებასთან ერთად მათაც სითბური სიკვდილი ელით. ბნელი ენერგიის სხვა თეორიები, რომელთაც ფანტომური ენერგიის თეორიები ეწოდებათ, ამბობს, რომ საბოლოოდ, გალაქტიკური გროვები, ვარსკვლავები, პლანეტები, ატომები, ბირთვები და თავად მატერიაც სულ უფრო მზარდი გაფართოების შედეგად დაიშლება, რასაც „დიდი გახლეჩა“ (Big Rip) ეწოდება.

## მცდარი მოსაზრებები 
ერთ-ერთი გავრცელებული მცდარი მოსაზრება დიდი აფეთქების თეორიასთან დაკავრშირებით ისაა, რომ იგი მთლიანად განმარტავს სამყაროს წარმოშობას. დიდი აფეთქების მოდელი არ ხსნის, თუ საიდან წარმოიშვა ენერგია, დრო და სივრცე, არამედ აღწერს ამჟამინდელი სამყაროს წარმოშობას ულტრამკვრივი და ცხელი საწყისი მდგომარეობიდან. შეცდომაში შეიძლება შეგვიყვანოს დიდი აფეთქების ზომის შედარებამ ყოველდღიური საგნების ზომასთან. დიდი აფეთქების დროს სამყაროს ზომა აღნიშნავს არა მთელი სამყაროს, არამედ დაკვირვებადი სამყაროს ზომას. შესაბამისად, შეიძლება, აღმოჩნდეს, რომ დრო დიდ აფეთქებამდე არ არსებობდა.

უცნობია, რა უსწრებდა წინ სამყაროს ცხელ, მკვრივ საწყისს და როგორ ან რატომ წარმოიქმნა ის, ან რამდენად აზრიანია მსგავსი შეკითხვები. მიუხედავად ამისა, „კოსმოგონიის“ თემაზე სპეკულაციები მრავლადაა. 

ამ მხრივ აღსანიშნავია რამდენიმე სპეკულაციური მოსაზრება, რომელთაგანაც თითოეული არაერთ გაუტესტავ ჰიპოთეზას შეიცავს:

* უმარტივესი მოდელები, რომლებშიც დიდი აფეთქება კვანტურმა რხევებმა გამოიწვია. ამ სცენარის განვითარების შანსი ძალიან დაბალია, თუმცა, ტოტალიტარული პრინციპის თანახმად, ყველაზე დაბალი ალბათობის მქონე მოვლენაც კი, საბოლოოდ, აუცილებლად მოხდება. ჩვენი პერსპექტივიდან, ეს პროცესი მყისიერად და დაუყოვნებლივ მოხდა, რადგანაც დიდ აფეთქებამდე აღქმადი დრო არ არსებობდა.
*მოდელები, რომლებშიც მთელი დრო-სივრცე სასრულია, მაგალითად, ჰარტლი–ჰოკინგის საზღვრისგარეშე მდგომარეობა. აქ დიდი აფეთქება დროის საწყისს წარმოადგენს, თუმცა, სინგულარობის გარეშე. ამ მოდელებში სამყარო თვითკმარია.
* ბრანების კოსმოლოგია, რომელიც სიმების თეორიის ნაწილია და სადაც ინფლაცია ბრანების მოძრაობითაა გამოწვეული; ეკპიროტული მოდელი, სადაც დიდი აფეთქება ბრანებს შორის შეჯახებითაა გამოწვეული; ციკლური მოდელი, ეკპიროტული მოდელის ვარიანტი, სადაც ეს შეჯახებები პერიოდულად ხდება. ამ უკანასკნელ მოდელში დიდ აფეთქებას წინ უძღოდა დიდი შეკუმშვა და სამყაროს არსებობაც ამ ორი პროცესისგან შემდგარ ციკლს წარმოადგენს. 
* მარადიული ინფლაცია, სადაც სამყაროს ინფლაცია ლოკალურად, შემთხვევით ადგილებში სრულდება, თითოეული დასრულება კი წარმოშობს „ბუშტისებრ სამყაროს“, რომელიც საკუთარი დიდი აფეთქებით წარმოიქმნა.

ბოლო ორი კატეგორიის ჰიპოთეზები გულისხმობს ან ბევრად უფრო დიდ და ძველ სამყაროს, ან მრავალი სამყაროს (მულტივერსის) არსებობას.

## რელიგიური და ფილოსოფიური ინტერპრეტაციები 
რადგანაც დიდი აფეთქება სამყაროს წარმოშობას აღწერს, რელიგიასა და ფილოსოფიაში იგი მნიშვნელოვანი საკითხია და რელიგიასა და მეცნიერებას შორის არსებული დისკურსის მნიშვნელოვანი ნაწილი გახდა. მას შემდეგ, რაც თეორია დომინანტურ კოსმოლოგიურ პარადიგმად ჩამოყალიბდა, რელიგიური ჯგუფებისგან მას მრავალგვარი გამოხმაურება მოჰყვა, რაც რელიგიურ კოსმოლოგიაში მის ადგილს უკავშირდება. ზოგიერთი ჯგუფი სამეცნიერო დასაბუთებას ეთანხმება, ზოგი კი თეორიის საკუთარ რელიგიურ მცნებებთან შესაბამისობაში მოყვანას ცდილობს, სხვები თეორიას სრულებით უარყოფენ და მტკიცებულებებს უგულვებელჰყოფენ. არსებობს მოსაზრებები, რომ დიდი აფეთქება თავისთავად გულისხმობს შემოქმედს, სხვები კი ამტკიცებენ, რომ დიდი აფეთქების კოსმოლოგიაში შემოქმედის ადგილი არ არის.

## შენიშვნები 
## იხილეთ აგრეთვე 
*გრავიტაციული სინგულარობა
*სივრცე-დრო
*ვარსკვლავი

## ლიტერატურა 
* 
*  "Reprinted from *Astrophysics and Space Science* Volumes 269–270, Nos. 1–4, 1999".
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  "Lectures presented at the XX Canary Islands Winter School of Astrophysics, held in Tenerife, Spain, November 17–18, 2008."
* 
* 
* 
* 
* 
*  "Symposium held in Dallas, Tex., Dec. 11-16, 1988."
*  The 2004 edition of the book is available from the Internet Archive. Retrieved 20 December 2019.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## რეკომენდებული ლიტერატურა 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  1st edition is available from the Internet Archive. Retrieved 23 December 2019.

## რესურსები ინტერნეტში 
* Once Upon a Universe  – STFC-ის მიერ დაფინანსებული პროექტი, სადაც სამყაროს ისტორია მარტივად გასაგებ ენაზეა ახსნილი
* "Big Bang Cosmology" – NASA/WMAP Science Team
* "The Big Bang" – NASA Science
* "Big Bang, Big Bewilderment" – დიდი აფეთქების მოდელი ანიმაციური გრაფიკით, ავტორი იოჰანეს კელმანი
* 
* www.talkorigins.org
* University of California
* დიდი ადრონული კოლაიდერი (ოფიციალური საიტი)

## სქოლიო 
კატეგორია:კოსმოლოგია
კატეგორია:ასტრონომიული მოვლენები