დოლისყანა

**დოლისყანა** — შუა საუკუნეების ქართული მართლმადიდებლური მონასტერი ისტორიულ სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოში, კლარჯეთში, დღევანდელი თურქეთის ტერიტორიაზე, ართვინის პროვინციაში. მდებარეობს მდინარე არტანუჯისწყლისა და იმერხევის შესართავთან, მაღალი მთის ფერდობზე, თანამედროვე სოფელ ჰამამლიში (). ძველად სოფელსაც დოლისყანა ერქვა. სამონასტრო კომპლექსიდან მხოლოდ მთავარი ტაძარია შემორჩენილი, დანარჩენი ნაგებობები კი უკვე XIX საუკუნისათვის მთლიანად იყო განადგურებული. კარგადაა შემონახული ეკლესიის მთავარი, ჯვრული ნაწილი, რადგანაც აქ ბოლო დრომდე მეჩეთი (ჯამე) ფუნქციონირებდა.

## ისტორია
მინიატიურა|მარცხნივ|250პქ|წარწერა სამხრეთის მკლავის სარკმელზე, სადაც იხსენიება სუმბატ მეფე
მინიატიურა|250პქ|ტაძრის შიდა ინტერიერი. კედლები შეთეთრებულია ყოფილი მეჩეთის იატაკის დონიდან, ხოლო იატაკის ქვემოთ ძველი ნალესობაა დარჩენილი.
როგორც ირკვევა, დოლისყანა, როგორც დასახლებული პუნქტი, მონასტრის აშენებმადეც არსებობდა. სუმბატ დავითის ძის ცნობით, 826 წელს, იანვარში დოლისყანის ტერიტორიაზე იდგა აშოტ კურაპალატის ლაშქარი, როდესაც იგი მოულოდნელად მოკლეს მტრებმა. მონასტერი აქ X საუკუნიდან დგას, თუმცა ზუსტი თარიღი დადგენილი არაა და მისი რამდენიმე ვერსია არსებობს.

### დათარიღება 
დოლისყანის მონასტრის დაარსებისა და აშენების ზუსტი თარიღი ცნობილი არაა. გიორგი მერჩულე გრიგოლ ხანძთელის ცხოვრებაში წერს, რომ დოლისყანა კლარჯეთის სხვა მონასტრებთან შედარებით გვიან აშენდა, ე. ი. 830–840–იანი წლების შემდეგ. გარდა ამისა, მონასტერი აგებულია 951 წლამდე, გრიგოლ ხანძთელის ცხოვრების დაწერამდე. შესაბამისად, დოლისყანა 850–950 წლებს შორისაა დაარსებული. არსებობს თარიღის უფრო ზუსტად დადგენის სხვა მცდელობებიც. ამ მხრივ მნიშვნელოვანია ტაძრის წარწერები, რომლებშიც ქტიტორად იხსენიება სუმბატ მეფე. წარწერებში მოხსენიებული სუმბატი დ. ბაქრაძემ და ა. პავლინოვმა ადარნასე კურაპალატის ძედ, სუმბატ I-ად მიიჩნიეს და ამის საფუძველზე მონასტრის მშენებლობაც მისი მოღვაწეობის ხანას – 954-958 წლებს მიაკუთვნეს. ეს დათარიღება ბოლო დრომდე საკამათო არ გამხდარა. ნაწილობრივ განსხვავებული აზრი გამოთქვა ნ. შოშიაშვილმა, რომელიც თვლის, რომ სამხრეთ–დასავლეთი სათავსოს აღმოსავლეთი კედლის წარწერაში დაკარგულ ფილაზე სუმბატთან ერთად მისი უფროსი ძმა – ბაგრატიც (937–945) მოიხსენიებოდა. წარწერის ამგვარი აღდგენის საფუძველზე ნ. შოშიაშვილმა დოლისყანის ტაძარი X საუკუნის I ნახევრით დაათარიღა. ეს მოსაზრება გაიზიარა ვ. ჯობაძემაც. მან მიიჩნია, რომ ეკლესიის ძირითადი აღმშენებელი ბაგრატია, ხოლო სუმბატმა მხოლოდ აღადგინა ან განაახლა ძველი ტაძარი. ამ აზრის დამადასტურებელ არგუმენტად ვ. ჯობაძე მიიჩნევს რელიეფური გამოსახულებების სტილისტურ სხვაობასა და გუმბათის ყელისა და ძირითადი კორპუსის სხვადასხვაგვარ მოპირკეთებას

### XIX-XX საუკუნეები 
XIX საუკუნემდე დოლისყანის შესახებ ინფორმაცია ნაკლებად მოიპოვება. ოსმალეთის იმპერიის ადმინისტრაციული დაყოფით შედიოდა ლაზისტანის სანჯაყის ლივანას კაზაში. 1878 წელს ბერლინის ხელშეკრულებით გადაეცა რუსეთის იმპერიას და შევიდა ბათუმის ოლქში.

1888 წელს ა. პავლინოვმა ტაო–კლარჯეთში მოგზაურობისას ინახულა დოლისყანის მონასტერიც. აღმოჩნდა, რომ ამ დროს ტაძარი უკვე მეჩეთად იყო ქცეული, ხოლო სამონასტრო კომპლექსში შემავალი სხვა შენობა–ნაგებობები — დანგრეული. შემდეგ კი თურქებმა ხის ფიცრებითა და ბოძებით აგებული სპეციალური კონსტრუქციით მეჩეთის იატაკი ეკლესიის თავდაპირველი იატაკის დონიდან ხუთიოდე მეტრით მაღლა, პატრონიკეს დონეზე აწიეს. იატაკაწეულ მეჩეთში შესასვლელად გამოიყენებოდა ჩრდილოეთის მკლავის სარკმელი, რომელიც გადიდებულია სიგანეშიცა და ქვემოთკენაც. ახალი იატაკის ზემოთ მთლიანად შეუთეთრებიათ ქართული მოხატულობა.

### გეგმა 
250პქ|მინიატიურა|დოლისყანის მთავარი ეკლესიის გეგმა
250პქ|მინიატიურა|დოლისყანის ეკლესია. განივი ჭრილი, ხედი აღმოსავლეთისაკენ
დოლისყანის ეკლესია ცენტრალურ-გუმბათოვანი ნაგებობაა ძირითადი ჯვრული სივრცითა და ოთხივე კუთხეში დამატებითი სათავსებით. შენობის გეგმა წაგრძელებული მართკუთხედის ფორმისაა. ძირითად ჯვრულ ნაწილს ქმნის ცენტრალური კვადრატული ნაწილიდან გამომავალი ოთხი მკლავი, მათ შორის ერთი, აღმოსავლეთის მკლავი აფსიდურია, ხოლო დანარჩენი სამი — მართკუთხედის ფორმისაა. დასავლეთის მკლავში, რომელიც განივ მკლავებთან შედარებით დაახლოებით 3,5-ჯერ გრძელია, ჩაშენებულია პატრონიკე, რომელიც მთლიანად იყო გახსნილი ძირითადი სივრცისკენ. წინა კედლის კამარამდე ამოშენების შემდეგ პატრონიკე ცალკე დახურულ სათავსად იქცა და მისი დასავლეთი ნაწილი დასავლეთის მკლავს მოსწყდა.

ეკლესიას მთავარი შესასვლელი დასავლეთი მკლავის სამხრეთ კედელზე აქვს. კარამდე მისვლა შესაძლებელია სამხრეთ-დასავლეთი კუთხის სათავსის გავლით, რომლის წინა კედელიც სრულადაა დანგრეული. დავით ხოშტარია ფიქრობს, რომ ეს სათავსო სამხრეთიდან თაღებით იქნებოდა გახსნილი და სტოა-კარიბჭის სახე ექნებოდა. ტაძრის მეორე შესასვლელი სავარაუდოდ დასავლეთ მკლავის დასავლეთი კედლიდან უნდა ყოფილიყო, თუმცა დღეს ეს ადგილი მიწითა და ნაყარი ქვებითაა სავსე.

### სამშენებლო მასალა 
დოლისყანა შერეული მასალითაა ნაგები. კედლების შიდა და გარე წყობას შეადგენს საშუალო ზომის უხეშად დამუშავებული ქვები, რომლებიც სწორ რიგებადაა დალაგებული, წინა მხრიდან მოსწორებულია, მაგრამ კუთხეები და წიბოები არაა გამოყვანილი; ქვებს შორის დარჩენილი ღრეჭოები კენჭებითა და კირითაა ამოვსებული.

კონსტრუქციულად მნიშვნელოვანი ნაწილები, თაღები, პილასტრები, ღიობები, კუთხეები სუფთად თლილი ქვებითაა გამოყვანილი. ასევე სუფთად გათლილი ქვიშაქვის კვადრატული ფორმის ფილებითაა მოპირკეთებული გუმბათის ყელის მთელი გარეთა მხარე. ეს ქვები მცირე ზომისაა — სიმაღლით 20–25 სმ და სიგანით 35–40 სმ

### ფასადის მორთულობა და წარწერები 
[მინიატიურა|250პქ|სამხრეთი მკლავის სარკმელი [მთავარანგელოზი|მთავარანგელოზთა 
გამოსახულებებითა და წარწერებით. მთავარი წარწერის (სუმბატ მეფის შესახებ) დეტალური ფოტო იხილეთ ზემოთ, ისტორიის სექციაში]]
[მინიატიურა|250პქ|[წრე|ნახევარწრიული თავსართი მცენარეული ორნამენტებით სამხრეთ–დასავლეთ სათავსში არსებული კარის მაღლა]]
დოლისყანის ეკლესიის ფასადზე ძირითადი მორთულობა სარკმლების ირგვლივაა თავმოყრილი. ამ მხრივ განსაკუთრებით გამოირჩევა სამხრეთი მკლავის სარკმელი. უშუალოდ სარკმლის ღიობის ზემოთ თანაბარი ზომის ლამაზი ასომთავრული ასოებით გაკეთებულია წარწერა:
**ქ**(რისტ)**ე ადიდე მეფჱ ჩ**(უე)**ნი ს**(უმ)**ბ**(ა)**ტ მზ**(ე)**გრძ**(ელო)**ბ**(ი)**თ**
წარწერის ზემოთ რადიალურადაა განლაგებული 11 ტრაპეციის ფორმის ქვა, რომლებიც მორიგეობით წითელი და ყვითელი ფერისაა. ყვითელი ქვის ბუნებრივი ფერია, ხოლო წითელი მიღებულია დაფერვით და ამიტომ ბევრგან გადასულია. ამ ქვების ზემოთ დიდი რელიეფური თავსართი აქვს შემოვლებული, რომელიც მთლიანად ჩუქურთმითაა დაფარული. თავსართზე სავარაუდოდ ჯვარი იყო აღმართული. დღეს მისი მხოლოდ ქვედა მკლავის ფრაგმენტია შემორჩენილი, დანარჩენი კი მოტეხილია. სარკმლის ორივე მხარეს მთავარანგელოზთა რელიეფური გამოსახულებებია. ორივე გამოსახულებას ახლავს შესაბამისი წარწერაც (მარცხნივ და მარჯვნივ):

გაბრიელ მთავარანგელოზის რელიეფის  წინ გამოსახულია მედალიონში ჩაწერილი ნახევარფიგურა, თუმცა მისი სახე ძალიან დაზიანებულია. მედალიონის ქვეშ არის წარწერა:
**შ**(ეი)**ქმნ**(ა) (ე)**ს**(ე) **ჴ**(ე)**ლ**(ი)**თა გ**(ა)**ბრ**(იე)**ლ****დ**(ია)**კ**(ო)**ნ**(ი)**ს**(ა)**ჲ****თა**

სამხრეთის სარკმლის მსგავსი პრინციპითაა აგებული აღმოსავლეთის სარკმლის გაფორმებაც, თუმცა ეს უკანასკნელი უფრო სადაა. თავსართს არ აქვს არც ჩუქურთმა, არც რელიეფური გამოსახულებები და არც წარწერები. "მარაო" აქაც თერთმეტი ქვისგანაა შედგენილი, ანალოგიური განლაგებით (ფოტო იხილეთ გალერეაში).

განსხვავებულია ჩრდილოეთი სარკმლის მორთულობა. ღიობისაგან მხოლოდ თაღოვანი დაბოლოებაა შემორჩენილი, რომელსაც პატარა თავსართი აქვს შემორჩენილი. მის ზემოთ ქვიშაქვის დიდი ფილაა ჯვრის გამოსახულებით. ჯვრის მკლავები ბოლოსკენაა გაფართოებული და უხვადაა მორთული. ფილას მსხვილი ლილვური ჩარჩო აქვს, რომელიც მის თავზე ერთგვარ ფრონტონს ქმნის. გუმბათის ყელის ძირში სადა პროფილის წრიული სარტყელია. ზემოდან ყელს ორი თაროს პროფილის კარნიზი ასრულებს. გუმბათის ნახევარსფეროს დაბალი, კონუსური სახურავი აქვს. ყელის სამხრეთ–აღმოსავლეთ წახნაგში ჩადგმულია ფილა სუმბატ მეფის რელიეფური გამოსახულებითა და წარწერით:
**ქ**(რისტ)**ე ად**(ი)**დ**(ე)**ნ მეფე ჩ**(უე)**ნი ს**(უმ)**ბ**(ა)**ტ

[მინიატიურა|მარცხნივ|250პქ|სამხრეთ–დასავლეთ სათავსში არსებული [მაცხოვარი|მაცხოვრის რელიეფური გამოსახულება წარწერითურთ. ფოტოზე ჩანს ქვედა მარცხენა მხარეს დაკარგული ფილაც]]
სამხრეთ–დასავლეთ სათავსიდან ეკლესიაში შემავალ კარს ქვის დიდი არქიტრავი აქვს, რომელზეც კონსოლებზე მდგარი ნახევარწრიული ფორმის თავსართია გამოყვანილი. თავსართს გაუყვება მცენარეული ორნამენტი. მომცრო აფსიდა, რომელიც სამხრეთ–დასავლეთ სათავსის აღმოსავლეთ ნაწილშია, ეკლესიის თანადროული არაა და სავარაუდოდ XI საუკუნეში უნდა იყოს დამატებული. იგი მთლიანად თლილი ქვითაა მოპირკეთებული და აქვს სხვადასხვა კონფიგურაციის შვიდი ქვით გამოყვანილი კონქი. როგორც ჩანს, მისი წყობა ზემოთ და მარცხნივ აფსიდის გამოღებისას დაზიანდა. აღდგენილია თავისივე ქვებით. განახლებულ წყობასა და აფსიდში ჩასმულია რელიეფები, რომლებიც თავიდან სხვაგან უნდა ყოფილიყო. ერთ–ერთ მათგანზე, რომელზეც სავარაუდოდ წმინდა სტეფანეა გამოსახული, არის წარწერა:
**წ**(მიდა)**ოსტეფანე შ**(ეიწყალ)**ემ**(ო)**ძღ**(უა)**რი გ**(ა)**ბ**(რიე)**ლ**
ამ წარწერაში ნახსენები გაბრიელ მოძღვარი და და გაბრიელ დიაკონი (ან დეკანოზი), რომელიც სამხრეთის კედლის წარწერაშია მოხსენიებული, ერთი და იგივე პიროვნება უნდა იყოს. პირველი წარწერის (იხილეთ ზემოთ) მიხედვით, მას უნდა შეექმნა სამრეთის სარკმლის რელიეფური ქანდაკებები, თუმცა არაა გამორიცხული, მას სხვა წვლილიც ჰქონდეს ტაძრის მშენებლობაში

მეორე რელიეფი, რომელიც სამხრეთ–დასავლეთ სათავსშია, არის მაცხოვრის ფიგურა მედალიონში. აქვეა წარწერაც:
**ი**(ეს)**უ ქ**(რისტ)**ეწ**(მიდა)**ჲ ესე ეკლესი**(ა)**ჲ წ**(ინაშ)**ე დღესა**.......**მეფეთა ჩ**(უე)**ნთა**.......**ქ**(რისტ)**ე შ**(ეიწყალ)**ე'''
ეს წარწერა ნაკლულია. დაკარგულია ქვედა მარცხენა ფილა (იხილეთ სურათი მარცხნივ).

ტაძრის ინტერიერში შემორჩენილია ნაკაწრი წარწერებიც.

### ფრესკები 
მინიატიურა|170პქ|საკურთხეველში, სარკმლის მარჯვნივ შემორჩენილი ფრესკის ფრაგმენტი
დოლისყანის ეკლესია მოხატული იყო, თუმცა ამჟამად მხოლოდ მეტ–ნაკლებად დაზიანებული ექვსი ფიგურაა შემორჩენილი საკურთხევლის ქვედა რეგისტრში, სარკმლის მარჯვნივ. ფრესკასთან არსებული წარწერის მიხედვით ირკვევა, რომ მარცხნიდან მეორე წმინდა ილარიონია, ხოლო მესამე — გრიგოლ საკვირველთმოქმედი. დანარჩენების ვინაობა გაურკვეველია. შემორჩენილია ასევე განკითხვის დღის ფრესკის ფრაგმენტები სამხრეთის კარის ტიმპანში. 1964–1967 წლებში ნ. და ჟ.მ. ტიერის ბევრად უკეთეს მდგომარეობაში დახვდათ. ამ პერიოდში ჯერ კიდევ არ იყო შეთეთრებული საკურთხევლის შუა ნაწილში არსებული მოციქულთა ფიგურები და და ზედა ნაწილში — მაცხოვრის დიდი ფიგურა. ჩანდა ასევე დიდი ფრაგმენტები გუმბათის ყელსა და გუმბათში (წინასწარმეტყველები, მაცხოვრის ამაღლების კომპოზიცია). ნ. ტიერი საკურთხევლისა და გუმბათის ნახევარსფეროს მხატვრობას XI-XII საუკუნეების მიჯნით ათარიღებს, გუმბათის ყელისას — XII-XIII სს., სამხრეთის კარის ტიმპანისას კი — XIII საუკუნის I ნახევრით. ვ. ჯობაძე კი პალეოგრაფიული მონაცემების საფუძველზე მიიჩნევს, რომ დოლისყანის მხატვრობა მთლიანად XIII საუკუნისა უნდა იყოს.

სამხრეთ მკლავის დასავლეთ კედელსა და დასავლეთ მკლავის სამხრეთ კედელზე ბევრია ბათქაშზე ნაკაწრები და საღებავით დატანილი წარწერები, სავარაუდოდ XIV-XV საუკუნეებისა. მათი ნაწილი გამოქვეყნებული აქვს ზ. სხირტლაძეს. რამდენიმე ამგვარი წარწერა მთავარანგელოზებისადმი მიმართვით იწყება. ეს გარემოება და ასევე ტაძრის ფასადზე არსებული მთავარანგელოზთა რელიეფური გამოსახულებები დავით ხოშტარიას აზრით მიანიშნებს იმაზე, რომ ტაძარი მთავარანგელოზთა სახელობისა იყო

## საინტერესო ცნობები 
დოლისყანა ერთ–ერთია ოთხი ქართული ტაძრიდან, სადაც არაბული ფრესკული წარწერებია|მინიატიურა|170პქ
* დოლისყანის ტერიტორიაზე 826 წლის იანვარში აშოტ კურაპალატი მოულოდნელად მოკლეს.
* დოლისყანის ეკლესიის სამხრეთი მკლავის დასავლეთ კედელზე ფრესკაზე შემორჩენილია არაბულენოვანი წარწერა, რაც ქართულ საეკლესიო კულტურაში დიდი იშვიათობაა (გვხვდება კიდევ სამ ტაძარში: სამთავისში, სვეტიცხოველსა და ხონის წმინდა გიორგის ეკლესიაში).

## გალერეა 

სურათი:Doliskana church.JPG|სამხრეთი ფასადი
სურათი:7. dolisyana. xedi samxret-dasavletidan.JPG|სამხრეთ–აღმოსავლეთი სათავსი
სურათი:6. dolisyana. gumbati.JPG|თლილი ქვით მოპირკეთებული გუმბათი
სურათი:17. dolisyana. sarkmeli agmosavletis kedelze.JPG|სარკმელი აღმოსავლეთის კედელზე
სურათი:DOLISKANA8.jpg|შიდა ინტერიერი
სურათი:DOLISKANA Tao-Klarjeti.jpg|მცენარეული ორნამენტი სამხრეთის შესასვლელთან
სურათი:DOLISKANA6.jpg|მაცხოვრის რელიეფი სამხრეთის შესასვლელთან
სურათი:282. dolisyana. freskebi.JPG|ფრესკის გადარჩენილი  ფრაგმენტები

## რესურსები ინტერნეტში
*ისტორიულ–არქიტექტურული აღწერა, საქართველოს ძეგლები
*საქართველოს ისტორიულ ძეგლთა ბიბლიოგრაფიული ლექსიკონი
*ტაო–კლარჯეთის ეკლესია–მონასტრები
*დოლისყანის ტაძრის ნახაზები 
* კუდავა ბ., ახალი ეპიგრაფიკული ძეგლები დოლისყანიდან (საქტიტორო დოკუმენტაციის წაშლის მცდელობა?, გელათის მეცნიერებათ აკადემიის ჟურნალი, თბ., 2016, გვ., 19-29

## ლიტერატურა 
**დავით ხოშტარია*, "კლარჯეთის ეკლესიები დამონასტრები", თბილისი, 2005
**ნ. შოშიაშვილი*, ლაპიდარული წარწერები I, აღმოსავლეთ დასამხრეთ საქართველო (V-X სს), თბილისი, 1980
**ვბერიძე*, ძველი ქართული ხუროთმოძღვრება.-თბ., 1974
**ზ. სხირტლაძე*, უცნობი ეპიგრაფიკული მასალები საქართველოს სამხრეთი ისტორიული პროვინციებიდან, მაცნე, ენისა და ლიტერატურის სერია, N2, 1993
**პ. ინგოროყვა*, გიორგი მერჩულე.-თბ., 1954. -გვ. 358.-360.
**ალ.გუგუნავა*, მოგზაურობა ისტორიულ სამხრეთ საქართველოში.-თბ., 1996.-გვ. 11-12.
**შ. ამირანაშვილი*, ქართული ხელოვნების ისტორია.-თბ., 1981.-გვ. 170-174.
**ვ. ჯობაძე*, ადრეული შუა საუკუნეების ქართული მონასტრები ისტორიულ ტაოში, კლარჯეთსა და შავშეთში.-თბ., 2007.-გვ. 74-89.

## სქოლიო
კატეგორია:ქართული ეკლესია-მონასტრები ტაო-კლარჯეთში