open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
მარკოს ლიორენტე

**მარკოს ლიორენტე მორენო** (; დ. 30 იანვარი, 1995, მადრიდი, ესპანეთი) — ესპანელი ფეხბურთელი, ესპანეთის პრიმერა დივიზიონის კლუბ მადრიდის „ატლეტიკოს“ ნახევარმცველი.

მარკოს ლიორენტემ პროფესიული კარიერა 2014 წელს, ესპანეთის საფეხბურთო კლუბ „რეალ მადრიდი B-ში“ დაიწყო. 2015 წლიდან მადრიდის „რეალში“ ასპარეზობდა. 2016-2107 წლებში იჯარით წესით „ალავესში“ თამაშობდა. 2019 წელს, მარკუს ლიორენტე, რეალიდან 35 მილიონი გირვანქა სტერლინგის სანაცვლოდ გადავიდა ესპანურ კლუბ მადრიდის „ატლეტიკოში“.

2014 წელს თამაშობდა ესპანეთის 19 წლამდელთა ეროვნულ ნაკრებში. 2016-2017 წლებში გამოდიოდა ესპანეთის 21 წლამდელთა ნაკრებში.

## ტიტულები
**რეალ მადრიდი**
*უეფა-ს ჩემპიონთა ლიგა: 2017-18
*უეფა-ს სუპერთასი: 2017
*ფიფა-ს მსოფლიო საკლუბო ჩემპიონატი: 2017, 2018

**ესპანეთი 21 წლ.**
*ევროპის 21 წლამდე ფეხბურთელთა ჩემპიონატის ფინალისტი: 2017

## რესურსები ინტერნეტში
*პროფილი „რეალ მადრიდის“ საიტზე
*

## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 30 იანვარი
კატეგორია:დაბადებული 1995
კატეგორია:ესპანელი ფეხბურთელები
კატეგორია:ესპანეთის პრიმერა დივიზიონის ფეხბურთელები
კატეგორია:სეგუნდა დივიზიონი B-ის ფეხბურთელები
კატეგორია:მადრიდის რეალის ფეხბურთელები
კატეგორია:ალავესის ფეხბურთელები
კატეგორია:ატლეტიკო მადრიდის ფეხბურთელები
კატეგორია:2020 წლის ევროპის საფეხბურთო ჩემპიონატის ფეხბურთელები
კატეგორია:2022 წლის მსოფლიო საფეხბურთო ჩემპიონატის ფეხბურთელები
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
კატეგორია:მადრიდში დაბადებულები
Chelus orinocensis

***Chelus orinocensis*** — გველკისერა კუსებრთა ოჯახის ფოჩიანი კუს გვარის ორიდან ერთ-ერთი სახეობა.

ეს ინდივიდები ადრე მატამატას ეკუთვნოდნენ, თუმცა გარეგნულად მისგან მაინც განსხვავდებოდნენ. ცალკე სახეობად გამოიყო 2020 წელს, მას შემდეგ, რაც დნმ-ის 75 ნიმუშზე ჩატარდა მოლეკულურ-გენეტიკური და მორფოლოგიური ანალიზები და დადასტურდა მატამატასა და ამ ინდივიდებს შორის არსებული გენეტიკური და მორფოლოგიური განსხვავებები. ისინი მეცნიერულ განცალკევებამდე ერთმანეთს დაახლოებით 12,7 მილიონი წლის წინათ გამოეყვნენ გვიან მიოცენში. *Chelus orinocensis* გავრცელებულია მდინარეების ორინიკოსა და რიო-ნეგროს აუზებში და ესეკიბოს წყალშემკრებში.

ახალი სახეობის აღმოჩენამ გამოიწვია მატამატას დაცვის სტატუსის გადახედვა, რადგან ადრე ითვლებოდა, რომ იგი ფართოდ იყო გავრცელებული და გამრავლების დიდი შესაძლებლობები ჰქონდა, თუმცა ახალი სახეობის გამოყოფამ, ცხადია, შეამცირა მისი რიცხოვნობაც და არეალიც.

## სქოლიო 
კატეგორია:გველკისერა კუსებრნი
ბათუმის ტროლეიბუსი

ბათუმის ქუჩებში პირველი ტროლეიბუსები 1978 წლის 6 ნოემბერს გამოჩნდა. ქსელი თან და თან ფართოვდებოდა და მაქსიმალურ სიდიდეს 1985 წელს მიაღწია, როცა მოქმედებთა 3 მარშრუტი 41 კმ სიგრძით და 41 მოძრავი ერთეულით. 1993 წელს გაუქმდა №3 ხაზი. 2002 წელს ასევე გაუქმდა №1 მარშრუტი, ხოლო 2005 წელს გაუქმდა ხაზი №2, რითაც ბათუმის ტროლეიბუსმა არსებობა შეწყვიტა.
## მოძრავი შემადგენლობა
ბათუმში ექსპლუატაციაში იყო რუსული წარმოების ტროლეიბუსები ЗиУ-682 (დაახლ. 60 ცალი), ჩეხოსლოვაკიური Škoda 9Tr (მიღებულ იქნა 16 ცალი) და Škoda 14Tr (ორიცალი, რომლებიც შეისყიდეს 1980-იანი წლების ბოლოს). 1985 წელს ბათუმმა თბილისისგან მიიღო 6 ცალი მეორადი ტროლეიბუსი Škoda 9Tr. 2003 წელს ბათუმის ტროლეიბუსის მოძრავ შემადგენლობას წარმოადგენდა 2 Škoda 9Tr, 3 ЗиУ-682 და 2 უმოქმედო Škoda 14Tr.
## საქართველოს ტროლეიბუსის სისტემების სია
* ბათუმი (გაუქმებულია)
* გორი (გაუქმებულია)
* ზესტაფონი (შეწყდა მშენებარე)
* ზუგდიდი (გაუქმებულია)
* თბილისი (გაუქმებულია)
* ოზურგეთი (გაუქმებულია)
* რუსთავი (გაუქმებულია)
* სამტრედია (გაუქმებულია)
* სოხუმი (მოქმედია)
* ფოთი (გაუქმებულია)
* ქობულეთი (შეწყდა მშენებარე)
* ქუთაისი (გაუქმებულია)
* ცხინვალი (გაუქმებულია)
* ჭიათურა (გაუქმებულია)
## ლიტერატურა
*  KLEMENT, Radim. Konec trolejbusů v Gruzii. Československý dopravák. 2010, roč. IX., čís. 4, s. 40–44.
## რესურსები ინტერნეტში
* ბათუმის ტროლეიბუსის ფოტოები Transphoto.ru-ზე
* ბათუმის ტროლეიბუსის სამარშრუტო სქემა
კატეგორია: ტროლეიბუსის სისტემები საქართველოში
კატეგორია: ბათუმი
დოი-ფუ-კჰის ეროვნული პარკი

**დოი-ფუ-კჰის ეროვნული პარკი** () — ეროვნული პარკი ტაილანდის ჩრდილოეთ ნაწილში. პარკი მოიცავს ნანის პორვინციის 8 რაიონს ლუანგ პრაბანგის ქედზე. პარკი მდიდარია ბუნებრივი რესურსებით. მოედინება მდინარეები: ნანი და პუა. იგი ჩრდილოეთ ტაილანდის უდიდესი ეროვნული პარკია. პარკის ჩრდილოეთით კუნ ნანის ეროვნული პარკი მდებარეობს.

პარკს სახელი ეწოდა მის ტერიტორიაზე მდებარე 1980 მეტრის სიმაღლის მწვერვალის, დოი ფუ კჰას შესაბამისად. პარკში ბევრი გამოქვაბულია. მცენარეთა იშვიათი სახეობების: *chomphu phu kha* (), *Caryota gigas* და *Acer wilsonii*-ის ნახვა ტაილანდში მხოლოდ ამ პარკშია შესაძლებელი.1837 მეტრის სიმაღლეზე, დოი ფუ ვაეს მწვერვალზე კლდოვანი წარმონაქმნებია.

პარკი 1999 წლის 17 ივნისს დაარსდა. დოი-ფუ-კჰის ეროვნული პარკი მიეკუთვნება ლუანგ პრაბანგის წვიმის ტყეების ეკორეგიონს.

მეფე პუმიპონ ადულიადეტიმ ზოგიერთ საჯარო მოხელე ტაილანდის ტყის სივრცეების განადგურებაში დასდო ბრალი. განადგურებული ტყეები ჩანს დოი-ფუ-კჰის ეროვნულ პარკშიც, სადაც ტყის ნაწილი ეროვნული პარკის სტატუსი მინიჭების შემდეგაც დააზიანეს.

## რესურსები ინტერნეტში
*National Park Division
*Birdwatching Doi Phu Kha National Park

## სქოლიო
კატეგორია:ტაილანდის ეროვნული პარკები
კატეგორია:IUCN კატეგორია II
კატეგორია:1999 წელს დაარსებული დაცული ტერიტორიები
დოი-ფუ-ნანგის ეროვნული პარკი

**დოი-ფუ-ნანგის ეროვნული პარკი** () — ეროვნული პარკი ტაილანდში. მოიცავს ფაიაუს პროვინციის 3 რაიონს: დოკ კჰამტაის, პონგისა და ჩიანგ მუანის რაიონებს.

## აღწერა
დოი-ფუ-ნანგის ეროვნულ პარკში გვხვდება როგორც მარადმწვანე, ისე ტროპილური და სუბტროპიკული მშრალი ფართოფოთლოვანი ტყეები. პარკს სახელი ეწოდა მის ტერიტორიაზე მდებარე მწვერვალის, დოი-ფუ-ნანგის მიხედვით, რომელიც 1202 მეტრის სიმაღლისაა. მდინარე იომის ორი შენაკადი მთისთვის წყლის მთავარ წყაროს წარმოადგენს. პარკში მდებარეობს კლდოვანი წარმონაქმნები და ორი ჩანჩქერი: ნამტოკ თან სავანი და ნამტოკ ჰუაი ტონ ფუენგი.

## ფლორა და ფაუნა
დოი ფუნ ნანგის ეროვნულ პარკში ხარობს ისეთი მცენარეები, როგორიცაა: Malabar ironwood, *Afzelia xylocarpa*, *Lagerstroemia calyculata*, *Mangifera caloneura*, *Ailanthus triphysa*, *Michelia alba*, *Berrya ammonilla*, *Schleichera oleosa*, *Vitex pinnata* და *Pterocarpus macrocarpus.*

პარკის ტერიტორიაზე სხვადასხვა სახეობის ფრინველის ნახვაა შესაძლებელი, მათ შორისაა იშვიათი *Pavo muticus*. ცხოველებს შორის აღსანიშნავია: ჰიმალაიური დათვი და მუნჯაკი.

## რესურსები ინტერნეტში
*Trekthailand - Doi Phu Nang National Park
*Doi Phu Nang National Park - Thai Forest Booking

## სქოლიო
კატეგორია:ტაილანდის ეროვნული პარკები
კატეგორია:IUCN კატეგორია II
კატეგორია:1991 წელს დაარსებული დაცული ტერიტორიები
დოი-სუთეფ-პუის ეროვნული პარკი

**დოი-სუთეფ-პუის ეროვნული პარკი** () — ეროვნული პარკი ტაილანდში, ჩიანგმაის პროვინციაში. პარკში მდებარეობს ბუდისტური ტაძარი ვატ ფრა თათ დოი სუთეფი და პჰუბინგის სასახლე, მეფე პუმიპონ ადულიადეტისა და მისი ოჯახის ზამთრის რეზიდენცია. პარკი შეიქმნა ფლორის, ფაუნისა და ჰაბიტატის დაცვის მიზნით.

## ისტორია
პარკის სახელწოდება დაკავშირებულია განდეგილ პრარუსივასუთეფის სახელთან, რომელიც ერთ დროს ადგილობრივ ტყეში ცხოვრობდა. 1973 წელს სამეფო სატყეო დეპარტამენტის ინიციატივით ეს და კიდევ 13 ტყე ეროვნულ პარკად გადაკეთდა. დოი-სუთეფ-პუის ეროვნული პარკი 1981 წელს შეიქმნ და ტაილანდის 24-ე ეროვნული პარკი იყო.

პარკის ტერიტორიაზე ბინადარ ცხოველებს შორის აღსანიშნავია *Tylototriton verrucosus*, ინდური მუნჯაკი და გარეული ღორი. პარკში 300-ზე მეტი სახეობის ფრინველია დაფიქსირებული, მათ შორის: არწივები, თუთიყუშები, ბულბულები და ხოხბები. რეპტილიებს შორის აღსანიშნავია: *Platysternon megacephalum*, *Calotes emma*, *Pseudocalotes kakhienensis*, *Pseudocalotes microlepis*, *Gekko gecko*, *Ptychozoon kaengkrachanense*, *Tropidophorus thai* და *Cyrtodactylus doisuthep*.

## რეკრეაცია
პარკის ტერიტორიაზე შესაძლებელია ლაშქრობა, ველოსიპედის ტარება, კემპინგი, მღვიმეების, ჩანჩქერებისა და სხვა წარმონაქმნების ტურებში მონაწილეობა, მცენარეებზე, ფრინველებზე, პეპლებზე დაკვირვება, კულტურული და ისტორიული ღირსშესანიშნაობების დათვალიერება და ვარსკვლავებზე დაკვირვება.

## იხილეთ აგრეთვე
* ტაილანდის ეროვნული პარკების სია

## სქოლიო
კატეგორია:ტაილანდის ეროვნული პარკები
კატეგორია:IUCN კატეგორია II
კატეგორია:1981 წელს დაარსებული დაცული ტერიტორიები
ტრენჩინის ციხესიმაგრე

300px|მინი
**ტრენჩინის ციხესიმაგრე** (, ) — ციხესიმაგრე დასავლეთ სლოვაკეთში, ქალაქ ტრენჩინში. შედის სლოვაკეთის კულტურის ეროვნული ძეგლების სიაში. 

## ისტორია 
ციხესიმაგრე სავარაუდოდ ძველი ნაქალაქარის ადგილზე უნდა იყოს დაარსებული. პირველი ობიექტი, საცხოვრებელი კოშკი და როტონდა, ააგეს XI საუკუნეში. XIII საუკუნის დასასრულს ციხესიმაგრე ეკუთვნოდა უნგრეთის უგვირგვინო მეფეს მატუშ ჩაკს, რომელიც ფაქტობრივად აკონტროლებდა თანამედროვე სლოვაკეთის ტერიტორიას. ამ პერიოდში ციხესიმაგრე გააფართოეს და გადააკეთეს. მატუშ ჩაკის გარდაცვალებიდან XV საუკუნემდე ციხესიმაგრე ეკუთვნოდა უნგრეთის სამეფოს. XV საუკუნეში ციხესიმაგრე შტეფან ზაპოლსკის კუთვნილებაა. 1540-1560 წლებში ციხესიმაგრე გაამაგრეს იტალიელმა არქიტექტორებმა. 1790 წელს ციხესიმაგრე ხანძარმა გაანადგურა. XIX საუკუნეში დააკონსერვეს და მოგვიანებით ჩაუტარდა სარესტავრაციო სამუშაოები. 

ამჟამად ციხესიმაგრეში განთავსებულია ტრენჩინის მუზეუმის ექსპოზიცია. ციხესიმაგრე დაცულია, როგორც სლოვაკეთის ისტორიის ეროვნული ძეგლი.

## რესურსები ინტერნეტში
* ტრენჩინის მუზეუმის ოფიციალური ვებგვერდი
* Статья про Тренчьянский Град в журнале «Окружающий мир» 

კატეგორია:სლოვაკეთის ციხესიმაგრეები
კატეგორია:სლოვაკეთის კულტურის ეროვნული ძეგლები
კატეგორია:ციხესიმაგრეები ანბანის მიხედვით
ჰათ-ჩაო-მაის ეროვნული პარკი

**ჰათ-ჩაო-მაის ეროვნული პარკი** () — დაცული ტერიტორია ტაილანდში. მოიცავს ტრანგის პროვინციის სიკაოსა და კანტანგის რაონებს. მიეკუთვნება საზღვაო ეროვნული პარკების კატეგორიას. დაარსდა 1981 წელს. პარკის ფართობი 230.86 კმ²-ია. 2002 წელს პარკი რამსარის კონვენციის ძეგლთა სიაში შეიტანეს.

2016 Prowincja Trang, Ko Muk (01).jpg|კო მუკი
2016 Prowincja Trang, Ko Kradan (01).jpg|კო კრადანის სანაპირო

## სქოლიო
კატეგორია:ტაილანდის ეროვნული პარკები
კატეგორია:IUCN კატეგორია II
კატეგორია:1981 წელს დაარსებული დაცული ტერიტორიები
ბოდავის კოშკები

**ბოდავის კოშკეში** — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, მდებარეობს სოფელ ბოდავის დასავლეთით, 0,3 კილომეტრის მანძილზე, ერთმანეთთან ახლოს. თარიღდება გვიანი შუა საუკუნეებით.

ერთი კოშკი სწორკუთხაა, ნაგებია ნატეხი ქვით. ძლიერ დაზიანებულია: კედლების ზედა ნაწილი და ხის სართულშუა გადახურვა ჩამოშლილია. შემორჩენილია კოშკის ოთხი სართული. შესასვლელი აღმოსავლეთიდანაა, პირველი სართულის დონეზე.  მომდევნო სართულების აღმოსავლეთ კედელში თითო სწორკუთხა, პატარა სარკმელია. მეორე კოშკი ზურგიანია. დგას სწორკუთხა კოშკიდან აღმოსავლეთით, 25 მეტრის მანძილზე. ნაგებია  კლდის ნატეხი ქვით. თითქმის მთლიანად დანგრეულია. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის კოშკები
მელაანის პირველი კოშკი

**მელაანის პირველი კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ მელაანის ჩრდილოეთით კოშკებად წოდებულ ადგილზე. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს.

კოშკი გეგმით ოთხკუთხაა, ნაგები ყოფილა ნატეხი და რიყის ქვით, ძლიერ დაზიანებულია მიწითა და მცენარეებით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:გურჯაანის მუნიციპალიტეტის კოშკები
ვეჯინის წმინდა გიორგის ეკლესია

**ვეჯინის წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი დგას ვეჯინის დასავლეთით 1,5 კილომეტრზე. ვეჯინის ციხისკენ მიმავალი გზის  მარცხენა მხარეს. გზიდან 20 მეტრზე. განეკუთვნება IX-X საუკუნეს. ძეგლი სამეკლესიიანი ბაზილიკაა (სიგრძე - 7,3 მეტრი, სიგანე - 9,5 მეტრი. ნაგებია წესიერი თარაზულ რიგებად დაწყობილი შერჩეულია რიყის ქვით. კუთხეებში გამოყენებულია  სუფთად გათლილი შირიმის კვადრები. შირიმის ქვითაა გამოყვანილი სარკმლებიც. გამოყენებულია კვადრატული აგურიც. ძლიერაა დაზიანებული: გადარჩენილია შუა ეკლესიის საკურთხევლის აფსიდის ერთი მესამედი; ჩამონგრეულია კამარა და კონქი; დანგრეულია შუა ეკლესიის სამხრეთ კედელი; სანახევროდაა შემორჩენილი ჩრდილოეთ ეკლესია; სამხრეთ ეკლესია მთლიანადაა დანგრეული. მთავარი ეკლესიის დასავლეთ კედელში გაჭრილია ვიწრო და დაბალი სწორკუთხა შესასვლელი ( გვიანდელია). შუა და ჩრდილოეთ ეკლესიის დამაკავშირებელი კარიც სწორკუთხაა. იგი გაცილებით განიერია და ოდნავ მაღალი. კარი შუა  ეკლესიის მხრიდან ჩასმულია მოზრდილ თაღოვან არეში. რის თავზეც შემორჩენილია კამარის წყობის ნაწილი. შუა ეკლესიის აფსიდი ნახევარწრიული ფორმისაა. მისგან მხოლოდ  ჩრდილოეთ ნაწილი დგას - კონქისა და  აფსიდის მცირე ნაწილთან ერთად. რაშიც ერთი სწორკუთხა ნიშაა. აფსიდის შერჩეული რიყის ქვითაა ამოყვანილი და დასრულებულია დიდი ზომის აგურის იმპოსტით. ჩრდილოეთ ეკლესია მთავარ ეკლესიაზე  თითქმიდ ორჯერ უფრო ვიწროა, აღმოსავლეთით იგი დასრულებულია ნახევარწრიული აფსიდით, რაშიც შმორჩნილია სარკმლის ძირი და ჩრდილოეთ წირთხლის მცირე ნაწილი. აფსიდის კონქი  დადაბლებულია. აფსიდის თაღი  მშვილდისებრი ფორმისაა. ეკლესია გადახურულია რიყის ქვითა და აგურით ნაწყობი ცილინდრული კამარით, შუა ნაწილი ჩამონგრეულია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:გურჯაანის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:IX საუკუნის ეკლესიები
მამისაანთ საყდარი

**მამისაანთ საყდარი** — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ველისციხეში,  მდებარეობს  სოფლის ჩრდილოეთით დაახლოებით 7 კილომეტრზე. მდინარე ალაზნის მარჯვენა ნაპირზე, სავარაუდოდ განეკუთვნება ადრინდელ შუა საუკუნეებს.

2009 წელს საქართველოს ძეგლთა დაცვის დაგადარჩენის ფონდის დაფინანსებით ეკლესიას  ჩაუტარდა სარესტავრაციო სამუშაოები (პროექტის ავტორი არქიტექტორი ნ. მინდორაშვილი). ეკლესის მიმდებარე ტერიტორია გაიწმინდა ნაყარი მიწისგან, გამაგრდა საპირე წყობის მორყეული  ქვები, აღდგენილი იქნა კამარის, კედლების და თაროების ლავგარდნის (მცირე ნაწილი შემორჩენილი იყო ჩრდილოეთ ნაწილზე) დანგრეული ნაწილები. ეკლესია გადაიხურა ღარისებრი კრამიტით.

ეკლესია დარბაზულია (7,4 x 3,9  მეტრი) ნაგებია სხვადასხვა ზომის (ძირითადად მოზრდილი) რიყის ქვითა და კირის დუღაბით. წყობა ირეგულარულია, შესასვლელი კი სამხრეთიდან არის. კარი თარაზულადაა გადახურული. ეკლესიის შიდა სიოვრცე შემაღლებული პროპორციებისაა. აღმოსავლეთით ნალისებრი აფსიდია, რაშიც ვიწრო და მაღალი, შიგნიდან და გარედან სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. აფსიდის ჩრდილოეთ გვერდში მცირე ზომის სწორკუთხა ნიშაა. აფსიდის კონქი, ისევე როგორც დარბაზის გადამხურავი კამარა რიყის წვრილი ქვითაა ნაშენები.საკურთხევლის სარკმლის გარდა, ერთი სწორკუთხა სარკმელია დასავლეთითაც, იგი იმდენად მაღალია რომ თითქმის კამარის წვერს სწვდება. ეკლესიის ფასადები სადაა, მორთულობის გარეშე. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:გურჯაანის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
დავითურნის ციხის მთავარმოწამის კომპლექსი

**დავითურნის ციხის მთავარმოწამის კომპლექსი** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელი დავითურნის ძველ, მიტოვებულ ნაწილში, მდინარე ხანდოსხევის ერთ-ერთი განშტოების შუა წელზე, კლდოვან, კონცხისმაგვარ მასივზე. განეკუთვნება განვითარებულ და გვიანდელ შუა საუკუნეებს. კომპლექსის სხვადასხვა პერიოდისა და დანიშნულების ნაგებობები სამხრეთ-ჩრდილოეთის მიმართულებით წაგრძელებულ ვიწრო ტერიტორიაზე ერთმანეთთან მჭიდროდაა განლაგებული. კომპლექსში შედის: ზურგიანი კოშკი, სალოცავი, ჭურჭლის შესანახი ოთახი, დარბაზი, ორსართულიანი კოშკი და ნანგრევებად ქცეული რამდენიმე საცხოვრებელი ნაგებობა.

ზურგიანი კოშკი დგას კომპლექსის ჩრდილოეთ კიდეში. განეკუთვნება განვითარებულ შუა საუკუნეებს და ნაგებობათაგან ყველაზე ადრეულია. კოშკი შვიდსართულიანია, ნაგებია ნატეხი ქვით. სწორკუთხა შესასვლელი მეორე სართულის დონეზეა სამხრეთით. პირველი სართული, რომელიც სანახევროდ ნანგრევებითაა ამოვსებული, ერუკედლებიანია. დანარჩენ სართულებს წინა მხარეს თითო სწორკუთხა სარკმელი აქვს. მეშვიდე სართულზე ჩრდილოეთითაც ანალოგიური სარკმელია. მათგან სამხრეთი სარკმელი იატაკის დონიდან იწყება, რომლის ზემოთ კედელი მთელ სიგანეზეა გახსნილი. გვერდით კედლებში კი 1,2 მეტრი სიგანის თითო ღიობია მოწყობილი. კოშკის ქვედა ხუთ სართულს ხის გადახურვა ჰქონია. მეექვსე სართული კამარით ყოფილა გადახურული. მეშვიდე სართულის გადახურვა ჩამოშლილია. კოშკს სამხრეთიდან და აღმოსავლეთიდან, ორი სართულის სიმაღლეზე, მინაშენი ეკვროდა. სამხრეთი მინაშენი სამხრეთით და დასავლეთით ფართო თაღით იყო გახსნილი. შემორჩენილია დასავლეთი თაღის ორივე ქუსლის წყობა. მინაშენი ვიწრო კარით უკავშირდება მცირე ზომის ოვალურ ოთახს, რომლის აღმოსავლეთი კედელი, წყობის გადაბმით ერთვის კოშკის ზურგზე მიშენებულ საყრდენ კედელს. ოვალურ ოთახს სამხრეთიდან პატარა სწორკუთხა ოთახი ეკვრის, რომელსაც შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს.

კოშკიდან სამხრეთით, 7 მეტრზე, ნანგრევებად ქცეული სალოცავია. შესასვლელი მას სამხრეთიდან, მცირე ზომის კვადრატული სათავსიდან აქვს, რომელშიც სამხრეთიდან, კლდეში გამოკვეთილი საკმაოდ დაბალი კარით ვხვდებით. სალოცავი დასავლეთი სარკმლით იყო განათებული. აღმოსავლეთ კედელში ორი სწორკუთხა ნიშია. ჩრდილოეთ კედელთან მიწაში ჩაფლულია ორი ქვევრი - საზედაშე ღვინისათვის. სალოცავს სამხრეთიდან ჭურჭლის შესანახი ოთახი აქვს მიდგმული, რომელიც სამხრეთის სწორკუთხა კარით უკავშირდება წაგრძელებული ფორმის დარბაზს. დარბაზის დასავლეთ კედელთან, კედლის მთელ სიგრძეზე, ქვის გრძელი მაგიდა და სკამებია მოწყობილი.

კომპლექსის სამხრეთ კიდეში ორი სართულის სიმაღლეზე შემორჩენილი, გეგმით გამობერილგვერდებიანი ტრაპეციის ფორმის კოშკი დგას. კოშკში შესასვლელი სამხრეთი კედლის აღმოსავლეთ კიდეშია, პირველი სართულის დონეზე. კედლებში რამდენიმე სწორკუთხა ნიშია. აღმოსავლეთ კედელში ერთი პატარა სარკმელია. მეორე სართულსაც აღმოსავლეთით ერთი სარკმელი აქვს, დანარჩენი კედლები ყრუა. შემორჩენილია სართულშუა გადახურვის ხის ძელების ბუდეები. კოშკის აღმოსავლეთით ორიოდე მეტრზე. შემორჩენილია ნატეხი ქვით ნაგები საცხოვარ ნაგებობის ნაშთი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები
ბოდავის წმინდა გიორგის ეკლესიის კომპლექსი

**ბოდავის წმინდა გიორგის ეკლესიის კომპლექსი** — არქიტექტურული ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, მდებარეობს სოფელ ბოდავის დასავლეთით, 1,5 კილომეტრის მანძილზე. თარიღდება გვიანი შუა საუკუნეებით. კომპლექსში შედის ეკლესია, კოშკი და გალავანი.

ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვით დუღაბზე. დანგრეულია: ჩამოშლილია კამარა, კედლების ზედა ნაწილი და საპირე წყობა. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის ღერძზე სარკმელია გაჭრილი. 

კოშკი სწორკუთხაა. ნაგებია ნატეხი ქვით. შემორჩენილია სამი სართული. დაზიანებულია: ჩამოშლილია კედლების ზედა ნაწილი და ხის სართულშუა გადახურვა. 

გალავანი წრიული ფორმისაა. შემორჩენილია ფრაგმენტულად.  		 

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:წმინდა გიორგის სახელობის ეკლესიები
ბოდორნის კოშკი

**ბოდორნის კოშკი** — არქიტექტურული და არქეოლოგიური  ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტში, მდებარეობს სოფელ ბოდორნიდან 300 მეტრის მანძილზე, მდინარე დუშეთისხევის მარცხენა ნაპირას. განეკუთვნება გვიან შუა საუკუნეებს. 

1972 წელს მდინარე დუშეთისხვევის კალაპოტის დაბეტონებისას გამოვლინდა კოშკის კედელი. იმავე წელს ძეგლი გათხარა ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტის ჟინვალის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. 

კოშკი გეგმით მრგვალია. ნაგებია რიყის ქვითა და მტკიცე დუღაბით. შემორჩენილია  პირველი სართული. შესასვლელი ჩრდილოეთიდან აქვს. სამხრეთ კედელში აღმოჩნდა შეისრული თახჩები და ბუხარი იატაკის დონეზე. გამოვლინდა თიხის ჭურჭლისნატეხები, რომლებიც ინახება არქეოლოგიის კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის კოშკები
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
აბანოსხევის პირველი ნამოსახლარი და სამაროვანი

**აბანოსხევის პირველი ნამოსახლარი და სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სოფელ აბანოსხევიდან სამხრეთით, 100 მეტრზე, მდინარე არაგვის მარცხენა ნაპირზე. 

ძეგლი მრავალფეროვანია. თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვით V ათასწლეულის II ნახევრით.ქვედა ადრინდელი სამიწათმოქმედო კულტურის ფენა, რომელიც მიწის ზედაპირდან 2 მეტრ სიმღრმეზე გამოვლინდა, შიცავდა თიხის ჭურჭლის ნატეხებს, ობსიდიანისა და კაჟის იარაღებს, სპილენძის სადგისს და ცხოველთა ძეგლებს. მომდევნო, მტკვარ-არაქსის ხანის ნამოსახლარი ქვედასგან გამოყოფილია 1 მეტრი სისქის თიხნარით. აქ წრიულ ორმოებში აღმოჩნდა თიხის ჭურჭლის ნატეხები, ხელსაფქვავის ქვები, ცხოველთა ძვლები და ბრინჯაოს სადგისი. ნამოსახლარზე გაიწმინდა ჩვილ ბავშვთა ოთხი ორმოსამარხი. მტკვარ-არაქსის ხანის ნამოსახლარს ფარავდა ბედეური კულტურის ყორღანული სამარხი, რომელიც მიეკუთვნება ძველი წელთაღრიცხვის III ათასწლეულის დასასრულს. ყორღანის ქვატრილში გამოიკვეთა ლურჯი ქვებისაგან შედგენილი წრიული სარტყელი, ცენტრში - ორმოსამარხი.ყორღანში აღმოჩნდა არეული ძვლები, თიხის ჭურჭელი,ბრტყელ ყუნწიანი ბრინჯაოს სატევარი, ოქროს, სარდოინისა და პასტის მძივები, ქვის როდინი , ობსიდიანის ანატკეცი და წვრილფეხა საქონლის ჩონჩხი. ბედენური ყორღანის ქვაყრილის ზედაპირზე გამართუილი იყო სამარხი, რომელშიც ესვენა მოკრუნჩხული მიცვალებული.სამარხში აღმოჩნდა ყუნწიანი რკინის დანა, ბრინჯაოს ორ ფრთიანი ისრის პირი და სალესი ქვა. სამაროვანზე გაიწმინდა აგრეთვე III-IV საუკუნის ორმო, რომელიც ავსებული იყო ქვებით,სასუფრე ჭურჭლის და კრამიტის ნატეხებით.არქეოლოგიური მასალა ინხება აკც-ის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზასა და საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
აბაშიძეების კოშკი

მინი|300px
**აბაშიძეების კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვეჯინში. კოშკი დგას  სოფლის ზემოთ, ვეჯინის ხევის მარჯვენა ნაპირზე, განეუთნება XVII  საუკუნეებს. გადმოცემით ეკუთნოდა ივანე აბაშიძეს ქართლ-კახეთის სამეფოს პოლიტიკურ და სამხედრო მოღვაწეს, ქეშიკთუხუწესს, კრწანისის ომის გმირს რომელსაც როგორც კახეთის მკვიდრს ,,კახთ აბაშიძეს’’ უწოდებდნენ.

კოშკი გეგმით მრგვალია ( გარე დიამეტრი ფუძის დონეზე 9 მეტრი კედლის სისქე 1,5 მეტრი) და ზემოთკენ თანდათან ვიწროვდება, ნაგებია რიყის ქვით, იგი ოთხი სართულისგან შედგება, ხოლო მეხუთე კედელშემოვლებული ბანია (სიმაღლით დაახლოებით 14 მეტრი) ყოველ სართულზე თითო ოთახია. სართულები  ერთმანეთს კედლის სისქეში მოწყობილი კიბით უკავშირდებოდა. სართულებს ხის კოჭოვანი გადახურვა ჰქონიათ. კოშკის შესასვლელი 1 სართულის დონეზეა აღმოსავლეთიდან. კარი  გარედან კვადრატული აგურითაა ნაწყობი, ნახევარწრიული თაღითაა გადახურული, შიგნით - სწორკუთხაა. შესასვლელის ორივე მხარეს, ჭერთთან გაჭრილია გარეთკენ შემაღლებული და თანდათან დავიწროვებული  თითო სარკმელი, სართულზე გეგმით ნახევარწრიული ორი ბუხარი (შესასვლელის პირდაპირ და  ჩრდილოეთით) ექვსი ღრმა, ხის ძელებით თარაზულად გადახურული ნიშა და მეორე  სართულზე ასასვლელი კიბის  უჯრედის თაღოვანი შესასვლელია- კოშკის შესასვლელის სამხრეთით.

მეორე სართულზე, კოშკის შესასვლელის ასწვრივ ნახევარწრიულთაღიანი  ღიობია, რომლის წინ ხის დაკიდული აივანი ყოფილა მოწყობილი. ღიობის თაღი  ნაწყობია  აგურით, შიგნით კი  თარაზულათაა გადახურული  ხის ძელებით. ამ სართულზე არის  გეგმით ნახევარწრიული ერთი ბუხარი. სათოფურებით აღჭურვილი შვიდი სწორკუთა ნიშა, (ექვსნიშაში თითო შეწყვილებული სათოფურია ერთში-ერთი ცალმაგი). პირველი და მესმაე სართულებთან დამაკავშირებელი კიბის უჯრედების თითო სწორკუთხა შესასვლელის სართული ორი სწორკთხა სარკმელითაა განათებული. სამხრეთიდან და ჩრდილოეთიდან ორივე ჭერის დონეზეა.
მესამე სართულზე სწორკუთხა ნიშები და ორი ფართო სწორკუთხა ღიობია ( სამხრეთით და ჩრდილოეთით). სამხრეთი ღიობის გვერდით დიდი, კვადრატული ნიშაა, 
რომლის ქვედა ნაწილში შეწყვილებული სათოფურია, ზედაში  სწორკუთხა სარკმელი. ერთი, ხის ძელით  ბრტყლად გადახურული სარკმელი აღმოსავლეთ კედელშიცაა.
მეოთხე სართულზე ოთხი დიდი სწორკუთა ღიობია. ყველა მათგანის წინ დაკიდული აივანი ყოფილა, მოგვიანებით ორი ღიობი ამოუშენებიათ და სათოფურები მოუწყვიათ. ამ სათოფურების გარდა სართულის მთელ პერიმეტრზე, სხვადასხვა დონეზე ცალმაგი და შეწყვილებული სათოფურებია განლაგებული. ბანზე ასასვლეად როგოც ჩანს მისასვლელ კიბეს იყენებდნენ.

1986-87 წლებში სპეციალურად  სამეცნიერო სარესტავრაციო საწარმო სახელოსნომ ძეგლზე ჩაატარა სარესტავრაციო სამუშაოები (პროექტის ავტორი არქიტექტორი ი. მოსულიშვილი). გაიწმინდა კოშკის მიმდებარე ტერიტორია, აღდგა ხის  სართულშუა გადახურვები და ბანის კედელი რომელშიც მოეწყო სათოფურები და სალოდეები. მეორე და მეოთხე  სართულზე აღდგა დაკიდული აივნები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:გურჯაანის მუნიციპალიტეტის კოშკები
დავათის ეკლესია

**დავათის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელი დავათის სამხრეთ-დასავლეთით 0,5 კილომეტრზე. განეკუთვნება განვითარებულ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია ნატეხი ქვითა და შირიმის კვადრებით. სამხრეთი კედელი მთლიანად მთის ფერდობშია შეჭრილი. ჩრდილოეთ კედელში გაჭრილია ვიწრო და დაბალი კარი, რომლის წირთხლებში საურდულე ხვრელებია. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე, თაღოვანი სარკმელია, მის ორივე მხარეს - თითო სწორკუთხა ნიში. აფსიდის იატაკი ერთი საფეხურითაა შემაღლებული და მოსწორებულია კირხსნარით. დარბაზს ცილინდრული კამარა ხურავს. კონქის თაღი ეყრდნობა აფსიდის მხრებზე შემდგარ შირიმის იმპოსტებს.

ეკლესია შიგნით და გარეთ შელესილია, ფასადები სადაა. ლავგარდანი შედგენილია შირიმის ბრტყელი ფილებისაგან. სახურავი კრამიტისაა. ბრტყელ კრამიტებზე გამოსახულია რელიეფური რკალები და ბოლოებგაგანიერებული ტოლმკლავა ჯვრები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
მაღაწლის ეკლესია

**მაღაწლის ეკლესია** — არქიტექტურული, არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ დიხჩოდან აღმოსავლეთით მაღაწლის ქედზე. თარიღდება განვითარებული შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია ნატეხი ქვითა და დუღაბით. ძეგლი დანგრეულია. შემორჩენილია 1 მეტრი სიმაღლის კედლები. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდი აქვს. ეკლესიის სამხრეთით 10 მეტრზე, კლდოვან ტერასაზე მცირე ზომის სათავსთა ნაშთებია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
დავით აღმაშენებლის ანდერძი გელათისადმი

**დავით აღმაშენებლის ანდერძი გელათისადმი** — ძველი ქართული დიპლომატიკური ძეგლი.

ანდერძი დაუთარიღებელია. სავარაუდოდ შექმნილია 1125 წლის მომდევნო წლებით (ნ. შოშიაშვილი, ვ. სილოგავა, თ. ენუქიძე). დოკუმენტის მიხედვით, იგი დაწერილია საქართველოს მეფის დავით IV აღმაშენებლის ბრძანებით მეფის მოძღვრის — არსენის მიერ დავითის გარდაცვალებამდე ცოტა ხნით ადრე. თუმცა არსენ ბერი საბუთის შემდგენლად მოხსენიებულია მხოლოდ სათაურში, ხოლო სათაური გვიანდელია. ანდერძის შემდგენლად ტექსტში მოხსენიებულია მეფის „მლოცველი ბერი“, რომლის ვინაობაც უცნობია. 

ანდერძით დავით აღმაშენებელი თავის ძეს დემეტრეს ტახტის მემკვიდრედ აცხადებს და უბარებს რიგი საქმეების აღსრულებას. საქმე ეხება თავისი ოჯახის, დედოფლის და შვილების პატრონობას, გელათისა და იქ არსებული საგვარეულო საძვალის კურთხევას. ამავე დროს მეფე თავის მემკვიდრეს ანდერძად უბარებს სხვა მონასტრებისა და მამულებისათვის სამეფო ხაზინიდან შესაწირავების გაცემას. დავითი თავის ანდერძში უფალს შესთხოვს მიწიერი ცოდვების მონანიებას და შენდობას, ხოლო დემეტრესათვის ამ დანაბარების შესრულებაში თანადგომას სთხოვს თავის მოძღვარს არსენ ბერსა და ქართლის კათოლიკოსს. 

აღნიშნული ანდერძის შესახებ ქართულ ისტორიოგრაფიაში არსებობს მოსაზრება, თითქოს იგი ნაყალბევია და დავით აღმაშენებლის ბრძანებით არ არის შედგენილი. ამ მოსაზრების ავტორები ძირითადად ეყრდნობიან საბუთის დასაწყის ფრაგმენტს, სადაც, მათი აზრით, ჩანს, რომ ანდერძი დაწერილია მეფის გარდაცვალების შემდეგ: „...დამიტევა მე საწუთრომან და, დამძიმებული ცოდუათა სიმრავლითა, მწუხარედ განმიყუანა წინაშე მსაჯულისა“. ამავე დროს მას არა აქვს მეფის ხელრთვა, რაც ახლავს დავით აღმაშენებლის ანდერძს შიომღვიმისადმი. ეჭვს განსაკუთრებით აძლიერებს ის გარემოება, რომ დავითი ამ ანდერძით დემეტრეს უბარებს ტახტის მემკვიდრეობის წესის შეცვლას. კერძოდ, მეფე სთხოვს შვილს, რომ „თუ ვარგ იყოს ცუატაცა შემდგომად მისსა მეფე ყოს მამულსა ზედა“. აქ ლაპარაკია დემეტრეს უმცროს ნახევარძმაზე — ვახტანგზე. ეს მემკვიდრეობის პრინციპის დარღვევა იყო, რადგან, გაბატონებული ტრადიციის მიხედვით, ტახტი გადადიოდა მამიდან უფროს ვაჟზე და არა ძმაზე. ამიტომ, ამ მოსაზრებების ავტორთა ვარაუდით ეს ანდერძი ნაყალბევია. მიუხედავად ამისა, საბუთი მაინც მნიშვნელოვანია იმ ეპოქის საქართველოს ისტორიის რიგი საკითხების შესასწავლად. ანდერძში ვხვდებით ქვეყნის პოლიტიკურ-გეოგრაფიული საზღვრების დახასიათებას: „ნიკოფსიითგან დარუბანდისა საზღურადმდე და ოვსეთიდგან სოერად და არეგაწადმდე“, რაც იმის მანიშნებელია, რომ დავით აღმაშენებლის მეფობის ბოლოს საქართველოს სახელმწიფო კავკასიური იმპერია იყო, რომლის საზღვრები თითქმის მთელ კავკასიას მოიცავდა და დავით აღმაშენებელსაც ისტორიულ წყაროებში „ზღვიდან ზღვამდე“ მპყრობელის სტატუსი ჰქონდა. 

ანდერძის დედანი დაკარგულია. არსებობს XIX საუკუნის 4 პირი. არსებულ პირებზე დაყრდნობით ანდერძი გამოსცეს მ. ბროსემ, მ. საბინინმა, თ. ჟორდანიამ, დ. ბაქრაძემ, ი. დოლიძემ. ბოლოს ეს ანდერძი შევიდა „ქართული ისტორიული საბუთების კორპუსის“ I ტომში (თბ., 1984; რედაქტორი – ნ. შოშიაშვილი). 

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში
* დოლიძე ი., ქართული სამართლის ძეგლები : ტომი II, თბ., 1965, გვ. 18-20

კატეგორია:ქართული ხელნაწერები
კატეგორია:დავით IV აღმაშენებელი
აბანოსხევის ნამოსახლარი და სამაროვანი

ტერმინი **აბანოსხევის ნამოსახლარი და სამაროვანი** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* აბანოსხევის პირველი ნამოსახლარი და სამაროვანი — ნამოსახლარი და სამაროვანი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ აბანოსხევში
* აბანოსხევის მეორე ნამოსახლარი და სამაროვანი — ნამოსახლარი და სამაროვანი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ აბანოსხევში
დათვისის წისქვილი

**დათვისის წისქვილი** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ დათვისის აღმოსავლეთით, 1 კილომეტრზე, მდინარე დათვისისხევის შუაწელზე. ახლაც მოქმედია. აგებულია ნატეხი ქვით. წისქვილი გეგმით კვადრატულია, შედგება ორი „ზედაქვესაგან“. „მაღლა ზედაქვე“ წისქვილის სამყოფელია. „ქვედა ზედაქვე“ კი „საღვარე“. სართულშუა გადახურვა ხის კოჭებზეა გამართული. შესასვლელი ჩრდილოეთიდანაა. კარი ოთხკუთხაა. წისქვილის სამყოფელში ხის ორ ძელს შორის უძრავადაა გაჭედილი ქვედა წისქვილი. ზედა წისქვილი მბრუნავია. მის თავზე სამარცვლეა.

სამარცვლის ქვედა ნაწილში მარცვლის სადენია, რომელსაც სარეკელა ეკვრის. კრიჭასა და სამარცველზე გაჭიმულია გადაგრეხილი ბაწარი, მისი საშუალებით აწესრიგებენ მარცვლის რაოდენობას წისქვილის ყელში ჩაყრისას. ზედა წისქვილის ირგვლივ მოწყობილია რკალისებრი ძელებისგან შედგენილი „სანაგარემო“. მის წინა მხარეს დატოვებულია ფქვილის გადმოსაყრელი, რომლის ქვეშაც ფქვილის დასაგროვებელი ხის ყუთი დგას.

„საღვარის“ ფრთებიანი ბორბალი ზედა წისქვილს აბრუნებს. ბორბლის ფეხი დაყრდნობილია რკინის ოთხკუთხა საფენზე, რომელიც გრძელ ფიცრის კიდეშია ჩასმული. ამ ფიცრის მეორე კიდეში ზედა წისქვილის ამწევ-დამწევი დგარია ჩამაგრებული. ზედა წისქვილის დაწევისას მარცვალი წმინდად იფქვება. წყალი წისქვილთან მიყვანილია ხევიდან ყორითა და ბელტებით ნაგები სადინარით. სადინარის ბოლოში ღარის თავია დამაგრებული. ღარის თავში ჩადგმულია წყლის მისაშვებ-გადასაგდები ხის მოკლესახელურიანი ნიჩბისმაგვარი ფიცარი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ბოდორნის ნამოსახლარი და სამაროვანი

**ბოდორნის ნამოსახლარი და სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბოდორნაში, მდებარეობს საქართველოს სამხრეთი გზის პირას, საკარმიდამო ნაკვეთში. ძეგლი მრავალფენიანია, თარიღდება ძვ. წ. IV ათასწლეულის დასაწყისი-IV საუკუნის II ნახევრით.  1973 და 1977-1978 წლებში გათხრები ჩაატარა ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის ჟინვალის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. ძეგლი დაზიანებულია გზის რეკონსტრუქციისა და მიწის დამუშავების დროს.
    
ქვედა ფენაში, მიწის ზედაპირიდან 1,3 მ სიღრმეზე, აღმოჩნდა ქილისებრი, ქოთნისებრი და ბადიის მსგავსი თიხის ჭურჭლის ნატეხები; ობსიდიანის ლამელა და ანატკეცები, ქვის ხელსაფქავის ფრაგმენტი და ცხოველთა ძვლები, დამახასიათებელი ადრინდელი სამიწათმოქმედო კულტურისათვის.
           
აქვე აღმოჩნდა მტკვარ-არაქსის კულტურის პერიოდის თიხის ჭურჭლის ძირ-გვერდის და პირის ნატეხები. გამოვლენილია აგრეთვე რიყის ქვისგან შემდგარი წრიული მოყვანილობის ქვაყრილის ნაშთი, რომელიც შესაძლოა ყორღანის ნაწილიც იყოს.

ადრინდელი ფენები ჩაჭრილი იყო სამარხებით. გვიანდელი ანტიკური ხანის სამარხები წარმოდგენილია ბავშვის და მოზრდილის ორმოსამარხებით, რომლებშიც მიცვალებულები დაკრძალული იყვნენ, მოკრუნჩხული და გაშოტილი, თავით დასავლეთისკენ. აღმოჩნდა მინის სანელსაცხებლე, ბრინჯაოს ღილის და რგოლის ფრაგმენტები, ვერცხლის და ოქროს საყურე. სხვადასხვა მასალისგან დამზადებული მძივები, რომლებიც თარიღდება III საუკუნის მიწურულით და IV საუკუნის I მესამედით.
                    
ადრინდელი შუა საუკუნეების სამარხი წარმოდგენილია კატაკომბით, რომელშიც აღმოჩნდა ერთი ჩონჩხი ზურგზე გაშოტილი, თავით სამხრეთისკენ. აღმოჩენილია რკინის მოხრილი დანა და ხოსრო I-ის ვერცხლის სასანური მონეტა. არქეოლოგიური მასალა ინახება არქეოლოგიის კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
დიხჩოს წმინდა გიორგის ნიში

**დიხჩოს წმინდა გიორგის ნიში** — საკულტო ძეგლი, მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ დიხჩოდან აღმოსავლეთით, მაღაწლის ქედზე. ნიში გეგმით ოთხკუთხა, ნატეხი ქვის მშრალი წყობით ნაშენი მასიური ნაგებობაა.იქვე ახლოს საზარეა, მასზე რამდენიმე ზარი კიდია. მათგან ზოგიერთზე შემომწირველის სახელია ამოკვეთილი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
დუდაურების ღვთისმშობლის ეკლესია

**დუდაურების ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ დუდაურებში, თარიღდება შუა საუკუნეებით. ეკლესია დანგრეულია. შემორჩენილია დაფლეთილი ქვით ნაგები 1 მეტრი სიმაღლის კედლები. შესასვლელი სამხრეთიდან ჰქონია. ეკლესია უაფსიდოა და აღმოსავლეთით სწორი კედლითაა დასრულებული.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ანანურის ანდრიაანთ სახლი

**ანანურის ანდრიაანთ სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი დგას დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ანანურის ხუროთმოძღვრული ანსამბლის სამხრეთით. აგებულია XIX საუკუნის I ნახევარში. სახლი ორსართულიანია (27,2 x 9,1 მეტრი), ნაშენია აგურითა და ქვიშაქვით. ორივე სართული გეგმით ერთნაირია. ჩრდილოეთის კედელი ყრუა, სამხრეთით ხისსვეტებიანი ღია აივანია; ყოველ სართულზე ხუთი მოსაზღვრე ოთახია. ოთახების კარ-სარკმელები აივანზე გამოდის, I სართულზე აივნის სვეტები ოთხკუთხაა და ქვის ბაზისებზე დგას. II სართულის სვეტები წრიულია, სვეტებს შორის მოაჯირი შემკულია ჭვირული ორნამენტით. II სართულის აივანს აღმოსავლეთიდან ორმარშიანი კიბე აქვს მიდგმული. II სართულის კარ-სარკმელი შემკულია ჰორიზონტალურად თაროთი გაერთიანებული ოთხსაფეხურიანი ნახევარწრიული თავსართებით. კარ-სარკმელს შორის პილასტრებია. სართულშუა გადახურვა ხის კოჭებს ეყრდნობა. სახლს ხის ნივნივებზე გამართული სხვენი აქვს. სხვენზე ასასვლელი კიბე II სართულის სქელ კედელშია ჩაყოლებული. სახურავი თუნუქისაა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
გუდანის საცხოვრებელი სახლი

**გუდანის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ გუდანის ცენტრში. ეკუთვნის ს. ჭინჭარაულს. აგებულია XX საუკუნის დასაწყისში. 

ნაგებია ნატეხი ქვის მშრალი წყობით. ტიხრები ნაკელით შელესილი წნულისაა. ნაგებობა ტერასულბანიანია. შედგება ორი ნაწილისაგან: ორ სართულიანი სახლისა და ორსართულიანი მინაშენისგან. სახლის სამხრეთ-დასავლეთ კუთხეზე მიდგმულია რიყის ქვით ნაგები ცხვრის საზაფხულო სადგომი. სართულშუა გადახურვა და სახურავი გამართულია ხის კოჭებზე, რომლებიც გრძივ ღერძზე განლაგებულ ხის რამდენიმე ბოძსა და ქვის ერთ მასიურ სვეტს ეყრდნობა. სახლის პირველ სართულზე შესასვლელი სამხრეთიდანაა. ქვის კაპიტალურ კედლიანი დერეფნიდან კარი ჩასმულია ხის ჩარჩოში. კარის ორივე მხარე თითო სარკმელია. დერეფანი გატიხრულია სამ ნაწილად. შუა ნაწილი გასასვლელია, მარცხნივ ცხენების სადგომია, მარჯვნივ სართავისი. დერეფნის კარის პირდაპირ გაჭრილია სახლის მთავრ ნაწილში (შინა) შესასვლელი. შინა ორ ნაწილადაა გაყოფილი. კარის მარჯვნივ საქონლის სადგომია, რომელშიც უკანა კედლის გასწვრივ ცხვრების და ხბოების სადგომია, მარცხნივ საცხოვრებელი შიდა ეზოსა და საქონლის სადგომს ფილაქნის იატაკი აქვს. საცხოვრებლის წინა ნაწილში წინათ კერა იყო. სახლის მეორე სართულის სამხრეთ კედელში კარი და ერთი სარკმელია, მეორე სარკმელი დასავლეთითაა. ჭერხოს წინ, I სართული თავზე ბანია. ჭერხო მამაკაცთა საძინებელი იყო, იყენებდნენ საოჯახო ინვენტარისა და საკვების შესანახადაც. 

გვერდითას I სართულის სამხრეთ კედელში კარი და ერთი სარკმელია გაჭრილი. იატაკი აქ დატკეპნილი მიწისაა. II სართული აღმოსავლეთ კედელში კარი და ორი სარკმელია, სამხრეთ კედელში - ორი სარკმელი. ეს სართული ორ ნაწილადაა გატიხრული. სამხრეთი ნაწილი საცხოვრებელია. ჩრდილოეთისას სამეურნეო დანიშნულებისათვის იყენებდნენ. სახლისა და გვერდითას II სართულები ერთმანეთს საერთო კარით უკავშირდება. სახლისა და გვერდითას ბანზე კალოა. უკან სამი მხრიდან კედლის შემოზღუდული ფარდულია, სადაც ინახავდნენ სამეურნეო იარაღსა და ძნის, თავისა და ჩალის მარაგს.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
აბანოსხევის მეორე ნამოსახლარი და სამაროვანი

**აბანოსხევის მეორე ნამოსახლარი და სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ აბანოსხევთან. მდინარე აბანოსხევის მარჯვენა ნაპირზე. ბულაჩაურის წყალსადენის ნაკრძალის ტერიტორიაზე. დაზიანდა წყალსადენის მილების გაყვანის დროს. თარიღდება ადრინდელი ბრინჯაოს ხანის შუა საუკუნეებით. 1982 წელს გათხრები ჩაატარა ისტორიის არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის ჟინვალის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. ქვედა დონეზე გამოვლინდა საშუალო ზომის სამეურნეო ორმოები. ორმოებში და ფენაში აღმოჩნდა დერგების, ქილების, ხუფების, ქოთნების, ქვაბ-ქოთნების, კოჭბების, გადასატანი კერის და პირგადაშლილი ტაფისებრი ჭურჭლების ნატეხები, რომლებიც სამეურნეო, სამზარეულო და საკულტო დანიშნებულებისაა. გვხვდება ქვისა და ძვლის იარაღები. მომდევნო ფენაში აღმოჩნდა სამეურნეო ორმო, ნახშირიანი ფენა, ალიზის ნაშთები, ხელსაფქვავი, თიხის ჭურჭლისა და კრამიტის ნატეხები, რომლებიც მიეკუთვნება ნამოსახლარს. ამავე დონეზეა გათხრილი სამი ორმოსამარხი, სადაც დაკრძალული იყო თითო მიცვალებული.ერთ სამარხში აღმოჩნდა გატეხილი თიხის ხელადა. ზედა ფენაში, რომელიც ძლიერ არის დაზიანებული, გამოვლინდა სამეურნეო ხარო,უინვენტარო ორმოსამარხი, ადრინდელი და განვითარებული შუა საუკუნეებისათვის დამახასიათებელი სხვადასხვა დანიშნულების თიხის ჭურჭლის ნატეხები. არქეოლოგიური მასალა ინახება აკც-ის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ანანურის თეთრიგზის ნასოფლარი

**ანანურის თეთრიგზის ნასოფლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ანანურის ახალი დასახლების ჩრდილო-დასავლეთით, 100 მეტრზე, ტყიანი მთის ფერდობზე. თარიღდება Xll-Xlll საუკუნეებით. 1985, 1988-1989 და 1991 წლებში გათხარა ივანე ჯავახიშვილის სახელობის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი რ. რამიშვილი). ძეგლი დაზიანდა ახალი მილსადენის გაყვანის დროს. ხელოვნურად მოსწორებულ, ქვის ღობით შემოსაზღვრულ პატარა ფართობზე შემორჩენილია ტერასულად განლაგებული საცხოვრებელი და სამეურნეო სათავსების (6 x 3,5 მეტრი; 6 x 1,9 მეტრი; 3,6 x 3,3 მეტრი; 3 x 2,7 მეტრი) ფრაგმენტები, ქვიშაქვის მშრალი წყობით ნაგებ კედელში აქა-იქ დატანებულია თახჩები. ზოგან კედელს მთელ სიგრძეზე გასდევს ქვით ნაწყობი დაბალი საფეხური - ტახტი. იატაკი მიწატკეპნილია ან ფილებითაა მოგებული. სათავსების შუაში კვადრატული და წრიული ფორმის ქვის კერაა. გადახურვა ბანურია. სამეურნეო დანიშნულების სათავსებში კირის ხსნარითა და ქვით ნაგები საწნახლები და ქვევრების ფრაგმენტებია. საცხოვრებელი კომპლექსის ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთით, ეზოს გარეთ, გამოვლინდა ქვიშაქვით და ალიზის აგურით ნაგები ქურისა და სხვა სამეურნეო ნაგებობათა ნაშთები. განათხარი არქეოლოგიური მასალა (დერგების, ქოთნების, ბადიების, ხელადებისა და მოჭიქული ჯამების ფრაგმენტები) ინახება არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ებნისის მაცხოვრის ეკლესია

**ებნისის მაცხოვრის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, დგას დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელი ებნისის აღმოსავლეთით, 2 კილომეტრზე, ტყეში. განეკუთვნება IX-X საუკუნეებს.

ეკლესია გეგმით სწორკუთხაა, ნაგებია რიყის ქვით. სამხრეთიდან გვიანდელი მინაშენი ეკვრის. ძლიერ დაზიანებულია: ჩამონგრეულია გადახურვა, ჩრდილოეთ კედლის საპირე წყობა და კედლების ზედა ნაწილები. ეკლესიას შეასვლელი სამხრეთი კედლის დასავლეთ ნაწილში აქვს. კარის გადახურვა ჩამოშლილია. აღმოსავლეთით ნალისებრი აფსიდის ღერძზე, ვიწრო სარკმელია, რომლის ორივე მხარეს თითო მცირე ზომის სწორკუთხა ნიშია. აფსიდი დარბაზისგან გამოყოფილია ფართო მხრებით, რომლებსაც კონქის ნალისებრი თაღი ეყრდნობა.

მინაშენი სწორკუთხაა. შეასვლელი სამხრეთიდან ჰქონია, შემორჩენილია მხოლოდ დასავლეთის წირთხლის ნაწილი. ფასადები სადაა. ეკლესიას ერტყა რიყის ქვით ნაგები წრიული გალავანი. მის სამხრეთ ნაწილში კარიბჭე ყოფილა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:IX საუკუნის ეკლესიები
აბანოსხევის სახელოსნო უბანი

**აბანოსხევის სახელოსნო უბანი** — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ აბანოსხევის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, მაღრანის ქედის დასავლეთ კალთაზე. თარიღდება შუა საუკუნეებით. 

1986 წელს გაითხარა ისტორიის, არქეოლოოგისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის აღმმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის მიერ. სახელოსნო უბანში სათავსების მხოლოდ ნაწილია შემორჩენილი. პირველ თხრილში გამოვლინდა სიპი ქვით ამოშენებული თონე, სამზარეულო და სამეურნეო დანიშნულების კერამიკა, მეორე თხრილში - ხის ძელებიანი სათავსის ნაწილი. სათავსის შუაში გაითხარა ორმო, რომელშიც აღმოჩნდა დანახშირებული ხის ნარჩენები, რკინის წიდა, თიხის ჭურჭელი და კრამიტი.არქეოლოგიური მასალა ინახება აკც - ის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ანანურის ნამგალაურების სახლი

**ანანურის ნამგალაურების სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი დგას დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ანანურის ქვემო უბანში. აგებულია XlX საუკუნის ll ნახევარში. ნაწილობრივ სახეშეცვლილია (გადაკეთებულია აივანი, შესასვლელებისა და ფანჯრების ნაწილი და სხვა). სახლი ორსართულიანია (16,9 x 10,2 მეტრი), ნაშენია აგურით. l სართული სავაჭროა, მეორე საცხოვრებელი. l სართულის ქვეშ იდენტური გეგმის სარდაფია. სარდაფში ჩასასვლელი კიბე მთავარი (ჩრდილოეთის) ფასადის მხრიდანაა. ამ მხარეს სარდაფს ბრტყელი თაღით გადახურული ფართო შესასვლელი და ორი ფანჯარა აქვს, დასავლეთ კედელში კი - ორი თახჩა. l სართული სავაჭრო ოთახისა და საწყობისგან შედგება. სავაჭრო ქუჩის მხარესაა, ჩრდილოეთით. სწორკუთხა ბურჯზე დაყრდნობილი აგურის ორი თაღით იგი ორ თანაბარ ნაწილად იყოფა. ორივე ნაწილს ქუჩის მხარეს თითო კარი და ფანჯარა აქვს. სავაჭრო კარის უკავშირდება საწყობს, რომელიც მათ გამმიჯნავ კაპიტალურ კედელშია გაჭრილი. საწყობის მეორე შესასვლელი დასავლეთიდანაა. ll სართული საცხოვრებელია. ამ სართულს დასავლეთით და ჩრდილოეთით, მთელ სიგრძეზე, ხის გადახურული აივანი გასდევს. მთავარი ფასადის მხრიდან აივანს ხის ორმარშიანი კიბე ადგება. სართულზე ასასვლელი მეორე კიბე ზურგის (სამხრეთის) ყრუ კედელშია მოწყობილი. ამავე კედელშია სხვენზე ასასვლელი კიბეც, რომლის შესასვლელიც აივნიდანაა. ll სართული ორი, თითქმის თანაბარი ფართობის ოთახისაგან შედგება. მათგან ჩრდილოეთ ოთახის სამი კარი და ოთხი ფანჯარა აივანზე გამოდის; ერთი - აღმოსავლეთითაა. აღმოსავლეთ და სამხრეთ კედლებში თითო ბუხარია. აღმოსავლეთით მდებარე ბუხრის მარცხენა მხარეს განიერი თახჩაა. მსგავსი თახჩაა დასავლეთ კედლის ჩრდილოეთ კიდეში. ოთახის შუაში დგას დედაბოძი, რომელსაც გადახურვის ხის კოჭი ეყრდნობა. დედაბოძს ქვის ბაზისი და რთულპროფილიანი კაპიტელი აქვს. სამხრეთ ოთახის დასავლეთ კედელში ორი ფანჯარაა, აღმოსავლეთ კედელში - ერთი. სამხრეთ კედელში მოზრდილი თახჩა და კარია. სხვენი ერთიანია. მის სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებში თითო კარი და ორ-ორი ფანჯარაა. სართულშუა გადახურვა გამართულია ხის კოჭებზე. შენობის ფასადებიდან მხოლოდ მთავარია (ჩრდილოეთის) მორთული. l სართულზე სავაჭროს ორივე ნაწილის კარ-ფანჯარა ჩასმულია მცირე შეღრმავებაში, რომელიც კილისებრი თაღითაა დასრულებული. თაღის ქუსლები დაყრდნობილია ორსაფეხურიანი კაპიტელებით დაგვირგვინებულ ვიწრო პილასტრებზე. მსგავსი თითო პილასტრი აუყვება ფასადის ორივე კიდეს. პილასტრებს შორის არეებში თითო რომბში ჩასმული ვარდულია. ll სართულზე შესასვლელები და ფანჯრები ნახევარწრიული ფორმის სამსაფეხურიანი თაღებითაა მორთული, რომლებიც ანალოგიური პროფილის თაროს ეყრდნობა. აივანი დაყრდნობილია კაპიტელებით დასრულებულ ხის ოთხ სვეტზე, რომლებსაც ქვის ბაზისები აქვთ. მოაჯირი ფიცრითაა შევსებული. ფრონტონის არეში მოქცეული სხვენის კარ-ფანჯარა ჩასმულია ნალესობით გამოყვანილ სადა ჩარჩოში. ფრონტონი დაგვირგვინებულია თაროს, წრეთარგისა და ლილვისგან შედგენილი ლავგარდნით. შენობის სახურავი ორფერდაა. გამართულია ხის ნივნივებზე და დახურულია ღარიანი კრამიტით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ანანურის ნამოსახლარი

**ანანურის ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ანანურში, ანანურის ხუროთმოძღვრული ანსამბლის ქვედა ციხის ტერიტორიაზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ნამოსახლარი 1978 წელს გათხარა ივანე ჯავახისთვილის სახელობის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის ჟინვალის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი რ. რამიშვილი). გამოვლინდა ორ ტერასაზე განლაგებული ქართული აგურით ნაშენი სამი საცხოვრებელი ნაგებობა, ექვსი თონე და ერთი სანაცრე. აღმოჩნდა ევროპული და რუსული ფაიფურის ნაწარმისა (XVlll-XlX საუკუნეები) და თიხის ჭურჭლის ნატეხები. მოპოვებული მასალა ინახება არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ბაკურხევის ეკლესია

**ბაკურხევის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბაკურხევის დასავლეთით, კანჩხის მთის წვერზე. თარიღდება ადრინდელი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია (4,8 x 3,2 მეტრი), ნაგებია ნატეხი ქვით, შირიმითა და კირის დუღაბით. დანგრეულია. შემორჩენილია ნალისებრი აფსიდის ნაწილი და დასავლეთის კედელი (სიმაღლე 0,6-0,8 მეტრი). ნანგრევებში აღმოჩნდა შირიმის ქვის საკურთხევლისწინა ჯვრის სწორკუთხაღრმულიანი პოსტამენტი. ეკლესიის გალავნისაგან შემორჩენილია მხოლოთ აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლების კვალი. ეკლესიიდან სამხრეთით, 10-20 მეტრზე, სამარხებია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
აბანოსხევის საწნახელი

**აბანოსხევის საწნახელი** — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ აბანოსხევის სამხრეთ-დასავლეთით, მდებარეობს მდინარე არაგვის მარცხენა ნაპირზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. 

1984 წელს გათხარა არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის ჟინვალის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. საწნახელი ნაგებია რიყის და ნატეხი ქვით,დუღაბზე. ჩრდილოეთ კედელში დატანებულია თიხის მილი, რომელიც ჩადის დუღაბით შელესილ თაღარში. საწნახელის ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთით დადასტურდა სამი საქაჩავი. აღმოჩენილი მასალა ინახება აკც-ის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ბანცურთკარის ღვთისმშობლის ეკლესია

**ბანცურთკარის ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბანცურთკარის ჩრდილოეთით, ტყიან ბორცვზე, გაგელთუბანში. თარიღდება შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია (5,5 x 3,3 მეტრი), ნაგებია ნატეხი ქვით. დანგრეულია. იკითხება მხოლოდ გეგმა მიწიდან 50 სმ სიმაღლეზე. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. აღმოსავლეთით შებრტყელებული ნახევარწრის ფორმის აფსიდია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ატაბეს პეტრე-პავლეს ეკლესია

**ატაბეს პეტრე-პავლეს ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ატაბეში. თარიღდება შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია ნატეხი ქვით. თითქმის მთლიანად დანგრეულია. შემორჩენილია კლდეების ნაწილი ერთი მეტრის სიმაღლით. შესასვლელი სამხრეთ ნაწილიდანაა. ეკლესიის ირგვლივ კლდეების ნაშალი ქვაა დაყრილი. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
მელაანის მეორე ნამოსახლარი

**მელაანის მეორე ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ მელაანის სამხრეთ-დასავლეთით 5 კილომეტრზე. თბილისის გზატკეცილის ჩრდილოეთით 200 მეტრზე. განეკუთვნება გვიანდელ ბრინჯაოს ხანას. 

ძეგლს მიაკვლია კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. ის დაზიანებულია რადგან მისი ტერიტორია  გამოყენებული  იყო სამ-სამ სავარგულად. ნამოსახლარზე დიდი რაოდენობით თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები აღმოაჩინეს. მასალა ინახება ქალაქ გურჯაანის რეგიონულ არქეოლოგიურ საცავში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:გურჯაანის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
დუმაცხოს ნასოფლარი

**დუმაცხოს ნასოფლარი** — არქეოლოგიური, არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ დუმაცხოდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით, 600 მეტრზე. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს.
ნაგებობათა ნაშთები განლაგებულია ტერასულად. კედლები ნაგებია ლოდებით, მშრალად. შეიმჩნევა ციხე-სახლების ნაშთები. შემორჩენილია ერთი მოზრდილი დარბაზისა და ზურგიანი კოშკის ნაშთი. ნასოფლარზე მოგვიანებით აუშენებიათ ზეგარდის წმინდა გიორგის ნიშის საქვაბე.

ნასოფლარიდან აღმოსავლეთით, 0,4 კილომეტრზე, სოფელ ბურსაჭირსკენ მიმავალ გზაზე, შემორჩენილია ზურგიანი კოშკის ნანგრევები. კოშკიდან ოდნავ მოშორებით, მეორე ზურგიანი კოშკის ნაშთია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ზემო მლეთის კოშკი

**ზემო მლეთის კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი დგას დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო მლეთის განაპირას, დასავლეთით, ფერდობზე. ზურგით მთისკენაა მიქცეული, სწორი კედლით - ხეობისკენ. თარიღდება XVI-XVII საუკუნეებით. კოშკი (6 x 6 მეტრი) სამსართულიანია (სიმაღლე 11 მეტრი), ნაგებია ნატეხი ქვითა და ფიქლით. კედლის სისქეა 1 მეტრი. შესასვლელი I სართულზეა, სწორი კედლის მხარეს, მიწიდან 4 მეტრის სიმაღლეზე. სამხრეთ და აღმოსავლეთ კედლებში თითო სათოფურია. ამ სართულის ქვეშ სამეურნეო დანიშნულების ორი ფართო და ღრმა ხაროა. II სართულზე, ყოველ მხარეს, თითო სათოფურია. III სართულის სწორ კედელში გაჭრილია პატარა აივანზე გასასვლელი, სამხრეთითა და აღმოსავლეთით თითო სათოფურია, დასავლეთით - მიჯრით განლაგებული სამი პატარა თახჩა. III სართული ზემოთ ვიწროვდება და მიჯრით დალაგებული მორებით გამოყვანილი ორფერდა ჭერით მთავრდება, რომელზეც ბეტონია დასხმული. სართულშუა გადახურვის (შემორჩენილია I სართულის გადახურვის ნაწილი) კონსტრუქცია თავისებურია: ქვის შვერილ ფილებზე დაყრდნობილ ხის მრგვალ მორებზე დაწყობილია ფიქალი, ფიქალზე დატკეპნილია 10 სანტიმეტრი სისქის მიწა. სართულები ხის კიბით უკავშირდებოდა ერთმანეთს. კოშკის ფასადების ქვედა ნაწილი ნაგებია მოზრდილი ქვებით, წყობა ტლანქია. ზედა ნაწილებში მომცრო ზომის ქვებია ნახმარი. კოშკის გადახურვა საფეხუროვანია. ყოველი საფეხური ფიქლით ჰორიზონტალურადაა გადახურული. კოშკის წინა კედლის სიბრტყე სახურავის წვერომდე ადის.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის კოშკები
ზემო უბნის ეკლესია

**ზემო უბნის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი დგას დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო უბნის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, 500-600 მეტრზე, მდინარე აბანოსხევის (არაგვის მარცხენა შენაკადი) განაპირას. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია (7,7 x 4,8 მეტრი). ნაგებია ნატეხი ქვით. შენობის კუთხეები შირიმის კვადრატებითაა ამოყვანილი. კამარა ჩანგრეულია. დანგრეულია სამხრეთ და დასავლეთ კედლების ნაწილი; ჩრდილოეთ და სამხრეთ მინაშენების მხოლოდ კვალი შეიმჩნევა. აღმოსავლეთით, ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე, მაღალი თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. შემორჩენილია კონქის ქუსლის და ერთსაფეხურიან პილასტრზე დაყრდნობილი საბჯენი თაღის მცირე ნაწილები. ინტერიერი შელესილი ყოფილა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ზემო შუახევის ეკლესია

**ზემო შუახევის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი დგას დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო შუახევის სასაფლაოზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია (6,8 x 4,3 მეტრი). ნაგებია რიყის ქვით. დანგრეულია. შემორჩენილია კედლების ნაწილი (სიმაღლე 1,2-1,8 მეტრი). შესასვლელი სამხრეთიდანაა. აღმოსავლეთით ნახევარწრიულ აფსიდში სარკმლის ქვედა ნახევარის შემორჩენილი, რომლის ორივე მხარეს თითო სწორკუთხა ნიშია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები