Ardipithecus ramidus

**Ardipithecus ramidus** — ცხოვრობდა დაახლოებით 4.4 მილიონი წლის წინ და მის საცხოვრებელ ადგილად მიჩნეულია აღმოსავლეთ აფრიკა. მის შესახებ პირველად მეცნიერებისთვის ცნობილი გახდა, ჯერ კიდევ, 1994 წელს. უკვე 2009 წელს მეცნიერებმა პირველად გამოიტანეს ამ სახეობის ნაწილობრივი ჩონჩხი, რომელსაც „არდი“ ეწოდა. მისი ფეხის ძვლები მიუთითებდა განსაკუთრებით დიდი თითებისა და ხისტ ფეცებებზე-  ჯერ კიდევ გაურკვეველია, ნიშნავს თუ არა ეს ,ბიპედალისტურ“ ქცევას. მენჯი, რეკონსტრუირებული საწყისი განადგურებული ნიმუშიდან, მეტყველებდა იმაზე, რომ ამ შემთხვევის აიხსნა შეიძლებოდა ადაპთაციით, კერძოდ, ისინი დაცოცავდნენ როგორც ხეზე ასევე ჰქონდათ ორ ფეხზე გადაადგილების უნარი (ბიპედალიზმი). აღმომჩენები ამტკიცებენ, რომ არდიპითეკუს რამიდუსის, ზემოთხსენებული, მკვლევარების მიერ აღმოჩენილი ჩონჩხი, წარმოადგენს აფრიკელ ადამიანთა წინაპარს, რომელიც ნამდვილად არ იყო შიმპანზეს მსგავსი. ასევე კარგი ნიმუშია ამ სახეობისთვის კბილების გარკვეული ნაწილი, კერძოდ ეშვები, რომლებიც მიუთითებს ქალისა და მამაკაცის ზომებს შორის განსხვავებაზე ამ კონკრეტულ სახეობაში.
მინი|Ardipithecus ramidus-ის თავის ქალა
არდიპითეკუს რამიდუსის ნამარხთან ერთად აღმოჩენილი ფაუნის ნაშთები მიუთითებს იმაზე, რომ ეს სახეობა ცხოვრობდა ხეების მახლობლად. ეს ყოველივე კი ეწინააღმდეგება ღია სავანის თეორიას ბიპედალიზმის წარმოშობის შესახებ, რომელშიც ნათქვამია, რომ ადამიანმა ისწავლა სიარული ვერტიკალური ფორმით, რადგან კლიმატი იყო მშრალი, საცხოვრებელი გარემო საკმაოდ ვრცელი და მეტწილად მცენარეებით დაფარული.

ბევრი მათგანის კბილების წყობა არის მაიმუნის მსგავსი და აქედან გამომდინარე ივარაუდება, რომ ამ ჰომინიდებს  ჰქონდათ მნიშვნელოვნად განსხვავებული დიეტური ნიშა, ვიდრე მოგვიანებით არსებულ ჰომინიდებს. პატარა წინა კბილები და ეშვები, ნაწილი წინაეშვამდელი სტომატოლოგიური რაციონისა, რომელიც დამახასიათებელი იყო ყველა სხვა იქამდე ცნობილი ჰომინიდისთვის, ჰქონდა არდიპითეკუს რამიდუსსაც. გარდა ამისა, შედარებით დიდი კბილების არსებობის მიუხედავად, კბილის ემალი ჩვენდა გასაკვირად იყო თხელი. მიუხედავად იმისა, რომ თანამედროვე შიმპანზეს კბილები ოდნავ აღემატება მისსას, არდიპითიკუს რამისუსის კბილების მინანქრის სისქე მაინც საკმაოდ თხელია. 

ამ უცნაური ქმნილების პირველი დამადასტურებელი ნიშანი გამოჩნდა 1992 წლის 17  დეკემბერს, როდესაც უაითის ყოფილმა სტუდენტმა, ჯენ სუვამ უდაბნოში არსებულ ქვებს შორის შეამჩნია რაღაც ძვლის ნაწილი, სოფელ არამისთან ახლოს. ეს იყო კბილის ფესვის მოპრიალებული ზედაპირი, და ის მაშინვე მიხვდა, რომ ეს უნდა ყოფილიყო ჰომინიდისა. მკვლევარებმა მომდევნო დღეებში  მოცემული ტერიტორია მუხლებზე და ხელებზე დაყრდნობილებმა გამოიკვლიეს.  მკვლევარების ჯგუფმა ადგილობრივ ტერიტორიაზე  ყველაფერი შეისრუტეს,  იმისათვის, რომ შეესწავლათ ნამარხი ძვლის თითოეული ფრაგმენტი.  თიმ უაიტის თქმით, მათ შეაგროვეს ყველაფერი, რაც განლაგებული იყო საკვლევ ტერიტორიაზე, ქვების , მარცვლის, ტოტების, ძვლებისა და ლოკოკინების ნაჭუჭების ჩათვლით.     ბუნების მიერ დატოვებულ ამ სიმდიდრეში მათ აღმოაჩინეს გროვები განამარხებული ცხოველების და მცენარეებისა, მათ შორის კი იყო პალეონტოლოგიის ერთ–ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი აღმოჩენა, *Ardipithecus ramidus-ის* განამარხებული ძვლები. მათი თავდაპირველი მონაპოვარი იყო ჰომიდინი ბავშვის ქვედა ყბა, რომელზეც ჯერ კიდევ მიმაგრებული იყო სარძევე კბილები.  მისი საღეჭი კბილები იმდენად პრიმიტიული იყო, რომ მკვლევართა ჯგუფმა მაშინვე გააცნობიერა, რომ ეს კბილი ეკუთვნოდა ჰომინიდს, რომელიც იყო უფრო ძველი და უფრო პრიმიტიული, ვირე ცნობილი ავსტრალოფითეკი ლუსი.  თუმცა ყბას აგრეთვე ჰქონდა მსგავსი ნიშან თვისებებიც, როგორც  *Au. Afarensis*–ს მაგალითად ზედა ეშვის ალმასისებური ფორმა, როდესაც მას გვერდიდან შევხედავით. როდესაც ჯგუფმა  შეატყობინა ჟურნალ ,,Nature“- ს ნამარხების ფრაგმენტების შესახებ, რომლებიც ეკუთვნოდნენ ,,დიდი ხნის ძებნილ ჰომინიდთა ფესვებს“, მათ პასუხად მიიღეს, რომ მათ სჭირდებოდათ ფეხის ძვლები, იმისათვის, რომ დაემტკიცებინათ ამ არსების გამართულად მოსიარულე ჰომინიდობა.  1994 წლის ნოემბერში,  უამრავი ნამარხებზე მონადირე ჩავიდა აღმოჩენის ადგილას, მათ შორის იყო ბერკელეის უნივერსიტეტის ახლად დამთავრებული სტუდენტი - იოჰანეს ჰაილე სელასსი, რომელიც წარმოშობით იყო ეთიოპელი. ის ახლა მუშაობს პალეოანთროპოლოგად კლივლენდის ბუნების ისტორიის მუზეუმში, ოჰაიოში. მან აღმოაჩინა ხელის მტევნის ორი ნაწილი, ამას მოჰყვა მენჯის, კოჭის, წვივისა   და ტერფის ძვლებიც, აგრეთვე ხელისა და მკლავის ძვლები,  შემდეგ კი კბილებიანი ყბები და თავის ქალაც.  1995 წლის იანვრისთვის, ცხადი გახდა, რომ მათ გააკეთეს ერთ–ერთი ყველაზე იშვიათი აღმოჩენა, ნაწილობრივი ჩონჩხი, რომელიც ეკუთვნოდა აქამდე აღმოჩენილ ყველაზე ძველ ჰომინიდს, თანაც ასეთი ჩონჩხები, რომელიც 1 მილიონ წელზე მეტი ხნისაა, მეტისმეტად იშვიათია და მხოლოდ რამდენიმეა აღმოჩენილი.  *Ardipithicus ramidus* –ის აღმოჩენა მოხდა ვულკანური ფერფლის 2 ფენას შორის, რაც ძალიან იშვიათი და იღბლიაბი შემთხვევა იყო. ორივე ფენა დაახლოებით ერთი ასაკის 4.4 მილიონი წლის იყო.  მისი დათარიღებისას გამოიყენეს პალეომაგნეტიკური და რადიომეტრიკული მეთოდები. 

მკვლევართა ჯგუფის აზრით  *Ardipithicus ramidus*   ,,უფრო მეტად ომნივორი“ იყო  ვიდრე შიმპანზეები. ამას ისინი ასკვნიან კბილების ფორმისა და მასზე ემალის განაწილების მიხედვით. ის სავარაუდოდ იკვებებოდა ხილით, კაკლებით, ახალი ყლორტებით, იშვიათად მწერებით, პატარა ძუძუმწოვრებითა და ჩიტების კვერცხებით.   ამ ჰომინიდების ნახშირბადის იზოტოპის ანალიზით დადგინდა, რომ  არ. რამიდუსი იკვებებოდა  ტყის და არა სავანის მცენარეებით, მაგალითად ლეღვითა და სხვა მწიფე ხილით, თუმცა იგი არ ჭამდა იმდენ ხილს, რამდენსაც  დღევანდელი შიმპანზეები.  ==
ჰომინიდების აღმოჩენილი სამარხებიდან ყველაზე უფრო მაიმუნის მსგავსი იყო *Ardipithecus ramidus*-ი. ამ სახეობის ეშვების ფორმა და ზომა ძალიან ჰგავს მაიმუნებისას, მიუხედავად იმისა, რომ მათი (ჰომინიდების) მცირე სარძევე კბილი პრემოლიარულია. მაიმუნის ბევრი სხვა თვისება, რომლებიც თანდათან დაიკარგა ევოლუციის პროცესის შედეგად, აღმოჩენილია სწორედ ამ ჰომინიდში. ერთ-ერთი ასეთი თვისება იყო კბილების თაღოვანი ფრომა და ერთმანეთის მიმართ პარალელური განლაგება. ეშვების ზომის შესწავლით დადგინდა, რომ ჰომინიდთა ამ წარმომადგენლებს კარგად ჰქონდათ განვითარებული ზედა დიასთემა. *Ardipithecus ramidus*-ის პირველი სარძევე კბილი წარმოადგენდა ძირითად საღეჭს, რომელსაც ჰქონდა წახნაგოვანი ფორმა, როგორც მაიმუნებში. მეცნიერულ აღმოჩენებს შორის ეს ძალზედ მნიშვნელოვანი იყო, რადგან ჰომინიდების სხვა ნამარხების შესწავლისას, მსგავსი რამ არ დაფიქსირებულა.  აღსანიშნავი ფაქტია ისიც, რომ რამიდუსის ყბის ნაწილის ფოტო ერთ-ერთი ცნობილი ჟურნალის გარეკანზეც კი განათავსეს, რათა საზოგადოებისთვის უფრო გასაგები და თვალსაჩინო ყოფილიყო ეს რევოლუციური აღმოჩენა. *Ardipithecus ramidus*-ებს კბილები თხელი მინანქრით ჰქონდათ დაფარული, აქედან გამომდინარეობს ის რომ მათი კვების რაციონი შესაძლოა უმნიშვნელოდ განსხვავდებოდა თანამედროვე შიმპანზეების რაციონისაგან, ამიტომ ჰომინიდთა ამ სახეობის შესწავლისას ჩვენი ყურადღების ცენტრში ექცევა კბილები, კიდურები (ხელები) და ტვინი. მიუხედავად იმისა, რომ ეშვების ზომა ბევრად უფრო დიდია, ვიდრე თანამედროვე ადამიანისა, ის მაინც არ არის გამოზნექილი ისე როგორც ეს ფიქსირდება მაიმუნებში. ქვედა ყბის წინა კიდეზე ძირითადი კბილები ეშვების საწინააღმდეგოდ არ არის განლაგებული, როგორც ეს არის მაიმუნებში. ფაქტობრივად ეს ცვლილება არ გულისხმობს იმას რომ კბილების მდებარეობის შეცვლით შეიცვლებოდა მათი ფუნქცია, მაგრამ ეს ითვლება ერთ-ერთ მთავარ მიზეზად რის გამოც *Ardipithecus ramidus*-ი მიაკუთვნეს ჰომინიდთა ჯგუფს. მახასიათებლების ასეთმა შერწყმამ შთააგონა ანთროპოლოგი - თიმ უაითი და მისი კოლეგები და ამ არსებას გადამწყვეტი როლი მიანიჭეს ადამიანის ევოლუციაში,  ანუ ამით განისაზღვრა მისი უმნიშვნელოვანესი როლი როგორც ჰომინიდების წინაპარი და ადამიანთა პირველი წარმომადგენელი. ზედა ყბის ეშვები და ქვედა ყბის პრემოლიარების წყვილები სახეცვლილებით გვხვდება არდის ფრაგმენტებში, სწორედ ეს ფაქტი ითვლება მთავარ მიზეზად თუ რატომაც მიაკუთვნეს *Ardipithecus Ramidus*-ი კლასიფიკაციის მიხედვით ჰომინიდთა სახეობას. მეცნიერები სხვადასხვა განამარხების შესწალამ უფრო დაარწმუნა ადამიანის ევოლუციის პროცესში როგორი ცვლილებები მოხდა, რა გარდაქმნები განიცადა *Ardipithecus ramidus*-მა რომ ევოლუციის იმ საფეხურამდე მოეღწია, რომელსაც შემდგომში ანთროპოლოგებმა *- Australopithecus afarensis*-ი უწოდეს. ის იყო ჰომინიდების იერარქიულად მომდევნო წარმომადგენელი *Ardipithecus ramidus*-ის შემდგომ. ისინი კბილების აგებულების პრიმიტიული ფორმების შესახებ ყველაზე ამომწურავად გვაწვდიან ინფორმაციას. ჰომინიდთა ერთი წარმომადგენლიდან მეორესკენ განვლილი ევოლუციის ეს გზა ბევრ ცვლილებაზე მიგვითითებს. მაგალითად, შეიცვალა ზედა და ქვედა ყბის ეშვების მდებარეობა და განლაგების ფორმა, გლუვი და ნაკლებად წახნაგოვანი, დამჯდარი ფორმის კბილები შეიცვალა უფრო წახნაგოვანი კბილებით, რომლებიც მწყობრად არიან განლაგებულნი. ეშვები გახდა უფრო დიდი და ფართე, ემალის ფენის სიმაღლე უფრო მოიმატა, რაც მიუთითებს იმაზე, რომ შეიცვალა ეკოლოგიური სიტუაცია, კლიმატური პირობები და ამან თავისთავად გამოიწვია კვებითი რაციონის ცვლილება, ანუ თუ ადრე ისინი მცენარეული საკვებით იკვებებოდნენ, მალე *Ardipithecus ramidus* - ებმა თავიანთ კვებით რაციონს ხორციც შემატეს.

## საცხოვრებელი გარემო 
*Ardipithecus ramidus* –ი, თავიდან აღწერეს 1994 წელს ნაპოვნი კბილებისა და ყბის ფრაგმენტების მიხედვით, ხოლო დღესდღეობით კი, უკვე წარმოდგენილია 110 ფრაგმენტით, რომელთა შორისაც არის მდედრობითი სქესის წარმომადგენლის ჩონჩხი. ანთროპოლოგებმა ის გადაარჩინეს ეროზიული დეგრადაციისაგან, ამიტომ შემონახულია საკმაოდ კარგად. კვლევების შედეგად დადგინდა, რომ ის  დაახლოებით იწონიდა 50 კგ-ს და მისი სიმაღლე იყო დაახლოებით 120 სმ. მისი ჩონჩხის მოცულობა სხვა ჩონჩხებთან შედარებით უფრო მცირეა, აქედან გამომდინარეობს ის თუ როგორი განსხვავება იყო მამრობით და მდედრობით *Ardipithecus ramidus*-ებს შორის. მათი ტვინის ზომა მნიშვნელოვნად მცირე იყო თანამედროვე ადამიანთან შედარებით, ის დაახლოებით შიმპანზეების ტვინის ზომა იყო. მრავლობითი აღდგენილი კბილები, თითქმის შევსებული თავის ქალა გვეუბნება, რომ *Ardipithecus ramidus*-ს ჰქონდა პატარა სახე. მასში გამოკვეთილია უკვე სოციალური აგრესია. მისი ხელები, ფეხები, მენჯი, ასევე აღმოჩენილი პრიმიტიული იარაღები გვამცნობს, რომ ჰომინიდთა ამ სახეობაშიც განვითარებული იყო ბრაქიაცია - რამიდუსებმა გადაინაცვლეს ხეებზე, რომლებსაც ეჭიდებოდნენ ფეხის გულებით, თუმცა მათ არ ახასიათებდათ ვერტიკალურ მდგომარეობაში ასვლა, ჩამოკიდება, ან მუჭად შეკრული ხელებით სიარული, როგორც გორილებსა და შიმპანზეებს. საფუძვლიანი დაკვირვებები გვიჩვენებს, რომ მათი საღეჭი აპარატი შერწყმულია მათ საარსებო გარემოსთან, რაც არ ახასიათებს უძველეს პრიმატებს, რომლებიც მსგავს გარემოში ცხოვრობდნენ. აქედან გამომდინარე, *Ardipithecus ramidus*-ი მიგვითეთებს იმაზე, რომ ადამიანისა და აფრიკული მაიმუნების შორეული წინაპარი არ არის მაიმუნი ანუ შიმპანზე. ჩვენამდე მოღწეული ეს ჰომინიდი და ბევრი სხვა აღმოჩელილი ჰომინიდთა განამარხები არიან საერთოდ განსხვავებული ექსპოზიციები, რომლებმაც განვლეს განსხვავებული ევოლუციური გზა. თავიდან იყო მოსაზრება, რომ ადამიანის წინაპარი თითქოს იყო შიმპანზე, რადგან მათ აქვთ ბევრი გენეტიკური მსგავსება, მაგრამ საბოლოოდ მეცნიერები მივიდნენ იმ დასკვნამდე, რომ ადამიანების შორეულმა წინაპრებმა სრულიად განსხვავებული და ვიწრო, განსხვავებული ევოლუციური საფეხურები განვლეს, რომლის ერთ-ერთი აშკარა მაგალითია *Ardipithecus ramidus*-ი, რადგან მისმა აღმოჩენამ სრულიად გააქარწყლა უამრავი გაბატონებული მოსაზრება, რომლებიც არ შეესაბამებოდა სიმართლეს. დადგინდა რომ ადამიანის წინაპრებისა და შიმპანზეების ერთმანეთისაგან დაშორება მოხდა, ჯერ კიდევ, 6-7 მილიონი წლის წინ. ჰომინიდების ტვინი არის უმნიშვნელოვანესი მოვლენა, რადგან ტვინმა მისცა მათ იმის საშუალება, რომ გადაელახათ წინააღმდეგობა და მოეპოვებინათ საკვები ისეთ ადგილებში, სადაც სხვა ცოცხალმა არსებებმა ვერ შეძლეს. ამის დასტურია ის პრიმიტიული სახის იარაღები, რომლებიც ჩვენამდეა მოღწეული. იარაღებით ისინი თხრიდნენ მიწას, სადაც იმალებოდა საკვებად ფასეული რესურსები. 

აფრიკის სავანეები გამოირჩევა მისი მრავალფეროვნებით, რაც უფრო მძაფრი იყო ჰომინიდების დროს. არსებობს აზრი, რომ ჰომინიდები ამ ადგილების შორეული მცხოვრებლები არ არიან, ისინი აქ რაღაც მიზეზების გამო აღმოჩნდნენ, ამიტომ ისინი ცდილობდნენ ადაპტაციას ახალ გარემოსთან. ეს ახალი გარემო კი იყო აფრიკული სავანა. ამ პერიოდის აღმოსავლეთ აფრიკა იყო არასტაბილური კლიმატის მხრივ. ხშირი ტყეები იცვლებოდა მეჩხერი და დასახლებული ადგილებით. სავანა სწრაფად იცვლიდა სახეს და რეგიონები თავიდან იფარებოდნენ ტყეებით, მაგრამ მალევე ხდებოდა მეჩხერი. ვულკანები, ხშირი მიწისძვრები მუდმივად ცვლიდა ლანდშაფტს, მდინარეთა კალაპოტებს, სწორ ვაკე ზედაპირზე აღმართავდა გადაულახავ ბარიერებს. და ისმება კითხვა -  როგორ გაიტანა თავი აქ, ასეთ კლიმატურ პირობებში *Ardipithecus ramidus* -მა?! მან შეძლო გაეფართოვებინა მისი კვებითი რაციონი და გასცდა ტროპიკულ ტყეებს. წყაროებზე დაყრდნობით ვიცით, რომ ისინი ხშირად სტუმრობდნენ სავანეებს, სადაც საკვები მიწაში იყო ჩამარხული. *Ardipithecus ramidus*-ი არის სამარხებიდან მოძეული ერთ-ერთი ყველაზე ადრეული წინაპარი, მასთან ერთად ასევე მოძეულ იქნა ჩვენი მონათესავე პრიმატების ფრაგმენტებიც.

## დათარიღება 
ნამარხები, რომლებიც განლაგებულია ტუფის დანალექ ქანებს შორის, ხშირად გამხდარა არქეოლოგთა მსჯელობის საგანი. არქეოლოგებისთვის ნამარხის დათარიღებისას ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორია დანალექი ქანების შესწავლა. ხშირად არის შემთხვევები, როდესაც ტუფის დანალექ ქანებს შორის აღმოჩენილი ნამარხების დათარიღება ძნელდება, რადგან ზედა და ქვედა ქანების წარმოშობის ასაკი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ერთმანეთისაგან, თუმცა *Ardipithecus ramidus* - ის ნამარხის აღმოჩენისას შეიძლება ითქვას, რომ ანთროპოლოგებს ძალზედ გაუმართლათ, რადგან ამ ნამარხის ზედა და ქვედა ტუფის დანალექი ქანები თითქმის ერთი და იგივე წლოვანებით დათარიღდა და ეს დაახლოებით უდრიდა 4.4 მილიონ წელს. აქედან გამომდინარე, მეცნიერებმა დაადგინეს, რომ თანამედროვე ადამიანის შორეული წინაპრები - კერძოდ, ზემოთ ხსენებული *Ardipithecus ramidus*-ები ცხოვრობდნენ დაახლოებით 4.4 მილიონი წლის წინ. ჰომინიდების ევოლუციურ ხესა და მათი განვითარების საფეხურებს, ანთროპოლოგები და სხვა მეცნიერები, ასახავენ მათ ხელთ არსებული თავსებადი მტკიცებულებებით. თავისი სიძველისა და პრიმიტიული ხასიათის მიხედვით, რამიდუსს მეცნიერები თვლიან იდეალურ კანტიდატად ჰომინიდების ყველაზე შორეულ წინაპრისა. მოპოვებული მასალისა და წყაროების დამუშავების შედეგად, შეგვიძლია დავახასიათოდ ჰომინიდებთაგან ერთ-ერთი - *Ardipithecus ramidus.* მისი უნიკალურობა განპირობებული იყო იმით, რომ მას ჰქონდა ადამიანის მსგავსი მაიმუნისათვის დამახასიათებელი კბილების აგებულება.

## ძირითადი კბილების (molars,მოლარები) ზომა და მტევნის ფორმა  
მკვლევარებმა და მეცნიერებმა დეტალურად გამოიკვლიეს ის ადგილი გეოლოგიურად, სადაც აღმოჩენილ იქნა არდიპითიკუს რამიდუსის ნაშთები. მათ საკმაოდ დეტალური ანალიზი მოგვაწოდეს ამ ადგილის როგორც ქანების ზედა ფენების, ასევე ქვედა ფენების ნაწილებისა. ასევე აღმოაჩინეს ფლორისა და ფაუნის სხვადასხვა განამარხებული ფორმები, რომლებიც მათ დაეხმარათ დაედგინათ არდიპითიკუს რამიდუსის საცხოვრებელი გარემოს სახე, კვების რაციონი, ასევე ფლორისა და ფაუნის მრავალფეროვნებაც. 

რაც შეეხება უკვე კონკრეტულ დეტალებს, შეგროვებულმა მინერალიზებულმა ნამარხებმა, რომელის შეგროვებაც მოხდა ქვის ფორმაციების ტერიტორიაზე, მოგვცა 6000 -ზე მეტი ინდივიდუალურად კატალოგიზირებადი ხერხემლიანის ნამარხი, ვულკანის მიერ მონიშნულ ტერიტორიებს შორის.  ხერხემლიანების ნამარხების უმეტესობა, კონსისტენტურია სედიმენტოლოგიურ და სტრუქტურულ ინფორმაციათან, უხერხემლოების და მცენარეების ნამარხებთან და ნახშირბადის იზოტოპების ინფორმაციასთან, რომელებიც აღმოჩენილი იყო ნიადაგში.   ამ ინფორმაციების გაერთიანებამ მეტ–ნაკლებად ნათელ რეკონსტრუქციის საშუალებას გვაძლევს არდიპითიკუს რამიდუსის დროიინდელი  გარემოს ფიზიკურ და ბიოლოგიურ ასპექტებზე.  

შუა ავაშის რეგიონი იყო გამძლე გეოლოგიური აუზი  პლიოცენის პერიოდში.   თუმცა, წყლის განაწილება არამისის აუზში ხდებოდა არდიპითიკუსის ლოკაციების  სამხრეთ–აღმოსავლეთით, რასაც მოწმობს  წყლის მიერ დატოვებული ეროზიის კვალი.  აქტიური ვულკანური ცენტრები  ცენტრალური ავაშის რეგიონში, მდებარეობდა პალეონტოლოგიური ინფორმაციის შეგროვების ლოკაციიდან სამხრეთით და სტრუქტურული რეკონსტრუქციები მოწმობენ იმას, რომ  სრული აწევა აზღვის დონიდან უნდა ყოფილიყო 600 მეტრით მაღლა ვიდრე ეს დღესაა, თუმცა კინემატიკური მოდელები ხშირად არაზუსტი და დამაბნეველი შეიძლება იყოს.  

ქვედა ვულკანური ფენის ქვეშ ზედაპირი მოფენილია ქვების დიდი ტერიტორიით. არამისის სანაპიროს ქვედა ტერიტორიაზე გვხვდვდება განამარხებული  სედიმენტები, რომელიც ერთად ქმნიან მასიურ ბიოტურბაციულ თიხის მასას, რომელიც განაწილებულია უპირველესად დაბალრელიეფურ  ნიადაგზე, რომელიც მოშორებულია მდინარის მთავარი არხიდან. აქ გვხვდება ობსიდიანებიც თუმცა, ადრე არსებული არხების მტკიცებულებად შეგვიძლია მივიჩნიოთ იშვიათი ქვიშაქვები, რომელიც ძირითადად გვხვდება განამარხებული ფენების ქვეშ.  მასიაური, 1,5 მეტრის სისქის მიტრიკული ნახშირბადის ნაწილები, რომლებიც მიანიშნებენ მიწისქვეშა წყლებსა და პედოგეურ განაწილებებზე, რომლებიც გვხვდება თიხურ მასებთან ერთად,  რომლებშიც არის განაწილებული ნამარხებიც.

კარბონატული დეპოზიტები ზოგიერთ ადგილას გაჩნდა გამაგრებული ვულკანის ფენის მახასიათებლებით, როგორიცაა ნამარხი ნიჟარიანები ლოკოკინის მსგავსი ორგანიზმები და სხვა უხერხემლოები, მდიდარმა და გაუნადგურებელმა კალციტმა შეცვალა მცენარეები და ხერხემლიანთა ნაშთები. მეცნიერები ვარაუდობენ, რომ კარბონატი ჰორიზონტზეა ფორმირებული ან ახლოს ლანდშაფტის ზედაპირზე. წყაროების არსებობას მოწმობს 1 მეტრის სიგანის ტრავერტინის განაწილება, რომელიც ასოცირებულია სწორედ ასეთ მიზეზებთან. გახლეჩილი მიკროკრისტალური კარბონატი ხშირი მცენარეების კალციტების კონცენტრაცია ქმნის გუმბათის მსგავს ამაღლებას ჩრდილოეთით ARA-VP-6. თუმცა, თითქმის ყველა გათხრილ მონაკვეთზე იზოტოპური, ფიტოლითური და ნაწილაკური ანალიზით, კარბონატებს გააჩნდათ გამაგრებული ვულკანური ფენის დიაგნოსტიკური თვისებები. ამ ყველაფრიდან გამომდინარე, ივარაუდება, რომ კარბონატის ჰორიზონტი გამომდინარეობს მიწისქვეშ არსებული კარბონატიდან, რომელიც ფორმირებულია ან ლანდშაფტის ზედაპირის ახლოს სეზონურად გაჯერებულია ნიადაგებიდან, რომელიც წყალთან ახლოს გვხვდება. 

ეს კვლევები არ აღმოჩნდა მარტივი, რადგანაც ფენების კვლევის დროს არსებობდა გარკვეული ეროზიული პროცესები, რაც ფენების შესწავლას აფერხებდა. თუმცაღა მკვლევარებს, როგორც მათი დეტალური კვლევებიდან გამომდინარე შეგვიძლია დავასკვნათ, ამ ყოველივემ მნიშვნელოვნად არ შეუშალა ხელი. გეოლოგიურ კვლევას კი მოაყოლეს პალეობიოლოგიური კვლევაც. 

## მოკლე მიმოხილვა 
მხოლოდ რამდენიმე  ინდივიდუალური ნამარხი გამხდარა ცენტრალური განმსაზღვრელი ადამიანის ევოლუციისა, მაგალითად პირველი  პრეისტორიული ადამიანის, ნეანდერტალელის ჩონჩხი, რომელიც ნეანდერის ველზე აღმოაჩინეს გერმანიაში; ტაუნგი, ბავშვი სამხრეთ ამერიკიდან, რომელმაც 1924 წელს აჩვენა, რომ ადამიანის წინაპრები წარმოიშვნენ აფრიკაში, ცნობილი ლუსი, როლის ნაწილობრივმა ჩონჩხმაც დაგვანახა ერთ-ერთი გადამწყვეტი საფეხური ადამიანის ევოლუციისა, 1994 წელს კი მათ დაემატა *Ardipithicus ramidus*  იგივე არდი, ყველაზე ძველი  ადამიანის წინაპრის ჩონჩხი, რომელიც დღემდეა აღმოჩენილი,  აფარიში, ეთიოპიაში, მისი სახეობის 35 ინდივიდთან ერთად. 

ლუსის აღმოჩენის შემდეგ 1974 წელს,  მკვლევარებს ყოველთვის აინტერესებდათ, თუ ვინ იყო მისი წინაპარი. ლუსი იყო პრიპიტიული ჰომინიდი, რომელსაც დაახლოებით შიმპანზის ზომის ტვინი ჰქონდა, თუმცა ის უკვე გამართულად დადიოდა.   თუმცა, უპირველესი ავსტრალოფითეკიც კი, ჩვენი და შიმპანზეების საერთო წინაპრიდან მილიონიბით წლის შემდეგ ცხოვრობდა, ადამიანის ისტორიის პირველი აქტი კი მაინც გაურკვევლად რჩებოდა. 

ახალმა აღმოჩენამ, არდიმ (*Ardipithicus ramidus)*  კი, ამ ბუნდოვან თემას ნათელი მოჰფინა.  მისმა აღმომჩენებმა  მას სახელი უწოდეს აფარული სიტყვების მიხედვით „ფესვი“ და „მიწა“, რომ აღეწერათ მიწაზე მცხოვრები ადრეული ჰომინიდი,  რომელიც იყო ადამიანის ევოლუციის ფესვებთან.   მიუხედავად იმისა, რომ არდი არაა მისი სახეობიდან ყველაზე ძველი ნამარხი, ის ყველაზე უკეთესადაა შემონახული.  აღმოჩენილია მისი ჩონჩხის 125 ნაწილი, მენჯის, ხელის, მკლავისა წვივებისა და ტერფის ძვლების ჩათვლით. მისი ჩონჩხის სრულად აღმოჩენასა და რესტავრირებას დაახლოებით 15 წელი დასჭირდა. მისმა აღმომჩენებმა ვარაუდი გამოთქვეს, რომ ის იყო ახალი სახის ჰომინიდი, მისი ოჯახი მოიცავდა ადამიანებს და მათ წინაპრებს, მაგრამ არა ცოცხალ მაიმუნებს.  მათი თქმით, არდის  ჰქონდა უჩვეულო ანატომია, რომელიც არ ჰგავდა ცოცხალ მაიმუნებს ან გვიანდელ ჰომინიდებს, როგორიცაა ლუსი. ამის ნაცვლად, არდი ამჟღავნებს უძველეს ანატომიურ ცვლილებებს, რომლებმაც საფუძველი ჩაუყარეს გამართულ სიარულს.  

## რესურსები ინტერნეტში
* Science Magazine: *Ardipithecus* special (requires free registration)
* The Smithsonian Institution's Human Origins Program:
** Ardipithecus kadabba
** Ardipithecus ramidus
* *Ardipithecus ramidus*  at Archaeology info
* *Explore Ardipithecus*  at NationalGeographic.com
* *Ardipithecus ramidus* - Science Journal Article
* Discovering Ardi - Discovery Channel
* Human Timeline (Interactive)

## სქოლიო
კატეგორია:ადამიანის მსგავსი მაიმუნები