ალიუმ მუნცი

**ალიუმ მუნცი**, ასევე ცნობილი თავისი საერთო სახელწოდებით, **მანცის ხახვი**, ბოლქვისებრი მრავალწლიანი ბალახია, რომელიც კალიფორნიის შტატის დასავლეთ რივერსაიდის ოლქში ენდემურია. ეს ყვავილი ქოლგისებრი ფორმითა და ყვავილების მტევნებით ხასიათდება. 1998 წლის მონაცემებით,ალიუმ მუნცი გადაშენების პირას მყოფი სახეობების შესახებ კანონის თანახმად, გადაშენების პირას მყოფ სახეობებად არის ჩამოთვლილი. არსებობს ცამეტი ცნობილი პოპულაცია და ბოლო მონაცემებით, 1998 წელს მათი რაოდენობა 20,000-70,000 ინდივიდს შეადგენს. ამ ყვავილის ძირითადი საფრთხეებია ურბანიზაცია, სოფლის მეურნეობა, თიხის მოპოვება და სხვა ადამიანის საქმიანობა. ალიუმ მუნცის აღდგენის გეგმა არ არის შემუშავებული, მაგრამ ამ სახეობის დასაცავად ნაბიჯები იდგმება.

## აღწერა 
ალიუმ მუნცი კაფსულისებრი ბალახია, რომელიც 35,5 სმ-მდე სიმაღლეზე იზრდება. ის კლასიფიცირდება, როგორც ქოლგისებრი ყვავილის მტევანი.თითოეულ მტევანი, როგორც წესი, 10-35 ყვავილით გამოირჩევა.ყვავილის ფურცლების ძირში თეთრი და ვარდისფერი ან მწვანე შუა ძარღვებია, რომლებიც შემდეგ ყვავილის ზემოთ მუქ ვარდისფერ ფერს იღებს.ალიუმ მუნცი მხოლოდ ყოველი წლის მარტში, აპრილსა და მაისში ყვავის.

## სიცოცხლის ისტორია 
ალიუმ მუნცი მრავალწლიანი მცენარეა, რომელიც შროშანებისებრთა ოჯახის ნაწილია.მას აქვს ნორმალური სასიცოცხლო ციკლი, რომელიც ორ წელზე მეტ ხანს გრძელდება. აღმოცენება იწყება მოწითალო-ყავისფერი ბოლქვიდან მიწისქვეშ.თითოეულ მცენარეს სქესობრივი სიმწიფის მიღწევას დაახლოებით სამიდან ხუთ წლამდე სჭირდება. ნიადაგის ტენიანობის მოთხოვნების გამო, მცენარის ყვავილობისთვის საკმარისი ნალექია საჭირო. ალიუმ მუნცი ყვავის მხოლოდ სანაპირო ზოლიან ბუჩქნარში არსებულ ბალახოვან ღიობებში.ბოლქვი უნდა ინახებოდეს სველ თიხნარ ნიადაგებში, წინააღმდეგ შემთხვევაში ის მიძინებულ მდგომარეობაში დარჩება. როდესაც ეს პირობები დაკმაყოფილდება, მცენარის ღერო დაიწყებს მიწის ზემოთ ზრდას და გამოჩნდება ერთი მილის ფორმის, ღრუ ფოთოლი.მცენარე თავდაპირველად პატარა თეთრი ყვავილებით ვითარდება, შემდეგ, სეზონის ცვლილებასთან ერთად, შუა ძარღვები ვარდისფერდება და საბოლოოდ მცენარე მთლიანად ვარდისფერი ხდება. როგორც კი მცენარე აყვავდება, ის ისევ ბოლქვში შეიკუმშება და წლის დარჩენილი ნაწილი მიწისქვეშ დარჩება.

## ეკოლოგია 
### დამტვერიანებლები 
ალიუმ მუნცის დამამტვერიანებლების შესახებ ინფორმაცია ძალიან შეზღუდულია. სავარაუდოა, რომ მწერები ალიუმ მუნცის დამამტვერიანებლები არიან. პატარა ყვავილის ხოჭოები ალიუმ მუნცის პოპულაციების მნიშვნელოვან ნაწილთან ახლოს აღმოაჩინეს, რაც დამტვერვაში შესაძლო როლზე მიუთითებს.2011 წლის ფოტოზე ნაჩვენებია მარტის ბუზები ყვავილოვან ალიუმ მუნციზე, რომლებიც, როგორც ცნობილია, სხვა მცენარეების დამტვერვით მოქმედებენ.ამ მტკიცებულებების მიუხედავად, არც ყვავილის ხოჭოებს და არც მარტის ბუზებს არ აქვთ დადასტურებული როლიალიუმ მუნცის დამტვერვაში.

### ჰაბიტატი 
მუნცის ხახვის სასურველი ჰაბიტატი შემოიფარგლება სველი მეზური თიხით 400-დან 900 მეტრამდე სიმაღლეზე.სველი მეზური თიხა ალიუმ მუნცის საშუალებას აძლევს, მიწისქვეშ იცხოვროს მკაცრი სეზონების თავიდან ასაცილებლად. სასურველი კლიმატი ხასიათდება გრილი, ნოტიო ზამთრით და ცხელი, მშრალი ზაფხულით.ალიუმ მუნცის ჰაბიტატის შემზღუდავი ბუნების გამო, ჰაბიტატები მხოლოდ კალიფორნიის შტატის დასავლეთ რივერსაიდის ოლქში გვხვდება.

## არეალი 
ალიუმ მუნცის ჰაბიტატის შემზღუდავი ბუნების გამო, მხოლოდ 13 გადარჩენილი პოპულაციაა, რომლებიც ყველა კალიფორნიაში მდებარეობს.ალიუმ მუნცის დაახლოებით 20,000-70,000 დარჩენილი ინდივიდი კალიფორნიის შტატის დასავლეთ რივერსაიდის ოლქში, რივერსაიდ-პერისის ტერიტორიის სამხრეთ კიდეზე მდებარეობს.

წარსულ წლებშიალიუმ მუნცის გაცილებით ფართო არეალი ჰქონდა, მაგრამ ადამიანის მიერ დაკავშირებული საქმიანობის გამო, როგორიცაა ურბანიზაცია, სოფლის მეურნეობა და თიხის მოპოვება, ალიუმ მუნცის ჰაბიტატები შეიჭრა და განადგურდა.ალიუმ მუნცის ჰაბიტატის შეზღუდვამ მის პოპულაციებს დიდი საფრთხე შეუქმნა.

## კონსერვაცია 
### პოპულაციის ზომა 
1998 წლიდან მოყოლებული პოპულაციის ბოლო დათვლა 20,000-დან 70,000 ინდივიდამდე მერყეობს.ინდივიდების რაოდენობა მას შემდეგ არ დათვლილა. ზოგადი პოპულაციები მას შემდეგ შეფასდა, 2004 წელს 13 პოპულაციად დაითვალა.ამ პოპულაციების უმეტესობა 1000-ზე ნაკლებ ინდივიდს შეიცავს. ამ დათვლების შემდეგ, არსებობს ცნობები იმ მიწაზე განვითარებისა და თიხის მოპოვების შესახებ, რომელიც შესაძლოა ალიუმ მუნცის ჰაბიტატი იყოს, ამიტომ რიცხვი, სავარაუდოდ, უფრო დაბალია.

### გეოგრაფიული გავრცელება 
ალიუმ მუნცი ენდემურია კალიფორნიის დასავლეთ რივერსაიდის ოლქში, ზღვის დონიდან 366-დან 1,067 მეტრამდე სიმაღლეზე.ამ ოლქში ისინი გვხვდება პერისის აუზის ტერიტორიის სამხრეთ კიდეზე და ასევე სანტა ანას მთების ნაწილებში. ამჟამინდელი პოპულაციები გაფანტულია პერისის აუზის გასწვრივ, თუმცა ისტორიულად ისინი შესაძლოა მთელ პერისის აუზში იყვნენ.ალიუმ მუნცი ხშირად გვხვდება მსგავს ჰაბიტატებში მსგავს ხახვთან, ა. ჰემატოჩინთან ერთად. მიუხედავად იმისა, რომ ეს ორი სახეობა ერთმანეთისგან რამდენიმე ფუტის მანძილზე გვხვდება, ისინი არ შეჯვარებულან.

### ძირითადი საფრთხეები 
ალიუმ მუნცი დაცულია კონკრეტული ჰაბიტატით და დამოკიდებულია ხელუხლებელ თიხნარ ნიადაგებზე. ეს მოთხოვნები ადვილად შეიძლება დაიკარგოს ადამიანის საქმიანობის გამო და ეს მიკროჰაბიტატები წლების განმავლობაში მნიშვნელოვნად დაზიანდა. მიუხედავად იმისა, რომ სხვა ფაქტორებმა, როგორიცაა დაავადებები, მტაცებლობა და კლიმატის ცვლილება, გავლენა მოახდინა ალიუმ მუნცის პოპულაციებზე, მათი ჰაბიტატების განადგურებამ ყველაზე დრამატული გავლენა მოახდინა.

ურბანიზაციამ, მათ შორის გოლფის მოედნისა და საცხოვრებელი სახლების განვითარებას, გაანადგურა ალიუმ მუნცის პოპულაციები. რივერსაიდის ოლქში განვითარება დღემდე გრძელდება. ამ ტერიტორიაზე სოფლის მეურნეობის განვითარებას დომინირებს ციტრუსების მოყვანა. ამ ციტრუსების კულტურის ერთმა შემთხვევამ პირდაპირ გამოიწვია ამ მცენარის ერთი ჰაბიტატის განადგურება, სანამ ის ESA-ში შედიოდა. თიხის მოპოვება საფრთხეს უქმნის ამ სახეობას, რადგან ის აშორებს ადგილობრივ ნიადაგებს, ატკეპნებს დარჩენილ ნიადაგს და აზიანებს ჰაბიტატებს.[1]

ამ სახეობისთვის ახალი საფრთხეებია არაადგილობრივი სახეობები და კლიმატის ცვლილება. მიუხედავად იმისა, რომ არ არსებობს არც ერთი იდენტიფიცირებული არაადგილობრივი სახეობა, რომელიც დაკავშირებულია ალიუმ მუნცის პოპულაციების შემცირებასთან, ზოგიერთმა ინვაზიურმა ერთწლიანმა ბალახმა შექმნა კონკურენცია სივრცისა და რესურსებისთვის. კლიმატის ცვლილება საფრთხეს უქმნის ხანძრების გაზრდილი ალბათობის გამო, რამაც შეიძლება ხელი შეუშალოს ამ ჰაბიტატს და დააზიანოს აუცილებელი ნიადაგები, რომლებიც ალიუმ მუნცის აყვავებისთვის სჭირდება.

### ESA-ს ფარგლებში სიაში მოხვედრა 
1990 წლის იანვარში, კალიფორნიის შტატმა ალიუმ მუნცი კალიფორნიის გადაშენების პირას მყოფი სახეობების შესახებ კანონის (ESA) მიხედვით გადაშენების პირას მყოფი სახეობების სიაში შეტანაზე შუამდგომლობა შეიტანა.ალიუმ მუნცის გადაშენების პირას მყოფი სახეობების შესახებ შეერთებული შტატების გადაშენების პირას მყოფი სახეობების შესახებ კანონის (ESA) მიხედვით 1994 წლის 15 დეკემბერს მიმართეს შუამდგომლობით, ხოლო ESA-ს ფარგლებში გადაშენების პირას მყოფი სახეობების სიაში შეტანა 1998 წლის 13 ოქტომბერს მოხდა.

### ხუთწლიანი მიმოხილვა 
ალიუმ მუნცის ბოლო დასრულებული ხუთწლიანი მიმოხილვა 2013 წლის 5 სექტემბერს გამოქვეყნდა. 2013 წლამდე, ერთადერთი სხვა ხუთწლიანი მიმოხილვა 2009 წლის 17 ივნისს გამოქვეყნდა. მესამე ხუთწლიანი მიმოხილვა 2021 წლის 20 მაისს დაიწყო, მაგრამ ჯერ არ გამოქვეყნებულა. 2013 წლის ხუთწლიან მიმოხილვაში სტატუსის გადაშენების პირას მყოფიდან შეცვლა არ იყო რეკომენდაცია. ამ სახეობის მაღალი აღდგენის პოტენციალის გამო, მათ აღდგენის პრიორიტეტის ნომერი 2C-დან 8C-მდე შეცვალეს, რაც მიუთითებს, რომ ამ სახეობის სტატუსთან დაკავშირებით ოდნავ ნაკლები შეშფოთებაა.

ამ სახეობის სამომავლო კონსერვაციის გასაგრძელებლად, უახლესი ხუთწლიანი მიმოხილვა რეკომენდაციას უწევს საფრთხეების რეგულირებას, არაადგილობრივი მცენარეთა სახეობების კვლევას და Allium munzii-ს დამამტვერიანებლების იდენტიფიცირებას.

### სახეობის სტატუსის შეფასება 
სახეობის სტატუსის შეფასება ჯერ არ არის ხელმისაწვდომი.

### აღდგენის გეგმა და კონსერვაციის ძალისხმევა 
ამ სახეობისთვის სრული აღდგენის გეგმა ჯერ არ შემუშავებულა. თუმცა, ალიუმ მუნცის კონსერვაცია დაფარულია დასავლეთ რივერსაიდის ოლქის მრავალსახეობრივი ჰაბიტატის კონსერვაციის გეგმით. ეს 2004 წელს განხორციელდა და მოიცავს 75-წლიან ნებართვას კონსერვაციის ღონისძიებებისთვის, რათა დაეხმაროს დასავლეთ რივერსაიდის ოლქში 146 სახეობას.ალიუმ მუნციზე ორიენტირებული აღდგენის აქტივობების უმეტესობა გულისხმობს კრიტიკული ჰაბიტატის განსაზღვრას, რათა დაიცვას დიდი პოპულაციების მქონე ტერიტორია განვითარებისა და მეურნეობისგან. კრიტიკული ჰაბიტატი 2005 წელს გამოცხადდა და 2013 წელს გადახედვა მოხდა. ეს დაცული ტერიტორია რივერსაიდის ოლქში 98.4 ჰექტარ ფართობს მოიცავს.

## რესურსები ინტერნეტში
* Jepson Manual Treatment

## სქოლიო
კატეგორია:ამარილისისებრნი