ორვიეტო

**ორვიეტო** () — ქალაქი და კომუნა იტალიაში, უმბრიის რეგიონში, ტერნის პროვინციის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში. იგი განლაგებულია დიდი ვულკანური ტუფის გორაკ-პლატოს ბრტყელ მწვერვალზე. ქალაქი დრამატულად ამოიწევა ტუფის თითქმის ვერტიკალური კლდეების ზემოთ, ხოლო კლდოვან კალთებს აგრძელებს იმავე ქვით ნაგები თავდაცვითი კედლები.

ქალაქის მფარველი წმინდანია წმინდა იოსები. მისი ხსენების დღე — 19 მარტი.

## ისტორია
### ეტრუსკთა ეპოქა
უძველესი ქალაქი (ლათ. *urbs vetus* — აქედან მომდინარეობს „Orvieto“) ეტრუსკთა დროიდანაა დასახლებული. ტრადიციულად იგი ხშირად გაიგივებულია ეტრუსკულ ველზნასთან, თუმცა თანამედროვე კვლევებში ამ იდენტიფიკაციას ყოველთვის ერთსულოვანი მხარდაჭერა არ აქვს. მიუხედავად დებატებისა, ორვიეტო უდავოდ წარმოადგენდა ეტრუსკული ცივილიზაციის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ცენტრს: ადგილობრივი არქეოლოგიური მუზეუმები (Museo Claudio Faina e Museo Civico) ინახავს იმ არაერთ არტეფაქტს, რომელიც ქალაქსა და მის შემოგარენში აღმოჩნდა.

ორვიეტოს კანიჩელას (Cannicella) ნეკროპოლისში აღმოჩენილი ერთ-ერთი სამარხი ატარებს წარწერას *mi aviles katacinas* — „მე ვარ ავილე კატაჩინასი“; შესაბამისად, სამარხში დაკრძალულს ეტრუსკულ-ლათინური საკუთარი სახელი ჰქონდა — აულუსი — ხოლო გვარი, სავარაუდოდ, კელტური წარმოშობისად ითვლება (მიეკუთვნება „Catacos“-დან ნაწარმოებებს). ეს დეტალი მნიშვნელოვანია იმდენად, რამდენადაც შეიძლება ასახავდეს ძველი იტალიის ეთნიკური ურთიერთობების სირთულეს — მათ შორის ისეთ შემთხვევებსაც, როცა სხვადასხვაგვარ ჯგუფებს შორის თანაცხოვრება და მშვიდობიანი კონტაქტი შესაძლებელი იყო.

ამავე არეალში მდებარეობს გოლინის სამარხიც (Golini Tomb), რომელიც ძვ. წ. IV საუკუნეში აიგო. მისი კედლის მხატვრობა გამოსახავს დაკრძალვის შემდგომ ნადიმს და გარკვეულ წარმოდგენას ქმნის იმ რიტუალ-შეკრებების შესახებ, რომლებიც ეტრუსკული არისტოკრატიის წარმომადგენელთა გარდაცვალებას მოჰყვებოდა. კომპოზიციებში ჩანს მსახურებიც, რომლებიც სხვადასხვა ხერხით ამზადებენ სუფრასა და მასპინძლობას.

## არქიტექტურა და მიწისქვეშა ქალაქი
ორვიეტოს ურბანული სახე პირველივე შეხედვით გეოლოგიაზეა „დაშენებული“: ქალაქი დგას ვულკანური ტუფის მასივზე, რომლის ბუნებრივმა კლდეებმა საუკუნეების განმავლობაში თავდაცვითი უპირატესობა შექმნა. ასეთ გარემოში ყველაზე სენსიტიური რესურსი წყალია: როცა ქალაქი მაღალ, გამოკვეთილ პლატოზეა, წყლის დაგროვება/მიწოდება აღარ არის მხოლოდ ყოფითი საკითხი — ის თავდაცვისუნარიანობის ნაწილად იქცევა. სწორედ ამიტომ ორვიეტოს ისტორია ზედაპირზე მხოლოდ ნახევრად იკითხება; მისი მეორე „ფენა“ მიწისქვეშაა — სარდაფებში, გვირაბებში, ცისტერნებსა და ჭებში, რომლებიც სხვადასხვა ეპოქამ ერთმანეთზე „დაალაგა“. ოფიციალური ტურისტული აღწერებიც ხაზგასმით აღნიშნავს, რომ „Orvieto Underground“ წარმოადგენს მრავალსაუკუნოვან ლაბირინთს, რომელიც იწყება ეტრუსკთა ხანიდან და მოიცავს გამოქვაბულებს, კარიერებსა და მიწისქვეშა კამერებს, რომლებიც ათასწლეულების განმავლობაში სხვადასხვა მიზანს ემსახურებოდა. იტალიის ეროვნული ტურისტული პორტალიც ამ მიწისქვეშა ქსელს აფასებს როგორც ისტორიულ-არქეოლოგიური მასალის „საგანძურს“ და მიუთითებს, რომ მისი სისტემური, მეცნიერული შესწავლა შედარებით გვიან გააქტიურდა.

ზედა ქალაქის მთავარი იდენტობის მატარებელი კი ორვიეტოს გოთიკური საკათედრო ტაძარია — Duomo. მისი ისტორიული მნიშვნელობა მარტო არქიტექტურით არ განისაზღვრება: ტაძარი დაკავშირებულია 1263 წლის ბოლსენას ევქარისტიულ „სასწაულთან“ და იმ კულტთან, რომელმაც შუა საუკუნეების იტალიაში განსაკუთრებული რელიგიური სიმბოლიკა შექმნა. მშენებლობა დაიწყო 1290 წელს, როდესაც საძირკვლის ქვის ჩადება პაპ ნიკოლოზ IV-ს უკავშირდება; ტაძრის ოფიციალური ისტორია ამ აქტს სპეციალური წარწერითაც იხსენებს, სადაც გვხვდება ფრაზა: „*propriis manibus*“ (სიტყვასიტყვით: „საკუთარი ხელებით“). ტაძრის ფასადი განსაკუთრებით ცნობილია შუა საუკუნეების ქანდაკებითი დეკორით; ხელოვნებათმცოდნეობრივი მიმოხილვები მიუთითებენ, რომ ფასადის პროგრამა და სკულპტურული ელემენტები პირდაპირ უკავშირდება ლორენცო მაიტანის სახელთან და XIV საუკუნის ესთეტიკასთან.

ინტერიერში გამორჩეულია სან ბრიციოს კაპელა, სადაც გვიანდელი შუა საუკუნეებისა და ადრეული რენესანსის მხატვრობა ერთ სივრცეში „მიწევს“: ფრა ანჯელიკოს დაწყებულ თემებს მოგვიანებით ლუკა სინიორელი განაგრძობს, და სწორედ ორვიეტოში შექმნილი ფრესკები ითვლება მის ერთ-ერთ უმთავრეს ნამუშევრად. ამ კედლის ციკლი ხშირად განიხილება როგორც „კიდე“ შუა საუკუნეების ესქატოლოგიურ წარმოსახვასა და რენესანსის ანატომიურ-დრამატულ გამომსახველობას შორის — იმგვარად, რომ მნახველისთვის ტაძარი აღარ არის მხოლოდ სალოცავი, არამედ ვიზუალური „ტექსტიც“, რომელსაც ქალაქის მეხსიერება იკითხება.

წყლის თემას ორვიეტოში ყველაზე აშკარად პოცო დი სან პატრიციო (Pozzo di San Patrizio) აერთიანებს პოლიტიკურ ისტორიასთან. 1527 წელს, რომის დარბევის (Sack of Rome) ფონზე, პაპმა კლემენტ VII-მ ორვიეტოს შეაფარა თავი; სწორედ ამ კრიზისულ კონტექსტში დაიბადა იდეა, რომ ქალაქს ალყისა და შიმშილობისასაც ჰქონოდა მუდმივი წყლის მარაგი, ხოლო პროექტის განხორციელება ანტონიო და სანგალო უმცროსს დაუკავშირდა. UmbriaSì აღნიშნავს, რომ ამ განზრახვას სიმბოლურად უსვამდა ხაზს სპეციალური მედალიც, წარწერით „*ut populus bibat*“ — „რათა ხალხმა დალიოს“. დღეს ჭა აღიქმება როგორც საინჟინრო აზროვნების ნიმუში: ორვიეტოს „კლდე-ქალაქში“ წყალი იქცა იმ რესურსად, რომელმაც ერთდროულად განსაზღვრა უსაფრთხოებაც, ყოველდღიურობაც და ქალაქის კულტურული იმიჯიც.

## სქოლიო
კატეგორია:იტალიის ქალაქები