მონარქიზმი

**მონარქიზმი** —  მონარქიული სისტემის ან მონარქიული მმართველობის მხარდაჭერა. **მონარქისტი** არის ადამიანი, რომელიც მხარს უჭერს ისეთ მონარქიულ მთავრობის ფორმას, რომელშიც მონარქს არ გააჩნია რაიმე რეალური გავლენა, ხოლო ადამიანი რომელიც აბსოლუტურ მონარქიას ემხრობა როიალისტი ეწოდება. ადამიანი რომელიც ეწინააღმდეგება ყველა ტიპის მონარქიას, მოიხსენიება როგორც რეპუბლიკანისტი.

## ისტორია
მონარქიული მმართველობა არის ერთ-ერთი უძველესი პოლიტიკური ინსტიტუციაა. მონარქია ხშირად ლეგიტიმაციად იყენებდა უმაღსეს წმინდა ძალებს (ადრეულ თანამედროვე ევროპაში ღმერთის მანდატს და ჩინეთში სამოთხის მანდატს).

ინგლისში, მონარქები ძალაუფლებას ახვა თანამდებობედინაც იღებდნენ. 1215 წელს, დიდებულების ჯგუფმა, მეფე ჯონ უმიწაწყლოს აიძულეს ხელი მოეწერა თავისუფლების დიდ ქარტიაზე, რომელმაც მეფის ბარონებს მისცა გარკვეული თავისუფლებები და დაადგინა რომ მეფის ძალები აი იყო აბსოლუტური. 1687-1688 წლებში, სახელოვანმა რევოლუციამ და ჯეიმზ II-ის ტახტიდან ჩამოგდებამ, ინგლისში კონსტიტუციური მონარქიის პრინციპედი განაწესა, რომლებიც შემდგომში ჯონ ლოკმა და სხვა ფილოსოფოსებმა დახვეწეს. თუმცა, აბსოლუტური მონარქია, რომელიც ტომას ჰობზმა გაამართლა წინგ *„ლევიათანში“* 1651 წელს, კვლავ მთავარ ინსტიტუციად დარჩა მთელ დანარჩენ მსოფლიოში. XVIII საუკუნეში, ვოლტერმა და სხვა ფილოსოფესებმა წინ განათლებული აბსოლუტიზმი წამოწიეს, რომელიც დადებითან მიიღეს საღვთო რომის იმპერატორმა იოზეფ II-მ და რუსეთის იმპერატრიცა ეკატერინე II.

XVIII საუკუნის ბოლოს ამერიკის და საფრანგეთის რევოლუციები დამატებითი ნაბიჯები იყო ევროპის მონარქიების დასასუსტებლად. 1848 წელს დაიწყო რევოლუციების ტალღა უკვე კონტინენტური ევროპული მონარქიების წინააღმდეგ.

პირველმა მსოდლიო ომმა და მისმა შედეგმა ევროპაში სამი უდიდესი მონარქიების დასასრული გამოიწვია: რუსეთის იმპერიის რომანოვების დინასტია, გერმანიის იმპერიის ჰოენცოლერნების დინასტია, ყველა გერმანულ მონარქიასთან ერთად და ავსტრია-უნგრეთის იმპერიის ჰაბსბურგების დინასტია.

უნგრეთის საბჭოთა რესპუბლიკის აღზევებამ 1919 წელს გამოიწვია მონარქიის მიმართ მხარდაჭერის გაზრდა. თუმცა უნგრელმა მონარქისტებმა ვერ მოახერხეს დაებრუნებინათ მეფე სახელმწიფოს მმართველად და შეჯერდნენ რეგენტ, ადმირალ მიკლოს ჰორიტიზე, რომლსაც უნდა წარმოედგინა უნგრული მონარქია ნამდვილი მეფის ტახტზე დაბრუნებამდე. ჰორტი რეგენტი 1920-1944 წლებში იყო. მსგავსად, ფრანცისკო ფრანკოს რეჟიმმა 1938 წელს, რეალური მონარქის გარეშე, ესპანეთში მონარქიის აღდგენა გამოაცხადა. 1920-იან წლებში, გერმანიაში მონარქისტები შეიკრიბნენ გერმანიის ნაციონალისტურ სახალხო პარტიაში, და მოითხოვეს ჰოენცოლერნების დინასტიის გერმანიის ტახტზე დაბრუნებაზე და ვაიმარის რესპუბლიკის გაუქმება. პარტიამ დიდი მხარდაჭერა შეინარჩუნა 1930-იანებამდე, როდესაც მოხდა ნაცისტური პარტიის აღზევება. 

აღმოსავლეთ ევროპაში სოციალიზმის გამოჩენასთან ართად, გადარჩენილი მონარქიები: რუმინეთის სამეფო, უნგრეთის სამეფო, ალბანეთის სამეფო, ბულგარეთის სამეფო და იუგოსლავიის სამეფო, ყველა მათგანი 1947 წლისათვის უკვე ჩანაცვლებული იქნა სოციალისტური რესპუბლიკებით.

მეორე მსოფლიო ომის დასრულების შემდეგ, იტალიაში განახლდა რესპუბლიკელების და მონარქისტების მეტოქეობა, ჩატარდა რეფერენდუმი უნდა დარჩენილიყო თუ არა იტალია მონარქიად, სადაც რესპუბლიკელებმა გაიმარჯვეს და ჩამოყალიბდა თანამედროვე იტალიის რესპუბლიკა.

## მიმდინარე მონარქიები
დღევანდელ დღეს მონარქიების უმეტესობა კონსტიტუციურია, როგორც გაერთიანებულ სამეფოსა და ესპანეთში. კონსტიტუციური მონარქიების უმეტესობაში მონარქს მხოლოდ სიმბორული ძალა გააჩნია, თუმცა ზოგ კონსტიტუციურ მონარქიაში, მონარქიმნიშვნელოვან როლს თამაშობს პოლიტიკურ საქმეებში. მაგალითად, ტაილანდში მეფე პუმიპონ ადულიადეტი, რომელიც 1946-2016 წლებში იყო მეფე, მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა სახელმწიფოს პოლიტიკური გეგმების ჩამოყალიბებასა და სხვადასხვა სამხედრო გადატრიალებების დაგეგმვებში. ანალოგიურად მაროკოში, მეფე მუჰამედ VI-ს აქვს გარკვეული, მაგრამ არა აბსოლუტური ძალაუფლება.

ლიხტენშტაინი არის დემოკრატიული სახელმწიფო, სადაც მოსახლეობა ნებაყოფლობით აძლევს მეტ ძალაუფლებას მონარქიას ბოლო წლებში. 

აბსოლუტური მონარქიები ძირითადად გვხვდება ნავთობ მწარმოებელი არაბეთის ისლამურ მონარქიებში როგორებიცაა: საუდის არაბეთი, ბაჰრეინი, კატარი, ომანი და არაბთა გაერთიანებული საამიროები.

## მონარქიზმის გამართლებები
აბსოლუტური მონარქია დგას ანარქიის, ლიბერალიზმის კომუნიზმის და განმანათლებლობის წინააღმდეგ.

ოტო ფონ ჰაბსბურგი მხარს უჭერდა კონსტიტუციური მონარქიის ფორმას რომელიც დაფუძნებული იქნებოდა უზენაესი სასამართლოს უპირველესობაზე, პოზიციის მემკვიდრეობითი გადაცემით და ტრიბუნალის შუამდგომლობით.

### ნეოპარტიზანული სახელმწიფოს მეტაური და გამაერთიანებელი ძალა
ბრიტანელი პოლიტიკის მეცნიერი ვერონ ბოგდანორი მონარქიას ამართლებს იმ იდეათ, რომ ის სახელმწიფოს აძლევს ლიდერს რომელიც დამოუკიდებელია მთავრობის მეთაურისაგან და სახელმწიფოს ყველას მოქალაქეს აძლევს საუკეთესო წარმომადგენლობას ქვეყნის საგარეო და საშინაო საქმეებში. ბოგდანორი ასევე ამბობს რომ მონარქიას მაგაერთიანებლის როლის თამაში შეუძლია მულტირთნიკურ სახელმწიფოებში, „ბელგიაში მეფე არის ერთადერთი ბელგიელი, როდესაც ყველა დანარჩენი ან ფლემინგელი ან ვალონიელია და ასევე ბრიტანეთის მონაქქი ეკუთნის დიდი ბრიტანეთის ყველა სახელმწიფოს (ინგლისი, უელსი, შოტლანდია და ჩრდილოეთ ირლანდია) და არა რომელიმე კონკრეტულ მათგანს. ფენეი ასევე ამტიცებს რომ „ევროპის მონარქიები, როგორებიცაა დანია, ბელგია, შვედეთი, ნიდერლანდები, ნორვეგია და დიდი ბრიტანეთი, არიან მსოფლიოს ყველაზე სტაბილური, თავისუფალი და წარმატებული სახელმწიფოები“.

## მხარდაჭერა მონარქიების აღდგენის მიმართ
შემდეგი სია გვიჩვენებს, გამოკითხვის შემდეგებს, სახელმწიფოების მოსახლეობის აზრის შესახებ, უკვე გაუქმებული მონარქიების აღდგენასთან დაკავშირებით.

## მონარქისტები
### ამერიკელები
* ჩარლზ კოლუმბი (დ. 1960)

### ავსტრალიელები
* ჟოან სუთერლენდი (დ. 1926 – გ.2010)
* ტონი აბოტი (დ. 1957)
* სოფი მირაბელა (დ. 1968)

### ავსტრიელები
* ჯორჰ ფონ ტრაპი (დ. 1880 – გ. 1947)
* იოზეფ როთი (დ. 1894– გ. 1939)
* ერიკ ფონ ჰუენელტ-ლედინი (დ. 1909 – გ. 1999)
* ერნესტ ფუჩსი (დ. 1930 – გ. 2015)
* ალექსანდერ ტსჩუგელი (დ. 1993)

### ბელგიელები
* ჰერჯი (დ. 1903 – გ. 1983)

### ბრიტანელები
* უინსტონ ჩერჩილი (დ. 1874 – გ. 1965)
* აგანტა კრსისტი (დ. 1890 – გ. 1976)
* ჯონ რონალდ რუელ ტოლკინი (დ. 1892 – გ. 1973)
* კლაივ ლუისი (დ. 1898 – გ. 1963)
* ჰაროლდ უილსონი  (დ. 1916 – გ. 1995)
* რერენჯი უორსთოუნი (დ. 1923)
* მერი უორნოკი (დ. 1924 - გ.2019)
* ბეტი ბოოტროლდი (დ. 1929)
* ჟოან კოლინსი (დ. 1933)
* ალენ ბენეთი (დ. 1933)
* ჯიდი დენჩი (დ. 1934)
* ჯულია ანდრიუსი (დ. 1935)
* ნიკოლაი ტოლსტოი (დ. 1935)
* ფრიდრიხ ფორსითი (დ. 1938)
* ტომ ჯონსი (მომღერალი) (დ. 1940)
* პოლ მაკარტნი (დ. 1942)
* ვენორ ბოგდანორი (დ. 1943)
* ჯონ მეიორი (დ. 1943)
* საიმონ ბლაქბარნი (დ. 1944) 
* როჯერ სკრუტონი (დ. 1944 - გ. 2020)
* ედუინა კური (დ. 1946)
* უილიამ შაუკროსი (დ. 1946)
* ელტონ ჯონი (დ. 1947)
* ჯერემი აირონსი (დ. 1948)
* ტონი ბლერი (დ. 1953)
* ანთონი შელდონი (დ. 1953)
* ალექს სალმონდი (დ. 1954)
* იან ბოთჰემი (დ. 1955)
* ტერეზა მეი (დ. 1956)
* სტეფენ ფრაი (დ. 1957)
* რუპერტ ევერეთი (დ. 1959)
* ბორის ჯონსონი (დ. 1964)
* რეიჩელ ჯონსონი (დ. 1965)
* დეივიდ კამერონი (დ. 1966)
* ვიქტროია ბექჰემი (დ. 1974)

### ფრანგები
* ჰენრი დე გოლი (დ. 1848 – გ. 1932)
* ჩარლზს მაურასი (დ. 1868 - გ. 1952)

### ქართველები
* ილია II (დ. 1933)
* სალომე ზურაბიშვილი (დ. 1952)

### გერმანელები
* ფიედორ ფონ ბოქი (დ. 1880 - გ. 1945)
* ავგუსტ ფონ მაკენსენი (დ. 1849 – გ. 1945)
* კარლ ფრიდრიხ გოერდელერი (დ. 1884 – გ. 1945)
* ფრანც იოზეფ სტრაუსი (დ. 1915 - გ. 1988)
* ოტო ფონ ბისმარკი (დ. 1815 - გ. 1898)

## რესურსები ინტერნეტში
* The Monarchist League
* IMC, official site of the International Monarchist Conference.
* SYLM, Support Your Local Monarch, the independent monarchist community.

## სქოლიო
კატეგორია:მონარქიზმი