open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ევერარ დე ბარი

**ევერარ დე ბარი** ( ან Évrard des Barrès, **ევრარ დე ბარი**; დ. დაახლოებით 1113, სენა და მარნა — გ. 15 ნოემბერი, 1176, პალესტინა) — ტამპლიერთა ორდენის დიდი მაგისტრი 1149-1152 წლებში.

## ბიოგრაფია 
ევერარი „დე ბარების“ საფრანგეთში ცნობილი არისტოკრატული საგვარეულოს წარმომადგენელი იყო. 1147 წლის 27 აპრილს იგი 130 ტაძრელ რაინდთან ერთად პარიზში შემდგარ ორდენის შეკრებაზე იყო, რომელსაც პაპი ევგენი III-ეც ესწრებოდა. ევერარი ქრონიკაში „საფრანგეთის მაგისტრადაა“ () მოხსენებული. იგი ტაძრელთა პირველი დიდი მაგისტრი იყო, რომელსაც მიმართავდნენ როგორც „მაგისტრს, ღმრთის წყალობით“ (). 1152 წლის შემოდგომაზე ევერარ დე ბარი მაგისტრობიდან გადადგა და ბერად აღიკვეცა კლერვოს ცისტერციანელთა მონასტერში. თუ რამ გამოიწვია მისი ეს ნაბიჯი, უცნობია.

## იხილეთ აგრეთვე 
* ტამპლიერთა ორდენის დიდი მაგისტრების სია

## ლიტერატურა
* Alain Demurger: *Die Templer. Aufstieg und Untergang 1120–1314.* C.H. Beck, München 1991, ISBN 3-406-52367-6
* Dieter H. Wolf: *Internationales Templerlexikon* Studienverlag, Innsbruck 2003, ISBN 3-7065-1826-0

## სქოლიო
კატეგორია:ტამპლიერთა ორდენის დიდი მაგისტრები
კატეგორია:დაბადებული 1113
კატეგორია:გარდაცვლილი 15 ნოემბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1176
კატეგორია:დაბადების წელი უცნობია
ვომბატისებრნი

**ვომბატისებრნი** () — ძუძუმწოვართა ოჯახი ჩანთოსნების რიგისა. მათი სხეულის სიგრძეა დაახლოებით 1 მ, წონა — 40 კგ. გავრცელებული არიან ავსტრალიასა და კუნძულ ტასმანიაზე. ცნობილია 2 გვარი: Vombatus და Lasiorhinus. ბინადრობენ უმთავრესად ტყეებში, პატარ-პატარა ჯგუფებად. იკვებებიან ბალახით, ზოგჯერ ჭამენ ხის ქერქსა და ფესვებს, სოკოებს. შობენ 2-3 ნაშიერს. ადგილობრივი მოსახლეობა ბეწვისათვის ანადგურებს.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ჩანთოსნები
ოხვრის ხიდი

მინი|250პქ|ოხვრის ხიდი
**ოხვრის ხიდი** () — ერთ-ერთი ხიდის სახელი ვენეციაში სასახლის არხზე – რიო-დი-პალაციო. ხიდი ააგო ანტონიო კონტიმ XVII საუკუნეში და მორთულია ბაროკოს სტილში. იგი აერთებს დოჟის სასახლეს, რომელშიც განთავსებული იყო დაკითხვის ოთახები და სასამართლო, არხის მოპირდაპირე მხარეს მდებარე სატუსაღოებთან.

სიტყვას „ოხვრა“ ხიდის სახელწოდებაში რომანტიკული მნიშვნელობა არ აქვს, მასში მსჯავრდებულთა ხიდზე გადასვლისას ვენეციის ბოლო თვალმოკვრით გამოწვეული მწუხარე ოხვრა იგულისხმება.

## რესურსები ინტერნეტში 
* ოხვრის ხიდი, Structurae.

 

კატეგორია:ვენეცია
ჰენრი III

**ჰენრი III პლანტაგენეტი** (; დ. 1 ოქტომბერი, 1207, უინჩესტერი — გ. 16 ნოემბერი, 1272, უესტმინსტერი) — ინგლისის მეფე 1216-1272 წლებში. მამამისის მსგავსად გადასახადების გაზრდითა და იძულებითი სესხებით მოსახლეობის გაძარცვა სცადა, რასაც 1263 წელს სამოქალაქო ომი მოჰყვა. აჯანყებას სათავეში ჩაუდგა გრაფი სიმონ დე მონფორი. წვრილი მიწათმფლობელების, მოქალაქეებისა და ბარონთა  მხარდაჭერით მონფორიმ მეფე შეიპყრო და ,,დიდი პარლამენტი" მოიწვია, სადაც მსხვილი ბარონები უმცირესობას შეადგენდნენ. მიუხედავად ხანგრძლივი მეფობისა, ჰენრი III ინგლისის მონარქთაგან ერთ-ერთი ყველაზე ნაკლებად ცნობილი და უფერული ფიგურაა.

## ბიოგრაფია 
კატეგორია:ინგლისის მეფეები
კატეგორია:პლანტაგენეტები
კატეგორია:დაბადებული 1 ოქტომბერი
კატეგორია:დაბადებული 1207
კატეგორია:გარდაცვლილი  16 ნოემბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1272
კატეგორია:ნორმანდიის ჰერცოგები
ვენეციური არსენალი

მინი|350პქ|არსენალის შესასვლელის ხედი, კანალეტო, 1732
მინი|350პქ|მოედანი 
**ვენეციური არსენალი** () — ნავსადგური და სანაოსნო დეპო ვენეციაში, რომელსაც წამყავნი როლი ეჭირა ვენეციის იმპერიის მშენებლობაში.

ბიზანტიური სტილის კომპლექსი VIII საუკუნით თარიღდება, თუმცა ამჟამინდელი ნაგებობა 1104 წელს უნდა ყოფილიყო დაწყებული, თუმცა ზუსტი თარიღი უცნობია. კომპლექსი არსებობდა XIII საუკუნეში და ნახსენებია დანტეს „ღვთაებრივ კომედიაში“. სახელწოდება სავარაუდოდ არაბულიდან „დარ ალ სინა'ა“ (ნავსადგური) მომდინარეობს და მისი კონცეფციაც ისლამურ-ბიზანტიურ ხასიათს ატარებს.

## რესურსები ინტერნეტში 
* The Venetian Arsenal: The World's First Assembly Line .
* Venetian Arsenal - ahead of their time.
* The Arsenal.

კატეგორია:ვენეცია
ჯონ უმიწაწყლო

**ჯონ უმიწაწყლო** (; ; დ. 24 დეკემბერი, 1166 ბომონის ციხესიმაგრე, ოქსფორდი — გ. 19 ოქტომბერი, 1216, ნიუარკის ციხე-სიმაგრე, ნოტინგემშირი) — ინგლისის პლანტაგენეტთა დინასტიის მეფე 1199–1216 წლებში. იგი ჰენრი II-ის უმცროსი ვაჟი იყო და ძმის რიჩარდ ლომგულის გარდაცვალების შემდეგ ავიდა ტახტზე. მის დაბადებამდე მამამისმა უფროს ვაჟებს  საფრანგეთში არსებული ინგლისის სამფლობელოები დომენებად გაუნაწილა, ჯონს კი მიწა არ მისცა, ამის გამო მას „უმიწაწყლო“ უწოდეს.

1202–1204 წლებში საფრანგეთთან წარუმატებელ ომებში დაკარგა საფრანგეთში ინგლისის სამფლობელოების  მნიშვნელოვანი ნაწილი. როდესაც პაპმა ინოკენტი III-მ კენტერბერის არქიეპისკოპოსად სტივენ ლენგტონი დანიშნა, ჯონ უმიწაწყლომ არ ცნო იგი, რამაც აშკარა კონფლიქტი გამოიწვია პაპსა და ინგლისის მეფეს შორის (1207 წელი). 1208 წელს პაპმა ინტერდიქტი დაადო ინგლისს, ხოლო 1209 წელს ჯონ უმიწაწყლო გადაყენებულად გამოაცხადა და მისი უფლებები საფრანგეთის მეფე ფილიპ II ოგიუსტს გადასცა. 1213 წელს ჯონ უმიწაწყლო დაემორჩილა პაპს. ჯონ უმიწაწყლო ავიწროებდა ფეოდალებს, სასამართლოს გარეშე სიკვდილით სჯიდა ბარონებს, არღვევდა ფეოდალურ წეს-ჩვეულებებს, ზრდიდა სახელმწიფო გადასახადებს. ამან და საგარეო  პოლიტიკურმა მარცხმა გამოიწვია ბარონთა აჯანყება (1215 წელი) ჯონ უმიწაწყლო იძულებული გახდა ხელი მოეწერა „თავისუფლების დიდი ქარტიისათვის“. შემდეგ კი უარი თქვა მის შესრულებაზე, რის გამოც 1216 წელს ბარონებმა დაიწყეს მის წინააღმდეგ ომი, რომლის დროსაც ჯონ უმიწაწყლო გარდაიცვალა.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ინგლისის მეფეები
კატეგორია:პლანტაგენეტები
კატეგორია:დაბადებული 24 დეკემბერი
კატეგორია:დაბადებული 1167
კატეგორია:გარდაცვლილი 19 ოქტომბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1216
კატეგორია:ნორმანდიის ჰერცოგები
კა’პეზარო

thumb|300px|კა' პეზარო
**კა’ პეზარო** (იტალ. Ca' Pesaro) — პომპეზური ბაროკოს სტილის სასახლე ვენეციის რაიონ სანტა-კროჩეში, დიდ არხზე.

შენობის თავდაპირველი პროექტი ეკუთვნის არქიტექტორ ბალდასარ ლონგენას (XVII საუკუნე), მშენებლობა დაასრულა ჯან-ანტონიო გასპარიმ 1710 წელს. სვეტების სიუხვე კონტრასტულია ლონგენას შედარებით ელეგანტური კა’რეცონიკოს სასახლისგან. ამჟამად შენობაში ვენეციის თანამედროვე ხელოვნების მუზეუმია განლაგებული, რომელშიც ინახება კლიმტის, ბონარის, შაგალის, კანდინსკის, კლეეს, რუალის, მატისის, მურის, მორანდის და სხვათა ნამუშევრები.

## რესურსები ინტერნეტში 
* 
* Oriental Art Museum 

კატეგორია:ვენეციის სასახლეები
კატეგორია:იტალიის მუზეუმები
პოლიგამია

thumb|350px|მსოფლიო რუკა ქვეყნებისა, რომლებშიც პოლიგამია მიღებულია.
**პოლიგამია** ( (polys) — „მრავალი“ და  (gamos) — „ქორწინება“) — მრავალცოლიანობა/მრავალქმრიანობა, ქორწინება, რომელშიც ერთი სქესის პარტნიორს ჰყავს საპირისპირო სქესის ერთზე მეტი ქორწინების პარტნიორი. აქვს ორი ფორმა — პოლიგინია და პოლიანდრია.

## რესურსები ინტერნეტში 
* The Four Major Periods of Mormon Polygamy, essay by Todd M. Compton, hosted by Signature Books
* Polygamy in Africa 
* History of Polygamy in Judaism 

კატეგორია:ქორწინება
კატეგორია:სექსუალობა
დიდი სიყვარული

„**დიდი სიყვარული**“ () — სატელევიზიო დრამა, დადგმული HBO-ს მიერ შტატ იუტაში მცხოვრები პოლიგამიური ოჯახის შესახებ. მთავარ როლებს ასრულებენ ბილ პაქსტონი, კლოე სევინი, ჯინ ტრიპლჰორნი, ჯენიფერ გუდუინი და ჰარი დინ სტანტონი. ტელესერიალის პერმიერა აშშ-ში გაიმართა 2006 წლის 12 მარტს სოპრანოს კლანის მეექვსე სეზონის გახსნასთან ერთად. მეორე სეზონი 2007 წელს გავიდა ეთერში, ხოლო  მესამე სეზონი 2009 წლის 18 იანვარს დაიწყო აშშ-სა და კანადაში.

სერიალს თემად ჯგუფის Beach Boys სიმღერა „God Only Knows“ (მხოლოდ ღმერთმა უწყის) მიჰყვება. შოუს თანაშემქმნელები იყვნენ მარკ ოლსენი და უილ შეფერი, რომლებიც ასევე აღმასრულებელი პროდიუსერები არიან. ოლსენი და შეფერი ორწელიწადნახევარი იკვლევდნენ მასალას შოუსთვის, რომლის მიზანი ამერიკაში პოლიგამიის მიუკერძოებელი აღწერა უნდა ყოფილიყო, ყოველგვარი განსჯის გარეშე.

## რესურსები ინტერნეტში 
* 
* 

კატეგორია:2000-იანი წლების ტელესერიალები
კატეგორია:ამერიკული ტელესერიალები
კატეგორია:HBO-ს სერიალები
კატეგორია:ტელესერიალები ანბანის მიხედვით
ვორტიცელა

thumb|ვორტიცელა
**ვორტიცელა** (), *ძაბრულა* —  მტკნარი წყლის ერთუჯრედიან ცხოველთა გვარი ინფუზორიების კლასისა. აერთიანებს 100-ზე მეტ სახეობას, ბინადრობენ ზღვისა და მტკნარ წყლებში, სუბსტრატზე მიმაგრებულია გრძელი კუმშვადი ღეროთი. მათი ზომა 150 მკ აღწევს. აქვთ მოგრძო, ნალისმაგვარი ბირთვი, პირის დისკო სხეულის წინა, გაფართოებულ მონაკვეთზეა. იკვებებიან ბაქტერიებით, მრავლდებიან როგორც უსქესოდ, ისე სქესობრივად. ვორტიცელას არსებობა ბიოლოგიურად კარგად გაწმენდილი წყლის მაჩვენებელია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:უმარტივესები
ვრაც-დაშტი

**ვრაც-დაშტი** (სომხ. ქართველთა ველი) — გეოგრაფიული ტერმინი, რომლითაც ძველი სომეხი ისტორიკოსები აღნიშნავდნენ ქვემო ქართლის (სომხ. წყაროების გუგარქის) ერთ მხარეს, კერძოდ, მდინარე დებედის, ხრამისა და მისი შენაკადების (ბოლნისისწყალი, მაშავერა, შულავერი) ქვემოთ. სომეხი ისტორიკოსის უხტანესის (X ს.) მიხედვით, ვრაც-დაშტში იყო ქვემო ქართლის პიტიახშის — ვარსქენის (V ს.) რეზიდენცია — ცურტავი. აქვე იყო ქართულ წყაროებში მოხსენიებული გაგის ციხე.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საქართველოს ისტორია
ვსევოლოდსკის ელჩობა

**ვსევოლოდსკის ელჩობა** — რუსეთის სამეფოს ელჩობა კახეთში 1593-1594 წლებში. მოეწყო იორამისა და კირილეს ელჩობის საპასუხოდ, როდესაც კახეთის მეფემ ალექსანდრე II-მა რუსეთის ხელმწიფეს, თედორე ივანეს ძეს სთხოვა დაეცვა კახეთი საშამხლოს თავდასხმებისაგან.

ვსევოლოდსკის ელჩობამ ალექსანდრე I-ს ბორის გოდუნოვის (რომელსაც თედორე მეფემ კახეთის საქმეები მიანდო) წერილი და საჩუქრები გადასცა. წერილში ნათქვამი იყო, რომ რუსეთის ხელმწიფემ ჯარი გაგზავნა საშამხლოში. გოდუნოვი კახეთის მეფეს სთხოვდა, მასაც გაეგზავნა ჯარი ტარკში და რუსეთის ჯარის სარდალთან შეთანხმებით ემოქმედა. ვსევოლოდსკის ელჩობას სამშობლოში დაბრუნებისას გაჰყვნენ კახეთის სამეფოს ელჩები — ხურშიტა და იორამი.

## ლიტერატურა
* *ბერძენიშვილი ნ.,* საქართველოს ისტორიის საკითხები, წგნ., 4 თბ., 1967
 
* Белокуров  С. А., Сношения России с Кавказом, в. 1 (1578–1613), М., 1889.

კატეგორია:კახეთის სამეფო
კატეგორია:რუსეთ-საქართველოს ურთიერთობები
კატეგორია:1590-იანები
კა’ ფოსკარი

**კა’ ფოსკარი** ან **პალაცო ფოსკარი** (იტალ. Ca' Foscari, Palazzo Foscari, ფოსკარის სასახლე) — სასახლე ვენეციაში, დიდ არხზე, დორსუდოროს რაიონში.

აშენდა 1437-52 წლებში დოჟი ფრანჩესკო ფოსკარისთვის. დოჟისთვის ამ სასახლეს საგვარეულო მნიშვნელობა ჰქონდა მრავალი თაობისთვის და ის სიმდიდრისა და დოჟის ძალაუფლების განსახირება უნდა ყოფილიყო.

ამავე ადგილას დიდი არხის მისართავთან მდებარეობს კიდევ ორი სასახლე: პალაცო ბალბი, აგებული 1590 წელს, და პალაცო ჯუსტინიანი, აგებული დაახლ. 1452 წელს.

გოტიკურ სტილში ნაგები შენობა განუმეორებელი სიმეტრიულობით გამოირჩევა. XIX საუკუნეში ავსტრიული ოკუპაციის პერიოდში შენობა ყაზარმად გამოიყენებოდა. ამ დროიდან მოყოლებული სასახლის მრავალი მორთულობა და ძვირფასი ნივთი განადგურდა ან დაიკარგა. 1997-2005 წლებში შენობას რესტავრაცია ჩაუტარდა. ამჟამად პალაცოში განთავსებულია ვენეციის უნივერსიტეტის ეკონომიკისა და უცხო ენების ფაკულტეტები.

კატეგორია:ვენეციის სასახლეები
ზაანური თხა

მინი|250პქ|ზაანური თხა
**ზაანური თხა** — სარძევე ჯიშის თხა. გამოყვანილია XIX საუკუნის შუა წლებში შვეიცარიაში, მდინარე ზაანეს ხეობაში. ზაანური თხა დიდია, მკვრივი აგებულების, უპირატესად დოლა (ურქო), ფერად თეთრი. ცოცხალი მასა ბოტისა 70-80 კგ, დედალი თხისა 50-60 კგ. ნაყოფიერება 100 დედა თხაზე 180-250 თიკანი. ლაქტაცია 8-10, ზოგჯერ 12 თვეც გრძელდება. საშუალო ნაწველი 600-700 კგ რძე, რეკორდული - 2482 კგ. გავრცელებულია დასავლეთ და ცენტრალურ ევროპაში, ამერიკასა და აზიაში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თხები
ზა

**ზა**, *ზასი* — ისტორიული სოფელი ქვემო ქართლში, ალგეთის ხეობაში, ახლანდ. თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე.

XVIII საუკუნის ქართველი სწავლულის ვახუშტი ბატონიშვილის გეოგრაფიაში და რუკაზე აღნიშნულია როგორც „ზა”, ისტორიულ წყაროებში გვხვდება აგრეთვე „ზასი”. ვახუშტისეულ სოფლების სიაში ზის ხეობაში 6 სოფელია ჩამოთვლილი.

ისტორიულ დოკუმენტებში იხსენიება XVI საუკუნიდან როგორც საბარათიანოში, შემდგომ კი — საგერმანოზიშვილოში შემავალი სოფელი. XVII საუკუნეში ზას მოსახლეთა შორის დასახელებულია გვარები: კახაბრიშვილი, პაპუჩაშვილი, ფარდონასშვილი, მამაცაშვილი, ახალკაციშვილი. 1721 წელს ზაში ითვლებოდა 9 მებატონე (ნამანგლელევიშვილები, ქავთარაშვილები, გერმანოზიშვილები, კანჭაშვილები და სხვ.), 18 გამომღები და 4 ბოგანო ყმა. 

ზაში შემორჩენილია X–XI საუკუნეების 3 ეკლესია — ღვთისმშობლის, წმ. გიორგის და პეტრე-პავლესი. წმ. გიორგის დარბაზული ეკლესიის აღმოსავლეთ, სამხრეთ და დასავლეთ კედლები გამოირჩევა რელიეფური გამოსახულებებით: დანიელი ლომების ხაროში, საერო და სასულიერო პირთა, ცხოველთა და ფრინველთა გამოსახულებანი, ასევე ჯვრები. ეკლესიის მიმდებარე სასაფლაოზე ქვაჯვრებიანი და საყოფაცხოვრებო გამოსახულებებიანი საფლავის ქვებია. XX საუკუნის დასაწყისში აქ ექვთიმე თაყაიშვილმა იპოვა ქვა ასომთავრული წარწერით, სადაც იხსენიებოდა საქართველოს მეფე ბაგრატ IV. XIX საუკუნის 70-იან წლებში ამ ტერიტორიაზე მთიულეთიდან გადმოვიდნენ მოახალშენენი და დასახლებას ახალსოფელი უწოდეს.

## ლიტერატურა
* ლორთქიფანიძე ი., ქვემო ქართლი XVIII ს. I მეოთხედში, ნაწ. 1–2, თბ., 1935.
* მასალები საქართველოს ისტორიული გეოგრაფიისა და ტოპონიმიკისათვის, წგ. 1, ზ. ალექსიძის და შ. ბურჯანაძის გამოც., თბ., 1964.

* Какабадзе С. С., Грузинские документы Института народов Азии, М., 1967.
* Такайшвили Е. С., Археологические экскурсии, разыскания и заметки, в.4, Тфл., 1913.

კატეგორია:თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტის ისტორიული სოფლები
EP

მინიატიურა|გრამფირფიტის ფორმატის EP

**Extended play (EP)** ან **მინიონი** () — ტერმინი, რომლითაც ძირითადად მოიხსენიებენ გრამფირფიტას ან CD-ს, რომელიც ერთ სინგლზე მეტს შეიცავს, თუმცა ალბომისთვის ზედმეტად პატარაა. ჩვეულებრივ, ალბომში რვა ან მეტი სიმღერაა (25-80 წუთის ხანგრძლივობით), სინგლი ერთიდან სამ სიმღერამდე შეიცავს (10 წუთამდე ხანგრძლივობით),ხოლო EP – ოთხიდან შვიდ სიმღერამდე (10-25 წუთი).

სხვადასხვა დროს EP სხვადასხვა ზომის გამოიცემოდა. 1950-იან და 1960-იან წლებში, EP ჩვეულებრივ 7" (18 სმ) დისკებზე გამოდიოდა 45 RPM-ით და ერთი სიმღერით თითო მხარეს. ფორმატმა პოპულარობა ელვის პრესლის აღმასვლასთან ერთად მოიპოვა და ხანდახან ირონიულად აღინიშნება, რომ EP მისი ინიციალებია.

## იხილეთ აგრეთვე 
*სტუდიური ალბომი
*საკონცერტო ალბომი
*სინგლი

## სქოლიო
კატეგორია:ალბომების სახეობები
ზაგორსკის ქათამი

**ზაგორსკის ქათამი** — სახორცე-საკვერცხე მიმართულების ჯიშური ჯგუფი. გამოყვანილია მეფრინველეობის სამეცნიერო-კვლევით ინსტიტუტში, ქ. ზაგორსკში, იურლოვური მყივანა ქათმების შეჯვარებით რუსულ თეთრთან, ნიუ-ჰემფშირსა და როდ-აილანდთან. დედლის მასა დაახლოებით 3 კგ, მამლისა 3,5 კგ. ზაგორსკის ქათამი წელიწადში დებს 150-165 კვერცხს. საუკეთესო მეურნეობებში 180-200-ს. კვერცხის მასა 62-65 გ. საადრეო ჯიშია და მაღალი ხარისხის ხორცი აქვს (ნაკლავის გამოსავალი 88%). ზაგორსკის ქათამს იყენებენ ბროილერების წარმოებაში სადედე ფორმად, აგრეთვე მეხორცული მიმართულების ხაზების შესაქმნელად.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქათმის ჯიშები
ზავროპტერიგიები

thumb
**ზავროპტერიგიები** (), წყლის მტაცებელი ქვეწარმავლების ამომწყდარი რიგი. ტრიასულ ნოტოზავრებს ხმელეთის ცხოველთა აგებულება ჰქონდათ, უფრო გვიანდელი (იურულ-ცარცული) პლეზიოზავრები კი თითქმის მთლიანად მოწყვეტილი იყვნენ ხმელეთს და თავისი გარეგნობითა და ცხოვრების ნირით წააგავდნენ სელაპებსა და სხვა ფარფლფეხიან ძუძუმწოვრებს. რიგი შეიცავდა 15-მდე ოჯახის რამდენიმე ათეულ გვარს. ზავროპტერიგიების მრავალრიცხოვანი ნაშთები ნაპოვნია ყველა მატერიკზე. მ. შ. საინტერესოა ქვეწარმავალთა ისტორიისა და წყლის გარემოსთან მათი ადაპტაციის შესასწავლად.

## ლიტერატურა 
* ქსე, ტ. 4, გვ. 471, თბ., 1979

*
ზაზუნები

**ზაზუნები** () — ძუძუმწოვრების ქვეოჯახი მღრღნელების რიგისა. შეიცავს 57 გვარს. სახეობებიდან ყველაზე ცნობილია ჩვეულებრივი ზაზუნა (Cricetus cricetus), რომელიც სამხრეთ ციმბირსა და ჩრდილოეთ ყაზახეთში გავრცელებულია. საქართველოში პირველი 2 გვარის სახეობები გვხვდება: ამიერკავკასიური ზაზუნა (Cricetinae auratus), დაღესტნური ზაზუნა (Cricetinae raddei) და რუხი ომანა (Cricetulus migratorius). ზაზუნები წელიწადში 2-3-ჯერ მრავლდებიან, შობენ 8-8, 10-10 წრუწუნას. ზიანს აყენებენ სახალხო მეურნეობას. გადააქვთ ზოგი ინფექციური დაავადება (ტულარემია და სხვა).

## ლიტერატურა
კატეგორია:მღრღნელები
ზალუმჯანიანი

**ზალუმჯანიანი** — ძველი ქართული მწერლობის ანონიმური ძეგლი, სამიჯნურო-სადევგმირო ხასიათის ვრცელი თხზულება, რომელშიც აღწერილია მეფე გულაზარის ვაჟის, ზალუმჯანის, საგმირო საქმეები, დევებთან ბრძოლა და ა. შ. 

ჩვენამდე თხზულების ფრაგმენტებმა მოაღწია. ვარაუდობენ, რომ „ზალუმჯანიანი“ გადმოღებულია სპარსულიდან XVIII საუკუნეში. სპარსული ორიგინალი, მისი ავტორი უცნობია. 

## ლიტერატურა 
* გვახარია ა., სპარსული ხალხური პროზის ისტორიიდან, თბ., 1973.
* კეკელიძე კ., ქართული ლიტერატურის ისტორია, ტ. 2, თბ., 1958.

კატეგორია:ძველი ქართული ლიტერატურა
ზამთრის სოკო

**ზამთრის სოკო** () — ქუდიანი სოკო ტრიქოლომასებრთა ოჯახისა. აქვს 2-5 სმ დიამეტრის ქუდი — შიშველი, ლორწოიანი, ყვითელი, შუაში მურა. ფირფიტები თეთრია, მოყვითალო ფერი დაჰკრავთ. ფეხი წვრილი, ხრტილოვანი, ზემოთ მოყვითალო, ძირში მუქი მურა და შებუსვილია. იზრდება ჯგუფურად გვიანი შემოდგომიდან (ზოგჯერ მთელი ზამთრის განმავლობაში), ხარობს გამხმარ და დამპალ ფოთლოვან ხეებზე, განსაკუთრებით კი ვერხვსა და ტირიფზე. საჭმელად იხმარება ახალი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ტრიქოლომასებრნი
კატეგორია:საჭმელი სოკოები
ვერხვი

**ვერხვი** () — დიდი ზომის ფოთოლმცვივანი ორსახლიანი ხეების გვარი ტირიფისებრთა ოჯახისა. ყვავის ადრე გაზაფხულზე, ფოთლების გაშლამდე, ზოგიერთი — ფოთლების გამოტანასთან ერთად. ერთსა და იმავე ხეს სხვადასხვა ტოტზე სხვადასხვა ფორმის ფოთოლი ასხია. ნაყოფი კოლოფია. 

ვერხვი მრავლდება თესლით, ძირკვის ამონაყარით, ზოგჯერ ფესვის ნაბარტყით. სწრაფმზარდია, ხარობს კარგად დრენირებულ, ტენიან ნიადაგზე, თუმცა გაშენება თითქმის ყველანაირ ნიადაგზე შეიძლება. ზოგი სახეობა მარილგამძლეა და ხანგრძლივი დატბორვისაგან ნაკლებად ზიანდება, დაჭაობებას ვერ იტანს. სინათლის მოყვარულია, ქარგამძლე, ფართოდ იყენებენ გასამწვანებლად. 

იზრდება მთისა და მდინარისპირა ტყეებში. აქვს თეთრი, მსუბუქი და რბილი მერქანი, რომელსაც ქაღალდის, ასანთისა და საფანერო წარმოებაში, აგრეთვე ლატნებისა და სარების დასამზადებლად, ზოგჯერ საშენ მასალად. ქერქი შეიცავს მთრიმლავ და საღებავ ნივთიერებებს, ზოგი სახეობის სურნელოვანი კვირტები — ძვირფას ეთეროვან ზეთებს.

ცნობილია 100-ზე მეტი სახეობა, მათგან ბევრი კულტივირებულია. საქართველოში მთისა და ჭალის ტყეებში ვერხვის 8 სახეობა იზრდება: ტურანგი (Populus euphratica), თეთრი ხვალო (Populus alba), ჭალის ვერხვი (Populus canescens), მთრთოლავი ვერხვი (Populus tremula) და ოფი (Populus nigra), მ. შ. ოფი, თეთრი ხვალო და მთრთოლავი ვერხვი კულტივირებულიცაა. ინტროდუცირებული სახეობებიდან უფრო ფართოდაა მოშენებული პირამიდული ვერხვი (Populus pyramidalis), კანადური ვერხვი (Populus deltoides) და სხვა.

## იხილეთ აგრეთვე
* საქართველოს ფლორა
* საქართველოს ტყეები

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ტირიფისებრნი
ედუარდ I (ინგლისი)

**ედუარდ I პლანტაგენეტი** (; ) (დ. 17 ივნისი, 1239, უესტმინსტერი, ლონდონი — გ. 7 ივლისი, 1307, ბეფ-ბაი-სენდზი, კუმბერლენდი) — ინგლისის მეფე 1272-1307 წ.წ. და უელსის მეფე 1283-1307 წწ. პლანტაგენეტების დინასტიის წარმომადგენელი.

მეცხრე ჯვაროსნული ლაშქრობის მონაწილე 1271-1272 წლებში. მან გაილაშქრა ქალაქ აკრაზე, რომელიც 1291 წლამდე უკანასკნელ ჯვაროსნულ ქალაქად ითვლებოდა.  1275 წელს ინგლისში მოხდა ბარონთა აჯანყება. მათ შეუერთდნენ რაინდები და ციხისთავებიც. მათი მოთხოვნით ინგლისის პარლამენტმა რეგულარული მუშაობა დაიწყო. 1276 წელს ედუარდმა უელსის დაპყრობა გადაწყვიტა. ინგლის-უელსის საზღვარზე დიდი მიწები დაურიგა საზღვრისპირა ლორდებს, რომლებიც 1280 წლისთვის უელსის დიდ ნაწილს აკონტროლებდნენ. 1282 წელს უელსის პრინცი ლიველინი (1258-1282) მოკლეს. ედუარდ I 1283 წელს ინგლისისა და უელსის მეფე გახდა. მეფემ უელსურ ციხეებში (პემბროკში, კასტელ-ე-ბერეში) ინგლისური გარნიზონები ჩააყენა. ასევე ააშენა ჩრდილოეთ უელსში ინგლისური ციხესიმაგრეები: ბიომარისი, კანოვერი და კონუი. ამის შემდეგ უესელები არაერთხელ აჯანყდნენ, მაგრამ ვერცერთმა აჯანყებამ მათ მნიშვნელოვანი გამარჯვება ვერ მოუტანა. უელსის დამორჩილების შემდეგ მეფე ედუარდმა საშინაო პრობლემებს მიხედა. 1290 წელს მან განდევნა ებრაელები ინგლისიდან. 1295 წელს აღადგინა პარლამენტი ისეთივე სახით, როგორც სიმონ დე მონფორიმ შექმნა. 1301 წელს თავისი ვაჟი ედუარდი უელსის პრინცად აკურთხა. 1296 წელს შოტლანდიაში შეიჭრა და დროებით დაიპყრო. 1297-1305 წლებში ებრძოდა აჯანყებულებს, ენდრიუ მორეისა და უილიამ უოლესს. 1305 წელს უილიამ უოლესი, აჯანყებულთა მეთაური, სიკვდილით დასაჯა. მშვიდობა ჩამოაგდო საფრანგეთის მეფე ფილიპე III სამართლიანთან. გარდაიცვალა 1307  წელს.

## მეტსახელები 
* ედუარდ I-ს თავისი 188 სმ სიმაღლის გამო მეტსახელად **"გრძელფეხას"** (*ინგლ.:*Longshanks) ეძახდნენ. 
* მის მიერ გატარებული რეფორმების გამო მიიღო მეტსახელი **"კანონმდებელი"** (*ინგლ.:* the Lawgiver).
* შოტლანდიის დაპყრობის გამო **"შოტების ურო"** (*ინგლ.:* "Hammer of the Scots"), რაც მის საფლავის ქვაზეც არის ამოკვეთილი "Edwardus Primus Scotorum Malleus hic est" (*ქართ.:* ედუარდ პირველი შოტების ურო აქ არის).

## რესურსები ინტერნეტში 
* Edward I of England at royal.gov.uk
* Images of the castles of Edward I in Wales 
* King Edward I Monument

## სქოლიო 
კატეგორია:ინგლისის მეფეები
კატეგორია:პლანტაგენეტები
კატეგორია:დაბადებული 17 ივნისი
კატეგორია:დაბადებული 1239
კატეგორია:გარდაცვლილი 7 ივლისი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1307
ირბისი

**ირბისი** () — მტაცებელი ძუძუმწოვარი კატისებრთა ოჯახისა. მისი სხეულის სიგრძე 130 სმ, მასა 26-40 კგ. ბოლისფერ-ნაცრისფერი, თითქმის თეთრი ბალანი რგოლისებრი მუქი ხალებით აქვს მოფენილი. გავრცელებულია ცენტრალურ აზიის მაღალმთის ზონაში (3000-იდან 5000 მ-მდე). ნადირობს ღამით, ზოგჯერ დღისითაც (ნისლიან ამინდში). იკვებება ჩლიქოსნებით, კურდღლებით, ფრინველებით. მაკეობა 3 თვემდე გრძელდება. შობს 3–5 ბოკვერს. მეცხოველეობას ზიანს თითქმის არ აყენებს.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:პანთერა
ზამბახი

**ზამბახი** () — მცენარეთა გვარი ზამბახისებრთა ოჯახისა. მრავალწლოვანი ფესურიანი ბალახია. აქვს ხმლისებრი, იშვიათად ხაზური ფოთლები და დიდი, თეთრი, კაშკაშა იისფერი, ლურჯი ან ყვითელი ყვავილები, 3-წახნაგოვანი მრავალთესლიანი კოლოფი ნაყოფი. 

ცნობილია 200-მდე სახეობა. ძირითადად გავრცელებულია ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში. საქართველოში 11 სახეობა გვხვდება. იზრდება მდელოზე, ველსა და ნახევრად უდაბნოში, ზოგი — ჭაობსა და ტენიან ადგილას. ფართოდ გავრცელებული დეკორატიული მცენარეა. 

ჩვენში განსაკუთრებით გამოირჩევა ქართული ზამბახი, რომელიც ქართლსა და აზერბაიჯანში ნახევრად უდაბნოებში იზრდება. ზამბახის ზოგი სახეობის ფესურას იის სუნი აქვს და მედიცინასა და პარფიუმერიაში იყენებენ.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ზამბახისებრნი
კარაკალი

**კარაკალი** () — მტაცებელი ძუძუმწოვარი კატისებრთა ოჯახისა. მისი სხეულის სიგრძე 65 სმ აღწევს, მასა 11-13 კგ. მოყვითალო ზურგი და მოთეთრო მუცელი აქვს. გავრცელებულია აზიისა და აფრიკის უდაბნოებსა და მთისწინეთში. ცოტა გვხვდება სამხრეთ თურქმენეთში, იშვიათად — უზბეკეთში. იკვებება მღრღნელებით, ფრინველებით, ქვეწარმავლებით და სხვა. შობს 1-4 კნუტს, სარეწაო მნიშვნელობა არ აქვს. ინდოეთში კარაკალს კურდღლებზე, ფრინველებსა და პატარა ანტილოპებზე სანადიროდ წვრთნიან.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:კარაკალები
კატეგორია:აფრიკის ძუძუმწოვრები
კატეგორია:აზიის ძუძუმწოვრები
კატეგორია:ინდოეთის ძუძუმწოვრები
კატეგორია:პაკისტანის ძუძუმწოვრები
ფოცხვერი

**ფოცხვერი** () — ძუძუმწოვარი ცხოველი კატისებრთა ოჯახისა. მისი სხეულის სიგრძეა 82-109 სმ, მასა 8-19 კგ (იშვიათად 32 კგ-მდე) აღწევს. აქვს ძლიერი, შედარებით გრძელი ფეხები, ძალზე ფართო თათები, მოკლე კუდი ყურების ბოლოებზე — გრძელი ფუნჯები, ფართო ქილვაშები. შეფერილობა სხვადასხვანაირია: ერთფერი (ჩალისფერი, წითური), ან ხალებიანი.

ბინადრობს როგორც მთის, ისე ვაკის უღრან ტყეებში, ზოგჯერ იჭრება ტყე-ველში. იკვებება ძუძუმწოვრებით, ფრინველებით. ზოგჯერ თავს ესხმის ირემს, შველს, აგრეთვე ძროხას, ცხვარს; კარგად დაცოცავს ხეებზე. აქტიურობს ღამით. შობს 2-3 ბოკვერს. ფოცხვერის ქვესახეობებიდან საქართველოში გვხვდება კავკასიური ფოცხვერი (Lynx lynx orientalis) და ჩვეულებრივი ფოცხვერი (Lynx lynx lynx).

## სქოლიო 
კატეგორია:ფოცხვერი
კატეგორია:საქართველოს წითელ წიგნში შეტანილი ცხოველები
კატეგორია:ევროპის ძუძუმწოვრები
კატეგორია:აზიის ძუძუმწოვრები
კატეგორია:ნეპალის ძუძუმწოვრები
კატეგორია:პაკისტანის ძუძუმწოვრები
კატეგორია:რუსეთის ძუძუმწოვრები
კატეგორია:ჩინეთის ძუძუმწოვრები
კატეგორია:საქართველოს ძუძუმწოვრები
კატეგორია:აზერბაიჯანის ძუძუმწოვრები
ზანდარაკი

**ზანდარაკი**, **რკინის ჯვარი** — უღელტეხილი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, მესტიისა და წალენჯიხის მუნიციპალიტეტების ადმინისტრაციულ საზღვარზე. მდებარეობს ეგრისის ქედის დასავლეთ ნაწილში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2755 მ. 

ზანდარაკის მიდამო აგებულია ბაიოსური პორფირიტების, ტუფ-ბრექჩიების, ტუფ-კონგლომერატებისა და ტუფ-ქვიშაქვებისაგან. შემოსილია სუბალპური და ალპური მდელოებით. ზანდარაკის უღელტეხილი აკავშირებს მდინარეების მაგანისა (ენგურის მარცხენა შენაკადი) და თხეიშის (ხაიშურის ერთ-ერთი მდგენელი) ხეობებს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის უღელტეხილები
ზანდური

**ზანდური** — კილიანი ხორბლის უძველესი ქართული პოპულაცია. საქართველოს ენდემია. დღეისათვის ზანდურის პოპულაციის შემადგენლობაში დადგენილია პოლიპლოიდური რიგი: ჰექსაპლოიდური ჟუკოვსკის ხორბალი ანუ ზანდური *Triticum zhukovskyi* (2n=42), დიპლოიდური გვაწა ზანდური (2n=14; განეკუთვნბება კულტურულ ცალმარცვალას *Triticum monococcum*) და ტეტრაპლოიდური ჩელტა ზანდური *Triticum timopheevii* (2n=28).

წარმოშობის კერაა რაჭა-ლეჩხუმი. ბიოლოგიურად მცენარე საგაზაფხულოა, მაგრამ თესენ შემოდგომით. ძნელად ეჯვარება სხვა სახეობებს. თავთავი მკვრივია, მარცვალი მსხვილი, კარგად იფქვება და ცხვება. 

ზანდურს სასელექციო მასალად იყენებენ ბევრ ქვეყანაში იმუნური ჯიშებისა და ჰიბრიდული ხორბლის შესაქმნელად. დაცულია კოლექციებში, როგორც მსოფლიო მნიშვნელობის ძვირფასი სასელექციო მასალა.

## ლიტერატურა 
## სქოლიო 
კატეგორია:ხორბლები
რუსეთის საიმპერატორო გეოგრაფიული საზოგადოების კავკასიის განყოფილების ჩანაწერები

**რუსეთის საიმპერატორო გეოგრაფიული საზოგადოების კავკასიის განყოფილების ჩანაწერები** () — რუსეთის საიმპერატორო გეოგრაფიული საზოგადოების კავკასიის განყოფილების პერიოდული სამეცნიერო ბეჭდვითი ორგანო. გამოცემულია 30 წიგნი (I-XXX, 1852-1917). თავდაპირველად იბეჭდებოდა როგორც განყოფილების წევრთა, ისე ევროპის მეცნიერთა გეოგრაფიული, ეთნოგრაფიული, ისტორიული, ბიბლიოგრაფიული და სხვა შრომები, 1872 წლამდე ინეჭდებოდა აგრეთვე განყოფილების ადმინისტრაციულ-ორგანიზაციული საქმიანობის მიმოხილვაც. ძირითადად გამოდიოდა თბილისში, IX წიგნი დაიბეჭდა პეტერბურგში (1875), XXI და XXII — პიატიგორსკში (1899, 1902).

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში
*Записки Кавказского отдела ИРГО. 1852-1913. 

კატეგორია:რუსეთის გეოგრაფიული საზოგადოება
ზარდახანა

**ზარდახანა** (სპარს. ზარრადხანე) — არსენალი, სამხედრო საჭურვლის საწყობი, სადაც ინახავდნენ სამხედრო აღჭურვილობას, ცხენის აკაზმულობას და სხვა. ზარდახანა სამხედრო უწყების დაწესებულება იყო და უშუალოდ ამილახორს ემორჩილებოდა. მას განაგებდა ზარდახანას უხუცესი. 

ზარდახანის მოხელეები იყვნენ მოლარე და მწიგნობარი, აგრეთვე მისრატულთუხუცესი და მისრატულები (უზანგის დამჭერები), რომლებიც მეფეს ემსახურებოდნენ ცხენით მოგზაურობის დროს. ზარდახანას წელიწადში ერთხელ ამოწმებდნენ ამილახორი, მეაბჯრეთუხუცესი, ზარდახანის უხეცესი და მწიგნობარი (მწიგნობართუხუცეს-ჭყონდიდლის მოხელე).

## ლიტერატურა
* ქართული სამართლის ძეგლები, ივ. სურგულაძის გამოც., თბ., 1970;
* *ჯავახიშვილი ივ.,* ქართული სამართლის ისტორია, წგნ. 2, ნაკვ. 1, ტფ., 1928;

კატეგორია:სპარსული სიტყვები
კატეგორია:საქართველოს სამხედრო ისტორია
ზარი (მრავალმნიშვნელოვანი)

**ზარი** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* ზარი — საკრავი, საეკლესიო ნივთი
* ზარი — გუნდური სიმღერა
* ზარი — ქართული გაზეთი
ზანგეზურის ქედი

**ზანგეზურის ქედი** ( ) — ქედი ამიერკავკასიის მთიანეთში. გადაჭიმულია მერიდიანულად მდინარეების ტერტერისა და არფის ზემო დინებიდან მდინარე არაქსამდე, დაახლოებით 130 კმ-ზე, სიმაღლე 3904 მ-მდე (მთა გაფიჯიღი). ძირითადად აგებულია გრანიტებითა და გრანოდიორიტებით. დასავლეთი კალთები შემოსილია სტეპისა და ნახევრად უდაბნოს მცენარეულობით; აღმოსავლეთი კალთები — ფართოფოთლოვანი ტყით (მუხა, რცხილა, ნეკერჩხალი) და სუბალპური მდელოებით. არის სპილენძისა და მოლიბდენის საბადოები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:სომხეთის ქედები
კატეგორია:აზერბაიჯანის ქედები
ზარი (სიმღერა)

**ზარი** — სამგლოვიარო გუნდური სიმღერა-ტირილი. დაკრძალვის დღეს ჯერ ოჯახში და შემდეგ სასაფლაოზე ცალ-ცალკე ასრულებდნენ ქალები და მამაკაცები. გუნდის ერთ-ერთი წევრი იწყებდა უსიტყვო მოთქმას, ხოლო სხვები ბანს აყოლებდნენ. შორეული სოფლებიდან მოსულ ნათესავებს მოზარეთა საკუთარი გუნდი მოჰყავდათ, თან მოჰქონდათ დიდი კელაპტარი ან სიცოცხლის ხის სიმბოლო. ზარი ყველაზე სრულად სვანეთის ეთნოგრაფიის ყოფამ შემოინახა. სვანური ზარი სამხმიანი სიმღერაა და ორ გუნდად სრულდება. ძველი ქართული წერილობითი წყაროებით დასტურდება ზარით გლოვა. საქართველოს ზოგ კუთხეში მას ბანს ან ზრუნს უწოდებენ.

## ლიტერატურა
* *ახობაძე გ.,* ქართული (სვანური) ხალხური სიმღერების კრებული, თბ., 1957;
* *კოტეტიშვილი ვ.,* ხალხური პოეზია, გამოც. მე-2, თბ., 1961;
* *მაჩაბელი დ.,* ქართველთა ზნეობა, ი. გალობა, „ცისკარი“, 1864, № 5;

კატეგორია:ქართული ხალხური სიმღერები
ზარი (გაზეთი)

**„ზარი“** — ქართული  პოლიტიკური და ლიტერატურული გაზეთი სოციალ-დემოკრატიული მიმართულებისა; გამოდიოდა თბილისში 1906-1907 წლებში კვირაში ორჯერ. 1906 წელს გამოვიდა № 1-5; 1907 — № 6-8. რედაქტორ-გამომცემელი — ნ. კურდღელაშვილი. დაიხურა თბილისის გენერალ-გუბერნატორის განკარგულებით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საქართველოს გაზეთები
კატეგორია:ქართულენოვანი გაზეთები
არასრულკბილიანები

**არასრულკბილიანები**, *ამერიკული არასრულკბილიანები* () — ძუძუმწოვარი ცხოველების რიგი. უმრავლესობას სხეული ბალნით აქვს დაფარული, ზოგს კი — ძვლოვან-რქოვანი ჯავშნით. კბილები მარტივი (ერთი ტიპის, უმინანქრო) და მუდმივი აქვთ, თუმცა ზოგი სახეობა (ჭიანჭველიჭამია) სულ უკბილოა; არასრულკბილიანების მეტი ნაწილი მიწაზე ბინადრობს, ნაწილი — სოროებში; ზოგიერთი სახეობა კი (ზარმაცები, მეხეური ჭიანჭველიჭამიები) — ხეებზე. იკვებებიან მცენარეებითა და ცხოველებით (მწერებით, პატარა ხერხემლიანებით). უმრავლესობა 1-2 ნაშიერს შობს, ზოგი — 3-12-ს. გავრცელებული არიან ჩრდილოეთ ამერიკის სამხრეთ ნაწილში, ცენტრალურ და სამხრეთ ამერიკაში. ცნობილია თანამედროვე არასრულკბილიანთა სამი ოჯახი: ზარმაცასებრნი, ჭიანჭველაჭამიასებრნი და ჯავშნოსნისებრნი.

## ლიტერატურა 
*
ზაფრანა

**ზაფრანა**, *კროკო* () — მრავალწლოვან ბალახოვან მცენარეთა გვარი ზამბახისებრთა ოჯახისა. გორგლ- ბოლქვიანი მცენარეა. მიწისზედა ღერო არ აქვს და ყვავილი პირდაპირ გორგლისებრი ბოლქვიდან ამოდის.

80-მდე სახეობა გავრცელებულია ევროპასა და სამხრეთ-დასავლეთ აზიაში. საქართველოში — 5 სახეობაა. ისინი ძირითადად ალპური მდელოს კომპონენტებია. მხოლოდ 2 სახეობა *Crocus adamii* და შემოდგომაზე მოყვავილე *Crocus speciosus* გვხვდება შუა სარტყელში.

*Crocus autranii* ვიწრო ენდემური სახეობაა და მარტო აფხაზეთში იზრდება. *Crocus scharojani* კი — კავკასიის ენდემია. ზაფრანის ყველა სახეობა ლამაზყვავილიანი, ამიტომ აშენებენ დეკორატიულ მებაღეობაში. *Crocus sativus* მხოლოდ კულტურაშია ცნობილი და იყენებენ სუნელ-სანელებლად; მისი წითელი დინგები შეიცავს ძვირფას საღებავს — კროცინს.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ზამბახისებრნი
ზაფხულის მანჭკვალა

**ზაფხულის მანჭკვალა** () — ქუდიანი სოკო სტროფარიასებრთა ოჯახისა. აქვს 3-5 სმ დიამეტრის, შუაში ამობურცული, ყავისფერი, ოდნავ ქერცლიანი მკრთალი კონცენტრული ზოლებით. ფირფიტები ჟანგისფერ-მურაა; ფეხი — წვრილი, საყელოიანი. ზემოთ მოთეთრო, ქვემოთ მუქი მურა და ბოჭკოვანი. იზრდება დამპალ ფოთლოვან ხეებზე ზაფხულში და შემოდგომით. საქართველოში ყველგანაა გავრცელებული. მდარე ხარისხის საჭმელი სოკოა.

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:სტროფარიასებრნი
კატეგორია:საჭმელი სოკოები
ზაქარიასთავი

**ზაქარიასთავი**, **ზაქარიასწვერი** — მთა საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარეში, მცხეთის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს საბადურის ქედზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 1433 მ. 

აგებულია ნეოგენური თიხებისა და ქვიშაქვების შუაშრეებიანი კონგლომერატებით. ჩრდილოეთი და ჩრდილო-აღმოსავლეთი კალთები დამრეცია, სამხრეთი და სამხრეთ-დასავლეთი — შედარებით ციცაბო. ზაქარიასთავის კალთების ქვემო ნაწილი შემოსილია ტყის ყომრალ ნიადაგებზე განვითარებული მუხნარ-რცხილნარით, ზემო — ამავე ნიადაგებზე გავრცელებული წიფლის ტყეებით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთა-მთიანეთის მხარის მთები
ზაქარია დოდორქელი

**ზაქარია** — დავითგარეჯის დოდოს მონასტრის წინამძღვარი 1704-1708 და 1711-1712 წლებში. XVII საუკუნის დასასრულს აღადგინა უცხოელ დამპყრობთა მიერ მოოხრებული და გაუქმებული დოდოს მონასტერი. ზრუნავდა მისი ეკონომიკური განმტკიცებისათვის; მატერიალური დახმარება და ადგილ-მამულები მიიღო ნინოწმინდელი ეპისკოპოსის იოსებისაგან (ვაჩნაძე), კახეთის სამეფო კარისაგან და სხვა. საკუთარი სახსრებით მონასტერს შეუძინა ვენახი საგარეჯოში.

## ლიტერატურა
* ლომინაძე ბ., ქართული ფეოდალური ურთიერთობის ისტორიიდან (სენიორიები), ტ. 1, თბ., 1966.

კატეგორია:ქართველი საეკლესიო მოღვაწეები
კატეგორია:XVII საუკუნის ქართველები
კატეგორია:XVIII საუკუნის ქართველები
ზარზმის ფერისცვალების ხატი

[thumb|ზარზმის ფერისცვალების ხატი. [ხელოვნების სახელმწიფო მუზეუმი]]
**ზარზმის ფერისცვალების ხატი** — ფეოდალური ეპოქის ქართული ჭედური ხელოვნების ძეგლი, რომელიც წარწერის მიხედვით 886 წლით თარიღდება. ხელოვნების მუზეუმში გადატანამდე იგი შემოქმედის მონასტრის ზარზმის ეკლესიაში ინახებოდა. 

ბასილი ზარზმელის თხზულებაში ლაპარაკია ფერისცვალების ხატზე, რომელიც ზარზმის ახლადაგებულ ეკლესიაში აღუმართავთ. ფერისცვალების დღესასწაული, როგორც ჰეორტოლოგიის ისტორიიდან არის ცნობილი, აღმოსავლეთში საყოველტაოდ იკიდებს ფეხს VIII საუკუნიდან, იმპერატორ ლეონ ბრძენის დროიდან.

## აღწერა
ხატი დაზიანებულია, ეტყობა ადრინდელი რესტავრაციის კვალი. კომპოზიციის ცენტრში, ოვალურ „დიდებაში“ გამოსახულია ფეხზე მდგომი ქრისტეს მთლიანი ფიგურა მაკურთხებელი მარჯვენით; ტრადიციის თანახმად, წინასწარმეტყველები ვედრების პოზაში დგანან. ძეგლის შესრულების სტილი გრაფიკულია, ყოველი ხაზი და დეტალი დეკორატიულადაა დამუშავებული. როგორც მხატვრული, ისე ევოლუციური თვალსაზრისით, ზარზმის ფერისცვალების ხატი მონუმენტურ-დეკორატიული ხელოვნების მნიშვნელოვანი ძეგლია, რომელიც კარგად გამოხატავს ეპოქის სულისკვეთებას.
მინი|მარცხნივ|შემოქმედის მონასტერში გადაღებული ფოტო 1880-1890 წწ.
ხატი აღწერილი აქვს დიმიტრი ბაქრაძეს, ნიკოდიმ კონდაკოვს, ექვთიმე თაყაიშვილს და შეტანილია დიმიტრი ერმაკოვის კატალოგშიც (№125 და 13467).

ხატის დაქარაგმებულ ასომთავრულ წარწერაში მოხსნიებულია ლაკლაკთა საგვარეულოს (ჩორჩანელების განშტოება) წარმომადგენლები. ასევე მოხსენიებულია პავლე წინამძღვარი, რომელიც მესამე მამასახლისი იყო სერაპიონ ზარზმელის შემდეგ.

1907 წელს ექვთიმე თაყაიშვილს აღნიშნული ხატი შეტანილი აქვს შემოქმედის მონასტრის ზარზმის ეკლესიის სიძველთა აღწერაში, სადაც მოყვანილი აქვს ზედ არსებული წარწერები. მისი სიტყვებით „რაკი ამაზე უძველესი ხატი იშვიათია არა თუ გურიაში, არამედ მთელ საქართველოში, ამიტომ საჭიროდ მიგვაჩნია მოვიყვანოთ აქ წარწერა, რამდენადაც ჩვენ გავარჩიეთ. ამას საჭიროდ ვრაცხთ დავსძინოთ, რომ სრული აღდგენა წარწერისა შეუძლებელია, ვინაიდან ზოგიერთი სტრიქონების თავი და ბოლო დაკარგულია და შუაშიაც ზოგიერთი ასოები დაზიანებულია. ამას გარდა სიტყვები ერთობ ძრიელ შემოკლებულია...“

ხატზე სულ ოთხი ასომთავრული წარწერაა. ქვემოთ მოყვანილია ტექსტის ექვთიმესეული ვარიანტი.

## ხატის პერანგის ნაწილები

სურათი:zarzmis feriscvalebis xati 1.jpg|ლაზარეს აღდგინება
სურათი:zarzmis feriscvalebis xati 2.jpg|ჯვარცმა
სურათი:zarzmis feriscvalebis xati 3.jpg|ამაღლება
სურათი:zarzmis feriscvalebis xati 4.jpg|მიძინება
სურათი:zarzmis feriscvalebis xati 5.jpg|სულთმოფენობა

## ლიტერატურა
*Кондаков Н. П., Бакрадзе Д. „Опись памятников древности в некоторых храмах и монастырях Грузии“. СПб. ст. 131, 1890г.
*თაყაიშვილი ექ., არხეოლოგიური მოგზაურობანი და შენიშვნანი, წიგნი I, გვ. 37-39, ტფ., 1907.
*

## რესურსები ინტერნეტში
*ნაწილების ამჟამინდელი მდებარეობა

კატეგორია:ქართული ხატები
კატეგორია:ზარზმის მონასტერი
ზარია ვოსტოკა

მინი|270პქ|გამომცემლობის შენობა
**„ზარია ვოსტოკა“** () — ყოველდღიური რესპუბლიკური გაზეთი, საქართველოს კპ ცენტრალური კომიტეტის, საქართველოს სსრ უმაღლესი საბჭოსა და მინისტრთა საბჭოს ორგანო.  მისი პირველი ნომერი გამოვიდა თბილისში 1922 წლის 20 ივნისს რუსულ ენაზე. გაზეთის დაარსებაში აქტიური მონაწილეობა აქვთ მიღებული  ს. ორჯონიკიძეს და ს. კიროვს, პირველი რედაქტორები — მ. ორახელაშვილი და ა. მიასნიკოვი. 1957 წელს „ზარია ვოსტოკა“ დაჯილდოებულია შრომის წითელი დროშის ორდენით. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:საქართველოს გაზეთები
კატეგორია:რუსულენოვანი გაზეთები
ზახორი

**ზახორი** — ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფლების ზემო ზახორის, ქვემო ზახორისა და შუა ზახორის გავრცელებული სახელწოდება. ზახორი მდებარეობს მდინარე ლეხურის ხეობაში. 

ვახუშტი ბატონიშვილის (XVIII ს.) სოფელთა სიაში ზახორი შეტანილია „ქართლით” სახელდებულ თემში. სოფლის სახელწოდება უნდა მომდინარეობდეს მდ. ლეხურის ზემოწელის მფლობელის აზნაურ ზახორ ღაზნელიძის სახელიდან, რომელიც XVI ს-ში ცხოვრობდა. 1625 წელს ანდუყაფარ ამილახვარმა ქსნის ერისთავთან ერთად ამოწყვიტა აზნაურ ღაზნელიძის ოჯახი, ხოლო მისი მამულები გაინაწილეს. XVII ს. საამილახვროს დავთრის მიხედვით ზახორში ცხოვრობდნენ ზურაბ ღაზნელიძის ყმები – ქართველი გლეხები, 1791 საბუთის მიხედვით ამოწყვეტილი ღაზნელიძის ყმებიდან ზახორში დარჩენილია მხოლოდ ოთხი კომლი. 1865 წელს ზახორი 21 კომლი მოსახლით ქსნის უბნის ზახორის სას. თემის შემადგენლობაშია. სოფელში, მდ. ლეხურის ნაპირას, საყარაულო ოთხკუთხა კოშკებია. არის აგრეთვე ტაძრის ნანგრევები. ზახორიდან 2 კმ-ზე ჩრდ-ით მდებარეობს ღაზნელიძის ციხე-დარბაზი, ე. წ. კაბერის ციხე. ციხე-დარბაზი შემოზღუდული ყოფილა ქვითკირის გალავნით, რომელსაც ჰქონია სათოფურები და ქონგურები. ძეგლი XVI ს. თარიღდება.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ახალგორის მუნიციპალიტეტი
კატეგორია:საქართველოს ისტორიული სოფლები
ზებეყურის ქედი

**ზებეყურის ქედი** — საშუალო სიმაღლის ქედი აღმოსავლეთ საქართველოში, ახალგორის მუნიციპალიტეტში, მდინარეების ლეხურისა და ქსნის წყალგამყოფი. გამოეყოფა ხარულის ქედს ცხრაწყაროს მთასთან. უმაღლესი ადგილია ზებეყურის მთა (2118 მ).

აგებულია ნეოგენური კონგლომერატებით, თიხებისა და ქვიშაქვების შუაშრეებით. კალთები სუსტად დანაწევრებულია, შემოსილია ფართოფოთლოვანი და შერეული ტყით, ჩრდილოეთ მონაკვეთზე მეორეული მდელოებია. ზებეყურის მთა იხსენიება ვახუშტი ბატონიშვილის გეოგრაფიულ თხზულებაში (XVIII ს.).

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთა-მთიანეთის მხარის ქედები
ზაქარია აგულეცი

**ზაქარია აგულეცი** (; დ. 26 სექტემბერი, 1630 ― გ.  1691) — სომეხი ვაჭარი, მემატიანე. 
## ბიოგრაფია
ზედწოდება „აგულეცი“ მიიღო მშობლიურ სოფელ აგულისიდან. 17 წლის ასაკიდან ჩაება სავაჭრო საქმიანობაში. იმოგზაურა ამიერკავკასიაში, ირანში, ოსმალეთში, დასავლეთ ევროპაში და შეადგინა „დღიური“, რომელიც 3 ნაწილისაგან შედგება. I ნაწილი შეიცავს ცნობებს აღმოსავლეთ და დასავლეთ სხვადასხვა ქალაქს შორის მანძილისა და მარშრუტების შესახებ. II ნაწილში წარმოდგენილია 1647-1681 წლებში პირადად ნანახი და გაგონილი ამბები; III ნაწილში მოცემულია საკუთარი ოჯახის ბიოგრაფიული ქრონიკა. თხზულება გამოიცა სომხურ (1938) და რუსულ (1939) ენებზე.

## საქართველოს შესახებ
ზაქარია აგულეცის „დღიური“ საყურადღებო ცნობებს შეიცავს XVII საუკუნის თბილისისა და იმდროინდელი საქართველოს ეკონომიკურ ცხოვრებაზე.  ქართული ისტორიული წყაროებისგან განსხვავებით, ზაქარია ვახტანგ V-ის ხოშკარში გარდაცვალების თარიღად ასახელებს 1676 წელს. მასთან პირველად ვხვდებით ვახტანგ V-ის მოწამვლის ცნობას. ზოგიერთი ახალი დეტალით ავსებს ჩვენს ცოდნას ვახტანგ V-ის სიკვდილის შემდეგ საქართველოში შექმნილ პოლიტიკურ სიტუაციაზეც. საყურადღებოა მისი ცნობა დასავლეთ საქართველოში ოსმალთა სამხედრო ექსპედიციაზე არჩილ ვახტანგის ძის წინააღმდეგ. მნიშვნელოვანია, აგრეთვე, ზაქარიას ცნობები სომხეთში მოღვაწე, შაჰის სამსახურში მყოფი ქართველი ეროვნების მოხელეებზე [მაგ., ერევნის სახანოს ქართვ. მმართველი ზალ-ხანი (1679–85), ცნოს ბატონი ფარსადან-ბეგი და სხვ.], თბილისის ზარაფხანაზე, 1651 წლის 11 აგვისტოს დიდი წყალდიდობის შესახებ თბილისში და სხვ.

## ბიბლიოგრაფია
* დღიური, ნაწ. 2–3. ძვ. სომხურიდან თარგმნა, შესავალი და შენიშვნები დაურთო ლ. დავლიანიძემ, თბ., 1979.
## ლიტერატურა
* მელიქსეთ-ბეგი ლ., ძველი სომხური ლიტერატურის ისტორია, თბ., 1941.
* 
## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 1630
კატეგორია:დაბადებული 26 სექტემბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1691
კატეგორია:სომეხი ვაჭრები
კატეგორია:სომეხი მწერლები
კატეგორია:უცხოელი ავტორები საქართველოსა და ქართველების შესახებ
ზეგანი (ბაღდათის მუნიციპალიტეტი)

**ზეგანი** — ბაღდათის მუნიციპალიტეტის სოფლების ზედა ზეგნისა და ქვედა ზეგნის ძველი სახელწოდება. სოფელი ზეგანი პირველად XVIII საუკუნის I ნახევრის წყაროებში იხსენიება.

ზეგანი ამჟამად წარმოადგენს ბაღდათის მუნიციპალიტეტის თემს, რომელიც აერთიანებს სამ სოფელს: ზედა ზეგანი (თემის ცენტრი), ქვედა ზეგანი და წიფა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ბაღდათის მუნიციპალიტეტის ისტორიული სოფლები
ზებუ

**ზებუ**, **კუზიანი საქონელი** () — წარმოშობით შინაურ ძროხას უახლოვდება. კისრისა და მინდაოს წინა ნაწილში აქვს კუზი, რომლის მასაა 5-8 კგ. ფერად შავი, წითელ-ჭრელი, თაფლა, ნაცრისფერი და წაბლაა. ზრდასრული ფურის საშუალო მასა 250–270 კგ, უდიდესია 550 კგ, კუროსი 300–350 კგ, უდიდესია 800 კგ-მდე. ვარაუდობენ, რომ ზებუ მოშინაურებულია ჩვენს წელთაღრიცხვამდე 2-3 ათ.ასი წლის წინ. გავრცელებულია ინდოეთში, აფრიკაში, ამერიკის ტროპიკულ და სუბტროპიკულ ოლქებში, ახლო აღმოსავლეთში. კარგად იტანს მაღალ ტემპერატურას. ნაკლავის გამოსავალი 45-50%. წლიური ნაწველი 500–600 კგ, უდიდესია 1500 კგ-მდე, რძის ცხიმიანობა 4,5-5%. ძროხასთან შეჯვარებით გამოყვენილია რამდენიმე ახალი ჯიში.

## ლიტერატურა 
## რესურსები ინტერნეტში 
* ABCZ — Associação Brasileira dos Criadores de Zebu (Brazilian Zebu)
* ABCZ — Brazilian Cattle Genetic
* Senaapathy Kangayam Cattle Research Foundation 
* TamilNadu’s Zebu breeds 

კატეგორია:ჩვეულებრივი ძროხა
ზედაზენი

**ზედაზენი** — მთა საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარეში, მცხეთის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს საგურამოს ქედზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 1178 მ. აგებულია მეოტურ-პონტური კონტინენტური კონგლომერატებით, ქვიშაქვებისა და თიხების შუაშრეებით. კალთები დამრეცია, მცირედ დანაწევრებული. შემოსილია ტყის ყომრალ ნიადაგებზე გავრცელებული რცხილა-წიფლისა და წიფლის ტყეებით. ხშირი ტყით დაფარულ ზედაზნის მთის კეხზე, საგურამოს სამხრეთით 6 კილომეტრზე მდებარეობს ზედაზნის მონასტერი.

ზედაზნის მთა წარმართულ ხანაში წარმოადგენდა იბერიის ერთ-ერთ მთავარს საკულტო ადგილს, სადაც აღმართული იყო ზადენის კერპი და ციხე, რომლებიც ფარნაჯომმა დადგა ძვ. წ. II საუკუნეში. მთის სახელწოდება ზადენის კერპისგან მომდინარეობს, მისი წინა სახელწოდება კი კუხეთის მთა უნდა ყოფილიყო.

## იხილეთ აგრეთვე
*ზედაზნის მონასტერი
*ზედაზნის ციხის აღება
*ზედაზნის სამარხი

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:მცხეთა-მთიანეთის მხარის მთები
ზეგარდა

**ზეგარდა** — XIII-XIV საუკუნეების წმინდა გიორგის სახელობის ეკლესია სოფელ დიღმის მიდამოებში, ჩრდილო-დასავლეთით, ველზე, სოფელ მუხათგვერდის მახლობლად. 

ეკლესია დარბაზულია (7,3X4,8 მ), ნაგებია ნატეხი ქვით, ფასადები მოპირკეთებულია მოყვითალო ფერის თლილი ქვით. დაზიანებულია: ჩანგრეულია სახურავი, ფასადებზე საპირე ქვები ამოცვენილია, ჩამოშლილია საკურთხევლის სარკმლის საპირე. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული ღრმა აფსიდია. სატრიუმფო თაღის საბჯენი პილასტრები აფსიდის ნახევარწრის ხაზიდან წინ არის გამოწეული. აფსიდაში ერთი სარკმელი და ორი ღრმა ნიშია. თითო სარკმელია დარბაზის გრძივ კედლებშიც. ინტერიერში შემორჩენილია შელესილობის კვალი. დასავლეთის ფასადს ვიწრო ფილების სადა ზოლი გასდევს. შესასვლელის არქიტრავის ქვა და საკურთხევლის სარკმელი გრეხილი ორნამენტითაა შემკული. გეგმით სწორკუთხა, მცირე ზომის ნაგებობას შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. აღმოსავლეთ მხარეს საკურთხევლის აფსიდაა. ნათდება საკურთხევლისა და სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლების სარკმლებიდან. ჩრდილოეთ კედელში სარკმლის დაყოლება იშვიათია შუა საუკუნეების ქართულ ხუროთმოძღვრებაში. ასევე თავისებურადაა გადაწყვეტილი საკურთხევლის აფსიდის პილასტრებიც, რომლებიც აფსიდის ნახევარწრეს კი არ ერწყმის, არამედ გამოწეულია მის ფარგლებს გარეთ. ფასადები მოპირკეთებულია მოყვითალო ფერის თლილი ქვით. დეკორატიული მორთულობიდან აღსანიშნავია სხვადასხვა სიგანის ლილვით შემკული საკურთხევლის სარკმლის საპირე.

## ლიტერატურა
*
## რესურსები ინტერნეტში
## სქოლიო
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XIII საუკუნის ეკლესიები
ზედა ვარძია

**ზედა ვარძია** — XI საუკუნის I ნახევრის ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი, ღვთისმშობლის ეკლესია სამცხე-ჯავახეთის მხარეში, ასპინძის მუნიციპალიტეტში, ვარძიის ჩრდილო-დასავლეთით 3 კმ-ზე. აღმართულია მთის ფერდობზე, ხელოვნურად შექმნილ ბაქანზე. 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

## არქიტექტურა
მიეკუთვნება ორნავიანი ეკლესიათა ტიპს. სამხრეთით აქვს ღია სტოა. დასავლეთი მინაშენი უფრო გვიანი ხანისაა. ნაგებია კარგად გათლილი მოწითალო-იასამნისფერი ტუფანდეზიტის კვადრებით. შიგნით მოპირკეთებულია დიდრონი თლილი ქვებით. ღრმა აფსიდით დაბოლოებული მთავარი ნავი მაღალი და ფართოა, ჩრდილოეთისა კი — დაბალი და ვიწრო. ისინი ერთმანეთიდან დაკავშირებული არიან ორ ბურჯზე დაყრდნობილი თაღებით. ეკლესია შელესილი ყოფილა, შეიმჩნევა მოხატულობის კვალი. ორივე ნავი ერთიანი, ორფერდა სახურავითაა გადახურული. ეკლესია გარედან უხვადაა მორთული ჩუქურთმებით. შესასვლელის თავზე სტილიზებული ასომთავრული წარწერაა.

## გალერეა

ფაილი:Zeda vardzia1.jpg|სტოის ფრაგმენტიჯაბა ლაბაძის ფოტო
ფაილი:Zeda vardzia2.jpg|სტოის ფრაგმენტიჯაბა ლაბაძის ფოტო
ფაილი:Zeda vardzia3.jpg|წარწერა შესასვლელის თავზეჯაბა ლაბაძის ფოტო

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:ასპინძის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლები
კატეგორია:კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლები სამცხე-ჯავახეთის მხარეში
კატეგორია:XI საუკუნის ეკლესიები
ზედაშე

**ზედაშე** — წითელი ღვინო, რომელსაც ხმარობენ ზიარების დროს ან ჯვარისწერის წესის შესრულებისას; ხალხურ ყოფაში საეკლესიო დღესასწაულისათვის საგანგებოდ შემონახული საუკეთესი ღვინო, არაყი და სხვა სასმელი. გადატანითი მნიშვნელობით ეწოდება საერთოდ საუკეთესო ხარისხის ღვინოს.

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში 
* ზედაშე — ქართული მატერიალური კულტურის ეთნოგრაფიული ლექსიკონი (საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკა)

კატეგორია:ღვინოები
ზავროპოდები

[მინი|250პქ|[ბრონტოზავრის ჩონჩხი]]
**ზავროპოდები** () — ამომწყდარი ქვეწარმავლების ქვერიგი ხვლიკმენჯა დინოზავრების რიგისა. ცხოვრობდნენ იურულ და ცარცულ პერიოდებში. ზავროპოდები ერთ-ერთი უდიდესი (30 მ-მდე) ცხოველები იყვნენ ოდესმე არსებულთა შორის. ჰქონდათ მასიური, მაგრამ შედარებით მოკლე სხეული, მსხვილი ფეხები, გრძელი კისერი და კუდი, პატარა თავი. ბინადრობდნენ დიდ ტბებში, შიდა მატერიკულ ზღვებში და სხვა. ქვერიგში 2 ოჯახის მრავალი გვარი და სახეობაა (დიპლოდოკი, აპატოზავრი ანუ ბრონტოზავრი, ბრაქიოზავრი, კამარაზავრი და სხვა). ზავროპოდების მრავალრიცხოვანი ნაშთები ნაპოვნია ყველა მატერიკზე.

## ლიტერატურა 
* 

## რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:დინოზავრები
ზედგენიძეები

**ზედგენიძეები**, *ზევდგინიძეები* — ფეოდალური საგვარეულო აღმოსავლეთ საქართველოში. ზედგენიძეები XIV საუკუნის I ნახევარში დამკვიდრდნენ მდინარეების რეხისა და მეჯუდის სანაპირო ტერიტორიაზე. 

XIV საუკუნის 80-90-იან წლებში სამეფო კარის ერთგულებისათვის საგვარეულო საძვალედ მიიღეს შიომღვიმე. ალექსანდრე I-მა ზედგენიძეებს დაუმტკიცა გორის მოურაობა, ამილახვრობა და სოფლები — კასპი, გომი, ნადარბაზევი ყმა-მამულებით. 

პირველი ამილახვარი იყო თაყა ჯანიბეგის ძე ზევდგინიძე, აქედან მომდინარეობს ამილახვართა გვარი და სათავადო საამილახვრო. ზედგენიძეთა საგვარეულოს განშტოებებია ასევე გურამიშვილები, ტუსიშვილები და, შესაძლოა, ემუხვარები.

## ლიტერატურა
**ბერძენიშვილი ნ.,* ფეოდალური ურთიერთობიდან XV საუკუნეში, მის წგნ.: საქართველოს ისტორიის საკითხები, წგნ. 2, თბ., 1965;
**გვრიტიშვილი დ.,* ფეოდალური საქართველოს სოციალური ურთიერთობის ისტორიიდან (ქართლის სათავადოები), თბ., 1955;

კატეგორია:საქართველოს ფეოდალური საგვარეულოები
ზედა თმოგვი

**ზედა თმოგვი** — XI საუკუნის ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლი, სამნავიანი ბაზილიკა. ვარძიისა და თმოგვის ციხის ჩრდილოეთით, მაღალ მთიან პლატოზე. ეკლესიას 2006 წლის 7 ნოემბერს, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

## არქიტექტურა
ნაგებია კარგად გათლილი რუხი ქვით, გადახურულია ლორთფინებით.  მაღალი და განიერი ცენტრალური ნავი გევრდის ნავებისაგან ორ წყვილ ბოძზე დაყრდნობილი სამ-სამი თაღითაა გამოყოფილი. სამხრეთ ფასადზე სწორკუთხა ჩარჩოში ჩასმული ჩუქურთმებითა და წარწერებით შემკული შესასვლელია. ბაზილიკის ჩრდილოეთ კედელში ჩართულია VIII–IX საუკუნეების მცირე ზომის დარბაზული ეკლესიის სამხრეთი კედელი შესასვლელითურთ. ბაზილიკის ერთ-ერთი წარწერიდან ირკვევა, რომ იგი აუგია იოვანე ჭიმჭიმელის ძეს ერისთავთ-ერისთავს ფარსმანს ბაგრატ IV-ის (1027–1072) დროს. ძეგლს რამდენიმე აღდგენა-გადაკეთების კვალი ემჩნევა.

## ზედა თმოგვის ეპიგრაფიკა 
ნოშას წარწერა ტაძრის სამხრეთის ფასადზე (XI საუკუნე)

ანტონის წარწერა ტაძრის სამხრეთ ფასადზე (XI საუკუნე)

## ლიტერატურა
* *ვ. სილოგავა*, ჯავახეთის ეპიგრაფიკა. ახალციხე 2001 წ.

## სქოლიო
კატეგორია:ასპინძის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლები
კატეგორია:XI საუკუნის ეკლესიები
ზეთავი

**ზეთავი** — მთა საქართველოში, კახეთის მხარეში, ახმეტისა და თელავის მუნიციპალიტეტების ადმინისტრაციულ საზღვარზე. 

მდებარეობს კახეთის კავკასიონის მთავარ წყალგამყოფ ქედზე, მდინარე თუშეთის ალაზნის მარჯვენა შენაკადის — ხისოს ალაზნის სათავესთან. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3099 მ. აგებულია ლიასური თიხაფიქლებითა და ქვიშაქვებით. მთის კალთები ციცაბოა, ზოგან ფრიალო კლდოვანი ფლატეებია. შემოსილია მთის მდელოს ნიადაგებზე განვითარებული სუბალპური და ალპური მდელოებით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:კახეთის მხარის მთები
კატეგორია:კახეთის კავკასიონის მთები
ზეთით ფერწერა

[thumb|240px|"[ექიმი გაშეს პორტრეტი", ვინსენტ ვან გოგი.]]
**ზეთით ფერწერა** — ფერწერის სახეობა, ზეთის საღებავებით ხატვა. ზეთის საღებავებით ხატავენ უმთავრესად დაგრუნტულ ტილოზე, აგრეთვე მუყაოზე, ხეზე, ლითონზე, საგანგებოდ მომზადებულ შელესილ კედელზე (მონუმენტური ფერწერა ანუ ფრესკა). სხვა საღებავებთან შედარებით ზეთის საღებავები ქმნიან მოცულობისა და პერსპექტივის კარგ ილუზიას, ტონის სიღრმეს, ფერების სიმდიდრეს. მონასმები შეიძლება იყოს გაუმჭვირვალი, გამჭვირვალე, რელიეფური და გლუვი. XIX საუკუნამდე ზეთით ფერწერა ლაქშერეული საღებავის რამდენიმე ფენად დადებისა და შემდეგ სურათის ზედაპირის გალაქების ტექნიკას ემყარებოდა. XIX საუკუნიდან ზეთის საღებავებით ხატავენ უმთავრესად ალა პრიმას ტექნიკით (სურათის ან მისი ფრაგმენტის დახატვა ერთ სეანსზე). XV საუკუნის I მესამედში ზეთით ფერწერა ფართოდ იყო გავრცელებული დაზგულ ფერწერაში. იან ვან ეიკმა დახვეწა ზეთით ფერწერის ტექნიკა, რამაც ხელი შეუწყო მის შემდგომ განვითარებას. XVI საუკუნიდან ეს ტექნიკა წამყვანია ფერწერაში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ფერწერის ტექნიკა
კატეგორია:მხატვრობა
ზეთის პალმა

**ზეთის პალმა** (Elaeis guineensis) — მცენარე პალმების ოჯახისა. აქვს 20-30 მ-მდე სიმაღლის ღერო და 6-7 მ-მდე სიგრძის ფრთისებრი ფოთლები.

ერთსახლიანი მცენარეა, ყვავილობს მე-4 მე-5 წელს. ერთსქესიანი ყვავილები შეკრებილია ყვავილედებად. თითო ყვავილედი შედგება 600-800 ბუტკოიანი ყვავილისაგან და ნაყოფის მომწიფებისას იგი 25-50 კგ იწონის. კურკიანა ნაყოფი ქლიავის ოდენაა, რბილობი 70 %-მდე პალმის ზეთს შეიცავს, თესლი — 26 %-მდე საჭმელ ზეთს, რომელსაც მარგარინის წარმოებაშიც იყენებენ.

ველურად იზრდება ეკვატორული აფრიკის დასავლეთ ნაწილში. კულტივირებულია ყველგან ტროპიკებში, უფრო კი ტროპიკულ აფრიკაში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ერთსახლიანი მცენარეები
კატეგორია:პალმები