შირვანშაჰების სახელმწიფო

**შირვანშაჰების სახელმწიფო** — VI საუკუნის პირველ ნახევარში შექმნილი სახელმწიფო, რომელიც არსებობდა დაახლოებით 1000 წლის განმავლობაში - 1538 წლამდე. მდებარეობდა მდინარეებს შაბრანსა და გილგილს შორის. შირვანშაჰების სახელმწიფოს არაბთა სახალიფოზე დამოკიდებულების გამო ამ პერიოდის შესახებ ძალიან მწირი ინფორმაციაა.

861 წელს არაბული წარმოშობის მაზიადიდებმა შირვანშაჰების სახელმწიფოს დამოუკიდებლობა გამოაცხადეს. სახელმწიფოს საზღვრები მოიცავდა ჩრდილოეთით მდინარე დერბენტს და სამურს, სამხრეთით მდინარე მტკვარს, დასავლეთით გოქჩაისა და შაქის, აღმოსავლეთით კასპიის ზღვას. მრავალი წლის მანძილზე ისტორიულ ასპარეზზე  მყოფი შირვანშაჰების სახელმწიფოს, გარკვეულ დროს, სხვადასხვა დინასტიები მართავდნენ: მაზიადიდები (861-1027), ქესრანიდები (1027-1382) და დარბანიდები (1382-1538). 1538 წელს სეფიანთა იმპერიამ მიიერთა შირვანშაჰების სახელმწიფო.

სახელმწიფოს დედაქალაქი თავდაპირველად იყო ქალაქი შირვანი, X საუკუნის პირველი მეოთხედიდან ქალაქი იეზიდია, იგივე შემახა, ხოლო XII საუკუნის ბოლოდან - ბაქო.

1120 წელს დავითმა ლაშქრობა მოაწყო შირვანის წინააღმდეგ. ამ ლაშქრობის შემდეგ დაიწყო მუსულმანური კამპანია შირვანის დასახმარებლად. არაბთა გაერთიანებული ლაშქარი საქართველოსკენ წავიდა, მაგრამ ბრძოლაში დამარცხდა. 1123 წელს დავითმა მორიგი ლაშქრობა მოაწყო შირვანის წინააღმდეგ, თუმცა ის ამჯერად წარუმატებელი აღმოჩნდა. 

### მონღოლთა შემოსევა 
[მარცხნივ|მინი|[შირვანშაჰების სასახლე|შირვანშაჰთა სასახლე ბაქოში]]
XIII საუკუნის პირველ მეოთხედში შირვანი დაექვემდებარა მონღოლთა შემოსევას. 1222 წელს ხანგრძლივი ალყის შემდეგ ციხე-ქალაქი შემახა აიღეს და გაანადგურეს. ქალაქის მაცხოვრებელნი ამოხოცეს. მონღოლთა არმიამ დაიპყრო და გაანადგურა მთელი სახელმწიფო. შემდგომ წლებში შირვანში შემოიჭრნენ ყივჩაღები, ქართველები, ასევე ხორეზმშაჰ ჯალალ ად-დინის ჯარი. 1231 წელს მონღოლებმა კვლავ შეუტიეს ამიერკავკასიას და გაანადგურეს განჯა, ბარდა, ბეილაგანი და შაბარდანი. მონღოლთა შემოსევებისას გადარჩენილმა ფეოდალებმა, დიდგვაროვანმა ხალხმა და ქალაქებისა და სოფლების მოსახლეობამ მთებს შეაფარეს თავი.

შირვანისა და არანის ქალაქები და რაიონები აიღეს მონღოლებმა, რომლებმაც შირვანშაჰ ფარიბურზ III-ის მეფობის დროს წერტილი დაუსვეს შირვანშაჰების სახელმწიფოს დამოუკიდებლობას. 

გეოგრაფი ბაქუვი 1403 წელს წერდა, რომ მონღოლებმა ვერ აიღეს ზღვასთან ახლოს გამაგრებული ციხე - ბაქო. მხოლოდ მთელი ქვეყნის დაპყრობის შემდეგ ქალაქი იძულებული გახდა დამორჩილებოდა მათ. 

ერთიანი მონღოლური იმპერიის დაშლის შემდეგ, შირვანი აღმოჩნდა ირანის ჰულაგუიანთა სახელმწიფოს  შემადგენლობაში. მისი ცენტრი თავრიზში იყო. ქვეყნის ნგრევას ამძიმებდა მუდმივი ომები ჰულაგუიდებსა და ოქროს ურდოელთა შორის, რომელთა ჯარები არაერთხელ შეიჭრნენ ამიერკავკასიაში და გაანადგურეს შირვანის მიწები. XIV საუკუნის უმეტესი ნაწილის განმავლობაში, ჰულაგუიდების იმპერიის დასუსტებასთან და შემდგომ დაშლასთან ერთად, შირვანშაჰების სახელმწიფო იბრძოდა გადარჩენისა და დამოუკიდებლობისთვის, მონაწილეობდა ახალი მომთაბარე სახელმწიფოების ომებში. 

1386 წელს შირვანშაჰი იბრაჰიმ I გახდა თემურლენგის მოკავშირე, რომელიც თავისი ჯარით ამიერკავკასიაში შეიჭრა. 1395 წელს თემურლენგმა მას ქალაქი დერბენტი გადასცა და შირვანშაჰს მიანდო ქალაქის გადასასვლელის დაცვა. 

თემურლენგის სიკვდილმა გამოიწვია მისი იმპერიის დაშლა და ომი მემკვიდრეებს შორის, რომლის დროსაც იბრაჰიმ I დაიპყრო განჯა და ყარაბაღის უმეტესი ნაწილი. თუმცა 1412 წელს იგი ბრძოლაში დამარცხდა ყარა-იუსუფთან, რომელიც თურქმანთა სახელმწიფოს ყარა-ყოიუნლუს მმართველი იყო. ეს სახელმწიფო მოიცავდა სამხრეთ აზერბაიჯანს, სომხეთს, ქურთისტანსა და ერაყს. შირვანი კვლავ განადგურებული იყო და იბრაჰიმ I გახდა ყარა-ყოიუნლუს მმართველის ვასალი. 1468 წელს ყარა-ყოიუნლუს ადგილზე წარმოიშვა თურქმანთა სახელმწიფო აყ-ყოიუნლუ, რომელთანაც შირვანშაჰების სახელმწიფოს მოკავშირული ხასიათის ურთიერთობა ჰქონდა. 

### სეფიანთა შემადგენლობაში გადასვლა 
XV საუკუნის ბოლოს შირვანშაჰებს ჰყავდათ ახალი ძლიერი მტერი სეფიანთა სახელმწიფოს სახით. უკვე 1500 წლის შემოდგომაზე შაჰ ისმაილმა წამოიწყო ლაშქრობა შირვანშაჰ ფარუხ-იასარის წინააღმდეგ, აიღო შემახა და სრულიად დაამარცხა შირვანშაჰის არმია. მომდევნო წელს ისმაილმა, ერთთვიანი ალყის შემდეგ, აიღო ბაქო, მიითვისა შირვანშაჰების მთელი საგანძური. 1509 წელს შაჰ ისმაილმა კვლავ გაგზავნა თავისი ჯარი შირვანში, დაიკავა შემახა და ბაქო. ქალაქი დერბენტის დამორჩილებაც მოახერხა. ამ ლაშქრობის შემდეგ ისმაილ I-სა და შირვანშაჰებს შორის ურთიერთობა გაუმჯობესდა, მაგრამ 1538 წელს ისმაილის მემკვიდრე შაჰ თამაზ I თავს დაესხა შირვანს. 1539 წელს მაზიადიდების დინასტია დასრულდა ბოლო შირვანშაჰ შაჰ რუხის სიკვდილით და შირვანის ტერიტორია შევიდა სეფიანთა სახელმწიფოში.

## იხილეთ აგრეთვე 
* დარუბანდის საამირო
* შირვანშაჰი
* შირვანშაჰების სასახლე
* შირვანი
* შირვანი საქართველოს სამეფოში
* აზერბაიჯანის ისტორია

## რესურსები ინტერნეტში 
* ანისის აღება დავით აღმაშენებლის მიერ
* А. али задэ хроника мусульманских государств / I-VII веков хидж­ры

## ლიტერატურა 
# *Ашурбейли С. А.* История города Баку. Период средневековья. 
# ГОСУДАРСТВО ШИРВАНШАХОВ
# Peter B. Golden, «An Introduction to the History of the Turkic Peoples»
# საისტორიო ნარკვევები / რ. მეტრეველი. თბ., 2009.

## სქოლიო 
 
კატეგორია:აზერბაიჯანი შუა საუკუნეებში
კატეგორია:შირვანშაჰები