მილენა იესენსკა

**მილენა იესენსკა** (; 10 აგვისტო, 1896 – 17 მაისი, 1944) — ჩეხი ჟურნალისტი, მწერალი, რედაქტორი და მთარგმნელი. ცნობილია ფრანც კაფკასთან მიმოწერით და იყო ერთ-ერთი პირველი, ვინც მისი ნაწარმოებები გერმანული ენიდან თარგმნა. ჩეხოსლოვაკიაში ნაცისტების შეჭრის შემდეგ, იგი შეუერთდა წინააღმდეგობის მოძრაობას ებრაელებისა და სხვა ლტოლვილების დასახმარებლად. გარდაიცვალა რავენსბრუკში, ნაცისტურ საკონცენტრაციო ბანაკში.

## ადრეული ცხოვრება
იესენსკა დაიბადა პრაღაში, ავსტრია-უნგრეთში (ამჟამად ჩეხეთის რესპუბლიკა). მიიჩნევა, რომ მისი ოჯახი იან იესენიუსისგან მომდინარეობს, პრაღის კარლის უნივერსიტეტის პირველი მედიცინის პროფესორისგან, რომელიც იყო 27 ბოჰემიელ მოაზროვნეთა შორის, რომლებიც 1621 წლის 21 ივნისს პრაღის ძველი ქალაქის მოედანზე სიკვდილით დასაჯეს ჰაბსბურგების მეფე ფერდინანდ II-ის წინააღმდეგ წასვლის გამო. თუმცა, ეს მოსაზრება დაუსაბუთებლად იქნა გამოწვეული.  იესენსკას მამა იანი იყო სტომატოლოგი-ქირურგი და პროფესორი პრაღის კარლის უნივერსიტეტში; დედა მილენა ჰეიზლაროვა გარდაიცვალა, როდესაც მილენა 16 წლის იყო. იესენსკამ ისწავლა მინერვაში, პირველ აკადემიურ გიმნაზიაში გოგონებისთვის ავსტრია-უნგრეთის იმპერიაში. სკოლის დამთავრების შემდეგ მოკლე ხნით ჩაირიცხა პრაღის კონსერვატორიაში და მედიცინის ფაკულტეტზე, მაგრამ ორი სემესტრის შემდეგ სწავლა შეწყვიტა. 1918 წელს დაქორწინდა ერნსტ პოლაკზე, ებრაელ ინტელექტუალსა და ლიტერატურულ კრიტიკოსზე, რომელიც პრაღის ლიტერატურულ წრეებში გაიცნო, და მასთან ერთად ვენაში გადავიდა საცხოვრებლად. ქორწინება, რომელმაც სავარაუდოდ გამოიწვია მისი მამასთან ურთიერთობის გაწყვეტა რამდენიმე წლით, უბედური იყო.

## კარიერა
რადგან პოლაკის შემოსავალი თავდაპირველად არ იყო საკმარისი წყვილის შესანახად ომით გამოფიტულ ეკონომიკაში, იესენსკას უწევდა ოჯახის შემოსავლის შევსება მთარგმნელობით. 1919 წელს მან აღმოაჩინა პრაღელი მწერლის ფრანც კაფკას მოთხრობა ("მეცეცხლე") და წერილი მისწერა მას, რათა ნებართვა ეთხოვა მისი თარგმნისთვის გერმანულიდან ჩეხურად. ამ წერილმა დაიწყო ინტენსიური და სულ უფრო ვნებიანი მიმოწერა. იესენსკა და კაფკა ორჯერ შეხვდნენ: ისინი ოთხი დღე გაატარეს ერთად ვენაში და მოგვიანებით ერთი დღე გმუნდში. საბოლოოდ კაფკამ ურთიერთობა შეწყვიტა, ნაწილობრივ იმის გამო, რომ იესენსკა ვერ ახერხებდა ქმრის დატოვებას, და მათი თითქმის ყოველდღიური კომუნიკაცია მკვეთრად შეწყდა 1920 წლის ნოემბერში. თუმცა, იმდენად მნიშვნელოვნები იყვნენ ერთმანეთისთვის, რომ 1922 და 1923 წლებში კიდევ რამდენიმე წერილი გაცვალეს (და კაფკამ იესენსკას გადასცა თავისი დღიურები სიცოცხლის ბოლოს). იესენსკას „მეცეცხლეს“ თარგმანი იყო კაფკას ნაწერების პირველი თარგმანი ჩეხურად (და ფაქტიურად, ნებისმიერ უცხო ენაზე); შემდგომში მან თარგმნა კაფკას კიდევ ორი მოთხრობა, ასევე ჰერმან ბროხის, ფრანც ვერფელის, აპტონ სინკლერის და სხვათა ტექსტები. იაროსლავ დოჰნალი, სახელი, რომელიც მითითებულია კაფკას მოთხრობის "რეფლექსიები ჯენტლმენი-ჟოკეებისთვის" ჩეხური გამოცემის მთარგმნელად, სავარაუდოდ იესენსკას ფსევდონიმია.

ვენაში იესენსკამ ასევე დაიწყო წერა, აქვეყნებდა სტატიებს და მოგვიანებით სარედაქციო წერილებს ქალთა სვეტებში ზოგიერთ ყველაზე ცნობილ პრაღულ ყოველდღიურ გაზეთებსა და ჟურნალებში. მაგალითად, თანამშრომლობდა „ტრიბუნასთან“ და 1923-1926 წლებში წერდა „ნაროდნი ლისტში", „პესტრი ტიდენსა“ და „ლიდოვე ნოვინიში“.

1925 წელს იესენსკა გაშორდა პოლაკს და დაბრუნდა პრაღაში, სადაც მოგვიანებით შეხვდა და დაქორწინდა ავანგარდულ ჩეხ არქიტექტორ იარომირ კრეიჩარზე, რომლისგანაც შეეძინა ქალიშვილი, იანა ჩერნა. პრაღაში განაგრძო მუშაობა ჟურნალისტად, წერდა გაზეთებსა და ჟურნალებში, ასევე მუშაობდა საბავშვო წიგნების რედაქტორად და მთარგმნელად. ამ პერიოდის მისი სტატიების ნაწილი გამოიცა ორ ცალკეულ კოლექციად პრაღის გამომცემლობა „Topič“ მიერ.

1930-იან წლებში იესენსკა დაინტერესდა კომუნიზმით (როგორც იმ პერიოდის ბევრი სხვა ჩეხი ინტელექტუალი), მაგრამ საბოლოოდ უარყო იდეოლოგიისადმი სიმპათიები 1936 წელს, როდესაც გააცნობიერა სტალინიზმის გადამეტებული ქმედებები. 1934 წლის ოქტომბერში მისი მეორე ქორწინება დასრულდა - მან თანხმობა განცხადა კრეიჩარს გაშორებოდა, რათა ამ უკანასკნელს შესძლებოდა ლატვიელ თარჯიმანზე დაქორწინება, რომელიც საბჭოთა კავშირში ვიზიტისას გაიცნო.

1938-1939 წლებში რედაქტორობდა პრესტიჟულ ჩეხურ ჟურნალს პოლიტიკისა და კულტურისთვის "პშიტომნოსტი" (ყოფნა), რომელიც პრაღაში დააარსა და გამოსცა პატივცემულმა პოლიტიკურმა კომენტატორმა და დემოკრატმა ფერდინანდ პერუტკამ. აქ წერდა სარედაქციო წერილებსა და წინასწარმეტყველურ კომენტარებს გერმანიაში ნაცისტური პარტიის აღზევებაზე, ავსტრიის ანშლუსზე ნაცისტურ გერმანიასთან და შესაძლო შედეგებზე, რომლებიც ამას შეიძლებოდა მოეტანა ჩეხოსლოვაკიისთვის.

## გარდაცვალება
ჩეხოსლოვაკიის გერმანული არმიის მიერ ოკუპაციის შემდეგ, იესენსკა შეუერთდა წინააღმდეგობის მიწისქვეშა მოძრაობას და ეხმარებოდა ბევრ ებრაელ და პოლიტიკურ ლტოლვილს ემიგრაციაში. თუმცა, თავად გადაწყვიტა დარჩენა, მიუხედავად შედეგებისა.

1939 წლის ნოემბერში დააკავა გესტაპომ და დააპატიმრეს ჯერ პრაღის პანკრაცის ციხეში და შემდეგ დრეზდენში. 1940 წლის ოქტომბერში გადაასახლეს რავენსბრუკის საკონცენტრაციო ბანაკში გერმანიაში. აქ იგი მორალურ მხარდაჭერას უწევდა სხვა პატიმრებს და დაუმეგობრდა მარგარეტე ბუბერ-ნოიმანს, რომელმაც ომის შემდეგ მისი პირველი ბიოგრაფია დაწერა. როგორც სხვა პატიმრებს, იესენსკას ბანაკში საიდენტიფიკაციო ნომერი დაუტატუირეს - მის შემთხვევაში ნომერი იყო "4714". მიუხედავად ამისა, სხვა პატიმრებმა მას მეტსახელად "4711" ("ზიბენუნდვირციგ-ელფ") შეარქვეს, რაც იყო მინიშნება კოლონის წყლის მარკაზე, რომელიც იმ დროს გერმანიის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ბრენდი იყო. იესენსკა თირკმლის უკმარისობით გარდაიცვალა რავენსბრუკში 1944 წლის 17 მაისს.

1994 წლის 14 დეკემბერს იად ვაშემმა მილენა იესენსკა აღიარა, როგორც მართალი ერებს შორის. 

## მილენა იესენსკას ქალიშვილი
იანა "ჰონზა" კრეიჩაროვა, იესენსკასა და იარომირ კრეიჩარის ქალიშვილი, იყო მწერალი ჩეხური მიწისქვეშა გამოცემისთვის პულნოც 1950-იანი წლების დასაწყისში და დივოკე ვინოსთვის 1960-იან წლებში.  1969 წელს დაიბეჭდა მისი ბიოგრაფია დედაზე სათაურით ადრესატ მილენა იესენსკა. „დაწერილი დროს, როდესაც ახალი თავისუფლება, რომელიც ჩეხოსლოვაკიაში დუბჩეკის დროს გათენდა, უკვე განწირული იყო, იგი სასწრაფოდ გაიგზავნა სტამბაში არარედაქტირებული და შეუმოწმებელი [...]. საბოლოოდ უკვე გვიანი იყო რეპრესიებისგან თავის დასაღწევად; წიგნი ვერასოდეს მიაღწია პრაღის მაღაზიებამდე და მხოლოდ ერთეული ეგზემპლარები იქნა გატაცებული ქვეყნიდან“. 

## მუსიკაში
იესენსკა იყო კანტატის თემა სოპრანოსა და ორკესტრისთვის, სახელწოდებით მილენა, არგენტინელი კომპოზიტორის ალბერტო ჯინასტერას მიერ. ჯინასტერას ნამუშევარი დაფუძნებული იყო კაფკას წერილებზე.

ბრიტანელმა ინდუსტრიულმა მუსიკოსმა ბრინ ჯონსმა, ფსევდონიმით „Muslimgauze“, თავის ალბომში Opaques შეიტანა კომპოზიცია, რომელიც მის სახელს ატარებს.

ფრანგმა მომღერალმა და კომპოზიტორმა, დომინიკ ა-მ, მილენა იესენსკას მიუძღვნა სიმღერა „Milena Jesenská“ თავისი 1998 წლის სინგლ EP-ზე „L'Attirance“ (Ovni Records - Acuarela). 

ამერიკელმა მომღერალმა და კომპოზიტორმა, რეტ მილერმა, ახსენა მილენა სიმღერაში „Our Love“ თავისი 2002 წლის სადებიუტო ალბომიდან „The Instigator“.

ფრანგულ-ამერიკულმა მუსიკალურმა ჯგუფმა Moriarty მიუთითა მილენაზე სიმღერაში სახელწოდებით „Za Milena J.“ თავისი 2015 წლის ალბომიდან „Epitaph“ და მის ურთიერთობაზე ფრანც კაფკასთან.

## ნაშრომები
*იესენსკას ტექსტებისა და სტატიების ანთოლოგიები, გამოქვეყნებული მისი სიცოცხლის დროს:*

*„Cesta k jednoduchosti“ („გზა სიმარტივისკენ“). პრაღა: ტოპიჩი, 1926.*
*„Člověk dělá šaty“ („ადამიანი ქმნის ტანსაცმელს“). პრაღა: ტოპიჩი, 1927.*

*იესენსკას ტექსტების, სტატიებისა და მიმოწერის ანთოლოგიები, გამოქვეყნებული მისი გარდაცვალების შემდეგ:*

*ლუდმილა ჰეგნეროვა, რედ. „Milena Jesenská zvenčí a zevnitř: Antologie textů Mileny Jesenské“. (იესენსკას ტექსტების ანთოლოგია.) პრაღა: პროსტორი, 1996.
*ვაცლავ ბურიანი, რედ. „Nad naše síly: Češi, židé a Němci 1937-1939“. (სტატიები გამოქვეყნებული "პრიტომნოსტში"). ოლომოუცი: ვოტობია, 1997.
*კეთლინ ჰეიზი, რედ. „The Journalism of Milena Jesenska: A Critical Voice in Interwar Central Europe“. ჩეხურიდან თარგმნა და შესავალი დაურთო კეთლინ ჰეიზმა. ნიუ-იორკი: ბერგან ბუქსი, 2003.
*ალენა ვაგნეროვა, რედ. „Dopisy Mileny Jesenské“. (იესენსკას წერილები.) პრაღა: პროსტორი, 1998.

## მითითებები
*მერი ჰოკადეი. *Kafka, Love, and Courage: The Life of Milena Jesenská*. ნიუ-იორკი: The Overlook Press, 1997.
*მარტა მარკოვა-კოტიკოვა. *Mýtus Milena : Milena Jesenská jinak.* პრაღა: Primus, 1993.
*ალენა ვაგნეროვა. *Milena Jesenská*. პრაღა: Prostor, 1996.
*იაროსლავ დრესლერი. "Kafkova Milena." Archa, 1982.
*ალენა ვაგნეროვა. *Dopisy Mileny Jesenské*. პრაღა: Prostor, 1998.
**Divoké víno*

## რჩეული ბიბლიოგრაფია
*იანა ჩერნა. *Adresát Milena Jesenská*, პრაღა 1969.
*იანა ჩერნა. ''Kafka's Milena*, ლონდონი: Souvenir Books, 1988.
*მერი ჰოკადეი. *Kafka, Love, and Courage: The Life of Milena Jesenská*. ნიუ-იორკი: The Overlook Press, 1997. 
*მარგარეტე ბუბერ-ნოიმანი. *Milena: The Tragic Story of Kafka's Great Love.* Arcade Publishing, 1997. 
*კაფკა, ფრანც. *Letters to Milena''. თარგმნა ფილიპ ბოემა, ნიუ-იორკი: Schocken Books, 1990. 

## რესურსები ინტერნეტში
* Milena Jesenská Fellowships for Journalists, Institute for Human Sciences, Vienna
* Přítomnost 36 (1938) and Přítomnost 41 (1938)  - two essays by Milena Jesenska (in Czech) online
* Milena Jesenská – her activity to save Jews' lives during the Holocaust, at Yad Vashem website

## სქოლიო
კატეგორია:ჩეხი პროტესტანტები
კატეგორია:ფრანც კაფკა
კატეგორია:რავენსბრუკის საკონცენტრაციო ბანაკში გარდაცვლილები
კატეგორია:ტომაშ გარიგ მასარიკის ორდენის კავალრები
კატეგორია:თირკმლის უკმარისობით გარდაცვლილები
კატეგორია:ჩეხი ანტიკომუნისტები
კატეგორია:ჩეხი ქალი მწერლები
კატეგორია:ჩეხი მთარგმნელები
კატეგორია:ჩეხი ქალი კოლუმნისტები