აზერბაიჯანული აბჯადი

**არაბულ გრაფიკაზე დაფუძნებული აზერბაიჯანული დამწერლობა** (ისტორიულად ცნობილი, როგორც თურქული ანბანი,  ) ― დამწერლობის სისტემა, რომელიც საუკუნეების განმავლობაში გამოიყენებოდა აზერბაიჯანული ენის ჩასაწერად. ეს არის თანხმოვანთა დამწერლობა (აბჯადი), რომლითაც ტექსტი იწერება მარჯვნიდან მარცხნივ. ანბანი ოფიციალურად გამოიყენებოდა აზერბაიჯანში 1929 წლამდე, რის შემდეგაც ლათინურ ანბანზე გადავიდა. თუმცა, ეს დამწერლობა კვლავ გამოიყენება ირანის აზერბაიჯანში.
მინი|ფუზულის ლექსი „ბედნიერთა ბაღი“
აზერბაიჯანელი თურქების მიერ არაბული დამწერლობის გამოყენება დაახლოებით XIV საუკუნეში დაიწყო. XV საუკუნის ბოლოსთვის, როდესაც აზერბაიჯანული ეთნიკური ჯგუფი სრულად ჩამოყალიბდა, ეს დამწერლობა ლიტერატურისა და საერო საქმიანობის პირველადი დამწერლობა გახდა, რომელზეც ისეთი კლასიკოსები წერდნენ, როგორებიც არიან ფუზული და გოვსი თავრიზი.

მას შემდეგ, რაც ჩრდილოეთ აზერბაიჯანი XIX საუკუნეში რუსეთის იმპერიამ დაიპყრო, დამწერლობის რეფორმაზე დისკუსიები დაიწყო. აზერბაიჯანული დრამატურგიის ფუძემდებელმა მირზა ფათალი ახუნდოვმა შექმნა ლათინურ ასოებზე დაფუძნებული ანბანი, რადგან არაბული დამწერლობის სწავლება რთულად მიაჩნდა. თუმცა, აზერბაიჯანის სსრ-ში ლათინურ დამწერლობაზე გადასვლა მხოლოდ 1920-იან წლებში მოხდა. ამ პროცესს თან ახლდა წინააღმდეგობა, განსაკუთრებით სოფლად, სადაც ახალი ანბანის მასწავლებლების მიმართ ძალადობის შემთხვევები დაფიქსირდა. 1925 წლიდან ლათინური დამწერლობა აბჯადის პარალელურად გამოიყენებოდა, ხოლო 1928–1929 წლებში მთლიანად ჩაანაცვლდა.

## ანბანის მახასიათებლები 
აზერბაიჯანული აბჯადი შეიცავს 34 სიმბოლოს. სისტემა დაფუძნებულია არაბულ-სპარსულ დამწერლობაზე, რომელიც შეცვლილია ასოებით კონკრეტული თურქული ბგერების აღსანიშნავად:٠٣ (ნეფ - [ŋ]), گ (ღაფ - [gʲ]), ﭺ (ჩიმ - [tʃ]), پ (პე - [p]) და ژ (ზე - [ʒ]). ასოებს ეწოდება „ჰარფი“, ხოლო მათ ზემოთ ან ქვემოთ წერტილებს - „ნოქტა“.

კალიგრაფია ტრადიციულად იყენებს სხვადასხვა სახის წერის სტილს (ჰატა), რომელთაგან ყველაზე ცნობილია ნასტა'ლიკი, რომელიც XIV საუკუნეში შემოიღეს. სამეცნიერო ნაშრომები ძირითადად ნასხ ენაზე იწერებოდა, ხოლო სხვა სტილები, როგორიცაა ტალიკი, სულსი და დივანი, ხელნაწერ წიგნებში გამოიყენებოდა.

## ორთოგრაფიული მახასიათებლები 
არაბულ-სპარსული დამწერლობა წარმოადგენს აბჯადის ტიპის წერით სისტემას, რომელიც ისტორიულად გამოიყენებოდა აზერბაიჯანულ და სხვა თურქულ ენებში. მისი ძირითადი თავისებურება მდგომარეობს იმაში, რომ წერაში პრიორიტეტი ენიჭება თანხმოვნებს, ხოლო ხმოვნები სრულად ან ნაწილობრივ აღინიშნება დამატებითი ნიშნების საშუალებით.

* ხმოვნები: იყოფა გრძელ და მოკლე ხმოვნებად. მოკლე ხმოვნები, როგორც წესი, არ იწერება, მაგრამ შეიძლება აღინიშნოს ზედა და ქვედა ინდექსის ნიშნებით - ჰარაკატები (უსტუნ, ესრე, ოტურუ). ხმოვნები ყოველთვის სიტყვის დასაწყისში და ბოლოს იწერება.
* ასოების კომბინაციები: ასოების უმეტესობა ერთად იწერება, მაგრამ შვიდი „მთვარის“ ასო (ალიფი, დალი, ზალი, რეი, ზეი, ზე, ვოვ) არასდროს არის შერწყმული შემდგომ ნიშნებთან. 
* აფიქსები: კლასიკურ ვერსიაში, მრავალი აფიქსი (მაგ., *-lar/-lər*, *-lıq/-lik*) სიტყვის ძირისგან ცალკე იწერებოდა დაბნეულობის თავიდან ასაცილებლად.
* სინჰარმონიზმი: ბგერების [t], [s], [k]/[d] კონკრეტული ასოს არჩევა ხშირად დამოკიდებული იყო იმაზე, თუ რომელ ხმოვანთა რიგს (წინა თუ უკანა) უერთდებოდნენ ისინი.
* ტრანსკრიფცია: უცხოური საკუთარი სახელები ტრანსლიტერირებულია აბჯადის წესების გამოყენებით; მაგალითად, „უილიამ შექსპირი“ იწერება როგორც „ویلیام شیقسپیر“. რუსული გვარები, რომლებიც ბოლოვდება „-ov/-ev“-ზე, ითარგმნება ასოების კომბინაციების გამოყენებით وف ან يوف.

## რიცხვები 
რიცხვების დასაწერად გამოიყენება პოზიციური ათწილადი სისტემა. ანბანური ტექსტისგან განსხვავებით, რიცხვებში ციფრები განლაგებულია მარცხნიდან მარჯვნივ. აზერბაიჯანულ აბჯადში ციფრების 4, 5 და 6 დაწერა განსხვავდება სტანდარტული არაბულისგან და იდენტურია ირანსა და ავღანეთში გამოყენებული ციფრებისა.

## რესურსები ინტერნეტში 
* ESKİ AZƏRBAYCAN YAZISI
* AFAQ MƏMMƏDOVA - ƏSKİ AZƏRBAYCAN YAZISI

კატეგორია:აზერბაიჯანული ენა
კატეგორია:არაბული დამწერლობა