open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ჯოვანი მედიჩი (1498-1526)

**ლუდოვიკო დე’ მედიჩი** (), შემდგომში **ჯოვანი დე’ მედიჩი** (), მეტსახელად **შავი ბანდის მეთაური** (; დ. 5 აპრილი, 1498 — გ. 30 ნოემბერი, 1526) — მედიჩის დინასტიის წარმომადგენელი. ჯოვანი მედიჩისა და კატერინა სფორცას ვაჟი. იტალიელი კონდოტიერი. ცოლად ჰყავდა თავისი ბიძაშვილი მარია სალვიატი, რომლისგანა მხოლოდ ერთი ვაჟი შეეძინა, შემდეგში ტოსკანის ჰერცოგი კოზიმო I. 

## ბიოგრაფია 
ჯოვანი დაიბადა 1498 წლის 5 აპრილს ფორლიში. იგი იყო ფორლისა და იმოლას გრაფინია კატერინა სფორცასა და მისი მესამე ქმრის, ჯოვანი დე მედიჩის ერთადერთი ვაჟი. დაბადებიდან მალევე იგი მონათლეს როგორც ლუდოვიკო, თუმცა ამავე წლის სექტემბერში მამამისი გარდაიცვალა, რის გამოც დედამისმა იგი ხელმეორედ მონათლა და განსვენებული მამის პატივსაცემად ჯოვანი დაარქვა. ჯოვანი მედიჩიმ ადრეულ ასაკშივე გამოავლინა ლტოლვა საბრძოლო და ფიზიკური მოქმედებებისკენ. ჯერ კიდევ ღრმა ბავშვობაში ისწავლა ფარიკაობა და ცხენოსნობა. 12 წლის ასაკში მან თავისი პირველი მკვლელობა ჩაიდინა, რის გამოც იგი სამუდამოდ იქნა გაძევებული ფლორენციიდან. 

ჯოვანი მედიჩიმ ცოლად თავისი გარე ბიძაშვილი, მარია სალვიატი შეირთო, რომელთანაც მხოლოდ ერთი ვაჟი შეეძინა, სახელად კოზიმო (1519-1574), რომელიც მომავალში ტოსკანის პირველი ჰერცოგი გახდა. 

იგი მალე კონდოტიერი გახდა და რომის პაპ ლეო X-თან თანამშრომლობდა, რომელის ბრძანებითაც იგი ებრძოდა ურბინოს ჰერცოგ ფრანჩესკო მარია I დელა როვერეს, რომელიც ტახტიდან ჩამოაგდო და თავისი ბიძაშვილი ლორენცო მედიჩი დასვა.

1521 წელს ლეო X გარდაიცვალა, რის გამოც ჯოვანიმ მფარველი დაკარგა. უამრავი მტრის წინაშე დარჩენილმა ჯოვანიმ უამრავი მეომარი დაიქირავა თავის დასაცავად, თუმცა უმეტესწილად მათ თავდასასხმელად უფრო იყენებდა ხოლმე. მისი სისასტიკის გამო, მტრებმა შავი ბანდების მეთაური შეარქვეს. 

ხანმოკლე, მაგრამ გამოჩენილი სამხედრო ცხოვრების შემდეგ, ჯოვანი მედიჩი 1526 წლის 30 ნოემბერს მოკლეს გერმანელებმა, მანტუას ბრძოლაში. იგი იმპერატორ კარლ V-ის ჯარებს შეებრძოლა, რომლებმაც ამის შემდეგ, 1527 წელს აიღეს რომი და დაატყვევეს პაპი კლემენტ VII, რასაც ამავე წელს ფლორენციაში მედიჩების მმართველობის დამხობა მოჰყვა.

## ლიტერატურა 
* Francesco Gurrieri e Tommaso Gurrieri, Giovanni delle Bande Nere. Nel cinquecentenario della nascita (1498-1526), Firenze, Edizioni Polistampa, 2000, ISBN 88-8304-150-X.
* Mario Scalini (a cura di), Giovanni delle Bande Nere, Cinisello Balsamo (MI), Silvana Editoriale, 2001.
* Giorgio Batini, Capitani di Toscana, Firenze, Edizioni Polistampa, 2005, pp. 150–157, ISBN 88-8304-915-2.
* Giovangirolamo de' Rossi, Vita di Giovanni de Medici detto delle bande nere, a cura di Vanni Bramanti, Roma, Salerno Editrice, 1996, ISBN 88-8402-178-2.

კატეგორია:დაბადებული 5 აპრილი
კატეგორია:დაბადებული 1498
კატეგორია:გარდაცვლილი 30 ნოემბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1526
კატეგორია:მედიჩები
ატლანტიკური ლაქებიანი დელფინი

**ატლანტიკური ლაქებიანი დელფინი** (*Stenella frontalis*) — ძუძუმწოვარი ცხოველი დელფინისებრთა ოჯახისა. ბინადრობს ჩრდილოეთ ატლანტიკის ოკეანეში. უფროს ინდივიდებს მთელს სხეულზე ძალიან გამორჩეული ლაქებიანი შეფერილობა აქვთ.

## ტაქსონომია
ატლანტიკური ლაქებიანი დელფინი პირველად 1828 წელს კუვიემ აღწერა. ინდივიდების ფიზიკურ ფორმებს შორის მნიშვნელოვანი ვარიაციები შეიმჩნევა, რის გამოც სპეციალისტები დიდი ხნის მანძილზე ტაქსონომიურ კლასიფიკაციაში ბოლომდე დარწმუნებულები არ იყვნენ. დღეისთვის მხოლოდ ერთი სახეობაა აღიარებული, თუმცა დიდი, განსაკუთრებით ლაქებიანი დელფინები ფლორიდის მახლობლადაა შემჩნეული, რომელიც შეიძლება ფორმალურად სუბსახეობად შეიძლება იქნეს კლასიფიცირებული.

ბაჰამის კუნძულებზე ატლანტიკურ ლაქებიან დელფინებს ბოთლცხვირა დელფინებთან შეწყვილებისას დააკვირდნენ. რიჩ ლედაკის გამოკვლევის თანახმად, ატლანტიკური ლაქებიანი დელფინი შეიძლება ბოლთლცხვირა დელფინებთან (*Tursiops*-ის გვარი) უფრო ახლოს იყოს, ვიდრე*Stenella*-ს გვარის სხვა დელფინებთან.

დელფინთა სხვა სახეობებთან შედარებით ატლანტიკური ლაქებიანი დელფინი საშუალო ზომისაა. ახალშობილები 89-109 სმ-ის სიგრძის არიან. ზრდასრული მამრები 2.26 მეტრის სიგრძის არიან და 140 კილოგრამს იწონიან, ხოლო მდედრები 2.29 მეტრის სიგრძის არიან და 130 კილოგრამს იწონიან. პანტროპიკულ ლაქებიან დელფინთან შედარებითატლანტიკური ლაქებიანი დელფინი უფრო ძლიერი აღნაგობისაა. ეს სახეობა თავის ჰაბიტატს პანტროპიკულ ლაქებიან დელფინთან და ბოთლცხვირა დელფინებთან იყოფს. 

## ქცევა
ატლანტიკური ლაქებიანი დელფინები ძალიან სოციაბილური ცხოვეები არიან და 5-15 ინდივიდისგან შემდგარ ჯგუფებად ცხოვრობენ. ხშირად ჯგუფებს ბოთლცხვირა დელფინებთან ერთად ქმნიან. არიან სწრაფი მოცურავეები. შეწყვილებისას ერთი მამრი რამდენიმე მდედრთან წყვილდება. ატლანტიკური ლაქებიანი დელფინის ორსულობის პერიოდი დაახლოებით 11 თვეს გრძელდება. დედები შვილებზე 5 წლის მანძილზე ზრუნავენ, თუმცა დედებს დასვენებაში ჯგუფიც ეხმარება. ქცევის სხვადასხვა ფორმის დროს ატლანტიკური ლაქებიანი დელფინი სხვადასხვა ხმას გამოსცემს: უსტვენს, ბზუის, ყეფს და ყივის.

ატლანტიკური ლაქებიანი დელფინები ჯგუფურად ნადირობენ ღამ-ღამობით. ისინი საკბილოს, უმთავრესად პატარა თევზებს, თაფეხიანებს, როგორიცაა კალმარები და უხერხემლოებს სტრატეგიულად წრეში აქცევენ და ერთდროულად ესხმიან თავს. 60 მეტრის სიღმეზე ჩაყვინთვა შეუძლიათ და წყლის ქვეშ 10 წუთის განმავლობაში შეუძლიათ ყოფნა. ატლანტიკური ლაქებიანი დელფინი ბინადრობს მექსიკის ყურეშიც. უფრო იშვიათად აღნიშნული სახეობა აღმოსავლეთით აზორისა და კანარისკუნძულებთანაც შეუმჩნევიათ. ყველაზე ჩრდილოეთით ატლანტიკური ლაქებიანი დელფინები კეიპ კოდთან შეამჩნიეს. ამ სახეობის გავრცელების სამხრეთი საზღვრები რიუ-გრანდი-დუ-სული-დან აფრიკის დასავლეთ სანაპირომდე სივრცეა, თუმცა ამ წყლებში მათი გავრცელების მასჭტაბები ნაკლებადაა შესწავლილი.

დღეისთვის ბაჰამის კუნძულებზე 200 ატლანტიკური ლაქებიანი დელფინია. სხვა დელფინებთან მსგავსი გარეგნობის გამო ამ სახეობის ზუსტი პოპულაციის გარკვევა რთულია. კველლვების თანახმად, მსოფლიო მასშტაბით ატლანტიკური ლაქებიანი დელფინის მიახლოებითი რაოდენობა 100 000-ია. 

## ინტერნეტ რესურსები
*Voices in the Sea - Sounds of the Atlantic Spotted Dolphin 
*Whale and Dolphin Conservation Society

## სქოლიო
კატეგორია:ოკეანის დელფინები
კატეგორია:1829 წელს აღწერილი ძუძუმწოვრები
ჰექტორის დელფინი

**ჰექტორის დელფინი** (*Cephalorhynchus hectori*) — ძუძუმწოვარი ცხოველი დელფინისებრთა ოჯახისა. Cephalorhynchu-ის გვარის 4 სახეობას შორის მაუის დელფინთან ერთად ყველაზე ცნობილი სახეობა ახალი ზელანდიის ერთადერთი ვეშაპისნაირი ენდემია. არის 1.4 მეტრის სიგრძის და ერთ-ერთი ყველაზე პატარა სახეობაა ვეშაპისნაირთა შორის.

გამოყოფენ ორ სუბსახეობა: *C. h. hectori*, უფრო მრავალრიცხოვანი სუბსახეობა სამხრეთის კუნძულის ირგვლივ გვხვდება და *C. h. maui*, მაუის დელფინი, რომელიც კრიტიკული საფრთხის ქვეს მყოფი სუბსახეობაა და ჩრდილოეთის კუნძულის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში ბინადრობს. ჰექტორის დელფინი მსოფლიოში ყველაზე პატარა და უიშვიათესი დელფინია. მაუის დელფინი ვეშაპისნაირთა შორის საფრთხეში მყოფი 8 სახეობიდან ერთ-ერთია. კონსერვაციის ახალი ზელანდიის დეპარტამენტის 2010-2011 წლის კვლევის მიხედვით მხოლოდ 55 ზრდასრული ინდივიდია შემჩნეული.

დელფინს სახელი სერ ჯეიმზ ჰექტორის (1834-1907) პატივსაცემად ეწოდა, რომელიც ველინგტონში კოლონიის მუზეუმის (აჟამად ახაი ზელანდიის პაპა ტონგარევას მუზეუმი) კურატორი იყო. ამ სახეობის პირველი ნიმუში სწორედ მან შეისწავლა. ჰექტორის დელფინი მეცნიერულად ბელგიელმა ზოოლოგმა,პიერ-ჯოზეფ ვან ბენედენმა აღწერა 1881 წელს.

მაორი ენაზე ჰექტორისა და მაუის დელფინს *tutumairekurai*, *tupoupou* და *popoto*.

## აღწერა
ჰექტორის დელფინი ყველაზე პატარაა დელფინთა შორის. ზრდასრულები 1.2-დან 1.6 მეტრამდე სიგრძის არიან და 40-60 კილოგრამამდე იწონიან. დამახასიათებელია სქესობრივი დიმორფიზმი და მდედრები მამრებზე 5.7%-ით უფრო გრძელები არიან. შესამჩნევი დინგი არ აქვთ. ყველაზე განმასხვავებელი ნიშანი წრიული ფორმის ფარფლია. ახალშობილი ჰექტორის დელფინი 60-80სმ-ის სიგრძისააა და 8-დან 10 კილოგრამამდე იწონის. შეფერილობა თითქმის ისეთივეა, როგორც ზრდასრულების, მხოლოდ იმ განსხვავებით, რომ ნაცრისფერს მუქი ტონი დაჰკრავს. 

## პოპულაცია და გავრცელება
ჰექტორის დელფინები ახალი ზელანდიის სანაპირო რეგიონის ენდემები არიან. მთლიანი სამხრეთი კუნძულის ირგვლივ ჰექტორის დელფინები ფრაგმენტულად არიან გავრცელებული. ეს სახეობა ფიორდლენდის ღრმა წყლებში იშვიათად ბინადრობს. 2011 წელს ჰექტორისა და მაუის დელფინებისთვის 5 თავშესაფარი სივრცე მოეწყო.

უდიდესი პოპულაციები სამხრეთის კუნძულის დასავლეთ და აღმოსავლეთ სანაპიროებზე ბინადრობენ, ხოლო მცირე ჯგუფები დანაწევრებულად მთელი კუნძულის ირგვლივ ცხოვრობენ. მაუის დელფინები ჩრდილოეთის კუნძულის დასავლეთით ბინადრობენ. ზოგჯერ მაუის დელფინები ჩრდილოეთით ბეი-ოვ-პლენტისა და ჰოკს-ბეის რეგიონამდე მიდიან. 

უკანასკნელი კვლევების მიხედვით სამხრეთის კუნძულის ჰექტორის დელფინების პოპულაცია 15 000 ინდივიდს მოიცავს. ბოლო აღწერის მიხედვით, მაუის დელფინთა რაოდენობა 55-ია. ჰექტორის დელფინები უმეტესწილად 5 ინდივიდზე ნაკლებ ჯგუფებს ქმნიან და სქესის მიხედვით ძლიერ არიან გაყოფილი. ამ ჯგუფების უმრავლესობა ერთსქესიანია. 5-ზე მეტი ინდივიდისგან შემდგარი ჯგუფები იშვიათად ყალიბდება.

## სქოლიო
კატეგორია:ახალი ზელანდიის ძუძუმწოვრები
კატეგორია:1881 წელს აღწერილი ძუძუმწოვრები
გაგამარუ

**გაგამარუ** (*ნამდვილი სახელი* — **თეიმურაზ ჯუღელი**; დ. 23 თებერვალი 1987, თბილისი, საქართველოს სსრ, სსრკ) — ქართველი სუმოისტი. რიგით მესამე ქართველი სუმოისტი კოკაისა და ტოჩინოშინის შემდეგ, რომელმაც „მაკუუჩის“ ზედა რანგებს მიაღწია. მის ყველაზე დიდ შედეგად ითვლება „კომუსუბის“ წოდება, რომელიც 2012 წლის მარტში მიიღო. 2020 წლის ნოემბერში კარიერა დაასრულა. 

## ადრეული ცხოვრება
დაიბადა თბილისში, ვარჯიშობდა ძიუდოსა და სამბოში, მოახერხა და მოიგო ახალგაზრდული ჩემპიონატი ორივე სპორტის სახეობაში მაშინ, როდესაც ჯერ კიდევ 16 წლის იყო. 2005 წელს საქართველოს სუმოს ნაკრებთან ერთად მიწვეული იქნა 2005 წლის მსოფლიო ახალგაზრდულ სუმოს ჩემპიონატზე ოსაკაში. ინდივიდუალურად მან მესამე, ხოლო გუნდურად მეორე ადგილი დაიკავა. შემდეგ გამართულ პრეს-კონფერნციაზე მან გამარჯვება მამამისს მიუძღვნა. 2014 წელს იგი დაქვეითდა მეორე დივიზიონში, მაგრამ 2015 წელს კვლავ აღზევდა.

2019 ნოემბრის ბაშოზე პირველად დააფიქსირა შემთხვევა, 33 წლის ასკაში პირველად გამოტოვა ბრძოლა ტრავმის გამო, რაც სუმოს ისტორიაში უიშვიათესი შემთხვევაა.

2018-2019 წლებში, მას ორივე მუხლის ტრავმა უფრო გაუმწვავდა და ბაშოდან ბაშომდე კარგავდა პოზიციებს. 2020 წლის იანვარში ბოლო ბრძოლა გამართა ჰაცუ ბაშოზე, ნომბერში კი ოფიციალურად დაასრულა კარიერა.

## სტილი 
გაგამარუ ძრირთადად ოში-ძუმოს სტილში იბრძვის, მისი ყველაზე გავრცელებული კიმარიტე (ილეთი) არის ოში-დაში, რაც ხელების მძლავრი დართყმით მეტოქის დოჰიოდან გადადაგდებას გულისხმობს, 2013 წელს იგი იწონიდა 212 კგ-ს და იყო ერთ-ერთი ყველაზე მძიმეწონიანი სუმოისტი.

## რესურსები ინტერნეტში
*
*Gagamaru Masaru's official biography (English) at the Grand Sumo Homepage

## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 23 თებერვალი
კატეგორია:დაბადებული 1987
კატეგორია:თბილისში დაბადებულები
კატეგორია:ქართველი სუმოისტები
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
თეთრდინგა დელფინი

**თეთრდინგა დელფინი** (*Lagenorhynchus albirostris*) — ძუძუმწოვარი ცხოველი დელფინისებრთა ოჯახისა. მიეკუვთნება კბილიანი ვეშაპების სუბრიგს.

## ტაქსონომია
თეთრდინგა დელფინი პირდელად ბრიტანელმა ტაქსონომმა, ჯონ ედვარდ გრეიმ აღწერა 1846 წელს. იმის გამო, რომ ეს სახეობა ევროპის წყლებში უხვად ბინადრობს,ის ერთ-ერთი პირველი სახეობა იყო, რომელიც Lagenorhynchus-ის გვარს მიაკუთვნეს (*lagenos*, ლათინურიდან ითარგმნება როგორც „ბოთლი“,; rhynchos - „დინგი“). მისი სპეციფიკური სახელი, *albirostris* ითარგმნება როგორც „თეთრი დინგი“ და სახეობის დინგის ფერზე მიუთითებს.

## აღწერა
ზრდასრული თეთრდინგა დელფინი 2.3-დან 3.1 მეტრამდე სიგრძისაა და 180-დან 354კილოგრამამდე იწონის. ახალშობილები 1.1-1.2 მეტრის სიგრძის არიან და დაახლოებით 40 კილოგრამს იწონიან. სხეულის ზედა ნაწილი და ფარფლები მუქი ნაცრისფერი აქვთ, ხოლო ქვედა ნაწილი ღია ნაცრისფერინაცრისფერი, თითქმის თეთრი. როგორც სახელი მიუთითებს, ამ სახეობას ჩვეულებრივ თეთრი დინგი აქვს, თუმცა შეიძლება შავი ან ნაცრისფერიც ჰქონდეს. 

თეთრდინგა დელფინებს ზედა და ქვედა ყბაზე 25-28 კბილი აქვთ. აქვთ ხერხემლის 92 ძვალი, ოკეანის დელფინებს შორის ყველაზე მეტი. ახალშობილებს ზედა ტუჩის ორივე მხარეს ორი ან ოთხი ვიბრისი აქვთ, მაგრამ ზრდასთან ერთად ვიბრისები ქრება. კბილიანი ვეშაპების მსგავსად ეს სახეობაც უბეწვოა. 

## გავრცელება და ჰაბიტატი
თეთრდგინა დელფინი ენდემურია ცივი ტემპერატურისა და ჩრდილოეთ ატლანტის ოკეანის სუბარქტიკული წყლებისთვის. უმთავრესად ბინადრობს 1000 მეტრზე ნაკლები სიღრმის ზღვებში. გავრცელების სივრცე მოიცავს კეიპ კოდიდან წმინდა ლოურენსის მდინარემდე და გრენლანდიის სამხრეთამდე წყლებს,ისლანდიის ირგვლივ წყლებს, ხოლო დასავლეთით სვალბარდიდან საფრანგეთამდე წყლებს. თეთრდინგა დელფინები არ არიან აკარგად ადაპტირებულები არქტიკულ პირობებთან. იმის გამო, რომ ისინი არქტიკულ პირობებთან შეგუებულები არ არიან, უფრო დაუცველები არიან და ხშირად პოლარული დათვების მსხვერპლი ხდებიან. ამ ფართო რეგიონის შიგნით თეთრდინგა დელფინები ძირითადად ოთხ წერტილში ბინადრობენ: გრენლანდიის სამხრეთთან ახლოს ლაბრადორის შელფზე, ისლანდიის ირგვლივ, ბრიტანეთის ჩრდილოეთით და აღმოსავლეთით და ნორვეგიის სანაპიროებთან. ისინი სოციალური ცხოველები არიან. ძირითადად 10-ზე ნაკლები ინდივიდისგან შემდგარ ჯგუფებად ცხოვრობენ, თუმცა ზოგიერთ ჯგუფში 100-ზე მეტი ინდივიდიცაა. მათი ექოლოკაციის სიხშირე 115kHz-ია, ხოლო სოციალური სტვენის დაახლოებით 35kHz, რის გამოც მათ სხვა ინდივიდებისთვის ხმის მიწვდენა 10 კმ-ის მანძილზეც შეუძლიათ.

თეთრდინგა დელფინები აკრობატები არიან. ჩვეულებრივ ნელები არიან, ცურავენ 30კმ/სთ სიჩქარით და 45 მეტრის სიღრმეზე ყვინთვა შეუძლიათ. სოციალურად იკვებებიან - როგორც სხვა დელფინებთან ერთად, ისე ფინვალთან, ცელნამგალა ვეშაპთან და კუზიან ვეშაპთან ერთად. 

შეწყვილების პერიოდი ზაფხულია, ახალშობილებს კი ივნისსა დასექტემბერს შორის პერიოდში აჩენენ. მდედრები სექსუალურად 6-10 წლის ასაკში მწიფდებიან, ხოლო მამრები 2 წლით უფრო გვიან, ვიდრე მდედრები.

## სქოლიო
კატეგორია:სკანდინავიის ფაუნა
კატეგორია:1828 წელს აღწერილი ძუძუმწოვრები
რისოს დელფინი

**რისოს დელფინი** (*Grampus griseus*) — ძუძუმწოვარი ცხოველი დელფინისებრთა ოჯახისა და Grampus-ის გვარისა. ტაივანელ მეთევზეებს შორის ცნობილია როგორც „ბერი დელფინი“. რისოს დელფინთან ახლოს მდგომი სახეობებია: პილოტი ველშაპები, ცელნამგალა ვეშაპები, მელონთავა ვეშაპები და ყალბი ცელნამგალა ვეშაპები.

## ტაქსონომია
რისოს დელფინს სახელი ეწოდა ანტუან რისოს პატივსაცემად, რომელის აღწერილობაც საფუძველი აღმოჩნდა ჟორჟ კიუვიეს მიერ 1812 წელს ამ ცხოველის აღწერას. რისოს დელფინის სხვა სახელწოდეპაა **Grampus**, რომლითაც გვარსაც მოიხსენიებენ, თუმცა ეს სახელწოდება ხშირად ცელნამგალა ვეშაპების აღსაწერად გამოიყენება. ტერმინ გრამპუსის წარმომავლობა უცნობია. ტერმინი შეიძლება წარმოდგებოდეს ლათინური სიტყვიდან - *grandis piscis* ან ფრანგული სიტყვიდან - *grand poisson* და ორივე დიდ თევზს ნიშნავს. სპეციფიკური ეპითეტი *griseus* ამ სახეობის სხეულის ნაკაწრებისებურ ნაცრისფერს აღნიშნავს. 

## აღწერა
რისოს დელფინს დიდი წინა ნაწილი და ზურგის ფარფლი და გვერდებიდან კუდისკენ შევიწროებული სხეული აქვს. ახალშობილების ზურგი ნაცრისფერია, მუცელი კი - კრემისფერი. ზრდასრულების კანი უფრო მუქდება და შავდება. სხეულზე ნაკაწრები სოციალური ურთიერთქმედებისას წარმოიქმნება და თითქმის მთლიანად ფარავს სხეულს. დაკაწრვა კბილიანი ვეშაპებისთვისაა დამახასიათებელი, თუმცა რისოს დელფინს უჩვეულოდ ბევრი ნაკაწრი აქვს. უფროსები უფრო მეტად თეთრები არიან. ინდივიდების უმრავლესობას 2-დან 7-მე კბილი აქვს, მხოლოდ ქვედა ყბაზე.

## გავრცელება და ჰაბიტატი
რუსოს დელფინები თბილ და ტროპიკულ წყლებში ბინადრობენ, უმთავრესად ღრმა წყლებში, მაგრამ სანაპიროსთან ახლოს. ინდოეთის, ატლანტისა და წყნარი ოკეანის ტროპიკული ნაწილეის გარდა, რუსოს დელფინები სპარსეთის ყურესა და ხმელთაშუა და წითელ ზღვებშიც გვხვდება, მაგრამ არა - შავ ზღვაში. ჩრდილოეთით ალასკის ყურემდე და გრენლანდიის სამხრეთ ნაპირებამდე, ხოლო სამხრეთით ცეცხლოვანი მიწის არქიპელაგამდე ბინადრობენ.

საბინადროს ირჩევენ კონტინენტურ შელფს, რომლის სიღრმე 400-დან 1000 მეტრამდე, ხოლო წყლის ტემპერატურა 10 °C-დან 15–20 °C-მდე მერყეობს.

## ქცევა
ორსულობის პერიოდი 113-14 თვეს გრძელდება, ხოლო ორსულობებს შორის პერიოდი 2.4 წელს. წყნარი ოკეანის აღმოსავლეთ ნაწილში რისოს დელფინები ძირითადად ზაფხულში მშობიარობენ, ხოლო დასავლეთ ნაწილში - შემოდგომით. მდედრები სექსუალურად 8-10 წლის ასაკში მწიფდებიან, ხოლო მამრები 10-12 წლის ასაკში. რისოს დელფინთაგან ერთ-ერთმა ნიმუშმა ყველაზე დიდხანს 39.6 წელს იცოცხლა.

იაპონიასა და აშშ-ში რისოს დელფინები წარმატებით დაიჭირეს, შემდეგ კი მათი და ბოთლცხვირა დელფინების ჰიბრიდები მიიღეს. ძირითადად ბადეებით იჭერენ. 

## ბიბლიოგრაფია
* *National Audubon Society Guide to Marine Mammals of the World* 
* *Encyclopedia of Marine Mammals* 
* *Whales, Dolphins and Porpoises*, Mark Carwardine, 
* 
* 
* {cite journal|pmid=1474668|year=1992|author1=Morimitsu|first1=T|title=Histopathology of eighth cranial nerve of mass stranded dolphins at Goto Islands, Japan|journal=Journal of Wildlife Diseases|volume=28|issue=4|pages=656–8|last2=Kawano|first2=H|last3=Torihara|first3=K|last4=Kato|first4=E|last5=Koono|first5=M|doi=10.7589/0090-3558-28.4.656}}

## რესურსები ინტერნეტში
* Whale and Dolphin Conservation Society
* ARKive Photographs, video
* Voices in the Sea – Sound of the Risso's Dolphin 

## სქოლიო
კატეგორია:ოკეანის დელფინები
კატეგორია:1812 წელს აღწერილი ძუძუმწოვრები
გრძელდინგა ჩვეულებრივი დელფინი

**გრძელდინგა ჩვეულებრივი დელფინი** (*Delphinus capensis*) — ძუძუმწოვარი ცხოველი დელფინისებრთა ოჯახისა. ჩვეულებრივ დელფინთა სახეობა. მოკლედინგა ჩვეულებრივ დელფინთან (*D. delphis*) შედარებით უფრო შეზღუდულ სივრცეებშია გავრცელებული. ბინადრობს ტროპიკული და უფრო თბილი ტემპერატურის მქონე სანაპირო წყლებში. გავრცელების სივრცე მოიცავს დასავლეთდა სამხრეთ აფრიკას, სამხრეთ ამერიკის დასავლეთის დიდ ნაწილს, ცენტრალური კალიფორნიიდან ცენტრალურ მექსიკამდე სივრცეს, პერუს სანაპიროს, იაპონიის, კორეისა და ტაივანის ირგვლივ სივრცეებსა და ომანის მახლობელ წყლებს.

## ფიზიკური დახასიათება
გრძელდინგა ჩვეულებრივი დელფინი საშუალო ზომისაა, თუმცა ბოთლდინგა დელფინზე უფრო პატარაა. ზრდასრულები 1.9-2.5 მეტრის სიგრძის არიან და 80-დან 235 კგ-მდე იწონიან. მამრები უფრო გრძელები და უფრო მძიმეები არიან. გამოირჩევიან უჩვეულო ფერებით. ზურგი მუქი ფერის აქვთ, ხოლო მუცელი - თეთრი, თუმცა წინ ღია ნაცრისფერი, ყვითელი და ოქროსფერი, ხოლო უკან მუქი ნაცრისფერი დაჰკრავთ. ექოლოკაციისთვის წრიული ფორმის მელონს იყენებენ. ზედა და ქვედა ყბაზე 60-60 პატარა, ბასრი კბილები აქვს. გრძელდინგა ჩვეულებრივ დელფინს დელფინისებრთა შორის ყველაზე მეტი კბილი აქვს.

## ტაქსონომია
გრძელდინგა ჩვეულებრივი დელფინი ჩვუელებრივი დელფინების გვარს, *Delphinus*-ის ოჯახს და დეფინისებრთა რიგს მიეკუთვნება. 1990-იანი წლების შუა ხანებამდე *Delphinus*-ის ოჯახის შიგნით სხვადასხვა ფორმა ერთმანეთისგან გამოყოფილ სახეობად არ მიიჩნეოდა, მაგრამ ყველა ინდივიდი *D. delphis*-ის სახეობებს მიეკუთვნებოდა. 1994 წელს ეს სახეობები ჰეინინმა და პირინმა გამოიკვლიეს, ხოლო შემდეგ კინგსტონმა და როსელმა დაამტკიცეს, რომ ისინი სხვადასხვა სახეობას წარმოადგენდნენ. დღეისთვის Delphinus-ის ოჯახში ორი სახეობა გამოიყოფა: მოკლედინგა ჩვეულებრივი დელფინი (*D. delphis*) და გრძელდინგა ჩვეულებრივი დელფინი. გრძელდინგა ჩვეულებრივდელფინს მოკლედინგა ჩვეულებრივ დელფინზე უფრო გრძელი დინგი და როსტრუმი აქვს.

ზოგჯერ ინდო-წყნარ ოკეანურ ჩვეულებრივ დელფინს სხვა სახეობას (*D. tropicalis*) მიაკუთვნებენ, თუმცა უმთავრესად მაინც გრძელდინგა ჩვეულებრივი დელფინის ფორმად მიიჩნევენ.

## ქცევა
გრძელდინგა ჩვეულებრივ დელლფინს ასობითდა ათასობით წევრთან ერთად ცხოვრება შეუძლია. ჩვეულებრივ ამ დიდი ჯგუფების შიგნით უფრო მცირე, 10-დან 30 ინდივიდამდე, ერთნაირი სქესისა და ასაკის სუბჯგუფები ყალიბდება. ზოგჯერ გრძელდინგა ჩვეულებრივი დელფინები სხვა სახეობებთან ამყარებენ კავშირს. ახასიათებთ კომპლექსური თამაში და უკბილო ვეშაპისებური ქცევაც, აგრეთვე ზედაპირთან ახლოს ვეშაპისებრთა ქცევები და საჰაერო აკრობატიკა. 

გრძელდინგა ჩვეულებრივი დელფინი პატარა თევზებით, როგორიცაა სარდინები, ქაფშიასებრნი, სციენისებრნი და სხვ. ზოჯერ პატარა თავფეხიანებითაც იკვებებიან, როგორიცაა რვაფეხები და კალმარები, უფრო იშვიათად კი პატარა კიბორჩხალებითა და კიბოსნაირებით. შეუძლიათ წყლის ქვეშ 900 მეტრის სიღრმეზე ჩასვლა და 8 წუთის განმავლობაში სუნთქვის შეკავება.

## სქოლიო
კატეგორია:1828 წელს აღწერილი ძუძუმწოვრები
კატეგორია:ირანის ფაუნა
კატეგორია:პერუს ძუძუმწოვრები
კატეგორია:მადაგასკარის ძუძუმწოვრები
კატეგორია:არგენტინის ძუძუმწოვრები
კატეგორია:ბრაზილიის ძუძუმწოვრები
კატეგორია:ჩინეთის ძუძუმწოვრები
კატეგორია:იაპონიის ძუძუმწოვრები
კატეგორია:ინდოეთის ძუძუმწოვრები
ჩინური მდინარის დელფინი

**ჩინური მდინარის დელფინი** (*Lipotes vexillifer*, ასევე ცნობილი როგორც **ბაიძი**) — მტკნარი წყლის დელფინი, რომელიც ადამიანთამოპყრობის გამო დელფინთა შორის, პირველი მივიდა გადაშენების პირას. „იანძის ქალღმერთის“ (*Cháng Jiāng nǚshén*) სახელითაც მოიხსენიებენ. ბაიძი ჩინურად თეთრს ნიშნავს და „თეთრ დელფინს“ აღნიშნავს. ჩინეთიში ბაიძის **იანძის დელფინად**, **თეთრფარფლება დელფინად** და **იანძის დელფინად** მოიხსენიებენ. ჩინური მდინარის დელფინი განსხვავდება ჩინური თეთრი დელფინისა და მცირეფარფლება დელფინისაგან.

ინდუსტრიალიზაციისა და მდინარის სათევზაოდ, ტრანსპორტირებისა და ჰიდროექლეტროობის მისაღებად გამოყენნების შემდეგ ჩინური მდინარის დელფინის პოპულაცია მკვეთრად შემცირდა. 1980-იან წლებში მდინარე იანძის გამოკვლევებმა ცხადყო, რომ ბაიძი დელფინთა შორის პირველი სახეობა შეიძლება აღმოჩნდეს, რომელიც ადამიანთა მოპყრობის გამო გადაშენდება. ჩინეთის მთავრობამ მდინარე იანძის ვეშაპისებრთა ონსერვაციის გეგმა 2001 წელს მიიღო. სახეობის დასაცავად სხვადასხვა ღონისძიებას მიმართეს, მაგრამ 2006 წლის ექსპედიციამ მდინარეში ვერცერთი ბაიძი იპოვა. ორგანიზატორებმა ჩინური მდინარის დელფინი ფუნქციურად გადაშენებულად გამოაცხადა.

შვეიცარიელმა ეკონომისტმა, ავგუსტ პფაგერმა ეროვნული საოკეანო და ატმოსფერული ადმინისტრაციისადა იაპონიის მეთევზეთა კვლევების სააგენტოს საერთაშორისო წარმომადგენლებისგან დაკომპლექტებული გუნდის ექსპედიცია დააფინანსა, რომელიც ექვსი კვირის განმავლობაში დელფინთა არსებობის ნიშნებს ეძებდა. ამ სახეობის მოსაძებნად წინა ექსპედიციიდან (1997) დაახლოებით 10 წელი იყო გასული.

გავრცელებული ინფორმაციით, 2007 წლის აგვისტოში ჩინელმა მამაკაცმა ვიდეო გადაუღო იანძიში მოცურავე თეთრ ცხოველს. მართალია, სავარაუდოდ ვიდეოზე აღბეჭდილი ცხოველი ბაიძია, მაგრამ ერთი ან რამდენიმე ინდივიდის არსებობა არარის საკმარისი ფუნქციურად გადაშენებული სახეობის რეალური გადაშენებისგან დასაცავად. უკანასკნელი ცნობილი ბაიძი იყო Qiqi (淇淇), რომელიც 2002 წელს გარდაიცვალა. ბუნების მსოფლიო ფონდი ჩინური მდინარის დელფინის ჰაბიტატის შენარჩუნების ყველა შესაძლო ხერხის გამოყენებისკენ მოუწოდებს. ორსულობის პერიოდი 10-11 თვე გრძელდება და მდედრები ერთ ახალშობილს აჩენენ. ორსულობებს შორის პერიოდი 2 წელია. ახალშობილები დაახლოებით 80-90 სმ-ის სიგრძის არიან და დედები 8-20 თვის განმავლობაში უვლიან. მამრები სექსუალურად 4 წლის ასაკში მწიფდებიან, ხოლო ქალები - 6 წლის ასაკში. ზრდასრული მამრები დაახლოებით 2.3 მეტრის სიგრძის არიან, ხოლო მდედრები- 2.5 მეტრის, ყველაზე გრძელი სახეობა 2.7 მეტრის სიგრძისაა. იწონიან დაახლოებით 135-230 კილოგრამს და საშუალოდ 24 წელს ცოცხლობენ. მდინარე იანძის დელფინი ზურგის მხარეს ღია ლურჯიდან ნაცრისფრისკენ გარდამავალი ფერისაა, ხოლო მუცლის მხარეს თეთრია. თითო ყბაზე 31-36 ცალი კონუსისებური კბილი აქვს. ზუგის ფარფლი პატარა და სამკუთხა ფორმისაა და მდინარის ზედაპირზე ცურვისას ღია ფერის დროშას ჰგავს, რის გამოც „თეთრ-დროშა დელფინსაც“ უწოდებენ. ოკეანის დელფინებთან შედარებით პატარა თვალები აქვს.

## სქოლიო
კატეგორია:ჩინეთის ენდემური ფაუნა
კატეგორია:ჩინეთის ძუძუმწოვრები
კატეგორია:მდინარის დელფინები
ამაზონის მდინარის დელფინი

**ამაზონის მდინარის დელფინი** (*Inia geoffrensis*) − ასევე ცნობილი როგორც **ბოტო**, **ბუფეო** და **ვარდისფერი მდინარის დელფინი**, კბილიანი ვეშაპების სახეობა, Iniidae-ს ოჯახისა. სამი სუბსახეობა არსებობს: *I. g. geoffrensis* (ამაზონის მდინარის დელფინი), * I. g. boliviensis* (ბოლოვიური მდინარის დელფინი) და * I. g. humboldtiana* (ორინოკოს მდინარის დელფინი). სამივე სუბსახეობა შესაბამისად ამაზონის დაბლობზე, ბოლივიაში მადეირას ზედა მხარესა და ორინოკოს დაბლობზე მდებარეობს.

ამაზონის მდინარის დელფინი მდინარის დელფინებს შორის ყველაზე დიდია. ზრდასრული ამაზონის მდინარის დელფინი 185 კილოგრამს იწონის და 2.5 მეტრის სიგრძისაა. ზრდასრულები ვარდისფერ შეფერილობას იღებენ, რომელიც უფრო მეტად მამრებშია შესამჩნევი და ამ სახეობის ზედმეტსახელსაც განაპირობებს: „ვარდისფერი მდინარის დელფინი“. სქესობრივი დიმორფიზმი ძალიან შესამჩნევია: მამრი დელფინები მდედრებზე 16%-ით უფრო გრძელები და 55%-ით უფრო მძიმეები არიან. კბილიანი ვეშაპების მსგავსად, ამ სახეობსაც აქვს მელონი, რომელსაც ექოლოკაციისთვის იყენებს. 

ამაზონის მდინარის დელფინებს კვების ყველაზე ფართო რაციონი აქვთ და 53 სხვადასხვა სახეობის თევზით იკვებებიან, როგორებიცაა: სციენისებრნი, მტკნარი წყლის თევზები და პირანიასებრნი. იკვებებიან სხვა ცხოველებითაც, მათ შორის მდინარის კუებითა და მტკნარი წყლის კიბორჩხალებით.

2008 წელს ბუნების დაცვის საერთაშორისო კავშირმა ამაზონის მდინარის დელფინები DD კატეგორიას მიაკუთვნა. უკანასკნელ წლებში აღნიშნული სახეობის კლების მიზეზი ნადირობასთან ერთად ჰაბიტატის კლებაა.

ამაზონის მდინარის დელფინი ერთადერთია მდინარის დელფინთა შორის, რომელიც ტყვეობაში ძლებს, ძირითადად ვენესუელასა და ევროპაში. ამ სახეობის წარმომადგენელთა გაწრთვნა რთულია და ტყვეობაში მყოფთა მაღალი სიკვდილიანობა შეიმჩნევა.

## ტაქსონომია
სახეობა Inia geoffrensis პირველად ფრანგმა ზოოლოგმა და ანატომმა, ანრი მარი დე ბლეინვილმა აღწერა 1817 წელს. თავდაპირველად ამაზონის მდინარის დელფინი მდინარის დელფინისებრნთა სუპეროჯახს მიეკუთვნებოდა, რომელიც მდინარის დელფინთა ყველა სახეობას აერთიანებდა და პარაფილურ ჯგუფს ქმნიდა. დღეისთვის აღნინული სახეობა Inioidea-ს სუპეროჯახშია გაერთიანებული. ამაზონის დაბლობზე ამ სახეობის მოხვედრის ზუსტი პერიოდი არ არის ცნობილი. ერთ-ერთი ვერსიით, ეს სახეობა ამაზონის დაბლობზე მიოცენის ხანაში მოხვდა წყნარი ოკეანიდან, სანამ ანდები წარმოიქმნებოდა ან ატლანტის ოკეანიდან.

სახეობათა და სუბსახეობათა კლასიფიკაციის შესახებ დღემდე დებატები მიმდინარეობს. ბუნების დასცვის საერთაშორისო კავშირი სამ სუბსახეობას გამოყოფს: ამაზონის მდინარის დელფინი (I. g. geoffrensis), ბოლივიური მდინარის დელფინი (I. g. boliviensis) და ორინოკოს მდინარის დელფინი ( I. g. humboldtiana). ზღვის ძუძუმწოვართა საზოგადოების ტაქსონომიის კომიტეტი კი მხოლოდ პირველ ორ სახეობას ცნობს. 2002 წელს ორინოკოს დაბლობიდან აღებული მიტოქონდრიული დნმ-ის ნიმუშების ანალიზის შემდეგ გენეტიკოსებმა Inia-ს გვარის ორად დაყვეს: ბოლივიის დაბლობებზე მდებარე სახეობებად და ორინოკოსა და ამაზონის დაბლობებზე მდებარე სახეობებად. 

## სქოლიო
კატეგორია:მდინარის დელფინისებრნი
კატეგორია:ბოლივიის ძუძუმწოვრები
კატეგორია:ბრაზილიის ძუძუმწოვრები
კატეგორია:კოლომბიის ძუძუმწოვრები
კატეგორია:ეკვადორის ძუძუმწოვრები
კატეგორია:პერუს ძუძუმწოვრები
კატეგორია:ვენესუელის ძუძუმწოვრები
კატეგორია:ამაზონის ფაუნა
იგაპო

**იგაპო** (წარმოდგება ძვ. ტუპის ენიდან: „ფესვების ტყე“) − ტერმინი, რომლითაც ბრაზილიაში ამაზონის ბიომის მდინარეების წყლით დატბორილი ტყეები აღინიშნება. მსგავსი ტყეები და ჭაობიანი ტყეები სეზონურად მტკნარი წყლით ივსება. იგაპო ჩვეულებრივ ქვედა დონის მდინარეებისა და მტკნარი ტბების ირგვლივ წარმოიქმნება. მტკნარი წყლის ჭაობის ტყეები სხვადასხვა კლიმატურ ზონაში გვხვდება: დაწყებული სუბარქტიკული სარტყლიდან, დამთავრებული სუბტროპიკებითა და ტროპიკებით. ბრაზილიის ამაზონის დაბლობის სეზონურ მტკნარი წყლით დატბორილ ტყეებს ვარზეას უწოდებენ, რომელიც ბევრი რამით იგაპოს წააგავს. ორ ჰაბიტატს შორის მთავარი განმასხვავებელი ნიშანი წყლის ნაკადებია.

## დახასიათება
იგაპო უმთავრესად სეზონური უხვი წვიმების შედეგად წარმოიქმნება. ზოგიერთ სივრცეში ხეები წელიწადში 6 თვის მანძილზე წყალშია მოქცეული. იგაპოს ეკოსისტემები უმთავრესად ღიაა და საშუალოდ 30% 20-25 მეტრის სიმაღლის წარაფებითაა დაფარული. იგაპოს ხეები მრავალფეროვანია. მტკნარი წყლის ჭაობის ტყეების ხეების განვითარება მნიშვნელოვნადაა დამოკიდებული მიკროტოპოგრაფიასა და დატბორვის ინტენსივობაზე. ჭაობიან ტყეებს გარემოსთვის ზიანის მიყენებაც შეუძლია და მხოლოდ მცირე სახეობის ხეებს შეუძლიათ სიცოცხლისუნარიანობის შენარჩუნება და სხვა სახეობის ხეებზე დომინირება. იგაპოს ეკოსისტემაში ყველაზე ხშირად პარკოსნები გვხდება, ზოგიერთი ჭაობიანი ტყე კი მხოლოდ პარკოსნებითაა შექმნილი. ერთი სახეობის პარკოსნებით შექმნილ იგაპო უხვი აზოტიფიკაციით გამოირჩევა.

მტკნარი წყლის ჭაობიანი ტყეები ჭარბტენიანი ტერიტორიების ორ კატეგორიად იყოფა: მუდმივ და პერიოდულ ტყეებად. ამ კატეგორიებად დაყოფას მაღალი მიკროტოპოგრაფიული ვარიაცია განაპირობებს. ტოპოგრაფიული განსხვავების გამო ხეების გავრცელების სივრცე შეზღუდულია და მცირე ტერიტორიაზეა გავრცელებული.

იგაპოს ეკოსისტემაში ფრინველების, ძუძუმწოვრების, რეპტილიების, ამფიბიების, თევზებისა და უხერხემლოების მრავალი სახეობა ბინადრობს. ჭაობიანი ტერიტორიებისა და სახეობებით მდიდარი ჭაობიანი ტყეების ბიომრავალფეროვნება განსხვავდება და ბოლომდე არ არის ცნობილი. სამხრეთ ამერიკის სხვა ტყეებისგან განსხვავებით იგაპოს ეკოსისტემა ხეების სახეობებით არ გამოირჩევა. დიდი ზომის ხმელეთის ძუძუმწოვრები წყალდიდობასთან გასამკლავებლად სხვადასხვა სტრატეგიას მიმართავენ: წითელი მაზამა (Mazama americana) და საყელოიანი პეკარა (Pecari tajacu) კუნძულებისკენ გადაადგილდებიან და მცენარეებითა და ხილით იკვებებიან. თეთრტუჩა პეკარებსა და ტაპირებზე სეზონური წყალდიდობა მნიშვნელოვან გავლენას არ ახდენს.

## სქოლიო
კატეგორია:ბრაზილიის ტყეები
ფრედა ბაჯი

**ანნა ფრედერიკა (ფრედა) ბაჯი** — ავსტრალიელი ბიოლოგი, პროფესორი და ფემინისტი. სწავლობდა ოქსფორდის ქალთა უმაღლეს სასწავლებელში. 1907 წელს მელბურნის უნივერსიტეტისგან სამეცნიერო ხარისხი მიიღო და ექსტენსიური კარიერაც ამ პერიოდიდან დაიწყო. მუშაობდა ახალგაზრდა დემონსტრანტად ბიოლოგიაში. 1908 წელს გაიმარჯვა მეფის კოლეჯის გაცვლით პროგრამაში და 1909 წელს ლონდონში გაემგზავრა ართურ დენდის ხელმძღვანელობით, რის შემდეგაც ფრედა 1910-1911 წლებში ფრედა ლინეარული საზოგადოების წევრი გახდა. შემდეგ ფრედა მელბურნის უნივერსიტეტში დაბრუნდა. 1913 წელს ქვინსლენდის უნივერსიტეტის შეთავაზება მიიღო და ბიოლოგიის ლექტორი გახდა. 1914 წლის 8 თებერვალს ფრედა ბაჯი ქვინსლენდის უნივერსიტეტში დაბრუნდა და 32 წლის მანძილზე ხელმძღვანელი იყო. 1928-1929 წლებში უნივერსიტეტის ქალთა ავსტრალიის ფედერაციის პრეზიდენტი იყო. 1941 წლიდან 1946 წლამდე ის ბრიტანეთის იმპერიის ორდენის წევრი იყო. გარდაიცვალა 1970 წელს ბრისბენში, ხერხემლის არტერიოსკლეროზისგან.

## ადრეული წლები
ფრედა ბაჯი 1883 წლის 11 აპრილს, ვიქტორიაში დაიბადა. 1891 წლის ივლისში მამის გარდაცვალების შემდეგ ფრედას დედამ სამივე შვილი ინგლისში წაიყვანა, სადაც ფრედა ოქსფორდის გოგონათა უმაღლეს სასწავლებელში ჩაირიცხა. 1894 წელს მელბურნში დაბრუნების შემდეგ ფრედა ფეირლაითის სკოლაში შევიდა. მეცნეირებისადმი მამის ენთუზიაზმით შთაგონებულმა 1901 წელს მელბურნის უნივერსიტეტში დაიწყო სწავლა. ბაკალავრის ხარისხი 1905 წელს, ხოლო მაგისტრის წოდება 1907 წელს მიიღო.

## აქტივიზმი
ფრედა ბაჯი ქალთა უფლებებისთვის იბრძოდა. მან ქვინსლენდში იმოგზაურა, რათა ქალები უნივერსიტეტში სწავლისკენ შეეხალისებინა. დაინტერესებული იყო ქალთა ორგანიზაციებით, ჯგუფებითა და აქტივობებით. იყო ქვინსლენდის ქალთა ეროვნული საბჭოს საპატიო წევრი.

## პირადი ცხოვრება
პირველი მსოფლიო ომის დროს ფრედა ბაჯი ქვინსლენდის რეკრუტირების კომიტეტის წევრი, ხოლო ორივე მსოფლიო ომში უნივერსიტეტის ქალთა საომარი ჯგუფების პრეზიდენტი იყო. იყო ხელოვნების ეროვნული გალერეების ასოციაციის წევრი, მეთორმეტე ღამის თეატრისა და ბრისბეინის რეპორტიორთა საზოგადოების წევრი. დაინტერესებული იყო ჰოკეით. 1925-1931 წლებში ქვინსლენდის ქალთა ჰოკეის ასოციაციის პრეზიდენტი იყო.

## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 1883
კატეგორია:გარდაცვლილი 1970
კატეგორია:ავსტრალიელი ბიოლოგები
კატეგორია:ავსტრალიელი ქალი ბიოლოგები
კატეგორია:ავსტრალიელი ქალი საზოგადო მოღვაწეები
იუჯინი კლარკი

**იუჯინი კლარკი**  () ასევე ცნობილი როგორც **ქალი-ზვიგენი**  (დ. 4 მაისი, 1922 — გ. 25 თებერვალი, 2015) —  ამერიკელი იქთიოლოგი, ცნობილი ზვიგენების ქცევის შესწავლითა და შეზრდილყბიანების კვლევით. კლარკი აკვალანგით ყვინთვის საკვლევი მიზნებით გამოყენების პიონერია. საზღვაო ბიოლოგიაში კლარკს დიდი ავტორიტეტი ჰქონდა და ფართოდ იყო ცნობილი. მეცნიერი თავის პოპულარობას საზღვაო კონსერვაციის ხელშეწყობისთვის იყენებდა.

## ადრეული წლები და განათლება
იუჯინი კლარკი ნიუ-იორკში დაიბადა. მამამისი, ჩარლზ კლარკი ორი წლის ასაკში დაკარგა. დედა იუმიკო მოტომი მოგვიანებით იაპონელ რესტორნის მეპატრონეს, მასატომო ნობუს გაჰყვა ცოლად.

სწავლობდა ლონგ აილენდზე, ვუდსაიდში, შემდეგ კი ქვინსში ბრაიანის უმაღლეს სკოლაში მოეწყო. 

კლარკი ადრეული ასაკიდანვე საზღვაო მეცნიერებით იყო დაინტერესებული. სასკოლო მოხსენებების დიდი ნაწილი საზღვაო ბიოლოგიის თემებს მოიცავს. ნიუ-იორკის აკვარიუმში პირველი სტუმრობის შემდეგ ოკეანის ცხოველებით აღფრთოვანებული კლარკი ამ ადგილას ყოველ შაბათს ბრუნდებოდა. კლარკის ოკეანოგრაფად ქცევაში დიდი გავლენა იქონია ბუნებისმეტყველ უილიამ ბიიბის ნაშრომმა.

## აკადემიური და სამეცნიერო მოღვაწეობა
1942 წელს კლარკმა ზოოლოგიაში ხელოვნების ბაკალავრის წოდება მიიღო ჰანტერის კოლეჯისაგან. ზაფხულის განმავლობაში ის მიჩიგანის ბიოლოგიის უნივერსიტეტში სწავლობდა და კომპანიაში Celanese ქიმიკოსად მუშაობდა. მაგისტრისა და ფილოსოფიის დოქტორანტის ხარისხი კლარკმა ნიუ-იორკის უნივერსიტეტისგან მიიღო. სწავლის დროს კლარკი კალიფორნიაში ოკეანოგრაფიის ინსტიტუტში, ნიუ-იორკში ბუნების ისტორიის ამერიკის მუზეუმში, მასაჩუსეტსში საზღვაო ბიოლოგიურ  ლაბორატორიასა და ბიმინში ლერნერის საზღვაო ლაბორატორიაში მკვლევარად მუშაობდა.

1949 წელს საზღვაო კვლევების ოფისის პროგრამის შესაბამისად კლარკი გუამში, მარშალის კუნძულებზე, პალაუში, ჩრდილოეთ მარიანას კუნძულებსა და კაროლინის კუნძულებზე თევზების პოპულაციას შეისწავლიდა. სადოქტორო კვლევის შემდეგ კლარკმა ფულბრაითის  გაცვლითი პროგრამით იქთიოლოგიური კვლევების გასაგრძელებლად ეგვიპტეში, წითელი ზღვის ჩრდილოეთ სანაპიროზე, ჰურგადაში, საზღვაო ბიოლოგიურ სადგურში გადაინაცვლა. სწორედ ეს გამოცდილება აღწერა კლარკმა თავის პირველ წიგნში, *Lady with a Spear * (1953). ავტორისთვის წიგნი წარმატებული აღმოჩნდა.

1954 წელს ვანდერბილტების ოჯახმა (რომლებიც კლარკის პირველი წიგნის მოყვარულები იყვნენ) მეცნიერი ფლორიდაში მიიწვიეს.

ჰეიზის კონცხის საზღვაო ლაბორატორიაში კლარკი ადგილობრივ მეთევზესთან, ბერილ ჩედუიკთან ერთად მუშაობდა, რომელიც ზვიგენების დაჭერაში დახელოვნებული იყო. ლაბორატორიის დაარსებისას ჩედუიკი კლარკის ერთადერთი თანაშემწე იყო. ზვიგენების გამოკვლევის პირველი თხოვნა ახალი ინგლისის სამედიცინო კვლევის ინსტიტუტის დირექტორისგან, ჯონ ჰელენისგან, მიიღეს. სამეცნიერო ჟურნალებში ლაბორატორიის მუშაობის შესახებ გამოქვეყნებული სტატიების შემდეგ ლაბორატორიაში მკვლევართა მრავალი თხოვნა მიიღეს. მსოფლიოს სხვადასხვა კუთხიდან მკვლევრებმა ჰეიზის კონცხს მიაშურეს. ჰეიზის კონცხის ვიზიტორ მკვლევართა შორის იყო სილვია ირლიც, რომელიც დიუკის უნივერსიტეტისთვის წყალმცენარეებზე დისერტაციას წერდა. ირლი კლარკს ჰერბარიუმის შექმნაში დაეხმარა.

## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 1922
კატეგორია:გარდაცვლილი 2015
კატეგორია:ამერიკელი იქთიოლოგები
კატეგორია:ამერიკელი ქალი ბიოლოგები
ინდოეთის ოკეანის კუზიანი დელფინი

**ინდოეთის ოკეანის კუზიანი დელფინი** (*Sousa plumbea*)— ძუძუმწოვარი ცხოველი დელფინისებრთა ოჯახისა. ბინადრობს აფრიკის სამხრეთი ნაპირებიდან ინდოჩინეთის დასავლეთ ნაპირებამდე. თავდაპირველად იმავე სახეობად თვლიდნენ ჩინურ  თეთრ დელფინს (*Sousa chinensis*), მაგრამ 2014 წლის კვლევებმა ეს სახეობები ცალ-ცალკე გამოყო.

ინდოეთის ოკეანის კუზიანი დელფინები სოციალიზებული დელფინები არიან და ჯგუფებად ცხოვრობენ, რომელშიც დაახლოებით 12 ინდივიდი შედის, თუმცა ჯგუფში წევრების რაოდენობა უფრო მაღალიც შეიძლება იყოს. იკვებებიან სციენისებრი თევზებით, თავფეხიანებითა და კიბოსნაირებით.

ინდოეთის ოკეანის კუზიანი დელფინი საფრთხეში მყოფ სახეობად ითვლება.

## გავრცელება და ჰაბიტატი
### გავრცელება
*Sousa plumbea* აფრიკის სამხრეთ სანაპიროდან ინდოჩინეთის დასავლეთ სანაპირომდე ბინადრობს, აღმოსავლეთ აფრიკის, შუა აღმოსავლეთისა და ინდოეთის სანაპირო სივრცეების ჩათვლით. მნიშვნელოვანი პოპულაციაა შემჩნეული სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიაში, განსაკუთრებით ჩინეთის სამხრეთ სანაპიროებთან. ბოლო კვლევებმა მნიშვნელოვანი პოპულაცია შეამჩნია არაბეთის ნახევარკუნძულის სანაპიროებთან, განსაკუთრებით ომანისა და არაბთა გაერთიანებული საამიროების სანაპიროებთან.

*S. plumbea* და *S. chinensis* ერთმანეთისგან განსხვავდება, თუმცა მათი ჰიბრიდიზაციის მაღალი უნარის გამო პოპულაციათა გადაკვეთის სივრცეებში მრავალი ჰიბრიდი იბადება. გენეტიკური ანალიზი მიუთითებს, რომ იდოჩინეთის*S. chinensis*-ის ნიმუშები უფრო მეტად ახლო კავშირშია *S. plumbea*-სთან, ვიდრე ავსტრალიის *S. chinensis*-სთან.

სახეობა შორეულ მიგრატორულ ქცევებს არ ავლენს.

### ჰაბიტატი
კვლევებმა ცხადყო, რომ ინდოეთის ოკეანის კუზიანი დელფინების ჰაბიტატის განმსაზღვრელი მთავარი ფაქტორი წყლის სიღრმეა. პოპულაციის უმრავლესობა წყალმარჩხ სივრცეებს ირჩევს, რომლის სიღრმეც 20 მეტრს არ აღემატება. შედეგად, ამ სახეობის დელფინების სანაპიროებისგან შორს გავრცელება სანაპიროების სპეციფიკურ ფიზიოგრაფიულ მახასიათებლებზეა დამოკიდებული. 

ინდოეთის ოკეანის კუზიანი დელფინი ძირითადად ნაცრისფერია. ახალშობილებს ზურგი უფრო მუქი ნაცრისფერი აქვთ, მუცელი კი — ღია ნაცრისფერი.

ინდოეთის ოკეანის კუზიანი დელფინები გარეგნულად ინდო-წყნაროკეანურ ბოთლცხვირა დელფინებს წააგავან, თუმცა ამუკანასკნელთ კუზი არ აქვთ. ძირითადად მაისიდან ივნისამდე მშობიარობენ, თუმცა მშობიარობა წელიწადის ნებისმიერ დროს შეუძლიათ. ორსულობის პერიოდი 101-2 თვეს გრძელდება. კვლევების თანახმად, მდედრების უმრავლესობა ერთი მშობიარობისას ერთ დელფინს აჩენს. მშობიარობებს შორის პერიოდი დაახლოებით 62 თვეა. ახალშობილებს 24 თვის განმავლობაში უვლიან. 

## სქოლიო
კატეგორია:კუზიანი დელფინები
კატეგორია:1765 წელს აღწერილი ძუძუმწოვრები
ჩაჰარი

**ჩაჰარი** () — სოფელი აზერბაიჯანში,  არანის რეგიონის იმიშლის რაიონში. მოსახლეობის რაოდენობა — 1,156 კაცი.

## რესურსები ინტერნეტში
* 

 

კატეგორია:იმიშლის რაიონის სოფლები
ლასას ცხელება

მინი

**ლასას ცხელება** — მწვავე ვირუსული ჰემორაგიული დაავადება. ენდემურია დასავლეთ აფრიკის შემდეგ ქვეყნებში: ბენინი, განა, გვინეა, ლიბერია, მალი, სიერა ლეონე, ნიგერია. სავარაუდოა ვირუსის არსებობა დასავლეთ აფრიკის სხვა ქვეყნებშიც.

## ისტორია
ლასას ვირუსი პირველად აღწერეს 1969 წელს. იგი წარმოადგენს ერთჯაჭვიან რნმ ვირუსს, რომელიც მიეკუთვნება არენავირიდას ოჯახს (გვარი: *Mammarenavirus*). ვირუსის სახელი გამომდინარეობს ნიგერიის ერთი ქალაქის სახელიდან, სადაც აღინიშნა დაავადების პირველი შემთხვევები. ლასას ვირუსის ბუნებრივი რეზერვი არის პოლიმასტიური ვირთხა (*Mastomys natalensis*), ეს მღრღნელი ხშირად გვხვდება ტროპიკული აფრიკის სოფლებში. იგი ხშირად ქმნის კოლონიებს ადამიანების დასახლებებში ან სახლების გარშემო, სადაც ინახება საკვები. მღრღნელიდან ადამიანზე ვირუსის გადაცემა ხდება ადამიანის ორგანიზმში დაინფიცირებული მღრღნელის შარდის ან ფეკალიების პერორალურად მოხვედრით, დაინფიცირებული მღრღნელის გატყავება-დამუშავებისას ან საკვებად მიღებისას ან დაინფიცირებული მღრღნელის ექსკრეტებით დაბინძურებული ჰაერის ჩასუნთქვისას. ვირუსი ადამიანიდან ადამიანზე უფრო იშვიათად გადადის, ვიდრე მღრღნელიდან ადამიანზე.

მინი|ლასას ცხელების ბუნებრივი რეზერვუარი, პოლიმასტიური ვირთხა

## სიმპტომები
დაავადები ინკუბაციური პერიოდი გრძელდება 3-17 დღე. პროდრომული სიმპტომები არ აღინიშნება. დაავადება იწყება თანდათანობით. ყოველდღიურად მატულობს ცხელება და ზოგადი ინტოქსიკაციის სიმპტომები. პირველ დღეებში ავადმყოფები აღნიშნავენ საერთო სისუსტეს, დამტვრეულობას, ზოგად სისუსტეს, კუნთებისა და თავის ტკივილს. სხეულის ტემპერატურა მატულობს და 3-5 დღის შემდეგ აღწევს 39-40 გრადუსს. ცხელება შესაძლებელია გაგრძელდეს 2-3 კვირა. მატულობს ინტოქსიკაციის სიპტომები (ასთენიზაცია, კუნთების ტკივილი, ცნობიერების დარღვევა). სახე და კისერი ჰიპერემიულია, ზოგჯერ პასტოზური, აღინიშნება სკლერის სისხლძარღვების ინექცია. გამოსავალი ლეტალურია დაავადებულთა 1%-ში და ჰოსპიტალიზებულ პაციენტთა 15%-ში. დროულად დაწყებული რეჰიდრატაცია და სიმპტომატური მკურნალობა მნიშვნელოვნად აუმჯობესებს გამოსავალს.

მინი|საგანმანათლებლო მასალა ლასას ცხელებაზე

## კვლევა
ლასას ვირუსი ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მიერ გამოკვლეული ერთ-ერთი ვირუსია, რომლის ეპიდემიის საშიშროება შესაძლოა მომავალში დადგეს. ამიტომაც ისინი დღისწესრიგში აყენებენ მის დიაგნოსტირებას, ვაქცინებისა და მედიკამენტების შემუშავებას მის საწინააღმდეგოდ.

## რესურსები ინტერნეტში
* ლასას ცხელება ნიგერიაში
* ლასას ცხელება

## სქოლიო
კატეგორია:ზოონოზები
კატეგორია:ბიოლოგიური იარაღები
კატეგორია:დაავადებები
კატეგორია:მედიცინა
წყალკვეთია

**წყალკვეთია** () — ფრინველთა გვარი მეჭვავიასნაირთა რიგისა.

## აღწერა 
მათი სხეულის სიგრძეა 36–48 სმ, მასა 110–360 გრამი, მამლები ტანად დედლებზე დიდები არიან. ზრდასრული ფრინველების შებუმბვლის შეფერილობა ზურგზე შავი ან მურა-შავია; შუბლი და სხეულის ქვედა ნაწილი თეთრია. ნისკარტი ნარინჯისფერი ან წითელია, მისი წვერი კი ყვითელი ან შავი; გრძელი, მაღალი, გვერდებიდან შებრტყელებული; ქვედა ნისკარტი ¼-ით გრძელია ზედაზე. ფეხები — წითელია, მოკლე და აპკიანი. კისერი გასქელებული, კარგად განვითარებული მუსკულატურით. ფრთები გრძელი და წამახვილებული. კუდი მოკლე და ამოკვეთილი.

## გავრცელება 
ცნობილია 3 ახლომონათესავე სახეობა. ბინადრობენ ზღვების სანაპიროებზე, შიდა წყალსატევებში, მდინარეების შესართავებში ტროპიკებსა და სუბტროპიკებში. შავი წყალკვეთია (R. niger) გავრცელებული ჩრდილოეთ ამერიკის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, ცენტრალურ და სამხრეთ ამერიკაში; აფრიკული წყალკვეთია (R. flavirostris) — აფრიკაში; ინდური წყალკვეთია (R. albicollis) — სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიაში.

## კვება 
იკვებებიან მცირე ზომის თევზებითა და კრევეტებით. ჩვეულებრივ წყალმარჩხ ადგილებში ნადირობენ, ხშირად შებინდებისას და მთვარიან ღამეს. დაფრინავენ რა საკმაოდ ახლოს წყლის დონესთან, ქვედა ნისკარტით კვეთენ წყალს (აქედან სახელწოდება) და იჭერენ ნადავლს.

## გამრავლება 
ბუდობენ კოლონიებად ქვიშიან კუნძულებსა და ცელებზე, რომელშიც რამდენიმე ათეულიდან რამდენიმე ათას წყვილამდეა გაერთანებული. ბუდე — ორმო ქვიშაში ან ნიჟარებს შორის. დედალი 1–5 (ძირითადად 3–4) კვერცხს დებს, რომლებზეც ორივე მშობელი ზის კრუხად დაახლოებით 3 კვირის განმავლობაში. ბარტყები დაფარული არიან ხშირი მოწითურო ღინღლით; სიცოცხლის პირველივე დღიდან კარგად დარბიან და ცურავენ. ხუთი კვირის ასაკში ფრენის უნარსაც იძენენ.

## სახეობები 
* აფრიკული წყალკვეთია (*Rynchops flavirostris*)
* ინდური წყალკვეთია (*Rynchops albicollis*)
* შავი წყალკვეთია (*Rynchops nigra*)

## ლიტერატურა 
* *ლოსკოტი ვ. მ.*, წყალკვეთია  // დიდი რუსული ენციკლოპედია [35 ტომად], მთ. რედ. ოსიპოვი ი. ს., : გამომც. დიდი რუსული ენციკლოპედია, 2004–2017.

*
დრუზ-ლქი

**დრუზ-ლქი** () — სოფელი აზერბაიჯანში,  არანის რეგიონის იმიშლის რაიონში. 
## რესურსები ინტერნეტში
 * 
 
 

კატეგორია:იმიშლის რაიონის სოფლები
აფრიკული წყალკვეთია

**აფრიკული წყალკვეთია** () — ფრინველი მეჭვავიასნაირთა რიგისა.

## აღწერა 
მისი სხეულის სიგრძეა 25–40 სმ. აქვს გრძელი ფრთები. შეფერილია უპირატესად შავ-მურად, ქვედა ნაწილი და შუბლი თეთრია. ნისკარტი ნარინჯისფერ-ყვითელია, წვერში მთლად ყვითელი.

## გავრცელება 
გავრცელებულია აფრიკაში, სენეგალიდან ნილოსის ქვემო წელამდე, კონგოსა და ზამბეზის აუზებში, ანგოლაში, კენიაში, ტანზანიაში. სამხრეთით აფრიკული წყალკვეთია კვაზულუ-ნატალამდე გვხვდება. ბინადრობს მტკნარწყლოვან წყალსატევებთან ახლოს, თუმცა ზღვის სანაპიროებზეც შეინიშნება.

## კვება 
თევზებზე ნადირობა მთელი დღის განმავლობაში შეუძლია, თუმცა ყველაზე ხშირად ღამით მოიპოვებს საკვებს. ნადავლის მოპოვების დროს წყლის ზედაპირთან ახლოს დაფრინავს და მასში თითქმის ჰყოფს ნისკარტს, წყალს „კვეთს“.

## გამრავლება 
მონოგამი ფრინველებია. ბუდობენ ცალკეულ წყვილებად ან კოლონიებად, რომელშიც 25-მდე მობუდარი წყვილი შეიძლება იყოს გაერთიანებული. ამასთანავე, ხშირად ერთიანდებიან სხვა სახეობის ფრინველებთანაც. ბუდე ნესტიან ნიადაგზე არსებული ღრმა ორმოა, რომელსაც ორივე მშობელი თხრის. ჩვეულებრივ რამდენიმე ორმოს აკეთებენ და შემდეგ ერთ-ერთს ირჩევენ. იგი მეჩეჩზეა განთავსებული, წყალთან ახლოს. ბუდობა აგვისტო-ოქტომბერში მიმდინარეობს. დედალი დებს 2-დან 4-მდე მოთეთრო ან მოყვითალო კვერცხს მუქი წინწკლებით. ორივე მშობელი კრუხობს მორიგეობით, ინკუბაცია 20–22 დღე გრძელდება. გამოჩეკიდან 1–2 დღეში ბარტყები ბუდეს ტოვებენ. გამოსაყვანი პერიოდი 5–6 კვირა გრძელდება.

## რესურსები ინტერნეტში 
* African skimmer — Species text in The Atlas of Southern African Birds.

## სქოლიო
კატეგორია:წყალკვეთია
კატეგორია:აფრიკის ფრინველები
ცელიაკია

მინი

**ცელიაკია** — სისტემური აუტოიმუნური დაავადება, რომელსაც იწვევს ხორბლის, ქერის ან მსგავსი მარცვლეულის საკვებში შემავალი გლუტეინის პეპტიდები. წვრილი ნაწლავის იმუნური აქტივაცია იწვევს ხაოების ატროფიას, ნაწლავური კრიპტების ჰიპერტროფიას და ლიმფოციტების რაოდენობის ზრდას ეპითელიუმსა და საკუთრივ მემბრანაში. აღნიშნული ცვლილებები ადგილობრივად იწვევენ გასტროინტესტინურ სიმპტომებსა და მალაბსორბციას. სისტემური გამოვლინებები საკმაოდ მრავალფეროვანია და პოტენციურად მოიცავს ნებისმიერ ორგანოთა სისტემას.

## სიმპტომები
ცელიაკიის დაავადების დიაგნოსტირება ყოველთვის მარტივი არაა, რადგაც იგი სხვადასხვანაირად ახდენს გავლენას ინდივიდებზე. ცნობილია 200-ზე მეტი სიმპტომი, რომელიც შეიძლება გამოვლინდეს საჭმლის მომნელებელი და სხვა სისტემების მხრივ. დაავადება შეიძლება განვითარდეს როგორც ბავშვებში, აგრეთვე მოზრდილებშიც. ზოგიერთ დაავადებულ პირს საერთოდ არ აქვს სიმპტომები.

პაციენტებს აუხსნელი გასტროინტესტინური სიმპტომებით (მათ შორის გაღიზიანებული ნაწლავის სინდრომი ან დისპეპსია), ქრონიკული დიარეა, აუხსნელი რკინადეფიციტური ანემია ან გამონაყარი კანზე, რომელიც შეესაბამება ჰერპეტიფორმულ დერმატიტს, უნდა ჩაუტარდეთ ტესტირება ცელიაკიაზე. სხვა სიტუაციები, რომელთა დროსაც აგრეთვე უნდა ჩატარდეს ტესტირება მოიცავს შემდეგ მდგომარეობებს: ზრდაში ჩამორჩენა, სიდაბლე, ვიტამინის დეფიციტი (B12, D, ფოლატი), განმეორებითი აფთოზური სტომატიტი, განმეორებითი სპონტანური აბორტი და უშვილობა.

მინი

## ცელიაკიის ქვეჯგუფები
ცელიაკიის ოფიციალური კლასიფიკაცია არ არსებობს; თუმცა, აღნიშნული ნოზოლოგია შეგვიძლია დავყოთ მთავარ ქვეჯგუფებად. პირველი - კლასიკური ცელიაკია: ტიპური სიმპტომები, მაგალითად: დიარეა, წონის კლება, მუცლის ტკივილი და დისკომფორტი, დაღლილობა. კლასიკური სიმპტომები პაციენტების 50%-ში გვხვდება. მეორე- ატიპური ცელიაკია: არ გვხვდება ტიპური გასტროინტესტინური სიმპტომები ან მალაბსორბცია; აღინიშნება დეფიციტური დარღვევები (მაგ. რკინადეფიციტი) ან ნაწლავგარე გამოვლინებები (მაგ. დაღლილობა, ღვიძლის ფერმენტების მატება ან უშვილობა). თუმცა, ატიპური დაავადება სავარაუდოდ მოიცავს ცელიაკიის დიაგნოზის მქონე პირთა უმრავლესობას. მესამე - ლატენტური ("ჩუმი") ცელიაკია: ცელიაკიის სეროლოგიური და ჰისტოლოგიური მტკიცებულება, მაგრამ ყოველგვარი აშკარად  გამოხატული სიმპტომების, ნიშნებისა და დეფიციტების გარეშე. ცელიაკიის ფარულ შემთხვევათა ზუსტი წილი უცნობია, თუმცა  ითვლება, რომ ის შეადგენს შემთხვევათა არანაკლებ 20%-ს. მეოთხე - არამორეაგირე ცელიაკია: კლინიკური და სიმპტომები ან ლაბორატორიული დარღვევები, რომლებიც ცელიაკიას ახასიათებს, არ უმჯობესდება კვებიდან გლუტეინის ამოღების შემდეგ 6 თვის განმავლობაში ან ტიპური სიმპტომები ან ლაბორატორიული დარღვევები განმეორებითია გლუტეინისაგან თავისუფალი დიეტის დაცვის ფონზე. მეხუთე - რეფრაქტერული ცელიაკია: სპეციფიკური დიაგნოზი, რომელიც შედის არამორეაგირე ცელიაკიის ქვეჯგუფში; განისაზღვრება, როგორც კლინიკური სიმპტომებისა და ჰისტოლოგიური პათოლოგიების პერსისტირება მკაცრი, გლუტეინისაგან თავისუფალი დიეტის დაწყებიდან სულ მცირე 6 თვის შემდეგ და სხვა გამომწვევი მიზეზის ან გამოხატული ლიმფომის გარეშე. რეფრაქტერული ცელიაკიის ზუსტი ინციდენტობა უცნობია, თუმცა სავარაუდოდ 1%-ს შეადგენს.

მინი|თორმეტგოჯა ნაწლავის ლორწოვანის დაღარვა ცელიაკიის დროს

## რესურსები ინტერნეტში
* ცელიაკია

## სქოლიო
კატეგორია:დაავადებები
კატეგორია:მედიცინა
აზერბაიჯანის სახელმწიფო საგუნდო კაპელა

**აზერბაიჯანის სახელმწიფო საგუნდო კაპელა** () — აზერბაიჯანის რესპუბლიკის ერთ-ერთი წამყვანი მუსიკალური კოლექტივი. დაარსებულია 1966 წელს აზერბაიჯანის სახელმწიფო ფილარმონიასთან. დაარსების დღიდან ხანგრძლივი პერიოდის განმავლობაში კოლექტივს ხელმძღვანელობდა ხელოვნების დამსახურებული მოღვაწე, ქორმაისტერი ედუარდ ნოვრუზოვი.

1996 წლიდან აზერბაიჯანის სახელმწიფო საგუნდო კაპელის სამხატვრო ხელმძღვანელი და მთავარი დირიჟორი არის სახალხო არტისტი გულბაჯი იმანოვა. გუნდის რეპერტუარი შედგება აზერბაიჯანელი და უცხოელი კომპოზიტორების ნაწარმოებებისგან. მათ შორის აღსანიშნავია მუღამის საფუძველზე შექმნილი ჯაჰანგირ ჯაჰანგიროვის კანტატა „ფუზული“, „ჩაჰარგაჰი“ და ნაზიმ ალივერდიბეკოვის საგუნდო კომპოზიციები „ბაიათი-შირაზი“, რომლებიც იკავებენ მნიშვნელოვან ადგილს აზერბაიჯანის სახელმწიფო საგუნდო კაპელის რეპერტუარში.

## კაპელის დირიჟორები 
* კაპელის პირველი სამხატვრო ხელმძღვანელი და მთავარი დირიჟორი იყო აზერბაიჯანის ხელოვნების დამსახურებული მოღვაწე ე. ნოვრუზოვი. 
* 1996 წლიდან აზერბაიჯანის სახელმწიფო გუნდური კაპელის სამხატვრო ხელმძღვანელი და მთავარი დირიჟორი არის პროფესორი, აზერბაიჯანის რესპუბლიკის სახალხო არტისტი გიულბაჯი იმანოვა

## რესურსები ინტერნეტში
* Xor Kapellasının 80 illik yubileyi

კატეგორია:სტატიების ესკიზები მუსიკის შესახებ
კატეგორია:აზერბაიჯანული მუსიკა
ეგილს ლევიტსი

**ეგილს ლევიტსი** (, 30 ივნისი 1955, რიგა, ლატვიის სსრ, სსრკ) — ლატვიის პოლიტიკური და სახელმწიფო მოღვაწე, იურისტი, პოლიტოლოგი. ლატვიის იუსტიციის მინისტრი 1993-1994 წლებში. ლატვიის არჩეული პრეზიდენტი 2019 წლის 29 მაისიდან.

## ბიოგრაფია
დაიბადა 1955 წელს ლატვიელი ებრაელების ოჯახში. 1972 წელს  მშობლებთან ერთად დატოვა საბჭოთა კავშირი და გადასახლდა გფრ-ში. 1993-1994 წლებში იყო ლატვიის იუსტიციის მინისტრი. 1995-2004 წლებში ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მოსამართლე, ხოლო 2010 წლამდე ევროკავშირის სასამართლოს მოსამართლე. 1992-1993 წლებში იყო ლატვიის ელჩი გერმანიასა და შვედეთში, 1994-1995 წლებში კი ავსტრიაში, უნგრეთსა და შვეიცარიაში. 1993-1994 წლებში იყო ლატვიის სეიმის დეპუტატი. არის 100-ზე მეტი სამეცნიერო ნაშრომის ავტორი.

2019 წლის 29 მაისს სეიმმა აირჩია ქვეყნის პრეზიდენტად.

## რესურსები ინტერნეტში
* Справки о судьях СЕС, включая Левитса
* Эгилс Левитс: нужна пошлина солидарности

## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 30 ივნისი
კატეგორია:დაბადებული 1955
კატეგორია:ლატვიის პრეზიდენტები
კატეგორია:ლატვიელი იურისტები
კატეგორია:ლატვიელი პოლიტოლოგები
კატეგორია:ლატვიელი დიპლომატები
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
კატეგორია:რიგაში დაბადებულები
ჯავანშირის სტატუეტი

**ჯავანშირის სტატუეტი** () — ბრინჯაოს სასაკმევლე.

აზერბაიჯანის ჩრდილოეთში (აგრეთვე თანამედროვე სამხრეთ დაღესტანში) ნაპოვნი ხელოვნების ნიმუშებს შორის (ბრინჯაოს ჭურჭელი, დოქები, საცეცხლურები), რომლებიც VI–VIII საუკუნეებს მიეკუთვნება, განსაკუთრებულ ინტერესს იწვევს ბრინჯაოს სასაკმევლე. წინა საუკუნის დასაწყისში ნახიჩევანში ჩარჩისგან ნაყიდი ანტიკვარული ნივთი ამჟამად ინახება სანქტ-პეტერბურგის ერმიტაჟის მუზეუმში. მეცნიერთა აზრით (კ. ვ. ტრევერი, ვ. ლ. ლუკონინი, გ. გოშგარლი და სხვ.), 35,6 სმ სიმაღლის ბრინჯაოს სასაკმევლე, რომელსაც აქვს მხედრის ფორმა, დამზადებულია ადგილობრივი ხელოსნის მიერ. ალბანეთის ისტორიის ერთ-ერთი პირველი მკვლევრის კ. ვ. ტრევერის ვარაუდით სტატუეტი წარმოადგენს ალბანური მბრძანებლის, ჯავანშირის გამოსახულებას. ასეთი ვარაუდი განპირებებულია ერთის მხრივ, სტატუეტში სასანიდური შაჰებისთვის დამახასიათებელი ელემენტების არსებობით, ხოლო მეორეს მხრივ, იმით, რომ მხედრის იკონოგრაფიული ხაზები შეესაბამება მოვსეს კალანკატვაცის მიერ ჯავანშირის შესახებ მოწოდებულ ინფორმაციას. აზერბაიჯანელი მეცნიერებები გ. მ. აჰმედოვი და ნ. ი. რზაიევი ადასტურებენ კ. ვ. ტრევერის ამ ვარაუდს. სტატუეტი წარმოადგენს მდიდრულ ტანსაცმელში გამოწყობილ ცხენოსანს, რომელიც დაგვირგვინებულია ალბანელების სიმბოლოდ ქცეული გვირგვინით სელენა-მთვარის გამოსახულებით. 

File:Standard of the Mihranids dynasty.JPG|სკულპტურის სადგამი

## სქოლიო
კატეგორია:აზერბაიჯანული კულტურა
ჰაჯირიუსთამლი

**ჰაჯირიუსთამლი** (; 1999 წლამდე **სუვოროვკა**) — სოფელი აზერბაიჯანში,  არანის რეგიონის იმიშლის რაიონში. მოსახლეობის რაოდენობა — 1,159 კაცი.

## რესურსები ინტერნეტში
*

## სქოლიო
კატეგორია:იმიშლის რაიონის სოფლები