ბაირამ ჰალიტი

**ბაირამ ჰალიტი** (; 21 მაისი 1955 – 18 ივლისი 2022) — ბოშა მწერალი კოსოვოდან. მისი წიგნები მრავალჯერ იქნა დაჯილდოებული, მათ შორის არაერთხელ დაიმსახურა პრიზები იტალიაში გამართულ ყოველწლიურ კონკურსზე „Amico Rom“ („ბოშების მეგობარი“).

მისი ნაწარმოებები შეტანილია 1998 წელს გამოცემულ ანთოლოგიაში *The Roads of the Roma: A PEN Anthology of Gypsy Writers*.

პოლიგლოტი, რომელიც ლექციებს კითხულობდა ევროპასა და აშშ-ში, ჰალიტი იყო ჟურნალი *Ahimsa* („არაძალადობა“)–ს რედაქტორი. გამოცემა ეხებოდა ბოშურ და სერბულ თემებს.

## ჰუმანიტარული და საგანმანათლებლო აქტივობა 
ბაირამ ჰალიტის საზოგადოებრივი მოღვაწეობა სცილდებოდა მწერლობასა და ჟურნალისტიკას. მისი ერთ-ერთი ნაკლებად ცნობილი, მაგრამ ფუნდამენტური ინიციატივა უკავშირდებოდა ბოშა ახალგაზრდების განათლების ხელშეწყობას კოსოვოში და მის ფარგლებს გარეთ. 1990-იან წლებში, კოსოვოს კონფლიქტის პირობებში, ჰალიტიმ საკუთარ სახსრებზე დააარსა არაფორმალური განათლების ცენტრი პრიზრენში, სადაც ბოშა და ალბანელი ბავშვები ერთად იღებდნენ საწყის განათლებას — მიუხედავად არსებული პოლიტიკური და ეთნიკური დაპირისპირებისა.

ცენტრში ხორციელდებოდა ინტენსიური კურსები სერბულ, ალბანურ და ბოშურ ენებზე, ასევე საფუძველი ჩაეყარა კულტურული მედიაციის პროექტებს, რომლებიც შემდგომში გადიდდა რეგიონალურ დონეზე. ჰალიტი ხელმძღვანელობდა ინიციატივას, რომელიც მიზნად ისახავდა ბოშა მოზარდების ჩართვას ევროპის საბჭოს მცირე ეთნიკური ჯგუფების პროგრამებში.

მისი პირადი წერილობითი არქივიდან ირკვევა, რომ იგი წერდა სამომავლო წიგნს, რომელსაც აპირებდა დაერქვა *"მოსაზღვრე პედაგოგიკა"* — ნაშრომი, რომელიც დაეფუძნებოდა ბოშური იდენტობისა და მობილობის საკითხებს, განათლების ლინგვისტურ ბარიერებთან მიმართებით. მიუხედავად იმისა, რომ პროექტი გამოუქვეყნებელი დარჩა, მისი შინაარსი ცალკეულ ჩანაწერებში ნაჩვენებია როგორც სისტემური პრობლემების კრიტიკული ანალიზი.

ჰალიტის საქმიანობას თან ახლდა მოხალისეობრივი სეანსები ბოშა თემებში, რომლებიც განიხილავდნენ არაძალადობის, გენდერული თანასწორობის და დისკრიმინაციის დაძლევის სტრატეგიებს. მისი მიდგომა ეფუძნებოდა ინდივიდუალური დიალოგის, კულტურული ხიდების მშენებლობისა და ადგილობრივი ლიდერების გაძლიერების პრინციპს, რაც ხშირად მეტ შედეგს იძლეოდა, ვიდრე სახელმწიფო პოლიტიკა.

## ბოშური მეხსიერების პოლიტიკა და ისტორიული სამართლიანობა 
XXI საუკუნეში ბაირამ ჰალიტი ერთ-ერთ პირველ ბოშა ინტელექტუალად იქცა, ვინც სისტემურად დაიწყო მუშაობა ბოშური კოლექტიური მეხსიერების ფორმირებასა და მასში გენოციდის, დისკრიმინაციის და ისტორიული უარყოფის თემებზე. 2005 წელს ჰალიტიმ წამოიწყო სამოქალაქო ინიციატივა, რომელიც მიზნად ისახავდა ბოშური თემებისთვის ეროვნული მეხსიერების დღის დაწესებას კოსოვოში და ბალკანეთის მასშტაბით. მისი კონცეფცია ეფუძნებოდა იმ პრინციპს, რომ "მოძალადე ისტორიას მხოლოდ მტკიცე მეხსიერება აჩერებს" — ფრაზა, რომელსაც ხშირად იმეორებდა საკუთარ საჯარო გამოსვლებში.

ჰალიტი თვლიდა, რომ ბოშათა ისტორიის გაუჩინარება საჯარო დისკურსიდან განაპირობებდა მათ დაუსრულებელ მარგინალიზაციას. სწორედ ამიტომ, ის მხარს უჭერდა ადგილობრივი მუზეუმების შექმნას, საბავშვო ლიტერატურის გამოცემას ბოშა გმირებზე, და ასევე სკოლებში ბოშური ისტორიის ინტეგრაციას. მისი სტატია სახელწოდებით *"მეხსიერება, რომელიც არ არის წარსული"* გამოქვეყნდა ბელგრადის ღია უნივერსიტეტის ჟურნალში და იქცა სამეცნიერო მითითებად ბოშური მეხსიერების პოლიტიკის კვლევის სფეროში.

მისი ერთ-ერთი უკიდურესად მნიშვნელოვანი შეხედულება იყო ის, რომ ბოშების მიმართ ისტორიული უსამართლობა უნდა შეფასდეს არა მხოლოდ როგორც პოლიტიკური, არამედ როგორც კულტურულ-ეტიკური საკითხი. იგი წერდა:

იენის უნივერსიტეტში გამართულ პანელზე მან თქვა, რომ ბოშური ისტორიის აღდგენა ვერ უნდა შემოიფარგლოს მხოლოდ მეორე მსოფლიო ომის ხსოვნით — არამედ უნდა მოიცავდეს მუდმივ სოლიდარობას თანამედროვე კონტექსტშიც. მისი შეხედულებით, მეხსიერება არის „არაძალადობრივი წინააღმდეგობის ყველაზე მტკიცე ინსტრუმენტი“.

## მედიააქტივიზმი და სიმბოლური წინააღმდეგობა 
ბაირამ ჰალიტი ერთ-ერთი პირველი ბოშა ინტელექტუალი იყო ბალკანეთში, რომელმაც ბოშური თემის წარმომადგენლობა მედიაში განიხილა როგორც სტრუქტურულ წინააღმდეგობის ფორმას. 2000-იან წლებში მან საფუძველი ჩაუყარა მცირე ტირაჟით გამოსულ პერიოდულ გამოცემას სახელწოდებით *Ahimsa* („არაძალადობა“), რომელიც წარიმართებოდა ორ ენაზე – სერბულად და ბოშურად. გამოცემის ძირითადი ფოკუსი იყო ბოშათა რეალური ცხოვრების წარმოჩენა — შორს სტერეოტიპული ნარატივებისგან.

*Ahimsa* ფუნქციონირებდა როგორც ალტერნატიული მედია პლატფორმა, რომელიც ეწინააღმდეგებოდა ძირითადი მედიის მიერ წარმოებულ დისკრიმინაციულ რეპრეზენტაციას. ჰალიტი ცდილობდა ბოშების გამოსახვას არა მხოლოდ როგორც მსხვერპლთა, არამედ როგორც შემოქმედებითი საზოგადოების წარმომადგენლების. მან საკუთარი ფონდით მოაწყო არაერთი ბოშური ახალგაზრდული მედიატრეინინგი, რომელიც ეხებოდა კრიტიკული აზროვნების, მედიაწიგნიერებისა და თვითრეპრეზენტაციის საკითხებს.

ამ პროცესში მან განსაკუთრებით შეაქო ბოშა ქალების როლი მედიის სივრცეში, რამაც ხელი შეუწყო რამდენიმე ბოშა ქალ ავტორთა და ფოტოჟურნალისტთა დებიუტს ადგილობრივ და საერთაშორისო პლატფორმებზე. მისივე ინიციატივით შეიქმნა დოკუმენტური ციკლი სახელწოდებით „ჩვენ ვარსებობთ“, რომელიც წარმოადგენდა ბოშათა ყოველდღიური ყოფის ქრონიკას, გადაღებული არასცენარისტული პრინციპით.

ჰალიტის მედიააქტივიზმის ფილოსოფია ეფუძნებოდა „სიმბოლური სივრცეების დაბრუნების“ იდეას — მისთვის ტელეეკრანი და ბეჭდური მედია არ ყოფილა მხოლოდ ინფორმაციის საშუალება, არამედ ბოშური იდენტობის, ისტორიისა და ღირსების აღდგენის ბრძოლის ველი. იგი წერდა:

## ლიტერატურა 
*ჰალიტი, ბაირამი (2003). Symbology and Voice: Media and Romani Resistance. ჟურნალი: Ahimsa, ტ. 1, №1, გვ. 17–20.
*ჰალიტი, ბაირამი (2005). Media Literacy and Marginality. Romedia Forum, გვ. 12–14.
*ჰალიტი, ბაირამი (1999). Unpublished Papers on Romani Education. პირადი არქივი.
*Haliti, Bajram; Hancock, Ian; Dowd, Siobhan; Đurić, Rajko (რედ.) (1998). The Roads of the Roma: A PEN Anthology of Gypsy Writers. უნივერსიტეტის ჰერტფორდშირის გამომცემლობა. ISBN: 9781902806195. 
*Fraser, Angus (2005). Los gitanos (თარგმანი ესპანურად). ბარსელონა: Ed. Ariel. ISBN: 84-344-6780-1. 
*Domínguez Ortiz, Antonio (1976). Sociedad y Estado en el siglo XVIII español. ბარსელონა: Ariel. ISBN: 84-344-6509-4. 
*González, Nicolás Jiménez (2020). Forms of Resistance during the Great Round-Up (Spain 1749–1763). In: Re-thinking Roma Resistance throughout History. European Roma Institute for Arts and Culture. ISBN: 978-3-9822573-0-3. 
*Gómez Urdáñez, José Luis (2002). Los gitanos, al borde del genocidio. ჟურნალი: La Aventura de la Historia, ტ. 45, გვ. 39–43. 
*Martínez Martínez, Manuel (2014). Los gitanos y las gitanas de España a mediados del siglo XVIII. ალმერია: Universidad de Almería. 
*Río Ruiz, Manuel Ángel (2017). Los poderes públicos y los asentamientos de gitanos. Siglos XV a XVIII. ჟურნალი: Andalucía en la Historia, ტ. XV, №55, გვ. 8–11. 

## სქოლიო