საგარეჯოს მუნიციპალიტეტი

**საგარეჯოს მუნიციპალიტეტი** (ყოფ. *საგარეჯოს რაიონი*, 1933 წლამდე *გარეკახეთის რაიონი*) — ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული აღმოსავლეთ საქართველოში, კახეთის მხარეში. საგარეჯოს მუნიციპალიტეტს დასავლეთით ესაზღვრება გარდაბნისა და მცხეთის მუნიციპალიტეტები, აღმოსავლეთით — სიღნაღისა და გურჯაანის მუნიციპალიტეტები, ჩრდილოეთით — თელავის, თიანეთისა და ახმეტის მუნიციპალიტეტები, სამხრეთით კი — აზერბაიჯანი. მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრია ქალაქი საგარეჯო.

## ისტორია
1917 წლამდე ახლანდელი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ტერიტორია შედიოდა თბილისის გუბერნიის თბილისის მაზრაში, 1921 წლის საქართველოს სსრ ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული დაყოფით ისევ თბილისის მაზრაში იყო, 1929 წელს გარეკახეთის რაიონის სახელწოდებით შედის თბილისის ოლქში. 1930 წლიდან დამოუკიდებელი რაიონია. 1933 წლის 27 ოქტომბრის დადგენილებით გარე-კახეთის რაიონს საგარეჯოს რაიონი ეწოდა. 2006 წლიდან – მუნიციპალიტეტი.

## გეოგრაფია 
საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ფართობია 1491 კმ². აქედან სასოფლო-სამეურნეო სავარგულებს 94 371 ჰა უკავია, 42 065 ჰა კი ტყეებს. საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის საკრებულო და მერი 4 წლის ვადით ირჩევა. ბოლო არჩევნები ჩატარდა 2021 წელს.

მუნიციპალიტეტში გაერთიანებულია 25 ადმინისტრაციული ერთეული. ქალაქ საგარეჯოს გარდა, მუნიციპალიტეტში 48 დასახლებული პუნქტია:
# ქალაქ საგარეჯოს ადმინისტრაციული ერთეული - ქალაქი საგარეჯო.
# გომბორის ადმინისტრაციული ერთეული - გომბორი, რუსიანი, ვერონა, ვაშლიანი, ასკილაური.
# უჯარმის ადმინისტრაციული ერთეული - უჯარმა, პალდო, მუხროვანი, მეფეთკარი.
# კოჭბაანის ადმინისტრაციული ერთეული - კოჭბაანი, ოთარაანი,  სასადილო, გორანა, ბოტკო, ხინჭები, იკვლივგორანა.
# ხაშმის ადმინისტრაციული ერთეული.
# პატარძეულის ადმინისტრაციული ერთეული.
# წყაროსთავის ადმინისტრაციული ერთეული.
# ნინოწმინდის ადმინისტრაციული ერთეული.
# გიორგიწმინდის ადმინისტრაციული ერთეული - გიორგიწმინდა, ანთოკი, მარიამჯვარი, ქვემო სამგორი.
# თოხლიაურის ადმინისტრაციული ერთეული.
# სათაფლეს ადმინისტრაციული ერთეული.
# მანავის ადმინისტრაციული ერთეული - მანავი, ზემო ბურდიანი.
# დიდი ჩაილურის ადმინისტრაციული ერთეული.
# პატარა ჩაილურის ადმინისტრაციული ერთეული.
# კაკაბეთის ადმინისტრაციული ერთეული.
# ვერხვიანის ადმინისტრაციული ერთეული.
# ყანდაურის ადმინისტრაციული ერთეული - ქვემო ყანდაურა, ზემო ყანდაურა.
# ბადიაურის ადმინისტრაციული ერთეული.
# მზისგულის ადმინისტრაციული ერთეული. 
# შიბლიანის ადმინისტრაციული ერთეული.
# იორმუღანლოს ადმინისტრაციული ერთეული - მუღანლო, ქეშალო.
# დუზაგრამის ადმინისტრაციული ერთეული - პალდო, წიწმატიანი, დუზაგრამა.
# ლამბალოს ადმინისტრაციული ერთეული - ზემო ლამბალო, ქვემო ლამბალო.
# თულარის ადმინისტრაციული ერთეული - კაზლარი, თულარი.
# უდაბნოს ადმინისტრაციული ერთეული.

### საკრებულო 
## დემოგრაფია 
საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის მოსახლეობის რიცხოვნობა 2021 წლის 1 იანვრის მდგომარეობით შეადგენს 52,3 ათას ადამიანს. აქედან საქალაქო დასახლებაში ცხოვრობს 10,5 ათასი, ხოლო სასოფლო დასახლებაში 41,8 ათასი ადამიანი.

მოსახლეობის უმეტესი ნაწილი ცხოვრობს მდინარე ივრის ხეობასა და გომბორის ქედის მთისწინეთში. განსახლების ძირითადი ზონა ვრცელდება ზღვის დონიდან 400-800 მ ფარგლებში. უდიდესი ნაწილი სოფლად ცხოვრობს. საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე უმთავრესად ქართველები ცხოვრობენ, არიან ასევე აზერბაიჯანელები, რუსები და სომხები.

აზერბაიჯანელები დასახლებულები არიან სოფელ მუღანლოში, დუზაგრამაში, პალდოში და ა.შ.

### აღწერის მონაცემები
## ეკონომიკა 
საგარეჯოს მუნიციპალიტეტში სოფლის მეურნეობის ძირითადი დარგია მევენახეობა და ღვინის წარმოება. მუნიციპალიტეტში არის მიკროზონები, სადაც ტრადიციულად იწარმოება წარმოშობის ადგილის დასახელების ისეთი ცნობილი ღვინოები, როგორებიცაა: მანავის მწვანე და ხაშმის საფერავი.

საგარეჯოს მუნიციპალიტეტში ასევე ეკონომიკის წამყვანი დარგებია: ხორბლის ფქვილის, ღვინის, ქათმის/კვერცხის, თამბაქოს და აგურის წარმოება.

საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ეკონომიკური განვითარების გეგმის მიხედვით, ეკონომიკის უპირატესი დარგია სოფლის მეურნეობა. ამას გარდა, სატყეო მეურნეობის ბაზაზე შესაძლებელია ტურიზმის განვითარება.

## განათლება
საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე ფუნქციონირებს 26 საჯარო სკოლა, აღნიშნული სკოლებიდან 4 მდებარეობს ქალაქ საგარეჯოს ტერიტორიაზე.

მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე ფუნქციონირებს 3 არასახელმწიფო (კერძო) საგანმანათლებლო დაწესებულება, რომელთაგან შპს „თამარი გარეჯელი“ და სპს „პატარძეულის ქართულ-ფრანგული სკოლა-ლიცეუმი“ ახორციელებს სწავლებას ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლის დაწყებითი-საბაზო-საშუალო საფეხურზე, შპს „ილია“, ილია ჭავჭავაძის სახელობის ქალაქ საგარეჯოს უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულება – ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლის საშუალო საფეხურზე და პროფესიულ საგანმანათლებლო პროგრამებზე.

საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე ასევე ფუნქციონირებს 26 სკოლამდელი (საბავშვო ბაღი და ბაგა-ბაღი) სასწავლო-სააღმზრდელო დაწესებულება, 2  სკოლისგარეშე დაწესებულება: საგარეჯოს მოსწავლე-ახალგაზრდობის სახლი და სოფელ დუზაგრამის ქართული ენის შემსწავლელი ცენტრი. საგარეჯოში ფუნქციონირებს ა(ა)იპ „ჯემალ ბურჯანაძის სახელობის სამუსიკო სკოლა“.

## კულტურა 
საგარეჯოს მუნიციპალიტეტში ფუნქციონრებს თოჯინების სახალხო თეატრი.

საგარეჯოს თოჯინების თეატრი 1996, 1998, 1999, 2001 და 2014 წლებში გახდა საქართველოს ფოლკლორის სახელმწიფო ცენტრის მიერ ორგანიზებული ფესტივალების ლაურეატი, გამარჯვებულია სხვადასხვა ნომინაციებში. 1999 წელს მიენიჭა „სახალხო თეატრის“ საპატიო წოდება.
საგარეჯოში წარმოდგენილია რამდენიმე კულტურის ცენტრი. ასევე  „ჯემალ ბურჯანაძის სახელობის სამუსიკო სკოლა“.

### ფესტივალები და სახალხო დღესასწაულები
## ღირსშესანიშნაობები 
### მარიამჯვრის სახელმწიფო ნაკრძალი
სახელმწიფო ნაკრძალი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტში, გომბორის ქედის სამხრეთ კალთებზე. ფართობი 1040 ჰა. დაარსდა 1935 წელს რელიქტური სოსნოვსკის ფიჭვის იშვიათი მასივის შემონახვის მიზნით. ნაკრძალის ფართობის დიდი ნაწილი ტყითაა დაფარული.

### დავით გარეჯის სამონასტრო კომპლექსი
ფეოდალური ხანის საქართველოს ერთ-ერთი  რელიგიურ-კულტურულიცენტრი, სამონასტრო გამოქვაბულთა კომპლექსი. მდებარეობს საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე, თბილისიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთით 60-70 კმ-ში, გარეჯის სერზე.

### ნინოწმინდის მონასტერი
გალავანშემოვლებული სამონასტრო კომპლექსი - ტაძარი, აგურის ოთხსართულიანი სამრეკლო (XVI ს.), მიტროპოლიტ საბა ტუსისშვილის ორსართულიანი სასახლე (1774-1777) დ ასხვანაგებობათა ნანგრევები, რომელიც შემორჩენილია კახეთის მხარის საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფ. ნინოწმინდაში.

### მანავის ციხე
ციხესიმაგრე გარე კახეთში, საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ მანავის ახლოს, მაღალმთაზე. აქ იყო ფეოდალური კახეთის უკანასკნელი პერიოდის ერთ-ერთი ცენტრი.

File:St. Ninos monastery in ninotsminda 1.jpg|ალტ=|ნინოწმინდის მონასტერი
File:Ujarma from road site.JPG|ალტ=|უჯარმის ციხე
File:Manavi fortress.jpg|ალტ=|მანავის ციხე
File:David Gareja monastery complex.jpg|ალტ=|დავითგარეჯა 

### პატარა ჩაილურის ციხე-კოშკი
არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ პატარა ჩაილურის სამხრეთით, ოთხიოდე კილომეტრზე, ტრიალ მინდორზე. განეკუთვნება XVll საუკუნის შუა წლებს.

### ნიახურის ციხე
ციხესიმაგრე სოფელ პატარა ჩაილურისა და დიდი ჩაილურის სამხრეთით, საგარეჯო-გურჯაანის გზატკეცილის მარჯვენამხარეს, გორაკზე. განეკუთვნება XVII-XVIII საუკუნეებს.

### უჯარმის ციხე
ისტორიული ციხე-ქალაქი საქართველოში. მდებარეობს საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ უჯარმის ჩრდილოეთით 4 კმ-ის დაშორებით, გომბორის უღელტეხილის მახლობლად.

### საგარეჯოს მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი
ისტორიული მუზეუმი დაარსდა 1958 წელს. მუზეუმში განთავსებულია 7050 ექსპონატი. მუზეუმში დაცულია კახეთის რეგიონის ტერიტორიაზე არქეოლოგიური გათხრების შედეგად და შემთხვევით აღმოჩენილი მასალა გვიანი ბრინჯაოს ხანიდან მოყოლებული შუა საუკუნეების ჩათვლით, ადგილობრივი ყოფისთვის დამახასიათებელი საყოფაცხოვრებო და ეთნოგრაფიული ტიპის მასალები, გამოყენებითი ხელოვნების ნიმუშები.

### გიორგი (გოგლა) ლეონიძის სახლ-მუზეუმი
ქართველი პოეტის, მწერლისა და საზოგადო მოღვაწის, გიორგი ლეონიძის სახლ-მუზეუმი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ პატარძეულში.

### ქეთევან დოხტურაშვილის სახელობის მუზეუმი
ისტორიული მუზეუმი მდებარეობს საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ პატარძეულში. მუზეუმი ფუნქციონირებს 2007 წლიდან. მუზეუმში დაცულია არქეოლოგიური, ეთნოგრაფიული ნიმუშები, ნუმიზმატიკა, ბონისტიკა, ფოტო და კვლევითი მასალები.

## სპორტი
საგარეჯოს მუნიციპალიტეტში ფუნქციონირებს სამი სასპორტო სკოლა, სადაც მოზარდები ვარჯიშობენ სპორტის 9 სახეობაში: ქართული ჭიდაობა, სამბო, ძიუდო, თავისუფალი ჭიდაობა, კრივი, კარატე, ტაეკვანდო, კალათბურთი, ფეხბურთი, რაგბი, ჭადრაკი, მძლეოსნობა, ცურვა. ამჟამად საგარეჯოს მუნიციპალიტეტში არის 10 საჭიდაო დარბაზი, 10 მინი და ერთი სტანდარტული ტიპის სპორტული მოედანი. მოწყობილია სამი რეკრეაციული ზონა, არის აუზი და ჩოგბურთის კორტები.

საგარეჯოს მუნიციპალიტეტში ფუნქციონირებს საფეხბურთო კლუბი „გარეჯი“, რომელიც დაარსდა 1960 წელს. 2025 წლიდან ასპარეზობს ეროვნულ ლიგაში.

## გამოჩენილი ადამიანები
## დაძმობილებული ქალაქები 
## ლიტერატურა 
* *უკლება დ., ჯაოშვილი ვ.,* ქსე, ტ. 8, გვ. 612-613, თბ., 1984;
* მარუაშვილი ლ., საქართველოს ფიზიკური გეოგრაფია, თბ., 1964;
* საბაშვილი მ., საქართველოს სსრ ნიადაგები, თბ., 1965;
* უკლება დ., აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანი მხარეების ლანდშაფტები და ფიზიკურ-გეოგრაფიული რაიონები, თბ., 1974.

## რესურსები ინტერნეტში 
* კახეთის რეგიონის ოფიციალური საიტი
* საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ოფიციალური ვებ გვერდი 
* „გარეჯის მაცნე“ — საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის საინფორმაციო გაზეთი

## სქოლიო
*