მატარებელი

[thumb|[სამგზავრო მატარებელი, რომელიც მიყავს ელმავალ ЧС4т-ს, შატრიშჩეს მთის ფონზე (ვორონეჟის ოლქი)]]
**მატარებელი** თანამედროვე გაგებით — ფორმირებული და გადაბმული შემადგენლობა, რომელიც შედგება ვაგონების ჯგუფისაგან, ერთი ან რამდენიმე მოქმედი ლოკომოტივით ან მოტორვაგონებით, რომლებსაც ისინი მოყავენ მოძრაობაში და აქვთ დაყენებული სიგნალები (ხმოვანი და ხილვადი), რომლებიც აღნიშნავენ მათ *საწყის* და *ბოლო ვაგონს*. ამას გარდა, ბევრ რკინიგზებზე თითოეული მატარებელი იღებს განსაზღვრულ ნომერს, რომელიც საშუალებას იძლევა განასხვავოს ის დანარჩენი მატარებლებისაგან. ასევე მატარებლებს განეკუთვნება უვაგონო ლოკომოტივებს, მოტორვაგონებს და სპეციალურ თვითმავალ რკინიგზის მოძრავ შემადგენლობებს (მაგალითად, ავტომოტრისები და არამოხსნადი ტიპის დრეზინები), რომლებიც გადასარბენზე მიემართებიან და აქვთ დაყენებული სიგნალები.

დისწიპლინა, რომელიც სწავლობს მატარებლებს და საკითხებს, რომლებიც დაკავშირებულია მათ მოძრაობასთან, ეწოდება „მატარებლების წევა“.

## მსგავსი ტერმინები 
thumb|სამგზავრო მატარებელი ორთქლის წევაზე
ტერმინები, რომლებსაც სახელში ან ფუძეში აქვთ „მატარებელი“, მაგრამ თანამედროვე მატარებლის განმარტებაში არ ჯდება:
* ავტომატარებელი (საავტომობილო მატარებელი);
* აგიტმატარებელი — მოძრავი შემადგენლობა, განკუთვნილი სააგიტაციო, პროპაგანდისტული და საგანმანათლებლო მუშაობისათვის;
* აერომატარებელი — ბევრვაგონიანი შემადგენლობა, რომელიც მოძრაობისას იყენებს აეროდინამიურ ძალებს, რომლებიც ქმნიან ეკრანულ ეფექტს;
* ჯავშანმატარებელი — ჯავშნიანი მოძრავი შემადგენლობა საბრძოლო მოქმედებების შესასრულებლად;
* ამღდგენი მატარებელი
* დიზელმატარებელი — მოტორვაგონიანი მოძრავი შემადგენლობა, რომლის პირველადი ძრავია დიზელი;
* სახანძრო მატარებელი
* ციგის მატარებელი — ჯაჭვებით გადაბმული ციგები ზამთარში საქონლის ტრანსპორტირებისთვის;
* რელსშესადუღებელი მატარებელი და რელსსახეხი მატარებელი — მობილური ან სტაციონარული საწარმოები დაკავშირებული ლიანდაგის ზედნაშენის დაგებასთან ან რემონტთან;
* ტურბომატარებელი — მოტორვაგონიანი მოძრავი შემადგენლობა, რომლის პირველადი ძრავია აირტურბინა;
* ელექტროსამონტაჟო მატარებელი — ქვეგანყოფილება, რომელიც განკუთვნილია ელექტროსამონტაჟო სამუშაოებისათვის რკინიგზის ელექტროფიკაციის დროს;
* ელექტრომატარებელი — მოტორვაგონიანი მოძრავი შემადგენლობა, რომელიც ენერგიას იღებს გარე ელექტროქსელისგან (საკონტაქტო ქსელი, საკონტაქტო რელსი) ან აკუმულატორული ბატარეებიდან;
* ენერგოსამონტაჟო მატარებელი — სამრეწველო საწარმო, რომელიც ახორციელებს მშენებლობას რკინიგზის ტრანსპორტის ელექტროგადამცემ ხაზებზე.

## ისტორია 
thumb|პირველი მატარებელი. თავში — ორთქლმავალი „Locomotion № 1“
1825 წლის 27 სექტემბერს გაიხსნა პირველი საზოგადოებრივი სტოქტონ—დარლინგტონის რკინიგზა. მასზე პირველი მატარებელი გაატარა ორთქლმავალმა „Locomotion № 1“, რისი სახელიც შემდგომში საყოველთაოდ ცნობილი სიტყვა გახდა არა მხოლოდ ორთქლმავლებისათვის, არამედ სხვა თვითმავალ სარელსო საშუალებებს უწოდეს ლოკომოტივები. 1830 წლის 15 სექტემბერს გაიხსნა პირველი რკინიგზის მაგისტრალი ლივერპული — მანჩესტერი, რომელზეც მატარებელთა მოძრაობა ხორციელდებოდა მხოლოდ სალოკომოტივო წევით, ასევე თვითონ მატარებელთა მოძრაობა მოწესრიგდა მატარებლების მოძრაობის გრაფიკის დანერგვით. 1837 წლის 30 ოქტომბერს გაიხსნა ცარსკოსელსკის რკინიგზა, რომელიც გახდა პირველი საზოგადოებრივი რკინიგზა რუსეთის იმპერიაში. საქართველოში 1871 წელს ფოთი-ყვირილას მონაკვეთზე გაიხსნა სარკინიგზო მოძრაობა, 1872 წლის 10 ოქტომბერს კი ფოთიდან თბილისში პირველი მატარებელი ჩავიდა.
[thumb|[2-2-0 ტიპის ორთქლმავალი „ამერიკელი“ — ძირითადი სამგზავრო ლოკომოტივი XIX—XX საუკუნეების საზღვარზე (ფოტოზე — რუსული П)]]
იწყება მატარებლების მოძრაობის ორგანიზების ფორმირება, მათ შორის მოძრაობის გრაფიკთან ერთად შემოდის სიგნალიზაციაც, როდესაც მატარებლებს ყოფენ სივრცეში, ხოლო თვითონ ლოკომოტივები აღიჭურვებიან სიგნალებით მოახლოებაზე გაფრთხილებით. ასწლეულის მეორე ნახევარში უკვე იწყება თვითონ მოძრავი შემადგენლობის გაუმჯობესება, მათ შორის ორთქლმავლები კიდევ უფრო მძლავრი გახდა, რაც საშუალებას იძლეოდა აწეულიყო მატარებელთა წონა და სიჩქარე, ხოლო ვაგონებზე დაიწყო ხის ნაცვლად ლითონის ჩარჩოების გამოყენება. ამასთან ერთად, იქმნება და დანერგვა დაიწყო პნევმატურმა მუხრუჭებმა, რაც დამატებით ამაღლებს მოძრაობის უსაფრთხოებას, ასევე გამოჩნდნენ პირველი ლოკომოტივის სიჩქარმზომები, რომლებსაც ქონდათ შესაძლებლობა მოძრაობის პარამეტრების რეგისტრაციის უნარი. აშშ-ში და რუსეთში შენდება მსოფლიოში უდიდესი რკინიგზის მაგისტრალები — შესაბამისად, ამერიკული ტრანსკონტინენტური და ტრანსციმბირის რკინიგზები. ასწლეულის ბოლოში აშშ-ში დაიწყო ჯანის ავტოგადასაბმელების დანერგვა, რომელიც საშუალებას იძლეოდა უფრო მაღალი წევითი ძალების დაშვებას, რომელიც მომავალში არ ზღუდავდა მატარებლების წონის ზრდას. საბჭოთა კავშირის რკინიგზაზე მასიურად დაიწყო ავტოგადასაბმელი СА-3-ის ტიპის გამოყენება 1930-იანი წლებიდან.
[thumb|1960-იანი წლების დასაწყისში ორთქლმავლები განიდევნენ სხვა სახის ლოკომოტივებით (ფოტოზე — თბომავალი [ТЭ3]]
XX საუკუნის პირველ მეოთხედში მოძრავი შემადგენლობის კონსტრუქცია განაგრძობდა განვითარებას, მათ შორის ტვირთდაძაბულ მიმართულებებზე მუშაობას იწყებენ ხუთი და მეტი მოძრავი ღერძის მქონე ლოკომოტივები, ხოლო 1920-იან წლებში მრეწველობამ აითვისა ოთხღერძიანი ვაგონების გამოშვება, რომლებსაც ქონდათ უფრო მაღალი ტვირთამწეობა. მიუხედავად ამისა რკინიგზაზე, ორთქლის წევასთან ერთად, თანდათანობით დაიწყო პოპულარობის მოხვეჭა ელექტრულმა, განსაკუთრებით საქალაქო ტრანსპორტში, ხოლო 1924 წელს საბჭოთა ინჟინრებმა დაიწყეს მსოფლიოში პირველი მაგისტრალური თბომავალების გამოცდა. საუკუნის შუა პერიოდში ახალი ლიკომოტივების კონსტრუქციები განაგრძობდნენ განვითარებას, მაშინ როდესაც ორთქლმავლების კონსტრუქციამ მიაღწია თავის კულმინაციას 1940-იანი წლების დასაწყისში გამოშვებულ ნამდვილი გიგანტ — *Union Pacific Big Boy*-ის სახით, წონით 500 ტონაზე მეტი. მაგრამ იმ დროისათვის უკვე აშკარა იყო, რომ ორთქლმავლების კონსტრუქცია მოძველდა, ამიტომ 1950-იანი წლებიდან რიგ ქვეყნებში მათი გამოშვება შეწყდა, შედეგად დაიწყო მასიური გადასვლა თბო და ელექტრო წევაზე, რამაც მოიტანა მატარებლების მასის და სიჩქარის მნიშვნელოვანი ზრდა.

## მოძრავი შემადგენლობა 
კლასიკური გაგებით მატარებელი წარმოადგენს ლიანდაგზე მოძრავ ჯაჭვს ერთმანეთზე გადაბმული „ურიკებით“ – *რკინიგზის მოძრავი შემადგენლობის* ერთეულებით. განასხვავებენ *არათვითმავალ მოძრავ შემადგენლობას* — *ვაგონებს*, რომლებიც ემსახურებიან ტვირთების გადატანას და მგზავრთა გადაყვანას და *თვითმავალ მოძრავ შემადგენლობას* — *ლოკომოტივებს* და *მოტორვაგონებს*, რომლებსაც მოყავთ მატარებლები მოძრაობაში.

### არათვითმავალი მოძრავი შემადგენლობა 
ვაგონი მატარებლის მთავარი კომპონენტია, რადგან ზუსტად მისი საშუალებით გადაიზიდავენ ტვირთებს და გადაყავთ მგზავრები. რკინიგზის ვაგონის ისტორია ედრება მთლიანი რკინიგზის ტრანსპორტის ისტორიას და იწყება ჯერ კიდევ XVIII საუკუნიდან, დაწყებული მაღაროს ვაგონეტებიდან. როგორც ვაგონეტები, თავდაპირველად, თავად ვაგონებს მთლიანობაში ჰქონდათ სულ ორი ღერძი, მაგრამ იყვნენ შედარებით იაფფასიანები და ადვილები წარმოებაში. შემდგომში მათ ნაცვლად გამოჩნდა ოთხღერძიანი ვაგონები, რომელთა სავალი ნაწილი შედგება ორი ორღერძიანი ურიკისგან, რამაც საშუალება მოგვცა მნიშვნელოვნად შემცირდეს ხისტი გოგორწყვილთა ბაზა და გაუმჯობესდეს ვაგონების ჩაწერა მოხვეულ ლიანდაგებში. ძველი ვაგონების ძარები იქმნებოდა ხისაგან; დღეისათვის ვაგონების დიდ უმრავლესობას აქვთ მთლიანად ლითონის ძარები, რაც ზრდის უსაფრთხოებას. ფუნქციონალური დანიშნულების მიხედვით განასხვავებენ *სამგზავრო ვაგონებს* და *სატვირთო ვაგონებს*.

სამგზავრო ვაგონები ერთმანეთისგან განსხვავდებიან შიდა განლაგებით: *ღია* დასაჯდომი ან საწოლი ადგილებით (უკანასკნელი პოსტსაბჭოთა სივრცეში ცნობილია, როგორც *პლაცკარტი*), *კუპირებული* და *საწოლი* (გაზრდილი კომფორტულობით). ასევე სამგზავრო სავაგონო პარკს აკუთვნებენ *საბარგო*, *საფოსტო* და *საფოსტო-საბარგო* ვაგონებს, ასევე *ვაგონ-რესტორნებს*.

სატვირთო ვაგონები იყოფიან *უნივერსალურებად*, რომლებიც განკუთვნილია ბევრი, სხვადასხვა ტიპის ტვირთების გადასაზიდად და *სპეციალიზირებულებად*, რომლებიც განკუთვნილია ერთი—ორი ტიპის ტვირთის გადასაზიდად (მაგალითად, რძის). ძარის ტიპის უნივერსალური ვაგონები იყოფიან *დახურული ვაგონებად*, *ნახევარვაგონებად*, *პლატფორმებად* და *ცისტერნებად*.
* დახურული ვაგონი — აქვს დახურული ძარა და განკუთვნილია ტვირთების გადასატანად, რომლებისთვისაც აუცილებელია დაცვა ატმოსფერული ზემოქმედებისგან და მექანიკური დაზიანებებისგან (მაგალითად, ქაღალდი ან ცხოველები); მათ მიეკუთვნება ფართედ გავრცელებული რუსულ/საბჭოთა რკინიგზაზე 1870-იან — 1940-იან წლებში ნორმალური სატვირთო ვაგონი. დახურული ვაგონის სპეციალიზირებული ნაირსახეობებია დახურული ავტომზიდი (აქვს ორიარუსიანი იატაკი), ვაგონი აპატიტური კონცენტრატების გადასაზიდად (აქვს ასაწევი ძარა) და ფოლადის რულონების გადასაზიდი ვაგონი (აქვს გაძლიერებული ძარა). დახურული ვაგონის კიდევ ერთი ნაირსახეობაა *იზოთერმული*, რომელსაც აქვს ძარის გაძლიერებული იზოლაცია და რომელიც ემსახურება მალფუჭებადი ტვირთების გადატანას (მაგალითად, ხილი და ბოსტნეული), რომლებსაც სჭირდებათ განსაზღვრული მიკროკლიმატი, ტემპერატურის და სინოტივის ჩათვლით.
* ნახევარვაგონი — წარმოადგენს ვაგონს სახურავის გარეშე, რაც საშუალებას იძლევა შესრულდეს მექანიზირებული ჩატვირთვა პირდაპირ ძარაში; ეს განსაკუთრებით მოსახერხებელია ნაყარი ტვირთების შემთხვევაში. განკუთვნილია ტვირთების გადასატანად, რომლებისთვისაც საშიში არაა ატმოსფერული ნალექები (მაგალითად, ნახშირი). მისი სპეციალიზირებული ნაირსახეობებია *ჰოპერი* და *დუმპკარი*. პირველს გააჩნია ძარა, როგორც ბუნკერს (შეიძლება იყოს, როგორც ღია, ასევე დახურული), რომლის ქვედა ნაწილში იატაკი შესრულებულია ერთი ან რამდენიმე ხვრელის სახით, რომელიც საშუალებას იძლევა განხორციელდეს ნაყარი ტვირთის დაცლა სიმძიმის ძალის საშუალებით, რაც მნიშვნელოვნად აჩქარებს პროცესს. დუმპკარს, იგივე ვაგონ-თვითმცლელს, აქვს გადამაყირავებელი ძარა, რომელიც ბრუნავს განივი მიმართულებით. მიიღო ფართე გავრცელება სამრეწველო ტრანსპორტში, მათ შორის კარიერებში მუშაობისას.
* პლატფორმა — როგორც დასახელებიდან ჩანს, წარმოადგენს პლატფორმას, რომლის პერიმეტრზე არსებობენ პატარა გადასახსნელი ბორტები. განკუთვნილია საცალო, გრძელი სიგრძის და ნაკარი ტვირთების გადასაზიდად, რომლებისთვისაც საშიში არაა ატმოსფერული ზემოქმედება (მაგალითად, ISO-კონტეინერები, ხიმინჯები, ავტომობილები). პლატფორმის სპეციალიზირებული ნაირსახეობებია *კონტეინერმზიდი* (ბორტების და იატაკის გარეშე, ხოლო ძარა აღჭურვილია სპეციალური საყრდენებით), ღია *ავტომზიდი* (ორიარუსიანი, ხოლო ზოგჯერ სამიარუსიანი იატაკიც), *ხე-ტყე მზიდი* (დაყენებულია განაპირა კედლები, ხოლო გვერდითი ბორტების ნაცვლად — დამატებითი დამჭერები), ასევე *ტრანსპორტიორი* (ბევრღერძიანი ვაგონი ზემძიმე და/ან დიდგაბარიტიანი ტვირთების გადასაზიდად).
* ცისტერნა — აქვს ძარა ჰორიზონტალურად მდებარე ცილინდრის სახით, კიდეებზე დახურული. განკუთვნილია თხევადი, აირისმსგავსი, ხმობადი და მტვრისმაგვარი ტვირთების გადასატანად; როგორც წესი უნივერსალური ცისტერნები განკუთვნილია სხვადასხვა სახის ნავთობპროდუქტების გადასატანად. ცისტერნების სპეციალიზირებული ნაირსახეობები ემსახურება განსაზღვრული ტვირთის სახეობების გადატანას, როგორც, მაგალითად ბიტუმი ან თხევადი აირი. ცისტერნის სპეციალიზირებული ნაირსახეობაა *რეზერვუარის ვაგონი*, რომლის ძარა შედგება რამდენიმე ვერტიკალური ცილინდრისაგან, რომელიც ქვედა ნაწილში მთავრდება ნახვრეტით, ასევე აღჭურვილია პნევმოდამცლელი მოწყობილობით.

Крытый вагон Сахалинской железной дороги 2016.jpg|შორეული აღმოსავლეთის რკინიგზის სახალინის რეგიონის დახურული ვაგონი
Szeged-Rókus BG-ZOS Eaos 33 52 5403 070-3 teherkocsi 2018-02-25.JPG|Deutsche Bahn რკინიგზის ნახევარვაგონი
PRR 33164.jpg|Pennsylvania Railroad რკინიგზის ჰოპერი-ნახშირმზიდი
Sleepers on a wagon Jyväskylä.JPG|VR რკინიგზის პლატფორმა, დატვირთული შპლებით. უკან მოჩანს პლატფორმა-ხე-ტყე მზიდები
Taki38130 -Anzen.jpg|JNR რკინიგზის ვაგონ-ცისტერნა
Uacs-Waggon-01.jpg|ČSD რკინიგზის რეზერვუარის ვაგონი

### თვითმავალი მოძრავი შემადგენლობა 
[thumb|მატარებლების განლაგების ვარიანტები:1) ლოკომოტივი ვაგონების ჯგუფთან2) მოტორვაგონული შემადგენლობა მოტორიანი და მისაბმელი ვაგონებით3) მოტორვაგონული შემადგენლობა მხოლოდ მოტორიანი ვაგონებით4) [წევის აგრეგატი]]
თვითმავალი მოძრავი შემადგენლობა აუცილებელია მატარებლებისათვის მათ მოძრაობაში მოსაყვანად. მათი ერთ-ერთი ძირითადი ტიპია *ლოკომოტივი*, რომელიც წარმოადგენს გამთრევს მასზე დაყენებული ძრავით, რომელიც შეიძლება იყოს რამდენიმე. ეს ძრავი გოგორწყვილებზე ქმნის მბრუნავ მომენტს, რომელიც, თავის მხრივ, გოგორწყვილების რელსებთან ურთიერთმოქმედების შედეგად, გარდაიქმნება წევის ძალად, რომლის მეშვეობითაც მატარებლის სათავეში მდგომი ლოკომოტივი მთელ შემადგენლობასთან ერთად მოძრაობაში შედის შემაერთებელი მოწყობილობების მეშვეობით (იხ. *იხილეთ განლაგების სქემა*). განასხვავებენ *ავტონომიურ* ლოკომოტივებს, რომლებიც აღჭურვილია საკუთარი ენერგიის წყაროებით და *არაავტონომიურებს*, რომლებზეც ენერგიის გადაცემა მოდის გარედან — ელექტროენერგიის მავთულებით გადაცემის სახით. ასევე ლოკომოტივებს განასხვავებენ სამსახურის სახეობის მიხედვით: სამგზავრო, სატვირთო, სატვირთო-სამგზავრო, სამანევრო და სამრეწველო.

XIX საუკუნეში და XX საუკუნის პირველ ნახევარში ლოკომოტივის ძირითადი ტიპი იყო *ორთქლმავალი*, რომლის ძრავსაც წარმოადგენდა ორთქლის მანქანა, ხოლო ენერგიის წყარო იყო ორთქლის ქვაბი. შედარებით მარტივი დიზაინით, ორთქლმავალი შეიძლება გამოშვებულიყო რიგ მანქანათსამშენებლო ქარხნებში, რასაც ხელი შეუწყო რკინიგზის ტრანსპორტის ფართე გავრცელებამ. ორსაუკუნებრივი ისტორიის განმავლობაში (ცალკეული ორთქლმავლები აგრძელებენ ექსპლოატაციას XXI საუკუნეში) ორთქლმავლის კონსტრუქცია მუდმივად მოდერნიზირდებოდა წევის ძალის, სიჩქარის და ენერგეტიკულიეფექტურობის მატების გზით. მაგრამ ამ ლოკომოტივის მარგი ქმედების კოეფიციენტი იყო შედარებით დაბალი — 10 %-ზე ნაკლები, ამიტომ უკვე 1950-იანი წლების შუა პერიოდში რიგ მსხვილ ქვეყნებში (აშშ, საბჭოთა კავშირი, დიდი ბრიტანეთი) ორთქლმავლების გამოშვება შეწყდა.

თანამედროვე ავტონომიური ლოკომოტივები პირველადი ძრავის სახით იყენებენ შიგა წვის ძრავს — დიზელს (თბომავალები) ან აირტურბინას (აირტურბომავლები). რადგან ასეთ ძრავებს შეუძლიათ იმუშავონ ბრუნვის სიხშირის შეზღუდულ დიაპაზონში, მაშინ ბრუნვის გადასაცემისთვის მოძრავ გოგორწყვილებზე საჭიროა შუალედური გადაცემა — ელექტრული, ან ჰიდრავლიკური. ელექტრული გადაცემა შედგება გენერატორისგან და ელექტროძრავებისაგან, ჰიდრავლიკური გადაცემა — ჰიდრომუფთისგან, ჰიდროტრანსფორმატორებისაგან და ჰიდრონასოსებისაგან. ჰიდრავლიკური გადაცემა იოლია და უფრო ნაკლებადღირებულია, მაგრამ ელექტრო გადაცემა უფრო მეტად საიმედოა ეკონომიურია. ნაკლები სიმძლავრის თბომავლებზე ზოგჯერ გამოიყენება მექანიკური გადაცემა. ყველაზე უფრო დიდი გავრცელება მოიპოვეს ელექტრული გადაცემის მქონე თბომავლებმა.

პირველადი ძრავი შეიძლება სრულადაც კი მოიხსნას ლოკომოტივიდან, ხოლო ენერგია ლოკომოტივზე მიეწოდოს გარედან — საკონტაქტო ქსელიდან. ზუსტად ასეთ პრინციპზე მუშაობს *ელმავალი* — არაავტონომიური ლოკომოტივი, რომელიც მოძრაობაში მოდის ელექტროძრავებით. ელმავალი დენმიმღების საშუალებით საკონტაქტო ქსელიდან ღებულობს ელექტროენერგიას, რომელიც შემდეგ გადაეცემა წევის ელექტროძრავებს, ხოლო ისინი უკვე კბილანური გადაცემით ატრიალებენ მოძრავ ღერძებს. ელმავლის ძირითადი უპირატესობა, ავტონომიურ ლოკომოტივებთან მიმართებაში, არის მავნე გამონაბოლქვების ატმოსფეროში გაბნევის პრაქტიკული არ არსებობა (თუ, რა თქმა უნდა, არ ჩავთვლით ელექტროსადგურების გამონაბოლქვებს), რამაც საშუალება მოგვცა გადაგვეყვანა ელექტრულ წევაზე მთლიანი საქალაქო სარელსო ტრანსპორტი — ტრამვაი და მეტროპოლიტენი, ასევე მონორელსური მატარებლები. ჩამოთვლილი ტიპის ლოკომოტივებთან ერთად, გვხვდება მათი შერწყმული ვარიანტებიც: ელექტროთბომავალი, ელექტროორთქლმავალი, თბოორთქლმავალი და ასე შემდეგ.

60163 Tornado, 22 May 2010 (3).jpg|№ 60163 „Tornado“ — XXI საუკუნისორთქლმავალი
Indiana Southern Railroad SD40-2s.jpg|EMD SD40-2 — ჩრდილოამერიკული რკინიგზების ძირითადი თბომავალი
Oebb 1216 050-5 at wegberg wildenrath.jpg|Siemens EuroSprinter ES64U4 — მსოფლიოში ყველაზე უფრო სწრაფი ელმავალი (357 კმ/სთ)
GT1h-002 (3).jpg|ГТ1 — რუსული საცდელი აირტურბომავალი

თვითმავალი მოძრავი შემადგენლობის კიდევ ერთი ტიპია *მოტორვაგონები*, რომლებიც, როგორც დასახელებიდან ჩანს, წარმოადგენენ ძრავებით აღჭურვილ ვაგონებს. მოტორვაგონს, როგორც ლოკომოტივს, მატარებელი მოყავს მოძრაობაში, მაგრამ მისი სივრცე ძარის შიგნით შეიძლება გამოყენებული იქნეს სასარგებლო დატვირთვის გადასაყვანად. შედარებით მცირე სიმძლავრის არსებობისას, მოტორვაგონებმა მიიღო გავრცელება მცირე მოცულობის ტვირთის გადასატანად ან ხალხის რაოდენობის გადასაყვანად, როდესაც შესაძლებელია ვიმყოფინოდ სულ რამდენიმე ვაგონი, ხოლო წევის სახით ლოკომოტივის გამოყენება ეკონომიურად არარაციონალურია, როგორც, მაგალითად, საგარეუბნო და შიდა ქალაქის გადაყვანებში. ამასთან შესაძლებელია მცირე მუდმივი გადაბმული ვაგონების ფორმირება, რომლებიც შედგება მოტორვაგონებისაგან და ჩვეულებრივი ვაგონებისგან; ჩვეულებრივ ვაგონებს ქვიათ *მისაბმელი ვაგონები*. ასეთ მოძრავ შემადგენლობას ქვია *მოტორვაგონიანი მოძრავი შემადგენლობა* და ზოგიერთ ცნობარში მას მიაკუთვნებენ კიდევ ერთ ნაირსახეობას, რადგან მას უკავია შუალედური მდგომარეობა თვითმავალ და არათვითმავალ მოძრავ შემადგენლობებს შორის. როგორც ლოკომოტივების შემთხვევაში, ადრეული მოტორვაგონები იყენებდნენ ორთქლის ძალოვან დანადგარს (ორთქლმავალ-ვაგონებს), რომელიც XX საუკუნეში შეცვალა შიგა წვის ძრავმა (*დიზელმატარებლები*) და ელექტროენერგიამ (*ელექტრომატარებლები*). ზოგიერთი გამონაკლისის სახით, მოტორვაგონები გამოიყენება მგზავრთა გადასაყვანად, თუმცა არსებობს ფრანგული საფოსტო ელექტრომატარებლები *TGV La Poste* და ბრიტანული სატვირთო დიზელმატარებლები British Rail MPV.

მოტორვაგონული შემადგენლობის ზოგიერთი ვაგონები აღჭურვილია მართვის კაბინებით; მათ ეძახიან *საწყისი ვაგონებს*, რადგანაც შეუძლიათ დადგნენ შემადგენლობის თავში. მაგრამ რადგანაც კაბინას მიაქვს ძარის შიგნით არსებული სასარგებლო სივრცე, მაშინ *შუალედურ ვაგონებზე* მას ხშირად არ უბავენ, თუმცა ამ ვაგონებს შედეგად ცალკე მუშაობა არ შეუძლიათ. მისაბმელი და მოტორვაგონების მოტორსავაგონო შემადგენლობაში განლაგების სქემა სხვადასხვანაირია, ხოლო საწყისი ვაგონები შეიძლება იყვნენ როგორც მისაბმელები, ასევე მოტორულები. მისაბმელი ვაგონები იაფია მოტორულებზე, მაგრამ სამაგიეროდ მათი რაოდენობის გაზრდა მოტორვაგონებთან შედარებით ამცირებს აჩქარებას დაძვრისას, რაც განსაკუთრებით აქტუალურია ისეთი ტრანსპორტის სახეობისათვის, როგორიცაა მეტროპოლიტენი, მისი გაჩერებების დიდი რაოდენობით. ასეთ შემთხვევებში შემადგენლობა შედგება მხოლოდ მოტორვაგონებისაგან.

თუ შევეხებით სატვირთო მოტორვაგონებს, ისინი გავრცელებულია სამრეწველო ტრანსპორტში, განსაკუთრებით კარიერებში. რკინიგზის ლიანდაგებს კარიერებში ხშირად აქვთ დიდი ქანობი და ასეთ შემთხვევებში აუცილებელია საკმაოდ დიდი წევის ძალა, რათა გამოიტანოს შემადგენლობა რამდენიმე ათეული დატვირთული ვაგონით. ამ შემთხვევაში ძრავით აღჭურვილი რამდენიმე ვაგონი, რომლებზეც ენერგია მიიღება ლოკომოტივიდან, საშუალებას იძლევა გაიზარდოს საერთო წევის ძალა. ტრანსპორტის ასეთ სახეობას უწოდებენ *წევის აგრეგატს*.

UeBB-CZm31.jpg|საგარეუბნო ორთქლმავალ-ვაგონი შვეიცარიაში
Claisebrook Railcar Depot.jpg|საგარეუბნო ელექტრომატარებელი ავსტრალიაში
DR98921 DR98971 at Sevington (1).jpg|სატვირთო დიზელმატარებელი დიდ ბრიტანეთში
НП1-047.jpg|წევის აგრეგატი მიხაილოვის სამთო-გამამდიდრებელი კომბინატის კარიერში

[thumb|[ხაზოვანი ძრავი (ინდუქტორი ზევიდან)]]
მატარებელს შეუძლია მოძრაობაში მოვიდეს ძრავიდან გოგორწყვილებზე და შემდეგ რელსებზე წევის გადაცემის გარეშეც. ხაზის ძრავში ელექტროენერგია პირდაპირ გარდაიქმნება მოძრაობის ენერგიად — მატარებელი მოძრაობს ინდუქტორის მაგნიტური ველების და ლითონის ზოლის ურთიერთქმედების ხარჯზე. ინდუქტორი შეიძლება განთავსდეს, როგორც ლიანდაგის გამტარში, ასევე მოძრავ შემადგენლობაზე . ასეთი ძრავი გამოიყენება მაგნიტური დაკიდების მატარებლებში (მაგლევი), ასევე მონორელსურ ტრანსპორტში. ამასთან ერთად, XX საუკუნეში ტარდებოდა ცდები მატარებელთა წევისთვის ავიაციური ძრავების გამოყენების თაობაზე (საჰაერო ხრახნი, რეაქტიული ძრავი), მაგრამ ისინი, ძირითადად, განკუთვნილი იყო მაღალი სიჩქარეებისას მოძრავი შემადგენლობისა და რელსების ურთიერთქმედების კვლევებისთვის.

## ლიტერატურა
* 
* 
* Железнодорожный транспорт: энциклопедия / гл. ред. Н. С. Конарев. — М.: Большая российская энциклопедия, 1994. — 559 с. — ISBN 5-85270-115-7.
* 
* 
* 

## რესურსები ინტერნეტში
*
*

## სქოლიო
კატეგორია:რკინიგზის მოძრავი შემადგენლობა
კატეგორია:სატრანსპორტო საშუალებები