ლიბერტარიანიზმი

**ლიბერტარიანიზმი** () — პოლიტიკური ფილოსოფიების ჯგუფი, რომლებიც ხაზს უსვამს პიროვნულ თავისუფლებასა და ნებაყოფლობით ასოციაციას. ლიბერტარიანელები მხარს უჭერენ მთავრობის მცირე ძალაუფლების ქვეშ ან სრულიად თავისუფალი საზოგადოების არსებობას.

ლიბერტარიანელი ისტორიკოსი ჯორჯ ვუდკოკი ლიბერტარიანიზმს განმარტავს, როგორც ფილოსოფიას, რომელიც ავტორიტეტის არსებობას დიდი კითხვის ნიშნის ქვეშ აყენებს და საზოგადოების ტრანსფორმაციას რეფორმით ან რევოლუციის გზით ხედავს. ლიბერტარიანელი ფილოსოფოსი როდერიკ ლონგი ლიბერტარიანიზმს განმარტავს „ნებისმიერ პოლიტიკურ პოზიციად, რომელიც მხარს უჭერს ძალაუფლების რადიკალურ გადაცემას ძალდატანებითი სახელმწიფოსგან თავისუფალი ინდივიდების მოხალისეობრივი ასოციაციების ხელში“, იმის მიუხედავად, მიიღებს თუ არა „მოხალისეობრივი ასოციაცია“ თავისუფალი ბაზრის თუ კომუნალური კოოპერატივის ფორმას. აშშ-ს ლიბერტარიანული პარტიის მიხედვით, ლიბერტარიანიზმი არის ისეთი მთავრობის მხარდაჭერა, რომელიც მოხალისობრივად ფინანსდება და მისი მოვალეობები ინდივიდების ძალადობისგან დაცვით შემოიფარგლება.

ლიბერტარიანული აზროვნების სკოლები ერთმანეთისგან სახელმწიფოს უფლებების შემცირების ხარისხით განსხვავდება. ანარქისტული სკოლები მხარს უჭერენ სახელმწიფოს სრულ გაუქმებას. მონარქისტული სკოლები სახელმწიფოს მოვალეობად მხოლოდ მოქალაქეების აგრესიისგან, ქურდობისა და თაღლითობისგან დაცვას მიიჩნევს. ზოგიერთი სკოლა ღარიბების დახმარებას ეთანხმება. ასევე, არის სკოლები, რომლებიც მხარს უჭერენ კერძო საკუთრების უფლებებს განუკუთვნელ მიწებზე და ბუნებრივ რესურსებზე. ამის პარალელურად, არსებობს სკოლები, რომლებიც სრულიად უარყოფენ კერძო საკუთრების უფლებას და საერთო საკუთრებას უჭერენ მხარს. კიდევ ერთი კონტრასტი, რომელიც ლიბერტარიანელებს შორის არსებობს, არის ის, რომ ზოგიერთი მათგანი მხარს უჭერს წარმოების საშუალებებზე კერძო საკუთრების უფლების არსებობას, ზოგიერთი კი პირიქით, საერთო საკუთრებას ეთანხმება. პირველის მაგალითია კაპიტალისტური ეკონომიკური სისტემა, ხოლო უკანასკნელის - სოციალისტური. კონტრაქტარიანული ლიბერტარიანიზმი მიიჩნევს, რომ მთავრობის ლეგიტიმურობას განსაზღვრავს არა მართულების თანხმობა, არამედ - კონტრაქტი, ორმხრივი შეთანხმება, თუმცა ეს შეიძლება დავინახოთ როგორც კონსეკვენციალიზმი ან დეონტოლოგიზმი, გააჩნია კონტრაკტი რის საფუძველზე განისჯება. ზოგიერთი ლიბერტარიანელი სოციალისტი უარყოფს დეონტოლიგიურ და კონსეკვენციალურ მიდგომას და იყენებს ისტორიულ მატერიალიზმს თავისუფლების მოპოვების გზის განსასჯელად.

ისეთი სწავლული, როგორიც ნოამ ჩომსკია, ამტკიცებს, რომ უმეტეს ქვეყნებში ტერმინები „ლიბერტარიანი“ და „ლიბერტარიანიზმი“ მემარცხენე ანარქიზმის სინონიმებია. მხოლოდ აშშ-ში ასოცირდება ლიბერტარიანელი იმ ადამიანთან, რომელსაც კონსერვატიული პოზიცია აქვს ეკონომიკის საკითხებზე და ლიბერალური შეხედულება — სოციალურ საკითხებზე, „კონსერვატორის“ და „ლიბერალის“ ზოგადი გაგებით აშშ-ში.

## ზოგადი მიმოხილვა 
ლიბერტარიანელი ფილოსოფოსები შეიძლება დაიყოს სამი ძირითადი კითხვით: არის თუ არა აქტის მორალურობა განსაზღვრული კონსეკვენციალურად ან დეონტოლოგიურად, არის თუ არა კერძო საკუთრება ლეგიტიმური და არის თუ არა სახელმწიფო ლეგიტიმური.

### კონსეკვენციალისტური / დეონტოლოგიური განსხვავება 
ლიბერტარიანზმში, რომელიც მხარს უჭერს კერძო საკუთრების უფლებას, გამოიყოფა ორი ტიპი, რომლებიც განსხვავებულ ეთიკურ დოქტრინებს ეფუძნებიან. ერთი არის კონსეკვენციალისტური ლიბერტარიანიზმი და მეორე დეონტოლოგიური ლიბერტარიანიზმი ან ლიბერტარიანული მორალიზმი. კონსეკვენციალისტური ლიბერტარიანიზმი ამტკიცებს, რომ თავისუფალი ბაზარი და ძლიერი კერძო საკუთრების უფლება, არის სასარგებლო შედეგების მომტანი, როგორიცაა სიმდიდრე და პროდუქტიულობა. დეონტოლოგიური ლიბერტარიანიზმი ამტკიცებს, რომ არსებობს მორალური წესები, რომლის დარღვევაც არავის შეუძლია მიუხედავად შედეგებისა. დეონტოლოგიური ლიბერტარიანიზმს მოჰყავს აგრესია და ძალდატანება მაგალითებად. დეონტოლოგიური ლიბერტარიანიზმი ზოგადად ანარქიზმის მხარდამჭერია. დეონტოლოგი ლიბერტარიანელი ანარქისტები სახელმწიფოს ადანაშაულებენ არა-აგრესიულობის პრინციპის დარღვევაში. კონსეკვენციალისტი ლიბერტარიანელები კი სახელმწიფოს უჭერენ მხარს. არსებობს ასევე დეონტოლოგიური და კონსეკვენციალისტური აზროვნების ჰიბრიდული ფორმებიც.

### პროპერტარიანული / ნონ-პროპერტარიანული განსხვავება 
ნონ-პროპერტარიანული ლიბერტარიანელი ფილოსოფოსები თვლიან, რომ თავისუფლება ეს არის ავტორიტეტის არარსებობა და ამტკიცებენ, რომ საზოგადოება, რომელიც ეფუძნება თავისუფლებასა და თანასწორობას, შეიძლება მხოლოდ ჩამოყალიბდეს იმ ავტორიტარული ინსტიტუტების გაუქმებით, რომლებიც აწესებენ კონტროლს წარმოების საშუალებებზე და უქვემდებარებენ უმრავლესობას მმართველ კლასს ან პოლიტიკურ და ეკონომიკურ ელიტას. უფრო მკაფიოდ, ის ჰგმობს კერძო საკუთრების უფლებას და აქედან გამომდინარე, მას არ მიაჩნია ლეგიტიმურად მავანის მოთხოვნა რომელიმე რესურსზე. ლიბერტარიანული სოციალიზმი არის პოლიტიკური ფილოსოფოსების ჯგუფი, რომელიც მხარს უჭერს არა-იერარქიულ, არა-ბიუროკრატიულ, უხელისუფლებო საზოგადოებას, სადაც წარმოების საშუალებებზე არ არსებობს კერძო საკუთრების უფლება. ტერმინი ლიბერტარიანული სოციალიზმი ასევე გამოიყენება, რომ განასხვავოს ეს ფილოსოფია სახელმწიფო სოციალიზმისგან და ანარქიზმისგან. ლიბერტარიანელი სოციალისტები იმედს ამყარებენ დეცენტრალიზებულ პირდაპირ დემოკრატიაზე როგორიცაა ლიბერტარიანული მუნიციპალიზმი, მოქალაქეთა ასამბლეები, სავაჭრო გაერთიანებები და მუშათა საბჭოები.

პროპერტარიანული ლიბერტარიანელი ფილოსოფოსები თავისუფლებას განმარტავენ როგორც არა-აგრესიულობას, ან სახელმწიფოს, სადაც არც ერთი პიროვნება ან ჯგუფი არ ახორციელებს აგრესიას სხვა პიროვნებასა თუ ჯგუფზე, სადაც აგრესია განიმარტება, როგორც კერძო საკუთრების უფლების შელახვა. ეს ფილოსოფია სრულად უჭერს მხარს კერძო საკუთრების უფლების ლეგიტიმურობას. პროპერტარიანული ლიბერტარიანელები თვლიან, რომ კერძო საკუთრების წესი არის ეთიკურიც და სარგებელიც საუკეთესო მოაქვს. ისინი ძირითადად უჭერენ მხარს თავისუფალ ბაზარს და არ ეწინააღმდეგებიან ძალების ნებისმიერ კონცენტრაციას (მონოპოლიებს), რომელსაც ხსნიან იმით, რომ ეს არა-ძალდატანებითი საშუალებების შედეგია.

### სტატისტური / ანარქისტული განსხვავება 
ლიბერტარიანელები განსხვავდებიან იმით, თუ რა ხარისხით უნდა შემცირდეს სახელმწიფოს უფლებები. ზოგიერთი მხარს უჭერს სახელმწიფოს არსებობას და ხედავს მას საჭიროდ, ამის პარალელურად ზოგიერთი უპირატესობას ანიჭებს უხელისუფლებო საზოგადოებას და სახელმწიფოს ხედავს როგორც არასასურველს, გამოუსადეგარს და საზიანოს. ხელისუფლების მხარდამჭერები ამტკიცებენ, რომ ბაზრის მიერ კონტროლირებადი თავდაცვა და სასამართლო ამახინჯებს სამართალს და აქცევს მას ფართომოხმარებად საქონლად, უქვემდებარებს მას ეკონომიურ ძალაუფლებას. მოწინააღმდეგეები ამტკიცებენ რომ სახელმწიფოს მიერ კონტროლირებადი თავდაცვა და სასამართლო არის როგორც ამორალური, ასევე არაეფექტური. ლიბერტარიანელი სოციალისტები თვლიან, რომ თავისუფლება შეუთავსებელია სახელმწიფოსთან, ასკვნიან ამას სახელმწიფოს კლასების ბრძოლის ანალიზის საფუძველზე.

## ეტიმოლოგია 
ტერმინი მოდის ფრანგული სიტყვიდან *libertaire*. სიტყვის გამოყენება „ლიბერტარიანელი“, იმისათვის რომ აღეწერათ რიგი პოლიტიკური პოზიციები, უკავშირდება სწორედ ამ ფრანგულ სიტყვას - *libertaire*, რომელიც ფრანგმა ანარქისტმა ჟოზეფ დეჟაკმა შემოიღო, რათა განესხვავებინა თავისი ლიბერტარიანული კომუნისტური მიდგომა მიუტიუელიზმისგან. მას შემდეგ, 1890 წლიდან, ლიბერტარიანიზმი გამოიყენება მემარცხენე ანარქიზმის სინონიმად. აშშ-ს გარდა, სხვა ქვეყნებში ლიბერტარიანიზმი მიიჩნევა როგორც ანარქიზმის სინონიმი.

## ისტორია 
### მეთვრამეტე საუკუნე 
#### განმანათლებლობის ხანა 
მინი|ჯონ ლოკი
მეთვრამეტე საუკუნეში, ევროპასა და ჩრდილოეთ ამერიკაში კლსიკურმა ლიბერალურმა იდეებმა ჰპოვეს აღორძინება. ლიბერტარიანიზმის სხვადასხვა სკოლის წარმომადგენლები კლასიკური ლიბერალური იდეების გავლენას განიცდიდნენ. ტერმინი ლიბერტარიანელი მეტაფიზიკურ, ფილოსიფიურ ჭრილში თავიდან, გვიანი განმანათლებლობის ხანაში, აღწერდა თავისუფლად-მოაზროვნეებს, რომელთაც სწამდათ თავისუფალი ნების, რითაც დეტერმინიზმს უპირისპირდებოდნენ. პირველი წერილობითი გამოყენება 1789 წელს უილიამ ბელშემს ეკუთვნის, როდესაც განიხილავს თავისუფალ ნებას და უპირისპირდება „ნესესიტარიანულ“ (იგივე დეტერმინისტულ) შეხედულებებს. 1793 წელს, უილიამ გოდვინმა დაწერა პოლიტიკური სამართალი, რომელსაც ზოგი ანარქიზმის პირველ გამოვლინებად მიიჩნევს. გოდვინი დაუპირისპირდა რევოლუციურ მოქმედებას და მიიჩნევდა მინიმალურ სახელმწიფოს, როგორ აწმყოს „საჭირო ბოროტებად“, რომელიც ცოდნის გავრცელებასთან ერთად თანდათან შეუსაბამო და უუნარო გახდებოდა. ამ პერიოდში ჯონ ლოკის ნაშრომები გახდა გავლენიანი. ლოკის პოლიტიკური თეორია სოციალური კონტრაქტის თეორიას ემყარება. თომას ჰობსისგან განსხვავებით, ლოკს სწამდა, რომ ადამიანურ ბუნებას ახასიათებს კეთილ-გონიერება და ტოლერანტობა. ჰობსის მსგავსად, ლოკს სჯეროდა, რომ ადამიანური ბუნება ადამიანს აძლევს საშუალებას იყოს ეგოისტი. ეს ნათელი ვალუტის გაჩენასთან ერთად გახდა. ბუნებრივ მდგომარეობად მიიჩნევა, როდესაც ყველა ადამიანი არის თანასწორი, დამოუკიდებელი და ყველას აქვს ბუნებრივი უფლება, დაიცვას თავისი „სიცოცხლე, ჯანმრთელობა და საკუთრება“. ეს გახდა საფუძველი ამერიკული დამოუკიდებლოს დეკლარაციაში ფრაზისა: „სიცოცხლე, თავისუფლება და ბედნიერებისკენ სწრაფვა“.

#### მიუტიუელიზმი 
მიუტიუელიზმი მეთვრამეტე საუკუნეში ინგლისური და ფრანგული მუშათა მოძრაობებით დაიწყო, სანამ მიიღებდა ანარქისტულ ფორმას, რომელიც ასოცირდებოდა პიერ-ჟოზეფ პრუდონთან საფრანგეთში და სხვებთან აშშ-ში. პრუდონმა შემოგვთავაზა სპონტანური წესრიგი, სადაც ორგანიზაცია წარმოიქმნება ცენტრალური ავტორიტეტის გარეშე, „პოზიტიური ანარქია“, სადაც წესრიგი წარმოიშვება, როდესაც ყველა აკეთებს „იმას რაც სურს და მხოლოდ იმას რაც უნდა“ და სადაც „სოციალური წესრიგს მხოლოდ ბიზნესის ტრანზაქციები აწარმოებენ“. მნიშვენლოვანია ავღნიშნოთ, რომ პრუდონმა განასხვავა ერთმანეთისგან იდეალური და პრაქტიკული პოლიტიკური შესაძლებლობები. ამ მიზეზით, მისი თეორეტიკული განცხადებებისგან განსხვავებით უკიდურესი სპონტანური თვით-მმართველობის შესახებ, პრუდონი აქტიურად იყო ჩაბმული საფრანგეთის პარლამენტურ პოლიტიკაში და თავს აკუთვნებდა არა ანარქისტურ, არამედ მუშათა სოციალისტურ მოძრაობებს, ასევე მხარს უჭერდა სახელმწიფო დაცის ქვეშ არსებულ მუშათა კოოპერატივებს და პროპაგანდას უწევდა ზოგიერთ ნაციონალიზაციის სქემას თავისი სახელმწიფო სამსახურის კარიერის განმავლობაში.

მიუტიუელისტური ანარქიზმი ეხება ისეთ საგნებს, როგორიცაა თანაზიარობა, თავისუფალი ასოციაცია, მოხალისეობრივი კონტრაქტი, ფედერაცია, საკრედიტო და სავალუტო რეფორმა. უილიამ ბეტჩელდერ გრინის მიხედვით, თითოეული მუშა მიუტიუელისტურ სისტემაში მიიღებს „ზუსტ გასამრჯელოს მისი სამუშაოსთვის; მომსახურებებს, რომლებიც თანაბარი ფასით გადაიცვლება სხვა მომსახურებებზე, მოგების ან ფასდაკლების გარეშე“. მიუტიუელიზმი რეტროსპექტიულად ხასიათდება, როგორც იდეოლოგიურად შუაში მყოფი ანარქიზმის ინდივიდუალისტურ და კოლექტივისტურ ფორმებს შორის. პრუდონი თავის მიზანს ახასიათდება, როგორც „საზოგადოების მესამე ფორმა, კომუნიზმისა და საკუთრების სინთეზი“.

### ადრეული მეცხრამეტე საუკუნე 
#### ეგოისტური ანარქიზმი 
ინდივიდუალისტური ანარქიზმის გავლენიანი ფორმა, „ეგოიზმი“ იგივე ეგოისტური ანარქიზმი, განისაზღვრა ერთ-ერთი ყველაზე ადრეული და კარგად ცნობილი ინდივიდუალისტური ანარქიზმის პროპონენტის, გერმანელი მაქს შტირნერის მიერ. შტირნერის *ეგო და იგი თვითონ*, გამოქვეყნებული 1844 წელს, ამ ფილოსოფიის დამფუძნებელი ნაშრომია. შტირნერის მიხედვით, ინდივიდუალის უფლებების შემზღვუდელი ფაქტორი არის მხოლოდ მისი ძალაუფლება მოიპოვოს რაც სურს, ღმერთის, სახელმწიფოს და მორალის ჩაუთვლელად. შტირნერი თვლიდა, რომ უფლებები არის მოჩვენებითობა ადამიანის გონებაში და რომ არ არსებობს საზოგადოება, არსებობენ მხოლოდ ინდივიდუალები. იგი უჭერდა მხარს სურვილის მიხედვით მოქმედებეას, რომელსაც შტირნერი განიხილავდა, როგორც ორგანიზაციის ფორმას სახელმწიფოს ნაცვლად. ეგოისტი ანარქისტები ამტკიცებენ, რომ ეგოისტური სურვილი წარმოშობოს ინდივიდუალებს შორის ჭეშმარიტ და სპონტანურ გაერთიანებას.

#### ადრეული ინდივიდუალისტური ანარქიზმი 
მინი|იოსია უორენი
იოსია უორენი ფართოდ ცნობილი, როგორც პირველი ამერიკელი ანარქისტი და ოთხგვერდიანი ყოველკვირეული გაზეთის *მშვიდობიანი რევოლუციონერის*, პირველი პერიოდული ანარქისტული გამოცემის რედაქტორი იყო 1833 წელს. ამერიკელი ანარქისტი ისტორიკოსის ეუნიკე მინიტ შუსტერის მიხედვით „ეს ნათელია... რომ პრუდონიანური ანარქიზმი ამერიკის შეერთებულ შტატებში სულ ცოტა 1848 წელს იყო დამკვიდრებული და ის ნაკლებად უკავშირდებოდა იოსია უორენისა და სტეფან პერლ ენდრიუსის ინდივიდუალისტურ ანარქიზმს... უილიამ ბ. გრინმა წარმოადგინა პრუდონიანური მიუტიუელიზმი ყველაზე წმინდა და სისტემატური ფორმით.“ ჰენრი დეივიდ თოროუ (1817-1862) იყო ფიგურა, რომელმაც მნიშვნელოვანი ზეგავლენა მოახდინა ადრეულ ინდივიდუალისტურ აზროვნებაზე აშშ-სა და ევროპაში. თოროუ ამერიკელი მწერალი, პოეტი, ნატურალისტი, ანტიმოდერნისტი, გეოდეზისტი, ისტორიკოსი, ფილოსოფოსი და წამყვანი ტრანსცენდენტალისტი იყო. იგი ცნობილია თავისი წიგნით *უოლდენ* და ასეთი, *სამოქალაქო დაუმორჩილებლობა*, ინდივიდუალური წინააღმდეგობის არგუმენტირება სამოქალაქო მთავრობის წინააღმდეგ, მორალური ოპოზოცია უსამართლო სახელმწიფოში. მოგვიანებით, ბენჟამინ ტაკერმა შეაერთა შტირნერის ეგოიზმი უორენისა და პრუდონის ეკონომიკასთან თავის გავლენიან ეკლეკტიკურ გამოცემაში *თავისუფლება*.

ამერიკული ინდივიდუალისტური ანარქიზმის მოწინავე თემა იყო თავისუფალი სიყვარული. თავისუფალმა სიყვარულმა წინ წამოწია ქალთა უფლებები, მათ შორის ის კანონები, რომლებიც ქალთა დისკრიმინაციას ახდენდა: მაგალითად, ქორწინების კანონები და ანტი-შობადობის კონტროლის ზომები. ამერიკული თავისუფალი სიყვარულის ყველაზე მნიშვნელოვანი ჟურნალი *Lucifer the Lightbearer* (1883-1907) იყო მოსე ჰარმანის და ლოის ვაისბრუკერის რედაქტორობით, ასევე პარალელურად გამოიცემოდა ეზრა ჰეივუდისა და ანგელა ჰეივუდის *The Word* (1872–1890, 1892–1893). XIX საუკუნის ბოლოს და XX საუკუნის დასაწყისში მთავარი ანარქისტული გაზეთი ამერიკაში *Free Society* (1895-1897 The Firebrand-ის სახელით; 1897-1904 Free Society-ის სახელით) იყო. პუბლიკაცია მხარს უჭერდა თავისუფალ სიყვარულსა და ქალთა უფლებებს, აკრიტიკებდა კომსტოკერისებურ ცენზურას სქესობრივ ინფორმაციაზე. ასევე, მ. ე ლაზარუსი იყო ამერიკული ინდივიდუალისტური ანარქიზმის მნიშვნელოვანი წარმომადგენელი, რომელიც აქტიურად უჭერდა მხარს თავისუფალ სიყვარულს.

ლიბერტარიანიზმი პოლიტიკური ფილოსოფია და პოლიტიკური მოძრაობაა, რომელიც მხარს უჭერს თავისუფლებას, როგორც მის მთავარ პრინციპს.  ლიბერტარიანელები ცდილობენ გაზარდონ ავტონომია და პოლიტიკური თავისუფლება, დიდ მნიშვნელობას ანიჭებენ თავისუფალ გაერთიანებას, არჩევანის თავისუფლებას, ინდივიდუალიზმსა და ნებაყოფლობით გაერთიანებას. ლიბერტარიანელები ავტორიტეტისა და სახელმწიფო ძალაუფლების სკეპტიციზმს იზიარებენ, მაგარამ ზოგიერთი მათგანი განსხვავდება არსებული ეკონომიკური და პოლიტიკური სისტემების წინააღმდეგ მიმართულების მასშტაბით. ლიბერტარიანული აზრის სხვადასხვა სკოლა გვთავაზობს სხვადასხვა მოსაზრებას სახელმწიფო და კერძო ძალაუფლების ლეგიტიმურ ფუნქციებთან მიმართებაში, რომლებიც ხშირად ითხოვენ იძულებითი სოციალური ინსტიტუტების შეზღუდვას ან დაშლას. ლიბერტარიანიზმის სხვადასხვა ფორმის განსხვავებისთვის გამოყენებულია მისი სხვადასხვა კატეგორიზაცია. მეცნიერები განასხვავებენ ლიბერტარიანულ შეხედულებებს საკუთრებისა და კაპიტალის ხასიათის მიმართებაში, როგორც წესი, მემარცხენე-მემარჯვენე ან სოციალისტურ-კაპიტალისტური ხაზით.

მემარცხენე ლიბერტარიანული XX საუკუნის შუა ხანებში, მემარჯვენე ლიბერტარიანულმა იდეოლოგიებმა, როგორიცაა ანარქო-კაპიტალიზმი და მინარქიზმი, შექმნეს ტერმინი „ლიბერტარიანელი“, რათა მხარი დაეჭირათ ლეზე ფერის კაპიტალიზმისა და გაძლიერებული საკუთრების უფლებისათვის, მაგალითად, როგორიცაა მიწა, ინფრასტრუქტურა და ბუნებრივი რესურსები.
 ეს უკანასკნელი კი ლიბერტარიანიზმის დომინანტური ფორმაა შეერთებულ შტატებში და იგი მხარს უჭერს სამოქალაქო თავისუფლებას, ბუნების კანონებს და თავისუფალი ბაზრის კაპიტალიზმს.

## მიმოხილვა 
### განმარტება 
მიუხედავად იმისა, რომ ლიბერტარიანიზმი წარმოიშვა, როგორც მემარცხენე პოლიტიკური ფორმა, XX საუკუნის შუა ხანებში თანამედროვე ლიბერტარიანიზმის განვითარებამ შეერთებულ შტატებში რამდენიმე ავტორსა და პოლიტოლოგს უბიძგა გამოეყენებინათ მისი ორი და მეტი კატეგორიზაცია, რათა განესხვავებინათ ლიბერტარიანული შეხედულებები საკუთრების ბუნებისა და კაპიტალის ირგვლივ, მემარჯვენე ან სოციალისტურ-კაპიტალისტური ხაზით.
 როგორც ტერმინი, „ლიბერტარიანელი“ შეიძლება მოიცავდეს, როგორც ახალ მემარცხენე მარქსისტებს (რომლებიც არ უკავშირდებიან ავანგარდულ პარტიას), ასევე უკიდურეს ლიბერალებს (ძირითადად სამოქალაქო თავისუფლებით დაინტერესებულებს) ან სამოქალაქო ლიბერტარიანელებს. გარდა ამისა, ზოგიერთი ლიბერტარიანელი იყენებს ტერმინს „ლიბერტარიანელი სოციალისტი“, რათა თავიდან აიცილოს ანარქიზმის ნეგატიური დატვირთვა და ხაზი გაუსვან ლიბერტარიანიზმნის კავშირს სოციალიზმთან.

XX საუკუნის შუა ხანებიდან ბოლომდე, თავისუფალი ბაზრის იდეოლოგიების აღორძიენაბას გაუგებრობა მოჰყვა იმასთან დაკავშირებით, თუ რა სახელწოდება უნდა ჰქონოდა ამ მოძრაობას. მიუხედავად იმისა, რომ მისი მიმდევრები უპირატესობას ანიჭებენ ტერმინს „ლიბერტარიანელი“, ბევრი კონსერვატი ლიბერტარიანელი უარყოფდა ტერმინის ასოციაციას 1960-იანი წლების ახალ მემარცხენეობასთან და მის ლიბერტარიანულ ჰედონიზმთან დაკავშირებით. მოძრაობა დაიყო „კონსერვატიზმის“, როგორც ალტერნატივის გამოყენების გამო. ისინი, ვინც იღვწოდნენ როგორც ეკონომიკური, ასევე სოციალური თავისუფლებისკენ, ცნობილი იქნებოდნენ, ლიბერტარიანელებად, მაგრამ ამ ტერმინმა შექმნა ასოციაცია შეზღუდული მთავრობის, დაბალი დაბეგვრის და მინიმალური სახელმწიფოს საწინააღმდეგოდ, რომელსაც მოძრაობა მხარს უჭერდა. თავისუფალი ბაზრის აღორძინებისას წარმოქმნილი მოძრაობები მოიცავს კლასიკურ ლიბერალიზმს, ეკონომიკურ ლიბერალიზმს, თავისუფალი ბაზრის ლიბერალიზმსა და ნეოლიბერალიზმს. ამის საწინააღმდეგოდ, მიუხედავად იმისა, რომ დაგმეს მთავრობის ხელყოფა პირადი თავისუფლებების მიმართ, თანამედროვე ამერიკელი ლიბერტარიანელები მხარს უჭერენ თავისუფლებას კერძო საკუთრების უფლებებთან შეთანხმების საფუძველზე. საზოგადოებრივი კეთილმოწყობის გაუქმება კი საერთო თემაა თანამედროვე ამერიკულ ლიბერტარიანულ ნაშრომებში.

თანამედროვე ამერიკელი ლიბერტარიანელის ვალერ ბლოკის მიხედვით, მემარჯვენე და მემარცხენე ლიბერტარიანელები ერთმანეთს ეთანხმებიან გარკვეულ შეხედულებებში. მიუხედავად, იმისა რომ რამდენიმე თანამედროვე ლიბერტარიანელი უარყოფს პოლიტიკურ სპექტრს, განსაკუთრებით კი მემარჯვენე-მემარცხენე პოლიტიკურ სპექტრს, შეერთებულ შტატებში ლიბერტარიანიზმის რამდენიმე მიმართულება და მემარჯვენე ლიბერტარიანელობა შეფასდა მემარჯვენეობად. მიუხედავად იმისა, რომ ზოგიერთი ამერიკელი ლიბერტარიანელი, როგორიცაა ვალტერ ბლოკი, ჰარი ბრაუნი, ტიბორ მაჩანი, ჯასტირ რაიმონდი, ლეონარდ რედი, და მიურეი როდბარდი უარყოფენ რაიმე ურთიერთობას, როგორც მემარცხენეებთან, ასევე მემარჯვენეებთან, სხა ამერიკელი ლიბერტარიანელები მაგალითად კევინ კარსონი, კარლ ჰესი, როდერიკ თ. ლონგმა და შელდონ რიჩმანი, ამტკიცებდნენ, რომ ლიბერტარიანიზმი ფუნდამენტურად მემარცხენე პოზიციაა.

### ფილოსოფია
პირველ რიგში, ლიბერტარიანელები პირადი ავტონომიის კონცეპციით ემხრობიან სამოქალაქო თავისუფლებას, სახელმწიფოს შემცირებას ან ლიკვიდაციას. შეერთებულ შტატებში, თავისუფალი ბაზრის ანტიკაპიტალიზმის მომხრეები შეგნებულად იწოდებენ თავს მემარცხენე ლიბერტარიანელებად და მიიჩნევენ, რომ მიეკუთნებიან ფართო ლიბერტარიანელი მემარცხენეების ნაწილს.

მემარცხენე ლიბერტარიანიზმი, მოიცავს ლიბერტარიანულ რწმენებს, რის მიხედვითაც, დედამიწის ბუნებრივი რესურსები ეკუთვნის ყველას თანასწორუფლებიანად ან კოლექტიურად. როგორებიც არიან სოციალისტური და ინდივიდუალისტური  ანარქისტები, ლიბერტარიანელი მარქსისტები, საბჭოთა კომუნისტები, ლუქსემბურგისტები და დე ლეონისტები ხელს უწყობენ უზუფრუქტისა და სოციალისტური ეკონომიკის თეორიების განვითარებას, მათ შორის კომუნიზმის, კოლექტივიზმის, სინდიკალიზმისა და მუტუალიზმის ჩათვლით. შეერთებულ შტატებში განვითარდა XX საუკუნის შუა ხანებში, ევროპელი მწერლების, ჯონ ლოკის, ფრიდრიხ ჰაიეკისა და ლუდვიგ ფონ მიზესის ნაშრომებიდან. ის დღეს შეერტებულ შტატებში ლიბერტარიანიზმის ყველაზე პოპულარული ფორმაა და ძირითადად კლასიკური ლიბერალიზმის გაგრძელებად ან რადიკალიზაციად მიიჩნევა. ყველაზე მნიშვნელოვანი ადრეული მემარჯვენე ლიბერალიზმის ფილოსოფოსი კი არის რობერტ ნოზიკი. მიუხედავად იმისა, რომ ამ ფრთის წარმომადგენლები იზიარებენ მემარცხენე ლიბერტარიანელების შეხედულებებს სოციალური თავისუფლების მიმართ, მემარჯვენე ლიბერტარიანელებისთვის ღირებულია სოციალური ინსტიტუტები, რომლებიც აღასრულებენ კაპიტალიზმის პირობებს. ამასთანავე, უარყოფენ იმ ინსტიტუტების ფუნქციონირებას, რომლებიც მათ საწინააღმდეგოდ ფუნქციონირებს იმ მოტივით, რომ ასეთი ჩარევები წარმოადგენს ინდივიდების ზედმეტ იძულებას და ხელს უშლის მათ ეკონომიკურ თავისუფლებას. ანარქო-კაპიტალისტები

ლიბერტარიანული პატერნალიზმი - მიმდინარეობა, რომელსაც მხარს უჭერეს ორი ამერიკელი მეცნიერი და ეკონომისტი რიჩარდ თალერი და კას სუნსტეიი. წიგნში „სწრაფი და ნელი ფიქრი“, დენიელ კანემანი გვთავაზობს მოკლე რეზიუმეს: „თალერი და სუსტეინი მხარს უჭერენ ლიბერტარიანული პატერნალიზმის პოზიციას, რის მიხედვითაც სახელმწიფოს და სხვა ინსტიტუტებს აქვთ უფლება, რომ მიიღონ გადაწყვეტილებები საკუთარი გრძელვადიანი ინტერესების სასარგებლოდ“.

ნეო ლიბერტარიანიზმი - აერთიანებს „ლიბერტარიანელების მორალურ ვალდებულებას ნეგატიური თავისუფლებისადმი და პროცედურას, რომელიც ზღუდავს თავისუფლების პრინციპებს ერთიანი შეთანხმების საფუძველზე, სადაც ყველას პირადი ინტერესი თანაბრად იქნება გათვალისწინებული“. ნეო ლიბერტარიანიზმის ფესვები ჯერ კიდევ 1980-იან წლებში წარმოიშვა, როდესაც ამერიკელმა ფილოსოფოსმა ჯეიმზ სტერბმა პირველად აღწერა იგი ნოტრ-დამის უნივერსიტეტში. სტერბი დააკვირდა, რომ ლიბერტარიანობა მხარს უჭერს მთავრობას, რომელიც უკვე თაღლითობის, ქურდობის, ძალის გამოყენების და სხვა ნეგატიური თავისუფლებების აღსრულების მეტს აღარაფერს აკეთებდა და ეწინააღმდეგებოდა ესაია ბერილინის პიზიტიურ თავისუფლებებს. სტრები დაუპირისპირდა ძველი ლიბერტარიანიზმის სამაგალითო მინარქისტულ სახელმწიფო მოდელს და ამბობდა, რომ „ცხადია, შეუძლებელია საზოგადოებაში ყველას გარანტირებული ჰქონდეს სრული თავისუფლება, როგორც ეს განსაზღვრულია ამ იდეალით: ბოლოს და ბოლოს შესაძლებელია ადამიანების რეალური და წარმოსახვითი სურვილები სერიოზულ კონფლიქტში გადაიზარდოს. ასევე შეუძლებელია საზოგადოებაში ყველა სრულყოფილად თავისუფალი იყოს სხვა პირების ჩარევისგან“.

სოციალური ლიბერალიზმი, ანუ „ლიბერტარიანული სოციალ დემოკრატია“ არის პოლიტიკური ფილოსოფია და იდეოლოგია, რომელიც ამტკიცებს, რომ ყველა ადამიანი იმსახურებს შესაბამის საჭიროებას, თავისუფლებას და დამოუკიდებლობას. მნიშვნელოვანია, მისი გამიჯვნა მემარცხენე ლიბერტარიანიზმისგან. ისინი საუბრობენ, როგორც პოზიტიური, ისე ნეგატიური თავისუფლების არსებობაზე და ამბობენ, რომ ორივე თანამბრად მნიშვნელოვანია მათთვის. შესაბამისად, ლიბერტარიანული იდეოლოგია უნდა ფორმირდეს თავისუფლებისა და სამართლინობის თვალსაზრისით. სოციალ-ლიბერტარიანელები ამერიკელ ლიბერტარიანელებს ეთანხმებიან 90%-ით, გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც საკითხი ეხება ბაზრის ჩავარდნას ან კეთილდღეობას. სოციალ-ლიბერტარიანელებს სჯერათ სოციალური კაპიტალიზმის და მისი სახემლწიფოსგან დამოუკიდებლობის. ამავე დროს, მათ სჯერათ სოციალური უსაფრთხოების ქსელის, უნივერსალური ჯანდაცვის და უნივერსალური ძირითადი შემოსავლების ქონის. შესაბამისად, ისინი მხარს უჭერენ ლიბერტარიანულ ერთიანობას ყველა ლიბერტარიანელისთვის, განურჩევლად ცენტრისტისა, მემარცხენისა თუ მემარჯვენისა.

### ტიპოლოგია 
შეერთებულ შტატებში ლიბერტარიანელი არის ტიპოლოგია, რომელიც გამოიყენება ისეთი პოლიტიკური პოზიციის აღსაწერად, რომელიც მხარს უჭერს მცირე მთავრობას, არის ტრადიციულად ლიბერალი და ფისკალურად კონსერვატი, ორგანზომილებიანი პოლიტიკური სპექტრისთვის. ასეთია ლიბერტარიანიზმით შთაგონებული ნოლანის სქემა, სადაც სხვა მთავარი ტიპოლოგიები კონსერვატული, ლიბერალური და პოპულისტურია. ლიბერტარიანელები მხარს უჭერენ უმსხვერპლო დანაშაულს, მაგალითად მარიხუანის მოხმარებას, ხოლო ეწინააღმდეგებიან დაბეგვრის მაღალ დონეს და სახელმწიფო ხარჯებს ჯანდაცვაზე, კეთილდღეობასა და განათლებაზე. ლიბერტარიანიზმი ასევე შეიძლება მივიჩნიოთ ანარქისტულ იდეოლოგიად, რომელიც მეცხრამეტე საუკუნეში განვითარდა და ასევე შეგვიძლია მივიჩნიოთ ლიბერალურ ვერსიათ, რომელიც შეერთებულ შტატებში წარმოშობით პრო კაპიტალისტურია.

### ანარქიზმი 
, the first to proclaim himself as an *anarchist*]]

თანამედროვე ანარქიზმი წარმოიშვა განმანათლებლობის პერიოდში რელიგიური და სეკულარული აზროვნების მიხედვით. მის წარმოშობაზე კი დიდი გავლენა იქონია ჟან-ჟაკ რუსოს არგუმენტებმა თავისუფლების მორალური ცენტრალიზაციის შესახებ.

საფრანგეთის რევოლუციის ფონზე 1790-იანი წლების პოლიტიკური არეულობის ფარგლებში, უილიამ გოდვინმა განავითარა თანამედროვე ანარქისტული აზროვნების პირველი გამოხატულება.

ზოგადად, გოდვინი განიხილება, როგორც ფილოსოფიური ანარქიზმის აზროვნების სკოლის ფუძემდებელი. იგი წიგნში „კვლევა პოლიტიკურ სამართლიანობაზე“ (1793) ამტკიცებს, რომ მთავრობას თავისებურად ბოროტი გავლენა აქვს საზოგადოებაზე, რაც განაპირობებს უვიცობასა და მასზე დამოკიდებულებას. ის ფიქრობდა, რომ მიზეზების გამოყენების მასაზე გავრცელება, საბოლოოდ გამოიწვევდა მთავრობის, როგორც არასაჭირო ძალის, გაქრობას. მიუხედავად იმისა, რომ იგი არ ეთანხმებოდა სახელმწიფოს მორალურ ლეგიტიმურობას, წინააღმდეგი იყო რევოლუციური გზებით მთავრობის ძალაუფლებისგან ჩამოშორების. უფრო მეტიც, გოდვინი მხარს უჭერდა მთავრობის ჩამოშორებას მშვიდობიანი პროცესების განვითარებით.

მისმა ზიზღმა წესებზე დამოკიდებული საზოგადოების მიმართ, აიძულა მას, რომ განეგმირა ხალხის „გონებრივი მონობის“ გამოვლინება, კანონის საფუძვლები, საკუთრების უფლებები და ქორწინების ინსტიტუტიც კი. გოდვინი საზოგადოების ძირითად საფუძვლად მიიჩნევდა, ინდივიდების ბუნებრივი განვითარების შეზღუდვას, გამოყენებინათ მართებული მსჯელობის შესაძლებლობა, რათა სოციალური ორგანიზაციის ორმხრივად სასარგებლო მეთოდისთვის. თითოეულ შემთხვევაში, მთავრობა და მისი ინსტიტუტები ნაჩვენებია, როგორც ძალა შეზღუდოს ინდივიდების განვითარების შესაძლებლობა, რათა ისინი სრულიად დამოკიდებულნი იყვნენ ზემოთაღნიშნულ ინსტიტუტებზე. „ცოფიანები“ ეწინააღმდეგებოდნენ რევოლუციურ მთავრობას სწორედ ზემოთხსენებული თვალსაზრისით. იაკობინელთა დიქტატურის დაგმობით, ჟარ ვარლეტმა 1794 წელს დაწერა, რომ „მთავრობა და რევოლუცია შეუთავსებელია, თუ ხალხს არ სურს მოაქციოს მისი შექმნილი ხელისუფლება თავის წინააღმდეგ მუდმივ აჯანყებაში.

### ლიბერტარიანული სოციალიზმი 
„ლიბერტარიანული კომუნიზმი“, „ლიბერტარიანული მარქსიზმი“, „ლიბერტარიანული სოციალიზმი“, ის ტერმინებია, რომლებსაც სხვადასხვა პერქპექტივის მქონე აქტივისტები იყენებდნენ თავიანთ შეხედულებებზე. ჯოსეფ დეჟაკი პირველი ანარქისტ-კომუნისტი ფილოსოფოსი იყო, რომელმაც თავი ლიბერტარიანელად შეაფასა. მუტუალისტი ანარქისტი ფოლოსოფოსის პიერ-ჟოზეფ პრუდონისგან განსხვავებით, დეჟაკი ამტკიცებდა, რომ „მუშაკს უნდა ჰქონდეს თავისი საჭიროებების დაკმაყოფილების უფლება, განურჩევლად მისი ბუნებისა.“''* ანარქისტი ისტორიკოსის მაქს ნეტლაუს თანახმად, ტერმინი *„ლიბერტარიანული კომუნიზმი“* პირველად გამოიყენეს 1880 წლის ნოემბერში, როდესაც საფრანგეთის ანარქისტულმა კონგრესმა შეიმუშავა ეს ტერმინი მისი დოქტრინების უფრო მკაფიოდ იდენტიფიცირებისთვის.

ინდივიდუალისტური ანარქიზმი წარმოადგენს ანარქისტული მოძრაობის აზროვნების რამდენიმე ტრადიციას, რომლებიც ხაზს უსვამენ ინდივის და მის ნებას ნებისმიერი სახის გარე განმსაზღვრელ ფაქტორზე, როგორიცაა მაგალითად ჯგუფები, საზოგადოება, ტრადიციები და იდეოლოგიური სისტემები. ინდივიდუალისტური ანარქიზმის გავნენიანი ფორმა, ეგოისმი ან ეგოისტური ანარქიზმი, განმარტა ინდივიდუალისტური ანარქიზმის ერთ-ერთმა ადრეულმა და ყველაზე ცნობილმა მომხრემ, გერმანელმა მაქს შტირნერმა. შტინერის წიგნი „ეგო და მისი საკუთრება“ გამოიცა 1844 წელს და იყო ფილოსოფიის დამაარსებელი ნაშრომი. შტირნერი მხარს უჭერდა თვითდამკბიდრებას და ამბობდა რომ უნდა ეარსება ეგოისტურ გაერთიანებებს, არასისტემურ ასიციაციებს, რომლებიც იქნებოდა პარტიულად განახლებადი და იქნებოდა ორგანიზაციის ფორმა სახელმწიფოს ნაცვლად. ეგოსიტი ანარქისტები ამტკიცებდნენ, რომ ეგოიზმი ხელს შეიწყობდა ადამინებს შორის ჭეშმარიტ და სპონტანურ კავშირს. 
ეგოიზმმა შტირნერის ფილოსოფიის მრავალი ინტერპრეტაცია გააჩინა. მოგვიანებით, შტირნერის ფილოსოფია ხელახდა აღმოაჩინა და დააწინაურა გერმანალემა ფილოსოფოსმა ანარქისტმა და ლგბტ ქტივისტმა ჯონ ჰენრი მაკაიმ. ჯოსია უორენი კი განიხილება, როგორც პირველი ამერიკელი ანარქისტი და ავტორი პირველი ოთხ გვერდიანი საკვირაო გაზეთისა, „მშვიდობიანი რევოლუციონერი“, რომელიც მან დაარედაქტირა 1833 წელს და იყო პირველი ანარქისტული პერიოდული გამოცემა. ამერიკელი ანარქისტი ისტორიკოსის, ეუნიკე მინეტ შუსტერისთვის, „აშკარაა [...], რომ პრუდონული ანარქიზმი გვხვდებოდა შეერთებულ შტატებში, სულ მცირე, ჯერ კიდევ 1848 წელს და რომ არ იცოდა მისი დამოკიდებულება ჯოსია უორენისა და სტივენ პერლ ენდრიუსის ინდივიდუალისტურ ანარქიზმთან. [...] უილიამ ბ. გრინმა წარმოადგინა ეს პრუდონული მუტუალიზმი თავისი ყველაზე სუფთა და სისტემური ფორმით“.

მოგვიანენიბთ, ბენჟამინ ტაკერმა შეარკინა შტირნერის ეგოიზმი უორენისა და პრუდონის ეკონომიკასთან და გააეღიანა თავის ეკლექტურ გავლენიან გამოცემა Libert-ში. ამ ადრეული გავლენის შედეგად, ინდივიდუალისტურ ანარქიზმს სხვადასხვა ქვეყანაში იზიდავდა ბოჰემიელი მხატვრებისა და ინტელექტუალების მცირე რაოდენობა, თავისუფალი სიყვარულისა და მშობადობის კონტროლის მხარდამჭერები, ინდივიდუალისტი ნატურალისტებისი ნუდისტები, თავისუფალი აზროვნებისა და ანკლერისტიზმის მომხრე აქტივისტები, აგრეთვე, ახალგაზრდა ანარქისტი უკანონოდ მიიჩნევს უკანონობას და ინდივიდუალურ მელიორაციას. მსგავს ატორებსა და აქტივისტებს შორის იყვნენ: ემილი არმანდი, ჰან რაინერი, ანრი ცისლი, რენცო ნოვატორე, მიგელ გიმენიზ იგულადა, ადოლფ ბრენდი და ლევ ჩერნი., prominent French theorist of libertarian communism as well as atheist and freethought militant]]

1873 წელს პრუდოს მიმდევარი და თარჯიმანი, კატალონიელი ფრანჩესკ პი მერგალი, გახდა ესპანეთის პრეზიდენტი პროგრამით, რომლის მიზანიც პრუდონის ხაზით დეცენტრალიზებული და კანტონისტული პოლიტიკური სისტემის შექმნა იყო,  რომელსაც რუდოლფ როკერის თანახმად ჰქონდა „პოლიტიკური იდეები, [...] ბევრი საერთო ჰქონდა პირველი პერიოდის ანგლო-ამერიკული ლიბერალიზმის წარმომადგენლებთან. მას სურდა სახელმწიფო ძალაუფლების მინიმუმამდე შეზღუდვა და თანდათანობით მისი სიციალისტური ეკონომიკის წესრიგით ჩანაცვლება“. მეორეს მხრივ, ფერმინ სარვოჩეა,ქალაქ კადიზის მერი და კადიზის პროვინციის პრეზიდენტი, იყო XIX საუკუნის ბოლოს ანარქისტული აზროვნების ერთ-ერთი მთავარი პროპაგანდისტის ამ მხარეში და ითვლებოდა „XIX საუკუნის ესპანეთის ანარქისტული მოძრაობის, ალბათ, ყველაზე საყვარელ ფიგურად“. იდეოლოგიურად, მასზე გავლენა მოახდინეს ბრედლუმ, ოუენმა და პეინმა, რომელთა ნამუშევრები მან შეისწავლა ინგლისსა და კროპოტკინში ყოფნისას. სადაც ისინი იბრძოდნენ თავისუფალი ტერიტორიის დასაცავად რუსეთის სამოქალაქო ომში თეთრი მოძრაობის, მონარქისტებისა და რევოლუციის სხვა ოპონენტების წინააღმდეგ, ხოლო შემდეგ ბოლშევიკთა წინააღმდეგ, როგორც უკრაინის რევოლუციური აჯანყებული არმიის ნაწილი ნესტორ მახნოს მეთაურობით, რომელსაც ანარქისტული საზოგადოება რეგიონში რამდენიმე თვის დაარსებული ჰქონდა. ასევე ბოლშევიკურ პოლიტიკას აპროტესტებდნენ ამერიკელი ანარქისტები ალექსანდრე ბერკმანი და ევა გოლდმანი, მანამ სანამ განდევნილები იქნებოდნენ რუსეთის ტერიტორიიდან. ბოლშევიკების გამარჯვებამ საერთაშორისო დონეზე დააზიანა ანარქისტული მოძრაობები, ვინაიდან კომუნისტურ პარტიებს უერთდებოდნენ მუშაკები და სხვა აქტივისტები. მაგალითად, საფრანგეთსა და შეერთებულ შტატებში, CGT და IWW ძირითადი სინდიკალისტური მოძრაობის წევრები შეუერთდნენ კომინტერებს. პარიზში, რუს ანარქისტ დევნილთა დიელო პარიზში, რუს ანარქისტ დევნილთა დიელო ტრუდას ჯგუფმა, რომელშიც შედიოდა ნესტორ მახნო, გამოაქვეყნა 1926 წლის მანიფესტი, ანარქისტთა გენერალური კავშირის ორგანიზაციული პლათფორმა, ანარქისტული საორგანიზაციო სტრუქტურის შექმნის მოთხოვნით.

გერმანიაში- 1918-1919 წლების ბავარიის საბჭოთა რესპუბლიკას ლიბერტარიანული სოციალისტური მახასიათებლები ჰქონდა. იტალიაში- ანარქო-სინდიკალისტური პროფკავშირი Unione Sindacale Italiana 1918-1921 წლებში გაიზარდა 800000 წევრით, ე.წ. ბენიო როსოს დროს.  ევროპაში ფაშიზმის აღმავლობასთან ერთად, 1920-იან და 1930-იან წლებს შორის, ანარქისტებმა დაიწყეს ფაშისტებთან ბრძოლა იტალიაში, საფრანგეთში 1934 წლის თებერვლის არეულობის დროს და ესპანეთში, სადაც CNT არჩევნების ბოიკოტმა მემარჯვენე ფრთის წარმომადგენლები მიიყვანა გამარჯვებამდე და მოგვიანებით, 1936 წელს კენჭისყრაში მონაწილეობამ ხელი შეუწყო ხალხის ფრონტის ხელისუფლებაში დაბრუნებას. ამან კი, გამოიწვია მმართველი კლასის გადატრიალების მცდელობა და ესპანეთის სამოქალაქო ომი (1936-1939). Gruppo Comunista Anarchico di Firenze-მა დაადგინა, რომ მეოცე საუკუნის დაასწყისში, ლიბერტარიანული კომუნიზმი და ანარქისტული კომუნიზმი საერთაშორისო ანარქისტული მოძრაობის სინონიმი გახდა, ვინაიდან მათ მჭიდრო კავშირი ჰქონდათ ესპანეთში. ასევე, გავრცელებული ტრემინი გახდა  ლიბერტარიანული კომუნიზმი.

მოურეი ბუკჩინმა დაწერა, რომ ესპანეთის ლიბერტარიანული მოძრაობა 30-იანი წლების შუა ხანებში უნიკალური იყო, რადგან მისი მუშათა კონტროლი და კოლექტივები-რომლებიც წარმოიშვნენ სანი თაომის „მასობრივი ლიბერტარიანული მოძრაობიდან“, რესპუბლიკურ ბანაკებად დაყვეს და მარქსისტებს დაუპირისპირეს. „ადგილობრივმა ანარქისტებმა“ შექმნეს ლიბერტარიანული კომუნიზმის ორგანიზაციის ფორმები, რომლებიც გარდაიქმნა CNT-ში, სინდიკალისტირ კავშირში, რომელიც უზრუნველყოფდა ლიბერტარიანული საზოგადოების ინფრასტრუქტურას. ამასთანავე, შეიქმნა ადგილობრივი ორგანიზაციები, რომლებიც ადმინისტრირებდა სოციალურ და ეკონომიკურ ცხოვრებაზე დეცენტრალიზებული ლიბერტარიანული პრინციპით. ინფრასტრუქტურის დიდი ნაწილი განადგურდა 1930-იანი წლების ესპანეთის სამოქალაქო ომის დროს ავტორიტეტულ და ფაშისტურ ძალებთან ბრძოლაში.

იბერიის ლიბერტარიანელი ახალგზარდების ფედერაცია, ზოგჯერ, შემოკლებით ლიბერტარიანული ახალგზარდობა, იყო ლიბერტარიანული სოციალისტური ორგანიზაცია, რომელიც შეიქმნდა 1932 წელს მადრიდში.

1937 წლის თებერვალში ჩატარებულმა მეორე კონგრესზე FIJL-მა მოაწყო რეგიონული ორგანიზაციების პლენუმი. 1938 წლის ოქტომბერში, ბარსელონაში FIJL მონაწილეობდა ლიბერტარიანული მოძრაობის ეროვნულ პლენუმში, რომელსაც ესწრებოდნენ CNT-ის და იბერიის ანარქისტული ფედერაციის (FAI) წევრები. FIJL დღემდე არსებობს. როდესაც რესპუბლიკურმა ძალებმა ესპანეთის სამოქალაქო ომი წააგეს, 1939 წელს ქალაქი მადრიდი გადაცა ფრანკოსის ძალებს, ქალაქის უკანასკნელმა არაფრანკოისტმა მერმა, ანარქისტმა მელქონ როდრიგეს გარსიამ. 1931 წლის შემოდგომაზე ანარქისტული პროფკავშირების CNT-ის მებრძოლებმა გამოაქვეყნეს „30-ის მანიფესტი“ და ხელმომწერელთა შორის იყო CNT-ის გენერალური მდიმავი ჯოან პეირო, ანხელ პესტანა და ხუან ლოპეს სანჩეზი. მათ ეწოდათ „ოცდაათიანი“ და იღვწოდნენ ლიბერტარიანული პოსიბილისმიზკენ, რომელიც მხარს უჭერდა ლიბერტარიანული სოციალისტური მიზნების მიღწევას თანამედროვე საპარლამენტო დემოკრატიის სტრუქტურებში მონაწილეობით. 1932 წელს მათ დააარსეს სინდიკალისტური პარტია, რომელიც მონაწილეობდა 1936 წლის ესპანეთის საყოველთაო არჩევნებში და  გახდნე კოალიციური მემარცხენე პარტიების ნაწილი, რომელიც სახალხო ფრონტის სახელით არის ცნობილი და მოიპოვეს ორი კონგრესმენის მანდატი. 1938 წელს CNT-ის გენერალურმა მდივანმა ჰორაციო პრიოეტომ შეთავაზა, რომ იბერიის ანარქისტული ფედერაცია გარდაქმნულიყო ლიბერტარიანულ სოციალისტურ პარტიად და მონაწილეობა მიეღო ეროვნულ არჩევნებში., American libertarian socialist theorist and proponent of libertarian municipalism]]

„ლიბერტარიანული კომუნიზმის მანიფესტი“ 1935 წელს ჟორჟ ფონტესმა დაწერა, საფრანგეთის კომუნისტური ლიბერტერის ფედერაციისთვის. ეს არის ანარქისტ-კომუნისტური მიმდინარეობის ერთ-ერთი მთავარი ნაშრომი, რომელიც ცნობილია პლათფორმიზმის სახელით. 1968 წელს, საერთაშორისო ანარქისტული კონფერენციის დროს,კარარაში, იტალიაში,ლიბერტარიანული სოლიდარობის განვითარების მიზნით ანარქისტული ფედერაციების საერთაშორისო ორგანიზაცია დაარსდა. მას სურდა ჩამოეყალიბებინა „ძლიერი და ორგანიზებული მუშათა მოძრაობა, რომელიც გაიზიარებდა ლიბერტარიანულ იდეებს“. ნიუ-იორკში, შეერთებულ შტატებში, 1954 წელს, ლიბერტარიანული ლიგა დაარსდა, როგორც მემარცხენე-ლიბერტარიანელი პოლიტიკოსების ორგანიზაცია, ლიბერტარიანული წიგნის კლუბის შენობაში. წევრებს შორის იყვნენ: სემ დოლგოფი რასელ ბლეკველი, დეივ ვან რონკი, ენრიკო არიგონი და მიურეი ბუკჩინი.

სიდნეიში, ავსტრალიაში,  Sydney Push იყო უპირატესად მემარცხენე ინტელექტუალური სუბკულტურა 1940-იანი წლების ბოლოდან 1970-იანი წლების დასაწყისამდე და იგი ასოცირდება სიდნეიში ლიბერტარიანობის დასაწყისთან. Sydney Push-თან ასოცირებული ცნობილი პირები არიან ჯიმ ბეიკერი, ჯონ ფლაუსი, ჰარი ჰოტონი, მარგარეტ ფინკი, საშა სოლდატოუ, ლექს ბენინგი, ევა კოქსი, რიჩარდ აპლეტონი, პედი მაკგუინი, დევიდ მაკინსონი, ჟერმეინ გრირი, კლაივ ჯეიმზი, რობერტ ჰიუგო, ფრენკ მურჰაუსი და ლილიანი როქსონი. ბეიკერის მოგონებების მიხედვით, რომელიც 1975 წელს ლიბერტარიანულ ბროშურაში გამოქვეყნდა, Push-ის დებატებში მთავარ ინტელექტუალურ ფიგურებს შორის იყვნენ ფილოსოფოსი დევიდ ჯ. აივისონი, ჯორჯ მოლნარი, რულოვ სმილდი, დარსი უოტერსიდა ჯიმ ბეიკერი.  მათი ლიბერტარიანული ღირებულებებისა და სოციალური თეორიის გააზრება შესაძლებელია მათი პუბლიკაციებიდან, რომელთაგან რამდენიმე ინტერნეტშიც არის ხელმისაწვდომი.

1969 წელს, ფრანგმა პლატფორმისტმა და ანარქო-კომუნისტმა დანიელ გერინიმ გამოაქვეყნა ესე სახელწოდებით „ლიბერტარიანული მარქსიზმი?“. რომელშიც განიხილავდა კარლ მარქსისა და მიხელ ბაკუნინის შორის დებატები First International-ზე და შემდეგ განაცხადა, რომ „ლიბერტარიანული მარქსიზმი უარყოფს დეტერმინიზმს და ფატალიზმს, რაც უფრო მეტ ადგილს უთმობს ინდივიდუალურ ნებას, ინტუიციას, წარმოსახვას, რეფლექსურ სიჩქარეს და მასების ღრმა ინსტინქტებს, რომელთა მსჯელობა კრიზისულ საათებში ელიტების მსჯელობაზე შედეგიანია; ლიბერტარიანული მარქსიზმი  ფირქობს სიურპრიზის, პროვოკაციისა და გაბედულობის გავლენაზე, უარს ამბობს მძიმე „სამეცნიერო“ აპარატის მოწესრიგებასა და პარალიზებაზე, არ პროვოცირებს და ბლეფობს, თავს იკავებს ავანტიურისტებისგან, ისევე როგორც უცნობი შიშისგან“.

ლიბერტარიანული მარქსისტური მიმდინარეობების ხშირად უკავშირდება მარქსისა და ენგელსის გვიანდელ ნამუშევრებს, კერძოდი კი *Grundrisse* და *The Civil War in France*. ისინი ხაზს უსვამენ მარქსისტულ რწმენას მუშათა კლასის მიერ საკუთარი ბედი გაყალბების შესაძლებლობებში, რევოლუციური პარტიის ან სახელმწიფოს საჭიროების გარეშე. ლიბერტარიანულ მარქსიზმში შედის ისეთი მიმდინარეობები, როგორიცაა ავტონომია, საბჭოთა კომუნიზმი, მემარცხენე კომუნიზმი, ლეტრიზმი, ახალი მემარცხენე, სიტუაციონიზმი, სოციალიზმი ან ოპერიზმი.

შეერთებულ შტატებში, 1970-1981 წლებს შორის, არსებობდა გამოცემა *Root & Branch*, რომელსაც შემდეგი ქვესათაური ჰქონდა  *A Libertarian Marxist Journal*. 1974 წელს,გაერთიანებულ სამეფოში, სოციალისტური პარტიის ჯგუფმა დაიწყო ლიბერტარიანული კომუნიზმის ჟურნალის გამოცემა. 1986 წელს ანარქო-სინდიკალისტი სელ დოლგოლფმი ხელმძღვანელობდა *Libertarian Labor Review*-ს გამოცემას შეერტებულ შტატებში. მან გადაწყვიტა. მან გადაწყვიტა გაზეთისთვის დაერქმია *Anarcho-Syndicalist Review*, რათა თავიდან აეცილებინა მემარჯვენე-ლიბერტარიანული ხედვების დაბნეულობა.

### ჯორჯიზმი და გეოლიბერტარიანიზმი
, influential among left-libertarians, advocated that the value derived from land should belong to all members of a society]]

ჰენრი ჯორჯი იყო ამერიკელი პოლიტიკური ეკონომისტი და ჟურნალისტი, რომელიც მხარს უჭერდა მოსაზრებას, რომ მთელი ეკონომიკური ღირებულება მიწიდან, ბუნებრივი რესურსების ჩათვლით, თანაბრად უნდა ეკუთვნოდეს საზოგადოების ყველა წევრს. ჯორჯიმ, შექმნა გეორგიზმის, ანუ გეოიზმის ფილოსოფია, რომელიც გავლენას ახდენს მრავალ მემარცხენე ლიბერტარიანელში, მათ შორის გეოლიბერტარიანელებსა და გეოანარქისტებში. ინგლისური Digger movement-ის მსგავსად, რომელიც ფლობდა ყველა მატერიალურ საკუთრებას, ჯორჯი ამტკიცებდა, რომ მიწა და მისი ფინანსური ქონება ყველას ეკუთვნის და რომ მიწის საკუთრება, როგორც კერძო საკუთრება, უზარმაზარ უთანასწორობას გამოიწვევს, მათ შორის უფლებამოსილებას ასეთი მიწის კერძო მესაკუთრეთა მხრიდან.

მანამ, სანამ სახელმწიფოები ოდესღაც დასახლებული ან დაუსახლებელი მიწის ნაკვეთებს მიანიჭებდნენ ქონენის მფლობელებს, მსოფლიოს დედამიწა საერთო იყო. როდესაც ყველა რესურსი, რომელიც მიწიდან მიიღება, უზრუნველყოფს ცხოვრების მაღალი ხარისხის შექმნას, არა მხოლოდ დამსაქმებლების ან მემამულეებისათვის, არამედ ფართო საზოგადოების ზოგადი ინტერესებისა და კომფორტის მისაღწევად, გეოლიბერტარიანელები აცხადებენ, რომ შესაძლებელია მიღწეულიყო ცხოვრების ბევრად უფრო მაღალი თვისებები, განსაკუთრებით ტექნოლოგიებისა და ინდუსტრიული სოფლის მეურნეობის განვითარების შემთხვევაში.

Levellers, ასევე ცნობილი როგორც Diggers, XVII საუკუნის ანტიავტორიტარული მოძრაობა იყო, რომელიც წინააღმდეგობას უწევდა ინგლისის მთავრობას და ფეოდალიზმს, და ხელს უწყობდა მიწის იძულებით პრივატიზებას, რომელიც ინგლისის პირველი სამოქალაქო ომის პერიოდში ცნობილი იყო დანართის სახელით. მორწმუნე პროტესტანტი, ჯერარდ უინსტალი საზოგადოების გამორჩეული წევრი იყო და თავისი რელიგიის პროგრესული ინტერპრეტაციით ცდილობდა დასრულებულიყო ყიდვა-გაყიდვა, ნაცვლად იმისა, რომ საზოგადოების ყველა მცხოვრებელს გაეზიარებინა თავისი მატერიალური ქონება ფულისა და ვაჭრობის გარეშე.კერძო საკუთრების, მათ შორის კერძო მიწის სრული გაუქმების შედეგად, ინგლისელმა ლეიველერებმა შექმნეს ქონების ის ჯგუფი, სადაც ყველა ქონება ყველას თანაბრად ეკუთვნოდა.
ხშირად, როგორც პირველი პრაქტიკოსი ანარქისტები, Digger მოძრაობა ითვლება ქრისტიანულ კომუნისტურ და უკიდურესად ადრეულ ლიბერტარიანულ კომუნიზმად.

### თანამედროვე ლიბერტარიანიზმი შეერთებულ შტატებში
XX საუკუნის დასაწყისისთვის ინდივიდუალისტური ანარქიზმის აღმავლობის პერიოდი გავიდა. ჰ. ლ. მენკენი და ალბერტ ჯეი ნოკი შეერთებულ შტატებში იყვნენ პირველი ცნობილი მოღვაწეები, რომლებმაც თავი ლიბერატარიანად შეაფასეს, როგორც ლიბერალის სინონიმად. მათ სჯეროდათ, რომ ფრანკლინ დ. რუზველტმა სიტყვა ლიბერალი გამოიყენა მისი ახალი გარიგების პოლიტიკისთვის, რომელსაც ისინი ეწინააღმდეგებოდნენ და გამოიყენეს სიტყვა „ლიბერტარიანელი“ კლასიკური ლიბერალიზმის, ინდივიდუალიზმისა და შეზღუდული მმართველობისადმი ერთგულებისთვის. 1914 წელს ნოკი შეუერთდა ჟურნალ The Nation-ის პერსონალს, რომელიც იმ დროს ლიბერალური კაპიტალიზმის მომხრე იყო. ჰენრი ჯორჯის მთელი ცხოვრების განმავლობაში თაყვანისმცემელი ნოკი გახდა The Freeman-ის რედაქტორი 1920-დან 1924 წლამდე. გამოცემა თავდაპირველად ჩაითვალა როგორც ერთი საგადასახადო მოძრაობის სატრანსპორტო საშუალება, რომელიც ფინანსდებოდა ჟურნალის სხვა რედაქტორის მდიდარი მეუღლის ფრენსის ნილსონის მიერ. კრიტიკოსმა ჰ. ლ. მენკენმა დაწერა, რომ „რედაქციამ ფრიმენის სამი ხანმოკლე წლის განმავლობაში გააკეთა ის, რისი მიღწევაც ვერავინ მოახერხა. ისინი კარგად იყვნენ ინფორმირებულები და ზოგჯერ ნასწავლიც კი, მაგრამ მათში არასოდეს ყოფილა პედანტურობის მცირედი კვალი“.

კატოს ინსტიტუტის აღმასრულებელი ვიცე-პრეზიდენტი დევიდ ბოაზი წერდა: „1943 წელს, ისტორიაში თავისუფლებისა და კაცობრიობის ერთ-ერთ ყველაზე დაბალ წერტილზე, სამმა შესანიშნავმა ქალმა გამოაქვეყნა წიგნები, რომლებიც შეიძლება ითქვას, რომ მათ გააჩინა თანამედროვე ლიბერტარიანული მოძრაობა“. იზაბელ პატერსონის ფილმები „ღმერთის მანქანა“, როუზ უაილდერ ლეინი - „თავისუფლების აღმოჩენა“ და ეინ რენდის ფილმი „შადრევანი“ თითოეულმა ინდივიდუალიზმისა და კაპიტალიზმს განვიტარებას შეუწყო ხელი. არცერთმა მათგანმა არ გამოიყენა ტერმინი ლიბერტარიანობა მათი რწმენის აღსაწერად, რენდმა სპეციალურად უარყო ეს იარლიყი და გააკრიტიკა განვითარებადი ამერიკული ლიბერტარიანული მოძრაობა, როგორც „მემარჯვენეების ჰიპები“. რენდის ობიექტივიზმის ფილოსოფია აშკარად მსგავსია ლიბერტარიანობისა და მან დაადანაშაულა ლიბერტარიანელები მისი იდეების პლაგიატში. გარი ნორტის, ყოფილი FEE სემინარების დირექტორისა და ამჟამინდელი  Mises Institute-ის მკვლევარის აზრით, FEE არის „ყველა ლიბერტარიანული ორგანიზაციის ბაბუა“. FEE-ს საწყისი ოფიცრები იყვნენ ლეონარდ ე. რიდი პრეზიდენტად, ავსტრიული სკოლის ეკონომისტი ჰენრი ჰაზლიტი ვიცე – პრეზიდენტად და დევიდ გუდრიჩი - თავმჯდომარედ. FEE საბჭოს სხვა რწმუნებულები იყვნენ მდიდარი ინდუსტრიალისტი ჯასპერ კრანი DuPont-იდან, H. W. Luhnow William Volker & Co-დან და ჯონ ბირჩის საზოგადოების დამფუძნებელი
რობერტ უელჩ უმცროსი.

Austrian School-ის ეკონომისტი ეკონომისტი მიურეი როტბარდი თავდაპირველად ძველი მემარჯვენეების ენთუზიაზმი იყო, განსაკუთრებით ომისა და იმპერიალიზმისადმი ზოგადი წინააღმდეგობის გამო მაგრამ დიდი ხნის განმავლობაში კითხულობდა ამერიკის ისტორიას, რომელიც ხაზს უსვამდა ელიტის პრივილეგიის როლს იურიდიული და პოლიტიკური ინსტიტუტების ჩამოყალიბებაში. იგი მოკლე პერიოდი იყო აინ რენდის წრის ნაწილი, მაგრამ მოგვიანებით მკაცრად გააკრიტიკა ობიექტივიზმი. მანდ შეაქო რენდსის *Atlas Shrugged'' და წერდა, რომ მან „გამაცნო ბუნებრივი უფლებებისა და ბუნებრივი სამართლის მთელი ფილოსოფია“, რის გამოც მას „ბუნებრივი უფლებების ბრწყინვალე ტრადიცია“ შეისწავლა. მან მალევე გაწყვიტა კავშირი რენდსთან სხვადასხვა განსხვავებების გამო, მათ შორის ანარქიზმის დაცვისთვის და მის ფილოსოფიას ანარქო-კაპიტალიზმი უწოდა. როტბარდზე გავლენა მოახდინა XIX საუკუნის ამერიკელმა ინდივიდუალისტმა ანარქისტთა მოღვაწეობამ და ცდილობდნენ შეერწყა ავსტრიის ეკონომიკის პრინციპების დაცვა თავისუფალი ბაზრებითა და კერძო თავდაცვით.

კარლ ჰესი, ბარი გოლდუტერის სპიკერი და რესპუბლიკური პარტიის 1960-1964 წლებში პლატფორმების მთავარი ავტორი, იმედგაცრუებული დარჩა ტრადიციული პოლიტიკით 1964 წლის საპრეზიდენტო კამპანიის შემდეგ, რომელშიც გოლდვატერი დამარცხდა ლინდონ ჯონსონთან.
იგი მთლიანად ჩამოშორდა რესპუბლიკელებს იმის შემდეგ რაც უარყოფილი იქნა სამუშაოდან და მუშაობა დაიწყო მძიმე შემდუღებლად. ჰესმა ამერიკული ანარქისზმის კითხვა ძირითადად მისი მეგობრის მიურეი როტბარდის რეკომენდაციების გამო დაიწყო და თქვა, რომ კომუნისტ-ანარქისტი ემა გოლდმანის ნაწარმოებების წაკითხვის შემდეგ მან აღმოაჩინა, რომ ანარქისტებს სჯეროდათ ყველაფრის, რისი იმედიც ჰქონდა, რასაც რესპუბლიკური პარტია წარუდგენდა. ჰესისთვის გოლდმანი იყო აინ რენდის საუკეთესო და ყველაზე მნიშვნელოვანი თეორიების წყარო ყოველგვარი „გიჟური სოლიფსიზმის გარეშე, რომელიც რენდს ასე უყვარდა“. ჰესმა და როტბარდმა, ჯორჯ რეშთან და ლეონარდ პ. რიოგიოსთან ერთად დააარსეს ჟურნალი Left and Right: A Journal of Libertarian Thought, რომელიც 1965–1968 წლებში გამოიცა. 1969 წელს დაარედაქტირეს Libertarian Forum, რომელიც ჰესმა 1971 წელს დატოვა. იგი მიიჩნევდა, რომ მისი ორი ძირითადი კარდინალი იყო „წინააღმდეგობა ცენტრალური პოლიტიკური ავტორიტეტისა“ და „ხალხისადმი ინდივიდუალური ზრუნვა“.
მისი უარი ამერიკულ სტანდარტულ პარტიულ პოლიტიკაზე აისახა ლექციაში, რომელის წაკითხვისას მან თქვა: „დემოკრატები ან ლიბერალები ფიქრობენ, რომ ყველა სულელია და ამიტომ მათ სჭირდებათ ვინმე [...], რომ უთხრას მათ როგორ მოიქცნენ. რესპუბლიკელები ფიქრობენ, რომ ყველა ზარმაცია“. , created by American libertarian David Nolan, expands the left–right line into a two-dimensional chart classifying the political spectrum by degrees of personal and economic freedom]]

ვიეტნამის ომმა გააფუჭა რთული ალიანსი ამერიკელ ლიბერტარიანელთა და კონსერვატორების მზარდ რაოდენობას შორის, რომელთაც სჯეროდათ თავისუფლების შეზღუდვის ხარჯზე ზნეობრივი სათნოებების დაცვის. ომის მოწინააღმდეგე ლიბერტარიანელები შეუერთდნენ წინააღმდეგობისა და მშვიდობის მოძრაობის პროექტებს, ასევე ისეთ ორგანიზაციებს, როგორიცაა სტუდენტები დემოკრატიული საზოგადოებისათვის (SDS). 1969 და 1970 წლებში ჰესი შეუერთდა სხვებს, მათ შორის მიურეი როტბარდს, რობერტ ლეფევრს, დანა რორაბაჩერს, სამუელ ედვარდ კონკინ III-ს და SDS-ის ყოფილ ლიდერს კარლ ოგლსბს, რათა ესაუბრათ ორ კონფერენციაზე, რომელმაც თავი მოუყარა ახალ მემარცხენე და ძველ მემარჯვენე აქტივისტებს, საიდანაც წარმოიშვა ახალდაბადებული ლიბერტარიანული მოძრაობა. მისი მცდელობის ფარგლებში, ლიბერტარიანობის მარცხენა და მარჯვენა ფრთების გაერთიანების მიზნით, ჰესი შეუერთდებოდა როგორც SDS-ს, ასევე მსოფლიოს ინდუსტრიულ მუშაკებს (IWW), და მან განმარტა: „ჩვენ ამ ქვეყანაში მუშათა მოძრაობა გვქონდა, IWW ლიდერები მოკლეს ან დააპატიმრეს. შეიძლება ითქვას, რომ პროფკავშირები ტყვედ იქცნენ, როდესაც ბიზნესმა და მთავრობამ დაიწყეს მათი ქება. ისინი ისევე ანადგურებენ მებრძოლ შავ ლიდერებს. თუკი ხოცვა გაგრძელდება, მანამ სანამ ლიბერალები მოითხოვდნენ, გაიხსენეთ, „რა მოუვიდა შავკანიანებს? რატომ აღარ არიან ისინი მებრძოლები?“

საბოლოოდ როტბარდი მემარცხენეებს გამოეყო და პალეოკონსერვატიული მოძრაობის მოკავშირე გახდა.
 მან გააკრიტიკა ამ ლიბერტარიანელების ტენდენცია მიმართონ „თავისუფალ სულებს“, იმ ხალხს, ვისაც არ სურს სხვა ადამიანებისა და საკუთარი თავების გარშემო მოქცევა გარშემო, ამერიკელთა დიდი ნაწილისგან განსხვავებით, რომლებიც „შეიძლება იყვნენ მკაცრი კონფორმისტები, რომელთაც სურთ ამოიღონ ნარკოტიკები მათ სიახლოვეს, გაათავისუფლონ უცნაური ჩვევების მქონე ადამიანები და ა.შ.“ როტბარდმა ხაზი გაუსვა, რომ ეს მნიშვნელოვანია სტრატეგიის თვალსაზრისით, რადგან შუა ამერიკაში ლიბერტარიანული გზავნილის გაგზავნამ შეიძლება გამოიწვიოს „მკაცრი უმრავლესობის“ დაკარგვა. ეს მემარცხენე-ლიბერტარიანული ტრადიცია დღემდე შეინარჩუნეს კონკინ III-ის აგორისტებმა, თანამედროვე მუტუალისტებმა, როგორებიც არიან კევინ კარსონი, როდერიკ თ. ლონგი და სხვებმა, გარი შარტიერიმ ჩარლზ ჯონსონიმ  შელდონ რიჩმანიმ, კრის მათე სკიაბარამ და ბრედ სპანგლერიმ.

, a self-described libertarian, whose presidential campaigns in 2008 and 2012 garnered significant support from youth and libertarian Republicans]]
1971 წელს ამერიკელთა მცირე ჯგუფმა დევიდ ნოლანის მეთაურობით ჩამოაყალიბა ლიბერტარიანული პარტია, რომელიც საპრეზიდენტო არჩევნებში კენჭს იყრიდა 1972 წლიდან. სხვა ლიბერტარიანული ორგანიზაციები, როგორიცაა Center for Libertarian Studies ასევე ჩამოყალიბდნენ 1970-იან წლებში. ფილოსოფოსი ჯონ ჰოსპერსი, რენდის ახლო წრიდან ერთ-ერთი, შესთავაზა ძალის არამოქმედების პრინციპი ორივე ჯგუფის გაერთიანებისთვის,
მოგვიანებით ეს განცხადება გახდა აუცილებელი პირობა ლიბერტარიანული პარტიის კანდიდატებისთვის და ჰოსპერსი გახდა მათი პირველი საპრეზიდენტო კანდიდატი 1972 წელს. 1980-იან წლებში ჰესი შეუერთდა ლიბერტარიანულ პარტიას და 1986–1990 წლებში მუშაობდა მისი გაზეთის რედაქტორად.მორინ ტკაციკის თანახმად, ჰესი გადავიდა რადიკალურ მემარცხენეობაში და იყო ანტი-1% და 99% პრო-მოძრაობის იდეოლოგიური ბაბუა, ისეთი მოაზროვნეების პირდაპირი წინამორბედი, როგორიც არის რონ პოლი და როგორიც Tea Party-ის მოძრაობაა, ასევე ოკუპაცია.

თანამედროვე ლიბერტარიანობამ მნიშვნელოვანი აღიარება მოიპოვა აკადემიაში 1974 წელს ჰარვარდის უნივერსიტეტის პროფესორის რობერტ ნოზიკის „ანარქიის, შტატისა და უტოპიის“ გამოქვეყნებით, რისთვისაც მან წიგნის ეროვნული ჯილდო მიიღო 1975 წელს. ჯონ როულსის „სამართლიანობის თეორიის“ საპასუხოდ, ნოზიკის წიგნმა მხარი დაუჭირა მინიმალურ მდგომარეობას (რომელსაც ნოზიკს Nightwatchman State უწოდებდა) იმ მოტივით, რომ ულტრამინიმალური მდგომარეობა წარმოიქმნება ინდივიდუალური უფლებების დარღვევის გარეშე და ულტრა მინიმალური მდგომარეობიდან მინიმალურ მდგომარეობაში გადასვლა მორალურად სავალდებულოა. კერძოდ, ნოზიკმა დაწერა: „ჩვენ ვამტკიცებთ, რომ პირველი დამცავი სააგენტოების სისტემიდან ულტრამინიმალური სახელმწიფოში გადასვლა მოხდება უხილავი პროცესით მორალურად დასაშვები გზით, რომელიც არავის უფლებებს დაარღვევს. მეორე, ჩვენ ვამტკიცებთ, რომ ზომიერად მინიმალური მდგომარეობიდან მინიმალურ მდგომარეობაზე გადასვლა უნდა მოხდეს მორალურად. მორალურად დაუშვებელია პირთათვის ულტრამინიმალურ სახელმწიფოში მონოპოლიის შენარჩუნება ყველასთვის დამცავი მომსახურების გაწევის გარეშე, თუნდაც ამან მოითხოვოს სპეციფიკური „გადანაწილება“. ულტრამინიმალური სახელმწიფოს ოპერატორები მორალურად ვალდებულნი არიან აწარმოონ მინიმალური მდგომარეობა“.

1970-იანი წლების დასაწყისში როტბარდმა დაწერა: „ჩვენი აღტაცების ერთი სასიამოვნო ასპექტი ისაა, რომ ჩემს მეხსიერებაში პირველად ჩვენ“, ჩვენმა მხარემ, „მტრისგან გადამწყვეტი სიტყვა მივიღეთ.“ „ლიბერტარიანელებს“ დიდი ხანი იყო უბრალოდ თავაზიანი სიტყვა მემარცხენე ანარქისტებისთვის, ეს არის ანტიკვარული საკუთრების ანარქისტებისთვის, კომუნისტური ან სინდიკალისტური ჯიშისთვის. მაგრამ ახლა ჩვენ ახლა ამაზე გავიმარჯვეთ“. ლიბერტარიანული იდეალების გავრცელების პროექტი შეერთებულ შტატებში იმდენად წარმატებულია, რომ ზოგიერთი ამერიკელი, ვინც ლიბერტარიანად არ ცნობს თავს, როგორც ჩანს, მაინც ლიბერტარიანული შეხედულებები აქვს. 70-იანი წლების ნეოლიბერალიზმის აღორძინების შემდეგ, თანამედროვე ამერიკული ლიბერტარიანობა ჩრდილოეთ ამერიკის ფარგლებს მიღმა გავრცელდა სამეცნიერო ცენტრებისა და პოლიტიკური პარტიების მეშვეობით.

## უახლესი ლიბერტარიანიზმი
### თანამედროვე ლიბერტარიანული სოციალიზმი 
 marching in Madrid in 2010]]

ლიბერტარიანული სოციალიზმის მიმართ პოპულარული ინტერესი დასავლეთის ქვეყნებში 1960-იან და 1970-იან წლებში მოხდა. ანარქიზმმა გავლენა იქონია 1960-იანი წლების კონტრკულტურაში და ანარქისტები აქტიურად მონაწილეობდნენ 1968 წლის საპროტესტო აქციებში, რომელსაც სტუდენტთა და მუშათა აჯანყებებიც მოიცავდა. 1968 წელს, დაარსდა ანარქისტული ფედერაციების საერთაშორისო ორგანიზაცია, კარარაში, იტალია, საერთაშორისო ანარქისტული კონფერენციის დროს, რომელიც ჩატარდა იქ 1968 წელს საფრანგეთის სამი მოქმედი ფედერაციის, იტალიისა და იბერიის ანარქისტული ფედერაციის, აგრეთვე ბულგარეთის ანარქისტული ფედერაციის მიერ ფრანგულ გადასახლებაში. 1968 წლის მაისის აჯანყებებმა მცირე ინტერესი გამოიწვია მემარცხენე კომუნისტური იდეების მიმართ. შეიქმნა სხვადასხვა მცირე მემარცხენე კომუნისტური ჯგუფები მთელს მსოფლიოში, ძირითადად კი, წამყვან კაპიტალისტურ ქვეყნებში.კომუნისტური მემარცხენეების კონფერენციების სერია დაიწყო 1976 წელს, რომლის მიზანი საერთაშორისო და ჯვარედინი ტენდენციური დისკუსია იყო, მაგრამ ეს ჩატარდა 1980-იან წლებში, მოძრაობის პროფილისა და იდეების ერთიანობის გაზრდის გარეშე. 
დღეს არსებული მემარცხენე კომუნისტური ჯგუფებია International Communist Party, International Communist Current და the Internationalist Communist Tendency. საცხოვრებლისა და დასაქმების კრიზისმა დასავლეთ ევროპის უმეტეს ნაწილში გამოიწვია Commune-ისა და Squatter-ების მოძრაობის ჩამოყალიბება, მაგალიტათ, ბარსელონაში, ესპანეთში. დანიაში, Squatter-მა დაიპყრეს გამოუყენებელი სამხედრო ბაზა და გამოაცხადეს Freetown Christiania, ავტონომიურ თავშესაფარად კოპენჰაგენის ცენტრში.

XXI საუკუნის მიჯნაზე, ლიბერტარიანულმა სოციალიზმმა პოპულარობა და გავლენა მოიპოვა, როგორც ომის, ანტიკაპიტალისტური და ანტიგლობალიზაციის საწინააღმდეგო მოძრაობამ. ანარქისტები ცნობილები გახდნენ  მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაციის (WTO), რვიანის ჯგუფისა და მსოფლიო ეკონომიკური ფორუმის შეხვედრების წინააღმდეგ საპროტესტო აქციებში მონაწილეობით. ზოგიერთი ანარქისტული დაჯგუფება ამ საპროტესტო გამოსვლებში მონაწილეობდა ბუნტის, ქონების განადგურებისა და პოლიციასთან ძალადობრივი დაპირისპირების გზით. ეს ქმედებები დააჩქარეს დროებითმა, უპიროვნო, ანონიმურმა კადრებმა, შავი ბლოკებისა და სხვა ორგანიზაციული ტაქტიკების პიონერებად ცნობილმა, რომლებიც იმ დროსთვის მოიცავდნენ, უსაფრთხოების კულტურას, ასოცირებულ ჯგუფებს და დეცენტრალიზებული ტექნოლოგიების გამოყენებას, როგორიცაა ინტერნეტი. ეს ასევე შესაძლოა გამოწვეული ყოფილიყო „ნამდვილად არსებული სოციალიზმის „კოლაფსით და დასავლური სოციალ-დემოკრატიის ნეო-ლიბერალიზმის კაპიტულაციით“. XXI საუკუნის დასაწყისში ლიბერტარიანელი სოციალისტები მონაწილეობდნენ შეცვლა-გლობალიზაციის მოძრაობაში, squatter მოძრაობაში; სოციალური ცენტრებში; ინფოშოპებში; სიღარიბის საწინააღმდეგო ჯგუფებში, როგორიცაა ონტარიოს კოალიცია სიღარიბის წინააღმდეგ; დამქირავებელთა გაერთიანებებში; საბინაო კოოპერატივებში; განზრახ თემებში ზოგადად და თანასწორუფლებიან თემებში; ანტი-სექსისტურ ორგანიზებში; მედია ინიციატივებში; ციფრულ მედია და კომპიუტერულ აქტივიზმში; ექსპერიმენტების მონაწილეობრივ ეკონომიკაში; ანტირასისტულ და ანტიფაშისტური ჯგუფებში, როგორიცაა ანტირასისტული მოქმედება და ანტიფაშისტური მოქმედება; ემიგრანტების უფლებების დამცველ აქტივისტების ჯგუფებში და ხელს უწყობენ ადამიანების თავისუფალ გადაადგილებას, როგორიცაა No Border ქსელი მუშა კოოპერატივებში, კონტრკულტურული და მხატვართა ჯგუფებში; და სამშვიდობო მოძრაობებში.

### უახლესი ლიბერტარიანიზმი შეერთებულ შტატებში
შეერთებულ შტატებში ჩატარებული გამოკითხვების თანახმად (დაახლოებით 2006 წ.) დაადგინეს, რომ 10%-20% ან მეტი ამერიკელების ის ნაწილი, რომელსაც ხმის მიცემის უფლება აქვს, შეიძლება კლასიფიცირდეს როგორც „ფისკალურად კონსერვატი და სოციალურად ლიბერალი, ან ლიბერტარიანელი“. მიუხედავად იმისა, რომ ზოგიერთ სფეროში ლიბერტარიანული ღირებულებებისა და შეხედულებების, მაგალითად თავისუფალი ვაჭრობის, იმიგრაციის, ნაციონალიზმისა და სოციალური საკითხების წინააღმდეგები იყვნენ. 2011 წელს Reason-Rupe-ის გამოკითხვამ აჩვენა, რომ მათ შორის, ვინც თავს Tea Party-ის მხარდამჭრად თვლიდა, მათი 41% ლიბერტარიანელი და 59% სოციალურად კონსერვატი იყო. მოგვიანებით Boston Tea Party-ის სახელად ცნობილი ორგანიზაცია შეიცავს კონსერვატიულ და პოპულისტურ ელემენტებს, რომელიც 2009 წლიდან სპონსორობდა მრავალ საპროტესტო აქციას და მხარს უჭერდა სხვადასხვა პოლიტიკურ კანდიდატს. 2010 წლის შემდეგ Tea Party-ის საქმიანობა შემცირდა, ქვეყნის მასშტაბით 1000-დან 600 თავამდე. როგორც ამბობენ, ძირითადად, ამ პარტიის ორგანიზაციებმა გადაინაცვლეს ეროვნული დემონსტრაციიდან ადგილობრივ თემებზე.

2012 წელს, ომის საწინააღმდეგო და ნარკოტიკების ლიბერალიზაციის მომხრე საპრეზიდენტო კანდიდატებმა, როგორიცაა ლიბერტარიანელი რესპუბლიკელი რონ პოლი და ლიბერტარიანული პარტიის კანდიდატი გარი ჯონსონი, მილიონობით დოლარი გამოიმუშავეს და მილიონობით ხმა დააგროვეს, მიუხედავად იმისა, რომ ეწინააღმდეგებოდნენ დემოკრატებისა და რესპუბლიკელების მიერ საარჩევნო ბიულეტენების მოპოვებას. 2012 წლის Libertarian National Convention-ის კონგრესმა ჯონსონი და ჯიმ გრეი წარადგინა ლიბერტარიანული პარტიის 2012 წლის საპრეზიდენტო ბილეთად, რის შედეგადაც 2000 წლიდან მესამე მხარის საპრეზიდენტო კანდიდატურა ყველაზე წარმატებული აღმოჩნდა და Libertarian Party-ის ისტორიაში საუკეთესო იყო ხმების რაოდენობის მიხედვით. ჯონსონმა მიიღო ხმათა 1%, რაც 1,2 მილიონზე მეტ ხმას შეადგენდა. ჯონსონმა გამოთქვა სურვილი, მოიგოს ხმების მინიმუმ 5%, რათა ლიბერტარიანული პარტიის კანდიდატებს მიეღოთ თანაბარი ბიულეტენების ხელმისაწვდომობა და ფედერალური დაფინანსება, რითაც შემდგომ დასრულდებოდა ორპარტიული სისტემა. 2016 წლის თავისუფლების ეროვნული კონვენცია ჯონსონი და ბილ უელდი დაასახელა 2016 წლის საპრეზიდენტო ბილეთად და 1996 წლის შემდეგ ჰქონდათ ყველაზე წარმატებული შედეგი მესამე მხარის საპრეზიდენტო კანდიდატისთვის და საუკეთესოები იყვნენ ლიბერტარიანული პარტიის ისტორიაში ხმების რაოდენობით. ჯონსონმა მიიღო ხმების 3%, რაც 4,3 მილიონზე მეტ ხმას შეადგენს.

## თანამედროვე ლიბერტარიანული ორგანიზაციები
ამჟამინდელი საერთაშორისო ანარქისტული ფედერაციები, რომლებიც თავს ლიბერტარიანულად ასახელებენ, მოიცავს საერთაშორისო ანარქისტულ ფედერაციას, მშრომელთა საერთაშორისო ასოციაციას და საერთაშორისო ლიბერტარიანული სოლიდარობას. დღეს ყველაზე დიდი ორგანიზებული ანარქისტული მოძრაობა ესპანეთშია, Confederación General del Trabajo (CGT) და the CNT-ის სახით. 2003 წლისთვის CGT-ის წევრთა რაოდენობა დაახლოებით 100,000 იყო. სხვა აქტიური სინდიკლისტური მოძრაობებია შვედეთის მუშათა ცენტრალური ორგანიზაცია და შვედეთის ანარქო-სინდიკალისტური ახალგაზრდული ფედერაცია; Unione Sindacale Italiana იტალიაში; მშრომელთა სოლიდარობის ალიანსი შეერთებულ შტატებში; და სოლიდარობის ფედერაცია გაერთიანებულ სამეფოში. Industrial Workers of the World-ის ინდუსტრიული მუშაკები აცხადებენ, რომ ჰყავთ 2000 წევრი, აგრეთვე აქტიურია საერთაშორისო მშრომელთა ასოციაცია, რომელიც პირველი საერთაშორისო ინტერნაციონალის ანარქო-სინდიკალისტი მემკვიდრეა. შეერთებულ შტატებში არსებობს - Common Struggle – Libertarian Communist Federation.

1950-იანი წლებიდან მრავალი ამერიკული ლიბერტარიანული ორგანიზაცია ატარებს თავისუფალ ბაზრის პოზიციას, ასევე მხარს უჭერს სამოქალაქო თავისუფლებებს და არაინტერვენციონისტულ საგარეო პოლიტიკას. მათ შორისაა Ludwig von Mises Institute, Francisco Marroquín University, Foundation for Economic Education, Center for Libertarian Studies, Cato Institute და Liberty International. 2001 წელს დაფუძნებული Free State Project მუშაობს ნიუ ჰემფშირში 20,000 ლიბერტარიელის მოსაზიდად, რათა გავლენა მოახდინონ სახელმწიფო პოლიტიკაზე.

აქტიურ სტუდენტურ ორგანიზაციებში შედიან  Students for Liberty და Young American for Liberty. რამდენიმე ქვეყანაში აქვთ პარტიაები, რომლებიც კენჭს იყრიან პოლიტიკურ ოფისში. შეერთებულ შტატებში, 1972 წელს, შეიქმნა სიდიდთ მესამე ლიბერტარიანული პარტია. ამერიკული პოლიტიკური პარტია, რომელშიც 511 277 ამომრჩეველი იყო (მთლიანი ელექტორატის 0,46%) რეგისტრირებულია ლიბერტარიანად 31 შტატში, რომლებიც ავრცელებენ ლიბერტარიანის რეგისტრაციის სტატისტიკას.

## კრიტიციზმი
ლიბერტარიზმის კრიტიკა მოიცავს ეთიკურ, ეკონომიკურ, ეკოლოგიურ, პრაგმატულ და ფილოსოფიურ შეხედულებებს, განსაკუთრებით მემარჯვენეობის თავისუფლებასთან დაკავშირებით, მათ შორის მოსაზრებას, რომ მას არ აქვს აშკარა თეორიის თავისუფლება. და არც ინდივიდუალიზმის ფილოსოფია და დერეგულაციის პოლიტიკა უშლის ხელს ბუნებრივი რესურსების ბოროტად გამოყენებას. კორი რობინის მსგავსი კრიტიკოსები აღწერენ ამ ტიპის ლიბერტარიანობას, როგორც ფუნდამენტურად რეაქციულ კონსერვატიულ იდეოლოგიას, რომელიც გაერთიანებულია უფრო ტრადიციონალისტულ კონსერვატიულ აზრთან და მიზნებთან იერარქიული ძალაუფლებისა და სოციალური ურთიერთობების გაძლიერების სურვილით.

ლიბერტარიანიზმის მორალური და პრაგმატული კრიტიკა ასევე მოიცავს ბრალდებებს უტოპიონიზმის, ჩუმი ავტორიტარიანიზმის და ვანდალიზმის ცივილიზაციის სიახლეების მიმართ.

### უტოპიზმის ბრალდება
ლიბერტარიანული ფილოსოფიები, მაგალითად ანარქიზმი, შეფასებულია, როგორც შეუძლებელი ან უტოპიური. ევროპული ისტორიის პროფესორი კარლ ლანდაუერი ამტკიცებს, რომ ანარქია არარეალურია და რომ მთავრობა „ნაკლებად ბოროტია“, ვიდრე საზოგადოება „რეპრესიული ძალის“ გარეშე. ის ასევე ამტკიცებს, რომ აბსურდულია „ბოროტი ზრახვები შეწყვეტა, თუ რეპრესიული ძალა გაქრება“. ამის საპასუხოდ, ანარქისტთა ხშირად დასმულ კითხვაში ნათქვამია შემდეგი: „ანარქია არ არის უტოპია, [ან] ანარქისტებს არ აქვთ მსგავსი პრეტენზიები ადამიანის სრულყოფის შესახებ. [...] დარჩენილი დავები მოგვარებადია გონივრული მეთოდებით, მაგალითად, ნაფიც მსაჯულთა გამოყენებნით, მესამე პირთა ჩართულობით, ან საზოგადოების და სამუშაო ადგილების ასამბლეებით“. მასში ასევე ნათქვამია, რომ „გარკვეული“ სასამართლო „სისტემა კვლავ საჭირო იქნება დარჩენილი დანაშაულების მოსაგვარებლად და მოქალაქეებს შორის დავების განსასჯელად“.

### მთავრობის დეცენტრალიზაცია 
ჯონ დონაჰიუ ამტკიცებს, რომ თუ პოლიტიკური ძალაუფლება რადიკალურად გადაინაცვლებს ადგილობრივი ხელისუფლების ორგანოებზე, არალიბერალური ინტერესები გადააჭარბებს ყველაფერს, რაც მეტად გაამძაფრებს კოლექტიურ მოქმედებას.

დონაჰიუს წინ ფრიდრიხ ენგელსმა თავის ნარკვევში „ხელისუფლების შესახებ“ განაცხადა, რომ რადიკალური დეცენტრალიზაცია გაანადგურებდა თანამედროვე ინდუსტრიულ ცივილიზაციას, რკინიგზის მაგალითის მითითებით:

### რეალურ მაგალითთა ნაკლებობა
მაიკლ ლინდმა დაადასტურა, რომ დღეს მსოფლიოს 195 ქვეყნიდან ვერც ერთმა ვერ მოახერხა საზოგადოების იმგვარად მოწყობა, როგორსაც ამერიკელი ლიბერტატიანელები უჭერდნენ მხარს:
 

გარდა ამისა, ლინდმა გააკრიტიკა ლიბერტარიანობა შეერთებულ შტატებში, როგორც დემოკრატიასთან შეუთავსებელი და ავტოკრატიასთან მობოდიშე. ამის საპასუხოდ, ამერიკელი ლიბერტარიანელი უორენ რედლიხი ამტკიცებს, რომ შეერთებული შტატები „დაარსების დღიდან 1860 წლამდე ძალიან ლიბერტარიანული იყო“.

### ჩუმი ავტორიტარიანიზმი 
პლათფორმიზმის სახელით ცნობილი ანარქიზმის ლიბერტარიანული ტენდენცია კრიტიკის ქვეშ იყო სხვა ლიბერტარიანელებისგან მკაფიოდ ავტორიტეტული, ბიოროკრატიული ან სტატისტიკური ტენდენციების შენარჩუნებისთვის.

## ლიტერატურა 
* 
* 
* 
* 

## რესურსები ინტერნეტში 
* The Humble Libertarian  
* Foundation for Economic Education

## სქოლიო 
კატეგორია:პოლიტიკური ფილოსოფია
კატეგორია:ლიბერტარიანიზმი
კატეგორია:ეკონომიკური იდეოლოგიები
კატეგორია:ეკონომიკური აზრის ისტორია
კატეგორია:ფილოსოფიური მიმდინარეობები