ზღაპარი

**ზღაპარი** — ხალხური ზეპირსიტყვიერების, ფოლკლორის ერთ-ერთი ძირითადი ჟანრი; ეპიკური, უმეტესად პროზაული სახის ჯადოსნური, სათავგადასავლო ან ყოფითი ხასიათის მოთხრობა, რომელსაც საფუძვლად უდევს მხატვრული გამონაგონი. მისი რამდენიმე ძირითადი სახეობა არსებობს: ზღაპარი ცხოველთა შესახებ, ჯადოსნური, ყოფითი, ნოველისტური და სხვ. ზღაპრის საწყისი ფორმაა მოკლე მოთხრობა. მითის საპირისპიროდ ის მოგვითხრობს არა ბუნების ძალებზე, არამედ ცალკეულ ადამიანზე, გმირზე, გადმოგვცემს მის ინდივიდუალურ კონფლიქტს ბუნების განმასახიერებელ ძალებთან ან სოციალურ გარემოსთან. თუმცა თავდაპირველად ზღაპარი გამსჭვალული იყო მითოლოგიური რწმენა-წარმოდგენებით, ადამიანთა ურთიერთობის გამოსახატავად ის ხშირად მითოსის სახეებსა და მეტაფორებს მიმართავდა, დროთა ვითარებაში გარკვეული ზეპირი ტრადიციით შეპირობებული სტილისტურ-კომპოზიციური თავისებურებანი ჩამოუყალიბდა (გალექსილი საწყისი და დაბოლოება, სამმაგობა, ტრადიციული ფორმულები და სხვ.). ცხოველთა შესახებ ზღაპრებში ვხვდებით არქაულ ტოტემისტურ წარმოდგენებს, იგავ-არაკის საპირისპიროდ, ცხოველები აქ ადამიანის ალეგორიული გამოხატულებები არ არიან; ჯერ კიდევ არ არის გაცნობიერებული პრინციპული განსხვავება ადამიანსა და ბუნებას შორის.

ზღაპარი მითის ნიადაგზეა წარმოშობილი და მასავით ფანტასტიკური შინაარსისაა, მაგრამ მასში ფანტასტიკური ელემენტი შეგნებულად და პირობითად არის გამოყენებული. ზღაპრის ავტორს ესმის, რომ მის მიერ მოთხრობილი ამბავი გამოგონილია, ოცნების ნაყოფია და პირდაპირი მნიშვნელობით არ გაიგება; ძველ მითებში კი ადამიანი (ავტორი) გამოხატავდა იმას, რაც გულწრფელად სწამდა. ძველი დროის ზღაპრებში დევები უსხეულო სულები იყვნენ. ქართულ ზღაპრებში კი ისინი ხორციელ არსებებად არიან წარმოდგენილი. „ნაცარქექიაში” დევი ადამიანებისაგან ფიზიკური ძალით განსხვავდება და ტანი გრძელი ბალნით აქვს დაფარული. ის ადამიანურ ურთიერთობაშია ნაცარქექიასთან. ზეპირსიტყვიერებაში გვხვდება მითოლოგიური შინაარსის ზღაპრები. მათში მთელი ბუნებაა გაპიროვნებული, მაგრამ უფრო გავრცელებულია საყოფაცხოვრებო ზღაპრები და ზღაპრები ცხოველების შესახებ. ზღაპრები უმთავრესად ფოლკლორული წარმოშობისაა, მაგრამ ხშირად ზღაპარს ფოლკლორული მასალების საფუძველზე ქმნიან მწერლებიც. ზღაპრებს წერდნენ აკაკი წერეთელი, კიპლინგი, შარლ პერო, პუშკინი, ანდერსენი, ძმები გრიმები და სხვ.

## ზღაპრების სიუჟეტური ტიპები
2004 წლის ნოემბერში ჰელსინკის მეცნიერებათა აკადემიის ფოლკლორისტთა კავშირმა გამოსცა ზღაპრის ტიპთა ახალი საერთაშორისო კატალოგი სამ ტომად სახელწოდებით The Types of International Folktales. A Classification and Bibliography. კატალოგის ბაზისს შეადგენდა ანტი აარნეს დაარსებული და შემდგომ სტით თომპსონის მიერ გავრცობილი „ზღაპართა ტიპების საძიებელი“, რომელიც გადაამუშავა და დახვეწა გერმანელმა ფოლკლორისტმა და ზღაპარმცოდნემ, პროფესორმა ჰანს-იორგ უთერმა. სამეცნიერო მიმოქცევაში ზღაპრის ახალი კატალოგი მითითებული იქნება შემოკლებით ATU (Aarne-Thompson-Uther).
ევროპაში გავრცელებულ ზღაპართა ტიპებისათვის ანტი აარნეს მიერ შედგენილი სისტემა (Aarne, A.: Verzeichnis der Märchentypen, Helsinki 1910 =FF Communications 3.) სტით თომპსონმა გაზარდა და ორი გამოცემა მოამზადა (Aarne, A.: The Types of the Folk-Tale. Translated and Enlarged by Stith Thompson, Helsinki 1928 = FF Communications 74; Aarne, A./ Thompson, St.: The Types of the Folktale. A Classification and Bibliography. Second Revision, Helsinki 1961 =FF Communications 184.). დღეისათვის არსებობს ჰანს-იორგ უთერის მიერ საფუძვლიანად გადამუშავებული ზღაპრის ტიპთა კატალოგი, რომელშიც შემდგენელმა გაასწორა ის ხარვეზები, რომლებიც წინა საძიებლებს ახლდა და ამავე დროს არ დაურღვევია ტრადიციული პრინციპები სიუჟეტთა ტიპების აღწერისათვის.

ათწლეულების წინ მოქმედ სისტემაში შესამჩნევი იყო საჭირო ინფორმაციის ნაკლებობა ისტორიული და თანამედროვე სიუჟეტების შესახებ, განსაკუთრებით ევროპიდან — უპირველეს ყოვლისა, იგავების, ცხოველთა ეპოსის, ლეგენდების, ზღაპრების, ანეკდოტებისა და ფორმულების სფეროში. ასეთ სისტემაში, მეტად გართულდებოდა ყველა ზეპირი და ლიტერატურული ფორმის ფიქსირება, რომლებიც მსოფლიოშია გავრცელებული.

ტერმინ „ზღაპრის“ (folktale) გამოყენება კრებით ცნებად „ხალხური მოთხრობებისათვის“ (folk narratives) ლიტერატურული ჟანრის არამკაფიობას აჩვენებს. მაგალითისთვის, გრიმების გახსენება შეიძლება: ისინი ცნება „ზღაპარში“ აერთიანებდნენ ეტიოლოგიურ გადმოცემებს, იგავებს, ცხოველთა ზღაპრებს, მორალისტურ ამბებს, შვანკებს, ექსემპლებს, ლეგენდებს, თქმულებებსა და შესაბამის შერეულ ფორმებს, როგორიცაა ლეგენდარული შვანკები და ზღაპარ-ანეკდოტები. მაშინ, როცა ზღაპარს მისადაგებული ჟანრები აარნე-თომპსონის კატალოგში შევიდა, აღმოჩნდა, რომ ხალხური მოთხრობები არაევროპული რეგიონებიდან მხოლოდ პირობითად იქნა თემატურად კლასიფიცირებული. ეს, პირველ რიგში, ეხება მითოსს, ეპოსს, თქმულებას და ეტიოლოგიურ გადმოცემებს.

1960-იან წლებამდე ფოლკლორისტები ხშირად თვლიდნენ, რომ ზეპირი მოთხრობები საუკუნეების მანძილზე გადაეცემოდა თაობიდან თაობას და წინაპართა რწმენების მნიშვნელოვან საბუთს წარმოადგენდა; ეროვნული იდენტობისთვის ზეპირსიტყვიერების მნიშვნელობას შედარებით უფრო მეტად აფასებდნენ, ვიდრე ლიტერატურულ წყაროებს. ამ რომანტიკულ შეფასებაზე გავლენა მოახდინა მე-19 საუკუნეში ევროპაში დაწყებულმა ეროვნულმა მოძრაობებმა. ეს ტენდენცია მე-20 საუკუნეშიც გაგრძელდა ხალხური წყაროების შეკრებისას.

უძველესი წერილობითი ნიმუში ცხოველთა ეპოსისა (animal tales) მოავალჯერ იქნა კლასიფიცირებული, როგორც „თავისებური" (irregular) ქვეტიპი. ასეთი კლასიფიკაცია ნიშნავდა მასალის ისტორიული მნიშვნელობის უარყოფას და ნუმერაციის სისტემაში ართულებდა შემოწმების შესაძლებლობას. დღევანდელი გადასახედიდან დაუშვებელია ლიტერატურული წყაროების გაუთვალისწინებლობა ზეპირსიტყვიერი მასალის კვლევისას.

ბევრ ე. წ. ხალხური გადმოცემას მდიდარი წერილობითი ტრადიცია აქვს. ბევრი ფოლკლორული ნიმუში თავისი სიუქეტით მსოფლიო ლიტერატურიდან მომდინარეობს, რომლებიც ხალხში ზეპირი გზით ვრცელდებოდა და მთქმელების ფანტაზიით გადამუშავდებოდა. ეს ეხება უმეტესწილად ეზოპეს სახელთან დაკავშირებულ იგავ-არაკებს და მათ მსგავს მოთხრობებს აღმოსავლურ ტრადიციაში.

როგორც შუალედური რგოლი, გათვალისწინებული უნდა ყოფილიყო აგრეთვე შუა საუკუნეების არაბული ანეკდოტები, ევროპული ექსემპლები ან გვიანი შუასაუკუნეების ფარსები, ფაბლიოები და ნოველები, რომლებიც აისახა შემდგომ ეპოქაში. ხშირად ჰქონდა ადგილი წერილობითი და ზეპირი გზით გადმოცემული მოთხრობების ურთიერთგავლენას. გამონაკლისს წარმოადგენს დამწერლობის არმქონე ხალხთა მრავალი თქმულება.

## საყოფაცხოვრებო ზღაპარი
საყოფაცხოვრებო ზღაპარი საზოგადოებრივი და ოჯახური ურთიერთობის სურათებს გვიხატავს. მასში ჭარბობს დიდაქტიკური ელემენტი. საყოფაცხოვრებო ზღაპრებს უკვე დაკარგული აქვს მითოლოგიური მნიშვნელობა. ასეთი ზღაპრების დედააზრი შემდეგია: ძლიერი ხშირად ცდილობს უძლურის დაჩაგვრას, მაგრამ უკანასკნელი, მართალი ადამიანი მაინც იმარჯვებს (იმარჯვებს უფრო ხშირად არა საკუთარი თაოსნობით, შემთხვევით ან „ბედის წყალობით”), სიღარიბე ნაკლი არ არის, სიმართლე გაიმარჯვებს და სხვ.

## ლიტერატურა
* ვირსალაძე ე., ზღაპარი, წგ.: ქართული ხალხური პოეტური შემოქმედება, ნაწ. 1, თბ., 1960.
* ჩიქოვანი მ., ქართული ხალხური სიტყვიერების ისტორია, [ტ.] 1, თბ., 1975.
* ჩოლოყაშვილი რ., უძველეს რწმენა-წარმოდგენათა კვალი ხალხურ ზღაპრულ ეპოსში, თბ., 2004.
* Пропп В. Я., Морфология сказки, 2 изд., М., 1969.

## რესურსები ინტერნეტში
* ზღაპარი
* ქართული ხალხური ზღაპრები
* ქართული ხალხური ზღაპრის ჟანრები (მოკლე მიმოხილვა)
* ლიტერატურული ზღაპრის ჟანრული თავისებურებისათვის
* ქართული ზეპირსიტყვიერება მსოფლიო მითოლოგიის კონტექსტში
* ზღაპრების როლი ბავშვის მორალურ განვითარებაში

## სქოლიო
კატეგორია:ლიტერატურული ჟანრები