open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
კირან დესაი

**კირან დესაი** (; დ. 3 სექტემბერი, 1971) — ინგლისში მცხოვრები ინდოელი მწერალი, ანიტა დესაის ქალიშვილი; ავტორი წიგნისა The Inheritance of Loss (დანაკლისის მემკვიდრეობა), 2006 წლის ბუკერის პრემიის ლაურეატი.

## სქოლიო
კატეგორია:ინდოელი მწერლები
კატეგორია:ინგლისელი მწერლები
კატეგორია:მწერალი ქალები
კატეგორია:დაბადებული 1971
კატეგორია:ბუკერის პრემიის ლაურეატები
კატეგორია:XX საუკუნის ამერიკელი რომანისტები
კატეგორია:XXI საუკუნის ამერიკელი რომანისტები
კატეგორია:XXI საუკუნის ინდოელი რომანისტები
კატეგორია:XX საუკუნის ინდოელი რომანისტები
კატეგორია:ინდოელი ქალი რომანისტები
კატეგორია:XX საუკუნის ინდოელი ქალი მწერლები
კატეგორია:XX საუკუნის ინდოელი მწერლები
კატეგორია:XXI საუკუნის ინდოელი ქალი მწერლები
კატეგორია:XXI საუკუნის ინდოელი მწერლები
კატეგორია:მწერლები ანბანის მიხედვით
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
რუსეთის მეცნიერებათა აკადემია

[250px|thumb|*რმა*-ს პრეზიდუმის ახალი შენობა [ვორობიოვის მთები|ვორობიოვის მთებზე მოსკოვში]]
**რუსეთის მეცნიერებათა აკადემია** () — რუსეთის ფედერაციის უმაღლესი სამეცნიერო ორგანიზაცია, საბუნებისმეტყველო და საზოგადოებრივი მეცნიერებების დარგებში ფუნდამენტური კვლევების წამყვანი ცენტრი ქვეყანაში. დაარსდა როგორც პეტერბურგის მეცნიერებათა აკადემია 1724 წელს, იმპერატორ პეტრე I-ის გადაწყვეტილებით. დაარსებიდანვე ის იყო არაკომერციული სახელმწიფო დაწესებულება, განსხვავებით დასავლეთევროპული მოდელებისგან. 1747 წლიდან *მეცნიერებათა და მხატვრობათა საიმპერატორო აკადემიად* გადაკეთდა. დღევანდელი სახელი 1917 წელს მიიღო, ხოლო საბჭოთა ხანაში (1924-1991 წწ.) *სსრკ მეცნიერებათა აკადემია* ეწოდებოდა.

რუსული სახელმწიფო მეცნიერებათა აკადემიების სისტემის რეორგანიზაციის ფარგლებში 2013 წლის სექტემბერს *რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიას* შეუერთეს ორი სხვა სახელმწიფო აკადემია — *რუსეთის სამედიცინო მეცნიერებათა აკადემია* და *რუსეთის სოფლის სამეურნეო მეცნიერებათა აკადემია*. მათთან ერთად, *რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიას* ჰყავს 1959 ცოცხალი რუსი წევრი (2026 იანვრიდან). მათ შორის 840 აკადემიკოსი, 1119 წევრი-კორესპონდენტი და ასევე ~445 უცხოელი წევრი.

## რესურსები ინტერნეტში 
* აკადემიის ოფიციალური საიტი.

## სქოლიო 
კატეგორია:რუსეთის მეცნიერული ორგანიზაციები
კატეგორია:მეცნიერებათა აკადემიები
არტაანის მტკვარი

**არტაანის მტკვარი** — მდინარე მტკვრის ძველი სახელწოდება სათავიდან მდინარე ფარავნის (ახალქალაქისწყალი, ჯავახეთის მტკვარი) შესართავამდე.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მტკვარი
არტავაზდ II

**არტავაზდ II** (გ. ძვ. წ. 31) — დიდი სომხეთის მეფე (ძვ. წ. 54 - ძვ. წ. 34), ტიგრან II-ის ძე. 

იბრძოდა რომის იმპერიისაგან სომხეთის დამოუკიდებლობისათვის. ამ მიზნით სახელმწიფო და დინასტიური კავშირი დაამყარა პართიის სამეფოსთან. დაიბრუნა რომაელთაგან მიტაცებული წოფქი (სოფენე) და მცირე სომხეთი. მაგრამ საგარეო ვითარების შეცვლის გამო იძულებული გახდა თავი „რომაელი ხალხის მეგობრად და მოკავშირედ“ გამოეცხადებინა. მიუხედავად ამისა, ძვ. წ. 34 წელს რომის ლაშქარი სომხეთში შეიჭრა. რომაელებთან ნებით გამოცხადებული არტავაზდ II მარკუს ანტონიუსმა დააპატიმრა და ოჯახითურთ ალექსანდრიაში ჩაიყვანა. ეგვიპტის დედოფალ კლეოპატრას ბრძანებით არტავაზდ II-ს თავი მოჰკვეთეს. არტავაზდ II ცნობილია, აგრეთვე,  როგორც მწერალი და ისტორიკოსი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:სომხეთის მეფეები
კატეგორია:გარდაცვლილი ძვ. წ. 34
კატეგორია:სიკვდილით დასჯილი მონარქები
კატეგორია:დაბადების წელი უცნობია
არტანია

**არტანია**, *არსანია*, *არტა*, ძველი რუსეთის ერთ-ერთი ცენტრი კუიავიასა და სლავიასთან ერთად. IX საუკუნეში იხსენიებენ არაბი და სპარსი გეოგრაფები. მკვლევართა ერთი ნაწილი არტანიას ანტების ტერიტორიასთან აიგივებს, მეორე - ტმუტარაკანთან, მესამე კი - რიაზანთან.
## ლიტერატურა 
* ქსე, ტ. 1, გვ. 587, თბ., 1975

კატეგორია:რუსეთის გეოგრაფია
ესენის ოქროს მადონა

thumb|250px|ესენის ოქროს მადონა
**ესენის ოქროს მადონა** — ღვთისმშობლის მოოქროვილი სკულპტურაა და კათედრალური ტაძრის საგანძურის ნაწილია ესენში, ჩრდილოდასავლეთ გერმანიაში.

## რესურსები ინტერნეტში
* Seite der Domschatzkammer Essen zur Goldenen Madonna 

კატეგორია:შუასაუკუნეების ხელოვნება
კატეგორია:ესენი
ლეშეკ I (პოლონეთი)

thumb|right|ლეშეკ I
**ლეშეკ I "თეთრი"** () (დ. 1186; გ. 1227) - პოლონეთის სენიორჰერცოგი 1202-1227 წლებში.

ლეშეკი სანდომიეჟის თავადის კაზიმირ II-ის ვაჟი იყო და ცდილობდა მამის ადგილი დაეკავებინა კრაკოვის სენიორატის სათავეში. მისი მთავარი პოლიტიკური მოწინააღმდეგე იყო მისივე ბიძა მიეშკო III. 1202 წელს ლეშეკ I ბიძა დაამარცხა და კრაკოვის ტახტს საბოლოოდ დაეუფლა. ლეშეკის საგარეო პოლიტიკური კურსი მიმართული იყო კიევის რუსეთის წინააღმდეგ. იგი წარუმატებლად ცდილობდა გალიციის ნაწილის დაუფლებას და ამის გამო შეტაკება მოუხდა უნგრეთის სამეფოსთან.

1227 წელს ლეშეკ I გაზავასთან მოსალაპარაკებლად შეხვდა პოლონელ მთავრებს ვლადისლავ III წვრილფეხას და ჰენრიკ I წვეროსანს. მოლაპარაკებისას მათ თავს დაესხათ პომერელიის ჰერცოგი სვიატოპოლკი. ლეშეკმა გაქცევა მოასწრო, თუმც გზაში ტრაგიკულად დაიღუპა

კატეგორია:პოლონეთის მეფეები
კატეგორია:დაბადებული 1186
კატეგორია:გარდაცვლილი 1227
მოლოტოვ-რიბენტროპის პაქტი

250პქ|მარჯვნივ|მინი|მოლოტოვი ხელს აწერს გერმანია-საბჭოთა კავშირის თავდაუსხმელობის პაქტს. მის უკან დგანან სტალინი და რიბენტროპი.
**რიბენტროპ-მოლოტოვის პაქტი** — 1939 წლის 23 აგვისტოს მოსკოვში მესამე რაიხსა და სსრკ-ს შორის დადებული თავდაუსხმელობის პაქტი, რომელსაც გერმანიის მხრიდან ხელი მოაწერა საგარეო საქმეთა მინისტრმა იოახიმ ფონ რიბენტროპმა, ხოლო სსრკ-ის მხრიდან საგარეო საქმეთა სახალხო კომისარმა ვიაჩესლავ მოლოტოვმა. ამ პაქტში ასევე საუბარი იყო ცენტრალური ევროპის დაყოფაზე. ეს პაქტი დაირღვა 1941 წელს გერმანიის მიერ, როდესაც იგი თავს დაესხა საბჭოთა კავშირს.

ხელშეკრულების თანახმად, საბჭოთა კავშირს და გერმანიას თავი უნდა აერიდებინათ ერთმანეთზე თავდასხმისაგან, მათ ასევე თავი უნდა შეეკავებინათ ერთმანეთის წინააღმდეგ საომარ მოქმედებაში ჩართვისგან იმ შემთხვევაშიც, თუ რომელიმე ეს სახელმწიფო გახდებოდა თავდასხმის ობიექტი მესამე სახელმწიფოს მიერ. პაქტის მონაწილენი ასევე უარს ამბობდნენ იმ ალიანსში გაწევრიანებაზე, რომელიც თუნდაც არაპირდაპირად ამ რომელიმე სახელმწიფოს წინააღმდეგ იყო მიმართული. 1948 წელს ხელშეკრულება ხელმისაწვდომი გახდა ფოტოსურათების სახით. 2009 წელს ევროპის პარლამენტმა 23 აგვისტო, მოლოტოვ-რიბენტროპის პაქტის გაფორმების დღე, გამოაცხადა სტალინიზმისა და ნაციზმის მსხვერპლთა ხსოვნის დღედ.

## გასაიდუმლოებული მუხლები
მოლოტოვ-რიბენტროპის პაქტში არსებული გასაიდუმლოებული მუხლების თანახმად,ნაცისტურმა გერმანიამ და საბჭოთა კავშირმა შეათანხმეს ტერიტორიები, რომლებიც შედიოდნენ თითოეულის ინტერესების სფეროში. პაქტის მიხედვით, ორი სახელმწიფოს ინტერესთა სფეროთა საზღვარი გახდა ლიტვის ჩრდილოეთ საზღვარი. ამავდროულად, ლიტვა იღებდა ვილნიუსს, რომელიც მაშინ პოლონეთის შემადგენლობაში იყო. ასევე ხელშეკრულების მიხედვით საბჭოთა კავშირის გავლენის ქვეშ ექცეოდა ბესარაბია.

## რესურსები ინტერნეტში 
* პაქტის ტექსტი . 

კატეგორია:მეორე მსოფლიო ომი
კატეგორია:პოლონეთი II მსოფლიო ომში
კატეგორია:1939 წელი საერთაშორისო ურთიერთობებში
კატეგორია:საბჭოთა ოკუპაციები
კატეგორია:საბჭოთა კავშირის სამხედრო ისტორია II მსოფლიო ომის დროს
კატეგორია:1939 წელი საბჭოთა კავშირში
ბუკერის პრემია

**ბუკერის პრემია** () — ყველაზე პრესტიჟული ჯილდო მსოფლიოში ინგლისურ ლიტერატურაში. ენიჭება ავტორს, რომელიც თანამეგობრობის ქვეყნების ან ირლანდიის რესპუბლიკის მოქალაქეა, ინგლისურ ენაზე დაწერილი რომანისთვის. პრემიას თან ახლავს ფულადი ჯილდო 50 ათასი ფუნტი სტერლინგის ოდენობით (2002 წლამდე 21 ათასი ფუნტი იყო). პირველი პრემია გაიცა 1969 წელს. 2002 წლიდან ბუკერის პრემიის სპონსორია კომპანიათა კონცერნი „მენი“. შედეგად მისი სრული ოფიციალური სახელია The Man Booker Prize.

პრემიის მინიჭება შემდეგი სქემით ხდება: თავდაპირველად ყოველწლიურად განახლებადი საკონსულტაციო კომიტეტი, რომელშიც შედიან ორი გამომცემელი და მწერალთა, ლიტერატურულ აგენტთა, კინომეწარმეთა, ბიბლიოთეკებისა და თავად ბუკერის პრემიის ფონდის თითო წარმომადგენელი, ადგენს დაახლოებით 100 წიგნის სიას. იგივე კომიტეტი ამტკიცებს ხუთწევრიან ჟიურის, რომლის წევრები, როგორც წესი, ხდებიან წამყვანი ლიტერატურული კრიტოკოსები და მწერლები, მეცნიერების ღირსეული წარმომადგენლები, გავლენიანი საზოგადოებრივი ფიგურები. აგვისტოში ჟიური აქვეყნებს ე.წ. ლონგლისტს (გრძელი სია), რომელშიც 25-მდე კანდიდატია შესული, ხოლო სექტემბერში ამ სიიდან ექვსი მონაწილე პრემიის „შორტლისტში“ (მოკლე სია) შედის. ბუკერის პრემიის გამარჯვებული ცხადდება ოქტომბერში სპეციალურ ცერემონიაზე.

ბუკერის პრემიის ოთხი მფლობელი — უილიამ გოლდინგი, ნადინ გორდიმერი, ვიდიადჰარ ნაიპოლი და ჯონ მაქსველ კუტზეე — შემდგომში გახდა ნობელის პრემიის ლაურეატი ლიტერატურის დარგში. 1999 წელს ჯონ მ. კუტზეე პირველი მწერალი გახდა, რომელმაც ბუკერის პრემია ორჯერ მოიპოვა. ორ წელიწადში ეს მიღწევა გაიმეორა ავსტრალიელმა მწერალმა პიტერ კერიმ.

## გამარჯვებულები
## სქოლიო
## ლიტერატურა
* Lee, Hermione (1981). "The Booker Prize: Matters of judgment" . *Times Literary Supplement*, reprinted 22 October 2008.

## რესურსები ინტერნეტში 
* 
* ბუკერის პრემიის არქივი 

კატეგორია:ლიტერატურული ჯილდოები
კატეგორია:ინგლისური ლიტერატურა
კატეგორია:1968 წელს დაარსებული დაჯილდოების ცერემონიები‎
კატეგორია:ჯილდოები ანბანის მიხედვით
ლეოპოლდო გალტიერი

**ლეოპოლდო ფორტუნატო გალტიერ კასტელი** (*ესპ.*: Leopoldo Fortunato Galtieri Castelli)  (დ.  15 ივლისი, 1926, კაზეროსი (ბუენოს-აირესი) — გ. 12 იანვარი, 2003, ბუენოს-აირესი)  — არგენტინელი სახელმწიფო მოღვაწე. 1976–1983 წლებში არგენტინის სამხედრო ხელისუფლების წევრი. 1981–1982 წლებში არგენტინის პრეზიდენტი.

გალტიერი 1982 წელს ფოლკლენდის კუნძულებზე არგენტინის არმიის თავდასხმის ერთ-ერთი მთავარი ინიციატორი იყო, რომელსაც შედეგად მოჰყვა ომი დიდ ბრიტანეთსა და არგენტინას შორის. ეს ომი ცნობილია "ფოკლენდის ომის" სახელით. 2002 წლის 11 ივლისს გალტიერი დააპატიმრეს. მას ბრალად ედებოდა არგენტინაში სამხედრო ხუნტის პერიოდში 10.000-დან 30.000-მდე ადამიანის უგზო-უკვლოდ დაკარგვაში მონაწილეობის მიღება.

## რესურსები ინტერნეტში
* ლეოპოლდო გალტიერი  
* ლეოპოლდო ფორტუნატო გალტიერი

კატეგორია:არგენტინის პრეზიდენტები
კატეგორია:დაბადებული 15 ივლისი
კატეგორია:დაბადებული 1926
კატეგორია:გარდაცვლილი 12 იანვარი
კატეგორია:გარდაცვლილი 2003
კატეგორია:სახელმწიფოსა და მთავრობის მეთაურები, რომლებიც მოგვიანებით დააპატიმრეს
არტანუჯის ციხე

მინი|250პქ|არტანუჯის ციხე

**არტანუჯი** — ციხე-ქალაქი ისტორიულ სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოში, კლარჯეთის ცენტრი. ართვინის რეგიონში, ამჟამინდელ ქალაქ არტანუჯის სიახლოვეს (თურქეთი). მდებარეობს მდინარე არტანუჯისწყლის მარცხენა ნაპირზე. 

## ისტორია 
„ქართლის ცხოვრების“ მიხედვით, ციხე ვახტანგ გორგასლის ბრძანებით აუგიათ. VIII საუკუნის I ნახევარში არტანუჯის ციხე არაბმა სარდალმა მურვან ყრუმ დაანგრია. IX საუკუნეში განაახლა აშოტ I კურაპალატმა. მანვე დააარსა აქ ქალაქი და ააგო ეკლესია. X საუკუნეში გამაგრებული და დიდი რაბათის (წინაქალაქი) მქონე არტანუჯი, მნიშვნელოვანი სავაჭრო ცენტრი იყო. აქ საქონელი მოდიოდა ტრაპეზუნტიდან, აღმოსავლეთ და დასავლეთ საქართველოდან, სომხეთიდან, სირიიდან და სხვა. დღეისათვის შემორჩენილია უზარმაზარ კლდეზე დაშენებული ციხის გალავნის ნაწილები, ციხის ტერიტორიაზე - ეკლესიისა და სასახლის ნაშთები. ციხის ქვემოთ ნაქალაქარია, რომლის ადგილზეც თანამედროვე ქალაქ არტანუჯის (თურქ. არდანუჩ) ერთი უბანია. ნაქალაქარის ტერიტორიაზე არის ეკლესიის ნანგრევები, ძველი სავაჭრო დუქნები, გალავნის ნაშთები და სხვ.

## არქეოლოგიური აღმოჩენა
თურქეთის კულტურისა და ტურიზმის სამინისტროს და ვანის უნივერსიტეტის პატრონაჟით არტანუჯის ციხეზე ტარდება არქეოლოგიური გათხრები. არქეოლოგები იკვლევენ არტანუჯის შიდა ციხის ტერიტორიასა და წმინდა პეტრესა და პავლეს ეკლესიის ნაშთებს. 2025 წლის ოქტომბერში გავრცელდა ინფორმაცია, რომ აღმოჩენილია 2 მეტრი სიგრძისა და 1,8 მეტრი სიგანის თაღოვანი საფლავი, რომელიც ეკლესიის აფსიდის ქვეშ მდებარეობს. თურქი მეცნიერები ვარაუდობენ, რომ ეს არის აშოტ კურაპალატის საფლავი.

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში
* ციხე-ქალაქი არტანუჯი 
* 
* 

## სქოლიო 
კატეგორია:თურქეთის ციხესიმაგრეები
კატეგორია:ქართული არქიტექტურული ძეგლები საზღვარგარეთ
კატეგორია:ისტორიული სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს ციხე-ქალაქები
არტაშეს I

**არტაშეს I** (გ. დაახლოებით ძვ. წ. 160) — დიდი სომხეთის მეფე (ძვ. წ. 189-იდან), არტაშესიანთა დინასტიის დამაარსებელი. აუჯანყდა რომაელებთან მაგნესის ბრძოლაში (ძვ. წ. 190) დამარცხებულ სელევკიდების მეფე ანტიოქე III-ს და დიდი სომხეთის დამოუკიდებლობა გამოაცხადა. მისი სამეფოს ფარგლებში შედიოდა სომხეთის ზეგნის თითქმის მთელი ტერიტორია. დაიპყრო ახალი მიწები (იბერიას წაართვა პარიადრის მთიანეთი, ქორზენე და გოგარენე). ააშენა ახალი დედაქალაქი არტაშატი.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:სომხეთის მეფეები
კატეგორია:გარდაცვლილი ძვ. წ. 160
კუნსტკამერა

მინი|330პქ|ხედი კუნსტკამერაზე ნევის მოპირდაპირე მხრიდან.
**კუნსტკამერა** ( – იშვიათი ნივთების კაბინეტი) — პირველი მუზეუმი რუსეთში, დააარსა პეტრე დიდმა ნევის პირას ზამთრის სასახლის მოპირდაპირედ. პეტრინის ბაროკოს სტილის შენობა მუზეუმისთვის 1727 წელს გაიხსნა.

პეტრე დიდმა მუზეუმი მიუძღვნა „ბუნებისა და ადამიანთა უცნაურობებისა და იშვიათობების“ შენახვას. ცარის პირადი კოლექცია, რომელიც თავდაპირველად ზაფხულის სასახლეში ინახებოდა, სხვადასხვა ანომალიების მქონე ადამინისა და ცხოველთა პლაცენტების დიდ რაოდენობას შეიცავდა. ერთ-ერთი ყველაზე შემაძრწნუნებელი ამ კოლექციიდან ეკატერინე I-ის საყვარლის უილჰელმ მონსისა და მისი დის ანა მონსის თავებია, დღემდე შენახული ალჰოკოლის კოლბებში.

1716 წელს პეტრემ მინერალთა კაბინეტი დაამატა კუნსტკამერას, სადაც გდანსკის ექიმისგან შეძენილი 1195 მინერალთა კოლექცია შეიტანა. კოლექციას რუსული მინერალებიც დაემატა და საზოგადოებისთვის 1719 წელს გაიხსნა. შემდგომში ეს კოლექცია საფუძველი გახდა ფერშმანის მინერალოგიური მუზეუმის შექმნისთვის, რომელიც ამჟამად მოსკოვში მდებარეობს.

1830-იან წლებში კუნსტკამერის კოლექციები გაიფანტა ახლად შექმნილ იმპერიულ მუზეუმებში, რომელთა შორის ყველაზე მნიშვნელოვანი იყო ანთროპოლოგიისა და ეთნოგრაფიის მუზეუმი, შექმნილი 1879 წელს, და რომლის კოლექციაში 2 მილიონამდე ნივთი იყო. ეს მუზეუმი დღემდე კუნსტკამერაში მდებარეობს და პეტრე დიდის სახელს ატარებს 1903 წლიდან.

## რესურსები ინტერნეტში 
* მუზეუმის ოფიციალური საიტი. 

კატეგორია:სანქტ-პეტერბურგის მუზეუმები
არტაშეს II

**არტაშეს II** () — დიდი სომხეთის მეფე (ძვ. წ. 34 - ძვ. წ. 20) არტავაზდ II-ის ძე. ებრძოდა რომის იმპერიის ექსპანსიას. გაანადგურა სომხეთში დარჩენილი რომაელთა გარნიზონები. რომაელებთან ბრძოლაში დამარცხდა და პართიაში გაიქცა. პართიის სამეფოს დახმარებით ძვ. წ. 30 წელს სომხეთში დაბრუნდა, რომაელებთან სამშვიდობო ხელშეკრულება დადო და აღადგინა სომხეთის დამოუკიდებლობა. ძვ. წ. 20 წელს რომის იმპერატორმა ავგუსტუსმა ომი დაიწყო პართიისა და სომხეთის წინააღმდეგ. როდესაც რომაელთა ლაშქარი სომხეთის საზღვრებს მიადგა, არტაშეს II ღალატით მოკლეს.

## ლიტერატურა
* M. Sicker, The Pre-Islamic Middle East (Google eBook), Greenwood Publishing Group, 2000
* M. Bunsen, Encyclopedia of the Roman Empire, Infobase Printing, 2009
* T. Daryaee, The Oxford Handbook of Iranian History, Oxford University Press, 2012

## რესურსები ინტერნეტში 
* Coinage and information on Artaxias II

კატეგორია:სომხეთის მეფეები
კატეგორია:გარდაცვლილი ძვ. წ. 20
კატეგორია:მოკლული მონარქები
კატეგორია:დაბადების წელი უცნობია
არტემია

**არტემია** () — კიბოსნაირთა გვარი ლაყუჩფეხიანთა რიგისა (Anostraca). წარმოდგენილია ერთადერთი სახეობით (Artemia salina), რომლის სიგრძეა 0,8—1 სმ. არტემია გავრცელებულია მთელ მსოფლიოში, ბინადრობს მლაშე ტბებსა და ზღვების ლიმანებში. არტემია იტანს წყლის დიდ მარილიანობას (თითქმის 300°/°°-მდე). წყლის ნაირგვარ მარილიანობასთან დაკავშირებით წარმოიქმნება რამდენადმე განსხვავებული აღნაგობის მქონე ფორმები. არტემია შეიძლება გამრავლდეს პართენოგენეზურად. არტემიათი და მისი ლარვებით კვებავენ თევზებსა და ზღვის სხვა ცხოველებს თევზსაშენებსა და აკვარიუმებში, რისთვისაც არტემიას სპეციალურად აშენებენ.
## ლიტერატურა
კატეგორია:ლაყუჩფეხიანები
უიტნის ამერიკული ხელოვნების მუზეუმი

thumb|300px|მუზეუმის ფასადი.
**უიტნის ამერიკული ხელოვნების მუზეუმი** (The Whitney Museum of American Art) ნიუ-იორკში ინახავს მე-20 საუკუნის თანამედროვე ამერიკული ხელოვნების ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან კოლექციას. მუზეუმი დააარსა გერტრუდ ვანდერბილტ უიტნიმ 1931 წელს დაახლ. 700 ხელოვნების ნიმუშით ოჯახის კოლექციიდან.

ამჟამინდელი შენობა დააპროექტეს და ააგეს 1963-66 წლებში მარსელ ბრუერმა და ჰამილტონ სმითმა. შენობას თავისებული კიბისებრი გრანიტით მოპირკეთებული ფასადი და თავდაღმა დატრიალებული გარე ფანჯრები აქვს.

მუზეუმში გამოფენილია ფერწერული ტილოები, სკულპტურები, ინსტალაციები, ვიდეო და ფოტო მასალები. ყოველ ორ წელიწადში უიტნი ატარებს ბიენალეს - საერთაშორისო ხელოვნების შოუს, რომელზეც გამოფენილია მრავალი, ამერიკული ხელოვნების წრეებისთვის ახალი ნაკლებად ცნობილი ხელოვანის ნამუშევარი.

მუზეუმის მუდმივ კოლექციაში მრავალი განთქმული ხელოვანის 12.000-ზე მეტი ნამუშევარია. აქ წარმოდგენილ ხელოვანთა შორის არიან ალექსანდრე კალდერი, ენდი უორჰოლი, ჯასპერ ჯონსი, კეით ჰერინგი, ვილემ დე კუნინგი და ედვარდ ჰოპერი, რომლებმაც მრავალი საკუთარი ნამუშევარი უიტნის უსასყიდლოდ გადასცეს.

უიტნის ვებგვერდზე, სახელად "არტპორტი" წარმოდგენილია ე.წ. ნეტ-არტი, რომელიც ყოველთვიურად ახლდება.

მუზეუმის მიმდინარე დირექტორია ადამ ვაინბერგი (2003-დან).

## რესურსები ინტერნეტში 
* უიტნის ოფიციალური საიტი
* არტპორტი: უიტნის ნეტ-არტ პორტალი

კატეგორია:ნიუ-იორკის მუზეუმები
კატეგორია:მანჰეტენი
კატეგორია:მუზეუმები ანბანის მიხედვით
არქაიზმი

**არქაიზმი** () — მოძველებული სიტყვა, გამოთქმა, გრამატიკული ფორმა ან სინტაქსური კონსტრუქცია, რომელიც თანამედროვე ენაში აღარ იხმარება და მხატვრულ ლიტერატურაში ემსახურება მხოლოდ ეპოქის კოლორიტის ან ამაღლებული განწყობილების გადმოცემას, ე. ი. იხმარება როგორც სტილისტური ხერხი. მაგ., ლექსიკური არქაიზმი: „... მას *ჰუნე* (= ცხენი) თვისი შავის ბედის წინ გამოუქროლდეს“ (ნიკოლოზ ბარათაშვილი); გრამატიკული არქაიზმი: „მზის ღიმილი *აღაჩინა ცამან*, ვარდს აღმოხდა *ხმაი* საოცარი“ (ანა კალანდაძე).

## ლიტერატურა
კატეგორია:ენათმეცნიერება
ალექსანდრე კოლდერი

**ალექსანდრე კოლდერი** (; დ. 22 ივლისი, 1898 — გ. 11 ნოემბერი, 1976) — ამერიკელი მოქანდაკე, ყველაზე უკეთ ცნობილი მობილის გამოგონებით. მოძრავ და სტაბილურ სკულპტურებთან ერთად კოლდერს შექმნილი აქვს ფერწერული ტილოები, ლითოგრაფიები და ხალიჩები.

## რესურსები ინტერნეტში
* ალექსანდრე კოლდერი — ხელოვნების ეროვნული გალერეა

## სქოლიო
კატეგორია:ამერიკელი მოქანდაკეები
კატეგორია:დაბადებული 1898
კატეგორია:გარდაცვლილი 1976
კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით
კატეგორია:ნიუ-იორკში გარდაცვლილები
არქაიკა

მინი|საბერძნეთის მიერ კონტროლირებადი ტერიტორია არქაიკულ პერიოდში.
**არქაიკა** ( — ძველი) — ხელოვნების განვითარების ადრინდელი საფეხური. ხელოვნებათმცოდნეობაში ეს ტერმინი ძირითადად უძველესი ბერძნული ხელოვნების (ძვ. წ. VII - VII სს.) აღსანიშნავად იხმარება. არქაიკას პერიოდში ჩაისახა კლასიკური ხელოვნების წინამძღვარები ანტიკური რეალიზმის საფუძვლები. ჩამოყალიბდა არქიტექტურის ორდერები (დორიული და იონიური), მონუმენტური, სახვითი, არქიტექტურული და სკულპტურული ფორმები. ლარნაკწერაში სრულყოფას მიაღწია შავფიგურიანმა (ძვ. წ. VI - III სს.) და წითლფიგურიანმა (დაახლოებით ძვ. წ. 530) სტილმა. აიგო დიდებული ტაძრები. არქაიკის ძვ. ბერძნული ხელოვნება უძველესი კულტურების დამახასიათბელ მთლიანობად ინარჩუნებს და ჰუმანისტურ თვისებებსაც იძენს.

## მნიშვნელოვანი ადამიანები 
*ლიკურგე
*სოლონი
*ჰომეროსი
*პითაგორა
*ანაქსიმანდრე
*ანაქსიმენე
*თალესი
*საფო

## ლიტერატურა
*ქსე, ტ. 1, გვ. 593, თბ., 1975
* George Grote, J. M. Mitchell, Max Cary, Paul Cartledge, *A History of Greece: From the Time of Solon to 403 B.C.*, Routledge, 2001. ISBN 0-415-22369-5

## რესურსები ინტერნეტში 
* Archaic period: society, economy, politics, culture
* The Archaic Period of Greek Art
* Ancient Greece: The Archaic Period

კატეგორია:ხელოვნების ისტორია
*
ჯასპერ ჯოუნზი

[thumb|250px|*დროშა* (ფრაგმენტი). [თანამედროვე ხელოვნების მუზეუმი (ნიუ-იორკი). ეს სურათი გამოსახავს ჯოუნზის ადრეულ ხატვის ტექნიკას სქელი თხევადი ცვილით კოლაჟზე, რომელიც შექმნილია ნაპოვნი მასალით, როგორიცაა გაზეთი. თუმცა ნამუშევრის ამგვარი კონსტრუქცია ზოგადად თითქმის შეუმჩნეველია მისი ნამუშევრების რეპროდუქციებში.]]
**ჯასპერ ჯოუნზი, უმც.** (Jasper Johns, Jr.; დ. 15 მაისი, 1930, აუგუსტა, ჯორჯია) — თანამედროვე ამერიკელი მხატვარი. მისი ყველაზე ცნობილი ნამუშევარია "დროშა" (1954-55). მის შემოქმედებას ხშირად აღწერენ როგორც „ნეოდადაიზმს“ და არა როგორც „პოპარტს“ მიუხედავად იმისა, რომ მისი ნამუშევრების სუბიექტები თანამედროვე კულტურის ობიექტები და გამოსახულებებია.

კატეგორია:ამერიკელი მხატვრები
კატეგორია:პოპ-არტი
კატეგორია:დაბადებული 1930
კატეგორია:დაბადებული 15 მაისი
კატეგორია:მხატვრები ანბანის მიხედვით
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
ჰანს-გეორგ ფონ ფრიდებურგი

thumb|170px| ადმირალი ფონ ფრიდებურგი (მარჯვნიდან პირველი)
**ჰანს-გეორგ ფონ ფრიდებურგი** (*გერმ.*:Hans-Georg von Friedeburg) (დ. 15 ივნისი 1895, სტრასბურგი — გ. 23 მაისი 1945, ფლენსბურგი) — გერმანელი სამხედრო მოღვაწე, კრიგსმარინეს ადმირალი, წყალქვეშა ნავების ფლოტის მთავარსარდალი მეორე მსოფლიო ომის დროს და 1945 წელს ბერლინ-კარლსჰორტში გერმანიის უსიტყვო კაპიტულაციაზე ერთ-ერთი ხელისმომწერი.

## ბიოგრაფია 
ჰანს-გეორგ ფონ ფრიდებურგი დაიბადა 1895 წლის 15 ივნისს ქ. სტრასბურგში, რომელიც მაშინ გერმანიის იმპერიას ეკუთვნოდა. 1914 წელს იგი კაიზერლიხე მარინეს რიგებში შევიდა. პირველ მსოფლიო ომში გამოჩენილი მამაცობისათვის იგი 1917 წელს ლეიტენანტი გახდა და 1918 წლის ივნისში გადაიყვანეს წყალქვეშა ნავების ფლოტში. ომის დასასრულამდე ფრიდებურგი მსახურობდა წყალქვეშა ნავზე "SM-U 114".

პირველი მსოფლიო ომის დამთავრების შემდეგ იგი რაიხსმარინეს რიგებში დარჩა. 1932 წელს იგი რაიხსკანცლერ კურტ ფონ შლაიხერის რეფერანტი გახდა. 1933 წელს მას „კორვეტენკაპიტნის" ჩინი მიენიჭა და გადაიყვანეს რაიხსვერის სამინისტროში, ხოლო 1934 წელს ვერმახტის უმაღლეს მთავარსადლობაში. 1939 წლის 6 ივნისს ფრიდებურგი დაინიშნა წყალქვეშა ნავის „U 27"-ის მეთაურად, თუმც ამ პოსტზე მას დიდხანს არ უმსახურია და იმავე წლის 9 ივლისს გადაიყვანეს წყალქვეშა ნავების ფლოტის მეთაურ კარლ დენიცთან არსებული საორგანიზაციო განყოფილების შტაბსოფიცრის თანამდებობაზე. 1939 წლის სექტემბერში იგი ამ განყოფილებას ჩაუდგა სათავეში.

2 წლის შემდეგ, 1941 წლის სექტემბერში იგი წყალქვეშა ნავების ფლოტის ვიცე-ადმირალი გახდა. 1943 წლის 1 თებერვალს ფრიდებურგი ფლოტის მეთაურ ადმირალად დაინიშნა. 1945 წლის 1 მაისს ჰიტლერის სიკვდილის შემდეგ დიონიცმა მას გენერალ-ადმირალის წოდება მიანიჭა. იმავე წლის 4 მაისს ტიმელობერგში ბრიტანელების წინაშე მან ხელი მოაწერა ვერმახტს ჩრდილო-დასავლეთ არმიების ნაწილობრივ კაპიტულაციას. 1945 წლის 7 მაისს იგი დელეგაციის წევრი იყო ქ. რეიმსში, როცა გენერალ-პოლკოვნიკმა ალფრედ იოდლმა დასავლელ მოკავშირეების წინაშე გერმანიის ვერმახტის უსიტყვო კაპიტულაცია მოაწერა ხელი. 1945 წლის 8-9 მაისის ღამეს ბერლინ-კარლსჰორტში მან, როგორც კრიგსმარინეს წარმომადგენელმა საბჭოთა მთავრსარდლობის წინაშე რატიფიცირება გაუკეთა კაპიტულაციის ხელშეკრულებას.

მას შემდეგ, რაც ბრიტანელებმა მიურვიკის ზონაში მყოფი დენიცის მთავრობის და ვერმახტის უმაღლესი მთავარსარდლობის წევრების დაპატიმრებები დაიწყეს, 1945 წლის 23 მაისს ჰანს-გეორგ ფონ ფრიდებურგმა სიცოცხლე თვითმკვლელობით დაასრულა.

1945 წლის 17 იანვარს იგი დაჯილდოვდა ორდენით - „სამხედრო დამსახურებისათვის ჯვრის" რაინდის ჯვარი ხმლებით. მისი შვილი ლუდვიგ ფონ ფრიდებურგი ცნობილი გერმანელი სოციოლოგია და 1969-1974 წლებში ჰესენის კულტურის მინისტი იყო.

კატეგორია:გერმანელი სამხედრო მოღვაწეები
კატეგორია:დაბადებული 15 ივნისი
კატეგორია:დაბადებული 1895
კატეგორია:გარდაცვლილი 23 მაისი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1945
ივანე სტურუა

**ივანე (ვანო) თედორეს ძე სტურუა** (დ. 28 დეკემბერი [ძვ. სტ. 16 დეკემბერი], 1870, სოფ. კულაში, ქუთაისის მაზრა ―   გ. 13 აპრილი, 1931, თბილისი) — ქართველი ბოლშევიკი რევოლუციონერი, საბჭოთა სახელმწიფო და პარტიული მოღვაწე, კომპარტიის წევრი 1896 წლიდან. რეჟისორ რობერტ სტურუას პაპა.

## ბიოგრაფია
1889–1900 წლებში მუშაობდა ამიერკავკასიის რკინიგზის თბილისის მთავარ სახელოსნოებში. თბილისის სოციალურ-დემოკრატიული ორგანიზაციის ერთ-ერთი დამაარსებელი. ხელმძღვანელ როლს ასრულებდა 1898-1900 თბილისის მუშათა გაფიცვებსა და მაისობებში. 1900 სექტემბერში ბაქოში ჩაბმული იყო რევოლუციურ მუშაობაში. იყო რსდმპ ბაქოს კომიტეტის წევრი, ლენინური „ისკრის“ აგენტი. მუშაობდა რსდმპ ცკ-ის არალეგალურ სტამბებში ბაქოში, პეტერბურგსა და ვიბორგში. რამდენიმეჯერ იყო პატიმრობასა და გადასახლებაში. 1917 წლის ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ ხელმძღვანელობდა სამტრედიის ბოლშევიკურ ორგანიზაციას. იყო ბოლშევიკების დასავლეთ ამიერკავკასიის და ქუთაისის საგუბერნიო კომიტეტების (1918–1920), საქ. კპ(ბ) ცკ-ის წევრი (1920-1921). 1922–1924 წლებში — საქართველოს სსრ მიწათმოქმედების სახკომი, შემდეგ საკ. კპ(ბ) ამიერკავკასიის სამხარეო კომიტეტის პარტკოლეგიის საკონტროლო კომისიის თავმჯდომარე. არაერთხელ იყო საკავშირო კპ (ბ) ყრილობის დელეგატი. საკ. კპ (ბ) XIV - XVI ყრილობებზე აირჩიეს საკ. კპ (ბ) ცენტრალური საკონტროლო კომისიის წევრად. იყო საქართველოს სსრ, ამიერკავკასიის  სფსრ და სსრკ ცაკის წევრი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქართველი რევოლუციონერები
კატეგორია:დაბადებული  28 დეკემბერი
კატეგორია:დაბადებული 1870
კატეგორია:გარდაცვლილი 13 აპრილი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1931
ი
კატეგორია:ქართველი ბოლშევიკები
კატეგორია:საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტიის წევრები
არქეგონიატები

**არქეგონიატები** (), *არქეგონიური მცენარეები* — უმაღლესი მცენარეები, რომელთა მდედრობითი სასქესო ორგანო არქეგონიუმის ფორმისაა. 1876 წელს რუსმა ბოტანიკოსმა ივანე გოროჟანკინმა არქეგონიატები ცალკე ტიპად გამოყო და მასში გააერთიანა შიშველთესლოვანები, ხავსისნაირები და გვიმრასნაირები. ამჟამად მრავალი ბოტანიკოსი ამ ჯგუფებს სამ დამოუკიდებელ ტიპად ყოფს: ხავსისნაირნი, გვიმრანაირნი და შიშველთესლოვანნი.
## ლიტერატურა
კატეგორია:მცენარეები
არქელაე

საკუთარი სახელი **არქელაე** შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს:

* არქელაე I — მაკედონიის მეფე
* არქელაე — პონტოს მეფის, მითრიდატე VI ევპატორის, მხედართმთავარი
არქეოპოლისის ბრძოლა

**არქეოპოლისის ბრძოლა 551** — ბრძოლა ბიზანტიელ-ეგრისელებსა და ირანელებს შორის ეგრისის დიდი ომის (542-562) დროს. პეტრასთან მარცხის შემდეგ ირანელები შეეცადნენ აეღოთ ეგრისის დედაქალაქი ციხე-გოჯი (ახლანდელი ნოქალაქევი), რომელსაც ბერძნები არქეოპოლისს უწიდებდნენ. ირანელთა სარდალმა მერმეროემ ქალაქის ძნელად მისადგომ ზემო ჭიშკართან გამოცდილი მშვილდოსნები გაგზავნა, თვითონ კი მთელი ჯარით, ტარანებით და სპილოებით ციხე-ქალაქს ქვემო ჭიშკარს მიადგა. იერიშის დროს ადგილობრივმა მოღალატემ მერმეროეს დავალებით ცეცხლი წაუკიდა სურსათის საწყობებს, მაგრამ ირანელებმა ქალაქი მაინც ვერ აიღეს.

## იხილეთ აგრეთვე
* საქართველოს ბრძოლების სია

## ლიტერატურა
კატეგორია:საქართველოს ბრძოლები
კატეგორია:VI საუკუნის ბრძოლები
კატეგორია:ეგრისის დიდი ომის ბრძოლები
კატეგორია:551 წლის ბრძოლები
არქეოპტერიქსი

thumb|300px|ჰუმბოლდტის მუზეუმის ნიმუში.
**არქეოპტერიქსი** (ბერძნ. archaios (არქეო...) - ძველი და pteryx - ფრთა) (Archaepteryx lithographica) — უძველესი პრიმიტიული ნამარხი ფრინველი. ქალასა და ტვინის აგებულება არქეოპტერიქსს აახლოებს ქვეწარმავლებთან, რომელთაც იგი სხვა თავისებურებითაც (კბილიანი ყბები, ბრჭყალიანი სამი თითი ფრთებადქცეულ წინა კიდურებზე, გრძელი კუდი, არაპნევმატური ძვლები და სხვა) ემსგავსება, მაგრამ სხეულის საერთო აგებულებით, შებუმბვლითა და ზოგი სხვა ნიშნით იგი უფრო ფრინველებს ეკუთვნის. არქეოპტერიქსს გარდამავალი ადგილი უჭირავს ქვეწარმავლებსა და ფრინველებს შორის. მისმა აღმოჩენამ დაამტკიცა ფრინველების ქვეწარმავლებისაგან წარმოშობა.

არქეოპტერიქსი პირველად იპოვეს 1860 ბავარიაში, ზოლინჰოფენის ზედა იურულ ლითოგრაფიულ ფიქლებში. სულ აღმოჩენილია სამი ჩონჩხი და ბუმბულის ანაბეჭდი.

## წარმოშობა 
thumb|right|არქეოპტერიქსი (რეკონსტრუქცია).
ქვეწარმავლებისგან ფრინველის წარმოშობა ერთბაშად არ მომხდარა; ეს პროცესი დიდხანს გრძელდებოდა.
ფიქრობენ, მცირე ზომის ქვეწარმალები ხეზე ცხოვრობდნენ და ტოტიდან ტოტზე გადახტომის უნარიც ჰქონდათ. ამის გამო უკანა ფეხებზე უფრო გრძელი თითები განუვითარდათ, რომლებიც უფრო მოხერხებულად ეჭიდებოდნენ ტოტს. ერთ-ერთი თითი საწინააღმდეგო მიმართულებით იყო განვითარებული. წინა კიდურებზე მყოფი ქერცლები არქეოპტერიქსს ტოტიდან ტოტზე ხტომისას ეხმარებოდა. ამ ქერცლებიდან შემდეგ ბუმბული წრმოიშვა და წინა კიდურები თანდათან ფრთებად გადაიქცა.
ამის გამო ფრთების თითები ნაკლებად განვითარდა. ამგვარად გაჩნდა უძველესი ფრინველი - არქეოპტერიქსი, რომელსაც ჯერ კიდევ შერჩენილი ჰქონდა ქვეწარმავლების ნიშნები.

პირველი მტკიცებულება, რომ ფრინველი არსებობდა გვიან, ჯერ იყო ერთი საშუალო ფრენის ბუმბული აღმოაჩინეს 1860 წელს. 1861 წელს ჩონჩხი და არსება იქნა აღმოჩენილი. ამ არქეოპტერიქსის ნიმუში ცნობილია, როგორც "ლონდონის ნიმუში" იმიტომ რომ ახლა არის ბრიტანეთის მუზეუმში, ლონდონში.

მას აქვს რეპტილიური კუდი და კლასიფიცირებული იქნებოდა როგორც რეპტილია, რომ არა მარცვლეულის კირქვაში შემონახულია ანაბეჭდები. აღმოჩენა პირველად აღწერილია ჰერმან ფონ მეიერის მიერ, 1861 წელს და ეწოდა *Archaeopteryx* (არქეოპტერიქსი) რაც ნიშნავს "ძველ ფრთას".

პირველი არქეოპტერიქსის ნიმუში ფაქტობრივად აღმოაჩინეს 1855 წელს, მაგრამ შეცდომით ეგონათ რომ იყო რეპტილია, ვიდრე ეს სწორად არ განსაზღვრა ჯონ ოსტრომმა, 1970 წელს. ყველაზე ცნობილი "ბერლინის ნიმუში" აღმოჩენილი იქნა 1877 წელს. არქეოპტერიქსს ფაქტობრივად შეეძლო ფრენა ხანგრძლივი დროის განმავლობაში. ზოგიერთი ამტკიცებს, რომ არქეოპტერიქსს შეძლო სიმაღლეზე ასვლა.

## ლიტერატურა
* 

კატეგორია:იურიული ფრინველები
კატეგორია:დინოზავრები
კატეგორია:ევროპის ფრინველები
არქეორნისი

**არქეორნისი** (არქეო... და ბერძნ. ornis - ფრინველი) — ნამარხი ფრინველი. 1884 წელს შეცდომით აღწერეს როგორც დამოუკიდებელი გვარი. შემდგომში სახელწოდება „არქეორნისი“ არქეოპტერიქსის სინონიმად იქცა.

## ლიტერატურა 
* ქსე, ტ. 1, გვ. 599, თბ., 1975.

კატეგორია:დინოზავრები
არქეოციათები

მინი|მარჯვნივ|250პქ
**არქეოციათები** () — გადაშენებული უხერხემლო ცხოველების ტიპი. ცხოვრობდნენ ადრეული კემბრიული პერიოდის ზღვებში (100 მეტრ სიღრმემდე). ჰქონდათ კირქვისაგან შემდგარი, ჩვეულებრივ, ფიალისებრი ან ყანწისებრი ფორებიანი ჩონჩხი. მათი საშუალო სიგრძე 5 - 10 სანტიმეტრს, ზოგჯერ 1 მეტრს აღწევდა, დიამეტრი კი 1,5 - 3, იშვიათად 50 სანტიმეტრს. ცხოველი ზღვის ფსკერს კონუსის ფუძით ემაგრებოდა. ჩვეულებრივ ცალადი ფორმები იყვნენ, იშვიათად კოლონიური. ცნობილია 1000-ზე მეტი სახეობა, რომლებიც დედამიწის სულ სხვადასხვა მხარეშია ნაპოვნი. არქეოციათები ქვედა კემბრიული ნალექების სახელმძღვანელო ნამარხებია.

## რესურსები ინტერნეტში 
* infosyslab.fr 

## ლიტერატურა 
კატეგორია:უხერხემლოები
კატეგორია:გადაშენებული ცხოველები
არქიელი

**არქიელი** () — უმაღლესი სამღვდელოების წარმომადგენელი, მღვდელმთავარი მართლმადიდებლურ ეკლესიაში. არქიელად იწოდება ეპისკოპოსი, არქიეპისკოპოსი, მიტროპოლიტი, რომელთაც ექვემდებარებიან არახელისუფალი სამღვდელოების წარმომადგენლები, მღვდლები (იერეი) და სხვა. ქართულ საეკლესიო წყობილებაში არქიელის წოდებას შეესატყვისება „მღვდელმთავარი“.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საეკლესიო წოდებები
კატეგორია:მართლმადიდებლობა
არქივოლტი

thumb|შპეიერის ტაძრის არქივოლტი, გერმანია
**არქივოლტი** (იტალ. Archivolto < ლათ. arcus -თაღი, volutus - ხვეული, მომჩარჩოებელი რკალი), არქიტექტურული დეტალი, თავსართი, ორნამენტით შემკული მთლიანი ან დანაწევრებული არშია, რომელიც თაღის რკალს კედლის სიბრტყისაგან გამოყოფა. გავრცელებულია როგორც ძველ, ისე თანამედროვე არქიტექტურაში.
## ლიტერატურა 
* ქსე, ტ. 1, გვ. 602, თბ., 1975

კატეგორია:არქიტექტურული ელემენტები
მთავარეპისკოპოსი

[მინი|[იოანე ოქროპირი (კონსტანტინოპოლის პატრიარქი) (398—404)]]
**მთავარეპისკოპოსი**,  *არქიეპისკოპოსი* (ბერძნ. αρχή - საწყისი, მთავარი და επίσκοπος - ეპისკოპოსი), ქრისტიანული ეკლესიის მაღალი იერარქის ტიტული, რომელსაც ატარებდნენ უმეტესად მთავარი ქალაქების ეპისკოპოსები. რომის იმპერიაში კონსტანტინე დიდის დროს (IV ს.) არქიეპისკოპოსი ეწოდებოდა მიტროპოლიტს, რომელსაც ექვემდებარებოდნენ დიოცეზის ეპისკოპოსები. არქიეპისკოპოსის ტიტულს დღეს ატარებს ზოგიერთი ავტოკეფალური ეკლესიის მეთაური. არქიეპისკოპოსი ეწოდება ზოგიერთი პროტესტანტული ეპისკოპალური ეკლესიის მეთაურს (მაგ. კენტერბერიის არქიეპისკოპოსი ინგლისში). ქართულ საეკლესიო წყობილებაში არქიეპისკოპოსს შეესატყვისება „მთავარეპისკოპოსი“.

## ლიტერატურა
**ლომინაძე ბ.,*არქიეპისკოპოსი,  ქსე, ტ. 1, გვ. 600, თბ., 1975

კატეგორია:საეკლესიო წოდებები
ინგმარ ბერგმანი

**ერნსტ ინგმარ ბერგმანი** (; დ. 14 ივლისი, 1918, უფსალა — გ. 30 ივლისი, 2007, ფორე) — შვედი თეატრალური და კინო რეჟისორი, მწერალი, XX საუკუნის მეორე ნახევრის ერთ-ერთი წამყვანი კინოხელოვანი.
 
## ბიოგრაფია 
სწავლობდა სტოკჰოლმის უნივერსიტეტში ლიტერატურასა და ხელოვნების ისტორიას, თუმცა არ დაუმთავრებია, ვინაიდან ამ პერიოდში თეატრმა და შემდეგ კინომ გაიტაცა. კინოში პროფესიულ მოღვაწეობას 1941 წელს იწყებს, სცენარების რედაქტორობით. მცირე ხანში თავადაც წერს მცირე სცენარს, რომელიც 1944 წელს იყო ეკრანიზებული. მოგვიანებით თავად იწყებს ფილმების გადაღებას. მსოფლიო აღიარება მოუტანა მისმა სარეჟისორო ნამუშევრებმა 1950-1960-იან წლებში - „მარწყვის მდელო“, „მეშვიდე ბეჭედი“, „ზაფხულის ღამის ღიმილი“, „დუმილი“, „პერსონა“.

## ფილმოგრაფია
*1955 — ზაფხულის ღამის ღიმილი *(Sommarnattens leende)*
*1957 — მეშვიდე ბეჭედი *(Det sjunde inseglet)*
*1958 — მარწყვის მდელო *(Smultronstället)*
*1958 — ცხოვრების ზღვარზე *(Nära livet)*
*1960 — ქალიშვილის წყარო *(Jungfrukällan)*
*1961 — დაბურული შუშის მიღმა *(Såsom i en spegel)*
*1963 — სიჩუმე *(Tystnaden)*
*1966 — პერსონა *(Persona)*
*1968 — სირცხვილი *(Skammen)*
*1968 — მგლის საათი (*Vargtimmen*)
*1972 — ჩურჩული და კივილი *(Viskningar och rop)*
*1973 — სცენები ქორწინებიდან *(Scener ur ett äktenskap)*
*1975 — ჯადოსნური ფლეიტა *(Trollflöjten)*
*1976 — პირისპირ *(Ansikte mot ansikte)*
*1978 — შემოდგომის სონატა *(Höstsonaten)*
*1982 — ფანი და ალექსანდერი *(Fanny och Alexander)*

## რესურსები ინტერნეტში 
* 

კატეგორია:შვედი კინორეჟისორები
კატეგორია:დაბადებული  14 ივლისი
კატეგორია:დაბადებული 1918
კატეგორია:გარდაცვლილი  30 ივლისი
კატეგორია:გარდაცვლილი 2007
კატეგორია:BAFTA-ს გამარჯვებულები (პიროვნებები)
კატეგორია:ხელოვნებისა და მეცნიერების ამერიკული აკადემიის წევრები
კატეგორია:გერმანულენოვანი რეჟისორები
კატეგორია:სტოკჰოლმის უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულები
კატეგორია:მამაკაცი სცენარისტები
კატეგორია:შვედი მამაკაცი მწერლები
კატეგორია:შვედურენოვანი რეჟისორები
კატეგორია:შვედი სცენარისტები
ინგრიდ ბერგმანი

**ინგრიდ ბერგმანი** (; დ. 29 აგვისტო, 1915 — გ. 29 აგვისტო, 1982) — შვედი მსახიობი. ამერიკის კინოაკადემიის ოსკარის ორგზის ლაურეატი, ოქროს გლობუსის სამგზის ლაურეატი.

## ბიოგრაფია
ბერგმანი აღმერთებდა იტალიელი რეჟისორის რობერტო როსელინის ფილმებს. 1949 წელს მან მისწერა წერილი როსელინის, გამოხატა მისი აღფრთოვანება და შესთავაზა თანამშრომლობა. ასე აღმოჩნდა ბერგმანი ფილმში „სტრომბოლი, ღმერთის მიწა“. გადაღებებისას როსელინისა და ბერგმანს ერთმანეთი შეუყვარდათ, ბერგმანი დაფეხმძიმდა და წყვილს 1950 წლის 2 თებერვალს ეყოლა შვილი რენატო როსელინი ამ ურთიერთობამ სკანდალი გამოიწვია აშშ-ში. ბერგმანი დაშორდა მეუღლეს, გაემგზავრა იტალიაში და 1950 წლის 24 მაისს დაქორწინდა როსელინიზე. გარდა რენატოსი, მათ ეყოლათ ტყუპი ქალიშვილი.

1949-1955 წლებში როსელინიმ ბერგმანი გადაიღო ხუთ ნეორეალისტურ ფილმში და ერთი დოკუმენტური ფილმის ეპიზოდში. ნეორეალისტურ ფილმებში ძირითადად არაპროფესიონალ მსახიობებს იყენებდნენ, ამიტომ ბერგმანის გამოჩენამ კრიტიკა გამოიწვია.

როსელინისთან განშორების შემდეგ 1956 წელს ფილმში „ანასტასია“ შესრულებული ანასტასია რომანოვას როლით ბერგმანი ტრიუმფალურად დაბრუნდა ამერიკის კინოეკრანებზე. ამ როლისთვის მან დაიმსახურა ოსკარის რიგით მეორე და ოქროს გლობუსის მესამე ჯილდო მთავარი როლისთვის.

## ფილმოგრაფია 
## ლიტერატურა 
* 
* 
* 
* 

## რესურსები ინტერნეტში
* 
* 
* Ingrid Bergman site run by CMG 
* Ingrid Bergman Collection  at Wesleyan University

## სქოლიო
კატეგორია:შვედი მსახიობები
კატეგორია:დაბადებული 29 აგვისტო
კატეგორია:დაბადებული 1915
კატეგორია:გარდაცვლილი  29 აგვისტო
კატეგორია:გარდაცვლილი 1982
კატეგორია:ოსკარის მფლობელი კინომსახიობები
კატეგორია:XX საუკუნის ამერიკელი ქალი მსახიობები
ჯაფარ პანაჰი

მინი|ჯაფარ პანაჰი 2007 წელს
**ჯაფარ პანაჰი** (; დ. 11 ივლისი, 1960) — ირანელი კინორეჟისორი.

პანაჰის პირველი ფილმი „თეთრი ბუშტი“ 1995 წელს კანის კინოფესტივალზე ოქროს კამერას იღებს. მისი მეორე ფილმი „სარკე“ ლოკარნოს კინოფესტივალზე ოქროს ლეოპარდით დაჯოლდოვდა. მისი ყველაზე გამორჩეული ნამუშევარი დღეისთვის არის „წრე“ (2000), რომელშიც ირანის ისლამისტური რეჟიმის მიერ ქალთა მიმართ მოპყრობაა აღწერილი. ამ ფილმისთვის იგი ვენეციის კინოფესტივალზე ოქროს ლომით დაჯილდოვდა.

## რესურსები ინტერნეტში
* 

კატეგორია:ირანელი კინორეჟისორები
კატეგორია:დაბადებული 1960
კატეგორია:სახაროვის პრემიის ლაურეატები
კატეგორია:დაბადებული 11 ივლისი
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
უორენ ბიტი

**ჰენრი უორენ ბიტი** (Henry Warren Beaty; დ. 30 მარტი, 1937) — ამერიკელი მსახიობი, პროდიუსერი, სცენარისტი, რეჟისორი. მირებული აქვს ოსკარის 15 და ოქროს გლობუსის 16 ნომინაცია. მხოლოდ ბიტი და ორსონ უელსი იყვნენ წარდგენილები ოსკარზე როგორც საუკეთესო რეჟისორი, სცენარისტი, მსახიობი და პროდიუსერი ერთიდაიმავე ფილმისთვის. არის მსახიობ შირლი მაკლეინის ძმა.

## ფილმოგრაფია
### მსახიობი
### რეჟისორი
* 1978 - ზეცას შეუძლია დაელოდოს *(Heaven Can Wait)*
* 1981 - წითლები *(Reds)*

## რესურსები ინტერნეტში
*
*

კატეგორია:ამერიკელი კინორეჟისორები
კატეგორია:დაბადებული 1937
კატეგორია:ოსკარის მფლობელი კინორეჟისორები
კატეგორია:დაბადებული 30 მარტი
კატეგორია:XX საუკუნის ამერიკელი მამაკაცი მსახიობები
კატეგორია:XXI საუკუნის ამერიკელი მამაკაცი მსახიობები
კატეგორია:ამერიკელი კინოპროდიუსერები
კატეგორია:ამერიკელი მამაკაცი კინომსახიობები
კატეგორია:ამერიკელი მამაკაცი სცენარისტები
კატეგორია:კანადელი ამერიკელები
კატეგორია:BAFTA-ს გამარჯვებულები
კატეგორია:კენედის ცენტრის პრემიის ლაურეატები
კატეგორია:ამერიკის სცენარისტთა გილდიის ჯილდოს მფლობელები
კატეგორია:მსახიობები ანბანის მიხედვით
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
ნური ბილგე ჯეილანი

**ნური ბილგე ჯეილანი** (; დ. 26 იანვარი, 1959, სტამბოლი) — თურქი კინორეჟისორი.

დაამთავრა ბოღაზიჯის უნივერსიტეტი საელექტრო ინჟინრის სპეციალობით, შემდეგ ორი წელი კინოხელოვნებას ეუფლებოდა. მისი პირველი მოკლემეტრაჟიანი ფილმი „კოზა“ წარმოდგენილი იყო კანის კინოფესტივალზე 1995 წელს. მისი მესამე ფილმი „უზაკი“ (შორეული) ჟიურის გრან-პრისა და საუკეთესო მსახიობის პრიზს იმსახურებს ამავე ფესტივალზე. მისი ფილმი „იკლიმლერ“ (კლიმატები) 2006 წელს გამოვიდა და ფიპრესის კინოკრიტიკოსთა ჯილდო დაიმსახურა კანის ფესტივალზე.

2014 წელს მისმა ფილმმა „ზამთრის ძილი“ კანის ფესტივალის უმაღლესი ჯილდო, ოქროს პალმის რტო მოიგო.

ჯეილანის ფილმების მთავარი თემებია ადამიანის გაუცხოება, ბუნებრივი ეგზისტენციალიზმი, ადამიანთა ცხოვრების მონოტონურობა და სიცოცხლის დეტალების ფუნდამენტალურობა. კარიერა ფოტოხელოვნებით დაიწყო და მისი მინიმალისტური ფილმები უკიდურესად მწირ ბიუჯეტზე იქმნება. მის ფილმებში ძირითადად დამწყები მსახიობები მონაწილეობენ, რომელთა შორის მრავალი მისი ოჯახის წევრია, მათ შორის მისი მშობლები.

## რესურსები ინტერნეტში 
* 

## სქოლიო 
კატეგორია:თურქი კინორეჟისორები
კატეგორია:დაბადებული 1959
კატეგორია:დაბადებული 26 იანვარი
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
კატეგორია:სტამბოლში დაბადებულები
ნიუტონის აკვანი

**ნიუტონის აკვანი** — მოწყობილობა, რომელიც იმპულსისა და ენერგიის შენახვის თვალსაჩინო დემონსტრაციას ახდენს. ის შედგება ერთმანეთის მიყოლებით დაკიდული ბურთების სერიისგან (როგორც წესი 5). ყოველი ბურთულა ქანქარაზე დამაგრებულია ერთმანეთისგან გარკვეული კუთხით დაშორებული ორი მავთულით. ბურთებს მოძრაობა მხოლოდ ერთ სიბრტყეზე შეუძლიათ. ერთი ბურთი მოჰყავთ მოძრაობაში, რომელიც მალევე ეჯახება დანარჩენებს, გადასცემს ენერგიას მათი გავლით ბოლო ბურთულას, რომელიც თავის მხრივ მოძრაობაში მოდის.

ნიუტონის აკვანი პოპულარული სამაგიდო სათამოშო იყო მისი გამოგონების დღიდან. გამოუშვა და სახელი შეურჩია 1967 წელს ინგლისელმა მსახიობმა საიმონ პრებლმა. თავდაპირველად ჰაროდში, ლონდონი, ხის ვერსია იყიდებოდა, შემდეგ ქრომის დიზაინი შექმნა მოქანდაკემ და კინორეჟისორმა რიჩარდ ლონკრენმა. საგანმანათლებლო მიზნებით ნიუტონის აკვანს ხშირად წარმოადგენენ "ქმედება–უკუქმედების" კონცეფციის დემონსტრაციისთვის (ნიუტონის მესამე კანონი).

## რესურსები ინტერნეტში 
*ვრცელი განმარტება 

კატეგორია:საგანმანათლებლო სათამაშოები
არქიკარპიუმი

**არქიკარპიუმი** (ბერძნ. arche „საწყისი, მთავარი“ და karpos „ნაყოფი“) მრავალი ჩანთიანი სოკოს მდედრობითი სასქესო ორგანო.

არქიკარპიუმში არჩევენ ქვედა, გაფართოებულ ნაწილს — *ასკოგონსა* და ზედა, ვიწრო — *ტრიქოგინას*. მამრობით სასქესო ორგანოში (ანთერიდიუმში) განვითარებული სასქესო უჯრედები ტრიქოგინის გავლით ხვდება ასკოგონში. აქედან ვითარდება ე. წ. ასკოგენური ჰიფები, რომელთაგანაც სპორების შემცველი ჩანთები (ასკები) წარმოიქმნება.
## ლიტერატურა
კატეგორია:სოკოების მორფოლოგია
არქილოქე

**არქილოქე** (Archilochos), ძვ. წ. VII საუკუნის ბერძენი პოეტი. არისტოკრატისა და მხევლის უკანონო ვაჟი. მკვიდრი კ. პაროსისა, სადაც გაატარა სიცოცხლის მეტი ნაწილი. იბრძოდა როგორც დაქირავებული ჯარისკაცი. დაიღუპა პაროსელთა და ნაქსოსელთა შეტაკებაში. 

მისი შემოქმედება, რომელმაც ფრაგმენტების სახით მოაღწია, გვაცვიფრებს ჟანრობრივი და რიტმული მრავალფეროვნებით. წერდა ელეგიებს, ჰიმნებს, იგავებს, ეპოდებს. არქილოქე ითვლება იამბიკური პოეზიის მამათავრად. მის სახელთანაა დაკავშირებული ლირიკული სტროფის რამდენიმე სახე, დაქტილურ-ტროქეული ლექსის თავისებური ფორმა და მუსიკალურ-საშემსრულებლო ხელოვნების მთელი რიგი სიახლენი. 

არქილოქე პირველი პოეტია, რომელმაც საკუთარი ვნებანი, პირადი სიხარული თუ ტკივილები პოეზიის საგნად აქცია. მხიარული და გონებამახვილი, მიამიტი და სარკასტი, მეომარი და მიჯნური ფატალისტი და ჰედონისტი - ასეთია მისივე ლექსების მიხედვით არქილოქეს ლიტერატურული პორტრეტი. პლატონი "ბრძენთა ბრძენს" უწოდებს მას. არქილოქეს შემოქმედებამ დიდი გავლენა მოახდინა ბერძნულ ტრაგედიისა და კომედიოგრაფიის განვითარებაზე, არქილოქეს ნაწარმოებებს ასწავლიდნენ სკოლებში, მის ლირიკულ ლექსებს ისევე ასრულებდნენ რაფსოდები, როგორც ჰომეროსისა და ჰესიოდეს ეპიკურ ქმნილებებს. მისგან სწავლობდნენ ჰორაციუსი და კატულუსი. ძვ. ბერძნები ჰომეროსის გვერდით იხსენიებდნენ. არქილოქეს სახელს და მის სადიდებლად საკურთხეველიც კი ააგეს. ამ საკურთხეველის ნანგრევებზე შემორჩენილმა წარწერებმა არქილოქეს ბიოგრაფია და ლექსთა ნაწყვეტები შემოგვინახა.
## ლიტერატურა
**ბრეგვაძე ბ.,* ქსე, ტ. 1, გვ. 602, თბ., 1975

კატეგორია:ძველი ბერძენი პოეტები
კატეგორია:მწერლები ანბანის მიხედვით
არქიტექტონიკა

**არქიტექტონიკა** (ბერძნ. architektonikē - სამშენებლო ხელოვნება), ნაგებობის კონსტრუქციული სისტემის, აგრეთვე მრგვალი ქანდაკებისა და დეკორაციული ხელოვნების მოცულობითი ნაწარმოების ნიშანდობლივი წყობა, რომელიც გამოიხატება მისი ცალკეული ნაწილების ურთიერთკავშირით, ფორმათა რიტმული განლაგებით, პროპორციებით, ნაგებობის ელემენტთა მასშტაბურობითა და ა. შ. 

ფართო გაგებით არქიტექტონიკა გულისხმობს მხატვრული ნაწარმოების (სურათის, სიმფონიის, კინოფილმის, რომანისა და სხვა) ცალკეული ნაწილების, მთავარი და მეორეხარისხოვანი ელემენრების თანაზომიერ განლაგებას. ამ მნიშვნელობით არქიტექტონიკას კომპოზიციის ცნებასთან აიგივებენ.
## ლიტერატურა
* ქსე, ტ. 1, გვ. 604, თბ., 1975

კატეგორია:არქიტექტურა
არქიმანდრიტი

**არქიმანდრიტი** (ბერძნ. archimandrites — „ფარეხის გამგე“, გადატ. „ქრისტეს სამწყსოს“ გამგებელი) — საეკლესიო წოდება. არქიმანდრიტის თანამდებობა შემოიღეს ბიზანტიაში, V საუკუნეში. არქიმანდრიტი თავდაპირველად ეწოდებოდა ეპისკოსის მიერ ეპარქიის იღუმენთაგან არჩეულ მოხელეს, რომელსაც ევალებოდა ეპარქიის მონასტრების ზედამხედველობა. მოგვიანებით, განსაკუთრებით მას შემდეგ, რაც მონასტრებზე ზედამხედველობა სპეციალურ მოხელეს — დიდ საკელარს — დაეკისრა, არქიმანდრიტობა საპატიო ტიტულად იქცა და მას ანიჭებდნენ ეპარქიის დიდმნიშვნელოვანი მონასტრების იღუმენებს. რუსეთში არქიმანდრიტობა შემოვიდა XII- XIII საუკუნეებში.

საქართველოში არქიმანდრიტობა გავრცელებული სამონასტრო თანამდებობა იყო. არქიმანდრიტს ევალებოდა საეპისკოპოსოში შემავალი მონასტრების ზედამხდევლობა-გამგებლობა. ასე, მაგ., ხანძთის მონასტრის წინამძღვარი წმ. გრიგოლ ხანძთელი (759—861) იყო ანჩის საეპისკოპოსოში შემავალი „კლარჯეთის უდაბნოების“ (მონასტრების) არქიმანდრიტი. დაახლოებით XV საუკუნიდან არქიმანდრიტობა ჩვენში საპატიო ტიტულად იქცა. ეს ტიტული მიკუთვნებული ჰქონდა ზოგ ეპისკოპოსს, რომლის ეპარქიაში რამდენიმე მონასტერი შედიოდა და არქიმანდრიტი მათ ზედამხედველ-გამგედ ითვლებოდა. ზოგ ეპისკოპოსს კი არქიმანდრიტობა მიღებული ჰქონდა მხოლოდ ერთი მონასტრის გამგებლობის გამო. XVIII საუკუნეში არქიმანდრიტის ტიტული ჰქონდათ ნეკრესისა და ნინოწმინდის ეპისკოპოსებს, რომლებიც თითო მონასტერს განაგებდნენ.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქრისტიანობა
კატეგორია:საეკლესიო წოდებები
არქიტექტურული ორდერი

thumb|250px|კლასიკური ორდერის ცხრილი: a. ტოსკანური, b. დორიული, c. იონური, d. თანამ. იონური e. კორინთული, f. კომპოზიტური.
**არქიტექტურული ორდერი**, *არქიტექტურული ორდენი* (ფრანგ. ordre, იტალ. ordine - წესი, რიგი) — დგარულ-კოჭოვანი სისტემის სტრუქტურა და მხატვრული დამუშავება. ფართო გაგებით ცნობილი იყო ჯერ კიდევ ძველ ეგვიპტის, ბაბილონურ-ასურულ და ძვ. სპარსულ ხუროთმოძღვრებაში, კლასიკურ სისტემად კი მხოლოდ ძვ. ბერძნულ არქიტექტურაში ჩამოყალიბდა (ძვ. წ. V ს.). კლასიკური ბეძნული არქიტექტურული ორდერების დორიული, იონური და კორინთული (იმ ოლქებისა და ტომების სახელწოდების მიხედვით, სადაც ეს ორდერები შეიქმნა). ძვ. რომში ჩამოყალიბდა ტოსკანური ორდერი და კომპოზიტური ანუ რთული ორდერი. ორდერების მზიდი ნაწილებია სვეტი, კაპიტელთა (სვეტისთავი) და ბაზისითურთ, რომლებზედაც დაყრდნობილია ანტაბლემენტი. დორიულ ორდერს (კლასიკური ნიმუშებია პართეონი და პროპოლეონი ათენის აკროპოლისზე) ბაზისი არ აქვს.
სვეტი ზევით თანდათან ვიწროვდება და შვეული კანელურებით არის დაღარული, შუა ნაწილი კი გამსხვილებულია (ენტაზისი). სვეტს კაპიტელი ეყრდნობა, მას მოსდევს ქვის კოჭი - არქიტრავი, ტრიგლიფებითა და მეტოპებით დანაწევრებული ფრიზი და შემდეგ კარნიზი.

იონიურ ორდერს (კლასიკური ნიმუშია ერექთეონი ათენის აკროპოლისზე) აქვს ბაზისი, ზევით შევიწროებული კანელურებიანი სვეტი და ვოლუტებიანი კაპიტელი. არქიტრავი სამი ჰორიზონტალური ზოლისაგან შედგება. ფრიზი დანაწევრებულია და ზოგჯერ რელიეფით შემკული. კორინთული ორდერი ყველაზე დეკორაციულია ბერძნულ ორდერთა შორის. პირველად გამოყენებულია აპოლონის ტაძარში (ძვ. წ. 430). კაპიტელი შემკულია აკანთოს სტილიზებული ფოთლებითა და ხვიებით (ვოლუტებით). ტოსკანური ორდერი დორიულის სახესხვაობაა, ხოლო კომპოზიტური - კორინთუკუსა და იონიურისა.

არქიტექტურული ორდერის აგების წესები მოცემულია ვიტრუვიუსის ტრაქტატში, ორდერის სიმაღლისა და პროპორციების საზომად მიჩნეულია მოდული - სვეტის ფუძის დიამეტრის ნახევარი.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:არქიტექტურული ელემენტები
კატეგორია:კლასიკური არქიტექტურა
არქიტრავი

250px|right|thumb|სან-სალვატორეს ბაზილიკის არქიტრავი, სპოლეტო, იტალია.
**არქიტრავი** ( — საწყისი, მთავარი და  — კოჭი) — ანტაბლემენტის ქვედა ჰორიზონტალური ნაწილი, ერთ-ერთი ძირითადი კონსტრუქციული ელემენტი, რომელიც უშუალოდ სვეტისთავებს ეყრდნობა. დორეულ და ტოსკანურ ორდერებში ფართო, სადა ქვის კოჭია, იონურსა და კორინთულში - დანაწევრებულია ჰორიზონტალური შვერელებით.
## ლიტერატურა
## იხილეთ აგრეთვე
* არქიტექტურული ორდერი

კატეგორია:არქიტექტურული ელემენტები
არქოზავრები

**არქოზავრები** (ბერძნ. arche — მმართველი და sauros — ხვლიკი) (Archosauria) — ქვეწარმავლების ქვეკლასი, რომელიც აერთიანებს თეკოდონტებს, ნიანგებს, დინოზავრებსა და მფრინავ ხვლიკებს. თანამედროვე ფაუნაში მხოლოდ ნიანგებითაა წარმოდგენილი.

არქოზავრების უძველესი ნაშთები ტრიასულ ნალექებში გვხვდება. ბინადრობდნენ ხმელეთსა და ჰაერში, თუმცა მათი ერთი ნაწილი წყალშიც ცხოვრობდა. არქოზავრებს შორისაა როგორც მტაცებელი, ისე მცენარეჭამია ფორმები. არქოზავრები პირველი ქვეწარმავლებია, რომელთა შორის გვხვდება ორ ფეხზე მოსიარულე (ბიპედალიზმი) ფორმები. ამასთანაა დაკავშირებული მათი სხეულის აგებულების მნიშვნელოვანი ცვლილებები (მენჯის, უკანა კიდურებისა და კუდის ძლიერი განვითარება, წინა კიდურების რედუქცია და სხვა). წყლის ზოგიერთი ფორმა ცოცხლადმშობი იყო. უმაღლესი არქოზავრები (დინოზავრები და მფრინავი ხვლიკები) ალბათ, თბილსისხლიანები იყვნენ. არქოზავრებს არსებითი მნიშვნელობა აქვთ ხერხემლიანების ევოლუციის გასაგებად, ვინაიდან მათი ისტორია დროის უდიდეს ინტერვალს მოიცავს. არქოზავრები პირველი ხერხემლიანებია, რომლებმაც დაიპყრეს ჰაერი. ფრინველების წინაპრები სწორედ მათ შორის უნდა ვეძებოთ.

## ლიტერატურა
* 

*
რევაზ ლაღიძე

**რევაზ ლაღიძე** (დ. 10 ივლისი, 1921 — გ. 16 ოქტომბერი, 1981) —  ქართველი კომპოზიტორი. საქართველოს სსრ სახალხო არტისტი (1941).

## ბიოგრაფია 
რევაზ ილიას ძე ლაღიძე 1921 წლის 10 ივლისს დაიბადა ქუთაისის მაზრის სოფელ ობჩაში (ამჟამინდელი ბაღდათის მუნიციპალიტეტი). 1939 წელს დაამთავრა თბილისის IV სამუსიკო სასწავლებელი (ვიოლინოს განხრით), 1941-1949 წლებში ვიოლინოზე უკრავდა სიმფონიურ ორკესტრებში. 1948 დაამთავრა თბილისის კონსერვატორია (პროფ. ანდრია ბალანჩივაძის საკომპოზიციო კლასი). ლაღიძე სხვადასხვა ჟანრის მუსიკალური ნაწარმოებების ავტორია. მას ეკუთვნის ოპერა „ლელა“ (1973), მუსიკალური კომედიები „მეგობრები“ (1951) და „კომბლე“ (1957), სიმფონიური პოემა „სამშობლოსათვის“ (1949), სიმფონიური სურათი „საჭიდაო“ (1952), რამდენიმე საგუნდო სიმღერა-კანტატა („სიმღერა სამშობლოზე“, „ბალადა ვაზზე“, „ოდა მესხეთზე“, „მოხეური ბალადა“ და სხვა), საფორტეპიანო („ტოკატა“ და სხვა) და ჩელოს („პოემა“, „ელეგია“ და სხვა) პიესები, ერთნაწილიანი კანტატა „მელის ვარძია“ შერეული გუნდისა და ორკესტრისათვის (1966, ირაკლი აბაშიძის ლექსზე ციკლიდან „რუსთაველის ნაკვალევზე“), მუსიკა სპექტაკლებისა (გენო ქელბაქიანის „ახალგაზრდა მასწავლებელი“, ლეო ქიაჩელის „ტარიელ გოლუა“ და სხვა სულ 40-ზე მეტი) და კინოფილმებისათვის („საბუდარელი ჭაბუკი“, „ნინო“, „ზვიგენის კბილი“, „ხევისბერი გოჩა“ და სხვა. სულ 30-ზე მეტი). ნაყოფიერად მუშაობდა სიმღერის ჟანრში. მისი სიმღერები გამოირჩევა იშვიათი მელოდიურობითა და გულწრფელობით. პოპულარულია ლაღიძის „სიმღერა თბილისზე“.

რევაზ ლაღიძე ეწეოდა ნაყოფიერ პედაგოგიურ მოღვაწეობას. იყო ალექსანდრე პუშკინის სახელობის თბილისის პედაგოგიური ინსტიტუტის მუსიკის კათედრის გამგე. 1964 წლიდან კონსერვატორიის პედაგოგი (კამერული ანსამბლი). მიიღო სსრკ სახელმწიფო პრემია (1978) და შოთა რუსთაველის სახელობის სახელმწიფო პრემია (1975).

დაკრძალულია დიდუბის მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა პანთეონში.

## ლიტერატურა
* *ახმეტელი მ.,* რევაზ ლაღიძე, „საბჭოთა ხელოვნება“, 1976, № 7;
**Орджоникидзе Г. Ш.,*Реваз Лагидзе, წგნ.: Советская музыка, М., 1956;
**Торадзе Г. Г.,* Творения щедрого дара, «Советская музыка», 1976, № 5;
 
* ზ. ბაბუნაშვილი, თ. ნოზაძე, „მამულიშვილთა სავანე“, გვ. 232, თბ., 1994

## რესურსები ინტერნეტში
* რევაზ ლაღიძე — ცხოვრება, შემოქმედება

## სქოლიო 
კატეგორია:ქართველი პედაგოგები
კატეგორია:ქართველი კომპოზიტორები
კატეგორია:დაბადებული 10 ივლისი
კატეგორია:დაბადებული 1921
კატეგორია:გარდაცვლილი 16 ოქტომბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1981
კატეგორია:ბაღდათის მუნიციპალიტეტში დაბადებულები
კატეგორია:დიდუბის პანთეონში დაკრძალულები
კატეგორია:თბილისის სახელმწიფო კონსერვატორიის კურსდამთავრებულები
რ
კატეგორია:შოთა რუსთაველის სახელობის პრემიის ლაურეატები
არქტიკულ-ალპური მცენარეები

**არქტიკულ-ალპური მცენარეები**, *არქტიკული მთის მცენარეები* — მცენარეების ბოტანიკურ-გეოგრაფიული ჯგუფი, რომელიც გავრცელებულია, ერთი მხრით, ევრაზიისა და ჩრდილოეთ ამერიკის არქტიკულ ნაწილში, მეორე მხრით — უფრო სამხრეთით მდებარე მთების ალპურ ზონაში. 

გენეზისურად არქტიკულ-ალპური მცენარეები ორნაირია: მცენარე ან არქტიკულიწარმოშობისაა და შემდგომი მიგრაციით გავბრცელებულია სამხრეთ მთებში (მაგ., ქონდარა ბაია     გვხვდება ევრაზიულ არქტიკაში და ამავე დროს კარპატებსა და  შვეიცარიის  ალპებში), ან მისი წარმოშობის კერა სამხრეთ მთებშია, ხოლო თანამედროვე არეალი — არქტიკაში (მაგ., ფხიჯა -    გვხვდება როგორც ჰიმალაისა და შუა აზიის მთებში, ისე ევრაზიისა და ჩრდილოეთ არქტიკაში). საქართველო მცენარეებიდან არქტიკულ-ალპურ გავრცელებისაა ალპური მაჟარა (), საგვიანო ლოიდია () და სხვა. არქტიკულსა და ალპურ ფლორას შორის ბევრია მონათესავე, ე. წ. ვიკარული სახეობები, რაც აგრეთვე მათი ისტორიის მაჩვენებელია.
## ლიტერატურა
კატეგორია:მცენარეები