ხანძთა

**ხანძთა** — შუა საუკუნეების ქართული მონასტერი ისტორიულ სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოში, კლარჯეთში (ახლანდელი თურქეთის ტერიტორია).

დააარსა სასულიერო მოღვაწემ გრიგოლ ხანძთელმა. VII საუკუნის დასასრულს ააგეს ხის ეკლესია. შემდგომ ხანაში ადგილობრივი ფეოდალის გაბრიელ დაფანჩულის მატერიალური დახმარებით დაიწყო ქვის ტაძრის მშენებლობა (ხუროთმოძღვარი — ამონა). ერისთავთერისთავმა აშოტ კუხმა (გ. 918) მშენებლობას დიდი მატერიალური სახსრები გამოუყო. მშენებლობა დაასრულა ერისთავთერისთავმა გურგენ IV-მ (გ. 941). ხანძთამ საბოლოო სახე მიიღო 918-941 წლებში. ხანძთა თავიდანვე მნიშვნელოვანი კულტურულ-საგანმანათლებლო კერა გახდა. მის ლიტერატურულ ტრადიციებზე აღიზარდნენ არსენ I (არსენ დიდი, არსენ საფარელი), ეფრემ მაწყვერელი (IX ს.), მაკარი ლეთეთელი. აქ მოღვაწეობდნენ მწერლები და კალიგრაფები გიორგი მერჩულე, მოსე ხანძთელი (XI ს.), სტეფანე (XII-XIII სს.) და სხვა.

XIX საუკუნის მეორე ნახევარში რუსეთ-ოსმალეთის 1877-1878 წლის ომის დაწყებამდე რამდენიმე წლით ადრე, ტაო-კლარჯეთში და მათ შორის ხანძთაში იმყოფებოდა დ. ერმაკოვი, რომელმაც მონასტრიდან წამოღებული ეპიგრაფიკულ წარწერიანი ქვა გადასცა კავკასიის მუზეუმს.

1888 წელს ხანძთაში ექსპედიციით იმყოფებოდა ა. მ. პავლინოვი, რომელსაც თან ახლდა ფოტოგრაფი ი. ბარშჩევსკი. 

ასევე დასტურდება დიმიტრი ერმაკოვის ხანძთაში ყოფნაც, მან ხანძთის მონასტრიდან წამოიღო ეპიგრაფიკულ წარწერიანი ქვა, რომელიც შემდგომ კავკასიის მუზეუმს გადასცა.

## ლოკალიზაცია 
200პქ|მარცხნივ|მინიატიურა|თურქული დასახლება ხანძთასთან
ოსმალეთის იმპერის მიერ კლარჯეთის დაპყრობის შემდეგ ხანძთა დაიცალა და დავიწყებას მიეცა. დამახინჯდა მონასტერთან დაკავშირებული ისტორიული მოვლენებიც. ანტონ კათალიკოსმა გრიგოლ ხანძთელს უძღვნა საქებარი სიტყვები „წყობილსიტყვაობაში“, თუმცა, ჩანს, რომ მან გრიგოლის ღვაწლისა და ზედწოდების (ხანძთელი) წარმომავლობის შესახებ არ იცოდა. „წყობილსიტყვაობის“ გამომცემელმა პლ. იოსელიანმა გრიგოლ ხანძთელი XV საუკუნის სომეხ საეკლესიო მოღვაწედ მიიჩნია.

მივიწყებული მონასტერი მკვლევართათვის ცნობილი გახდა მხოლოდ 1889 წელს, ალექსანდრე ქუთათელაძემ გამოაქვეყნა მოკლე თხზულება გიორგი მერჩულეს თხზულებიდან. ავტორი ხანძთას დამახინჯებული სახელით — „ხანძოეთით“ მოიხსენიებდა. იგი ვარაუდობდა, რომ „ხანძოეთი“ კლარჯეთშია, ანჩის მახლობლად. ასე ფიქრობდა თ. ჟორდანიაც. განსხვავებული აზრი გამოთქვა ექვთიმე თაყაიშვილმა. მან „ხანძოეთი“ ევფრატის ზედაწელში, ისტორიულ დასავლეთ სომხეთში მდებარე ქალაქ ჰანძითთან გააიგივა.

გრიგოლ ხანძთელის ცხოვრების სრული ტექსტის გამოქვეყნების შემდეგ გაირკვა, რომ ხანძთა კლარჯეთში მდებარეობს, მაგრამ მისი ზუსტი ლოკალიზაცია მაინც გაძნელდა. საქმეს ართულებდა ისიც, რომ კლარჯეთის „ათორმეტ უდაბნოთაგან“ მხოლოდ ორის ტოპონიმი დაიკარგა — ხანძთა და შატბერდი; ადგილობრივმა გამაჰმადიანებულმა ქართველებმა ამ სახელწოდების მონასტრის ან დასახლების შესახებ არაფერი იცოდნენ. XX საუკუნის დამდეგს ნიკო მარი კლარჯეთში მოგზაურობისას შეეცადა თავად დაედგინა მონასტრის მდებარეობა და ხანძთასთან გააიგივა კარჩხალას ხეობაში მდებარე პატარა ეკლესია — ნუკას საყდარი. ერთი პერიოდი ეს მოსაზრება საყოველთაოდ იყო მიღებული მეცნიერებაში, 1950-იან წლებში ის „გრიგოლ ხანძთელის ცხოვრების“ დეტალური ანალიზის საფუძველზე უარყო პავლე ინგოროყვამ. მისივე გამოკვლევით, ხანძთა არის გვიანდელი ქვემო ფორთა (აშაღი ფორთა (Aşaği Porta), ამჟამად შეადგენს სოფელ ფირნალის (Pırnali) ერთ-ერთ უბანს), რომელიც ნიკო მარს შატბერდი ეგონა. ეს მოსაზრება დამატებითი არგუმენტებით განამტკიცა ვახტანგ ჯობაძემ. ამჟამად ამ აზრს ემხრობა ყველა თანამედროვე მკვლევარი.

## ისტორია 
[მინიატიურა|250პქ|ხანძთის სამონასტრო კომპლექსში შემავალი ნაგებობები [2007 წელს. ცენტრში მთავარი ტაძარია, რომელსაც ჯერ კიდევ ადგას გუმბათის სფერო; ზემოთ ინფოდაფაში იხილეთ უფრო ახალი ფოტო ამავე ხედით, რომელზეც ჩანს, რომ გუმბათის სფერო უკვე ჩამონგრეულია.]]
ხანძთის მონასტერი დაახლოებით 782 წელს დააარსა გრიგოლ ხანძთელმა. ხანძთამ კლარჯეთის ისტორიაში განსაკუთრებული როლი შეასრულა; ლ. მენაბდის თქმით, ის „მთელი მხარის სამონასტრო კოლონიზაციის საყრდენი ბაზა იყო“. გრიგოლთან ერთად ხანძთის მონასტრის პირველ ბერებს შორის იყვნენვ საბა, შემდგომში (826 წლიდან) იშხნის ეპისკოპოსი, თეოდორე, რომელმაც დაახლოებით 840 წლისათვის ნეძვის მონასტერი დააარსა და ქრისტეფორე, კვირიკეწმინდის მონასტრის დამაარსებელი. ხანძთაში აღიზარდნენ და მოღვაწეობდნმენ არსენ I კათალიკოსი (820–877) და ეპისკოპოსი ეფრემ მაწყვერელი (815–885). ხანძთაში მოღვაწეობდა ასევე მაკარი ლეთელი, რომელიც შემდეგ  საბაწმინდაში დამკვიდრდა და მონაწილეობა მიიღო 864 წლის სინური მრავალთავის გადაწერაში. 951 წელს აქაური ბერის, გიორგი მერჩულეს  მიერ დაიწერა „გრიგოლ ხანძთელის ცხოვრება“. ცნობილია ასევე XI-XIII საუკუნეების მოღვაწეებიც ხანძთაში, მაშ შორის მოსე ხუცესი და სტეფანე დიაკონი.

### მშენებლობა 
დაახლოებით 782 წლისათვის, მონასტრის დაარსებისას აგებული ხანძთის პირველი ეკლესია, გიორგი მერჩულეს ცნობით „ძელისა“ ანუ ხისა იყო, ისევე როგორც საცხოვრებელი სენაკები და სატრაპეზო. დავით ხოშტარიას აზრით, სამშენებლო ქვით მდიდარ მხარეში საშენ მასალად ხის გამოყენება ბერების შეჭირვებულ მდგომარეობაზე მიუთითებს. მშენებელ ბერებს ოპიზელი მამები დახმარებიან მუშახელით, საკვებითა და სამუშაო იარაღებით. ბერები თავად აშენებდნენ და, როგორც ჩანს, დიდი გაჭირვებითაც — გიორგი მერჩულეს თქმით, „კლდჱ იგი ხანცთისაჲ უფიცხლეს არს უფროჲს ყოველთა მათ კლარჯეთისა უდაბნოთა“. დავით ხოშტარიას მითითებით, ეს ცნობა მართლაც ახლოსაა სინამდვილესთან და ხანძთაში სამშენებლოდ განსაკუთრებით მძიმე პირობებია.

ხანძთის მთავარი, რიგით მესამე ეკლესიის მშენებლობა 910–იან წლებში დაიწყო. მისი ქტიტორი იყო აშოტ ერისთავთერისთავი, კუხად წოდებული. იგი გარდაიცვალა 918 წელს და ეკლესიის მშენებლობის დასრულება სიცოცხლეში ვერ მოასწრო. შენობა დაასრულა გურგენ ერისთავთერისთავმა. მესამე (მთავარი) ეკლესია დღესაც დგას ხანძთაში:
 
რთული იყო ქვისა და კირის ადგილზე მიტანა, რადგან მონასტერი საპალნიანი საქონლისათვის მიუვალი იყო და საშენი მასალის მოტანა ბერებს შორი მანძილიდან ზურგით უწევდათ. დავით ხოშტარია აღნიშნავს, რომ ეს დღესაც ასეა და ხანძთამდე წესიერი ბილიკიც კი არ მიდის. ხანძთაში, პირველად კლარჯეთის სამონასტრო მშენებლობაში, გუმბათის მოსაპირკეთებლად მაღალხარისხიანი ქვიშაქვა გამოიყენეს, რომელიც ახლომახლო არ მოიპოვება. ამ მასალას წონით ყიდულობდნენ. დავით ხოშტარია 2005 წელს აღნიშნავდა, რომ გუმბათის ორი საყრდენი ბურჯი აშკარად შეგნებულად იყო მოშლილი შენობის დანგრევის მიზნით — ჩრდილოეთის ბურჯი მთლიანად იყო მონგრეული, ხოლო სამხრეთისა თითქმის მთლიანად. მიუხედავად ამისა, თითქმის ჰაერში გამოკიდებული გუმბათი მაინც ინარჩუნებდა მდგრადობას, რასაც დავით ხოშტარია მშენებლობის უმაღლესი ტექნიკური ხარისხითა და ძლიერი მაკავშირებელი ხსნარის გამოყენებით ხსნის.

ეკლესია გარედან მთლიანად თლილი ქვის პერანგითაა შემოსილი. გუმბათის ყელზე გამოყენებულია მაღალხარისხიანი მკვრივი მოწითალო ქვიშაქვა, ხოლო ძირითადი კორპუსის ფასადები უფრო რბილი მოყვითალო-ქვიშისფერი ქვით. გუმბათის ყელისა და დანარჩენ მოპირკეთებას შორის განსხვავება დღეს განსაკუთრებით თვალშისაცემია — რბილი ქვა დროთა განმავლობაში ნაწილობრივ ჩამოიფშვნა, ხოლო გუმბათის პერანგის მკვრივი ქვები დაუზიანებელია. ქვები თანაბარი ზომებისაა და ჰორიზონტალური რიგები თითქმის გამონაკლისის გარეშე ერთი სიმაღლისაა — დაახლოებით 40 სმ.

გადასვლა გუმბათქვეშა კვადრატიდან გუმბათის წრეზე ხდება ტრომპების განვითარებული სისტემის მეშვეობით. სულ ქვემოთ, კვადრატის კუთხეებში ოთხი დიდი ნახევარკონუსური ტრომპია. მათსა და ოთხ გუმბათქვეშა თაღზე ამოყვანილია მაღალი რვაწახნაგა ყელი. ყელის ზედა კუთხეებში მოთავსებულია მეორე რიგის რვა მომცრო ტრომპი, ხოლო მათ ზემოთ მესამე რიგის კიდევ უფრო პატარა თექვსმეტი ტრომპი. ისინი ფართოდაა გადაშლილი და ქვემოდან ნახევარდისკოებს ჰგავს  ხანძთის გუმბათი არასწორადაა გამოსახული, როგორც რვანაწილიანი შეკრული კამარა. ამგვარადვეა იგი აღწერილი ტექსტშიც. როგორც ჩანს ტრომპების მეორე და მესამე რიგი ა. პავლინოვმა ვერ შენიშნა. ეს შეცდომა ყველა გამოცემაში მეორდებოდა 1990–იან წლებამდე.

ტაძარს ორი შესასვლელი აქვს — სამხრეთ-დასავლეთ და ჩრდილო-დასავლეთ კუთხილს ნაწილებში სიმეტრიულად გაჭრილი. შიდა სივრცეს რვა სარკმელი ანათებს, მათგან ოთხი გუმბათის ყელშია, ხოლო დანარჩენები აფსიდასა და მკლავებში. პასტოფორიუმებს ასევე თითო სარკმელი აქვთ აღმოსავლეთიდან.

აღსანიშნავია, რომ ხანძთა ერთადერთია კლარჯეთის შემორჩენილ ეკლესიებში, რომელიც ჩახაზული ჯვრის გეგმაზეა აგებული. ყველა სხვა გუმბათოვანი ეკლესია croix libre–ის ბირთვზე კუთხის სათავსების დამატებითაა ნაგები. დავით ხოშტარია აღნიშნავს, რომ კლარჯეთში წინამორბედის არმქონე სტილის ტაძრის აგება მისი არქიტექტორის „არალოკალურ“ გამოცდილებაზე, ქვეყნის სხვა რეგიონების არქიტექტორის ცოდნაზე მიუთითებს. ბურჯის დამატებითი წყვილი დასავლეთის მკლავში არის ის უმთავრესი თავისებურება, რაც ამ ორ შენობას განასხვავებს ტიპოლოგიურად მონათესავე სხვა ეკლესიებისაგან (წრომი, ბარცანა, იყალთო, ოზაანი).

#### ფასადი 
გარედან განვითარებული არქიტექტურული გაფორმებით გამოირჩევა გუმბათი. მის თორმეტწახნაგა ყელს გასდევს დეკორაციული თაღნარი, რომელიც წიბოებზე აყოლებულ შეწყვილებულ ლილვურ ნახევარსვეტებზე გადადის. ნახევარსვეტების ბაზისები და კაპიტელები ფაქიზადაა დამუშავებული. ასევეა დამუშავებული რთულად პროფილირებული სარტყელი ყელის ძირში (ზემოდან ქვემოთ: ძლიერშვერილი თხელი თარო, ⅔ ლილვი, უფრო შეწეული ⅔ ლილვი, ღრმა ღარი, ძლიერშვერილი თარო, ფოსო). გუმბათის ყელის კარნიზი ტეხილია და ყოველი წახნაგის თავზე ფრონტონს ქმნის, რის გამოც სახურავს ნახევარგაშლილი ქოლგის ფორმა აქვს.

ცალკეული ელემენტების გასაძლიერებლად გუმბათის ყელზე დაფერვაც იყო გამოყენებული. ვახტანგ ჯობაძე აღნიშნავს ძოწისფერი პიგმენტის კვალს ნახევარსვეტებზე გუმბათის ყელის დასავლეთ მხარის ქვედა ნაწილში და ფიქრობს, რომ ისინი მთლიანად უნდა ყოფილიყო დაფერილი.

გუმბათთან შედარებით სადაა ძირითადი კორპუსის ფასადები. დეკორის კვალი ჩანს აღმოსავლეთ ფასადზე. აქ სამივე სარკმელს ჰქონდა თავსართები მძლავრი ფართო რკალითა და მოკლე გადანაკეცებით. შემორჩენილია შუა დიდი თავსართის გადანაკეცები, რომლებიც მუქი წითელი ქვითაა გამოყვანილი და მკაფიოდაა გამოყოფილი გლუვი ქვიშისფერი ფასადისაგან. თავსართის ზემოთ ასეთივე წითელი ქვის სადა ჯვარი იყო, რომლისაგანაც დარჩენილია ჰორიზონტალური მკლავები. პასტოფორიუმების სარკმელების თავსართები მთლიანად დაკარგულია, მაგრამ წყობაში მათი კონტურები განირჩევა. ისინი შუასთან შედარებით ბევრად მცირე ზომისა იყო, რის გამოც ბოლო დრომდე ყველა გამოცემაში ეკლესიის ძირითადი გეგმა ამ მინაშენიანად მოჰქონდათ.

## სხვა სამონასტრო ნაგებობები 
მინიატიურა|250პქ|სატრაპეზოს ნანგრევები
ხანძთის მთავარი ეკლესიის გარდა ხანძთის სამონასტრო კომპლექსი მოიცავს სხვა შენობა–ნაგებობებს, მათ შორის სატრაპეზოს, მცირე სამლოცველოებს, სენაკებს, სამრეკლოს, წყაროს და სხვა.

### სატრაპეზო 
მონასტრის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში დგას ძლიერ დანგრეული სატრაპეზო. ნაგებია დიდი და უხეშად დამუშავებული ქვებით. სატრაპეზო წარმოადგენს აღმოსავლეთ-დასავლეთ ღერძზე წაგრძელებულ მართკუთხა ნაგებობას ერთი ვრცელი დარბაზით. დარბაზს თაღების მწკრივი ორ ტოლი სიგანის ნავად ჰყოფდა. თაღები ეყრდნობოდა ოთხ ჯვრისებრი გეგმის ბურჯს. ნავები გადახურული იყო ცილინდრული კამარებით. ორკალთიანი სახურავის ქვეშ, კამარების ზემოთ, ალბათ სხვენის სათავსი იქნებოდა. სატრაპეზოს იატაკის ქვეშ სუბსტრუქციაში მოწყობილია დიდი ოთახი, რომელსაც ვახტანგ ჯობაძე საკუჭნაოდ მიიჩნევს.

ვახტანგ ჯობაძე თვლის, რომ სატრაპეზოს სამშენებლო ტექნიკა, კერძოდ კი უზარმაზარი, უხეშად გათლილი ქვების ხმარება და მინიმალური სიგანის გული კედლის შიდა და გარე პერანგს შორის, ადრეულ თარიღზე უნდა მიუთითებდეს. იგი შესაძლებლად მიიჩნევს, რომ ნაგებობა VIII საუკუნის ბოლოთი ანუ მონასტრის დაარსების ხანით დათარიღდეს.

### სხვა შენობები 
სამრეკლოს გადახურვა|150პქ|მინიატიურა
ეკლესიასა და სატრაპეზოს შორის ჩაშენებულია მცირე ზომის სამლოცველო (სავარაუდოდ X საუკუნისა) და სენაკები. ვახტანგ ჯობაძის დაკვირვებით, სენაკები სამ სართულად იყო განლაგებული; ქვედა სართულები დღეს მიწაშია ჩამარხული. ზედა სართულზე ჩამწკრივებულია სამი ერთნაირი ვიწრო და გრძელი მართკუთხა ოთახი, რომლებსაც შესასვლელები დასავლეთიდან აქვს. აქ მოხსენიებულ მარკოზს მეცნიერები აიგივებენ კლარჯ მღვდელ-მონაზონ მარკოზთან, რომელიც 1545 წლის ახლოს ხანძთიდან სინას მთაზე, წმინდა ეკატერინეს მონასტერში გადავიდა. სინას სულთა მატიანის ერთ–ერთ მინაწერში იგი თავის თავს „ჴანცთასა სამრეკლოსა აღმშენებელსა“ უწოდებს. სამრეკლო მას 1540–იან წლებში უნდა აეგო.

მონასტრის გალავნის გარეთ არქიტექტურულად გაფორმებული წყაროა, რომელზეც დაშენებულია პატარა დარბაზული სამლოცველო. დღეისათვის ამ სამლოცველოს გადახურვა და კედლების ზედა ნაწილები მონგრეული აქვს. სამლოცველო სხვადასხვა ზომის უხეშად დამუშავებული ქვებითაა ნაგები და შიგნითაც და გარედანაც სრულიად სადაა.

ვახტანგ ჯობაძე ფიქრობს, რომ წყაროს სამლოცველო დაახლოებით მაშინ აშენდა, როცა გაბრიელ დაფანჩული მონასტერში ახალ ეკლესიას აგებდა. იგი უარყოფს პავლე ინგოროყვას ვარაუდს, რომ წყაროს სამლოცველო სწორედ გაბრიელ დაფანჩულის ეკლესიაა; ამის დასამტკიცებლად ვახტანგ ჯობაძეს რამდენიმე არგუმენტი მოჰყავს:

## წარწერები 
ერთ–ერთი წარწერა ხანძთიდან|250პქ|მინიატიურა
წარწერა ხანძთის სამრეკლოზეჯაბა ლაბაძის ფოტო|250პქ|მინიატიურა
ცნობილია ექვსი წარწერიანი ფილა ხანძთიდან. მათგან ხუთი პირველად ნიკო მარმა გამოსცა, ხოლო ერთი — ექვთიმე თაყაიშვილმა. ნიკო მარი ასახელებს ასევე წარწერის გაურკვეველ ფრაგმენტს, რომელიც ნახა ეკლესიის სამხრეთის კარის ტიმპანზე. ამ ფილათაგან ოთხი დღეს დაკარგულია, ორი კი საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში ინახება. ისინი წარმოადგენს ოთხი ან, შესაძლოა, სამი წარწერის ძლიერ დაზიანებულ ფრაგმენტებს, რომელთა რეკონსტრუქციაც დღემდე ზუსტად არ მომხდარა.

თავისი შინაარსით უნიკალურია წარწერა, რომელსაც ნ. შოშიაშვილი პალეოგრაფიული ნიშნებით X საუკუნით ათარიღებს და „ნასყიდობის აქტს“ უწოდებს. პავლე ინგოროყვამ ამ წარწერის ნაწილად მიიჩნია ხანძთაში ნაპოვნი მეორე ფრაგმენტი და სცადა მათი ერთად რეკონსტრუირება. ნ. შოშიაშვილმა ეს თვალსაზრისი ხელოვნურად მიიჩნია. წარწერა ძლიერაა დაზიანებული, მისი აღდგენა კი მხოლოდ პირობითად ხერხდება. წარწერაში მოხსენიებულია ერისთავთერისთავი, რომლის სახელიც „ტ“ ასოზე მთავრდება. პავლე ინგოროყვა ვარაუდობდა, რომ ეს ლიპარიტი უნდა ყოფილიყო, ნ. შოშიაშვილმა კი იგი სუმბატად მიიჩნია. დავით ხოშტარია მიიჩნევს, რომ აქ ახალი ეკლესიის მაშენებელი, აშოტ ერისთავთერისთავი უნდა იგულისხმებოდეს.

კარგადაა შემონახული ამ წარწერის რამდენიმე მოაკვეთი. მათგან განსაკუთრებული შინაარსისაა მეოთხე სტრიქონი:

მანამდე ნახსენებია *მამა იოვანე*, სავარაუდოდ მონასტრის წინამძღვარი. ტექსტიდან ჩანს, რომ მან ვიღაცას (ვინაობა არ ჩანს წარწერის დაზიანების გამო) „მიჰყიდა“ ტაძარი. ეკლესიის გაყიდვა უცნობია როგორც ქართული, ისე სრულიად ქრისტიანული სამყაროს პრაქტიკაში. დ. თუმანიშვილის მიერ გამოთქმულია მოსაზრება, რომ აქ შესაძლოა რაიმე უფლების გაყიდვა იგულისხმებოდეს, მაგალითად მონასტრის ეკლესიაში დასაფლავებისა. ამ აზრს იზიარებს დავით ხოშტარიაც. გამომცემელმა ეს წარწერები 979–1001 წლებით დაათარიღა. დავით ხოშტარია მიუთითებს, რომ ამგვარ რეკონსტრუქციას არ აქვს მტკიცე საფუძველი. მის აზრს ამყარებს ისიც, რომ მონასტერში X საუკუნის II ნახევრის სტოა არსად არ ჩანს.

შემორჩენილია ასევე ოთხი წარწერა, რომლებიც სამრეკლოს კედლებზეა. აქ მოხსენიებულია სამრეკლოს ქტიტორი, კალატოზები და რამდენიმე ხანძთელი მოღვაწე (იხილეთ ქვეთავში „სხვა შენობები“).

## გალერეა 

File:Khandzta (12).JPG|მთავარი ეკლესია
File:Khandzta (73).JPG|მთავარი ეკლესიის გუმბათი
File:Khandzta (13).JPG|მთავარი ეკლესია
File:Khandzta (64).JPG|მთავარი ეკლესიის შიდა იტერიერი
File:Khandzta (26).JPG|მთავარი ეკლესიის შიდა იტერიერი
File:Khandzta (72).JPG|ერთ–ერთი აფსიდი
File:Khandzta (22).JPG|ფასადი

## იხილეთ აგრეთვე
* გრიგოლ ხანძთელი
* გიორგი მერჩულე
* გრიგოლ ხანძთელის ცხოვრება
* კლარჯეთი

## ლიტერატურა 
**დ. ხოშტარია*, კლარჯეთის ეკლესიები და მონასტრები, თბილისი, 2005, 2009, ISBN 99940-11-94-4
* *W. Djobadze*, A Brief Survey of the Monastery of St George in Hanzta, Oriens Christianus, B. 78, 1994
* *W. Djobadze*, Early Medieval Georgian Monasteries in Historic Tao, Klardjeti and Savseti, Stuttgart, 1992
* *ვ. ჯობაძე*, ხანძთის წმ. გიორგის მონასტერი (მოკლე მიმოხილვა), არტანუჯი, 4, 1995
* *Н. Марр*, Дневник поездки в Шавшию и Кларджию. წიგნში: Георгий Мерчул, Житие св. Григория Хандзтийского. Грузинский текст. Введение, издание, перевод Н. Марра, Тексты и разыскания по армяно-грузинской  филологии, кн. VII, С.-Петербург, 1911
* *დ. ბერძენიშვილი, ლ. მენაბდე*, ქსე, ტ. 11, გვ. 434, თბ., 1987
* 
* *А. Павлинов*, Экспедиция на Кавказ 1888 года, Материалы по Археологии Кавказа, вып. III, Москва, 1893

## რესურსები ინტერნეტში 
*მოგზაურობა ტაო–კლარჯეთში, ხანძთა 
*ამბიონი. ხანძთა ნელ–ნელა ინგრევა
* თურქეთში ქართული ტაძრების რესტავრაციის სანაცვლოდ ოთხი მეჩეთის აღდგენას სპეციალისტები აფასებენ
* საქართველოს საპატრიარქოს განცხადება თურქეთში ქართული ტაძრების, ხოლო საქართველოში მეჩეთების რესტავრაციასთან დაკავშირებით // Presage.tv
*ბუბა კუდავა, ტაო-კლარჯეთი (ფოტოემოციები) 

## სქოლიო 
კატეგორია:თურქეთის მონასტრები
კატეგორია:ქართული ეკლესია-მონასტრები ტაო-კლარჯეთში