ბოსნიის სამეფო

**ბოსნიის სამეფო** () — შუა საუკუნეები მონარქია ბალკანეთში, რომელიც ბოსნიის საბანოს (1154 – 1377) გაძლიერების შედეგად წარმოიშვა. მისმა სოციალ-ეკონომიკურმა, პოლიტიკურმა და კულტურულმა გავლენამ დიდი ეფექტი მოახდინა მთელს რეგიონზე და ზოგადად ბალკანეთის ისტორიაზე.

## ბოსნიის საბანო
ბოსნიის საბანო იყო შუა საუკუნეების სახელმწიფო, რომელიც თავისი ძლიერების ზენიტში თანამედროვე ჩრდილოეთ ბოსნიის ტერიტორიას ფლობდა. ოფიციალურად ბოსნიის ბანები ბან კულინის (1180 – 1204) შემდეგ უნგრეთის სამეფოს ვასალები იყვნენ, მაგრამ რეალურად ისინი დამოუკიდებლობით სარგებლობდნენ. ბოსნიის საბანო არსებობდა 1377 წლამდე, ვიდრე ბანი ტვრტკო კოტრომანიჩი მეფედ არ ეკურთხა სტეპან ტვრტკო I-ის სახელით.

## ტვრტკო
1353 წელს ბოსნიის საბანოს მმართველი გახდა 15 წლის ტვრტკო კოტრომანიჩი. 1363 წელს მოუვიდა უთანხმოება უნგრეთის მეფე ლაიოშთან, დაწყებული კონფლიქტი ბოსნიელთა წარმატებით დასრულდა და ბოსნიისთვის ხელსაყრელი დაზავებაც დაიდო. 1366 წელს აჯანყებულებმა შეავიწროვეს ტვრტკო, მაგრამ მან მოახერხა მათი დამარცხება. 1372 წელს ტვრტკო კავშირს კრავს სერბ თავადთან, ლაზარ ხრებელანოვიჩთან, რომელთან ერთადაც ლაშქრობს მეორე მსხვილი სერბი ფეოდალის, ნიკოლა ალტომანოვიჩის წინააღმდეგ. ალტომანოვიჩს პარალელურად თავს ესხმის ჯურაჯ ბალშიჩი, ზეტას თავადი. ტვრტკომ შემოიერთა ზახუმლე, დრინისა და ლიმის ხეობები, ონოგოშტისა და გაცკოს მხარეები. ამ ტერიტორიაზე მდებარეობდა სერბული მონასტერი მილეშევა, სადაც პატრიარქ სავას ნეშტი იყო დასვენებული. სერბული ტერიტორიების დაკავება, მათ შორის უმნიშვნელოვანესი მილეშევას მონასტრისა, ასევე ის ფაქტი, რომ ტვრტკოს ბებია სერბეთის მმართველი ნემანიჩების დინასტიიდან იყო, რომელიც სტეფან უროშ V-ის გარდაცვალებისას შეწყდა 1371 წელს, ტვრტკოს იმედს აძლევდა რომ იგი სერბული ტახტის დაკავებასაც შეძლებდა. ტვრტკოს კორონაციისას გვირგვინი თავად ლაიოშმა გამოგზავნა. სერბი მკვლევარების აზრით კი იგი მილეშევას მონასტერში აკურთხა მეფედ მილეშევას მიტროპოლიტმა. თუმცა ტვრტკოს მისწრაფება სერბული ტახტის დაკავებისა არ განხორციელდა, რადგან სერბეთში გაძლიერდა მისი ყოფილი მოკავშირე ლაზარ ხრებელანოვიჩი. მან ექსპანსია დასავლეთით განაგრძო, შემოიერთა ხორვატიისა და დალმაციის ნაწილი. სიცოცხლის ბოლოს მისი ტიტული იყო „მეფე ბოსნიისა, სერბიისა, ხორვატიისა, ხუმისა, უსორისა, სოლისა, დალმაციისა, დონი კრაისა.“ გარდაიცვალა 1391 წელს.

## შემდგომი ისტორია
ტვრტკო მისმა ძმამ, სტეპან დაბიშამ შეცვალა. მისი მმართველობიდან ბოსნიის სამეფომ დაღმასვლა დაიწყო – ფეოდალები ფაქტობრივად არ ემორჩილებოდნენ სამეფო ხელისუფლებას. სიგიზმუნდსა და ვლადისლავს შორის უნგრეთის ტახტის გამო გამართულ დაპირისპირებაში დაბიშა ცდილობდა მანევრირებას მოწინააღმდეგეებს შორის, რომ შეენარჩუნებინა ტვრტკოს მონაპოვარი, მაგრამ გამარჯვებული სიგიზმუნდი შეიჭრა ბოსნიაში და აიძულა დაბიშა ეცნო თავი სიგიზმუნდის ვასალად, უნგრეთის სამეფოსთვის დალმაციის ნავსადგურები გადაეცა და სიგიზმუნდი თავის მემკვიდრედ გამოეცხადებინა.

1395 წელს დაბიშა გარდაიცვალა. ტახტი სიგიზმუნდს ეკუთვნოდა, რომელიც დაბიშამ გამოაცხადა თავის მემკვიდრემ, მაგრამ მოხდა შემდეგი კაზუსი – სიგიზმუნდს გადაეცა ტახტზე მემკვიდრეობა, როგორც დაბიშას ბიძაშვილის, მარიას მეუღლეს. მარია დაბიშის სიკვდილამდე ოთხი თვით ადრე გარდაიცვალა, ამიტომ ბოსნიელმა ფეოდალებმა უარი თქვეს სიგიზმუნდი მეფედ მიეღოთ. ტახტი დაიკავა დაბიშას ცოლმა ელენა გრუბამ. ტვრტკო II-მ მან თავი ოსმალების ქვეშევრდომად ცნო, უხდიდა მათ ხარკს, თუმცა მოგვიანებით ურთიერთობა დაეძაბა მათთან და უნგრეთთან კავშირი დადო მათ საწინააღმდეგოდ. მოახერხა სიტუაციის მეტ-ნაკლები სტაბილიზაცია სამეფოში, დადო სავაჭრო ხელშეკრულება ვენეციასთან, აამოქმედა მაღაროები და სამეფო ხელისუფლება გააძლიერა. 1428 წელს დაქორწინდა დოროთეაზე, რასაც მოჰყვა უკმაყოფილება სანდალებისა და ზლატონოსოვიჩების მხრიდან. სანდალები მოგვიანებით შეურიგდნენ მეფეს, ზლატონოსოვიჩები კი მეფემ დასაჯა და მამულები წაართვა. მანამდე სტეპან ტომაშმა დაარწმუნა პაპი თავის კათოლიკობაში და ბოსნიის ეკლესიიდან გამიჯვნაში და მიიღო მისგან ხელდასხმა. მოგვიანებით სტეპან ტომაში პირველი ბოსნიის მეფე გახდა, რომელმაც აქტიურად დაიწყო ბოსნიის ეკლესიის შევიწროება – 1459 წელს პაპმა პიუს II-მ მოსთხოვა სტეპან ტომაშს ბოსნიის ეკლესიის განადგურება, თუ მას სურდა ოსმალების წინააღმდეგ კათოლიკური სამყარო დახმარებოდა. სტეპან ტომაში იძულებული გახდა დაეწყო ბოსნიის ეკლესიის წევრების დევნა. სტეპან ტომაში 1461 წელს გარდაიცვალა.

ბოსნიის მეფე ამჯერად სტეპან ტომაშევიჩი გახდა. მან მაშინვე მიმართა რომს დახმარების თხოვნით. ნოემბერში ბოსნიაში ჩავიდა პაპის ლეგატი, რომელმაც ჩაიტანა სამეფო გვირგვინი. ამის გამო უნგრეთის მეფე მათიაში აღშფოთდა, მაგრამ პაპის შუამდგომლობით კონფლიქტი მოგვარდა – ტომაშევიჩი მათიაშის ვასალად გამოცხადდა, რომელიც მას იმპერატორ ფრიდრიხის წინააღმდეგ უნდა დახმარებოდა. 1463 წელს მოკავშირეებით დაიმედებულმა ტომაშევიჩმა ოსმალებს ხარკი შეუწყვიტა. ოსმალეთის არმიამ ველი მაჰმუდ-ფაშას სარდლობით ბობოვაცს ალყა შემოარტყა 19 მაისს, მეორე დღეს კი მას თავად მეჰმედიც შეუერთდა. ბობოვაცი მალევე დაეცა და მეფემ გადაწყვიტა თავშესაფარი ეძია დალმაციაში ან ხორვატიაში. მან დედინაცვალი კატარინა რომში გაგზავნა, ცოლი მარია კი რაგუზაში. თავად ტომაშევიჩს ფეხდაფეხ მისდევდა მაჰმუდ-ფაშა და ბოლოს კლუჩში მოახერხა მისი ალყაში მოქცევა. რესურსების სიმცირის გამო ტომაშევიჩი მიხვდა, რომ ალყას ვერ გაუძლებდა და დანებდა. იგი მეჰმედის წინაშე წარადგინეს 25 მაისს, რის შემდეგაც სიკვდილით დასაჯეს. მისი დატყვევებული ნათესავები კონსტანტინოპოლში გაგზავნეს, სადაც მათმა ნაწილმა ისლამი მიიღო. ბოსნიის სამეფო ოსმალეთმა შეიერთა.

## მემკვიდრეობა
სტეპან ტომაშევიჩის სიკვდილით დასჯისა და ბოსნიის ანექსიის გამო ვენეციამ ოსმალეთს ომი გამოუცხადა. ვენეციას მიემხრო უნგრეთის მეფე მათიაში, რომელმაც 1463 წლის შემოდგომაზე მოახერხა ბოსნიაში შეჭრა და ფორმალურად აღადგინა ბოსნიის სამეფო, სადაც მეფედ დასვა თავისი ქვეშევრდომი ნიკოლა ილოკელი, მაგრამ საბოლოოდ ომი ოსმალეთის გამარჯვებით დასრულდა. ბოსნია ოსმალეთის მფლობელობაში შევიდა.

ისლამიზაცია ბოსნიაში მეტად უმტკივნეულოდ წარიმართა. ისლამი მიიღეს დიდებულებმა, მათ შორის სტეპან ტომაშევიჩის უმცროსმა ძმამ, სიგიზმუნდმა (ისჰაყ-ბეგ კრალოღლუმ) და სტეპან ვუკჩიჩ კოსაჩას ვაჟმა, კატარინას ძმამ, სტეპანმა (აჰმად-ფაშა ჰერსექლიმ). ბოსნიის მოსახლეობა – რომელიც მეტწილად ბოსნიური ეკლესიის მიმდევარი იყო, რომელიც ერესად იყო მიჩნეული და ორივე ოფიციალური ქრისტიანული ეკლესიის მიერ სასტიკად იდევნებოდა, მეორე მხრივ კი საკმაოდ ბევრ საერთოს ნახულობს ისლამთან – ოსმალეთის მილეთის სისტემით წახალისებულნი აქტიურად იღებენ ისლამს.1520-იანი წლებისთვის ბოსნიაში მოსახლეობის მესამედი უკვე მუსლიმია. ისლამიზაცია შედარებით ნელა მიდიოდა ჰერცეგოვინაში, სადაც კათოლიციზმი უკვე საკმაოდ იყო ფეხმოკიდებული. ყალიბდება ბოსნიურ–მუსლიმური ეროვნება, რომლის იდენტობის განსაზღვრა-ჩამოყალიბებაში დიდი როლი ითამაშა ჰუსაინ გრადაშჩევიჩის აჯანყებამ (1831 - 1833), რომელმაც ბოსნიის ტერიტორიაზე დროებით აღადგინა დამოუკიდებლობა.

1878 წელს ბოსნია დაიკავა ავსტრია-უნგრეთის იმპერიამ, ხოლო 1908 წელს, 445 წლიანი ოსმალური მმართველობის შემდეგ, იმპერატორმა ფრანც იოზეფ I-მა ოფიციალურად გამოაცხადა ბოსნიის ანექსია, რასაც ბოსნიის კრიზისი მოჰყვა. 

## სქოლიო
კატეგორია:ისტორიული სახელმწიფოები
კატეგორია:ბოსნია და ჰერცეგოვინის ისტორია
კატეგორია:სერბეთის ისტორია
კატეგორია:ხორვატიის ისტორია
კატეგორია:მონტენეგროს ისტორია
კატეგორია:ყოფილი სლავური სახელმწიფოები