ჰუნები

მინი|300პქ|მარჯვნივ|ჰუნების სახელმწიფო მიახლოებითი საზღვრები (ნარინჯისფერი) დაახლ. 450 წელს.
**ჰუნები** (, ) — აზიიდან ევროპაში შეჭრილი ძველი ხალხი. პირველად იხსენიებიან იმ წყაროებში, რომლებიც მათ მიერ დაახლ. 375 წელს ოსტროგუთების გაერთიანების განადგურებას ეხება (ოსტროგუთების მეთაური იყო ერმანარიხი). მანამდე, აღმოსავლეთიდან დაძრულმა ჰუნებმა დაიმორჩილეს ჩრდილოეთ კავკასიაში და დონზე მცხოვრები ალანები. ევროპის ახალი წელთაღრიცხვის პირველი საუკუნეების მოვლენების აღწერისას ანტიკურ ავტორებთან მოხსენიებული უნები და ჰუნები დღეს როგორც თანაჟღერადი სიტყვები ისე განიხილება და მათი ერთმანეთთან გაიგივება არ არის ასახული ჰუნების დროინდელ წყაროებში. ჰუნების ხუნუსთან კავშირის ჰიპოთეზას მრავალი მეცნიერი იზიარებს, თუმცა უტყუარი მტკიცებულებები არ არსებობს. უთუოა მხოლოდ მათი კუთვნილება მონღოლოიდური რასისადმი, ცხოვრების მომთაბარე წესი და ცენტრალური აზიის ოლქებთან კავშირი. ჰუნების ენა ცნობილი არ არის, შეფასებების ნაწილის თანახმად, ის მიეკუთვნებოდა თურქული ენების ძველ ფენას. არსებობს ჰიპოთეზები ჰუნების უგრებისადმი კუთვნილების შესახებ.
300პქ|მინი|მარცხნივ|ჰუნების მიგრაცია და მიახლოებითი თარიღები.
ალანებისა და გუთების აღმოსავლეთ ჯგუფის დამარცხების შემდეგ, ჰუნებმა დაიმორჩილეს აღმოსავლეთ ევროპის სამხრეთი ნაწილის რიგი ძველი ხალხები და IV საუკუნის ბოლოსკენ აქ წამყვანი სამხედრო და პოლიტიკური ძალა გახდნენ, უმნიშვნელოვანესი როლი შეასრულეს ხალხთა დიდი გადასახლების საწყის ეტაპზე. 370-იან წლებში ჰუნების ყველაზე მსხვილ გაერთიანებას ხელმძღვანელობდა ბალამბერი. გუთებთან და ალანებთან ერთად, ჰუნების გარკვეული ჯგუფი შევიდა ალათეუსისა და საფრაქსის გაერთიანებაში. 379 წელს ერთ-ერთი ამ ან სხვა გაერთიანების ჰუნები დაამარცხა იმპერატორმა თეოდოსიუს I-მა, რომელმაც ისინი 388 და 394 წელს უზურპატორებთან ბროლაში გამოიყენა. 394/395–398 წლებში ჰუნები შეიჭრნენ ბალკანეთში, სამხრეთ კავკასიაში და სირიამდე მიაღწიეს. V საუკუნის დასაწყისში ქვემო დუნაისპირეთში ყველაზე ძლიერი იყო ჰუნების გაერთიანება ულდინის მეთაურობით (მათ ემორჩილებოდნენ სკირები და დუნაისპირეთის სხვა ძველი ხალხები). რომაელი მხედართმთავარი სტილიქონი ჰუნების რაზმებს იყენებდა რადაგაისის სამხედრო გაერთიანების, ასევე ვესტგუთების წინააღმდეგ საბრძოლველად. დაახლ. 405–408 წლებში ჰუნებთან მძევლის სახით ცხოვრობდა აეციუსი. 408–409 წლებში ჰუნები შეიჭრნენ აღმოსავლეთ რომის იმპერიაში, თუმცა აქ მათი თავდასხმები მოიგერიეს. იმპერატორ ჰონორიუსის კარზე მსახურობდა ჰუნების რაზმი (ამოხოცეს 409 წელს). არსებობს ცნობები ასევე ჰუნების მმართველ დონატუსის, რომელიც დაახლ. 412 წელს რომაელთა მონაწილეობით მოკლეს, და „ბელადებს შორის პირველის“ ქარატონის შესახებ. დაახლ. 415–420 ან 421 წელს ილაშქრეს ირანში.]]
მიუხედავად იმისა, რომ ჰუნები მომთაბარეებად რჩებოდნენ, მათი და მათი დამორჩილებულების „ბაზები“, სადაც ხელოსნები და სხვა მოსამსახურეები ცხოვრობდნენ, გამოვლენილია მდინარე დონზე (ზამიატინო-ჩერტოვიცკოე, ტანაისი); ამგვარი „ბაზები“, სავარაუდოდ, უნდა ყოფილიყო დუნაიზე მდებარე რამდენიმე ნახევრად დანგრეული ქალაქი, პანტიკაპეონი ყირიმში და სხვ. საკუთრივ ჰუნების მატერიალური კულტურა ნაკლებადაა ცნობილი. მათთან აკავშირებენ აზიური პროტოტიპების მქონე ჩამოსხმულ ქვაბებს სოკოსებრი სახელურებით, დიადემებს, ზოგიერთ სხვა სამკაულს, მშვილდის, ხის სკულპტურებისა და თასების ოქროს შემონაფენებს, სამფრთიან რომბისებრყუნწიან ისრებს. იმ არქეოლოგიური მონაპოვრების უდიდეს ნაწილს, რომელიც ჰუნების დროის მომთაბარეებთანაა დაკავშირებული, ევროპული სათავეები აქვს.

ბიზანტიურ ისტორიოგრაფიაში ტერმინი „ჰუნები“, საკუთრივ ჰუნების გარდა, ევროპის რიგი სხვა მომთაბარე ხალხების აღსანიშნავადაც გამოიყენებოდა, მაგალითად, უნგრელების. კულტურული ფასეულობების მანადგურებელი შეუბრალებელი ველური ჰუნების სახე გავრცელდა შუა საუკუნეების ქრისტიანულ ლიტერატურაში, შეითვისეს ახალი დროის მწერლებმა, ასახვა ჰპოვა სახვით ხელოვნებასა და კინემატოგრაფიაში.

## ლიტერატურა
* (French) de Guignes, Joseph (1756-1758). Histoire générale des Huns, des Turcs, des Mongols et des autres Tartares. 
* There is no evidence to show that the dominant element in the Hun state was historically connected with that of the Hsiung-nu (Sinor, 178)
* Omeljan Pritsak (1982). "Hunnic names of the Attila clan". Harvard Ukrainian Studies VI: 444
* Frucht, Richard C. 2005. Eastern Europe. ABC-CLIO.

## სქოლიო 
კატეგორია:ძველი ხალხები
კატეგორია:უნგრეთის ისტორია
კატეგორია:თურქულენოვანი ხალხები
კატეგორია:ეთნიკური ჯგუფები