open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
რიგის პირველი საყდარი

**რიგის პირველი საყდარი** — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ კისისხევის სამხრეთით, 1,5 კილომეტრზე, ტყეში. თარიღდება გვიანადელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია. ძირითადად ნაგებია რიყის ქვით, ერთადერთი შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს. კარი ვიწროა და ოდნავ შეისრული თაღითაა გადახურული. აფსიდი გაბრტყელებულია ნახევარწრის მოყვანილობისაა და ბოლოებში ნალისებურობის ტენდენცია აქვს. აფსიდის ცენტრში ვიწრო, ოთკუთხა სარკმელია გაჭრილი, რის აქეთ იქით, სიმერიულად, თითო, ოთკუთხა ნიშაა, ნიშები ვიწროა და მაღალია. მათი ძირი იატაკიდან დაახლოებით 30 სმ სიმაღლეზეა, ხოლო თავი სარკმლის ძირის დონეზე აფსიდი გადახურულია წესიერი დორმის კონქით, რის თაღი ოდნავ შეისრული ფორმისაა, მსგავსი ფორმისაა კამარაც.

ეკლესიის დარბაზი მოკლეა იმდენად, რომ მისი სიგრძე დაახლოებით 1,5 მეტრით მეტია სიგრძეზე. დარბაზის გრძივი კედლები თითო, მარტივ პილასტრით ორ არათანაბარ ნაწილად იყოფა. დასავლეთით ნაწილი თითქმის ერთნახევარჯერ აღემატება აღმოსავლეთისას. ამ უკანასკნელის სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებში თითო, საკმაოდ ვიწერო, ოთკუთხა სარკმელია გაჭრილი. ერთ მსგავსი სარკმელი დასავლეთ კედელშიცაა, შესასვლელის გასწვრივ. დარბაზის დასავლეთ ნაწილში სამივე კედელს, დაბალი საფეხური გაუყვება, ეკლესიის ფასადები სადაა, მოკლებულია ყოველგვარ დეკორატიულ სამკაულს, შენობის დასავლეთ ფასადის ჩრდილოეთ კიდეში, მიწიდან 1,8 მეტრ სიმაღლეზეა. მცირე სწორკუთხა ნიშაა კედლები სასრულებულია მოგვიანებით ნაწყობი, აგურის საფეხუროვანი ლავგარდნით. ეკლესია დახურულია ღარისებრი კრამიტით.

ეკლესიის ჩრდილოეთით, ათიოდე მეტრზე შემორჩენილია აგურით ნაგები, სამრეკლოს პირველი სართული. იგი გეგმით კვადრატულია და ოთხივე მხარეს ოდნავ შეისრული თაღებითაა გახსნილი, გარედან თაღები ჩასმულია საფეხურით შეღრმავებულ, სწოღკუთხა არეში, შიგნით სართული გადახურულია დადაბლებული პროპორციების გუმბათოვანი კამარით.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
იყალთოს კოშკი

**იყალთოს კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ იყალთოს სამხრეთით, ცაცხვების კორომში. იყალთოს წმინდა გიორგის ეკლესიასთან ახლოს, ორმოცდაათიოდე მეტრის მანძილზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. 

კოშკი გეგმით ოთხკუთხაა (4,5 X 3,55 მ), შემორჩენილია 1,7-2,2 მ. სიმაღლეზე. კედლები (სისქე - 0,7 მ) შიგნიდან და გარედან ყრუა. ნაშენია რიყის ქვითა და ნატეხი ქვით წყობა ქაოსურია გარეთა კუთხეები მეტ-ნაკლებად დამუშავებულია, ქვიშაქვის მოზრდილი ქვებითა გამოყვანილი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის კოშკები
იყალთოს იოანე მახარებლის ეკლესია

**იყალთოს იოანე მახარებლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სოფელ იყალთოს სამხრეთ განაპირას. სასაფლაოს ტერიტორიაზე. თარიღდება გვიანი შუა საუკუნეებით. 

ეკლესია დარბაზულია, გეგმით ოდნავ დეფორმირებული სწორკუთხედის ფორმის. შედგება ქრონოლოგიურად განსხვავებული ორი სამშენებლო ფენისგან, რომლებიც ერთმანეთისაგან, როგორც საშენი მასალით ისე, ბათქაშის ფერითაც გაირჩევა. შენობის თავდაპირველი, ძირითადი ნაწილი რიყის ქვისაა და კედლების სიმაღლის თითქმის 3/4-ს მოიცავს. გვიანდელი ნაწილი კი, კვადრატული აგურის და ნატეხი ქვის შერეული წყობითა ნაგები. შიგნით ეკლესია შელესილი და შეთეთრებულია, რის გამოც კედლის თავდაპირველ და გვიანდელ ნაწილებს შორის საზღვარი არ ჩანს. ფასადებზე გვიანდელი წყობა თავდაპირველისგან განსხვავებით დაუდევრადაა შესრულებული და კედლის ზედაპირიც არასწორია. შენობა XIX საუკუნეშიც გაურემონტებიათ — სახურავის ფერდებზე აგურის ფენა დაუშენებით, რომლის სიმაღლე, ფერდობის დახრილობის შესაბამისად, კიდეებისკენ თანდათანობით მატულობს. ამის გამო განახლებული სახურავის ფერდების დახრილობა, თავდაპირველთან შედარებით ბევრად ნაკლებია. ამავე რემონტის დროს, ეკლესიის დასავლეთ კედელზე აგურის, პატარა სამრეკლო დააშენეს. 

შესასვლელი დასავლეთითაა, კარი შიგნიდანაა, ფიცრით, თარაზულადაა გადახურული, გარედან კი შეისრულთაღიანი. აღმოსავლეთით გაბრტყელებული ნახვარწრის ფორმის აფსიდია, რომლის ღერძზე სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, მიდგმულია აგურით ნაშენი,ოთხწახნაგა ტრაპეზი. აფსიდში სამი ნიშაა. მათგან ერთი სარკმლის სამხრეთითაა, ორი, ერთი მეორის ზემოთ ჩრდილოეთით, სამხრეთით მდებარე ნიშა სწორკუთხაა, ჩრდილოთით მდებარე ნიშებიდან ზედა — სწორკუთხაა, ხოლო ქვედა — შეისრულთაღოვანი. იგი ეკლესიის თავდაპირველ ფენაშია მოქცეული და დანარჩენებს თავისი სიდიდით ბევრად აღემატება. საკურთხეველი გადახურულია დადაბლებული პროპორციების, ამორფული ფორმის მქონე კონქით. რომლის თაღს ბოლოებგაშლილი ნახევარ წრის ფორმა აქვს. მსგავსი ფორმისაა კამარაც, ეკლესიის იატაკი მოგებულია კვადრატული აგურით. იატაკზე, აფსიდის მხრების ხაზზე, დაახლოებით 10 სმ სიმაღლის ზღუდეა, რომელიც როგორც ჩანს, ხის კანკელის დასაყრდნობად იყო განკუთვნილი. შენობის ფასადების მნიშვნელოვანი ფასადები შელესილია. აღმოსავლეთ ფასადზე ფრონტონის არეში აგურის წყობის შეღრმავებით, გამოსახულია საფეხუროვან ბაზისზე დაყრდნობილი ჯვარი. მსგავსი ჯვარია გამოსახული დასავლეთ ფასადზე, შესასვლელის გასწვრივ. ოღონდ, იგი წყობის შეღრმავებით კი არ არის გამოყვანილი, არამედ კედლის სიბრტყიდან ოდნავ გამოშვერილია. ეკლესიის კედლები დასრულებული იყო აგურის ორსაფეხურიანი ლავგარდნით,რომლის კვალი მხოლოდ განივ ფასადებზე იკითხება. გვიანდელ XIX საუკუნეში განახლებული ლავგარდანიც აგურისაა. მისგან მხოლოდ ფრაგმენტიღაა შემორჩენილი. სამრეკლო ოთხწახნაგაა, დგას გეგმით კვადრატულ საფუძველზე და ოთხივე მხარეს ვიწრო, თაღოვანი ღიობებითაა გახსნილი. შიგნით სამრეკლო გუმბათოვანი კამარითაა გადახურული, გარედან კი აგურისავე პირამიდული სახურავი აქვს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ქვემო ხოდაშნის მეოთხე ნაეკლესიარი

**ქვემო ხოდაშნის მეოთხე ნაეკლესიარი** — არქიტექტურული ძეგლი. მდებარეობს სოფელ ქვემო ხოდაშნის სამხრეთით, 2 კმ-ზე, მინდორში, ოდნავ შემაღლებულ ადგილას. თარიღდება შუა საუკუნეებით. შემორჩენილია საძირკვლის ფრაგმენტები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ვარდისუბნის მეოთხე ეკლესია

**ვარდისუბნის მეოთხე ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ვარდისუბნის სამხრეთ-დასავლეთით, მინდორში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დაბაზულია. ნაგებია სხვადასხვა ზომის, რიყის ქვით. ჩაშლილია სახურავის საფარი, ლავგარდანი, გარეთა კუთხეები და კედლების საპირე წყობის დიდი ნაწილი.

შესასვლელი დასავლეთიდანაა, კარი თაღოვანია. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის ცენტრში ვიწრო, სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის სამხრეთით და ჩრდილოეთით თითო მცირე, ოთკუთხა ნიშაა, ქვემოთ კი, კედელზე, კუბისებრი ფორმის ტრაპეზია მიდგმული. დარბაზი გეგმით კვადრატულია. გადახურულია ქარგილზე სხმული კამარით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ღვთისმშობლის 11)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ღვთისმშობლის ქუჩაზე (№ 11). თარიღდება XIX-XX საუკუნეების მიჯნით.

აგურის ერთსართულიანი, ნახევარსარდაფიანი სახლი ქუჩაზე განივი ფასადით გამოდის. ფასადზე სწორკუთხა ფანჯრები და სადარბაზოს ხის კვეთილი, ლითონისცხაურიანი კარია განთავსებული. ღიობების თავზე დეკორატიული, ცრუ, სოლისებრი ქვებია, აგურით გამოყვანილი. მათ ზემოთ დეკორატიული კბილანისებრი ფრიზი მიუყვება. გადახურვა კრამიტისაა.  ოთახები ვიწრო შემოსასვლელის გარდიგარდმო, ორ რიგადაა განლაგებული, ინტერიერში ავთენტურობა შენახულია: ძველი დარაბები, კედლის ღუმლები, შელამფული ჭერი და სხვ.  ეზოს მხარეს ჭვირულმოაჯირიანი, დაბალი ტერასა-აივანია (განახლებულია ძველი ნახატის მიხედვით). აფრების დეკორი აღარ არსებობს. შენობა დახურულია კრამიტით, სახურავი ოთხკალთაა. 

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ქვემო ხოდაშნის პირველი ნაეკლესიარი

**ქვემო ხოდაშნის პირველი ნაეკლესიარი** — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს სოფელ ქვემო ხოდაშნის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, 1,5 კმ-ზე. თარიღდება შუა საუკუნეებით. დანგრეულია. შემორჩენილია რიყის ქვით ნაგები კედლების ნაშთები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
მაყაშვილების ციხე

**მაყაშვილების ციხე** — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ იყალთოში, ვაკეზე. თარიღდება XVIII საუკუნით. 

ციხეს გეგმით სამხრეთ-ჩრდილოეთის მიმართულებით ოდნავ წაგრძელებული ოთხკუთხედის მოხაზულობა აქვს (მიახლოებით ზომები: სამხრეთ-ჩრდილოეთის ღერძზე - 45 მ, აღმოსავლეთ-დასავლეთის ღერძზე - 37 მ). ნაგებია რიყის ქვით კირის ხსნარზე. ციხის ოთხივე კუთხეში მდგარა ცილინდრული კოშკი, რომლებიც მთელი კორპუსით გალავნის ფარგლებს გარეთ იყო გასული. კოშკებიდან მხოლოდ სამია შემორჩენილი. ერთი მათგანი ციხის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხეშია, ხლო ორი- სამხრეთ-აღმოსავლეთ და სამხრეთ-დასავლეთ კუთხეებში. მეოთხე, ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეში მდგარი კოშკიდან კვალიც არ დარჩენილა. ჩრდილო აღმოსავლეთ კოშკი კი ორი სართულის სიმაღლეზეა შემორჩენილი, სამხრეთ კუთხეებში მდგარი კოშკებიდან კი მხოლოდ მცირე ნაწილები. გალავნის კედლებიდან აღმოსავლეთისა, თითქმის მთელ სიგრძეზე დგას. დასავლეთის კედლიდან მხოლოდ სამხრეთის ნახევარია შემორჩენილი. დანარჩენი ორი კი თითქმის მთლიანად დანგრეულია. ციხის ჩრდილო-აღმოსავლეთი კოშკი ამჟამად სოფლის ერთ-ერთ მოსახლეს საცხოვრებლად აქვს გამოყენებული. პირველ სართულზე შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარის პირდაპირ ნახევარწრიული, თაღოვანი ბუხარია. კედელში ოთხი კვადრატული ნიშა და ერთი სათოფურია მოწყობილი. შესასვლელის აღმოსავლეთს მცირე, სწორკუთხა ხვრელია რომელიც ღრმად შედის კედელში. კოშკის მეორე სართულის კედელი, პირველი სართულის კედელთან შედარებით დაახლოებით 50 სმ-ით უფრო თხელია რის გამოც მათ საზღვარზე სართულის მთელ პერიმეტრზე, საფეხურია შექმნილი. საფეხურს სართულს შუა გადახურვის, ხის კოჭები ეყრდნობოდა. შესასვლელი ამ სართულსაც ციხის ეზოდან- სამხრეთიდან აქვს. ბუხარი ამ სართულზეცაა-პირველი სართულის ბუხრის ასწვრივ. იგი გეგმით ნახევარწრიულია, თაღოვანი. სართულზე  სხვადასხვა დონეზე ცალმაგი და შეწყვილებული სათოფურებია განლაგებული.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ღვთისმშობლის 18)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ღვთისმშობლის ქუჩაზე (№ 18). თარიღდება XIX საუკუნის პირველი ნახევრით.

სახლი ერთსართულიანია. ნაგებია კვადრატული აგურით. აქვს სარდაფი. შენობა ეზოს სიღრმეშია წაგრძელებული და ქუჩაზე განივი ფასადით გამოდის. სახლს, ეზოს მხარეს, მთელ სიგრძეზე, გასდევს ხის, სვეტებიანი, გადახურული აივანი — აჟურული მოაჯირით და თაღებით, რომლებიც რთული ნახატების სახეებს შეიცავს. სახლის ქუჩის მხარეს მოქცეული ფასადი ასიმეტრიული მოხაზულობისაა. ფასადის ძირითადი, მარცხენა ნაწილი, სამკუთხა ფრონტონითაა დასრულებული, მარჯვნივ, შედარებით ვიწრო ნაწილი კი — აივნის დამრეცი სახურავით, რომელიც ფრონტონის შესაბამისი გვერდის გაგრძელებაზეა. ოღონდ, მასთან შედარებით, ოდნავ უფრო ნაკლებადაა დახრილი. კედლის ამ ნაწილში ხის ორფრთიანი, კვეთილობით დამუშავებული, სადარბაზო  კარია. კარის თავზე შემორჩენილია მარკიზის კვალი. 

ფასადის ფრონტონიან ნაწილში, მშვილდისებრი თაღით გადახურული, ორი სარკმელი გამოდის, რომელთა შორის იგივე ზომის ცრუ სარკმელია მოწყობილი. სამივე სარკმლის ქვემოთ იგივე სიგანის, ორი საფეხურით შეღრმავებული, სწორკუთხა არეა. განაპირა სარკმლებში სწორკუთხა, ლითონისგისოსიანი ალათაა ჩასმული. ცრუ სარკმლის მიღმა, ოთახში, ბუხრის კვალი იკითხება.

ფრონტონის ზედაპირი აგურის ფიგურული წყობითაა გამოყვანილი. იგი ფასადის დანარჩენი ნაწილისგან ორსართულიანი ლავგარდნით არის გამოყოფილი. ლავგარდნის ორივე საფეხური აგურის თითო რიგისგან შედგება. ზედაში აგურები ჩვეულებრივადაა დაწყობილი, ქვედაში კი — კუთხითაა შვერილი. ანალოგიური ლავგარდნითაა დასრულებული ფრონტონის ფერდებიც. შენობა გადახურულია კრამიტის ორფერდა სახურავით. ეზოს გარს ევლება რიყის ქვითა და აგურის შერეული წყობით ნაგები ზღუდე.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
კონდოლის წმინდა მარიამის ეკლესია

**კონდოლის წმინდა მარიამის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი დგას სოფელ კონდოლის ჩრდილო-აღმოსავლეთ განაპირას. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია, ძლიერ წაგრძელებული. შედგება სხვადასხვა პერიოდის ორი  ნაწილისაგან. მცირე, დარბაზული ეკლესიისგანდ, რისთვისაც, ფართობის გაზრდის მიზნით დასავლეთიდან იმავე სიმაღლის ოდნავ განიერი ნაგებობა მიაშენეს, რომელიც ეკლესიასთან ერთად, საერთო, ორფერდა სახურავის ქვეშაა მოქცეული. ორივე ნაგებობა რიყის ქვითა და კვადრატული აგურითაა ნაგები. კედლები, ძირითადად, რიყის ქვისაა. კონტრასტული ელემენტები, კარ-სარკმელთა ღიობები და გარეთა კუთხეების ნაწილი გამოყვანილია აგურით. კედლები გარედან და შიგნიდან შელესილი და შეთეთრებულია. 

ეკლესიას ორი შესასვლელი აქვს. ორივე მინაშენის კედელშია გაჭრილი, სამხრეთით და დასავლეთით. სამხრეთ კარი ორივე მხრიდან თრაზულადაა გადახურული, დასავლეთ კარი გარედან თაღოვანია, შიგნიდან სწორკუთხა. 

აღმოსავლეთით ოდნავ გაბრტყელებული აფსიდაა, რომელიც დარბაზის იატაკის მიმართ საფეხურითაა შემაღლებული და შუაში ნახევარწრიული ამბიონი აქვს მოწყობილი. აფსიდის ცენტრში გაჭრილია ოთხკუთხა სარკმელი. სარკმლის აქეთ-იქით თითო ნიშაა. დარბაზის გრძივ კედლებზე ორ-ორი ერთსაფეხუროვანი პილასტრია.

გარედან ეკლესიის კედლებს, უმეტეს ფართობზე, ნალესობა ჩამოცვენილი აქვს. დასავლეთ ფასადზე, შესასვლელის თავზე სარკმელია, რომლის ორივე მხარეს, კვარცხლბეკზე აღმართული, წყობაში ჩაღრმავებული, თითო ჯვარია გამოსახული.

ეკლესიის სახურავის აღმოსავლეთ კეხზე დადგმულია ცილინდრული ფორმის, თუნუქის კონუსისებრი სახურავით გადახურული, დაბალი, ყრუ ნაგებობა, რომელზეც ლითონის ჯვარია აღმართული.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
იყალთოს საწნახელი

**იყალთოს საწნახელი** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ იყალთოს სამხრეთ განაპირას. თარიღდება შუა საუკუნეებით. ძეგლი სამეურნეო დანიშნულებისაა. ნაგები იყო რიყის ქვით და ფიქლით კირის ხსნარზე. დღეისათვის შემორჩენილია მხოლოდ სამხრეთ კედლის ფრანგმენტი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
იყალთოს სამაროვნები

**იყალთოს სამაროვნები** — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს სოფელ იყალთოში, სანიორის მთის კალთებზე. 1933 წელს შეისწავლა გ. გოზალიშვილმა. ერთი სამაროვანი თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაო-ადრინდელი რკინის ხანით. მეორე — გვიანდელი შუა საუკუნეებისაა. ორმოსამარხებში მიცვალებულები ესვენა კიდურებმოხრილი, მარჯვენა ან მარცხენა გვერდზე. არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის ფონდებში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ჭიკაანთ ღვთისმშობლის ეკლესია

**ჭიკაანთ ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ კონდოლის სამხრეთ-აღმოსავლეთ განაპირას, თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია მოზრდილი ზომის რიყის ქვით და კირის დუღაბით. წყობა ქაოსურია. გარედან კედლის ზედაპირი გასწორებულია ბათქაშით, რომელიც ქვებს შორის არეებს ავსებს და საპირე ქვების ზედაპირის ნაწილსაც ფარავს. შეგნით კედლები შებათქაშებულია. 

ძეგლი ძლიერ დაზიანებულია: მთლიანად ჩამოშლილია დარბაზის კამარა. სამხრეთ კედლიდან მხოლო აღმოსავლეთ ნაწილია შემორჩენილი. თითქმის მთლიანად მონგრეულია ორივე ფრონტონი და ჩრდილოეთ კედლის საპირე წყობის ნაწილი. აღმოსავლეთ კედელს მთლიან სიმაღლეზე დაყვება ბზარი. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. იგი გარედან შეისრულთაღოვანია. თაღი აგურითაა გამოყვანილი და კედლის სიბრტყის მიმართ საფეხურითაა შეღრმავებული. შესასვლელი შიგნიდან სწორკუთხაა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ბ. ახოსპირელის 3)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ბეგლარ ახოსპირელის ქუჩაზე (№ 3). აგებულია XIX საუკუნის II ნახევარში  ვინმე ილო ექიმის მიერ. 

სახლი სარდაფისა და ბელეტაჟისაგან შედგება (18,5x9,2 მ). ნაგებია აგურით. ბელეტაჟით მთავარ, აღმოსავლეთ ფასადს, მთელ სიგრძეზე გასდევს გადახურული ხის აივანი, აჟურულად დამუშავებული მოაჯირითა და ფრიზით. აივნის გვერდითი ნაწილები ამჟამად შემინულია. შენობის გვერდითი ნაწილები ამჟამად შემინულია. შენობის გვერდითი  ფასადი, აგურის წყობის ჩაღრმავებით, დაყოფილია ორ სწორკუთხა არედ, რომელთა ცენტრში სადა საპირეში ჩასმული, თითო თაღოვანი სარკმელია.მთავარ ფასადზე გამომავალი ყველა კარი და სარკმელი თაღოვანია. აივანზე ასასვლელად, გარედან, ხის კიბეა მიდგმული. შენობაში არის ბუხარი. სახლი გადახურულია კრამიტით დაბურული, ორკალთა სახურავით. სახურავზე გამართულია სამერცხლე.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
იყალთოს მიქაელ მთავარანგელოზის ეკლესია

**იყალთოს მიქაელ მთავარანგელოზის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ იყალთოს თავში, სამონასტრო კომპლექსისკენ მიმავალი გზის მარჯვენა მხარეს. ჩუმათხევის მარჯვენა ნაპირზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. 

ეკლესია დარბაზულია (5,0 X 3,7 მ). ნაგებია მოზრდილი ზომის რიყის ქვით. კედლები შიგნიდან შელესილი და შეთეთრებულია. ერთდერთი შესასვლელი დასავლეთის კედლის შუაშია. კარი თარაზულადაა გადახურული. გარედან, შესასვლელის ზედა ნაწილი, მოქცეულია საფეხურით შეღრმავებულ, სწორკუთხა არეში. აფსიდი ნახევარწრიული მოხაზულობისაა. გადახურულია წესიერი  ფორმის კონქით. აფსიდის ცენტრში სწორკუთხა სარკმელი, გვერდებში კი - თითო, სწორკუთხა ნიშა. სარკმლის ქვემოთ, დგას კედელზე მიყრდნობილი, ოთხკუთხა ტრაპეზი. 

დარბაზი გეგმით თითქმის კვადრატულია (2,3 X 2,2 მ) განათებულია ორი მცირე, ბრტყლად გადახურული სარკმლით, სარკმელები სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლების აღმოსავლეთ კიდეში არის გაჭრილი ისე, რომ ორივე სარკმლის აღმოსავლეთ წირთხლი, აფსიდის შესაბამისს მხართან, ერთ სიბრტყეშია. დარბაზის კედლები სადაა - უპილასტრო, შიგნით ეკლესია გადახურილია ცილინდრული კამარით. გარედან, ეკლესიის კედლების ზედაპირი მოყვითალო ფერის ბათქაშითაა გასწორებული, რომელიც ქვებს შორის არსებულ არეებს ავსებს და საპირე ქვების დიდ ნაწილს ფარავს. მოგვიანებით, კედლები შეუთეთრებიათ. ფასადები დასრულებულია კვადრატული აგურის ოთხსაფეხხურიანი ლავგარდნით, რომელიც ხერხულა და ჩვეულებირვი წყობის მონაცვლეობითაა გამოყვანილი. ეკლესია გადახურულია ღარისებრი კრამიტით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
სათვალისწყლის სამაროვანი

**სათვალისწყლის სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი სოფელ გულგულიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით, სამიოდე კილომეტრზე, სათვალისწყლად წოდებულ ადგილში. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის მეორე საფეხურით. რამდენიმე სამარხი კი ძველი წელთაღრიცხვის II ათასწლეულის დასასრულით. აღმოჩნდა თელავისა და მაწანწრის ხევებისათვის კოლექტორული არხის კალაპოტის გაჭრის დროს 3-3,5 მეტრ სიღრმეზე. დაზიანებულია რამდენიმე ორმოსამარხი. 

1968-1969 წლებში სამაროვანზე გათხრები ჩაატარა ივანე ჯავახაშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). გაითხარა 20 სამარხი. სამარხები ინდივიდუალურია და ინჰუმაციური. ყველა სამარხი რიყის ქვის კედლებიანი ოთხკუთხა ორმოა ( ზომები მერყეობს - 1,8x1,4 მეტრი,  2x1,3 მეტრი, 1,5x0,9 მეტრი). დამხრობილია ჩრდილო-დასავლეთიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთისაკენ. სავარაუდოდ გადახურული იყო ხის ძელებით. მიცვალებულები იწვნენ მარჯვენა ან მარცხენა გვერდზე, ძლიერ მოხრილი კიდურებით, თავით ჩრდილო-დასავლეთისაკენ. ერთ შემთხვევაში (ორმოს აღმოსავლეთ ნაწილში) მიცვალებული დაკრძალული იყო მჯდომარე მდგომარეობაში. მიცვალებულებს თავთან, წინ და ქვედა კიდურებთან შემოწყობილი ჰქონდათ თიხის ჭურჭელი: თითქმის ყველა სამარხში აღმოჩნდა საქონლის თავ-ფეხის ძვლები. ზოგში კი მთელი ძროხის ძვლები. სამარხეული ჭურჭელი (ხელჩაფა, ქოცო, შვერილყურებიანი დერგი, ორყურა დერგი, სადღვებელი, კოჭობი, ქოთანი, ქვაბქოთანა, სადუღარი, კათხა, სასმისი, ქილა, ჯამი, ცილინდრულქუსლიანი ჯამი, ლანგარი, ფიალა, ბადია, სურა) ქვიშანარევი თიხისაა, დამზადებულია სამეთუნეო მორგვზე. გამომწვარია თხელფენოვნად, რუხად ან ნაცრისფრად.  შავზედაპირიანია, ზოგჯერ ნაპრიალები ჭურჭლის მთელი ზედაპირი, უმეტესწილად ორნამენტირებულია კონცენტრული, ამოღარული ხაზებით; მხარსა და ძირის კიდეს გარშემოუყვება მოკლე, ირიბი ნაჭდევები; ორ კონცენტრულ ხაზს შორის მოქცეულია ტალღური, ამოღრული ხაზი, სარტყელიანი, რელიეფური წნული. გეომეტრიული ორნამენტებიდან გვხვდება ამოკაწრული სამკუთხედები, რომელთა შიდა ფართი შევსებულია წერტილოვანი, ნაჭდევი ორნამენტით და სხვა. სამაროვანზე დადასტურდა ბრინჯაოს სამკაულები: ზამბარისებრი ხვია, ბოლოებგახსნილი სასაფეთქლე რგოლი, ოვალურად მორკალული, ბოლოებგახსნილივე საყურე, გრეხილღეროიანი, ბოლოებმოკაუჭებული გვერგვი, სფერული ან მსხლისებრი ზარაკი, დისკოსებრი, სამკუთხედებად დაფანჯრული და ჩიტისებრი, ასევე სამკუთხედებად დაფანჯრული, კოვზისებრი საკიდები, ბიკონუსური, შუაში გახვრეტილი მძივი, რომელსაც გვერდებზე ერთიმეორის საპირისპიროდ, მირჩილული აქვს ორი შვერილი, ორვოლუტიანი რგოლი: სქელი, ბოლოებგახსნილი მავთულის სამაჯური; ბოლოებგახსნილივე მავთულის ბეჭედი; კონუსური ღილები და ნახევარსფერული ღილაკები; საკინძი - ცხვირის, თავის სკულპტურული გამოსახულებით და სხვა. სამარხებში დადასტურებულია კახური ტიპის ბრინჯაოს შედგენილტარიანი სატევარი, მასრაშეკრული შუბისპირით, მასრაზე წყვილი რელიეფური სალტით.

სამაროვანზე აღმოჩენილია სამახსოვრო სამარხები, კენოტაფები. სამრხის ცენტრალურ ნაწილში აწყობდნენ მსხვილფეხა ან წვრილფეხა საქონლის თავ-ფეხს, მის გარშემო კი თიხის ჭურჭელს. სამარხეულ ინვენტარში, რაოდენობრივად, დიდი სხვაობაა, რაც თანადროულ საზოგადოებაში არსებულ ქონებრივ დიფერენციაზე მიგვითითებს.

არქეოლოგიური მასალა ინახება თელავის ისტორიულ მუზეუმში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ბ. ჩოლოყაშვილის 1)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ბიძინა ჩოლოყაშვილის ქუჩაზე (№ 1). აგებულია XIX საუკუნის ბოლოს. ამჟამად შენობაში ფუნქციონირებს სასტუმრო „ძველი თელავი“.

სახლი ორსართულიანია. ნაგებია აგურით. უკანასკნელ პერიოდში ნაგებობამ მნიშვნელოვნად დაკარგა ავთენტური ფასადი, რომელიც თელავის ისტორიული მუზეუმის ფოტოფონდში დაცულ XX საუკუნის დასაწყისის ერთ-ერთ ფოტოსურათზეა შემონახული.

პირველი სართული გახსნილია ფართო ღიობებით, რომლებშიც სავაჭრო რიგები იყო განთავსებული. მეორე სართული მაღალი, სწორკუთხა სარკმლებით არის დანაწევრებული. სარკმლები სწორკუთხა საპირეებშია ჩასმული, რომელიც კაზმული პილასტრებით არის მოსაზღვრული. შენობის ფრიზი და ლავგარდანი დეკორატიული ნაძერწობითაა შემკული. ორნამენტული მოტივები სადაა, თანაბარზომად გადანაწილებული. ნაგებობის ცენტრის ღიობები ლითონის შეკიდულ აივანზე გამოდის, რომლის კონსოლებიც ჭედურია. შემორჩენილია სადარბაზო, ძველი ხის კიბე, ხის სადა აივანი და ძველი ალაყაფის კარი.

სახლს დიდი ზომის, კამაროვანი სარდაფი აქვს. სახლი „გვიანი კლასიციზმის“ სტილის საინტერესო ნიმუშია.

2011-2012 წლებში სახლს ჩაუტარდა სარესტავრაციო სამუშაოები (პროექტის ავტორი, არქიტექტორი ვაჟა ორბელაძე).

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
იყალთოს სამაროვანი

**იყალთოს სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს სოფელ იყალთოს ჩრდილო-აღმოსავლეთით განაპირას, თაღლაურად წოდებულ ადგილზე. თარიღდება ძვ. წ. XIII-XII საუკუნეებით. აღმოჩნდა 1964 წელს, სოფლის მაცხოვრებლის ბაჩიაშვილის ეზოში ჩატარებული მიწის სამუშაოების დროს. 

დაზიანებული ორმოსამარხი გათხარეს თელავის სახელმწიფო ინსტიტუტის მუზეუმის თანამშრომლებმა. 1977 წელს ამავე ეზოში აღმოჩნდა კიდევ ერთი ორმოსამარხი, რომელიც შეისწავლა აკც-ის კაე-მ (ხელმძღვანელი კ.ფიცხელაური). ორმოსამარხები (2 X 1,6 მეტრი 1,8 X 1,3 მეტრი) ოთხკუთხაა, დამხრობილია სიგრძივ, ჩრდილო-დასავლეთიდ სამხრეთისკენ. პირველ სამარხში მიცვალებული ესვენა მარჯვენა გვერდზე, კიდურებმოხრილი, თავით ჩრდილოეთისეკნ. მეორე (გაითხარა 1977 წელი) სამარხში მიცვალებულის ძვლები მიმობნეული იყო. ამდენად, დაკრძალვის პოზა ვერ დადგინდა. სამარხის ჩრდილოეთ კედელთან აღმოჩნდა თავის ქალა, სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში- ბარძაყის ძვლები. ისინი თიხის ჭურჭელს ედოზემოდან(შესაძლებელია სარეცლის არსებობა). სამარხეული ჭურჭელი (დერგი, სადღვებელი, ქილა, ქვაბქოთანა, ქოთანი, ბადია, სურა, სასმისი) დამზადებულია ქვიშა ნარევი თიხისგან. გამომწვარია ნაცრისფრად, მოშავოდ ან შავად. არათანაბარი გამოწვის გამო, ზედაპირზე შეიმჩნევა მუქი ფერის ლაქები. ჭურჭელი დამზადებულია სამეთუნეო მორგვზე. ინვენტარი ორნამენტირებულია. კონცრენტული, ამოღარული ხაზებით, მხარზე და ძირის კიდეზე ირიბი ნაჭდევებით, ორ, კონცენტრულ ხაზს შორის მოქცეული, კლაკნილი ხაზით, ამოკაწრული სამკუთხედებით, რომელთა შორის დარჩენილი არე შევსებულია ნაჭდევებით. სამარხში გამოივლინდა ბრინჯაოს შედგენილტარიანი სატევარი და მავთულის ზამბარისებრი ხვია, შუბისპირი, მასრაზე რელიეფური ორი სალტით და ბრინჯაოსავე მავთულის ბოლოებ გახსნილი ორი ბეჭედი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ი. ჭავჭავაძის 121)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ილია ჭავჭავაძის გამზირზე (№ 121). თარიღდება XIX საუკუნის შუა ხანებით. სახლი ორსართულიანია. ნაგებია ძველი აგურით. მოგვიანებით შელესილია ცემენტით.

შენობა ჭავჭვაძის ქუჩის მხარეს განივი ფასადით გამოდის. პირველი სართული სავაჭრო დანიშნულებისაა. მეორე სართულზე ორი მარალი, სამყურა თაღით გადახურული სარკმელია. ორივეში სწორკუთხა ალათებია ჩასმული. ფასადი დასრულებულია სამკუთხა ფროტონით, ცალ მხარეს სახლს ალაყაფის კარი და მის თავზე შემინული შუშაბანდი აქვს.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ბედოიანთ ეკლესია

**ბედოიანთ ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი. დგას სოფელ კურდღელაურის ჩრდილოეთით, თარიღდება შუა საუკუნეებით.

ძეგლი წარმოადგენს მცირე ზომის, დარბაზული ეკლესიის ნანგრევს. შემორჩენილი კედლები ნაგებია რიყის ქვითა და კირის დუღაბით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ბატონის ციხის სადროშე

**ბატონის ციხის სადროშე** — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს თელავის ცენტრალურ ნაწილში „ბატონის ციხის“ კომპლექსის სამხრეთ-დასავლეთით, ასიოდე მეტრის მანძილზე. სავარაუდოდ თარიღდება XVIII საუკუნით. 1980 წლიდან იგი, ამ ადგილას აგებული, თელავის  დრამატული თეატრის შენობის ინტერიერში იყო მოქცეული. ესაა გეგმით სწორკუთხა შემაღლებული პროპორციების მქონე ნაგებობა, რომლის სიმაღლეშიც ორ თანაბარ, ერთმანეთისგან ქრონოლოგიურად განსხვავებულ ნაწილად იყოფა. ორივე ნაწილი ერთგვარი საშენი მასალითაა ნაგები და ერთმანეთთან ისეა შეხამებული, რომ მათ შორის საზღვარი თითქმის შეუმჩნეველია, ნაგებობის ქვედა ნახევარი ეკლესია-სამლოცველოა. ზედა კი საბრძოლო ელემენტებით აღჭურვილი და თავდაცვითი სადგომია. ძველი ნაშენი სწორ რიგებადა ჩაწყობილი, წვრილი რიყის ქვით. კარ-სარკმლების გამოსაყვანად კონსტრუქციულ ელემენტებში, კუთხეებსა და ალაგ-ალაგ კედლებში გამოყენებულია კვადრატული აგური.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
იყალთოს ნაეკლესიარი

**იყალთოს ნაეკლესიარი** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ იყალთოს ჩრდილო-აღმოსავლეთით, 0,7 კმ-ზე. თარიღდება შუა საუკუნეებით. კედლების ნაშთების მიხედვით, რომლებიც მცენარეულობითაა დაფარული ჩანს, რომ ეკლესია დარბაზული ყოფილა (დაახლ. 4 X 3 მ). იგი რიყის ქვით და კირის ხსნარით იყო ნაგები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
იყალთოს ნაციხარი

**იყალთოს ნაციხარი** — არქიტექტურული ძეგლი. მდებარეობს სოფელ იყალთოს სამხრეთით, 0,5 კმ-ზე. ბორცვზე. თარიღდება გვიანი შუა საუკუნეებით. ნაგები იყო რიყის ქვით, ქვიშაქვით და კირის ხსნარით. დანგრეულია. შემორჩენილია მხოლოდ ჩრდილოეთის კედელი (სიმაღლე დაახლოებით 2,5 მ), რომლის შუაში კარია გაჭრილი. კედელში სათოფურებია მოწყობილი. ციხის დასავლეთ ნაწილში მიწაში სანახევროდ ჩაფლული სათავსია, რომელსაც ჩრდილოეთიდან კარი ჰქონდა გაჭრილი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ბ. ახოსპირელის 5)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. დგას ბეგლარ ახოსპირელის ქუჩაზე (№ 5). თარიღდება XIX საუკუნის დასაწყისით. გადმოცემით იგი აუგია ვინმე კუპატაძეს. 

სახლი ნახევარსარდაფისა და ბელეტაჟისგან შედგება. ნაგებია კვადრატული აგურით. ამჟამად მნიშვნელოვნადაა სახეშეცვლილიб მთლიანადაა შემინული აივანი. ძველი აივნიდან შემორჩენილია ხის სვეტების თავები და მოხარატებული მოაჯირის ფრაგმენტები.

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში 
* 

კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
კატეგორია:კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლები კახეთის მხარეში
რიგის მეორე საყდარი

**რიგის მეორე საყდარი** — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ კისისხევის სამხრეთით 1,5 კილომეტრზე. თარიღდება გვიანი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია დასავლეთიდან ეკვრის რამდენიმე ვიწრო და გაცილებით დაბალი მინაშენი. ორივე ნაგებობა რიყის ქვითაა ნაშენი ეკლსიის გარეთა კუთხეები გამოყვანილია შირამის, კარგად გათვლილ კვადრებით, მოგვიანებით აღდგენილი ნაწილები აგურისაა.

ეკლესიას ერთადერთი შესასვლელი დასავლეთიდან, მინაშენიდან აქვს. კარი თაღოვანია, აღმოსავლეთით ღრმა, ნახევარწრიული აფსიდია, რომელიც დარბაზისგან მოგვიანებით აგებული აგურის კინკელითაა გამიჯნული. აფსიდის ღერძზე გაჭრილია ვიწრო, შეისრულთაღოვანი სარკმელი. სარკმლის ქვემოთ დგას აგურით ნაწყობი ტრაპეზი, რითიც კანკელის თანადროული ჩანს. აფსიდის გვერდებში მოწყობილია მცირე ზომის ნიშები. ჩრდილოეთით ორი ერთიმეორის ზემოთ, ხოლო სამხრეთით ერთი. ჩრდილოეთით და სამხრეთით მდებარე ნიშა სამკუთხა თაღითაა დასრულებული, ჩრდილოეთით ზედა ნიშა კი კვადატულია. აფსიდი გადახურულია უსწორმასწორო ფორმის კონქით. არაწესიერი ფორმისა კონქის თაღიც. საკურთხევლის სარკმლის გარდა, ეკლესიას კიდევ ორი შეისრულთაღოვანი სარკმელი აშუქებს, რომელთა შორის ერთი ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილშია, ხოლო მეორე დასავლეთ კედლის შუაშია. დარბაზის სამხრეთთ და ჩრდილოეთ კედლების შუაში გამოყოფილია თითო, მარტივი პილასტრი, რაზეც კამარის შეისრული საბჯენი თაღია გადაყვანილი. მსგავსი ფორმისაა კამარაც.

მინაშენი გეგმით თითქმის კვადრატულია და ეკლესიაზე განიერი თააღითაა მიყრდნობილი. შესასვლელი მასაც დასავლეთიდან აქვს. განათებულია სამი, მცირე ზომის, ოთკუთხა სარკმლით, რომელთა შორის თითო-თითო სამხრეთით და ჩრდილოეთით კედლების დასავლეთ ნაწილშია ერთმანეთის მოპირდაპირედ, ხოლო ერთი
დასავლეთით, შესასვლელის თავზე, შიგნით მინაშენი გადახურულია ოდნავ შეისრულია კამარით.

ორივე ნაგებობის ფასადები სადაა, მოკლებულია ყოველგვარ მორთულობას, ეკლსიის დასავლეთით შესასვლელის თავზე მცირე შეღმავებაა, ხოლო გრძივ კედლები, მიწიდან დაახლოებით 2 მეტრი სიმაღლით ზემოთ 10-12 სანტიმეტრით თხელდება, რაც კედლების მთელ სიგრძეზე მცირე საფეხურს წარმოქმნის. ეკლესიას ლავგარდანი ჩამოშლილი აქვს, მინაშენის კედლები კი თაროსებრი ლავგარდნითაა დასრულებული.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ი. ჭავჭავაძის 127)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ილია ჭავჭავაძის გამზირზე (№ 127). თარიღდება XIX საუკუნის შუა წლებით. 

სახლი ორსართულიანია. ნაგებია ქართ. აგურით. ქუჩის მხრიდან ფასადი შელესილია ცემენტით. პირველ სართულზე , სავაჭრო რიგისათვის დამახასიათებლ, ორ თაღოვან არეში მოქცეულია სწორკუთხა ღიობები. მეორე სართულზე, ტიმპანიანი ორი კარი და ოთხი სარკმელია. ნახევარწრიული სათაურით, სათაურები ვიწროა და ერთმანეთს ბოლოებით ებმის მეორე სართულს, მთელ სიგრძეზე ხის, შეკიდული აივანი გასდევდა. შენობის გვერდითი ფასადები რიყის ქვისა და გაურის შერეული წყობითაა ნაგები. სახლის მეორე სართულს, ეზოს მხარეს, ხის სვეტებიანი, ჭვირული აივანი გასდევს, რომელიც ამჟამად შემინულია, პირველი სართულის წინ არსებული აივანი კი- ამოშენებულია. შენობა გადახურულია ოთხკალთა, კრამიტით დაბურული სახურავით.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
მაყაშვილების პირველი ციხე-დარბაზი

**მაყაშვილების პირველი სასახლე** — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ რუისპირის სამხრეთით, 0,5 კილომეტრზე, მდინარე თურდოს მარცხენა ნაპირას. ნასოფლარ არტოზანის ტერიტორიაზე, თარიღდება XVIII საუკუნეების შუა ხხანებით. 

ეკუთვნოდა ადგილობრივ ფეოდალებს — მაყაშვილებს. ციხის გეგმა თითქმის კვადრატულია, რომლის ოთხივე კუთხეში ცილინდრული კოშკი დგას. გალავნის აღმოსავლეთ კედელი მდინარეს გასდევს, ამიტომ ოდნავ მოხრილია. ჩრდილოეთ კედლის ცენტრში ჭიშკარია. ჭიშკრის პირდაპირ, სამხრეთ კედლის ცენტრში — მცირე ზომის, სათადარიგო კარი. კოშკები ისეა დაზიანებული და გადაკეთებული, რომ მათი თავდაპირველი სახის აღდგენა მიახლოებით თუ ხერხდება. კოშკებიდან სამი, სავარაუდოდ, ორსართულიანი იყო, ქონგურებიანი ბანის მქონე. ხოლო მეოთხე — სამსართულიანი. შესასვლელები სართულებს ცალ-ცალკე ჰქონია. პირველი სართული ყველგან დამხმარე ჩანს, ხოლო მეორე სართულის კედლებში ცალმაგი და ორმაგი სათოფურები იყო განლაგებული. სართულშუა გადახურვა ხის იყო. ციხის კედლები ორიარუსიანი ჩვეულებისამებრ, ქვედა იარუსი აქაც ყრუა, ზედა კი — საბრძოლო იარუსები სისქეთა სხვაობა, მცირე საფეხურს ქმნის, რომელზეც დაყრდნობილი იქნებოდა მებრძოლთა სასიარულო ხის ბილიკი. ზედა იარუსის კედლებში, მონაცვლეობით. ცალმაგი და ორმაგი სათოფურებია განლაგებული. ციხის შიგნით, სამხრეთ კედლის გასწვრივ. მდგარა ორსართულიანი სასახლე. გალავნის ჩრდილოეთ კედლის დასავლეთ ნახევარი და აღმოსავლეთ კედლის ჩრდილოეთ ნახევარი მეორეხარისხოვან ნაგებობებს ჰქონია მოკავებული. ჭიშკრის სიახლოვეს დგას კარის ეკლესია. შენობა დარბაზულია, გეგმით სწორკუთხა შესასვლელი ორია — სამხრეთით და დასავლეთით. ორივე შეისრულთაღიანი და შიგნიდან სწორკუთხა შეღრმავებაშია ჩასმული. აღმოსავლეთით ეკლესის იატაკის მიმართ საფეხურით შემაღლებული, ნახევარვარწრიული აფსიდია. აფსიდის ცენტრში შეისრული სარკმელია გაჭრილი, რომლის ორივე მხარეს თითო, თაღოვანი ნიშაა. თითო, შეისრულოვანი სარკმელი დანარჩენ კედლებშიცაა. აფსიდი გადახურულია კონქით. დარბაზი — ცილინდრული კამარით. კამარის შუა ნაწილში შეკიდულ პილასტრებზე დაყრდნობილი, საბჯენი თაღია. ეკლესიის იატაკი კვადრატული აგურისაა. შენობის ფასადებიდან მხოლოდ აღმოსავლეთ  და დასავლეთისაა მორთული. 

აღმოსავლეთ ფასადზე, სარკმლის ზემოთ და გვერდებზე მოთავსებულია წყობაში შეღრმავებული, თითო რომბი. დასავლეთ ფასადის მორთულობა აგურის რელიეფური არშიით გამოყვანილი სამი, ერთმანეთთან დაკავშირებული, სხვადასხვა საგანის ელემენტისგან შედგება, რომლებიც კედლის ღერზე ერთიმეორეს თავზეა განლაგებული და ფრონტონის არეში გამოსახული, რელიეფური ჯვრის  საფეხუროვან საფუძველს ქმნის. მათ შორის ქვედაში, შესასვლელის ზედა ნახევარია მოქცეული, ზედაში კი — სარკმელი. ეკლესიის კედლები დასრულებული აგურის  ოთხსაფეხურიანი ლავგარდნით, რომელიც ჩვეულებრივად დაწყობილი და კუთხით შვერილი აგურებით გამოყვანილი რიგების მონაცვლეობითაა შედგენილი. სახურავი კრამიტისა ყოფილა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ბ. ახოსპირელის 2)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. დგას ბეგლარ ახოსპირელის ქუჩაზე (№ 2). აგებულია XIX საუკუნის ბოლოს. 

სახლი დიდი ზომისაა. იგი მოხდენილადაა მორგებული საკმაოდ რთულ რელიეფს ახოსპირელის ქუჩის აღმართსა და მის გაგრძელებაზე, კიბე-ქუჩას. ახოსპირელის ქუჩის მხრიდან, სახლი ორსართულიანია. ეს ფასადი მხატვრულად საინტერესოდაა გადაწყვეტილი. კედლის ქვედა ნაწილი ნაგებია რიყის ქვისა და აგურის ჰორიზონტალური რიგების მონაცვლებით. ფასადს, ცენტრში და კიდეებზე. ორივე სართულის სიმაღლეზე, პილასტრისებრი, ვიწრო, შვერილი აუყვება. მსგავსი შვერილია გამოყვანილი სართულშუა გადახურვის დონეზეც ისე, რომ კედლის სიბრტყე ოთხ თანაბარ ნაწილადაა გაყოფილი. თითოეულ ნაწილში სარკმლის თითო ღიობია. პირველი სართულის სარკმლები სადაა. მეორე სართულის სარკმლები კი აგურით გამოყვანილ, რელიეფურ საპირეშია ჩასმული. ფასადი ფრონტონითაა დაგვირგვინებული. სახლის ამავე მხარეს, ეზოსკენ არსებული, ხის აივნების გვერდითა ფრთები გამოდის. ეზოს მხრიდან სახლი სამსართულიანია. მისი პირველი სართული დიდი, შეისრული თაღებითაა გახსნილი. მეორე და მესამე სართულების მთელ სიგრძეზე ხუს, რიკულებიანი აივნებია მოწყობილი. აივნები, ისევე როგორც აივანზე ასასვლელი კიბე, ახალია. მეორე სართულის აივანი აგურის, სწორკუთხა ფორმის ბურჯებს ეყრდნობა. აივნებზე ბრტყელი თაღით გადახურული კარ-სარკმლების ღიობები გამოდის. უკანა ფასადი ერთიან კედელს წარმოადგენს და ახოსპირელის ქუჩაზე გადის. შენობა, პირდაპირ მდგომ სახლებთან ერთად, ერთიან, ხუროთმოძღვრულ კომპლექს ქმნის. სახლი კრამიტითაა გადახურული. ნასყიდობის ქაღალდის თანახმად, მიწის ნაკვეთი, რომელზეც სახლი დგას 1800 წელს შეუძენია ვინმე მელქო თარხანოვს. თავიდან სახლი ერთსართულიანი იყო. მეორე სართული მოგვიანებითაა დაშენებული. დროთა განმავლობაში, შენობაში სხვადასხვა დაწესებულებები იყო განთავსებული, რის გამოც მან მნიშვნელოვანი გადაკეთებები განიცადა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ბ. ჩოლოყაშვილის 12)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ბიძინა ჩოლოყაშვილის ქუჩაზე (№ 12). აგებულია XIX საუკუნის ბოლოს. ატარებს ამპირის სტილის ნიშნებს.

სახლი ორსართულიანია. ნაგებია აგურით. პირველი სართული სავაჭრო რიგს უკავია, რაზეც მიგვანიშნებს დიდი, სწორკუთხა ღიობები. მეორე სართული საცხოვრებელია, ოთხი სწორკუთხა სარკმლით გახსნილი. სარკმლების თავსართები, აგურის წყობით, რკალურად არის დეკორატირებული. პარაპეტი აგურისავე წყობაში შეღრმავებული მართკუთხედებით (იმპოსტებით) ნაწევრდება. სარკმლებს შორის და კუთხეებზე აგურის რუსტიკის მოტივია ჩართული. ფასადის ცენტრალურ ნაწილში კარია, რომლის წინ მცირე ზომის, ლითონის აივანია შეკიდული. ეზოს მხარეს ხის ორი აივანია. მათ შორის ერთი ძველია, რომელსაც ჭვირული დეკორის მცირე ნაწილი შემორჩა. გვერდითი ფასადი შერეული წყობით არის ნაშენი და სამკუთხა ფრონტონით ბოლოვდება. სახლი გადახურულია კრამიტის ორფერდა სახურავით.

2011-2012 წლებში სახლს ჩაუტარდა რესტავრაცია (პროექტის ავტორი, არქიტექტორი, ვ. ბასილიძე)

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
გულგულის ყვავის საყდარი

**გულგულას ყვავის საყდარი** — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ გულგულას ჩრდილო-დასავლეთით, მაწაწრის ხევის პირას. თარიღდება IX-X საუკუნეებით. ეკელსია დარბაზულია (10,25x6,25 მეტრი). ნაგებია რიყის ქვით, უწესრიგიდ. კუთხეებში, უმეტესად, მოზრდილი, მეტ-ნაკებად შერჩეული ქვებია გამოყენებული, რომელთა შორის, ალაგ-ალაგ შირიმის ტლანქად გათლილი ქვებიცაა ჩართული. კედლების ზედაპირი, როგორც შიგნიდან, ისე გარედანაც, გასწორებულია ბათქაშით, რომლის უმეტესი ნაწილიც ჩამოცვენილია. 

1970-იანი წლების მეორე ნახევარში, სპეციალური სამეცნიერო-სარესტავრაციო საწარმო სახელოსნოს მიერ ჩატარებულა. ეკელსიის სარეაბილიტაციო სამუშაოები, ეკლესიის ინტერიერი და მიმდებარე ტერიტორია გაიწმინდა ღორღისა და ლამისგან. შემორჩენილი კედლების წყობასთან შეხამებით, აღდგა კამარის და კედლების დანგრეული ნაწილები. კედლებს გაუკეთდა თაროსებრი ლავგარდანი. ეკლესია გადაიხურა ღარისებრი კრამიტით.

ამჟამად ეკელსია დაზიანებულია: ალაგ-ალაგ აყრილია კრამიტი. ინტერიერი, დაახლოებით 1 მეტრის სიმაღლეზე, ამოვსებულია ნიაღვერების მიერ ჩამოტანილი ლამით, იგივე სიმაღლის ქვა-ღორღის ფენითაა დაფარული გარეთა კედლები და მიმდებარე ტერიტორია. 

ეკლესიას სამი შესასველი აქვს. მათ შორის ერთი სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნაწილშია გაჭრილი, მეორე -ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში, მესამე კი დასავლეთ კედლის ღერძზე. სამივე კარი შიგნიდან თაღოვანია, ხოლო გარედან სწორკუთხა, გადახურულია ბრტყელი ლოდით.

აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომელიც ეკლესიის გადარჩენილი ნაწილისგან ორ საფეხურიანი მხრებით და მათზე დაყრდნობილი ორსაფეხურიანივე ნახევარწრიული მოხაზულობის თაღითაა გამოყოფილი. მსგავსი ფორმისაა კამარაც. აფსიდის ცენტრში მაღალი, თაღვანი სარკმელია გაჭრილი, რომლის ორივე მხარეს თითო, სწორკუთხა ნიშაა. ერთი სარკმელი დასავლეთის კედელშიცაა, ორი კი სამხრეთით. სარკმლები გარედან და შიგნიდან სწორკუთხაა. 

დარბაზის გრძივი კედლები დანაწევრებულია თითო, ორსაფეხურიანი ჰილასტრით და მის გვერდებზე არსებული, ნახევარწრიულთავიანი, კედლის თითო თაღით, რომლებიც ჰილასტრის გვერდით საფეხურებს ეყრდნოაბა. სჰილასტრის წინა საფეხურზე კი, ცილინდრული კამრის საბჯენი თაღია გადაყვანილი. თითო ჰილასტრი გრძივი კედლების დასავლეთ კიდეშიცაა. მათ დასავლეთ კედლის მიმდებარე თაღი ეყრდნობა.

ეკელსიის ფასადები მოკლებულია ყოველგვარ მორთულობას. სამხრეთ ფასადზე, შესასვლელია გადახურვიდან ოციოდე სანტიმეტრით ზევით, წყობიდან გამოშვერილი თხელი ქვების რიგით შექმნილია თარო, რომელიც კედლის კიდეებთან ახლოს წყდება. ანალოგიური თაროა მოწყობილი ჩრდილოეთ ფასადის აღმოსავლეთ ნახევარშიც. თაროები მინაშენის კამრის დასაყრდნობლად იყო გათვალისწინებული, რომელიც ეკლესიას სამხრეთიდან (მთეალ სიგრძეზე) და ჩრდილოეთიდან ეკვროდა. ამჟამად მინაშენის არავითარი კვალი არ ჩანს, რის გამოც მათი არსებობის შესახებ დაბეჯითებით რაიმეს თქმა ძნელია. არ არის გამორიცხული, რომ მათი აგება ეკლესიის მშენებლობის დროსვე იქნა უარყოფილი. ეკლესიის სახურავი ორფერდაა, გადახურულია ქართული ღარისებრი კრამიტით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:IX საუკუნის ეკლესიები
ქვემო ხოდაშნის ორმოცის ეკლესია

**ქვემო ხოდაშნის ორმოცის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ ქვემო ხოდაშნის სამხრეთ-დასავლეთით 0,5 კმ-ზე, პატარა ხევის პირას, ტყეში. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. 

ეკლესია ჩვეულებრივი, ერთნავიანი სამლოცველოა (3,5 X 2,5 მ). ნაშენია რიყის ქვის ირეგულარული წყობით. დაზიანებულია: დანგრეულია ჩრდილოეთის კედელი და აფსიდის მნიშვნელოვანი ნაწილი. ჩაქცეულია კამარის ჩრდილოეთ გვერდი და კონქის ნაწილი. კედლებს გარედან, დიდ ფართობზე საპირე წყობა ჩამოშლილი აქვს. ერთადერთი შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარი გარედან თაღოვანია (ნახევარწრიული თაღისგან შემორჩენილია მხოლოდ აღმოსავლეთ გვერდი). შიგნიდან კი, თარაზულად, ხის ძელებითაა გადახურული, აფსიდი ნახევარწრიულია. აფსიდის კედელი გრძივი კედლების უშუალო გაგრძელებაა. აფსიდის ღერძზე თაროვანი სარკმელია გაჭრილი, რომელიც ოდნავ მაღლაა „ატანილი“, იმდენად, რომ მისი ნაწილი კონქის ფარგლებშია მოქცეული. ერთი, შიგნიდან და გარედან ოთხკუთხა სარკმელი ეკლესიის დასავლეთ კედელშიცაა. აღმოსავლეთ სარკმლის ქვემოთ, კედელს, რიყის ქვით ნაგები ტრაპეზი ეკვრის. აფსიდის გვერდებზე თითო, მცირე ზომის სწორკუთხა ნიშაა. საკურთხეველი გადახურულია წესიერი ფორმის კონქით, რომელიც კამარისგან შეკიდული თაღითაა გამოყოფილი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ნ. სულხანიშვილის 52)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ნიკო სულხანიშვილის ქუჩაზე (№ 52). თარიღდება XIX საუკუნის მეორე ნახევრით.

სახლი სულხანიშვილის ქუჩის აღმართზე დგას და ქუჩის მხარეს გრძივი ფრონტით იშლება. ქუჩის მხრიდან იგი სართულნახევრიანია, ეზოს მხარეს კი — ორსართულიანი. ქუჩისპირა ფასადი, კარ-სარკმლების ღიობებით, სიმეტრიულადაა დანაწევრებული. ნახევარსართული ლავგარდნითაა გამოყოფილი. სარკმლებს გასდეწვს აგურით გამოყვანილი, ვიწრო თარო. ფასადი ლავგარდნითა და საკმაოდ მაღალი პარაპეტით სრულდება, რომელიცმართკუთხა ჩაღრმავებებითაა დანაწევრებული. ასეთივე ჩაღრმავებებია სარკმლების ქვეშაც. განსაკუთრებით საზეიმოდაა გაფორმებული ხის, დეკორატიული კვეთით შესრულებული, სადარბაზო კარი. მის ორივე მხარეს, კედელში, აგურით გამოყვანილი, მრგვალი სვეტებია ჩადგმული. კარის თავზე ამაღლებულია პარაპეტიც, რომელიც აგურით გამოყვანილი დეკორატიული მოტივებითაა გაფორმებული, გვერდებზე კი მრგვალი, პატარა სვეტებია ჩადგმული. ეზოს მხარეს პირველი სართული მიწის დონეზე გამოდის. მეორე სართულზე ხი ძველი აივანი შემინულია. მისი ერთი მხარე გამოდის სახლის მთავარ ფასადზეც. აივანს შენარჩუნებული აქვს ხის ძველი სვეტები და ჭვირული მოაჯირი. ეზოსკენ, სიღრმეში, მას ეკვრის გვიანდელი შემინულთავიანი, ორსართულიანი მინაშენი. ქუჩის მხარეს ეზოს გასდევს რიყის ქვით ნაშენი გალავანი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ი. ჭავჭავაძის 132)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში, მდებარეობს ილია ჭავჭავაძის გამზირზე (№ 132). განეკუთვნება XIX საუკუნეს. 

სახლი ერთსართულიანია. აგურის გვიანდელი გადაკეთების გამო სახეშეცვლილია, ქუჩის მხარეს გამომავალ ფასადზე გლუვი პარაპეტია დაშენებული. სახლში შესასვლელი ქუჩიდანაა. სადარბაზო კარი ხისაა, რომელსაც ხისსავე მარკიზი აქვს. შესასვლელის გვერდებზე თითო პილასტრისმაგვარი შვერილია, ჩაღრმავებული არით შუაში. მსგავსი პილასტრი ფასადის მარცხენა კიდეშიცაა. შესასვლელის გარდა, ფასადზე ორი სარკმელი გამოდის, რომელთა შორის იგივე ზომის, ცრუ სარკმელია მოწყობილი. სამივე სარკმელი სადა, მშვილდისებრთაღიან საპირეში არის ჩასმული. ეზოს მხარეს შუშაბანდით, ორ რიგად განთავსებული ოვალური სარკმლებით. ეზოს მხარესაა განთავსებული მაღალი ნახევარსარდაფი.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
კისისხევის სამაროვანი

**კისისხევის სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს სოფელ კისისხევის სამხრეთ-დასავლეთით, 0,6 კილომეტრზე, კალო მიწებად წოდებულ ადგილზე. თარიღდება ადრეული შუა საუკუნეებით. აღმოჩდა 1957 წელს მიწის დამუშავების დროს, თელავის ისტორიული-ეთნოგრაფული მუზეუმის მიერ გაითხარა წითლად გამომწვარი თიხის ოვალური სარკოფაგი ასახდელი სახურავით, სარკოფაგი დამხრობილი იყო აღმოსავლეთ-დასავლეთის მიმართულებით, სახურავის ზედა პირი შემკულია რელიეფურად გამოყვანილი, ორი, ურთიერთრ-ებიდანაც ადგილი მაცხოვრებლებს აუკრეფიათ სერდოლიკის მძივები და ბრინჯაოს ბეჭდები.

სარკოფაგი და არქიოლოგიური მასალა დაცულია თელავის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ მუზეუმში.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ბ. ჩოლოყაშვილის 13)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ბიძინა ჩოლოყაშვილის ქუჩაზე (№ 5). აგებულია XIX საუკუნის ბოლოს. 

სახლი ორსართულიანია. ნაგებია აგურითა და რიყის ქვის მონაცვლეობით. პირველი სართულის ფასადი ორი მართკუთხა, მცირე სარკმლით და ერთი ფართო, ხის კარით არის დანაწევრებული. კარ-სარკმლები გადახურულია ხის ძელებით. მეორე სართულზე ასვლა ღია კიბით შეიძლება. ამ სართულს, ეზოს მხარეს, თავიდან ბოლომდე გასდევს ხის, ჭვირული აივანი, რომელიც აგურის, ოთხკუთხა ბოძებს ეყრდნობა. აივნის სვეტები წახნაგოვანია, კაზმული კაპიტელებით. აივანზე გამომავალი კარ-სარკმლები მართკუთხაა, ალათები დანაწევრებული. კარები ხისაა  — ყრუ. სახლი გადახურულია კრამიტით. სახურავზე პატარა სამერცხლეა მოწყობილი. 

2011-2012 წლებში სახლს ჩაუტარდა სარესტავრაციო სამუშაოები (პროექტის ავტორი, არქიტექტორი დავით გივიშვილი).

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
კურდღელაურის კავთის ეკლესია

**კურდღელაურის კავთის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ კურდღელაურში. სავარაუდოდ, თარიღდება XVIII საუკუნით.

ეკლესია დარბაზულია დასავლეთიდან ეკვრის კვადრატული გეგმის, სამსართულიანი სამრეკლო, რომელიც შესაბამისს კედელს წყობი ტარ ებმის.

შენობა ქრონოლოგიურად განსხვავებულ, ორ სამშენებლო ფენას შეიცავს, რომელებიც სხვადასხვა მასალითაა შესრულებული. 

შესასვლელი ეკლესიას დასავლეთიდან და ჩრდილოეთიდან აქვს. დასავლეთის შესასვლელი, შიგნიდან ნახევარწრიული თაღითაა დასრულებული, ჩრდილოეთისა კი ხის ძელებით.

დარბაზის გრძივ კედლებზე სამ-სამი, მარტივი პილასტრია. რომელზეც კარის საბჯენი თაღებია დაყრდნობილი. თაღები შეისრულია, შეისრულია კამარაც. პილასტრების აღმოსავლეთ წყვილი აფსიდს დარბაზისგან გამოჰყოფს 

2003 წელს, ადგილობრივ მოსახლეობის მიერ, ძეგლს ჩაუტარდა სარეაბილიტაციო სამუშაოები: შიგნით ეკლესია მთლიანად შელესეს, ააგეს კანკელი, საკურთხეველისა და დარბაზის იატაკზე დააგეს კვადრატული აგური, გარედან ალად-ალაგ, აღადგინეს კედლების ზედა ნაწილები და ლავფარდანი, ეკლესია გადახურეს კრამიტით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
იყალთოს ნათლისმცემლის ეკლესია (ჩუმათხევი)

**იყალთოს ნათლისმცემლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სოფელ იყალთოში, ჩუმათხევის მარცხენა მხარეს, მაყაშვილების ციხესთან ახლოს, თარიღდება XVIII-XIX საუკუნეებით.
 
ეკლესია დარბაზულია (15,1 X 9,1 მ). ნაგებია რიყის ქვით და ქართული აგურით. კედლები, ძირითადად, რიყის ქვისაა, რომელშიც ჩართულია ერთმანეთისგან თანაბარი მანძილებით დაშორებული, ირიბად ნაწყობი აგურით გამოყვანილი, ჰორიზონტალური რიგები, რომლებსაც, ალაგ-ალაგ (ძირითადად ზედა ნაწილებში), ჩვეუებრივად დაწყობილი აგურის თითორიგიანი შრეები ენაცვლება. კედლების ზედაპირი, შიგნიდან და გარედან, გასწორებულია ბათქაშით და შეთეთრებული კონსტრუქციული ელემენტები, კარ-სარკმლების ღიობები, ლავგარდანი და იატაკი აგურისაა. შესასვლელი კარია - სამხრეთით და დასავლეთით. ორივე კარი თარაზულადაა გადახურული, აღმოსავლეთით გეგმით ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის ცენტრში განიერი, შიგნიდან და გარედან ნახევარწრიული თაღით დასრულებული სარკმელია გაჭრილი. აფსიდის გვერდებში, ერთმანეთის სიმეტრიულად, მოწყობილია თითო, გეგმით ნახევარწრიული, თაღოვანი ნიშა. საკურთხევლის იატაკი დარბაზის იატაკის მიმართ  ოდნავ შემაღლებულია. იგი აფსიდის მხრების მხრებსი ხაზიდან რამდენადმე წინაა წამოწეული და ცენტრში ნახევარწრიული ამბიონი აქვს მოწყობილი. გრძივ კედლებზე ოთხ-ოთხი პილასტრია, რომლებზეც გადაყვანილია კილისებრი საბჯენი თაღები. მსგავსი ფორმისაა კამარაც. პილასტრებიდან თითო, გრძივი კედლების ბოლოებშია, ორ-ორი კი - მათ შორის. პილასტრების აღმოსავლეთ წყვილი და მათზე დაყრდნობილი საბჯენი თაღი საკურთხევლის სივრცეს ეკლესიის დანარჩენი ნაწილისგან გამოყოფს. პილასტრების ქვედა ნაწილი, იატაკიდან დაახლოებით 1 მ სიმაღლეზე, აფსიდის კედელთან ერთ სიბრტყეშია, ზემოთ კი, საბჯენ თაღთან ერთად, აფსიდისგან განიერი, ღრმა ღარითაა გამიჯნული. პილასტრები დასრულებულია მაღალი, რთული პროფილის (ორ გლუვ თროს შორის მოქცეული და მათგან ვიწრო ზოლებით გამიჯნულილილვი) კაპიტელებით, პილასტრებს შორის, თითო ღრმა, მაღალი, ნახევარწრიული თაღია. საკურთხევლის სარკმლის გარდა, შიდა სივრცეს კიდევ სამი, თაღოვანი სარკმელი აშუქებს. თითო-თითო - გრძივ კედლებშია, აღმოსავლეთით მდებარე თაღებში, ხოლო ერთი - დასავლეთის კედლის ღერძზე, შესასვლელის ზემოთ. თაღების აღმოსავლეთ წყვილში, სარკმელების გარდა, ორ-ორი, სწორკუთხა ნიშაცაა. მათ შორის თითო, შედარებით მოზრდილი, სარკმლების ქვემოთ, თაღის აღმოსავლეთ ნაწილშია მოწყობილი, მცირე კი - თაღების აღმოსავლეთ გვერდში. ეკლესიის დასავლეთი კარი გარედან ჩასმულია საფეხურით შეღრმავებულ, თაღოვან არეში. მსგავსს არეებშია ჩასმული სარკმლებიც. კედლები დასრულებულია აგურის სამსაფეხურიანი ლავგარდნით. ეკლესია დგას რიყის ქვის ერთსაფეხურიან ცოკოლზე. 

2008 წელს ძეგლს ჩაუტარდა სარეაბილიტაციო სამუშაოები: ინტერიერი შეილესა გაჯით, გაკეთდა კანკელი, განახლდა ლავგარდანის დაზიანებული ნაწილები, სარკმლებში ჩაისვა ხის შემინული ალათები, ეკლესია გადაიხურა ღარისებრი კრამიტით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XVIII საუკუნის ეკლესიები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ი. ჭავჭავაძის 178)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ილია ჭავჭავაძის (№ 178). აგებულია XIX საუკუნის II ნახევარში. 

სახლი ორსართულიანია, ნაგებია აგურით. ქუჩის მხარეს ხის შეკიდული აივანი აქვს. პირველ სართულზე ორი სწორკუთხა სარკმელი და ხის, ძველი ალაყაფის კარია. მეორე სართულზე კი - შეკიდული, ხის სვეტებიანი, გადახურული აივანია - ფიცრული მოაჯირით და აჟურული დეკორით შემკული თაღებით. აივანზე სამი სწორკუთხა სარკმელი და ორი კარი გამოდის. აივანი სახლს ეზოს მხრიდანაც აქვს. მასზე ასასვლელი კიბე აივნისავე ფარგლებშია მოქცეული. სახლი გარედან გალესილია, გვერდით ფასადები აგურის და რიყის ქვის შერეული წყობით არის ნაშენი. გადახურვა კრამიტისაა.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ბ. ჩოლოყაშვილის 19)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ბიძინა ჩოლოყაშვილის ქუჩაზე (№ 19). აგებულია XIX საუკუნეში.

სახლი ორსართულიანია. ნაგებია აგურით. გვერდის ფასადებს პირვანდელი სახე შეცვლილი აქვს — ხის აივანი ჩაანაცვლა რკინის ტერასამ. კედლები გალესილია ცემენტით. 2010-2012 წლებში, თელავის რეაბილიტაციის პროცესში, სახლს ჩაუტარდა სარესტავრაციო სამუშაოები (პროექტის ავტორი, არქიტექტორი დავით გივიშვილი — განახლდა ხის აივანი და კედლის ნალესობა. 

პირველი სართულის მთავარ ფასადზე სადარბაზოს, კვეთილი ხის კარი და ნახევარწრიულთავსართიან ნიშებში ჩასმული, ორი, სწორკუთხა სარკმელია. მეორე სართულზე ხის, შეკიდეული აივანია, გამორჩეული ჭვირული ორნამენტით. აივანზე გამომავალი სარკმლების ალათები ცრუ, „გუური“ ნახატის არის. აივნის თავზე სამკუთხა, შელესილი ფრონტონია, რომლის ცენტრში როზეტით შემკული რუნეტია ამოღებული.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ჩაველაანთ ციხე

**ჩველაანთ ციხე** — არქიტექტურული ძეგლის მდებარეობს შუა სოფელ გულგულაში. თარიღდება შუა საუკუნეებით. შემორჩენილია ნანგრევის სახით. ნაგები იყო რიყის ქვით კირის ხსნარზე.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები