open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ტელეცკოე

**ტელეცკოე** () — გამდინარე მთის ტბა ჩრდილო-აღმოსავლეთ ალთაიში, რუსეთის ალთაის მხარე. განლაგებულია ალთინთუსა და ქორგუს ქედებს შორის მდებარე ტექტონიკურ ქვაბულში, ზღვის დონიდან 434 მ-ზე. ზედაპირის ფართობი 223 კმ². საშუალო სიღრმე 174 მ, მაქსიმალური სიღრმე 325 მ.

ტბის ქვაბული შედგება ორი: სამხრეთ მერიდიანული (სიგრძე დაახლოებით 48 კმ) და ჩრდილოეთ — განედური (30 კმ) ნაწილებისაგან, რომლებიც ერთიმეორისაგან გამოყოფილია წყალქვეშა ქედით (სიგრძე 2-3 მ, სიგანე 0,6-0,8 კმ). ტბის ფსკერი დაფარულია ნაცრისფერი შლამით, ნაპირები ქვიანია. ტელეცკოე გარშემორტყმულია მთებით, რომელთა სიმაღლე ჩრდილოეთით 800-1300 მ-ია, ხოლო სამხრეთით 1900-2400 მ. ნაპირები ციცაბოა, კლდოვანი.

ტბას ერთვის 70-მდე მდინარე, რომელთაგან აღსანიშნავია: ჩულიშმანი, ქოქში, კიგა, დიდი ჩილი. გამოედინება მდინარე ბია.

კვება შერეულია, სახელდობრ: ჭარბობს თოვლისა (დაახლოებით 50%) და წვიმის წყლები (35%). წყლის ბალანსის მოსული ნაწილის 97%-ს მდინარეები იძლევიან, ხოლო 3%-ს — ატმოსფერული ნალექები. წლიური ბალანსის 2% მოდის აორთქლების ხარჯზე, დაახლოებით 98% კი მდინარე ბიის ჩამონადენზე. წყლის დონე მაღალია მაისში, ივნისის დასაწყისში. წყალი მტკნარია, ამასთანავე დიდია გამჭვირვალობის მაჩვენებელი (6-15 მ). მდიდარია ჟანგბადით.

ზაფხულში წყლის ტემპერატურა ზედაპირზე ადის 17-18 °С-მდე, ხოლო სამხრეთ ნაწილში 19-24 °С-მდე. სიღრმეში (100 მ-მდე) ტემპერატურა ვარდება 2,7-იდან 4,0 °С-მდე. განედურ ნაწილში ტბა იყინება ნოემბერში, ხოლო მერიდიანულ ნაწილში იანვარში. დანარჩენ დროს ყინულისგან თავისუფალია.

ტელცკოე მიჩნეულია ერთ-ერთ ულამაზეს ტბად („ოქროს ტბად“), რომლის სანაპიროებზე გაშენებულია რამდენიმე პატარა დასახლებები.

ტურისტებისთვის ტელეცკოე ალთაის მხარეში ერთ-ერთი ყველაზე სანახავი ადგილია. დამსვენებლები იღებენ 18 ტურბაზას და კემპინგს. ტარდება სახმელეთო, წყლის, საველოსიპედო, საჰაერო და საავტომობილო ექსკურსიები. ამასთანავე ბევრი დამსვენებელი ტბას სათევზაოდ სტუმრობს. ტურისტების საინტერესო ადგილებია აქ მდებარე ჩანჩქერები და სხვა გეოგრაფიული ობიექტები.

ფაილი:Tělecké jezero 2.JPG
ფაილი:Вид на Телецкое озеро.jpg
ფაილი:Teletskoe ozero Koldor.jpg

## რესურსები ინტერნეტში 
## ლიტერატურა 
* Лепнева С. Г., Термика. прозрачность, цвет и химизм воды Телецкого озера, в кн.: Исследования озер СССР, в. 9, Л.—М., 1937;
* Селегей В. В., Селегей Т. С., Телецкое озеро, Л., 1974.

## სქოლიო 
კატეგორია:ალთაის რესპუბლიკის ტბები
კატეგორია:ტბები ანბანის მიხედვით
სპინური კვანტური რიცხვი

**სპინური კვანტური რიცხვი** — კვანტური რიცხვი *s*, რომელიც განსაზღვრავს ელემენტარული ნაწილაკების საკუთარ მექანიკურ მომენტს(სპინს); იღებს მთელ(მათ შორის ნულსაც) და მთელნახევარ დადებით მნიშვნელობებს.

## იხილეთ აგრეთვე
*სპინი

## ლიტერატურა
კატეგორია:კვანტური მექანიკა
მარყაქოლი

**მარყაქოლი** () — გამდინარე ტბა ყაზახეთში, აღმოსავლეთ ყაზახეთის ოლქში. მდებარეობს ალთაის მთებში, ქურჩუმისა და აზუთაუს ქედებს შორის მდებარე ქვაბულში, ზღვის დონიდან 1449 მ სიმაღლეზე. ზედაპირის ფართობი 449 კმ², სიგრძე 38 კმ, სიგანე 19 კმ. საშუალო სიღრმე 14 მ, მაქსიმალური სიღრმე 30 მ.   

ტბის სამხრეთ ნაწილები ჩამოქცეულია, ხოლო ჩრდილოეთი — დადაბლებული. წყალი მტკნარია (და მეტად გამჭვირვალე), სუსტად მინერალიზებული. ზაფხულში ტბის ზედაპირი თბება 16-17 °C-მდე, ფსკერთან 7 °С. იყინება ნოემბერში.

ადგილ-ადგილ შემოსილია ტყით, ზოგან კი მდელოებია. 

მარყაქოლს დიდი რაოდენობით ერთვის მდინარეები, რომლებიც უმთავრესად ნადნობი წყლებით საზრდოობენ. ტბის დასავლეთ სანაპიროდან გამოედინება მდინარე ქალჯირი (ირტიშის მარჯვენა შენაკადი). მდიდარია თევზით.

ფაილი:Markakol_2.jpg
ფაილი:Markakol_3.jpg
ფაილი:Urunkhayka.jpg

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში 
* მარყაქოლი — გეოგრაფიის ენციკლოპედია 

კატეგორია:ყაზახეთის ტბები
კატეგორია:ტბები ანბანის მიხედვით
სხაპაჭი

**სხაპაჭი** — მთა საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, გულრიფშის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს ბზიფის ქედის სამხრეთ განშტოებაზე, მდინარეების კელასურისა და ამტყელის წყალგამყოფზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2238 მ. აგებულია იურული თიხაფიქლებითა და ქვიშაქვებით. კალთები შემოსილია წიფლისა და მუქწიწვიანი ტყით, უფრო მაღლა სუბალპური მდელოებია. სხაპაჭის სამხრეთ-აღმოსავლეთით მდებარეობს მთა მცირე სხაპაჭი (1803 მ).

## ლიტერატურა 
## სქოლიო
კატეგორია:აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის მთები
კატეგორია:აფხაზეთის კავკასიონის მთები
ბაფინის ზღვა

ლურჯად ბაფინია|მინი|მარჯვნივ

**ბაფინის ზღვა** — ჩრდილოეთ ყინულოვანი ოკეანის ნახევრად დახშული ზღვა გრენლანდიასა და კანადის არქტიკული არქიპელაგის აღმოსავლეთ სანაპიროს შორის. დეივისის სრუტით უერთდება ატლანტის ოკეანეს, კუნძულთშორისი სრუტეებითა და კეინის აუზით – ჩრდილო ყინულოვან ოკეანეს. სახელი ეწოდა ინგლისელი მკვლევრის უილიამ ბაფინის პატივსაცემად. ზაფხულობით აღმოსავლეთ ნაწილში დასავლეთ გრენლანდიის დინებას ჩრდილოეთისკენ მიაქვს ატლანტის ოკეანიდან შემოჭრილი წყლის მასა, დასავლეთ ნაწილში კი კანადის დინებას სამხრეთისკენ გადააქვს არქტიკული წყლები.

## ფიზიკური მახასიათებლები 
ფართობი 689 ათასი კმ², მაქსიმალური სიღრმე 2136 მეტრი, საშუალო სიღრმე 861 მ., წყლის საშუალო მოცულობა 593 ათ. კმ³. ფსკერი დაფარულია კენჭებით, ღოღით, ქვიშითა და ლამით.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ჩრდილოეთის ყინულოვანი ოკეანის ზღვები
სხალთა

**სხალთა** — მდინარე საქართველოში, აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის ხულოს მუნიციპალიტეტში, აჭარისწყლის მარცხენა შენაკადი. სათავე აქვს არსიანის ქედის დასავლეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 2220 მ სიმაღლეზე. სიგრძე 29 კმ, აუზის ფართობი 223 კმ², წყლის საშუალო წლიური ხარჯი 7,54 მ³/წმ. საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმცირობა — ზაფხულსა და ზამთარში.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:აჭარისწყლის შენაკადები
კატეგორია:აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მდინარეები
რაიმონდ ჩანდლერი

**რაიმონდ ტორნტონ ჩანდლერი** (; დ. 23 ივლისი, 1888, აშშ, ჩიკაგო — გ. 26 მარტი, 1959) — ამერიკელი რეალისტი მწერალი და კრიტიკოსი, დეტექტიური რომანების, მოთხრობების ავტორი.

## ბიოგრაფია
რაიმონდ ჩანდლერმა კლასიკური განათლება მიიღო და მცირე ხანს სახელმწიფო სამსახურში იმუშავა, შემდეგ პრესაში დაიწყო მუშაობა, მაგრამ ჟურნალისტის რანგში დიდი წარმატებებისთვის არ მიუღწევია. რამდენიმე ხნის შემდეგ პროფესიის შეცვლა გადაწყვიტა, საბუღალტრო კურსები დაამთავრა და მუდმივი სამსახურის იშოვა. 1917 წელს პირველ მსოფლიო ომში გაემგზავრა. ომიდან დაბრუნების შემდეგ კვლავ ბუღალტრობას დაუბრუნდა და ნავთობკომპანიაში დაიწყო მუშაობა, იგი 1932 წელს კომპანიის ვიცე-პრეზიდენტი გახდა, მაგრამ ერთ წელიწადში ალკოჰოლიზმის, გაცდენებისა და თვითმკვლელობის მუქარების გამო სამსახურიდან გააძევეს.

ჩანდლერი თავის სარჩენად კალამს მიუბრუნდა – ოღონდ ამჯერად დეტექტიურ მოთხრობებსა და რომანებს წერდა. მისმა რომანებმა მალე მოიპოვა დიდი წარმატება. 1954 წელს მეუღლის სიკვდილის შემდეგ ჩანდლერი გამუდმებით მარტო იყო, რამაც კლინიკურ დეპრესიამდე მიიყვანა. ისევ სმა დაიწყო, 1955 წელს თვითმკვლელობა სცადა. 1959 წელს პნევმონიით დაავადდა და ჰოსპიტალში გარდაიცვალა. მწერალი სან-დიეგოს სასაფლაოზე დაკრძალეს.

## ლიტერატურა 
* *მსოფლიო დეტექტივების სეიფი, ტომი 13, თბილისი, 2010.*

## რესურსები ინტერნეტში
* 

## სქოლიო
კატეგორია:ამერიკელი მწერლები
კატეგორია:დეტექტიური ჟანრის მწერლები
კატეგორია:დაბადებული 1888
კატეგორია:გარდაცვლილი 1959
კატეგორია:XX საუკუნის ამერიკელი რომანისტები
კატეგორია:XX საუკუნის ინგლისელი რომანისტები
კატეგორია:ამერიკელი დეტექტიური ჟანრის მწერლები
კატეგორია:I მსოფლიო ომის ბრიტანეთის არმიის პერსონალი
კატეგორია:I მსოფლიო ომის კანადის სამხედრო პერსონალი
კატეგორია:ინგლისელი სცენარისტები
კატეგორია:გაერთიანებული სამეფოს ნატურალიზებული  მოქალაქეები
კატეგორია:ჩიკაგოელი მწერლები
კატეგორია:ლოს-ანჯელესელი მწერლები
კატეგორია:XX საუკუნის მწერლები
კატეგორია:XX საუკუნის  ამერიკელი მწერლები
კატეგორია:პნევმონიისგან გარდაცვლილები
კატეგორია:მწერლები ანბანის მიხედვით
კატეგორია:ინგლისელი მამაკაცი სცენარისტები
ბოყვა

**ბოყვა** — სოფელი საქართველოში, რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარეში, ონის მუნიციპალიტეტში, კვაშხიეთის თემში. მდებარეობს რაჭის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, მდინარე ხეორის (რიონის მარცხენა შენაკადი) მარჯვენა ნაპირას. ზღვის დონიდან 1060 მეტრზე, ქალაქ ონიდან დაშორებულია 13 კილომეტრით.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 2 ადამიანი.

## გალერეა 

Bokva_village_1.jpg|სოფ. ბოყვა
Bokva_cemetery.jpg|სოფ. ბოყვის სასაფლაო

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:ონის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ახალშენი (ხულოს მუნიციპალიტეტი)

**ახალშენი** (ყოფილი *ძაღლამერე* - გადაერქვა 1948 წლის 3 სექტემბერს) — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხულოს მუნიციპალიტეტში, ხიხაძირის თემში. მდებარეობს არსიანის ქედის დასავლეთ კალთაზე, მდინარე სხალთის (მდინარე აჭარისწყლის შენაკადი) სათავეში. ზღვის დონიდან 1500 მ. ხულოდან დაშორებულია 45 კმ-ით.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 95 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:ხულოს მუნიციპალიტეტის სოფლები
ბოძაური

**ბოძაური** — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის ხულოს მუნიციპალიტეტში, რიყეთის თემში. მდებარეობს მდინარე აჭარისწყლის ზემო აუზში. ზღვის დონიდან 1300 მ. ხულოდან დაშორებულია 15 კმ-ით.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 524 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:ხულოს მუნიციპალიტეტის სოფლები
განახლება (ხულოს მუნიციპალიტეტი)

**განახლება** (ყოფილი *ყადიოღლები* - გადაერქვა 1948 წლის 3 სექტემბერს) — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის ხულოს მუნიციპალიტეტში, დეკანაშვილების თემში. მდებარეობს მესხეთის ქედის სამხრეთ კალთაზე, მდინარე აჭარისწყლის მარჯვენა ნაპირას. ზღვის დონიდან 720 მ. ხულოდან დაშორებულია 2 კმ-ით. სოფელში დაიბადა ენვერ ბოლქვაძე.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 404 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:ხულოს მუნიციპალიტეტის სოფლები
გელაური

**გელაური** — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის ხულოს მუნიციპალიტეტში, საციხურის თემში. მდებარეობს არსიანის ქედის დასავლეთ კალთაზე, მდინარე ნაფლატისწყლის (მდინარე ღორჯომისწყლის შენაკადი) მარცხენა მხარეს. ზღვის დონიდან 1520 მ. ხულოდან დაშორებულია 10 კმ-ით.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 108 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:ხულოს მუნიციპალიტეტის სოფლები
გელაძეები (ხულოს მუნიციპალიტეტი)

**გელაძეები** — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის ხულოს მუნიციპალიტეტში, დიოკნისის თემში. მდებარეობს არსიანის ქედის დასავლეთ კალთაზე, მდინარე აჭარისწყლის მარჯვენა მხარეს. ზღვის დონიდან 1210 მ. ხულოდან დაშორებულია 8 კმ-ით, ბეღლეთიდან 1 კმ-ით. საბჭოთა პერიოდში განვითარებული იყო მეთამბაქოეობა და მეცხოველეობა.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 328 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:ხულოს მუნიციპალიტეტის სოფლები
ხუმარა (გაზეთი)

**ხუმარა** — ქართული ყოველკვირეული კარიკატურებიანი გაზეთი. გამოვიდა თბილისში 1907 წელს. რედაქტორ-გამომცემელი — ა. წერეთელი. 
გამოიცა მხოლოდ ერთი ნომერი. ფაქტობრივად იყო პირველი ქართული იუმორისტული ჟურნალი. 

ხელისუფლებამ აკრძალა გ. ზაზიაშვილის კარიკატურების გამო.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ქართულენოვანი გაზეთები
ხუმარა (შემსრულებელი)

**ხუმარა** (***ხუმარი***) — ქართველი მოყვარული ან პროფესიონალი სახალხო შემსრულებელი, რომლის სატირულ-იუმორისტული ხასიათის რეპერტუარი მცირე ფორმის ჟანრებისაგან (ანეკდოტი, იგავი, ანდაზა, ზმა, მოსწორებული თქმა) შედგება. 

ხუმარა ჰყავდათ სამეფო კარზეც. ცნობილია კახეთის მეფის ალექსანდრეს ხუმარა თარხანი, ერეკლე II-ის ხუმარა ოთარა და სხვ.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ქართველი სახალხო შემსრულებლები
ბეღლეთი (ხულოს მუნიციპალიტეტი)

**ბეღლეთი** — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის ხულოს მუნიციპალიტეტში, დიოკნისის თემში, მდებარეობს არსიანის ქედის დასავლეთ კალთაზე, მდინარე აჭარისწყლის მარჯვენა ნაპირას. ზღვის დონიდან 1120 მ. ხულოდან დაშორებულია 13 კმ-ით. სოფელში დგას ეროვნული მნიშვნელობის ძეგლი ბეღლეთის ჯამე.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 578 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:ხულოს მუნიციპალიტეტის სოფლები
ინერცია

**ინერცია** (< ლათ. inertia — უმოქმედობა; ზოგჯერ *ინერციულობა*) — სხეულის თვისება - შეინარჩუნოს თავისი უძრაობის ან თანაბარი სწორხაზოვანი მოძრაობის მდგომარეობა, სანამ გარეშე ძალა არ არსებობს ან გაწონასწორებულია, ხოლო სხეულებზე ძალთა გაუწონასწორებელი სისტემის მოქმედების დროს – უძრაობის ან მოძრაობის მდგომარეობა შეიცვალონ თანდათანობით და არა მყისიერად. ამასთან, მოძრაობა მით უფრო ნელა შეიცვლება, რაც მეტი იქნება სხეულის ინერციულობა წინსვლითი მოძრაობისას სხეულის ინერციის ზომაა მისი მასა, ხოლო უძრავი ღერძის ირგვლივ ბრუნვის დროს – ინერციის მომენტი.

ტერმინ ინერციულობას იყენებენ აგრეთვე სხვადასხვა ხელსაწყოს დასახასიათებლად. ამ შემთხვევაში ინეციულობაში გულისხმობენ ხელსაწყოს მიერ აღსარიცხავი სიდიდის დაყოვნებით ჩვენებას.

## იხილეთ აგრეთვე 
* ინერციის მომენტი

## ლიტერატურა 
## სქოლიო 
კატეგორია:მექანიკა
ალანდის პარლამენტი

მინი|ლაითიგი
**ლაითიგი** ან **ლაითიგეტი** — ალანდის (რომელიც არის ავტონომიური საჯარისო ნაწილებისგან მთლიანად თავისუფალი და შვედურად მოლაპარაკე ფინეთის ტერიტორია) პარლამენტი - პარლამენტი შედგება 30 წევრისგან.

## არჩევნები 
## იხილეთ აგრეთვე 
* ალანდის მთავრობა
* ალანდის მუნიციპალიტეტები, შვედურად: *Ålands kommuner*
* ფინეთის პარლამენტი, ფინურად: ''Finland's riksdag*
* ფინეთის მთავრობა, ფინურად: *Finland's regering''
* ფინეთის პოლიტიკა

## რესურსები ინტერნეტში 
* ალანდის პარლამენტი - ოფიციალური საიტი
* ალანდის ავტონომიის აქტი

კატეგორია:ალანდის მთავრობა
კატეგორია:ალანდის პოლიტიკა
კატეგორია:ფინეთის პოლიტიკა
სიონის წყალსაცავი

**სიონის წყალსაცავი** — წყალსაცავი აღმოსავლეთ საქართველოში, თიანეთის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს მდინარე ივრის შუა წელში. გაშენებულია დაბა სიონსა და სოფელ ლელოვანს შორის. უკავია სიონის ქვაბულის ფსკერი. წყალშემკრები აუზის ფართობი 587 კმ², სარკის ფართობი 12,8 კმ². წყლის საერთო მოცულობა 325,4 მლნ. მ³. სასარგებლო მოცულობა 290 მლნ. მ³.

სიონის წყალსაცავის საშუალო სიღრმეა 25,4 მ, მაქსიმალური სიღრმე — 67 მ. წყალსაცავი ხეობის ტიპისაა, ფსკერი დაფარულია თანამედროვე ალუვიონით. მარჯვენა ნაპირი ციცაბო და კლდოვანია, დაფარულია მძლავრი დელუვიური მასალით, აღინიშნება მეწყრული მოვლენები, მარცხენა ნაპირი დამრეცია. სანაპირო ფერდობების ზედა ნაწილი შემოსილია ფოთლოვანი ტყით, ქვედა კი მოკლებულია ხემცენარეულობას.

საზრდოობს ძირითადად მდინარე ივრის წყლით. განკუთვნილია მდინარე ივრის ჩამონადენის მრავალწლიური რეგულირებისათვის. იყენებენ სარწყავად. სიონის ჰიდროკვანძი მცირე ჰესების კასკადის მოქმედებასაც განაპირობებს. მაქსიმალური დონე ივლისის მეორე ნახევარშია, მინიმალური — მარტში.

წყლის ტემპერატურა მერყეობს 2,7 °C-დან (თებერვალი) 21,7 °C-მდე (აგვისტო). ნოემბრიდან აპრილამდე უმთავრესად ჰომოთერმიაა გაბატონებული, წყლის დანარჩენ დროს მყარდება პირდაპირი ტემპერატურული სტრატიფიკაცია. ყინულოვანი მოვლენები სუსტადაა გამოხატული. საექსპლუატაციოდ გადაეცა 1963 წელს. განვითარებულია თევზის რეწვა.

მინი|მარცხნივ|სიონის წყალსაცავის ტერიტორია, 1897
სიონის წყალსაცავს შეეწირა რამდენიმე სოფელი, ესენია: საყარაულო, ჯიგო, უკუღმართი, ჭიოტიანთ-კარი, კუპრიანთ-კარი და ჯიგაური.

## იხილეთ აგრეთვე
* საქართველოს წყალსაცავები

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთა-მთიანეთის მხარის წყალსაცავები
ერედა (ახალგორის მუნიციპალიტეტი)

**ერედა** — სოფელი საქართველოში, სამხრეთ ოსეთის დროებითი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეულის ახალგორის მუნიციპალიტეტში (ბოლის ადმინისტრაციული ერთეული).

მდებარეობს ხარულის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე, მდინარე ქსნის მარჯვენა მხარეს, ზღვის დონიდან 920 მ-ზე, ახალგორიდან 4 კმ-ის დაშორებით. 2002 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობდა 38 კაცი. 

## ისტორია 
ერედა წყაროებში ცნობილია XV საუკუნის II ნახევრიდან. 1470 წლით დათარიღებული შალვა ქვენიფნეველის ლარგვისის მონასტრისადმი შეწირული სააღაპე გუჯარიდან ჩანს, რომ სოფლები ივრეთი, ერედა („ჰერედაჲ“), ქურთა და სხვ. მურვან-ყრუს მიერ ყოფილა მოოხრებული და დაუსახლებელი იყო მანამ, სანამ შალვას არ აღუშენებია. მომდევნო ხანებში ერედასთან გადიოდა საზღვარი ქსნის საერისთავოსა და საამილახვროს შორის. 1886 წლის აღწერით ერედა ქსნის უბნის ქვემო ბოლის სასოფლო საზოგადოებაში შედიოდა და იქ 73 მცხოვრები (ყველა ქართველი) იყო. 

1922-1990 წლებში შედიოდა სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის ლენინგორის რაიონში (ბოლის სოფსაბჭო), ოლქის გაუქმების შემდეგ — მცხეთა-მთიანეთის მხარეში, ახალგორის რაიონში. 2008 წლის აგვისტოდან მოქცეულია რუსეთის ფედერაციის მიერ ოკუპირებული ტერიტორიის ფარგლებში.

სოფლის ტერიტორიაზე აღმოჩენილია გვიანდელი ბრინჯაოსა და ადრინდელი ანტიკური ხანის სამაროვნები. შემორჩენილია ფეოდალური ხანის კოშკის ნანგრევები, ასევე გვიანი შუა საუკუნეების ღვთისმშობლის ეკლესიის ნანგრევები და „ერედის ხატი“.

## ლიტერატურა
* გაგოშიძე ი., ადრეანტიკური ხანის ძეგლები ქსნის ხეობიდან, თბ., 1964, გვ. 9-10.
* შიდა ქართლი : ახალგორის რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. IV, თბ.: ილიას ფონდი, 2008. — გვ. 71.
* ახლოური დ., ნასოფლარები ქარჩოხის ხეობაში, ჟურნ. „ისტორია, არქეოლოგია, ეთნოლოგია“, № 9, 2023. — გვ. 25-45.

## სქოლიო
კატეგორია:ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ხუმარა (პერსონაჟი)

**ხუმარა** — ძველი საბაზრო-სამოედნო, ბალაგანის, სასკოლო-საცირკო წარმოდგენების კომიკური პერსონაჟი. გავრცელდა XVI-XVIII სს. დრამატურგიაში (ინგლისი, საფრანგეთი და სხვ.). ხუმარას ძირითადი მოვალეობა იყო მაყურებელთა გართობა, ეცვა ჭრელი ტანსაცმელი, ხელში ჩხარუნა თოჯინა ეჭირა. 

ხუმარა გვხვდება შექსპირისა და კალდერონის ნაწარმოებთა მოქმედ პირთა შორის, ხშირად მონაწილეობდა ძველ ქართულ სანახაობით წარმოდგენებში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:კომიკური პერსონაჟები
ინერციის მომენტი

**ინერციის მომენტი** — სიდიდე, რომელიც ახასიათებს მასების განაწილებას სხეულში და მასასთან ერთად სხეულის ინერციულობის ზომაა ბრუნვითი მოძრაობის დროს. მექანიკაში განიხილავენ ღერძულსა და ცენტრიდანულ  ინერციის მომენტებს. სხეულის ღერძული ინერციის მომენტი *z* ღერძის მიმართ ეწოდება სიდიდეს, რომელიც განისაზღვრება ტოლობით:
I_z = \sum_{i=1}^N m_i r_i^2\   ან     I_z = \int \rho\,r^2 \, \mathrm{d}V\!, სადაც m არის სხეულის წერტილთა მასები, ri –მათი z ღერძიდან, ρ სიმკვრივე, V მოცულობა. Iz სიდიდე სხეულის ინერციულობის ზომაა ღერძის ირგვლივ მისი ბრუნვისას. ინერციის მომენტის განზომილებაა L2M, ანუ კგ*მ2. a და b პარალელური ღერძების ინერციის მომენტები ერთმანეთთან დაკავშირებულია შემდეგი ტოლობით:
    I_a = I_b+ M d^2\,

## იხილეთ აგრეთვე
*ინერცია

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში
*ცდა ინერციის მომენტთან დაკავშირებით; ქართულად

კატეგორია:მექანიკა
ქვემო მლეთა

**ქვემო მლეთა** — სოფელი საქართველოში, დუშეთის მუნიციპალიტეტში (ქვეშეთის თემში). მდებარეობს ალევის ქედის სამხრეთ კალთაზე, მდინარე მთიულეთის არაგვის მარჯვენა მხარეს. ზღვის დონიდან 1480 მეტრზე, დუშეთიდან დაშორებულია 70 კილომეტრით.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 64 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ხუმარა (მთა)

**ხუმარა** — მთა საქართველოში, შიდა ქართლის მხარეში, კასპის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს თრიალეთის ქედზე, მდინარე კავთურის სათავეში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2080 მ. აგებულია ეოცენური თაბაშირიანი თიხებითა და ქვიშაქვებით. გუმბათისებრია. კალთები, განსაკუთრებით სამხრეთი, დამრეცია. შემოსილია მეორეული სუბალპური მდელოს ბალახეულით.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:შიდა ქართლის მხარის მთები
0 (წელი)

**0 წელი** არ არსებობს არც გრიგორიანულ კალენდარსა და არც მის წინამორბედ იულიუსის კალენდარში, ანუ ქრისტეს შობამდე I წელს მოჰყვება ქ. შობიდან I წელი.

## ლიტერატურა
* Fred Espenak (GSFC Planetary Systems Laboratory). Year Dating Conventions (англ.). NASA (2008 Feb 25). Проверено 9 мая 2015.
* Rick Perez. Time. — Google eBook. — Xlibris Corporation, 2010. — ISBN 9781450090445. (англ.)

## სქოლიო
კატეგორია:კალენდარი
ხუმფრერი

**ხუმფრერი** — მდინარე მესტიის მუნიციპალიტეტში. იწყება სვანეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე. წარმოადგენს მდინარე ენგურის მარცხენა შენაკადს.

ხუმფრერი იქმნება მდინარეების ლეშნურისა და ლაჰლის შეერთებით. სიგრძე ლეშნურიდან 17 კმ.

საზრდოობს ძირითადად მყინვარისა და თოვლის წყლით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის მდინარეები
კატეგორია:მესტიის მუნიციპალიტეტის მდინარეები
კატეგორია:ენგურის შენაკადები
გურძაული

**გურძაული** — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხულოს მუნიციპალიტეტში (სხალთის ადმინისტრაციული ერთეული). 

მდებარეობს მდინარე სხალთის (მდინარე აჭარისწყლის მარცხენა შენაკადი) მარჯვენა მხარეს, ზღვის დონიდან 800 მეტრზე. ხულოდან დაშორებულია 18 კმ-ით. საბჭოთა პერიოდში განვითარებული იყო მეცხოველეობა და მეთამბაქოეობა.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 115 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:ხულოს მუნიციპალიტეტის სოფლები
ხარება (წალკის მუნიციპალიტეტი)

**ხარება** (2010 წლის 20 ნოემბრამდე — „ქვემო ხარაბა“) — სოფელი საქართველოში, წალკის მუნიციპალიტეტში (კოხტის თემში). მდებარეობს წალკის ქვაბულში, წალკის წყალსაცავის სამხრეთ-აღმოსავლეთით. ზღვის დონიდან 1460 მეტრზე, წალკიდან დაშორებულია 7 კილომეტრით. 2002 წლის აღწერის მიხედვით სოფელში ცხოვრობს 303 კაცი.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 268 ადამიანი.

## ისტორია
სოფელის სახელწოდება „ხარაბა-ენგიკოი“ დაფიქსირებულია 1898 წლის რუსეთის ერთვერსიან რუკაზე „Хараба-Енгикой“ სახით.

XXVIII-32 (Одноверстовая карта).jpg|სოფელი ხარება ერთვერსიან რუკაზე

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:წალკის მუნიციპალიტეტის სოფლები
დიდაჭარა

**დიდაჭარა** — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხულოს მუნიციპალიტეტში, ადმინისტრაციული ერთეულის ცენტრი (სოფლები: დიდაჭარა, ბოღაური, ირემაძეები).

მდებარეობს მესხეთის ქედის სამხრეთ კალთაზე, მდინარე აჭარისწყლის მარჯვენა მხარეს, ზღვის დონიდან 1000 მეტრზე. ხულოდან დაშორებულია 5 კმ-ით. 
## ისტორია და კულტურა
დიდაჭარა ზემო აჭარის უძველესი სოფელია. შუა საუკუნეებში გეოგრაფიული ტერმინი „დიდაჭარა“ „ქუეყანას“  აღნიშნავდა; ასეთი მნიშვნელობითაა ის დადასტურებული გიორგი მთაწმინდლის „ანდრია პირველწოდებულის მიმოსვლაში“ (XI ს.): „...შევიდა ქუეყანასა ქართლისასა, რომელსა დიდ-აჭარა ეწოდების, და იწყო ქადაგებად სახარებისა“.

დიდაჭარის ტერიტორიაზე აღმოჩენილია ძვ. წ. XIV– XIII სს. ბრინჯაოს კოლხური ცულების განძი. სოფელში დგას ეროვნული მნიშვნელობის ძეგლი — დიდაჭარის ჯამე, რომელიც 1831-1832 წლებშია აშენებული.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 938 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:ხულოს მუნიციპალიტეტის სოფლები
ხალდეჭალა

**ხალდეჭალა** — მდინარე მესტიის მუნიციპალიტეტში. სათავე აქვს სვანეთის კავკასიონის მთავარი ქედის სამხრეთ კალთაზე, მყინვარ ხალდეზე, ზღვის დონიდან 2500 მ სიმაღლეზე. სოფელ ლალხორთან მარჯვენა მხრიდან ერთვის მდინარე ენგურს. სიგრძე 10 კმ. საზრდოობს მყინვარისა და თოვლის წყლით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის მდინარეები
კატეგორია:მესტიის მუნიციპალიტეტის მდინარეები
კატეგორია:ენგურის შენაკადები
სიმფსონების ფილმი

„**სიმფსონების ფილმი**“ () — 2007 წლის ამერიკული ანიმაციური ფილმი, რომელიც ეფუძნება ტელესერიალს „სიმფსონები“. მისი რეჟისორია დევიდ სილვერმანი.

ფილმის სიუჟეტის მიხედვით რას კერჯილი, აშშ-ს გარემოს დაცვის სააგენტოს უფროსი ცდილობს ქალაქ სპრინგფილდის განადგურებას მას შემდეგ, რაც ჰომერ სიმფსონი დაანაგვიანებს ადგილობრივ ტბას.

## რესურსები ინტერნეტში 
* 
* 
* 
* 
* 

## სქოლიო 
კატეგორია:ამერიკული ანიმაციური ფილმები
კატეგორია:ამერიკული ფილმები
კატეგორია:2007 წლის ანიმაციური ფილმები
კატეგორია:სიმფსონები
დუაძეები (ხულოს მუნიციპალიტეტი)

**დუაძეები** — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხულოს მუნიციპალიტეტში (დეკანაშვილების ადმინისტრაციული ერთეული). 

მდებარეობს მდინარე აჭარისწყლის მარჯვენა მხარეს, ზღვის დონიდან 1050 მეტრზე. ხულოდან დაშორებულია 4 კმ-ით. სოფელს სახელი ეწოდა დუაძეების საგვარეულოს მიხედვით.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 409 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:ხულოს მუნიციპალიტეტის სოფლები
ალოზავრები

**ალოზავრი** () — ტეროპოდული დინოზავრების ქვერიგის წარმომადგენელი, რომელიც ცხოვრობდა 155–150 მილიონი წლის წინ, იურული პერიოდის ბოლოს. სახელი *ალოზავრი* ნიშნავს "განსხვავებულ ხვლიკს" და წარმოშობილია ძველი ბერძნულიდან  *αλλος*/*ალოს* ("განსვავებული, სხვანაირი") და *σαυρος*/*ზავროს* ("ხვლიკი"). პირველად ამ გვარის წარმომადგენლების შესწავლა განახორციელა ოთნილ ჩარლზ მარშმა 1877 წელს.

კატეგორია:ხვლიკმენჯა დინოზავრები
დიოკნისი

**დიოკნისი** — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხულოს მუნიციპალიტეტში (ადმინისტრაციული ერთეული დიოკნისი). 

მდებარეობს არსიანის ქედის დასავლეთ კალთაზე, მდინარე აჭარისწყლის მარცხენა მხარეს, ბათუმი-ახალციხის საავტომობილო გზაზე, ზღვის დონიდან 1180 მეტრზე. ხულოდან დაშორებულია 10 კმ-ით.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 292 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:ხულოს მუნიციპალიტეტის სოფლები
ხალდეს მყინვარი

**ხალდეს მყინვარი** — ხეობის რთული ტიპის სამხრეთ-დასავლეთური ექსპოზიციის მყინვარი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, მესტიის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს სვანეთის კავკასიონის მთავარი ქედის სამხრეთ კალთაზე, მდინარე ენგურის მარჯვენა შენაკადის — ხალდეჭალის სათავეში. სიგრძე 7,4 კმ, ფართობი 11,6 კმ². ფირნის ველი შემოფარგლულია კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედის უმაღლესი მწვერვალებით (შხარა, აღმოსავლეთი ჯანღა, ჯანღა, შოთა რუსთაველის მწვერვალი და სხვა), რომელთა სიმაღლე ზღვის დონიდან 5000 მ-ს აღემატება.

ზემო ნაწილში ხალდეს მყინვარი წარმოდგენილია სამი ყინულვარდნილით, რომლებიც დიდი ნაპრალიანობით ხასიათდებიან. ყინულვარდნილთა შეერთება ხდება 2800 მეტრზე. ქვემოთ კი მყინვარის ენა იცვლის მიმართულებას სამხრეთ-დასავლეთისაკენ და ბოლოვდება 2545 მეტრის სიმაღლეზე. სამივე მყინვარის შეერთების ადგილას მყინვარი ფართოვდება და ვრცელ მოედანს აჩენს, რომლის ქვემოთ მყინვარი ერთ მძლავრ ნაკადად მოედინება. ხალდეს მყინვარის ენის ბოლო დაფარულია სქელი მორენული საფარით და მყინვარის ზედაპირს ინტენსიური დნობისაგან იცავს. მყინვარიდან გამოდის მდინარე ხალდეჭალა.

## ლიტერატურა 
* ტიელიძე, ლევან, საქართველოს მყინვარები. გამომცემლობა „კოლორი“, თბ., 2014;

კატეგორია:სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის მყინვარები
ჭიმღისმაღალი

**ჭიმღისმაღალი** — მთა საქართველოსა და რუსეთის (ინგუშეთი) საზღვარზე, მცხეთა-მთიანეთის მხარეში, დუშეთის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს მდინარეების არმხი-სნოსწყლისა და ასის წყალგამყოფ კიდეგანის ქედზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3851 მ. ჭიმღისმაღალი აგებულია ქვედაიურული თიხაფიქლებითა და ქვიშაქვებით. აქვს კლდოვანი ციცაბო კალთები. მთის კალთების ქვემო ნაწილში ალპური მდელოებია, ზემოთ — სუბნივალური და ნივალური ლანდშაფტი.

## ლიტერატურა 
## სქოლიო
კატეგორია:მცხეთა-მთიანეთის მხარის მთები
დანისპარაული

**დანისპარაული** — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხულოს მუნიციპალიტეტში (რიყეთის ადმინისტრაციულ ერთეულში). 

მდებარეობს არსიანის ქედის დასავლეთ კალთაზე, მდინარე აჭარისწყლის მარცხენა მხარეს. ზღვის დონიდან 1520 მეტრზე. ხულოდან დაშორებულია 22 კმ-ით, ბათუმიდან 110 კმ-ით. 

სოფელი განლაგებულია ხულო–დანისპარაული–გოდერძი–მწვანე ტბა–ბეშუმის ტურისტულ მარშრუტზე. ფუნქციონირებს სათხილამურო სკოლა, რომელიც ქედლების სათხილამურო ცენტრის ბაზაზეა შექმნილი. აქვე გაკეთებულია 200 მეტრიანი საბაგირო გზა.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 517 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:ხულოს მუნიციპალიტეტის სოფლები
ხალაწა

**ხალაწა** — მთა საქართველოსა და რუსეთის (ჩრდილოეთი ოსეთი) საზღვარზე, რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარეში, ონის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს მაღრან-დვალეთის კავკასიონის მთავარი ქედის თხემზე, მდინარე ხალაწის (არდონის სისტემა) სათავეში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3938 მ. აგებულია ქვედაცარცული მერგელ-კირქვიანი შუაშრეებიანი თიხაფიქლებითა და ქვიშაქვებით. კლდოვანია, ციცაბოკალთებიანი. დამახასიათებელია ალპური და გლაციალურ-ნივალური ლანდშაფტი.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარის მთები
ხელმოსმულა

**ხელმოსმულა** — მდინარე დასავლეთ საქართველოში, ხარაგაულისა და ჭიათურის მუნიციპალიტეტებში, ძირულის მარჯვენა შენაკადი. სათავე აქვს იმერეთის მაღლობზე, ზღვის დონიდან 805 მ სიმაღლეზე. სიგრძე 18,4 კმ, აუზის ფართობი 45,3 კმ². საზრდოობს წვიმის, თოვლისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმცირობა ზამთარსა და ზაფხულში, წყალმოვარდნები — შემოდგომაზე.

საშუალო წლიური ხარჯი შესართავთან 1,1 მ³/წმ.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ძირულას შენაკადები
კატეგორია:იმერეთის მხარის მდინარეები
დიაკონიძეები (ხულოს მუნიციპალიტეტი)

**დიაკონიძეები** — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხულოს მუნიციპალიტეტში (ადმინისტრაციული ერთეული დეკანაშვილები). 

მდებარეობს მესხეთის ქედის სამხრეთ განტოტებაზე, საფილეთის მთის აღმოსავლეთ კალთაზე. ზღვის დონიდან 800 მეტრზე. ხულოდან დაშორებულია 4 კმ-ით.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 253 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:ხულოს მუნიციპალიტეტის სოფლები
დეკანაშვილები (ხულოს მუნიციპალიტეტი)

**დეკანაშვილები** — სოფელი საქართველოში, ხულოს მუნიციპალიტეტში, დეკანაშვილების ადმინისტრაციული ერთეულის ცენტრი (სოფლები: განახლება, გოდგაძეები, გუდასახო, დეკანაშვილები, დიაკონიძეები, დუაძეები, ელელიძეები, ზედა დეკანაშვილები, თხილაძირი, კურცხალი, ოქრუაშვილები, უჩხო, ქედლები, ძირკვაძეები). 

მდებარეობს მესხეთის ქედის სამხრეთ კალთაზე, მდინარე აჭარისწყლის მარჯვენა მხარეს, ზღვის დონიდან 1000 მეტრზე. ხულოდან დაშორებულია 1 კმ-ით. სახელი ეწოდა დეკანაძეების საგვარეულოს მიხედვით.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 660 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:ხულოს მუნიციპალიტეტის სოფლები
არხოტისთავისღელე

**არხოტისთავისღელე**, **არხოტი**, *წელთაგზა* — უღელტეხილი საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთისა და ყაზბეგის მუნიციპალიტეტების ადმინისტრაციულ საზღვარზე. მდებარეობს თუშეთ-ხევსურეთის კავკასიონზე, კიდეგანის ქედზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3287 მ. სნოს ხეობას აკავშირებს არხოტის ხეობასთან. სოფელ ჯუთიდან (ყაზბეგის მუნიციპალიტეტი) გადადის საცალფეხო ბილიკი პირიქითა ხევსურეთის არხოტის თემში (სოფლები: ახიელი და ამღა).

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:მცხეთა-მთიანეთის მხარის უღელტეხილები
ჭითაგვალა

**ჭითაგვალა** — მთა საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, წალენჯიხისა და ჩხოროწყუს მუნიციპალიტეტებში. მდებარეობს ეგრისის ქედზე, მდინარე ხობისწყლის სათავეში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3226 მ. აგებულია ბაიოსური პორფირიტული წყებებით. მახვილი პირამიდის ფორმისაა, აქვს ციცაბო კლდოვანი კალთები. დამახასიათებელია სუბალპური და ალპური ლანდშაფტები.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის მთები
ცხრაძმულა

**ცხრაძმულა** — მდინარე ახალგორის მუნიციპალიტეტში, მდინარე ქსნის მარცხენა შენაკადი. სათავე აქვს ალევის ქედის დასავლეთ კალთაზე, 2225 მ სიმაღლეზე. სიგრძე 15 კმ, აუზის ფართობი 89 კმ². საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა გაზაფხულზეა, მდგრადი წყალმცირობა — ზამთარში, წყალმოვარდნები — შემოდგომაზე. ზაფხულში წყალმცირობა ირღვევა წყალმოვარდნებით.

საშუალო წლიური ხარჯი შესართავთან 1,6 მ³/წმ.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთა-მთიანეთის მხარის მდინარეები
კატეგორია:ქსნის შენაკადები
ასა (მდინარე)

**ასა** (ჩეჩნ. Ӏаьс-хи; ინგუშ. Эса) — მდინარე აღმოსავლეთ საქართველოსა და ჩრდილოეთ კავკასიაში. მდინარე სუნჯის მარჯვენა შენაკადი. სათავე აქვს პირიქითა ხევსურეთში, კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე. გაედინება საქართველოს დუშეთის მუნიციპალიტეტისა და რუსეთის ჩეჩნეთისა და ინგუშეთის ფარგლებში. სიგრძე 133 კმ, აუზის ფართობი 2060 კვ.კმ. ზემო დინებაში მთის მდინარეა, ქვემოთ ბარისა. მოვაკებულ ტერიტორიებზე მდინარის ხეობის სიგანე 60 მ-მდეა. საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმცირეა ზამთარში.

მდინარე ასას სათავეში არხოტისწყალი ეწოდება.

## რესურსები ინტერნეტში 
* მდინარე ასა 

## ლიტერატურა 
კატეგორია:მცხეთა-მთიანეთის მხარის მდინარეები
კატეგორია:ინგუშეთის მდინარეები
კატეგორია:ჩეჩნეთის მდინარეები
კატეგორია:ხევსურეთის მდინარეები
კატეგორია:სუნჯის შენაკადები
ცხრაწყარო (ხარულის ქედი)

**ცხრაწყარო** — მთა საქართველოში, შიდა ქართლის მხარის გორის მუნიციპალიტეტისა და მცხეთა-მთიანეთის მხარის ახალგორის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციულ საზღვარზე. მდებარეობს ხარულის ქედზე, მდინარე ლეხურის სათავეში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2345 მ. აგებულია ცარცული ასაკის თიხაფიქლებით, ქვიშაქვებით და კირქვებით. სამხრეთ და დასავლეთ კალთები ციცაბოა, ჩრდილოეთ და აღმოსავლეთი შედარებით დამრეცი. ცხრაწყარო შემოსილია სუბალპური ბალახეულით.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:შიდა ქართლის მხარის მთები
კატეგორია:მცხეთა-მთიანეთის მხარის მთები
ცხრაწყარო (თრიალეთის ქედი)

**ცხრაწყარო** — მთა საქართველოში, სამცხე-ჯავახეთის მხარეში, ბორჯომის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს თრიალეთის ქედის დასავლეთ ნაწილში, მდინარე ბაკურიანისწყლის (გუჯარეთისწყლის მარცხენა შენაკადი) სათავეში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2683 მ. აგებულია ზედაპლიოცენური ანდეზიტ-ბაზალტებითა და დაციტებით. მთის ჩრდილოეთი და დასავლეთი კალთები ფლატოვანია, სამხრეთი — დამრეცი. კალთები შემოსილია სუბალპური, ზედა — ალპური მდელოს ბალახეულით.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:სამცხე-ჯავახეთის მხარის მთები
ცხრაჯვარის მღვიმე

**ცხრაჯვარის მღვიმე** — კარსტული მღვიმე საქართველოში, რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარის ამბროლაურისა და იმერეთის მხარის ტყიბულის მუნიციპალიტეტების ადმინისტრაციულ საზღვარზე. მდებარეობს ნაქერალას მთაზე, ზღვის დონიდან 1435 მ სიმაღლეზე. გამომუშავებულია ურგონულ სქელშრეებრივ კირქვებში. ჯამური სიგრძე 460 მ, ფსკერის ფართობი 127 000 მ², მოცულობა — 185 000 მ³. შიგა — „დიდი დარბაზის“ სიგრძე 245 მ, სიმაღლე 15-20 მ, სიგანე 15-25 მ. ჰაერის ტემპერატურა 6,5 °C. „დიდ დარბაზში“ მიკვლეულია პალეოზოოლოგიური მასალა. ბინადრობენ ღამურები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარის მღვიმეები
კატეგორია:იმერეთის მხარის მღვიმეები
ხორხი (მდინარე)

**ხორხი**, ***ხორხულა*** — მდინარე დუშეთის მუნიციპალიტეტში. სათავე აქვს გუდამაყრის ქედის სამხრეთ ნაწილში, მწვერვალ ლაღისმთის კალთაზე, ზღვის დონიდან 2000 მეტრ სიმაღლეზე. ერთვის ჟინვალის წყალსაცავს დაბა ჟინვალის ზემოთ (ჟინვალის წყალსაცავის შექმნამდე — მთიულეთის არაგვის მარცხენა შენაკადი). სიგრძე შეადგენს 16 კილომეტრს. საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. 

ხორხის ხეობა აღმოსავლეთ საქართველოს მთისწინეთის ერთ-ერთი მიკრორეგიონია.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:მცხეთა-მთიანეთის მხარის მდინარეები
ჭითაალიში

**ჭითაალიში** — მთა საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, წალენჯიხის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს ეგრისის ქედის დასავლეთ ნაწილში, მდინარეების მაგანისა და თხეიშის (ენგურის მარცხენა შენაკადები) აუზების წყალგამყოფზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2762 მ. აგებულია ბაიოსური პორფირიტული წყებით. კალთებზე ძველმყინვარული ცირკები და კარებია. მწვერვალი მახვილია, კალთები — ციცაბო. დამახასიათებელია სუბალპური და ალპური ლანდშაფტები.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის მთები
სამხრეთ ოსეთის კონსტიტუცია

**„სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკის კონსტიტუცია“** () — საერთაშორისო სამართლით არაღიარებული „სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკის“ კონსტიტუცია. სამხრეთ ოსეთის კონსტიტუცია მსოფლიოში მეორეა, რომელიც არაღიარებულმა სახელმწიფომ მიიღო და დაამტკიცა. კონსტიტუცია მიღებულ იქნა 2001 წლის 8 აპრილს რეფერენდუმის გზით.

დღეისათვის მხოლოდ ოთხი სახელმწიფოს მიერ (რუსეთი, ნიკარაგუა, ვენესუელა და ნაურუ) დამოუკიდებლად აღიარებულ სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკაში 2001 წლის კონსტიტუციამდე მოქმედებდა 1993 წლის 2 ნოემბრის კონსტიტუცია. მიუხედავად იმისა, რომ სამხრეთ ოსეთმა დამოუკიდებლობა ცალმხრივად 1991 წელს გამოაცხადა, მას 1993 წლამდე არ გააჩნდა საკუთარი კონსტიტუცია და რეგულირება მხოლოდ ცალკეული სამართლებრივი აქტების საფუძველზე ხდებოდა. 

## შინაარსი 
სამხრეთ ოსეთის კონსტიტუცია შედგება 93 მუხლისაგან, რომლებიც განაწილებულია ცხრა თავში. გარდა ამისა, კონსტიტუციის ტექსტი მოიცავს გარდამავალ დებულებებსაც. ცხრა თავი თემატურად შემდეგნაირადაა განაწილებული:
# თავი: სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკის კონსტიტუციური სისტემის საფუძვლები;
# თავი: ადამიანთა და მოქალაქეთა უფლებები, თავისუფლებები და სამოქალაქო ვალდებულებები;
# თავი: სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკის პრეზიდენტი; 
# თავი: სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკის პარლამენტი;
# თავი: სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკის მთავრობა;
# თავი: სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკის სასამართლო;
# თავი: სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკის პროკურატურა;
# თავი: ადგილობრივი ადმინისტრაცია და თვითმმართველობა;
# თავი: სამხრეთ ოსეთის რესპუბლიკის საკონსტიტუციო ცვლილებები და დამატებები;
* გარდამავალი დებულებები

## იხილეთ აგრეთვე 
* საქართველოს კონსტიტუცია

## სქოლიო 
## რესურსები ინტერნეტში 
* სამხრეთ ოსეთის კონსტიტუციის ტექსტი რუსულ ენაზე 

კატეგორია:კონსტიტუციები
დეივი

საკუთარი სახელი **დეივი** შეიძლება გულისხმობდეს ერთ-ერთს ამ პიროვნებათაგან:

*ჰამფრი დეივი — ინგლისელი ქიმიკოსი;
*ედმუნდ დეივი  — ინგლისელი ქიმიკოსი (1785-1857);
*ედუარდ დეივი — ინგლისელი ექიმი და მკვლევარი (1806-1885).

კატეგორია:მრავალმნიშვნელოვანი გვერდები გვარის შემცველი სიებით
სუნჯა

**სუნჯა** (ინგშ. Шолжа-хий; ოსურ. Сунжæ; ჩეჩნ. Соьлжа) — მდინარე ჩრდილოეთ კავკასიის აღმოსავლეთ ნაწილში. თერგის მარჯვენა შენაკადი. სიგრძე 278 კმ, აუზის ფართობი 12200 კვ.კმ. სათავე აქვს კავკასიონის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე. ქვემოთში იტოტება. შერეული საზრდოობის მდინარეა. წყლის საშუალო ხარჯი შესართავიდან 8 კმ-ზე 85,4 მ³/წმ. საშუალო სიმღვრივე 3800 გ/მ³. 

წლიურად მდინარეს გამოაქვს 12,2 მლნ. ტონა ნაყარი. მნიშვნელოვანი შენაკადებია: ასა და არღუნი (ორივე უერთდება მარჯვენა მხრიდან). იყენებენ სარწყავად. 

სუნჯის ნაპირებზეა ქალაქები: გროზნო, ნაზრანი და გუდერმესი.

## რესურსები ინტერნეტში 
* მდინარე სუნჯა
* თანამედროვე გეოგრაფიული სახელწოდებები - სუნჯა

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ჩრდილოეთ ოსეთის მდინარეები
კატეგორია:ინგუშეთის მდინარეები
კატეგორია:ჩეჩნეთის მდინარეები
კატეგორია:თერგის შენაკადები
კატეგორია:სუნჯა
ტყე-ტბა

**ტყე-ტბა**, *გულგულა* — ისტორიული პუნქტი ჰერეთში. სასაზღვრო ორიენტირი კახეთსა (ქართლი) და ჰერეთს შორის. ლეონტი მროველის მეფეთა ცხოვრების მიხედვით ტყე-ტბა იგივე სოფელი გულგულაა. ახლანდელი სოფელი გულგულა (მდინარე თურდოს ქვემო დინებაში, თელავის მუნიციპალიტეტი) მდინარის სათავეებიდან გადმოსახლებულად ითვლება.

## საისტორიო წყაროები
## მოსაზრებები
სახელწოდება ხალხალაში მიტროპოლიტი ანანია ჯაფარიძე კითხულობს გულგულას.

გულგულას ადგილსამყოფელი უცნობი ყოფილა ჯერ კიდევ ლეონტი მროველის დროს, მით უმეტეს, მისი ადგილსამყოფელი დაზუსტებით არ სცოდნია ვახუშტისაც — ივ. ჯავახიშვილის კვლევით.

ივ. ჯავახიშვილი, გულგულას თელავთან არსებობის მოსაზრებას არ იზიარებდა და წერდა:

„ტყეტბა, როგორც საგეოგრაფო სახელი, უკვე ლეონტი მროველის დროსაღარ არსებობდა თურმე და იგი უხსნის თავის მკითხველს, რომ ამ ადგილს „აწ ჰქვიან გოლგოლა“, ახლა გულგულად გამოთქმის. ამ ადგილის (ტყეტბას) მდებარეობას დიდი მნიშვნელობა აქვს კახეთ-კუხეთ-ჰერეთის საზღვრების გამორკვევისათვის და სხვადასხვა მოსაზრებათა გამო ეჭვი გვებადება, ლეონტი მროველი ხომ არ სცთება, როდესაც ძველი ტყეტბა მერმინდელ გოლგოლად იცნა? გოლგოლას სამხრეთით მდებარეობდა თელავი“.

მოვსეს კალანკატვაცის ცნობა აჩვენებს, რომ ქართველთა ქვეყნის საზღვარი მდებარეობდა პუნქტ ხალხალამდე.

„ქართველთა საზღვრები მახლობლად ქალაქ ხალხალისა“. „მეორე რაზმი ჩააბარა ზორავარ ვარდანს, რათაა ქართველთა საზღვრებთან შებრძოლებოდა ჩორის მარზპანს, რომელიც წამოსული იყო ალვანთა ეკლესიების დასარბევად“.. 

ივ. ჯავახიშვილის რედაქტორობით 1923 წელს გამოცემულ საქართველოს ისტორიულ რუკაზე საქართველოსა და ალვანეთს შორის საზღვარზე მართლაც აღნიშნულია პუნქტი სახელწოდებით ხილხალა. პუნქტი ხილხალა საქართველოსა და ალბანეთს შორის საზღვარზე იდო. აღნიშნული პუნქტი შაქსა და კაბალას შორისაა. დღესდრეობით შემორჩენილია სოფელი სახელწოდებით ფილფილა.

მიტროპოლიტი ანანია ჯაფარიძე ალბანეთის დროინდელ საზრვარ ხილხილას უკავშირებს ქართლოსის დროინდელ ტყეტბა-გულგულას და მიაჩნია რომ გულგულა-გოლგოლა-ხალხალა-ფილფილა ეტიმოლოგიურად ერთი და იგივე ძირის მატარებელნი არიან.

## ლიტერატურა
* მიტროპოლიტი ანანია ჯაფარიძე, „საქართველოს ისტორია“, I ნაწილი, გვ. 111-113

## სქოლიო
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ნასოფლარები
სურამის მეორე საჯარო სკოლა

**სურამის მეორე საჯარო სკოლა** — საჯარო სკოლა დაბა სურამში.  დაარსებულია 1939 წელს.

1902 წელს გაზეთ „ცნობის ფურცელის“ მიხედვით სურამში ორკლასიანი სამრევლო სკოლაა, რომლის ბაზაზეც 1908 წლის სექტემბერში ადგილობრივი მოსახლეობის თაოსნობით ჩამოყალიბდა ე. წ. პროგიმნაზია, რომელშიც 100 მოსწავლე სწავლობდა. 

საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ ჩამოყალიბდა 7-წლიანი სკოლა, რომელიც 1936 წელს გადაკეთდა სურამის საშუალო სკოლად. სულ მალე სკოლას გამოეყო ასევე 7-წლიანი სკოლა და  ეწოდა  სურამის მეორე სკოლა, რომლის პირველი დირექტორიც გახდა ალექსანდრე ჭურაძე. 

1938 წელს მეორე სკოლა გადავიდა სურამის ყოფილი ფოსტის შენობაში. სკოლის მოსწავლეთა რაოდენობის ზრდის გამო, 1939 წელს 7-წლიანი სკოლა გადაკეთდა საშუალო სკოლად და ეწოდა სურამის მეორე საშუალო სკოლა. 

სურამის მეორე საჯარო სკოლაში დღეს სწავლობს 294 მოსწავლე, ასწავლის 27 მასწავლებელი.

## დირექტორები
*ალექსანდრე ჭურაძე — 1936-1938
*ნიკოლოზ გოცირიძე — 1938
*კონსტანტინე ორჯონიკიძე — 1938-1939
*ალექსანდრე დიხამინჯია — 1939-1941
*მექი თოფურია — 1941-1942
*ივანე ჩახუნაშვილი — 1942-1965
*კონსტანტინე მესხი — 1965–1979
*გიორგი ხაჩიძე — 1979–2005
*მარინა სახვაძე — 2005-2007
*მიხეილ გიორგაძე — 2007-2014
*დალი ბროლიძე — 2014-2023
*თინათინ კაპანაძე — 2024-დან

## რესურსები ინტერნეტში
* სურამის მეორე საჯარო სკოლა სკოლების მონაცემთა ბაზაში
* სკოლის ისტორია facebook.com-ზე
* სსიპ - ხაშურის მუნიციპალიტეტის დაბა სურამის №2 საჯარო სკოლა 

კატეგორია:ხაშურის მუნიციპალიტეტის სკოლები
ყურყუმასწვერი

**ყურყუმასწვერი** — მთა საქართველოსა და რუსეთის (ჩეჩნეთი) საზღვარზე, კახეთის მხარეში, ახმეტის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს პირიქითი ქედზე, თებულოსა და უყერიჩოს უღელტეხილებს შორის. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3675 მ. აგებულია ლიასის თიხაფიქლებით. ყურყუმასწვერის ზედა ნაწილი კლდოვანია, შიშველი, ხოლო ქვედა შემოსილია ალპური მდელოებით.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:კახეთის მხარის მთები
კატეგორია:თუშეთ-ხევსურეთის კავკასიონის მთები
აცეტილენი

**აცეტილენი** (იუპაქის მიხედვით **ეთინი**) — უჯერი ნახშირწყალბადი, ალკინის ჰომოლოგიური რიგის პირველი წევრი რომელშიც ორი ნახშირბადი და ორი წყალბადი შედის: CH≡CH. აცეტილენი აღმოაჩინა ინგლისელმა ქიმიკოსმა ედმუნდ დეივიმ 1836 წელს. სინთეზურად, ნახშირისა და წყალბადისგან მიიღო ფრანგმა ქიმიკოსმა მარსელენ ბერთლომ 1862 წელს. აცეტილენის მსოფლიო წარმოება რამდენიმე მილიონ ტონას აღწევს.

## დახასიათება
უფერო აირი, დნობის ტემპერატურა — 80,8&nbsp;°C, სიმკვრივე — 1,171კგ/მ³. კარგად იხსნება აცეტონში, ცუდად წყალსა და მეტ წილ გამხსნელებში. აცეტილენისა და ჰაერის ნარევი (აცეტილენი მოცულობით 2.3-80.7%) ფეთქებადია. აცეტილენს ნარკოტიკული ზემოქმედების უნარი აქვს. მას ინახავენ და გადააქვთ მაღალი წნევის ქვეშ, ფოლადის სპეციალური ბალონებით, აცეტონ–ხსნარის სახით.

აცეტილენს ახასიათებს უჯერი ნახშირწყალბადების თვისებები: ადვილად იერთებს წყალბადს, ჰალოგენებს, ჰალოგენწყალბადებს, წყალს, სპირტებსა და სხვებს.

აცეტილენის წვისას გამოიყოფა სითბოს დიდი რაოდენობა(14000 კკალ/მ³), აცეტილენ–ჟანგბადის ალის მაქსიმალური ტემპერატურაა 3150&nbsp;°C. მას ხშირად იყენებენ ლითონთა დასამუშავებლად(ჭრა, შედუღება).

## გამოყენება
იგი მრავალი სამრეწველო პროდუქტის ნედლეულია. ასე მაგალითად, აცეტილენთან ქლორწყალბადის მიერთებით იღებენ ვინილქლორიდს CH2=CHCl – პლასტმასების წარმოების საწყის პროდუქტს; ციანმჟავას მიერთებითმიიღება აკრილონიტრილი CH2=CHCN —სინთეზური კაუჩუკებისა და ბოჭკოების წარმოების საწყისი პროდუქტი; აცეტილენის ჰიდრატაციით(იხ. კუჩეროვის რეაქცია) მიიღება აცეტალდეჰიდი CH3CHO—ძმარმჟავას წარმოების საწყისი პროდუქტი. აცეტილენისგან იღებენ აგრეთვე ვინილაცეტილენს, ვინილურ ეთერებს, პოლივინილაცეტატს, პოლივინილის სპირტს და ასე შემდეგ.

## მიღება 
ამჟამად აცეტილენს იღებენ გერმანელი ქიმიკოსის ფრიდრიხ ველერის მეთოდით (1862) — კალციუმის კარბიდზე წყლის მოქმედებით:
:CaC2 + 2H2O → Ca(OH)2 + C2H2
აგრეთვე ბუნებრივი აირების, უმთავრესად მეთანის, თერმოჟანგვითი კრეკინგით:
:6CH4 + 4O2 →C2H2 + 8H2 + 3CO+CO2 + 3H2O
აცეტილენის მიღება ელექტროკრეკინგითაც–ვოლტას რკალში მეთანის გატარებით(1600&nbsp;°C):
2CH4→C2H2+3H2

## იხილეთ აგრეთვე 
* ალკინი

## სქოლიო
## ლიტერატურა 
კატეგორია:ორგანული ქიმია
კატეგორია:ალკენები
ალდეჰიდი

thumb|150px|right|ალდეჰიდის ზოგადი ფორმულა

**ალდეჰიდი** — ორგანული ნივთიერება, რომლის მოლეკულაში ნახშირწყალბადის რადიკალთან დაკავშირებულია -CHO ფუნქციური ჯგუფი. მისი ზოგადი ფორმულაა R-CHO (იხ. სურათი). ალდეჰიდების ჰომოლოგიური რიგის პირველი წევრი (ფორმალდეჰიდი) მძაფრი სუნის მქონე აირია, მომდევნო (აცეტალდეჰიდი) კი–აქროლადი სითხე. სითხეა შემდგომი რამდენიმე წევრიც, ხოლო უმაღლესი ალდეჰიდები მყარი ნივთიერებებია და ყვავილების სუნი აქვთ.. ფორმალინისგან დამზადებული პრეპარატები გამოიყენება ზოგიერთი დაავადების სამკურნალოდ.

ძმრის ალდეჰიდი გამოიყენება სინთეზური ძმარმჟავას და ე.წ. «მშრალი სპირტის» წარმოებაში.

## ქიმიური თვისებები 
ალდეჰიდი ადვილად შედის მიერთების, პოლიმერიზაციის, ჩანაცვლებისა და კონდენსაციის რეაქციებში, რაც კარბონილის ჯგუფის π ბმის პოლარიზაციით აიხსნება. ალდეჰიდს ფართოდ იყენებენ *ფენოლ*ალდეჰიდური ფისების წარმოებაში, პარფიუმერულ და კვების მრეწველობაში სურნელოვან ნივთიერებად (ვანილინი, ციტრალი და სხვ.) და პრაქტიკული მნიშვნელობის მქონე ზოგიერთი ნაერთის (ძმარმჟავას, ეთილაცეტატის, უროტროპინისა და სხვ.) სინთეზისთვის.

## ლიტერატურა 
* ქიმიის სახელმძხვანელო:9 კლასი; თბილისი, 2003.

## სქოლიო 
კატეგორია:ალდეჰიდები
კატეგორია:ორგანული ქიმია
ყურყუტას მთა

**ყურყუტას მთა** — მთა საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარეში, დუშეთისა და ახალგორის მუნიციპალიტეტების ადმინისტრაციულ საზღვარზე. მდებარეობს ალევის ქედზე, მდინარე ცხრაძმულის (ქსნის მარცხენა შენაკადი) სათავეში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2681,4 მ. მისგან სამხრეთით ამავე სახელწოდების მეორე მთაა, რომლის სიმაღლეა 2575 მ. ორივე მთა აგებულია უმთავრესად ცარცული ნალექებით. მთების კალთები ზომიერად ციცაბოა და შემოსილია სუბალპური და ალპური ბალახეულით.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:მცხეთა-მთიანეთის მხარის მთები
ფცა (მდინარე)

**ფცა** — მდინარე ქარელის მუნიციპალიტეტში. წარმოიქმნება მდინარეების შუა ფრონისა და დასავლეთის ფრონის შეერთებით, ერთვის მტკვარს მარცხნიდან. საკუთრივ ფცის სიგრძეა 10,8 კმ. აუზის ფართობი — 719 კმ². საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმცირობა — ზაფხულსა და ზმთარში. საშუალო წლიური ხარჯი 12,5 მ³/წმ. ფცას მის შემდგენელებთან ერთად მოსახლეობა **ფცის წყალს** ან **ფცის ფრონესაც** უწოდებს.

## სქოლიო 
კატეგორია:შიდა ქართლის მხარის მდინარეები
კატეგორია:მტკვრის შენაკადები
ფოთის აეროპორტი

thumb|250px|ფოთის საერთაშორისო აეროპორტის პროექტი
**ფოთის აეროპორტი** — აეროპორტი საქართველოში, საზღვაოსნო ქალაქ ფოთის აღმოსავლეთით. ქალაქისაგან გამოყოფილია მდინარე რიონით. აეროპორტის ტერიტორიის სამხრეთით ვრცელი ჭაობია, აღმოსავლეთიდან და ჩრდილოეთიდან კი იგი მინდვრებითა და ტყითაა შემოსაზღვრული.

ფოთის აეროპორტს საბჭოთა კავშირისათვის მნიშვნელოვანი სამხედრო სტრატეგიული ფუნქცია ჰქონდა — ფოთიდან შესაძლებელი ხდებოდა არა მარტო საზღვაო, არამედ საჰაერო სივრცის კონტროლი ნატოს წევრ თურქეთსა და ირანზე. 1990-იან წლებში, საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ, აეროპორტი დაიხურა, რადგან მისი ფუნქციონირება სახელმწიფოსთვის (საქართველოსთვის) ეკონომიკურად მომგებიანი აღარ იყო. 
thumb|left|ფოთის ახალი საერთაშორისო აეროპორტის პროექტი
საქართველოს პრეზიდენტმა მიხეილ სააკაშვილმა ფოთის თავისუფალი ეკონომიკური ზონის გახსნისას განაცხადა ამბიციური მიზნის შესახებ, რომლის მიხედვითაც საქართველოში ბიზნესის განვითარების პროგრამის ფარგლებში დაიგეგმა ფოთის აეროპორტის გაფართოება და მისი კავკასიის მასშტაბით უმნიშვნელოვანეს და უდიდეს აეროპორტად ქცევა. 

ფოთის აეროპორტის გაფართოება ხორციელდება არაბთა გაერთიანებული საამიროების ფინანსური მხარდაჭერით, რომელიც ერთ მილიარდ ამერიკულ დოლარს შეადგენს. მომავალ *ფოთის საერთაშორისო აეროპორტს*, გეგმის მიხედვით, ყველაზე გრძელი ასაფრენი ბილიკი ექნება კავკასიის რეგიონში. მშენებლობის დადებით წინაპირობად სახელდება აეროპორტის ახლოს მეჩხერი და მცირე რაოდენობის მოსახლეობა, ასევე ტოპოგრაფიულად ხელსაყრელი მდებარეობა. აეროპორტთან უკვე დამონტაჟებულია თანამედროვე სარადარო მოწყობილობა. ფოთის მომავალი საერთაშორისო აეროპორტი ძირითადად საქართველოს ტურისტული ცენტრებს, ბათუმს, მესტიასა და ფოთს მოემსახურება. 

## რესურსები ინტერნეტში 
* ფოთის საერთაშორისო აეროპორტის პროექტი 

## სქოლიო 
კატეგორია:საქართველოს აეროპორტები
კატეგორია:ფოთის ისტორია
Entangled (სიმღერა)

„**Entangled**“ — ინგლისური პროგრესული როკ-ჯგუფ ჯენესისის სიმღერა და სინგლი ალბომიდან A Trick of the Tail. სინგლის მეორე გვერდზე ჩაწერილი იყო A Trick Of The Tail, იგივე ალბომში შეტანილი კომპოზიცია.

სიმღერის ავტორები არიან ტონი ბენქსი და სტივ ჰეკეტი. მასში ჟღერს რამდენიმე 12 სიმიანი გიტარა. კომპოზიციის ტექსტში საუბარი ავადმყოფობის უსიამოვნო პერიოდზე. დასასრულს ჟღერს ბენქსის მელოტრონით იმიტირებული გუნდის გალობა. ბენქსის თქმით, ჰეკეტის მიერ დაწერილი ვერსიის თვლა იყო 6/8, მაგრამ არ იგულისხმებოდა, რომ დაემატებოდა გუნდიც. ბენქსმა სტუდიაში მოიტანა საკუთარი კომპოზიცია, რომელიც ასევე 6/8 თვლაში იყო წარმოდგენილი და ორივე გაერთიანებული იქნა. ფილ კოლინზი მღეროდა ბენქსის საფორტეპიანო სოლოს იდენტურ პარტიას.

სიმღერა ცოცხლად სრულდებოდა მხოლოდ 1976-1980 წლებში. საკონცერტო ვერსია 1976 წლის კონცერტიდან (გლაზგო) წარმოდგენილია ალბომის A Trick of the Tail 2007 წლის რემასტერის დამატებით DVD-ზე.

## სიმღერების სია
#Entangled - 3:24
#A Trick of the Tail

## პერსონალი
*ფილ კოლინზი – ვოკალი, გლოკენშპილი
*სტივ ჰეკეტი – ელექტრონული გიტარა, 12 სიმიანი გიტარა
*ტონი ბენქსი – 12 სიმიანი გიტარა, მელოტრონი, სინთეზატორი ARP 2600 
*მაიკ რეზერფორდი – 12 სიმიანი გიტარა, ბას-პედალი

## რესურსები ინტერნეტში
* სიმღერის შესრულების ვიდეო

კატეგორია:1976 წლის სიმღერები
კატეგორია:1976 წლის სინგლები
კატეგორია:ჯენესისის სიმღერები
შაროარღუნი

**შაროარღუნი** () — მდინარე რუსეთში, ჩეჩნეთში. წარმოადგენს მდინარე არღუნის მარჯვენა შენაკადს. სათავე აქვს პირიქითი ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 3050 მ სიმაღლეზე. სიგრძე — 86 კმ, აუზის ფართობი — 1150 კმ². საკმაოდ დიდი და სწრაფი მთის მდინარეა. შაროარღუნის სიგანე ადგილ-ადგილ 40 მეტრამდეა. მარჯვნიდან იერთებს რამდენიმე მთის მდინარეს. ქვემო დინებაში შაროარღუნსა და არღუნს ყოფს დარგენდუკის მთა, რომლის ფერდობები დაფარულია ტყით, ხოლო თხემი მთის მდელოებით.

ფაილი:Мост через Шаро-Аргун.jpg|ხიდი შაროარღუნზე

## რესურსები ინტერნეტში 
* მდინარე შაროარღუნი

კატეგორია:ჩეჩნეთის მდინარეები
ჭვიბერაზაუ

**ჭვიბერაზაუ** — უღელტეხილი საქართველოსა და რუსეთის (ყაბარდო-ბალყარეთი) საზღვარზე, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, მესტიის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს სვანეთის კავკასიონის მთავარ ქედზე, მდინარე ნენსკრის (ენგურის მარჯვენა შენაკადი) სათავეში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3264 მ. აგებულია პალეოზოური გრანიტოიდებით. დამახასიათებელია ალპური და გლაციალურ-ნივალური ლანდშაფტი. აკავშირებს მდინარეების ნენსკრისა (ზემო სვანეთი) და ბაქსანის აუზებს (ყაბარდო-ბალყარეთი).

## ლიტერატურა 
კატეგორია:სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის უღელტეხილები
ჭვანისწყალი

**ჭვანისწყალი** (*ნაღვარევისწყალი*) — მდინარე საქართველოში, აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის შუახევის მუნიციპალიტეტში, აჭარისწყლის მარჯვენა შენაკადი. სიგრძე 27 კმ, აუზის ფართობი 189 კმ². სათავე აქვს მესხეთის ქედის სამხრეთ კალთაზე, 2415 მ სიმაღლეზე. საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმცირობა — ზაფხულსა და ზამთარში. საშუალო წლიური ხარჯი შესართავთან 5,24 მ³/წმ.

## ლიტერატურა
კატეგორია:აჭარისწყლის შენაკადები
კატეგორია:აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მდინარეები