სომხეთის გათავისუფლების სომხური საიდუმლო არმია

**სომხეთის გათავისუფლების სომხური საიდუმლო არმია** () — სომხური სამხედრო ორგანიზაცია, რომელიც ფუნქციონირებდა 1975 წლიდან 1990-იან წლებამდე. რამდენიმე წყაროს მიხედვით ის მიჩნეულია ტერორისტულ ორგანიზაციად, სხვა წყაროები მას პარტიზანული ომისთვის გაწვრთნილ სამხედრო ორგანიზაციად რაცხავენ. 1980-იან წლებში ამერიკის შეერთებულმა შტატებმა ასალა ტერორისტული ორგანიზაციების სიაში შეიყვანა, მათ მიერ აშშ-ში მოწყობილი თავდასხმების შედეგად 46 ადამიანი დაიღუპა და 299 დაშავდა. ორგანიზაციის მიზანი იყო „ეიძულებინათ თურქეთის მთავრობა საჯაროდ აეღო პასუხისმგებლობა 1915 წლის სომეხთა გენოციდზე, გადაეხადათ კონპესაცია და დაეთმოთ სომხეთის კუთვნილი ტერიტორია“, საბოლოოდ კი სურდათ განეხორციელებინათ ერთიანი სომხეთის კონცეფცია, რომლის მიხედვითაც სომხეთის შემადგენლობაში შედიოდა ყოფილი საბჭოთა სომხეთის და დასავლეთ სომხეთის (დღევანდელი თურქეთის) ტერიტორია. ეს ტერიტორიები სომხეთისთვის უნდა დაეთმოთ სევრის ხელშეკრულების მიხედვით, რომელის განხორციელების პირობა აშშ-ს პრეზიდენტმა ვუდრო ვილსონმა დადო 1920 წელს, თუმცა ხელშეკრულება არასოდეს ყოფილა რატიფიცირებული.

ორგანიზაციამ მიიღო სოლიდური მხარდაჭერა სომხური დიასპორის მხრიდან ევროპასა და ამერიკაში.

შიდა განხეთქილებით დასუსტებული ორგანიზაცია შედარებით უმოქმედო იყო 1990-იან წლებში, თუმცა 1991 წელს განახორციელეს წარუმატებელი თავდასხმა თურქეთის საელჩოზე უნგრეთში. ამის შემდეგ ორგანიზაციას მონაწილეობა აღარ მიუღია ბოევიკურ საქმიანობებში.

ჯგუფის დევიზი იყო „შეიარაღებული ბრძოლა და სწორი პოლიტიკური მიმართულება არის გზა გაერთიანებული სომხეთისაკენ“ და „გაუმარჯოს რევოლუციონარულ სოლიდარობას დაჩაგრული ხალხისადმი“.

## შექმნა
100 წელი გავიდა მას შემდეგ, რაც ოსმალეთის იმპერიამ დაიწყო საკუთარი სომხური მოსახლეობის განადგურება, რომელიც ძირითადად კონცენტრირებული იყო მის აღმოსავლეთ ნაწილში და რომელსაც იმ დროს დასავლეთ სომხეთად მოიხსენიებდნენ. სიკვდილსა და თავისუფლების აღკვეთას გადარჩენილმა მოსახლეობამ თავი ახლო აღმოსავლეთისა და დასავლეთ ევროპის ქვეყნებს ან აშშ-ს შეაფარა. 1920-იან წლებში სომხებმა მოკლეს გენოციდის წამომწყები და ხელმძღვანელი პირები (ოპერაცია ნემესისი), თუმცა ოსმალეთის იმპერიის მემკვიდრე თურქეთის რესპუბლიკა უარყოფს გენოციდს. ის ეწინააღმდეგება ყველა მცდელობას, რომ სომეხთა გენოციდმა მოიპოვოს აღიარება დასავლეთში. მათ ფაქტობრივად, დაადანაშაულეს სომხები ძალადობის პროვოცირებაში და განაცხადეს, რომ სომხებმა დახოცეს ათასობით თურქი, რის გამოც დაიწყო მათი დეპორტაცია. 1965 წელს სომხებმა მთელი მსოფლიოს მასშტაბით აღნიშნეს გენოციდის 50 წლისთავი და დაიწყეს ბრძოლა საყოველთაო აღიარებისთვის. რადგან თურქეთი ვერ ურიგდება ამგვარ მოთხოვნებს და არ აღიარებს გენოციდს, ახალგაზრდა სომხებმა გადაწყვიტეს შეცვალონ წინა თაობის მიდგომები და აღიარებისა და ზარალის ანაზღაურებისთვის სამშვიდობო მსვლელობებით და დემონსტრაციებით იბრძოლონ.

1973 წელს გურგენ იანიკიანმა, კაცმა, რომელიც გადაურჩა სომეხთა გენოციდს მოკლა ორი თურქი დიპლომატი ლოს-ანჯელესში. ეს მოვლენა შეიძლება მალე დავიწყებას მისცემოდა, თუმცა ის გახდა დასასრული სომეხთა გენოციდის ირგვლივ არსებული დუმილისა, რომელიც 1915 წლიდან გრძელდებოდა. სომხეთის გათავისუფლების სომხური საიდუმლო არმია 1975 წელს დაარსდა ბეირუთში ლიბანელი იაკობ იაკობიანის მიერ, ლიბანის სამოქალაქო ომის დროს, პასტორი ჯეიმზ კარნუსიანის და ცნობილი პალესტინელი მწერლის გევორქ აჩემიანის დახმარებით. თავდაპირველად ორგანიზაცია იწოდებოდა „პატიმარი იაკობ იაკობიანის ჯგუფად“ და ძირითადად შედგებოდა ლიბანში დაბადებული სომხებისაგან (რომელთა მშობლები ან ბებია/ბაბუა გადაურჩა სომეხთა გენოციდს). ისინი მემერცხენე იდეოლოგიის მიმდევარნი იყვნენ და არ მოსწონდათ მათი წინამორბედი სომხური დიასპორის მიერ შექმნილი პარტიები, რომლებიც ვერ გაუმკლავდნენ სომეხი ხალხის პრობლემებს. მათი საქმიანობა პირველ რიგში თურქი დიპლომატების მკვლელობა იყო აშშ-ს, დასავლეთ ევროპისა და ახლო აღმოსავლეთის ქვეყნებში. 1975 წლიდან მოეწყო რამდენიმე ათეული თავდასხმა თურქ დიპლომატებზე და მათი ახლობლებზე, რომლის შედეგად სომხების შურისძიება და მათი ბრძოლა გენოციდის აღიარებისათვის მსოფლიო პრესის ყურადღების სფეროში მოექცა, ასე რომ, მცირე ჯგუფების მიერ განხორციელებული თავდასხმებს დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა სომეხთა გენოციდის გარშემო არსებული დუმილის დარღვევასა და მისი საერთაშორისო ასპარეზზე გააქტუალურების მხრივ:

1975 წლის 22 ოქტომბრის თავდასხმა თურქეთის საელჩოზე ავსტრიაში, რომლის შედაგად მოკლეს დენის ტუნალიგილი. ოპერაციაში მონაწილეობას სომხეთის გათავისუფლების სომხური საიდუმლო არმიის სამი წევრი იღებდა. ორი დღის შემდეგ შეტევა განხორციელდა თურქეთის საელჩოზე საფრანგეთში, ისმაილ ერეზი და მისი მძღოლი დაიღუპა, ტერაქტზე პასუხისმგებლობა აიღეს სომხეთის გათავისუფლების სომხური საიდუმლო არმიამ და ორგანიზაციამ „სომეხთა გენოციდის სამართლიანობისთვის მებრძოლები“.

ორგანიზაციის პირველი ორი ბოევიკი, რომლებიც 1980 წლის 3 ოქტომბერს დააკავეს იყვნენ ალეკ ენიგომშიანი და სუზი მასერეჟიანი. ისინი ჟენევაში სასტუმროს შემთხვევით აფეთქების შემდეგ აიყვანეს.

1981 წელს თურქეთის საკონსულოზე შეტევისას პარიზში, სომხეთის გათავისუფლების სომხური საიდუმლო არმიის მებრძოლებმა 56 ტყვე აიყვანეს თხუთმეტი საათით, ამ სახის ოპერაცია მათთვის პირველი იყო. გამტაცებლები თურქეთში პოლიტპატიმრების გათავისუფლებას ითხოვდნენ, მათ შორის: ორი სომეხი სასულიერო პირის, ხუთი თურქის და ხუთი ქურთის. ოპერაციის გაშუქება ერთ-ერთი ყველაზე რეიტინგული იყო ფრანგულ ტელევიზიებში 1981 წელს. გამტაცებლების მოთხოვნას მხარი დაუჭირეს ანრი ვერნეიმ, მელინე მანუჩიანმა, მისაკ მანუჩიანმა და ცნობილმა მომღერალმა ლიზ სარიანმა.

ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი თავდასხმა იყო ესენბოგის საერთაშორისო აეროპორტზე თავდასხმა ანკარაში, 1982 წლის 7 აგვისტოს. ამ დროს მათი შეტევების მსხვერპლი პირველად გახდნენ არა მხოლოდ დიპლომატები არამედ უბრალო ადამიანებიც. ორმა შეიარაღებულმა მებრძოლმა ცეცხლი გახსნა ხალხმრავალ მოსაცდელ ოთახში, ერთ-ერთმა მათგანმა 20 ტყვეც კი აიყვანა, მეორე კი მალევე დააკავა პოლიციამ. მთლიანობაში 9 ადამიანი დაიღუპა, 82 კი დაშავდა. დაკავებულმა ტერორისტმა ლევონ ეკმეკიანმა შემდგომში დაგმო ძალადობა და სომხეთის გათავისუფლების სომხური საიდუმლო არმიის სხვა წევრებსაც მოუწოდა უარი ეთქვათ შეტევებზე. 1982 წლის 10 აგვისტოს, თურქეთში მცხოვრებმა სომეხმა ართინ პენიკმა თავი დაიწვა ამ შეტევის გასაპროტესტებლად.

1983 წლის 15 ივლისს სომხეთის გათავისუფლების სომხურმა საიდუმლო არმიამ განახორციელა მორიგი თავდასხმა ორლის აეროპორტზე, პარიზის მახლობლად, სადაც 8 ადამიანი დაიღუპა. მათი უმრავლესობა თურქი არ იყო. ამ შეტევამ ორგანიზაციაში განხეთქილება გამოიწვია, იმ წევრებს შორის რომელთაც განახორციელეს და მათ შორის ვინც ამას, ორგანიზაციისთვის საზიანოდ მიიჩნევდა. ორგანიზაციის გაყოფით ორი მოძრაობა წარმოიშვა: სამხედრო იაკობ იაკობიანის ხელმძღვანელობით და რევოლუციური მონტე მელკოიანის ხელმძღვანელობით. რევოლუციური მოძრაობა მკაცრად მოითხოვდა შეტევების გაგრძელებას თურქეთის ინსტიტუციებზე, თუმცა იაკობიანის გუნდი ეწინააღმდეგებოდა უშედეგო დანაკარგს.

ამის შემდეგ ფრანგებმა დააკავეს ამ ოპერაციის მონაწილეები. გარდა ამისა, ამ დაკავებამ გაასაჯაროვა კორუფციული შეთანხმება სომხეთის გათავისუფლების სომხური საიდუმლო არმიის და საფრანგეთის სოციალისტურ ხელისუფლებას შორის, რომლის თანახმადაც ორგანიზაციას შეეძლო საფრანგეთი გამოეყენებინა, როგორც მოსამზადებელი ბაზა, სამაგიეროდ კი თავი უნდა შეეკავებინა შეტევებისგან საფრანგეთის ტერიტორიაზე. ამ შეთანხმების არსებობა სარწმუნო გახდა მას შემდეგ, რაც შინაგან საქმეთა მინისტრმა გასტონ დეფერემ ოთხ სომეხს, რომელთაც 1981 წელს თურქეთის საელჩოში ქრთამი აიღეს მსუბუქი სასჯელი მიუსაჯა.

### რეაქცია
thumb|მემორიალი
სომხეთის გათავისუფლების სომხური საიდუმლო არმიის უწყვეტი შეტევების გამო თურქეთის ხელისუფლებამ ბრალი დასდო კვიპროსს, საბერძნეთს, სირიას, ლიბანსა და საბჭოთა კავშირს ორგანიზაციის წახალისებასა და დაფინანსებაში 1979 წლის 19 ოქტომბერს. 1980 წელს თურქეთის მთავრობამ დააკავა სომეხი მღვდელი სტამბოლის აეროპორტში, რუკის ქონის გამო, რომელშიც თურქეთის ტერიტორია სომხეთის საკუთრებად იყო აღნიშნული, მღვდელს 14 წელი მიესაჯა სომხეთის გათავისუფლების სომხურ საიდუმლო არმიასთან სავარაუდო კავშირისათვის. ორგანიზაციამ „საერთაშორისო ამნისტია“ ის აღიარა სინდისის პატიმრად, რადგან დაასკვნა რომ მტკიცებულებები მის წინააღმდეგ უსაფუძვლოა.

### საპასუხო ნაბიჯები
ესენბოგის საერთაშორისო აეროპორტზე თავდასხმის შემდეგ 1982 წელს, მაშინდელმა თურქეთის პრეზიდენტმა ქენან ევრენმა სომხეთის გათავისუფლების სომხური საიდუმლო არმიის განადგურების ბრძანება გამოსცა. დავალება გადაეცა ეროვნული დაზვერვის საგარეო საქმეთა დეპარტამენტს. პრეზიდენტის ქალიშვილი მონაწილეობას იღებდა ოპერაციაში დაზვერვის საგარეო დეპარტამენტის უფროს მეტინ გიუნოლთან და სტამბოლის რეგიონის უფროს ნური გიუნდესთან ერთად.

ლევონ ეკმეკიანი, რომელიც ამ ოპერაციის დროს დააკავეს და ანკარაში მამაკის ციხეში განათავსეს, დათანხმდა ეთანამშრომლა გამოძიებასთან, მას შემდეგ რაც მას დაპირდნენ, რომ საფრთხეს არ შეუქმნიდნენ მის თანამებრძოლებს, მან გამოძიებას გაუმხილა გეგმა რომლის მიხედვითაც მუშაობდა სომხეთის გათავისუფლების სომხური საიდუმლო არმია. ამ აღიარებით მას სურდა თავიდან აეცილებინა სასიკვდილო განაჩენი, თუმცა მისი მოთხოვნა უგულველყვეს და 1983 წლის 29 იანვარს ის ჩამოახრჩვეს.

1983 წლის ადრეულ გაზაფხულზე ორი გუნდი გაიგზავნა საფრანგეთსა და ლიბანში სომხეთის გათავისუფლების სომხური საიდუმლო არმიის წინააღმდეგ საბრძოლველად. გიუნოლმა დაიქირავა პროფესიონალი მკვლელი აბდულა კატლი, რომელიც სულ ახალი გამოსული იყო შვეიცარული ციხიდან ნარკოტიკებით ვაჭრობის გამო. გიუნოლმა თქვა, რომ არ სურდა მისი იდენტობის გამხელა და მოიხსენიებდა მას „პოლკოვნიკად“. ვარაუდობენ რომ გიუნოლი მას ერთ-ერთ მებრძოლად იყენებდა.

მეორე ფრანგულ ერთეულს საბა კეტენი ხელმძღვანელობდა. ლიბანის ერთეულს კი, რომელიც „სპეციალურ საბრძოლო ერთეულად“ იწოდებოდა, ოფიცერი ჰირამ აბასი.

## დაშლა
1982 წელს ისრაელის ლიბანში შეჭრის პარალელურად, ორგანიზაციამ დაკარგა დახმარების ძირითადი ნაწილი. პალესტინურმა ორგანიზაციებმა და მათ შორის პალესტინის გათავისუფლების ორგანიზაციამ შეწყვიტა მათთან თანამშრომლობა და 1983 წელს საფრანგეთის დაზვერვის სამსახურს გადასცა სრული ინფორმაცია მათ შესახებ. ბოლო შეტევა რომელიც 1991 წლის 19 დეკემბერს განხორციელდა ბუდაპეშტში თურქეთის ელჩის წინააღმდეგ წარუმატებელი გამოდგა. ელჩი ბრონირებულ მანქანას მართავდა და არ დაშავებულა, ასევე გადარჩა აშშ-ს ელჩი რომელზე თავდასხმაც პარიზში მოაწყვეს.

სომხეთის გათავისუფლების სომხური საიდუმლო არმიის დამფუძნებელი იაკობ იაკობიანი 1988 წლის 28 აპრილს ტროტუარზე მოკლეს ათენში (საბერძნეთი). მას რამდენიმეჯერ ესროლეს, როცა ორ ქალთან ერთად სეირნობდა დილის 5-ის ნახევარზე. ვეტერანი მებრძოლი იაკობ ტარაკჩიანი სიმსივნეთი გარდაიცვალა 1980 წელს. ყოფილი წევრების ლიკვიდაცია 1990-იან წლებშიც გაგრძელდა.

თურქეთის ეროვნული დაზვერვის დეპარტამენტის უფროს ნური გიუნდესის განცხადებით, სომხეთის გათავისუფლების სომხური საიდუმლო არმია დაიშალა იაკობიანის მკვლელობის შემდეგ. სხვა თურქული წყაროები ამბობენ, რომ ორგანიზაცია ფინანსური პრობლემების გამო დაიშალა, რადგან 1983 წლის ორლის აეროპორტზე თავდასხმის გამო სომხურმა დიასპორამ მათი დაფინანსება შეწყვიტა.

## პუბლიკაცია
1970-იანი წლებიდან სომხეთის გათავისუფლების სომხური საიდუმლო არმიის შესახებ გამოვიდა წიგნები, ბუკლეტები, პოსტერები და სხვ. „Hayasdan“ („სომხეთი“) იყო ამ მასალების ოფიციალური მრავალენოვანი გამომცემელი 1980-1987 და 1991-1997 წლებში. პირველი ნომერი 1980 წლის ოქტომბერში გამოიცა და 40 გვერდს შეიცავდა. გამოცემის ადგილი და ავტორები უცნობია. გამოიცემოდა ყოველთვიურად, ხანდახან გაერთიანებული თავები. ძირითადი ენა იყო სომხური. 1983 წლიდან 1987 წლამდე გამოდიოდა არაბულ, ინგლისურ, ფრანგულ და თურქულ ენებზეც. ქვეყნდებოდა სომხეთის გათავისუფლების სომხური საიდუმლო არმიის პოლიტიკური და სამხედრო საკითხები. „Hayasdan“ სომხეთის მოსახლეობაში უფასოდ ვრცელდებოდა.

ჟურნალის მოტივი იყო „შეიარაღებული ბრძოლა და სწორი პოლიტიკური მიმართულება არის გზა გაერთიანებული სომხეთისაკენ“ და „გაუმარჯოს რევოლუციონარულ სოლიდარობას დაჩაგრული ხალხისადმი“. მას ჰყავდა პარტნიორი გამომცემლობები ლონდონსა და პარიზში, რომლებიც ამ სტატუსს 1980 წლიდან ატარებდნენ. ორივე მათგანი მსგავს პროპაგანდას ეწეოდა სომხების მობილიზებისა და სომხეთის გათავისუფლების სომხური საიდუმლო არმიის გასაძლიერებლად.

## კულტურაში
* სომეხმა პოეტმა სილვა კაპუტიკიანმა დაწერა პოემა „It's raining my sonny“, რომელიც ლევონ ეკმეკიანის ხსოვნას მიუძღვნა. ეკმეკიანი ერთ-ერთი იყო მათ შორის, ვინც დაგეგმა ესენბოგის საერთაშორისო აეროპორტზე თავდასხმა 1983 წელს.
* ესპანელი ჟურნალისტი, გაზეთ "Pueblo"-ს რედაქტორის თანაშემწე, ხოსე ანტონიო გურიარანი შემთხვევით დაშავდა სომხეთის გათავისუფლების სომხური საიდუმლო არმიის თავდასხმისას 1980 წლის 3 ოქტომბერს. ამის გამო ის დაინტერესდა ამ ორგანიზაციით და ინტერვიუც აიღო მისი წევრებისაგან. 1982 წელს გამოცემული მისი წიგნი "La Bomba" მიეძღვნა სომხეთს და სომეხ მებრძოლებს.

## რესურსები ინტერნეტში
* Организация азатамартиков и бывших политзаключенных (АСАЛА) «Ухт Арарати» 
* Армянская секретная армия освобождения Армении (ASALA) 

## სქოლიო
კატეგორია:სომხეთის ისტორია
კატეგორია:ტერორისტული ორგანიზაციები
კატეგორია:ორგანიზაციები ანბანის მიხედვით