მიშელ მაიორი

**მიშელ გუსტავ ედუარდ მაიორი** (დ. 12 იანვარი, 1942) — შვეიცარიელი  ასტროფიზიკოსი და ჟენევის უნივერსიტეტის ასტრონომიის დეპარტამენტის დამსახურებული პროფესორი. მაიორი ოფიციალურად პენსიაზე გავიდა 2007 წელს, მაგრამ აგრძელებს მუშაობას როგორც მკვლევარი ჟენევის ობსერვატორიაში. მაიორი არის 2019 წლის ნობელის პრემიის თანა-ლაურატი ფიზიკაში ჯიმ პიბლზთან და დიდიე კელოსთან ერთად , ასევე 2010 წლის ვიქტორ ამბარცუმიანის სახელობის საერთაშორისო პრემიისა  და 2015 წლის კიოტოს პრემიის მფლობელი.

1995 წელს დიდიე კელოსთან ერთად მან აღმოაჩინა 51 Pegasi b, მზისებრი ვარსკვლავის, 51 Pegasi-ს, გარშემო მოძრავი პირველი ეგზოპლანეტა.  ამ მიღწევისთვის მათ მიენიჭათ 2019 წლის ნობელის პრემია ფიზიკაში "მზისებრი ვარსკვლავის გარშემო მოძრავი ეგზოპლანეტის აღმოჩენისთვის",  რამაც გამოიწვია "წვლილის შეტანა სამყაროს ევოლუციისა და დედამიწის ადგილის ზუსტი ადგილის გაგებაში ". აღმოჩენასთან დაკავშირებით მაიორმა აღნიშნა, რომ ადამიანები არასოდეს მიგრირდებიან ასეთ ეგზოპლანეტებზე, რადგან ისინი არიან "ძალიან, ძალიან შორს... [და ამას დასჭირდებოდა] ასობით მილიონი დღე იმ საშუალებების გამოყენებით, რაც დღეს გვაქვს". თუმცა, მაიორის აღმოჩენების წყალობით, ეგზოპლანეტებიდან უცხოპლანეტელებთან კომუნიკაციის დამყარება ახლა უფრო პრაქტიკული შესაძლებლობა შეიძლება იყოს, ვიდრე ადრე ფიქრობდნენ.

## განათლება და კარიერა
მაიორმა მიიღო მაგისტრის ხარისხი ფიზიკაში ლოზანას უნივერსიტეტში (1966) და ფილოსოფიის დოქტორის ხარისხი ასტრონომიაში ჟენევის ობსერვატორიაში 1971 წელს. მაიორი იყო მკვლევარი კემბრიჯის უნივერსიტეტის ასტრონომიის ინსტიტუტში 1971 წელს. შემდგომში მან შვებულების ფარგლებში გაატარა სემესტრები ჩრდილოეთ ჩილეში, სამხრეთ ევროპულ ობსერვატორიაში (ESO) და ჰავაის უნივერსიტეტის ასტრონომიის ინსტიტუტში.

1971-დან 1984 წლამდე მაიორი მუშაობდა როგორც კვლევითი თანამშრომელი ჟენევის ობსერვატორიაში, რომელიც არის ჟენევის უნივერსიტეტის ასტრონომიის დეპარტამენტი. მაიორი გახდა უნივერსიტეტის ასოცირებული პროფესორი 1984 წელს. 1988 წელს უნივერსიტეტმა დაასახელა მაიორი სრულუფლებლიან პროფესორად. ეს იყო თანამდებობა, რომელიც მან დაიკავა 2007 წელს პენსიაზე გასვლამდე. მაიორი იყო ჟენევის ობსერვატორიის დირექტორი 1998-დან 2004 წლამდე. მაიორი არის ჟენევის უნივერსიტეტის დამსახურებული პროფესორი.

## კვლევები
 and Michel Mayor at the La Silla Observatory (2012)]]
მაიორის კვლევითი ინტერესები მოიცავს ეგზოპლანეტებს, ორმაგი ვარსკვლავების სტატისტიკურ თვისებებს, გლობულური ვარსკვლავური გროვის დინამიკას, გალაქტიკურ სტრუქტურას და კინემატიკას. მაიორის სადოქტორო დისერტაცია ჟენევის უნივერსიტეტში ეძღვნებოდა გალაქტიკების სპირალურ სტრუქტურას.

კვლევითი თანამშრომლის პერიოდში მაიორი ძლიერ დაინტერესებული იყო ფოტოეფექტური დოპლერის სპექტრომეტრების შემუშავებაში, რათა მიეღოთ ვარსკვლავური ობიექტების რადიალური სიჩქარეების უფრო ზუსტი მონაცემები. როჯერ გრიფინის 1967 წელს გაკეთებული წინასამუშაოს შემდეგ, რომელმაც აჩვენა რადიალური სიჩქარეების ფოტოეფექტური გაზომვების განხორციელების შესაძლებლობა, მაიორი მუშაობდა ანდრე ბარანთან ერთად მარსელის ობსერვატორიაში CORAVEL-ის შესაქმნელად.  CORAVEL არის ფოტოეფექტური სპექტრომეტრი, რომელსაც შეუძლია რადიალური სიჩქარის ძალიან ზუსტი გაზომვა, რაც საშუალებას აძლევს გაზომოს ვარსკვლავების მოძრაობა, ორმაგი ვარსკვლავების ორბიტალური პერიოდები და თუნდაც ვარსკვლავების ბრუნვის სიჩქარე.

ამ კვლევამ გამოიწვია ინტერესი სხვადასხვა სფეროებში მათ შორის მზისებრი ორმაგი ვარსკვლავების სტატისტიკური მახასიათებლების შესწავლაში. თანამშრომელ მკვლევართან, ანტუან დუკენოისთან ერთად, მან შეისწავლა რამდენიმე სისტემის რადიალური სიჩქარეები, რომლებიც ითვლებოდა ორმაგ ვარსკვლავებად 1991 წელს. ამ კვლევამ აჩვენა, რომ მათგან ნაწილი შეიძლება სინამდვილეში იყოს ერთვარსკვლავიანი სისტემები სუბვარსკვლავური მეორადი ობიექტებით.  რადიალური სიჩქარის უფრო ზუსტად გაზომვის მიზნით, მაიორმა მარსელში ბარანთან და სტუდენტ დიდიე კელოსთან ერთად შეიმუშავა ELODIE, ახალი სპექტროგრაფი CORAVEL-ის მუშაობის საფუძველზე, რომლის სიზუსტეც შეფასებული იყო 15 მ/წმ-ზე ნათელი ვარსკვლავებისთვის, რაც აუმჯობესებდა CORAVEL-ის 1 კმ/წმ სიზუსტეს. ELODIE შეიქმნა სპეციფიკური მიზნით, რათა დადგინდეს იყო თუ არა სუბვარსკვლავური მეორადი ობიექტები ყავისფერი ჯუჯა ვარსკვლავები თუ პოტენციურად გიგანტური პლანეტები.

1994 წლისთვის ELODIE ოპერაციული იყო ჟენევაში და მაიორმა და კელომ დაიწყეს მზისებრი სისტემების კვლევა სუბვარსკვლავური მეორადი ობიექტებით.   1995 წლის ივლისში, წყვილის 51 Pegasi-ს კვლევამ დაადასტურა, რომ მის გარშემო ტრიალებდა ეგზოპლანეტა, რომელიც იდენტიფიცირდა როგორც 51 Pegasi b და მოგვიანებით კლასიფიცირდა როგორც ცხელი იუპიტერის ტიპის პლანეტა. ეს იყო პირველი ეგზოპლანეტა, რომელიც ნაპოვნი იქნა მთავარი მიმდევრობის ვარსკვლავის გარშემო, განსხვავებით იმ პლანეტებისგან, რომლებიც ტრიალებდნენ ვარსკვლავის ნარჩენების გარშემო. მაიორისა და კელოს მიერ ეგზოპლანეტის აღმოჩენამ გამოიწვია დიდი ინტერესი სხვა ეგზოპლანეტების ძიებაში.  2022 წლის 21 მარტს დადასტურდა მზის სისტემის მიღმა მე-5000 ეგზოპლანეტის არსებობა.

მაიორის სამუშაო უფრო ფოკუსირებული იყო რადიალური სიჩქარის საზომი ინსტრუმენტების გაუმჯობესებაზე ეგზოპლანეტების აღმოჩენისა და მათი თვისებების უფრო ზუსტად შესწავლის მიზნით. მაიორმა უხელმძვანელა გუნდს ELODIE-ს გასაუმჯობესებლად და სიჩქარის გაზომვის სიზუსტის 1 მ/წმ-მდე გასაზრდელად მაღალი სიზუსტის რადიალური სიჩქარის პლანეტების მაძიებლის (HARPS) საშუალებით, რომელიც დამონტაჟდა ESO 3.6 m ტელესკოპზე ჩილეში, ლა-სილიისს ობსერვატორიაში 2003 წელს.  მაიორი ასევე ხელმძღვანელობდა გუნდს, რომელმაც გამოიყენა HARPS სხვა ეგზოპლანეტების მოსაძებნად. 2007 წელს მაიორი იყო 11 ევროპელი მეცნიერიდდან ერთ-ერთი, რომელმაც ESO ტელესკოპის დახმარებით აღმოაჩინა Gliese 581c, პირველი ეგზოპლანეტა ვარსკვლავის საცხოვრებელ ზონაში. 2009 წელს მაიორმა და მისმა გუნდმა აღმოაჩინა ყველაზე მსუბუქი ეგზოპლანეტა მთავარი მიმდევრობის ვარსკვლავის გარშემო: Gliese 581e.  მიუხედავად ამისა, მაიორმა აღნიშნა, რომ ადამიანები არასოდეს მიგრირდებიან ასეთ ეგზოპლანეტებზე, რადგან ისინი არიან "ძალიან, ძალიან შორს... [და ამას დასჭირდებოდა] ასობით მილიონი დღე იმ საშუალებების გამოყენებით, რაც დღეს გვაქვს".  მაიორის აღმოჩენების წყალობით, ეგზოპლანეტებიდან უცხოპლანეტელებთან კომუნიკაციის დამყარება ახლა უფრო პრაქტიკული შესაძლებლობა შეიძლება იყოს, ვიდრე ადრე ფიქრობდნენ.

## ჯილდოები და აღიარებები
1998 წელს მაიორს მიენიჭა შვეიცარული მარსელ ბენუას პრემია 

2000 წელს მას მიენიჭა ბალზანის პრემია. 2004 წელს მაიორი გახდა ფრანგული საპატიო ლეგიონის ორდენის რაინდი.

პიერ-ივ ფრეისთან თანამშრომლობით, მაიორმა დაწერა წიგნი ფრანგულ ენაზე სახელწოდებით *Les Nouveaux mondes du Cosmos* (Seuil, 260 გვერდი), რომელსაც მიენიჭა ''Livre de l'astronomie 2001* პრემია მე-17 ასტრონომიის ფესტივალ Haute Maurienne-ზე.

მაიორს აქვს საპატიო დოქტორის ხარისხები რვა უნივერსიტეტისგან: ლეუვენის კათოლიკური უნივერსიტეტი (ბელგია), 2001; ლოზანის ფედრალური პოლიტექნიკური სკოლა (EPFL) (ლოზანა, შვეიცარია) (2002); რიო გრანდე დო ნორტეს ფედერალური უნივერსიტეტი (ბრაზილია), 2006; უფსალის უნივერსიტეტი (შვედეთი), 2007; პარიზის ობსერვატორია (საფრანგეთი), 2008; ბრიუსელის თავისუფალი უნივერსიტეტი (ბელგია), 2009; პროვანსის უნივერსიტეტი (მარსელი, საფრანგეთი), 2011, და ჟოზეფ ფურიეს უნივერსიტეტი(გრენობლი, საფრანგეთი), 2014.

მაიორმა მიიღო 2011 წლის BBVA ფონდის ცოდნის ჯილდო ძირითად მეცნიერებებში (მის ყოფილ სტუდენტ დიდიე კელოსთან ერთად) ახალი ასტრონომიული ინსტრუმენტებისა და ექსპერიმენტული ტექნიკების შემუშავებისთვის, რამაც გამოიწვია კვლევები და დაკვირვებები მზისებრი ვარსკვლავების გარშემო არსებულ პლანეტებზე.  ასტეროიდ 125076 Michelmayor-ს, რომელიც აღმოჩენილი იქნა შვეიცარიელი მოყვარული ასტრონომის მიშელ ორის მიერ ჯურას ობსერვატორიაში 2001 წელს, ეს სახელი მაიორის პატივსაცემად დაერქვა. ოფიციალური სახელწოდების ციტატა გამოქვეყნებულ იქნა მცირე პლანეტების ცენტრის მიერ 2013 წლის 21 აგვისტოს (M.P.C. 84674).

2015 წელს მას მიენიჭა სამეფო ასტრონომიული საზოგადოების ოქროს მედალი  და კიოტოს პრემია ძირითად მეცნიერებებში. 2017 წელს მან მიიღო ვოლფის პრემია ფიზიკაში.  მას და დიდიე კელოს 2019 წელს მიენიჭათ ნობელის პრემია ფიზიკაში ეგზოპლანეტა 51 Pegasi b-ის აღმოჩენისთვის.
## მონაწილეობა პროფესიულ ასოციაციებში
*	შვეიცარიის ასტროფიზიკისა და ასტრონომიის საზოგადოების ცხრა Saas-Fee გაფართოებული კურსების გამომცემელი და ორგანიზატორი.
*	E*urophysics News''-ის სარედაქციო საბჭოს წევრი, 1985–1990 წწ.
*	შვეიცარიის დელეგატი ევროპული კოსმოსური სააგენტოს (ESA) ასტრონომიულ სამუშაო ჯგუფში, 1985–1987 წწ.
*	საერთაშორისო ასტრონომიული კავშირის (IAU) 33-ე კომისიის პრეზიდენტი, რომელიც ეხებოდა „გალაქტიკური სისტემის სტრუქტურასა და დინამიკას“, 1988–1991 წწ. 
*	ევროპული სამხრეთ ობსერვატორიის სამეცნიერო ტექნიკური კომიტეტის თავმჯდომარე, 1990–1992 წწ.
*	შვეიცარიის ასტროფიზიკისა და ასტრონომიის საზოგადოების (SAAS) პრეზიდენტი, 1990–1993 წწ.
*	IAU ბიოასტრონომიის კომისიის ორგანიზაციული კომიტეტის წევრი, 1997–2003 წწ.
*	შვეიცარიის დელეგატი ევროპის სამხრეთ ობსერვატორიის (ESO) საბჭოში, 2003–2007 წწ.
* მზის მიღმა პლანეტების საერთაშორისო კავშირის კომისიის პრეზიდენტი, 2006–2009 წწ.
*საფრანგეთის მეცნიერებათა აკადემიის (Académie des sciences) უცხოელი  წევრი, 2003 წ.
*სამეფო ასტრონომიული საზოგადოების (დიდი ბრიტანეთი) საპატიო წევრი, 2008 წ.
*მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის (აშშ) უცხოელი წევრი, 2010 წ.
*ამერიკის მეცნიერებათა და ხელოვნების აკადემიის უცხოელი წევრი, 2010 წ.
## რესურსები ინტერნეტში
* მიშელ მაიორის პროფილი ჟენევის უნივერსიტეტის ვებგვერდზე
*  მიშელ მაიორი ნობელის პრემიის ოფიციალურ ვებგვერდზე
* მიშელ მაიორის პროფილი კიოტოს პრემიის ვებგვერდზე

## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 1942
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
კატეგორია:შვეიცარიაში დაბადებულები
კატეგორია:ნობელის პრემიის ლაურეატები
კატეგორია:ნობელის პრემიის ლაურეატები ანბანის მიხედვით
კატეგორია:ნობელის პრემიის ლაურეატები ფიზიკაში
კატეგორია:დაბადებული 12 იანვარი