რადოვან კარაჯიჩი

**რადოვან კარაჯიჩი** (; დ. 19 ივნისი, 1945, პეტნიიცა, ჩერნოგორია, იუგოსლავია) — ბოსნიელი სერბი პოლიტიკოსი, ფსიქიატრი, ბოსნიის ომის დროს სერბთა რესპუბლიკის პრეზიდენტი. ომიდან რამდენიმე წელიწადში საერთაშორისო ტრიბუნალმა ყოფილი იუგოსლავიის საკითხებზე (ICTY) იგი დამნაშავედ ცნო გენოციდში, კაცობრიობის წინაშე ჩადენილ დანაშაულებსა და ომის დანაშაულებში.

რადოვან კარაჯიჩი იყო პრაქტიკოსი ფსიქიატრი. მან ბოსნია და ჰერცეგოვინაში თანამოაზრეებთან ერთად დააარსა სერბთა დემოკრატიული პარტია და 1992 წლიდან 1996 წლის ჩათვლით იყო სერბთა რესპუბლიკის პრეზიდენტიც. 1996 წლიდან 2008 წლის ივლისის ჩათვლით იგი იმალებოდა, გაურბოდა რა ICTY-ის მიერ წარდგენილ ბრალს. ბრალდების მხარე კარაჯიჩს ედავებოდა ომის დანაშაულებს, რომელიც მოიცავდა ბოსნიის ომის დროს (1992-1995) ბოსნიელი და ხორვატი მშვიდობიანი მოსახლეობის გენოციდს.  

რადოვან კარაჯიჩი დააკავეს ბელგრადში 2008 წლის 21 ივლისს. დაკავებიდან რამდენიმე დღეში გაიმართა საერთაშორისო ტრიბუნალი ყოფილი იუგოსლავიის საკითხებზე. მისი ექსტრადიცია მოხდა ნიდერლანდებში, სადაც ICTY-ის მოთხოვნით გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის საპყრობილეში მოათავსეს, რომელიც სხევენინგენში მდებარეობს. საპყრობილეში მას წარუდგინეს 11-პუნქტიანი ბრალდება, რომელიც მოიცავდა ომის დანაშაულებსა და კაცობრიობის წინაშე ჩადენილ დანაშაულებს. დასავლურმა მედიამ მას ზედმეტსახელი „ბოსნიელი ყასაბი“ შეარქვა.

2016 წლის 24 მარტს, კარაჯიჩს ბრალი დაუმტკიცდა სრებრენიცის ხოცვა-ჟლეტის, სამხედრო დანაშაულებსა და კაცობრიობის წინაშე ჩადენილ დანაშაულებში. საბოლოო ჯამში წარდგენილი 11 ბრალიდან მას 10 დაუმტკიცდა და მიესაჯა პატიმრობა 40 წლის ვადით. 2016 წლის 22 ივლისს მან გაასაჩივრა გადაწყვეტილება სააპელაციო ინსტანციაში, რომელიც 2019 წლის 20 მარტს არ დაკმაყოფილდა და თავისუფლების აღკვეთის ღონისძიება — 40 წლის ვადით პატიმრობა, შეეცვალა სამუდამო პატიმრობით. 2021 წლის მაისში გამოცხადდა, რომ მას ბრიტანეთის ციხეში გადაიყვანენ. კარაჯიჩის მამა, ვუკო (1912-1987 წწ.). პეტნიიცელი მეწაღე იყო. დედა, იოვანკა (1922-2005), სოფელ პლევლიის (ამჟამად მონტენეგრო) მაცხოვრებელი იყო, რომელიც 1943 წელს 20 წლის ასაკში დაქორწინდა ვუკო კარაჯიჩზე.თავად რადოვან კარაჯიჩი ამტკიცებდა, რომ ის იყო სერბული ენის დიდი რეფორმატორის ვუკ კარაჯიჩის შთამომავალი, თუმცა 2014 წელს ეს მოსაზრება სრულად უარყვეს.

ვუკო კარაჯიჩი, რადოვან კარაჯიჩის მამა ჩეტნიკი (ძირითადად პარტიზანული მეთოდებით, მებრძოლი სამხედრო რაზმი ბალკანეთში) იყო, ანუ იუგოსლავიის სამეფოს დევნილი მთავრობის სამხედრო შენაერთის წევრი, რომელიც მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში იბრძოდა, ხოლო ომის შემდგომ პერიოდში, კომუნისტურმა ხელისუფლებამ ვუკო დააკავა და რადოვანის ბავშვობის დიდი ნაწილი მან ციხეში გაატარა. 1960 წელს რადოვან კარაჯიჩი სარაევოში გადაბარგდა, სადაც სარაევოს უნივერსიტეტის სამედიცინო ფაკულტეტზე ჩააბარა. მიუხედავად მამის მილიტარისტული წარსულისა, კარაჯიჩი არ გამოირჩეოდა სამხედრო საქმისადმი ინტერესით. ფართოდ გავრცელებული მოსაზრებაა, რომ მას ერთწლიანი სავალდებულო სამხედრო სამსახური იუგოსლავიის სახალხო არმიაში არც მოუხდია.

1970 წელს კარაჯიჩი სწავლობდა ნევროზულ აშლილობასა და დეპრესიას დანიაში. 1974-1975 წლების პერიოდში იგი სამედიცინო განათლებას იღრმავებდა ნიუ-იორკის კოლუმბიის უნივერსიტეტში. იუგოსლავიაში დაბრუნების შემდეგ იგი სარაევოს კოშჩევოს ჰოსპიტალში მუშაობდა. იგი ასევე გატაცებული იყო პოეზიით, მასზე განსაკუთრებული ზეგავლენა იქონია სერბმა პოეტმა დობრიცა ჩოსიჩმა. სწორედ ჩოსიჩის პოეზიამ უბიძგა მას პოლიტიკაში ეცადა ბედი. ამ პერიოდში კარაჯიჩმა შემდეგი თეზისი ჩამოაყალიბა „ბოლშევიზმი არის ცუდი, თუმცა ნაციონალიზმი უარესი“. 1983 წელს, კარაჯიჩი ბელგრადის ვოჟდოვაჩის მიკრორაიონში გადაბარგდა. პარტნიორთან მომჩილო კრაიშნიკთან ერთად კარჯიჩმა დააფუძნა წიაღისეულის მომპოვებელი კომპანია „ენერგოინვესტი“. კომპანიის საშუალებით მან მიიღო აგრარული კულტურის განვითარების ფონდიდან სესხი, რომელიც არამიზნობრივად საკუთარი სახლების ასაშენებლად გამოიყენეს ბოსნიის სერბულ ნაწილში ქალაქ პალეში, რომელიც სარაევოსთან მდებარეობს და სამთო-სათხილამურო კურორტის სტატუსი აქვს.

## პოლიტიკური კარიერა
დობრიცა ჩოსიჩის წახალისებით, რომელიც სერბეთისა და ჩერნოგორიის პირველი პრეზიდენტიც გახდა (1992-1993 წწ.) და იოვან რაშკოვიჩის, ხორვატი სერბების ლიდერის მხარდაჭერით, კარაჯიჩმა თანამოაზრეებთან ერთად 1989 წელს დააფუძნა სერბთა დემოკრატიული პარტია ბოსნია და ჰერცეგოვინაში. პარტიის დაფუძნების მიზანი, ბოსნიელი სერბებისა და ხორვატი სერბების გაერთიანება იყო.

1991 წლის სექტემბერში, კარაჯიჩის პარტიამ ბოსნია და ჰერცეგოვინაში ე. წ. „სერბული ავტონომიური რეგიონების“ ჩამოყალიბება დაიწყო. 1991 წლის 15 ოქტომბრის შემდეგ, როდესაც ბოსნია და ჰერცეგოვინამ დამოუკიდებლობა გამოაცხადა, რამდენიმე დღეში ჩამოყალიბდა სერბთა ასამბლეაც, რომლის ფუნქციაც ბოსნიაში სერბთა წარმომადგენლობა იყო. ასამბლეამ ასევე გამართა რეფერენდუმი ბოსნიელ სერბებს შორის. რეფერენდუმის საფუძველზე გამოიკვეთა, რომ სერბთა უმრავლესობა მხარს უჭერდა სერბეთისა და ჩერნოგორიის შემადგენლობაში შესვლას, ასევე არ სურდათ იუგოსლავიის დაშლა. იმავე წლის დეკემბერში პარტიის ხელმძღვანელ პირებს საიდუმლო დოკუმენტი დაეგზავნათ, რომლის მიზანიც სერბების მიერ ბოსნია და ჰერცეგოვინის ტერიტორიების ხელში ჩაგდება და ალტერნატიული მთავრობის ჩამოყალიბება იყო.

1992 წლის 9 იანვარს ბოსნიელი სერბების ასამბლეამ ბოსნიელ სერბთა რესპუბლიკის დამოუკიდებლობა გამოაცხადა. 28 თებერვალს, ბოსნიელ სერბთა რესპუბლიკის კონსტიტუცია დამტკიცდა. კონსტიტუციის მიხედვით რესპუბლიკის ტერიტორიაში შედიოდა სერბული ავტონომიური რეგიონები, მუნიციპალიტეტები და ეთნიკურად სერბების მიერ დასახლებული სხვა ტერიტორიები ბოსნია და ჰერცეგოვინაში, ასევე „ყველა რეგიონი, რომელშიც სერბები წარმოადგენენ უმცირესობას მეორე მსოფლიო ომში განხორციელებული გენოციდის გამო“ (თუმცა, გენოციდის ფაქტი რა მტკიცებულებებზე იყო დამყარებული კონსტიტუციაში აღნიშნული არ იყო), თითოეული ზემოთჩამოთვლილი ასევე უნდა შესულიყო იუგოსლავიის ფედერალურ სახელმწიფოში. 1992 წლის 29 თებერვალსა და 1 მარტს ბოსნიის ხელისუფლებამ ჩაატარა რეფერენდუმი, რომელშიც წყდებოდა ბოსნია და ჰერცეგოვინის გამოყოფა იუგოსლავიიდან. სერბების უმრავლესობამ რეფერენდუმს ბოიკოტი გამოუცხადა. ხოლო მომხრეთა შორის იყვნენ ბოსნიელები (ბოსნიელი მუსლიმები) და ხორვატები.

### სერბთა რესპუბლიკის პრეზიდენტი
 ვიზიტის დროს, 3 მარტი 1994]]
1992 წლის 6 და 7 აპრილს ევროპულმა თანამეგობრობამ და აშშ-მ ბოსნია და ჰერცეგოვინა დამოუკიდებელ სახელმწიფოდ აღიარა. გაერომ სახელმწიფოს დამოუკიდებლობის სტატუსი 1992 წლის 22 მაისს მიანიჭა.

კარაჯიჩი სერბთა რესპუბლიკის პრეზიდენტად 1992 წლის 13 მაისს აირჩიეს. გადაწყვეტილება ბოსნიელმა სერბებმა პალეში მიიღეს, იგი არჩევნების გზით არ არჩეულა. პრეზიდენტად არჩევის შემდეგ, კონსტიტუციის მიხედვით, ის ხდებოდა ასევე ბოსნიელი სერბების სამხედრო ძალების მთავარსარდალიც. მის უფლებამოსილებებში შედიოდა ომების დაწყება, სამშვიდობო შეთანხმებების დადება და სამხედრო მაღალჩინოსნების დანიშვნა/განთავისუფლება. კარაჯიჩი სამჯერ გაემგზავრა გაეროში, ნიუ-იორკში 1993 წლის თებერვალსა და მარტში, რათა ბოსნიის მომავალი განეხილა.

1994 წელს იგი მოსკოვში გაემგზავრა, სადაც რუს ოფიციალურ პირებს შეხვდა და მათთან ერთად განიხილა ბოსნიაში არსებული მდგომარეობა. 1994 წელს საბერძნეთის მართლმადიდებლურმა ეკლესიამ განაცხადა, რომ რადოვან კარაჯიჩი „ღვთის, იესო ქრისტეს ვაჟთა შორის გამორჩეული, მშვიდობისთვის მებრძოლი“ იყო და დააჯილდოვა  წმინდა დიონისე ზაკინთოელის პირველი ხარისხის ორდენით. კონსტანტინოპოლის პატრიარქმა ბართლომე I-მა განაცხადა, რომ „სერბი ხალხი ღვთის მიერ რჩეული იყო, რათა მათ დაეცვათ მართლმადიდებლობის დასავლეთ კარიბჭეები“.

### ბრალდებები
საერთაშორისო ტრიბუნალმა ყოფილი იუგოსლავიის საკითხებზე (ICTY) რადოვან კარაჯიჩს არასერბების წინააღმდეგ ჩადენილი მრავალი სამხედრო დანაშაულისთვის პირად და სამეთაურო პასუხისმგებლობაში წაუყენა ბრალი მისი, როგორც სერბთა რესპუბლიკის უმაღლესი მთავარსარდალისა და უშიშროების საბჭოს თავმჯდომარის, როლის გამო. კარაჯიჩს ბრალი დაედო 7500 ბოსნიელის (მუსლიმი) სიკვდილში. მისი პირდაპირი ბრძანებებითა და განკარგულებებით, ბოსნიელმა სერბებმა განახორციელეს სარაევოს ალყა. ICTY-ის მიერ მას ბრალი დაედო 1995 წლის სრებრენიცის გენოციდშიც (სრებრენიცის ხოცვა-ჟლეტა). მას ასევე ბრალი წაუყენეს გაეროს პერსონალის მძევლად აყვანაში 1995 წლის მაისიდან ივნისამდე პერიოდში.

მასთან ერთად ბრალი დაედო გენერალ რატკო მლადიჩსაც. მუხლები, რომლითაც კარაჯიჩს დაედო ბრალი, განკუთვნილი იყო, როგორც ინდივიდუალური პასუხისმგებლობებისთვის, ისე მთავარსარდლური უფლებამოსილებიდან გამომდინარე ჩადენილი დანაშაულისთვის:

* ხუთ ეპიზოდში დანაშაული კაცობრიობის წინაშე;
* სამ ეპიზოდში ძალადობა;
* ერთ ეპიზოდში ჟენევის კონვენციის დარღვევა;
* ხალხის იძულებითი გადასახლება რელიგიური და ეროვნული იდენტობის გამო.

აშშ-მა 5 მილიონი დოლარი დააწესა მისთვის, ვინც რატკო მლადიჩს დაიჭერდა და გადასცემდა ტრიბუნალს.

## მიმალვა
1995 წელს კარაჯიჩის დაკავების შესაძლებლობა დაკავებაზე უფლებამოსილმა პირებმა ვერ გამოიყენეს. კარაჯიჩმა ბოსნიელი სერბების სიმპათია დაიმსახურა იმით, რომ მას დიდი ხნის განმავლობაში ვერ აკავებდნენ. იგი მუდმივად უსხლტებოდა ხელიდან მართლმსაჯულებას. წარმოიშვა ლეგენდები, თითქოს კარაჯიჩი გარიგებული იყო რიჩარდ ჰოლბრუკთან (ამერიკელ დიპლომატთან) ასევე, თითქოს არსებობდა ოფიციალური შეთანხმება აშშ-სა და კარაჯიჩს შორის, რომელიც მის დაკავებას შეუძლებელს ხდიდა.

მიმალვის დროს კარაჯიჩს რამდენიმე ადამიანი ეხმარებოდა, მათ შორის ბოსკო რადონჯიჩი, ხოლო 2001 წელს სულაც მის მხარდასაჭერად ათასობით ადამიანი გამოვიდა კარაჯიჩის მშობლიურ ქალაქში. 2003 წელს რადოვანის დედა იოვანკა სახალხოდ გამოვიდა და მოუწოდა კარაჯიჩს დანებებულიყო. 

2004 წლის მაისში გაეროსთვის ცნობილი გახდა, რომ სერბთა რესპუბლიკამ შეცდომით მოკლა ICTY-ს მოწმე და ინფორმატორი. გაჩნდა ეჭვი, რომ ინფორმატორის სიკვდილი არ იყო შემთხვევითი.

2005 წელს ბოსნიელი სერბების ლიდერები კარაჯიჩს დანებებისკენ მოუწოდებდნენ, რადგან იგი ხელს უშლიდა ბოსნიელთა და სერბთა ეკონომიკურ და პოლიტიკურ განვითარებას. 2005 წლის 7 ივლისს ნატოს ჯარისკაცებმა კარაჯიჩის შვილი აიყვანეს, თუმცა 10 დღეში გაათავისუფლეს. კარაჯიჩის ცოლმა, ლილიანამ, მოუწოდა ქმარს დანებებულიყო, როგორც თავად ლილიანამ აღნიშნა მან ეს „არანორმალური წნეხის ქვეშ“ გააკეთა.

პერიოდულად კარაჯიჩი ჩნდებოდა სხვადასხვა სპეცსამსახურების თვალთახედვაში, თუმცა მისი დაჭერა შეუძლებელი იყო. 2008 წელს, როდესაც კოსოვომ დამოუკიდებლობა გამოაცხადა, ბელგრადში გამართული პროტესტის დროს კარაჯიჩის პორტრეტები გამოჩნდა.

როგორც გაირკვა, 1999 წლიდან კარაჯიჩი ალტერნატიული მედიცინის სფეროში საქმიანობდა, იყენებდა რა გამოგონილ სახელს დ. დ. დავიდი, რომელსაც სავიზიტო ბარათებზეც კი წერდა. ზოგიერთი წყაროები იუწყებიან, რომ ის იყენებდა ზედმეტსახელს „დრაგან დავიდ დაბიჩსაც“. 

### სამართალდამცავებისგან თავის დაღწევა ავსტრიაში
არსებობს ცნობები იმის შესახებ, რომ 2007 წლის მაისში ვენაში კარაჯიჩი დაკავებას გადარჩა, სადაც ცხოვრობდა პეტარ გულმაჩის სახელით. თავს ის ხორვატ ექიმად ასაღებდა, რომელიც მცენარეულ პრეპარატებსა და მალამოებს ამზადებდა. ცნობების მიხედვით, რეიდის დროს, რომელიც კარაჯიჩის საცხოვრებელთან ახლოს მიმდინარეობდა, გამოიკითხა პირი ხორვატიული პასპორტით, რომელიც ამტკიცებდა, რომ ვენაში ტრენინგებზე იყო ჩამოსული. პოლიციამ აღნიშნა, რომ პეტარ გულმაჩი/რადოვან კარაჯიჩი კითხვებს აუღელვებლად პასუხობდა, პოლიციამ მისგან თითის ანაბეჭდებიც კი არ აიღო. თუმცა ეს ვერსია ეჭვქვეშ დადგა, როდესაც სერბეთში მცხოვრებმა პიროვნებამ პეტარ გულმაჩმა, განაცხადა, რომ იგი ნამდვილად იმყოფებოდა ვენაში და გამოჰკითხეს პოლიციელებმა. დრაგან კარაჯიჩი, რადოვანის ბიძაშვილი იტალიურ გაზეთთან ინტერვიუში ამტკიცებდა, რომ რადოვანი ესწრებოდა სერია ა-ს მატჩებს, მოინახულა ვენეცია, პეტარ გულმაჩის სახელითა და გვარით.

## სასამართლო
### დაკავება და სასამართლო
კარაჯიჩი 2008 წლის 21 ივლისს ბელგრადში დააკავეს. კარაჯიჩი 30 ივლისს ICTY-ის მეურვეობის ქვეშ ჰააგაში გადაიყვანეს. რადოვან კარაჯიჩის მტკიცებით გარკვეული შეთანხმება რიჩარდ ჰოლბრუკს, მადლენ ოლბრაიტსა და მას შორის მართლაც არსებობდა. მისი თქმით, სწორედ შეთანხმების საფუძველზე იყო იგი ხელშეუხებელი 13 წლის განმავლობაში. კარაჯიჩმა ასევე გამოთქვა ეჭვი, რომ მის მოკვლას რიჩარდ ჰოლბრუკი ჰააგაშიც შეეცდებოდა. მუჰამედ საჩირბეი (ბოსნიელ-ამერიკელი იურისტი) ამტკიცებდა, რომ 1996 წელს კარაჯიჩმა და ჰოლბრუკმა შეთანხმება დადეს.
ბრალის წაყენების შემდეგ სასამართლო პროცესი რამდენჯერმე გადაიდო. 2009 წლიდან მოყოლებული, კარაჯიჩმა პროცესის გადადება არაერთგზის მოინდომა. საბოლოო ჯამში პროცესი 2010 წლის 13 აპრილს განახლდა. 2012 წლის 28 ივნისს ტრიბუნალმა კარაჯიჩს გენოციდთან დაკავშირებით ერთ-ერთი ბრალი მოუხსნა, პროკურატურის მიერ არასაკმარისი მტკიცებულებების წარდგენის გამო. თუმცა, ბრალდებები, სრებრენიცის გენოციდის, კაცობრიობის წინაშე და ომის დანაშაულების ნაწილში მაინც დარჩა.

საქმეზე დასკვნითი სიტყვა დაიწყო 2014 წლის 29 სექტემბერს და დასრულდა 2014 წლის 7 ოქტომბერს, კარაჯიჩმა განმეორებითი სასამართლოს მოთხოვნა ვერ შეძლო.

### გადაწყვეტილება
2016 წლის 24 მარტს ICTY-მა რადოვან კარაჯიჩი 11-დან 10 ბრალდებაში დამნაშავედ ცნო და  მიუსაჯა თავისუფლების აღკვეთა 40 წლის ვადით. მოგვიანებით, სააპელაციო ინსტანციამ კარაჯიჩს შეუცვალა 40 წლის ვადით თავისუფლების აღკვეთა სამუდამო თავისუფლების აღკვეთით.

## ჯილდოები
### პოეზია
რადოვან კარაჯიჩმა რამდენიმე პოეტური კრებული გამოსცა. 1969 წელს რადოვან კარჯიჩი დააჯილდოვეს იოვან დაუკიჩის ჯილდოთი, რომელიც პოეტებს გადაეცემათ. 1994 წლის 16 მაისს კი იგი დააჯილდოვა რუსეთის მწერალთა კავშირმა მიხეილ შოლოხოვის ჯილდოთი, რომელიც ლიტერატურულ მოღვაწეებს გადაეცემათ.

### პოლიტიკური საქმიანობისთვის
პოლიტიკური საქმიანობისთვის კარაჯიჩს 1994 წელს საბერძნეთის მართლმადიდებლური ეკლესიის მიერ გადეცა წმინდა დიონისე ზაკინთოელის პირველი ხარისხის ორდენი. 1994 წელს მას გადაეცა სერბთა რესპუბლიკის ორდენი, ხოლო 1995 წელს მოსკოვის ფონდის მიერ იგი დაჯილდოვდა ანდრია პირველწოდებულის სახელობის ორდენითაც.

## რესურსები ინტერნეტში
;დოკუმენტები
* 
*  
*  
*  

;ინტერვიუები
*

;სასამართლოს გადაწყვეტილებები
*
* 
*
*
*
* (webcast/seminar)

## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 19 ივნისი
კატეგორია:დაბადებული 1945
კატეგორია:ბოსნიელი სერბები
კატეგორია:ბოსნია და ჰერცეგოვინელი პოლიტიკოსები
კატეგორია:სამხედრო დამნაშავეები
კატეგორია:სერბთა რესპუბლიკის პრეზიდენტები
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
კატეგორია:სახელმწიფოსა და მთავრობის მეთაურები, რომლებიც მოგვიანებით დააპატიმრეს