თეირანი

**თეირანი** ( — , სალ. ) — ირანის დედაქალაქი და უდიდესი ქალაქი, ასევე აზიის ერთ-ერთი უდიდესი ქალაქი. არის ამავე სახელწოდების მქონე ოსტანის ადმინისტრაციული ცენტრი, ქვეყნის პოლიტიკური, ეკონომიკური, სატრანსპორტო და კულტურული ცენტრი. მდებარეობს ქვეყნის ჩრდილოეთით, ელბურსის ქედის ძირში, ზღვის დონიდან საშუალოდ 1200 მეტრ სიმაღლეზე, დემავენდის მთისძირში. კასპიიის ზღვის სანაპიროდან სამხრეთით 90 კმ-ში. ქალაქის ჩრდილოეთი რაიონები ზღვის დონიდან 2000 მ-მდეა განლაგებული, სამხრეთ განაპირა ნაწილი მჭიდროდ ებჯინება დაშთე-ქევირის უდაბნოს. კლიმატი სუბტროპიკულია, კონტინენტური. გამოირჩევა ეროვნული და კონფესიონალური შემადგენლობის მრავალფეროვნებით. ქალაქის ძირითად მოსახლეობას შეადგენენ სპარსელები, აზერბაიჯანელები და მაზენდანერები. მთავარი რელიგიაა ისლამი. გარდა ამისა თეირანში თავს იყრის მსხვილი ეროვნული და რელიგიური უმცირესობები როგორებიც არიან: სომხები, ასურელები, ქურთები, ებრაელები, ბაჰაელები და ზოროასტრიელები. თეირანის მოსახლეობა (გარეუბნებთან ერთად) აღემატება 13 მილიონ ადამიანს.

თეირანი პირველად ირანის დედაქალაქად 1786 წელს აღა მაჰმად ხანმა აირჩია, ყაჯარების დინასტიის მმართველობის დროს, ვინაიდან ქალაქი იყო ხელსაყრელი, იგი ახლოს იყო კავკასიასთან რუსეთ-ირანის ომების დროს და თეირანიდან ქვეყანა უკეთ იმართებოდა. დედაქალაქი რამდენჯერმე გადაიტანეს, ხოლო თეირანი არის სპარსეთის 32-ე ეროვნული დედაქალაქი. ფართომასშტაბიანი ნგრევა და რეკონსტრუქცია დაიწყო 1920-იან წლებში და თეირანი XX საუკუნეში მიგრაციის ცენტრი იყო, რადგანაც ადამიანები ქვეყნის სხვადასხვა ნაწილებიდან მასობრივად ჩამოდიოდნენ.

თეირანის ყველაზე ცნობილ ღირსშესანიშნაობებს მიეკუთვნება აზადის კოშკი, მემორიალი, რომელიც აშენდა 1971 წელს ფეჰლევიანთა დინასტიის დროს, მოჰამედ რეზა ფეჰლევის მეფობის პერიოდში, ირანის საიმპერატორო სახელმწიფოს დაარსების 2500-ე წლის აღსანიშნავად. აზადის კოშკი მსოფლიოს მეექვსე ყველაზე მაღალი კოშკია, რომლის მშენებლობა საბოლოოდ დასრულდა 2007 წელს. ტაბიატის ხიდის მშენებლობა დასრულდა 2014 წელს.

თეირანის მოსახლეობის უმეტესი ნაწილი სპარსულენოვანი ხალხია, და მოსახლეობის დაახლოებით 99 %-ს ესმის და საუბრობს სპარსულად, მაგრამ აქ არის სხვა ეთნო-ლინგვისტური ჯგუფების დიდი მოსახლეობა, რომლებიც ცხოვრობენ თეირანში და მათთვის სპარსული მეორე ენაა.

თეირანში არის საერთაშორისო აეროპორტი, შიდა აეროპორტი, ცენტრალური სარკინიგზო სადგური, თეირანის მეტროს სწრაფი სატრანზიტო სისტემა, ავტობუსების სისტემა, ტროლეიბუსები და მაგისტრალების დიდი ქსელი. დაგეგმილი იყო ირანის დედაქალაქის თეირანიდან სხვა მხარეში გადატანა, ძირითადად, ჰაერის დაბინძურებისა და მიწისძვრების გამო. დღემდე, არცერთი საბოლოო გეგმა არ დამტკიცებულა. 2016 წელს ჩატარებული გამოკითხვის შედეგად, თეირანმა 203-ე ადგილი მიიღო სიცოცხლის ხარისხის მაჩვენებლის მიხედვით.

6 ოქტომბერი აღინიშნება თეირანის დღე, რომელიც დაფუძნებულია საკრებულოს წევრების 2016 წლის გადაწყვეტილებით, რომელიც აღნიშნავს იმ დღეს, როდესაც 1907 წელს ყაჯარების დინასტიამ ქალაქი ოფიციალურად ირანის დედაქალაქად აირჩია.

## გეოგრაფია
თეირანი იყოფა 22 ოლქად, თითოეულს აქვს საკუთარი ადმინისტრაციული ცენტრი. 22 მუნიციპალური ოლქიდან 20 განლაგებულია თეირანის ცენტრალურ უბანში. ჩრდილოეთ თეირანი არის ქალაქის უმდიდრესი ნაწილი, რომელიც მოიცავს ისეთ უბნებს, როგორებიცაა: „ზაფრანია“, „იორდანია“, „ელაჰი“, „პასდანარი“, „კამრანი“, „აჯოდანი“, „ფარმანი“, „დარუსი“, „ქეიტარი“ და „ყარბანი“. მიუხედავად იმისა, რომ ქალაქის ცენტრში განთავსებულია სამთავრობო სამინისტროები და შტაბები, სავაჭრო ცენტრები უფრო ჩრდილოეთით მდებარეობს.

File:Tochal-Tehran.jpg|თეირანი ზამთარში.
File:Greek church of Virgin Mary Tehran.JPG|ეკლესია თეირანში.
File:Farmanieh, Tehran, Tehran, Iran - panoramio.jpg|ძველი საცხოვრებელი კორპუსები თეირანის ჩრდილოეთით.
File:Hormozan street, Shahrake Gharb.jpg|ქუჩა ჩრდილოეთ თეირანში.
File:Boukhares Ave., Tehran - panoramio.jpg|ბუქარესტის ქუჩა ჩრდილო-ცენტრალური თეირანი.

### კლიმატი
thumb|right|250px|მელატის პარკი შემოდგომაზე
თეირანში არის ცივი ნახევრად მშრალ კლიმატი (კიოპენის კლიმატის კლასიფიკაციის მიხედვით), კონტინენტური კლიმატის მახასიათებლებითა და ხმელთაშუა ზღვის ნალექებით. თეირანის ჰავა მეტწილად განისაზღვრება მისი გეოგრაფიული მდებარეობით, ვინაიდან მის ჩრდილოეთით მდებარეობს მთები და სამხრეთით უდაბნო. ზაფხული ცხელი და მშრალია, ხოლო ზამთარი ცივი და ნალექიანი. იმის გამო, რომ ქალაქს უჭირავს დიდი ტერიტორია, სხვადასხვა რეგიონებს შორის სიმაღლეები მნიშვნელოვვნად განსხვავდება. ჩრდილოეთ მთიან რეგიონებში ამინდი ხშირად გრილია, თეირანის სამხრეთ ნაწილთან შედარებით.

ზაფხული გრძელი, ცხელი და მშრალია, ნალექების რაოდენობაც დაბალია. საშუალო მაღალი ტემპერატურა 32-დან 37 °C-მდეა, და ზოგჯერ ღამით ქალაქის მთიან  რეგიონებში ჩრდილოეთით 14 °C-მდე ეცემა. წლიური ნალექების უმეტესი ნაწილი მოდის გვიანი შემოდგომიდან გაზაფხულის შუა რიცხვებამდე. ყველაზე ცხელი თვეა ივლისი, საშუალო მინიმალური ტემპერატურა 26 °C-ია და საშუალო მაქსიმალური ტემპერატურა 34 °C, ხოლო ყველაზე ცივი თვეა იანვარი, საშუალო მინიმალური ტემპერატურა −5 °C-ია და საშუალო მაქსიმალური ტემპერატურა 1 °C.

თეირანის ამინდი ზოგჯერ შეიძლება არაპროგნოზირებადი იყოს. ყველაზე მაღალი ტემპერატურა, რაც ქალაქში დაფიქსირებულა 43 °C იყო, ხოლო რეკორდულად დაბალი ტემპერატურა −20 °C. 2008 წლის 5 და 6 იანვარს ძლიერი თოვლისა და დაბალი ტემპერატურის გამო ქალაქი მოიცვა თოვლისა და ყინულის სქელმა ფენამ, რის გამოც მინისტრთა საბჭომ გადაწყვიტა ქალაქში ოფიციალურად გამოცხადებულიყო საგანგებო მდგომარეობა და დედაქალაქი ჩაიკეტა 6 იანვრიდან 7 იანვრამდე.

2005 წლის თებერვალში თოვლმა მოიცვა ქალაქის ყველა ნაწილი. თოვლის სიმაღლე აღირიცხა, ქალაქის სამხრეთ ნაწილში მისი სიმაღლე 15 სანტიმეტრს შეადგენდა, ხოლო ჩრდილოეთ ნაწილში კი 100 სმ-ს. ერთ-ერთ გაზეთში ოტყობინებოდნენ, რომ ეს იყო ყველაზე ცუდი ამინდი ბოლო 34 წლის განმავლობაში. ძირითადი გზების გასუფთავების მიზნით გზებზე განლაგდა 10 000 ერთეული მძიმე ტექნიკა, ხოლო გამწმედ სამუშაოებში მომუშავეთა რაოდენობა 13 000 მუნიციპალურ მუშაკს შეადგენდა.

2014 წლის 3 თებერვალს თეირანში დიდი თოვლი მოვიდა, განსაკუთრებით ქალაქის ჩრდილოეთ ნაწილში, რომლის სიმაღლეც 2 მეტრი იყო. ამის გამო ზოგიერთ ადგილებში გზები გაუვალი გახდა, ტემპერატურა კი −8 ° C-დან –16 °C-მდე მერყეობდა.

2014 წლის 3 ივნისს ძლიერი შტორმისა და ჭექა-ქუხილის შედეგად, ქალაქი ქვიშითა და მტვრით დაიფარა, ამ დროს დაიღუპა ხუთი ადამიანი, ხოლო დაშავდა 57-ზე მეტი. აგრეთვე დაზიანდა უამრავი ელექტროენერგიის გადამცემი ბოძი და ხე. მიმდინარე პერიოდებში ტემპერატურა 33 °C-დან - 19 °C-მდე მერყეობდა. ტემპერატურის დაცემას თან ახლდა ქარის სიჩქარის მომატება, რომლის სიჩქარეც საათში თითქმის 118 კილომეტრი იყო.

## დემოგრაფია
thumb|right|თეირანის მოსახლეობის რაოდენობის ცვლილება
ქალაქ თეირანის მოსახლეობა 2016 წელს დაახლოებით 10 მილიონ ადამიანს შეადგენდა. თავისი კოსმოპოლიტური ატმოსფეროთი, თეირანში არის მრავალფეროვანი ეთნიკური და ენობრივი ჯგუფები და არამარტო თეირანში, არამედ მთელი ქვეყნის მასშტაბით. თეირანში დომინანტი ენაა სპარსული, ასევე მოსახლეობის უმეტესობას სპარსული ფესვები აქვს. თეირანის სხვა ეთნიკურ საზოგადოებებში შედიან: ქურთები, სომხები, ქართველები, თალიშები, ბელუჯები, ასურელები, არაბები, ებრაელები და ჩერქეზები.

თეირანის სოციოლოგიის დეპარტამენტის მიერ ჩატარებული 2010 წლის აღწერის თანახმად, მოსახლეობის 63 % დაიბადა თეირანში, 98 %-მა იცოდა სპარსული ენა, 75 % თავს ეთნიკურად სპარსელად თვლიდა, ხოლო 13 % გარკვეულწილად ფლობდა ევროპულ ენებს.

## ტრანსპორტი
### ავტომობილები
thumb|თეირანის ჰიბრიდი ტაქსები (2016).
თეირანის მუნიციპალიტეტის მერიის გარემოსა და მდგრადი განვითარების ოფისის ხელმძღვანელის თქმით, ზოგადად თეირანში შესაძლებელია თავისუფლად იმოძრაოს 300 000 ავტომობილმა, მაგრამ დღესდღეობით ქალაქში ხუთ მილიონზე მეტი მანქანა იმყოფება. ახლახან განვითარდა მანქანების ინდუსტრია, მაგრამ საერთაშორისო სანქციები პერიოდულად გარკვეულ გავლენას ახდენს წარმოების პროცესებზე. 

ადგილობრივი მედიის ცნობით, თეირანს ყოველდღიურად 200 000-ზე მეტი ტაქსი ემსახურება. ქალაქში რამდენიმე ტიპის ტაქსია ხელმისაწვდომი. აეროპორტის ტაქსები თითო კილომეტრზე მეტ თანხას ითხოვენ, ვიდრე ქალაქში რეგულარულად მოძრავი მწვანე და ყვითელი ფერის ტაქსები.

### ავტობუსები
ავტობუსები ქალაქს 1920-იანი წლებიდან ემსახურებიან. თეირანის სატრანსპორტო სისტემაში შედის ჩვეულებრივი ავტობუსები, მიკროავტობუსები და ტროლეიბუსები. ქალაქის ოთხი მთავარი ავტოსადგური მოიცავს სამხრეთის ტერმინალს, აღმოსავლეთის ტერმინალს, დასავლეთის ტერმინალსა და ჩრდილო-ცენტრალურ ტერმინალს.

თეირანში ტროლეიბუსის ხაზები გაიხსნა 1992 წელს, ჩეხური კომპანია „შკოდას“ მიერ არქივიზირებული 65 ტროლეიბუსის გამოყენებით. ეს იყო პირველი ტროლეიბუსის სისტემა მთელი ირანის მასშტაბით.

## განათლება
thumb|RIGHT|upright=1.1|თეირანის უნივერსიტეტი
თეირანი ირანის უდიდესი და ყველაზე მნიშვნელოვანი საგანმანათლებლო ცენტრია. აქ საერთო ჯამში 50 კოლეჯი და უნივერსიტეტია.

თეირანში მდებარე ყველაზე მნიშვნელოვანი საგანმანათლებლო დაწესებულებებია: „შარიფის ტექნოლოგიის უნივერსიტეტი“, „თეირანის უნივერსიტეტი“ და „თეირანის სამედიცინო მეცნიერებათა უნივერსიტეტი“. თეირანში მდებარე სხვა მნიშვნელოვან უნივერსიტეტებში შედის: „თეირანის სამხატვრო უნივერსიტეტი“, „ალაჰემ ტაბატაბაის უნივერსიტეტი“, „ამირკაბირის ტექნოლოგიის უნივერსიტეტი“ , „ტოშის ტექნოლოგიის უნივერსიტეტი“, „ხარაზმის უნივერსიტეტი“, „ირანის მეცნიერებისა და ტექნიკის უნივერსიტეტი“, „ირანის სამედიცინო მეცნიერებათა უნივერსიტეტი“, „ისლამური თავისუფალი უნივერსიტეტი“, „მიწისძვრის ინჟინერიისა და სეისმოლოგიის საერთაშორისო ინსტიტუტი“, „ირანის პოლიმერული და პეტროქიმიური ინსტიტუტი“ და „შაჰის უნივერსიტეტი“.

თეირანში ასევე არის ირანის უდიდესი სამხედრო აკადემია და რამდენიმე რელიგიური სკოლა.

## დამეგობრებული ქალაქები 
*  მოსკოვი
*  სტამბოლი
*  სეული
*  პეკინი
*  კარაკასი
*  პრეტორია
*  ლოს-ანჯელესი
*  ლონდონი
*  მანილა
*  მინსკი
*  ჰავანა
*  დუბაი

## ლიტერატურა
### ინგლისურად
* . (includes brief description of Tehran)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Mansoureh Ettehadieh Nezam-Mafi. "Patterns in Urban Development: the Growth of Tehran (1852–1903), in Edmund Bosworth and Carole Hillenbrand, eds., Qajar Iran: Political, Social and Cultural Change 1800–1925 (Costa Mesa: Mazda, 1992), pp. 199–212.
* Ali Madanipour. Tehran: The Making of a Metropolis (New York: John Wiley, 1998).
* 
* 
* 
* 

### სხვა ენებზე
* Xavier de Planhol. "De la ville islamique à la métropole iranienne: quelques aspects du développement contemporain de Téhéran," dans Recherches sur la géographie humaine de l'Iran septentrional  (in French) (Paris: 1964).
* Paul Vieille and K. Moheni, "Ecologie culturelle d'une ville islamique: Téhéran," Revue Géographique de l'Est 9:3–4 (1969): 315–359.  (in French)
* Paul Vieille. Marché des terrains et société urbaine. Recherche sur la ville de Tehran  (in French) (Paris: Anthropos, 1970).
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## რესურსები ინტერნეტში 
* Google Map: Tehran
* Tehran Municipality website 
* Tehran Geographic Information Center
* Tehran Traffic Control Center 
* Official Tehran Yellow pages (Ketabe Avval)
* Tehranimages
* Tehranimages. A photographic project focusing on neglected pieces of 
* Tehran's detailed development plan  PressTV (2012)
* *Tehran today* – Part I  PressTV (2010)
* Tehran today Part II PressTV (2010)
* Tehran today Part III PressTV (2010)
* Tehran's hazardous air quality  PressTV (2010)

## სქოლიო 
*