ლიუთფი ზადე

**ლიუთფი ზადე** ( **ლიუთფალი რაჰიმის ძე ალასკერზადე**; დ. 4 თებერვალი 1921, ბაქო, აზერბაიჯანი — გ. 6 სექტემბერი 2017, ბერკლი, აშშ) — აშშ-ში მოღვაწე აზერბაიჯანელი მათემატიკოსი, პროგრამისტი, ელექტროინჟინერი, ხელოვნური ინტელექტის მკვლევარი და კალიფორნიის ბერკლის უნივერსიტეტის ინფორმატიკის ემერიტუს-პროფესორი.

ზადე ცნობილი იყო არამკაფიო მათემატიკის ჩამოყალიბებით და მასთან დაკავშირებული კონცეფციებით: არამკაფიო სიმრავლე, არამკაფიო ლოგიკა, არამკაფიო ალგორითმები, არამკაფიო სემანტიკა, არამკაფიო ენები, არამკაფიო მართვა, არამკაფიო სისტემები, არამკაფიო ალბათობა, არამკაფიო მოვლენები

ზადე ევრაზიული აკადემიის ერთ-ერთი დამფუძნებელი წევრი იყო.

## ცხოვრება და კარიერა 
ლიუთფი ზადე 1921 წელს ბაქოში, აზერბაიჯანის სსრ-ის დედაქალაქში დაიბადა, როგორც ლიუთფი ალასკერზადე. მამა, ირანის აზერბაიჯანელი არდებილიდან, რაჰიმ ალასკერზადე, ჟურნალისტი იყო ირანიდან და დედა, რუსი ებრაელი, ასევე ირანის მოქალაქე ფანია კორენმანი იყო, პედიატრი ოდესიდან. ამ პერიოდში, საბჭოთა მთავრობა უცხოელ კორესპონდენტებს კარგად ეპყრობოდა და ოჯახი მშვიდად ცხოვრობდა ბაქოში. ზადე სამი წლის განმავლობაში დაწყებით სკოლაში სწავლობდა, რაზეც მან აღნიშნა, რომ „ჩემი აზროვნებისა და ჩემი თავლსაზრისზე, მნიშვნელოვანი და ხანგრძლივი გავლენა მოახდინა, საგნებთან მიმართებაში“.

1931 წელს, როდესაც ზადე ათი წლის იყო, მისი ოჯახი თეირანში, ირანის დედაქალქში, მამის სამშობლოში გადავიდა საცხოვრებლად. ზადე სასწავლოდ ალბორცის კოლეჯში ჩაირიცხა, რომელიც პრესვიტერიანულ მისიონერულ სკოლას წარმოადგენდა, სადაც მომდევნო რვა წლის განმავლობაში სწავლობდა. ის ამავე კოლეჯში შეხვდა თავის მომავალ მეუღლეს, ფაიას.

1943 წელს, ზადე გადაწყვიტა ემიგრირებულიყო შეერთებულ შტატებში და გაიმგზავრა ფილადელფიაში კაიროდან, მას შემდეგ, რაც თვეების დაგვიანებით ელოდებოდა სათანადო საბუთებს ან სწორ გემებს. იგი, 1944 წლის შუა რიცხვებში ჩავიდა აშშ-ში და ჩააბარა მასაჩუსეტსის ტექნოლოგიის ინსტიტუტში (MIT), ასპირანტურაზე. მან იგივე ინტერვიუში აღნიშნა: „სიჯიუტე და შეუპოვრობა. ნუ გეშინიათ დაპირისპირების. ესაა თურქული ტრადიცია და ეს არის ჩემი ხასიათიც, მე ძალიან მკაცრი ვარ, ეს ალბათ სასარგებლო იყო არამკაფიო ლოგიკის განვითარებისთვის.“ მან თავისთავი უწოდა: „ამერიკელ, მათემატიკურად ორიენტირებულ, სპარსული წარმოშობის ელექტროინჟინრად, რომელიც რუსეთში დაიბადა.“ თავის სახლში 96 წლის ასაკში გარდაიცვალა. გარდაცვალებამდე ერთი თვით ადრე, თეირანის უნივერსიტეტმა გამოსცა არასწორი ინფორმაცია, რომ ზადე გარდაიცვალა, მაგრამ რამდენიმე დღის შემდეგ უნივერსიტეტმა ბოდიში მოიხადა არასწორი ინფორმაციისთვის.

## ნაშრომები 
Google Scholar-ის მონაცემებით, 2017 წლის სექტემბრითვის, ზადე სამეცნიერო ნაშრომებში 180 000-ჯერ აღინიშნა, ხოლო 1965 წელს „არამკაფიო სიმრავლეები“ 90 000 ციტირება ჰქონდა.

## რჩეული პუბლიკაციები 
* 1965. "Fuzzy sets". *Information and Control*. 1965; 8: 338–353.
* 1965. "Fuzzy sets and systems". In: Fox J, editor. *System Theory*. Brooklyn, NY: Polytechnic Press, 1965: 29–39.
* 1972. "A fuzzy-set-theoretical interpretation of linguistic hedges". *Journal of Cybernetics* 1972; 2: 4–34.
* 1973. "Outline of a new approach to the analysis of complex systems and decision processes". *IEEE Trans. Systems, Man and Cybernetics*, 1973; 3: 28–44.
* 1974. "Fuzzy logic and its application to approximate reasoning". In: *Information Processing* 74, Proc. IFIP Congr. 1974 (3), pp.&nbsp;591–594.
* 1975. "Fuzzy logic and approximate reasoning". *Synthese*, 1975; 30: 407–428.
* 1975. "Calculus of fuzzy restrictions". In: Zadeh LA, Fu KS, Tanaka K, Shimura M, editors. *Fuzzy Sets and their Applications to Cognitive and Decision Processes*. New York: Academic Press, 1975: 1–39.
* 1975. "The concept of a linguistic variable and its application to approximate reasoning", I-III, *Information Sciences* 8 (1975) 199–251, 301–357; 9 (1976) 43–80.
* 2002. "From computing with numbers to computing with words — from manipulation of  measurements to manipulation of perceptions".  *International Journal of Applied Math and Computer Science*, pp.&nbsp;307–324, vol. 12, no. 3, 2002.
* 2012. Computing With Words. Principal Concepts and Ideas. Berlin: Springer, 2012.
:პუბლიკაციების სრული სია განთავსებულია ვებ-გვერდზე: http://www.cs.berkeley.edu/~zadeh/ 

## ლიტერატურა
*McNeil, Daniel and Freiberger, Paul. *Fuzzy Logic: The discovery of a revolutionary computer technology - and how it is changing our world*. New York: Simon & Schuster, 1993. 
* *Fuzzy Sets and Systems*. The main journal of the field which contains many contributions by its founder.
* Zadeh, Fay. "My Life and Travels with the Father of Fuzzy Logic".  1998, TSI Press, Albuquerque, NM.
* Zadeh, Lofti A. "Lotfi Visions", two-part interview with Jack J. Woehr, ''Dr. Dobb's Journal'', July, 1994 (part 1) and August, 1994 (part 2).
* Seising, Rudolf: The Fuzzification of Systems. The Genesis of Fuzzy Set Theory and Its Initial Applications - Developments up to the 1970s (Studies in Fuzziness and Soft Computing, Vol. 216) Berlin, New York, [et al.]: Springer 2007.

## რესურსები ინტერნეტში
* Lotfi Zadeh (interview): Reflections on the Beginnings of "Fuzzy Logic" http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/24_folder/24_articles/24_fuzzylogic.html in Azerbaijan International, Vol. 2:4 (1994), pp.&nbsp;46–47.
* Lotfi Zadeh, Berkeley Commencement Speech: "Commercialism and Human Values: When You Can't Stop for Lunch," in Azerbaijan International, Vol. 6:1 (Spring 1998), p.&nbsp;65.
* "Famous People: Then and Now, Lotfi Zadeh (reflecting on his childhood) in Azerbaijan International, Vol. 7:4 (Winter 1999), pp. 28-29.
* "Lotfi Zadeh: Short Biographical Sketch". Azerbaijan International, Vol. 2:4 (Winter 1994), p.&nbsp;49.
* CS.Berkeley.edu , Academic profile &ndash; Berkeley, კალიფორნიის უნივერსიტეტი.
* Univagora.ro, Honorary Chair and Keynote Speaker, ICCCC 2008, A conference dedicated to the Centenary of John Bardeen.
* 1965 seminal work on CS.Berkeley.edu, Fuzzy Sets
* https://scholar.google.com/scholar?hl=en&q=lotfi+zadeh&btnG=&as_sdt=1%2C11&as_sdtp=, Zadeh's Google Scholar Citations

## სქოლიო
კატეგორია:აზერბაიჯანელი მათემატიკოსები
კატეგორია:ამერიკელი მათემატიკოსები
კატეგორია:აზერბაიჯანელი პროგრამისტები
კატეგორია:ამერიკელი პროგრამისტები
კატეგორია:ამერიკელი ლოგიკოსები
კატეგორია:თეირანის უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულები