იაკ იოალა

**იაკ იოალა** (; დ. 26 ივნისი, 1950, ვილიანდი — გ. 25 სექტემბერი, 2014, ტალინი) ესტონელი მომღერალი, მუსიკის მასწავლებელი და მუსიკის პროდიუსერი. ესტონეთის სსრ დამსახურებული არტისტი (1980).

## ბიოგრაფია
იაკ იოალა დაიბადა და გაიზარდა მუსიკოსების ოჯახში. დედა, ჰელგი რიდამაე მუშაობდა მუსიკის მასწავლებლად ტალინის სკოლებში, შემდეგ კი ესტონეთის ეროვნულ ფილარმონიაში საკონცერტო ლექციების ლექტორად. მამა, არნო იოალა იყო  მუსიკოსი. შვიდი წლის ასაკში იაკ იოალამ ფორტეპიანოს სწავლა დაიწყო. მშობლების მუსიკის სიყვარულის წყალობით, მას ხშირად მიჰყავდათ სიმფონიური და კამერული მუსიკის კონცერტებზე და საოპერო სპექტაკლებზე . იოალამ სწავლა დაიწყო ტალინის მე-17 საშუალო სკოლაში და განაგრძო 1961 წელს. წელს, როდესაც ახალი სკოლის მშენებლობა სრულდებოდა, ტალინის 46-ე საშუალო სკოლაში. იქ იგი მოიხიბლა კარტინგით და ყინულის ჰოკეით და მღეროდა ვაჟთა ანსამბლებში. მე-8 კლასის დამთავრების შემდეგ მან მშობლების თხოვნით დაიწყო ფლეიტის სწავლა ჯერ ტალინის მუსიკალურ სკოლაში, შემდეგ კი ტალინის მუსიკალურ სკოლაში.  

იოალას მუსიკალური კარიერა დაიწყო 1966 წელს ჯგუფში „Kristallid“, სადაც ის უკრავდა ფლეიტაზე, მღეროდა და ტოივო უნდის წასვლის შემდეგ, ასევე უკრავდა ბას-გიტარაზე. მისი პირველი აუდიო ჩანაწერი იყო დაახლოებით ათეული სიმღერა, რომელიც ჩაწერილი იყო ჯგუფ „Kristallid“-თან ერთად ესტონეთის ტელევიზიაში. 1968 წლის შემოდგომაზე იოალა მღეროდა და უკრავდა ბას გიტარაზე ტოივო კურმეტის ჯგუფ „Virmalised“-ში, სადაც ასრულებდა ტოივო კურმეტის სიმღერებს „Ainult sul“, „Ma ei tea miks“, „Naer“, „Taas on pån“ და „Kyksinda“. მისი გამოსვლები ესტონეთის ტელევიზიის პოპულარულ გადაცემებში „Horoscoop“ და „Kanal 13“ და მისი სწრაფად მზარდი პოპულარობაც ამ პერიოდს ეკუთვნის. იოალა სამხედრო სამსახურის პერიოდში ტალინში, ტონდის სამხედრო ორკესტრში უკრავდა, საიდანაც შესაძლებელი იყო ხმის ჩანაწერებზე წასვლა და კონცერტებზე გამოსვლა. 1968 წელს ესტონეთის ტელევიზიამ გადაიღო მაყურებლის საყვარელი ჯარისკაცი ბიჭის ყოველდღიური ცხოვრების კინო ფრაგმენტები ახალგაზრდული პროგრამისთვის. 
მარცხნივ|მინი| იაკ იოალა 1974 წელს

წლების განმავლობაში მომღერლის რეპერტუარი გაიზარდა, უფრო მოთხოვნადი გახდა შინაარსობრივი და ვოკალური თვალსაზრისით. ახალგაზრდები და მოხუცები სიამოვნებით უსმენდნენ იოალას. 1970-იან წლებში მან მოიპოვა პრიზები მრავალ კონკურსებსა და ფესტივალებზე, როგორც ესტონეთში, ისე მის ფარგლებს გარეთ. მან გაიმარჯვა სიმღერის კონკურსში „Top Melody“ (1972) და ტალინ-ტარტუს სიმღერის კონკურსში (1972, 1973, 1974), ასევე როსტოკში (1972), ვილნიუსში (1974), სადაც მიენიჭა ყველა პრიზი, რომელიც მომღერალს შეეძლო მიეღო) და ორ წელიწადში სოპოტში (ჟიურის სპეციალური პრიზი 1975 წელს და III პრემია 1979 წელს). ამის შემდეგ იოალა გახდა ერთ-ერთი ყველაზე მოთხოვნადი მომღერალი იმ კომპოზიტორთა შორის, რომელთა ნაწარმოებებსაც ასრულებდა. მისთვის სიმღერები დაწერეს ესტონელმა კომპოზიტორებმა, როგორებიც არიან არნე ოიტი, უნო ნაისო, გენადი ტანიელი, რაივო ტამიკი, კუსტას კიკერპუუ, რეინ რანაპი, ვიქტორ იგნატიევი და ოლავ ეჰალა, ასევე იმდროინდელიმა საბჭოთა კომპოზიტორებმა, როგორებიცაა დავიდ ტუხმანოვი, ალექსანდრე ზაცეპინი, რაიმონდ პაულსი, ვიქტორ რეზნიკოვი და ვლადიმერ მატეცკი. 
მინი| იაკ იოალა (1974)

1978 წლის ახალი წლის ღამეს ცენტრალური ტელევიზიის პირველ გადაცემაში შედგა მუსიკალური სატელევიზიო ფილმის „31 ივნისი“ პრემიერა, რომელშიც იაკ იოალას მიერ შესრულებული ოთხი სიმღერა გაჟღერდა. ამან გამოიწვია მომღერლის დიდი პოპულარობა საბჭოთა კავშირში. მის კონცერტებზე უზარმაზარი დარბაზები გადაჭედილი იყო. 1980-იან წლებში ის დადიოდა საკონცერტო ტურნეებზე და გამოდიოდა სადღესასწაულო კონცერტებზე. გარდა ამისა, მან მონაწილეობა მიიღო მუსიკალურ ფილმებში, როგორიცაა „ოლიმპიური რეგატის ვარსკვლავები“ (ესტონეთის ტელეფილმი, 1979), „მღერის იაკ იოალა“ (ესტონეთის ტელეფილმი, 1981) და  „ორეულები“ (ესტონეთის ტელეფილმი, 1982) და ცენტრალური ტელევიზიის გადაცემებში, როგორიცაა „დილის ფოსტა“ („Утренняя почта“) და „Голубой огонёк“. იოალა რამდენჯერმე იყო სატელევიზიო სიმღერის ფესტივალის „წლის სიმღერა“ („Песня года“) ლაურეატი. იაკ იოალას მეტსახელად „კრემლის ბულბული“ შეარქვეს ესტონეთში რუსეთში და სსრკ-ს სხვა რესპუბლიკებში გამართული მრავალი წარმოდგენის გამო და იმის გამო, რომ იმ დროს მისი რეპერტუარის დიდი ნაწილი რუსულ ენაზე იყო.  1980 წლის 31 დეკემბერს იაკ იოალას მიენიჭა ესტონეთის სსრ დამსახურებული არტისტის საპატიო წოდება.

1978-1983 წლებში იოალა ანსამბლ „რადართან“ ერთად გამოდიოდა.

1982 წელმა იოალას რამდენიმე მძიმე დარტყმა მიაყენა. როდესაც ის სოჭში იმყოფებოდა მუსიკალური ფილმის „თეისიკუდის“ გადასაღებ მოედანზე, მისი ბინა გაქურდეს. ამას მოჰყვა განქორწინება და საბოლოოდ მას ერთი წლით აეკრძალა გამოსვლა ხელისუფლების დაუმორჩილებლობის გამო. ესტონეთის სსრ კულტურის სამინისტროსა და ესტონეთის ეროვნული ფილარმონიის ხელმძღვანელებს არ მოსწონდათ იოალას ძლიერი დამოუკიდებლობა. საბჭოთა კავშირში ის იმდენად ცნობილი იყო, რომ ეგონა, რომ თითქმის ყველაფრის უფლება ჰქონდა. მოსკოვში, სსრკ კულტურის სამინისტროს მოუწოდეს: „რამე გააკეთეთ, ის ჩვენთვის უმართავია!“  თითქმის მაშინვე მოჰყვა ერთწლიანი აკრძალვა. 

1980-იანი წლების ბოლოს იოალა ესტონურ აუდიტორიას დაუბრუნდა როგორც მომღერალი, ხოლო 1987 წ. 2010 წელს ჩამოყალიბდა ჯგუფი Lainer, სადაც სოლისტი იყო. ანსამბლის ყველაზე ცნობილი გამოსვლები იყო X Tartu Popular Music Days-ზე და 1988 წლის როკ ზაფხულში.  

1980-იანი წლების ბოლოს იოალამ მიატოვა მომღერლის კარიერა, გარდა 1996 წლის სამი ტენორის კონცერტისა. მიზეზი იყო მოწყენილობა და დაღლილობა დიდებისგან, მუდმივი საკონცერტო ტურები სსრკ-ს ტერიტორიაზე „გოსკონცერტის“ მჭიდრო შესრულების გრაფიკის გამო და მასთან დაკავშირებული რუტინა, ცხოვრება ბორბლებზე, უთანხმოება ლიდერებთან. ფილარმონიის და კულტურის სამინისტროს, ცვლილებები გაბატონებულ მუსიკალურ ტენდენციებში,  მოგვიანებით ასევე ჯანმრთელობის პრობლემები. 

1990-იან წლებში ის დროდადრო ჩნდებოდა, როგორც წამყვანი მთავარ როკ კონცერტებსა და ფესტივალებზე (როკ ზაფხული, როლინგ სტოუნსის ტური და ა.შ.). მისი ყველაზე ცნობილი პროექტები, როგორც მომღერლის, იმ დროს იყო Kollane Allveelaev G, სადაც ასრულებდა 1960-იანი წლების მუსიკას (ივო ლინასთან, კარლ მედისთან, მელის პანდერთან და სხვებთან ერთად) და ერთობლივი კონცერტები „მოდით ყველაფერი კარგი დარჩეს“ (სახალხოდ ცნობილი, როგორც „სამი ტენორის ტური“ ივო ლინასთან და ტინის მეესთან ერთად. მოგვიანებით იოალამ სიმღერას თავი დაანება, პედაგოგიურ და პროდიუსერულ საქმიანობას მიუძღვნა თავი და რამდენიმე მუსიკალურ შოუსაც უძღვებოდა. იოალას ბოლო გამოჩენა საზოგადოების წინაშე, როგორც მომღერლის, იყო 1999 წლის კონცერტი Vabaduse velkku-ში, როდესაც სამი ტენორი კვლავ შეიკრიბა გარკვეული ხნით. ერი კლასის 60 წლის დაბადების დღის წვეულებაზე მათ შეასრულეს მხოლოდ ერთი სიმღერა — რაიმონდ ვალგრეს „I hope I can overcome it“.  

ბოლო ათი წლის განმავლობაში იოალა ძალიან თავშეკავებული იყო, ბევრმა ყოფილმა მეგობარმაც კი ვეღარ მოახერხა მასთან შეხვედრა.   2011 წლის მაისში მომღერალს გულის შეტევა მოუვიდა და 2011 წლის 17 მაისს იგი კვლავ გადაიყვანეს ჩრდილოეთ ესტონეთის რეგიონალური საავადმყოფოს გულის და სისხლძარღვთა დაავადებების ინტენსიური თერაპიის განყოფილებაში. მიუხედავად იმისა, რომ ეს იყო მეორე ინფარქტი, ის მალე გამოჯანმრთელდა. 2014 წლის 25 სექტემბერს საღამოს იაკ იოალა საკუთარ სახლში გარდაცვლილი იპოვეს, 1973 წელს მათ შეეძინათ ვაჟი, ჯანარ იოალა (1973 – 2019).

მეორედ იაკ იოალა დაქორწინდა მაირე იოალაზე (დ. 1960).  

## ჯილდოები და აღიარება
* ჟიურის სპეციალური პრიზი (1975) და III პრიზი (1979) პოლონეთში, სოპოტის სიმღერის ფესტივალზე.
* ესტონეთის სსრ დამსახურებული არტისტი (1980)
* თეთრი ვარსკვლავის IV ხარისხის ორდენი (2010) — იოალამ უარი თქვა პრეზიდენტ ტოომას ჰენდრიკ ილვესის მიერ მისთვის მინიჭებულ ორდენზე
* წვლილი ესტონურ მუსიკაში — ესტონეთის ფონოგრამის პროდიუსერების ასოციაციამ სიკვდილის შემდეგ აღიარა იაკ იოალას ცხოვრებისეული ნამუშევარი ამ ჯილდოთი ესტონეთის მუსიკალური დაჯილდოების გალა კონცერტზე 2015 წლის 15 იანვარს, მისი განსაკუთრებული მუსიკალური საქმიანობისთვის ყველა გაგებით.
* წლის მამაკაცი-არტისტი (2017) 

## ხსოვნა
მინი| იაკ იოალას ძეგლი ყუთში მოთავსებულია 2021 წლის ნოემბერში

* 2014 წლის 9 ივლისს ტალინის სიმღერის მოედანზე გაიმართა რეტროსპექტივა „Joala suur lugu“, სადაც შესრულდა იაკ იოალას სიმღერები. კონცერტის ორგანიზატორ კოიტ ტუმეს სცენაზე შეუერთდნენ კაირ ვილგატსი, დაგმარ ოჯა და „რადარის“ ყოფილი წევრი აარე პიდერი.
* 2014 წლის 26 სექტემბერს ERR Radio 2-მა მიუძღვნა გადაცემა „ELU EDETABELID. Jaak Joala in Memoriam".
* 2016 წ. 26 ივნისს კომპანია JJ Music-მა გამოუშვა ჩანაწერი „Suveöö“, რომლის ტირაჟი იყო 16000
* 2020 წლის დეკემბერში მომღერლისადმი მიძღვნილი მემორიალი დაიდგა იოალას მშობლიურ ქალაქ ვილიანდში. 

## რესურსები ინტერნეტში
* იაკ იოალა ესტონური ანსამბლების ბაზაში 
* Jaak Joala YouTube-ზე
* სიმღერა "Suveöö"  იაკ იოალა და ჯგუფი Laine (1972)
* ვერნი ლეივაკი. Riho Sibul: იოალა მღეროდა როგორც მუსიკოსი, Postimees, 2008 წლის 24 სექტემბერი
* ურმას ვაჰე. ესტონეთი დაიპყრო იააკ იოალას სიმღერის მანიით, Õhtuleht, 2008 წლის 18 ოქტომბერი.
* ესტონეთის შემსრულებელთა კავშირის ნეკროლოგი, 2014 წლის 26 სექტემბერს
* "რინგვაადმა" გამოავლინა იაკ იოალას რამდენიმე გამოუქვეყნებელი ისტორია ERR არქივიდან, ETV "Ringvaade", 2015 წლის 5 მარტი.

## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 26 ივნისი
კატეგორია:დაბადებული 1950
კატეგორია:გარდაცვლილი 25 სექტემბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 2014
კატეგორია:პოპ-მომღერლები
კატეგორია:ესტონელი მომღერლები
კატეგორია:საბჭოთა მომღერლები