უკრაინის ისტორია

პრეისტორიულ უკრაინას, როგორც აღმოსავლეთ ევროპაში მდებარე პონტო-კასპიის სტეპის ნაწილს, მნიშვნელოვანი ადგილი ეკავა ევრაზიის კულტურულ პროცესებში, მათ შორის ენეოლითისა და ბრინჯაოს ხანის გავრცელებაში, ინდოევროპელთა მიგრაციებსა და ცხენის მოშინაურებაში.

ანტიკურ ხანაში დღევანდელი უკრაინის ნაწილი სკვითიას შემადგენლობაში შედიოდა; მოგვიანებით, ხალხთა დიდი გადასახლების ეპოქაში, მის ტერიტორიაზე უმეტესად გრეუთუნგები, გეტები, გოთები და ჰუნები დასახლდნენ, ხოლო სამხრეთ უკრაინის ნაწილები მანამდე ბერძნებმა, შემდეგ კი რომაელებმა დაიპყრეს. ადრეულ შუა საუკუნეებში ეს მხარე ასევე იყო ადრეული სლავური ექსპანსიის ერთ-ერთი არეალი. ქვეყნის შიდა რეგიონები წერილობით ისტორიაში შუა საუკუნეების სახელმწიფოს, კიევის რუსეთის, ჩამოყალიბების შემდეგ შევიდა. ეს სახელმწიფო ძლიერ პოლიტიკურ ერთეულად ჩამოყალიბდა, თუმცა განვითარებულ შუა საუკუნეებში დაიშალა, ხოლო XIII საუკუნეში იგი მონღოლთა იმპერიამ გაანადგურა მონღოლთა შემოსევის შედეგად.

XIV და XV საუკუნეებში თანამედროვე უკრაინის ტერიტორიები ოთხი გარე ძალის ბატონობის ქვეშ მოექცა: ოქროს ურდოს, ყირიმის სახანოს, ლიტვის დიდი სამთავროსა და პოლონეთის სამეფოს გვირგვინის ქვეშ. უკანასკნელი ორი მოგვიანებით კრევოსა და ლუბლინის უნიების შემდეგ პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობაში გაერთიანდა. იმავე დროს, ოსმალეთის იმპერია შავი ზღვის რეგიონსა და მის შემოგარენში მნიშვნელოვან რეგიონულ ძალად ჩამოყალიბდა, მათ შორის ისეთი პროტექტორატების მეშვეობით, როგორიც იყო ყირიმის სახანო, აგრეთვე უშუალოდ მის მიერ მართული ტერიტორიების მეშვეობით.

1648 წელს კაზაკების აჯანყების შემდეგ, რომელიც პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობის წინააღმდეგ იყო მიმართული, ჰეტმანი ბოგდან ხმელნიცკი 1654 წლის იანვარში დათანხმდა პერეიასლავის ხელშეკრულებას. ამ ხელშეკრულებით კაზაკთა ჰეტმანატისა და რუსეთს შორის დამყარებული ურთიერთობის ზუსტი ხასიათი დღემდე მეცნიერული დავის საგნად რჩება. ამ შეთანხმებამ დააჩქარა რუსეთ-პოლონეთის ომი 1654–1667 წლებისა და აგრეთვე ჩაშალა ჰადიაჩის ხელშეკრულება, რომელსაც პოლონურ-ლიტვურ-რუთენიული თანამეგობრობა უნდა შეექმნა. შედეგად, მარადიული ზავის ხელშეკრულების თანახმად, რომელსაც 1686 წელს მოეწერა ხელი, უკრაინის აღმოსავლეთი ნაწილი (დნეპრის აღმოსავლეთით) რუსულ მმართველობას დაექვემდებარა, ხოლო პოლონეთს მარჯვენა სანაპიროს უკრაინის დაკარგვის სანაცვლოდ 146,000 რუბლი უნდა გადაეხადა კომპენსაციის სახით. მხარეები ასევე შეთანხმდნენ, რომ ოსმალეთის იმპერიასთან ცალკე ხელშეკრულებას არ გააფორმებდნენ. მისი რატიფიკაციის სამართლებრივი ლეგიტიმურობა სადავოდ რჩება. იაცეკ სტაშევსკის მიხედვით, ხელშეკრულება სეიმის დადგენილებით საბოლოოდ მხოლოდ 1764 წლის სესიაზე დადასტურდა.

დიდი ჩრდილოეთის ომის დროს ჰეტმანი ივან მაზეპა 1708 წელს შვედეთის მეფე კარლ XII-ს მიემხრო. თუმცა 1709 წლის „დიდმა ყინვამ“ შვედური არმია მნიშვნელოვნად დაასუსტა. იმავე წლის მოგვიანებით, პოლტავის ბრძოლაში დამარცხების შემდეგ, ჰეტმანატის ძალაუფლება შესუსტდა; ეს პროცესი კულმინაციას აღწევს 1760-იან წლებში კაზაკთა ჰეტმანატის გაუქმებითა და 1770-იან წლებში ზაპოროჟიელი კაზაკების სიჩის განადგურებით. პოლონეთის დანაწილებების (1772–1795) და რუსეთის მიერ ყირიმის სახანოს დაპყრობის შემდეგ, დღევანდელი უკრაინის მთელ ტერიტორიას ას წელზე მეტი ხნის განმავლობაში რუსეთის იმპერია და ჰაბსბურგთა ავსტრიის იმპერია აკონტროლებდნენ. XIX საუკუნეში განვითარდა უკრაინული ნაციონალიზმი.

რუსეთის რევოლუციების შემდეგ, უკრაინაში ომებით აღსავსე ქაოსური პერიოდი დაიწყო; ამავე დროს, პირველი მსოფლიო ომის დასრულებისა და ჰაბსბურგთა მონარქიის დაშლის შემდეგ, ყოფილი გალიციისა და ლოდომერიის სამეფოს ტერიტორიაზე მიმდინარეობდა პოლონეთ-უკრაინის ომი. შემდეგ დაიწყო საბჭოთა-უკრაინის ომი (1917–1921), რომლის მსვლელობისას ბოლშევიკურმა წითელმა არმიამ 1919 წლის ბოლოს კონტროლი დაამყარა. უკრაინელმა ბოლშევიკებმა, რომლებმაც კიევში ეროვნული მთავრობა დაამარცხეს, შექმნეს უკრაინის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა, რომელიც 1922 წლის 30 დეკემბერს საბჭოთა კავშირის ერთ-ერთი დამფუძნებელი რესპუბლიკა გახდა. საბჭოთა ხელისუფლების საწყისი პოლიტიკა უკრაინული ენისა და უკრაინული კულტურის მიმართ უკრაინულს ადმინისტრაციისა და სკოლების ოფიციალურ ენად აქცევდა. თუმცა 1930-იან წლებში ეს პოლიტიკა რუსიფიკაციით შეიცვალა. 1932 და 1933 წლებში უკრაინაში, უმთავრესად გლეხობაში, მილიონობით ადამიანი დაიღუპა გამანადგურებელი შიმშილის შედეგად, რომელსაც ჰოლოდომორი ეწოდება. მიიჩნევა, რომ ამ პერიოდში საბჭოთა კავშირში შიმშილით 6-დან 8 მილიონამდე ადამიანი გარდაიცვალა, რომელთაგან 4-დან 5 მილიონამდე უკრაინელი იყო.

მას შემდეგ, რაც საბჭოთა კავშირმა და ნაცისტურმა გერმანიამ პოლონეთს თავს დაესხნენ 1939 წლის სექტემბერში, უკრაინის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკის ტერიტორია დასავლეთის მიმართულებით გაფართოვდა. ღერძის სახელმწიფოების არმიებმა 1941–1944 წლებში უკრაინა დაიკავეს. მეორე მსოფლიო ომის დროს უკრაინის ამბოხებული არმიის ზოგიერთი ნაწილი უკრაინის დამოუკიდებლობისთვის იბრძოდა როგორც გერმანიის, ისე საბჭოთა კავშირის წინააღმდეგ, მაშინ როცა სხვა ნაწილი ნაცისტებთან თანამშრომლობდა, ეხმარებოდა მათ ჰოლოკოსტის განხორციელებასა და პოლონელთა დევნაში. 1953 წელს ეთნიკურად რუსი ნიკიტა ხრუშჩოვი, რომელიც მანამდე უკრაინის კომუნისტური პარტიის ხელმძღვანელი იყო, საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტიის სათავეში მოვიდა და მეტ პოლიტიკურ და კულტურულ თავისუფლებას შეუწყო ხელი; ამან უკრაინული კულტურული აღორძინება განაპირობა. 1954 წელს რესპუბლიკის ტერიტორია სამხრეთისკენ გაფართოვდა ყირიმის რუსეთისგან გადაცემის შედეგად. მიუხედავად ამისა, პოეტების, ისტორიკოსებისა და სხვა ინტელექტუალების მიმართ პოლიტიკური რეპრესიები, როგორც სსრკ-ის სხვა ნაწილებში, კვლავ გრძელდებოდა.

უკრაინამ კვლავ მოიპოვა დამოუკიდებლობა 1991 წელს, როდესაც საბჭოთა კავშირი დაიშალა. ამით დაიწყო საბაზრო ეკონომიკაზე გადასვლის პერიოდი, რომლის დროსაც უკრაინამ რვაწლიანი რეცესია განიცადა. მოგვიანებით, თუმცა, ეკონომიკამ მშპ-ის ზრდის მაღალი ტემპი აჩვენა, ვიდრე იგი დიდი რეცესიის დროს კვლავ არ შემცირდა.

გახანგრძლივებული პოლიტიკური კრიზისი 2013 წლის 21 ნოემბერს დაიწყო, როდესაც პრეზიდენტმა ვიქტორ იანუკოვიჩმა შეაჩერა ევროკავშირთან ასოცირების შეთანხმების ამოქმედებისთვის მზადება და სანაცვლოდ რუსეთისთან უფრო მჭიდრო კავშირების დამყარებას მიანიჭა უპირატესობა. ამ გადაწყვეტილებამ ევრომაიდნის საპროტესტო გამოსვლები, შემდგომ კი ღირსების რევოლუცია გამოიწვია. 2014 წლის თებერვალში იანუკოვიჩი უკრაინის პარლამენტმა იმპიჩმენტის გზით გადააყენა. 20 თებერვალს დაიწყო რუსეთ-უკრაინის ომი, როდესაც რუსეთის ძალები ყირიმში შევიდნენ. მალევე, უკრაინის დიდწილად რუსულენოვან აღმოსავლეთ და სამხრეთ რეგიონებში პრორუსულმა მღელვარებამ იფეთქა; სწორედ ამ რეგიონებიდან იღებდა იანუკოვიჩი უმთავრეს მხარდაჭერას. საერთაშორისო საზოგადოების მიერ არაღიარებული რეფერენდუმის შემდეგ, უკრაინის ავტონომიური რეგიონის, ყირიმის, რუსეთის მიერ დე-ფაქტო ანექსია 2014 წლის 18 მარტს განხორციელდა. დონბასის ომი უკრაინის დონეცკისა და ლუგანსკის ოლქებში დაიწყო და მასში რუსეთის სამხედრო ძალებიც მონაწილეობდნენ. ომი გაგრძელდა 2022 წლის 24 თებერვლამდე, როდესაც რუსეთმა ქვეყნის დიდი ნაწილის წინააღმდეგ ფართომასშტაბიანი შეჭრა დაიწყო.

## პრეისტორია 
### პალეოლითის პერიოდი 
[მინი|არქეოლოგიური კულტურები, რომლებიც უკავშირდება პროტოსლავებსა და ადრეულ სლავებს: [ჩერნოლისის კულტურა (ძვ. წ. 500 წლამდე), ზარუბინცის კულტურა (ძვ. წ. 300 წლიდან ახ. წ. 100 წლამდე), პშევორსკის კულტურა (ძვ. წ. 300 წლიდან ახ. წ. 400 წლამდე), პრაღა-კორჩაკის ჰორიზონტი (VI–VII საუკუნეები, სლავური ექსპანსია)]]

უკრაინის ტერიტორიაზე *Homo*-ს გვარის წარმომადგენელთა დასახლება შორეულ პალეოლითურ პრეისტორიაშივე არის დადასტურებული. დასავლეთ უკრაინაში მდებარე კოროლევოში აღმოჩენილი 1,4 მილიონი წლის წინანდელი ქვის იარაღები ევროპაში ჰომინინების ყოფნის ერთ-ერთ უძველესად და საიმედოდ დათარიღებულ მტკიცებულებად მიიჩნევა. ეს არტეფაქტები მნიშვნელოვან წარმოდგენას გვიქმნის *Homo*-ს გვარის ადრეული წარმომადგენლების, სავარაუდოდ *Homo erectus*-ის, ქცევასა და გარემოსთან შეგუების სტრატეგიებზე, იმ პერიოდში, როდესაც ისინი ქვედა პალეოლითში ევროპის კონტინენტზე ვრცელდებოდნენ.

ნეანდერტალელები დაკავშირებული არიან მოლოდოვის არქეოლოგიურ ძეგლებთან (ძვ. წ. 45 000–ძვ. წ. 43 000), რომლებიც მოიცავს მამონტის ძვლებით ნაგებ საცხოვრებელსაც.

ანატომიურად თანამედროვე ადამიანთა არსებობის ყველაზე ადრეული დოკუმენტირებული კვალი გამოვლენილია გრავეტული კულტურის დასახლებებში, რომლებიც ძვ. წ. 32 000 წლით თარიღდება და მდებარეობს ყირიმის მთებში, ბურან-ქაიის მღვიმეს არქეოლოგიურ ძეგლზე.
[მინი|მარცხნივ|[ენეოლითი|ენეოლითური იამნის, ანუ „ორმოს სამარხების“ კულტურის გავრცელების არეალი, ძვ. წ. III ათასწლეული]]

### ნეოლითისა და ბრინჯაოს ხანა 
გვიან ნეოლითის პერიოდში კუკუტენი-ტრიპოლიეს კულტურა განსაკუთრებულ აღმავლობას განიცდიდა დაახლოებით ძვ. წ. 4500–ძვ. წ. 3000 წლებში.

სპილენძის ხანის პერიოდში კუკუტენი-ტრიპოლიეს კულტურის წარმომადგენლები თანამედროვე უკრაინის დასავლეთ ნაწილში ცხოვრობდნენ, ხოლო აღმოსავლეთით გავრცელებული იყო სრედნი სტოგის კულტურა. მოგვიანებით იგი ჩანაცვლდა ადრეული ბრინჯაოს ხანის იამნის (ე. წ. „კურგანული“) კულტურით, რომელიც პონტო-კასპიის სტეპებში იყო გავრცელებული, ხოლო ძვ. წ. III ათასწლეულში მის ადგილს კატაკომბური კულტურა იკავებს.

## რკინის ხანა და კლასიკური ანტიკურობა 
### სკვითური დასახლება, ბერძნული კოლონიზაცია და რომაული ბატონობა 
[მინი|ქალღმერთი [დემეტრა ძველბერძნულ ფრესკაზე პანტიკაპეონიდან, ბოსფორის სამეფოში (კლიენტური სახელმწიფო რომისა), ახ. წ. I საუკუნე, ყირიმი]]

[მინი|მარჯვნივ|[ოქრო|ოქროს სტატერი ბოსფორის სამეფოს მეფის, ტიბერიუს იულიუს საურომატე II-ისა; მის ბიუსტს ავერსზე ახლავს ბერძნული წარწერა „ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΣΑΥΡΟΜΑΤΟΥ“, ხოლო რევერსზე გამოსახულია რომის იმპერატორების — სეპტიმიუს სევერუსისა და კარაკალას თავები; დათარიღებულია ახ. წ. 198 ან 199 წლით]]

რკინის ხანაში ამ ხალხებს მოჰყვნენ დაკები, აგრეთვე მომთაბარე ჯგუფები, როგორიც იყვნენ კიმერიელები (არქეოლოგიურად დაკავშირებული ნოვოჩერკასკის კულტურასთან), სკვითები და სარმატები. სკვითური სამეფო აქ არსებობდა დაახლოებით ძვ. წ. 750-დან ძვ. წ. 250 წლამდე.

დარიოს დიდის სკვითური ლაშქრობის დროს, ძვ. წ. 513 წელს, აქემენიანმა სპარსულმა არმიამ დაიმორჩილა რამდენიმე თრაკიელი ხალხი და პრაქტიკულად ყველა სხვა რეგიონი შავი ზღვის ევროპულ სანაპიროზე, მათ შორის თანამედროვე ბულგარეთის, რუმინეთის, უკრაინისა და რუსეთის ნაწილები, ვიდრე საბოლოოდ მცირე აზიაში დაბრუნდებოდა.

ბერძნებმა ძვ. წ. VII ან VI საუკუნეებში, არქაული პერიოდის განმავლობაში, მოახდინეს ყირიმისა და უკრაინის სხვა სანაპირო რეგიონების კოლონიზაცია.

კულტურულად ბერძნული ბოსფორის სამეფო აყვავებას განაგრძობდა მანამ, სანამ ახ. წ. IV საუკუნეში იგი გოთებმა და ჰუნებმა არ დაიპყრეს.

ახ. წ. 62-დან 68 წლამდე რომის იმპერიამ, იმპერატორ ნერონის მმართველობის პერიოდში, დროებით მოახდინა სამეფოს ანექსია მას შემდეგ, რაც მან ტახტიდან ჩამოაგდო ბოსფორის მეფე ტიბერიუს იულიუს კოტის I.

ამის შემდეგ ბოსფორის სამეფო გარდაიქმნა რომის კლიენტურ სახელმწიფოდ, სადაც ახ. წ. I საუკუნეის შუა პერიოდში რომაული სამხედრო კონტინგენტიც იყო განთავსებული.

### გოთებისა და ჰუნების გამოჩენა 
ახ. წ. III საუკუნეში გოთები გადასახლდნენ თანამედროვე უკრაინას ტერიტორიაზე დაახლოებით 250–375 წლებში. ამ მიწებს ისინი ოიუმის სახელით მოიხსენიებდნენ, რაც არქეოლოგიურად შეესაბამება ჩერნიახოვის კულტურას.

ოსტგოთები ამ რეგიონში დარჩნენ, თუმცა 370-იანი წლებიდან ჰუნების გავლენის ქვეშ მოექცნენ. ოსტგოთთა სამეფოს ჩრდილოეთით არსებობდა კიევის კულტურა, რომელიც II-დან V საუკუნემდე ყვაოდა, ვიდრე იგი ჰუნებმა არ გადათელეს.

მას შემდეგ, რაც 454 წელს ნედაოს ბრძოლაში ჰუნების დამარცხებაში მონაწილეობა მიიღეს, რომაელებმა ოსტგოთებს პანონიაში დასახლების ნება დართეს.

ძვ. წ. VI საუკუნეში შავი ზღვის ჩრდილო-აღმოსავლეთ სანაპიროზე დაარსებულ სხვა ძველბერძნულ კოლონიებთან ერთად, ტირასი, ოლბია და ჰერმონასა აგრძელებდნენ არსებობას როგორც რომაული და ბიზანტიური (აღმოსავლურ-რომაული) ქალაქები ახ. წ. VI საუკუნემდე.

გოთური გავლენა შესამჩნევად შესუსტდა ახ. წ. V საუკუნეის ბოლოს, როდესაც აღმოსავლეთ რომის იმპერიამ რეგიონზე საკუთარი კონტროლი და გავლენა კვლავ განამტკიცა.

ახ. წ. VI საუკუნეის დასაწყისში ჰუნთა მეფე გორდასი ბოსფორის სამეფოს მართავდა და კეთილ ურთიერთობას ინარჩუნებდა აღმოსავლეთ რომის იმპერატორ იუსტინიანე I-თან. თუმცა, მას შემდეგ, რაც 527 წელს გორდასი აჯანყების შედეგად მოკლეს, იუსტინიანემ ქვეყანა დაიპყრო და მისი ოკუპაცია მოახდინა.

ახ. წ. XII საუკუნეშიც კი აღმოსავლეთ რომის იმპერატორები კვლავ აცხადებდნენ თავიანთ სუვერენიტეტს კიმერიული ბოსფორის ტერიტორიაზე.

### ადრეულ სლავთა პერიოდი 
ჰუნებისა და გოთების ბატონობის დასრულების შემდეგ წარმოქმნილი ძალაუფლების ვაკუუმის პირობებში, ადრეულმა სლავებმა, კიევის კულტურის შემდგომ ეტაპზე, V საუკუნეში დაიწყეს გავრცელება იმ ტერიტორიის დიდ ნაწილზე, რომელსაც დღეს უკრაინა ეწოდება, ხოლო VI საუკუნეიდან მათი ექსპანსია ბალკანეთზეც გავრცელდა.

მიუხედავად იმისა, რომ ადრეული სლავების წარმოშობა ზუსტად დადგენილი არ არის, მრავალი თეორიის თანახმად, მათი საწყისი კერა შესაძლოა პოლესიას მიმდებარე რეგიონი ყოფილიყო.

V და VI საუკუნეეებში ანტების კავშირი, როგორც ტომობრივი ფედერაცია, ჩვეულებრივ, თანამედროვე უკრაინის ტერიტორიის ფარგლებში არსებულ პოლიტიკურ გაერთიანებად მიიჩნევა.

ანტები მიიჩნევიან უკრაინელთა წინაპრებად; მათთან ასოცირდება ისეთი ტომები, როგორებიც იყვნენ თეთრი ხორვატები, სევერიანები, პოლიანები, დრევლიანები, დულებები, ულიჩები და ტივერცები.

უკრაინის ტერიტორიიდან განხორციელებულმა მიგრაციებმა მთელ ბალკანეთში მრავალ სამხრეთსლავურ ხალხს ჩაუყარა საფუძველი.

ჩრდილოეთისკენ მიმართულმა მიგრაციებმა, რომლებმაც თითქმის ილმენის ტბამდე მიაღწია, ხელი შეუწყო ილმენის სლავების, კრივიჩებისა და რადიმიჩების ჩამოყალიბებას — იმ ჯგუფებისა, რომლებიც მოგვიანებით რუსთა ეთნოგენეზის ერთ-ერთ საფუძვლად იქცნენ.

მას შემდეგ, რაც 602 წელს პანონიურმა ავარებმა იერიში მიიტანეს და ანტების კავშირი დაიშალა, ამ ხალხთა უმეტესობამ ცალკეული ტომების სახით არსებობა მეორე ათასწლეულის დასაწყისამდე შეინარჩუნა.

## შუა საუკუნეები 
### ადრეული შუა საუკუნეები 
VII საუკუნეში თანამედროვე უკრაინის ტერიტორია წარმოადგენდა ბულგარების სახელმწიფოს ბირთვს (რომელსაც ხშირად „ძველ დიდ ბულგარეთად“ მოიხსენიებენ), რომლის დედაქალაქი იყო ფანაგორია. VII საუკუნის ბოლოს ბულგართა ტომების უმეტესობა სხვადასხვა მიმართულებით გადასახლდა, ხოლო მათი სახელმწიფოს ნარჩენები ხაზარების მიერ იქნა შთანთქმული — ნახევრად მომთაბარე ხალხის მიერ, რომელიც ცენტრალური აზიადან იყო წარმოშობილი.

შესაძლოა, კიევი ოლეგის მიერ დაპყრობამდე ხაზარებს ხარკსაც უხდიდა. ტოლოჩკო და სხვა მკვლევრები ასევე ვარაუდობენ, რომ „კიევი რომელიმე კონკრეტული ტომის ცენტრი კი არ იყო, არამედ ფართო სივრცის ტომთაშორის ცენტრს წარმოადგენდა“; *წარსულის წელთა ამბავი*-ს, *De Administrando Imperio*-სა და სხვა წყაროების კრიტიკული ანალიზი მიანიშნებს, რომ იგი შესაძლოა ყოფილიყო მრავალეთნიკური ურბანული ცენტრი, სადაც თანაცხოვრობდნენ როგორც სლავური, ისე არასლავური ჯგუფები, მათ შორის სკანდინავიელი ვარანგები და ფინურ-უგრული ხალხები.

სლავურ ტომებს შორის, რომლებიც, გადმოცემის მიხედვით, თანამედროვე უკრაინის ტერიტორიაზე ცხოვრობდნენ, იხსენიებიან პოლიანები, დრევლიანები, სევერიანები, ულიჩები, ტივერცები, თეთრი ხორვატები და დულებები, თუმცა მათი ზუსტი იდენტობა და ურთიერთმიმართება დადგენილი ძნელია, რადგან წყაროები ხშირად ბუნდოვანი, ურთიერთსაწინააღმდეგო და ზოგჯერ არაზუსტიცაა.

მინი|მარცხნივ|კიევის რუსეთი თავისი ძლიერების მწვერვალზე

X და XI საუკუნეეებში კიევი ევროპას ერთ-ერთ უმდიდრეს სავაჭრო ცენტრად იქცა, ხოლო მის გარშემო ჩამოყალიბებული კიევის რუსეთი თანდათან ფართოვდებოდა.

თავდაპირველად სლავური ღვთაებების, მათ შორის პერუნის, თაყვანისმცემელი ვლადიმერ I 980-იან წლებში მართლმადიდებლობაზე მოექცა, რითაც სახელმწიფო პოლიტიკურად და საეკლესიოდ დაუკავშირა ბიზანტიის იმპერიას.

### კიევის რუსეთის დაშლა და მონღოლთა შემოსევა 
რუსის სხვადასხვა სამთავროებს შორის დაპირისპირებამ, მიუხედავად დიდი მთავრის ვლადიმერ მონომახის ძალისხმევისა, დაცემა გამოიწვია, რომელიც XII საუკუნეიდან დაიწყო.

საკუთრივ რუსის ფარგლებში, კიევის რეგიონში, აღმოცენებულმა რუსულმა სამთავროებმა — გალიჩმა და ვოლინმა — თავიანთი ძალაუფლება გააფართოეს.

ჩრდილოეთში ისტორიულ წყაროებში პირველად ჩნდება მოსკოვის სახელი, სუზდალის სამთავროს კონტექსტში, რომელმაც შემდგომში რუსეთის სახელმწიფოს ჩამოყალიბებას დაუდო საფუძველი.

ჩრდილო-დასავლეთში პოლოცკის სამთავრო სულ უფრო მეტად ამკვიდრებდა ბელარუსის ავტონომიურობას.

მთავართა შორის ძალაუფლებისათვის ბრძოლაში კიევი 1169 წელს ვლადიმირის სამთავრომ დაარბია, ხოლო მოგვიანებით, XII და XIII საუკუნეეებში, შესაბამისად, ყივჩაღთა და მონღოლთა შემოსევების მსხვერპლი გახდა.

ამის შემდეგ დღევანდელი უკრაინის ტერიტორიაზე არსებული ყველა სამთავრო 1239–1240 წლებში მონღოლებზე დამოკიდებულებას დაემორჩილა.

1240 წელს მონღოლებმა კიევი აიღეს და დაარბიეს.

### გალიჩ-ვოლინის სამთავრო 
[მინი|მარცხნივ|გალიჩ-ვოლინის სამეფო [XIII საუკუნე|XIII–XIV საუკუნეეებში]]

დღევანდელი უკრაინას ტერიტორიის ნაწილზე კიევის რუსეთის ერთ-ერთ მემკვიდრე სახელმწიფოს წარმოადგენდა გალიჩ-ვოლინის სამთავრო.

უფრო ადრე ვლადიმერ დიდმა რეგიონულ ცენტრებს საფუძველი ჩაუყარა გალიჩისა და ვლადიმირ-ვოლინსკიში. ამ მხარეში ცხოვრობდნენ დულებები, ტივერცები და თეთრი ხორვატების ტომები.

თავდაპირველად ვოლინი და გალიჩი ცალკეული სამთავროები იყო. მათ იაროსლავ ბრძენის შთამომავლები მართავდნენ: გალიჩს — როსტისლავის დინასტია, ხოლო ვოლინს თავდაპირველად იგორის შტო და შემდგომ იზიასლავის დინასტია.

იაროსლავ ოსმომისლის მმართველობის დროს (1153–1187) გალიჩის სამთავრომ თავისი გავლენა შავ ზღვამდე გააფართოვა.

ორივე სამთავროს მმართველები ცდილობდნენ ერთმანეთის ტერიტორიებზე გაევრცელებინათ ძალაუფლება. ამ მიზანს საბოლოოდ მიაღწია რომან დიდმა (1197–1205), რომელმაც არა მხოლოდ გააერთიანა გალიჩი და ვოლინი, არამედ მცირე ხნით თავისი ხელისუფლება კიევზეც გაავრცელა.

მის სიკვდილს მოჰყვა არეულობის ხანგრძლივი პერიოდი, რომელიც მხოლოდ მაშინ დასრულდა, როდესაც მისმა ვაჟმა დანიელმა 1238 წელს ტახტი კვლავ დაიბრუნა.

დანიელმა შეძლო მამის სახელმწიფოს აღდგენა, მათ შორის კიევის დაბრუნებაც. იგი ხარკს უხდიდა მონღოლთა ყაენს, რომელმაც იგი ბასკაკად დანიშნა — მოხელედ, რომელსაც რუს მთავართაგან ხარკის აკრეფა ევალებოდა.

1253 წელს დანიელი პაპის დელეგაციამ „რუსის მეფედ“ აკურთხა (); მანამდე რუსის მმართველებს, ჩვეულებრივ, „დიდ მთავრებს“ ან „მთავრებს“ უწოდებდნენ.

### გვიანი შუა საუკუნეები 
XIII საუკუნეიდან თანამედროვე უკრაინის სანაპირო ზოლის მრავალი ნაწილი გენუის რესპუბლიკას გავლენის ქვეშ მოექცა. გენუელებმა შავი ზღვის გარშემო მრავალი კოლონია დააარსეს, რომელთა უმეტესობა დღევანდელი ოდესის ოლქის ტერიტორიაზე მდებარეობდა. ეს კოლონიები კარგად იყო გამაგრებული; ციხესიმაგრეებში მუდმივი გარნიზონები იდგა და გენუის რესპუბლიკა მათ, ძირითადად, შავ ზღვაში ვაჭრობაზე დომინირების მიზნით იყენებდა. გენუის გავლენა რეგიონში XV საუკუნემდე გაგრძელდა.

XIV საუკუნეში პოლონეთი და ლიტვა მონღოლ დამპყრობლებთან ომობდნენ, რის შედეგადაც უკრაინის ტერიტორიის უმეტესი ნაწილი პოლონეთისა და ლიტვის მმართველობის ქვეშ მოექცა.

უფრო კონკრეტულად, წითელი რუთენია, აგრეთვე ვოლინისა და პოდოლიას ნაწილი პოლონეთის შემადგენლობაში შევიდა. პოლონეთის მეფემ მიიღო ტიტული „რუთენიის ბატონი და მემკვიდრე“ ().

ლიტვამ პოლოცკი, ვოლინი, ჩერნიგოვი და კიევი ლურჯი წყლების ბრძოლის შემდეგ (1362/1363) დაიკავა, რის შემდეგაც ლიტვის მმართველებმა „რუსის მმართველის“ ტიტულიც მიიღეს.

კიევის რუსეთისა და გალიჩ-ვოლინის სამთავროს დაცემის შემდეგ მათი პოლიტიკური, კულტურული და რელიგიური ცხოვრება ლიტვის მმართველობის ქვეშ გაგრძელდა.

მაგალითად, რუთენიელი არისტოკრატები, მათ შორის ოლელკოვიჩები, ლიტვის დიდი სამთავროს მმართველ ელიტაში შევიდნენ როგორც დიდი მთავრის საიდუმლო საბჭოს წევრები, სამხედრო მეთაურები და ადმინისტრატორები.

საბოლოოდ პოლონეთმა სამხრეთ-დასავლეთ რეგიონზეც გაავრცელა კონტროლი. პოლონეთ-ლიტვის კავშირის შემდეგ რეგიონში პოლონელები, გერმანელები, ლიტველები და ებრაელები დასახლდნენ, რამაც უკრაინული ელიტის პოზიციების შესუსტება გამოიწვია.

1490 წელს პოლონელთა მხრიდან გაზრდილი ზეწოლის ფონზე უკრაინელმა პეტრო მუხამ წარმატებული აჯანყებების სერია წამოიწყო, რომელშიც მონაწილეობდნენ ადრეული კაზაკები, ჰუცულები და მოლდაველები (რუმინელები). ეს გამოსვლები, რომლებიც მუხას აჯანყების სახელითაა ცნობილი, სტეფანე დიდის მხარდაჭერით მიმდინარეობდა და პოლონური ჩაგვრის წინააღმდეგ უკრაინელთა ერთ-ერთ უძველეს ცნობილ აჯანყებად მიიჩნევა.

XV საუკუნეში ოქროს ურდოს დასუსტებამ შესაძლებელი გახადა ყირიმის სახანოს ჩამოყალიბება, რომელმაც თანამედროვე შავი ზღვის სანაპიროები და სამხრეთ უკრაინის სტეპები დაიკავა.

XVIII საუკუნეის ბოლომდე ყირიმის სახანო მასშტაბურ მონებით ვაჭრობას ინარჩუნებდა ოსმალეთის იმპერიასა და ახლო აღმოსავლეთისთან. 1500–1700 წლებში რუსეთიდან და უკრაინიდან დაახლოებით 2 მილიონი მონა იქნა გაყვანილი.

სახანო ოსმალეთის იმპერიას ვასალურ სახელმწიფოდ რჩებოდა 1774 წლამდე, ხოლო საბოლოოდ რუსეთის იმპერიამ იგი 1783 წელს გააუქმა.

## ადრეული ახალი ხანა 
### პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობა 
მინი|პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობა

ლუბლინის უნიის (1569) და პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობის ჩამოყალიბების შემდეგ უკრაინა პოლონურ ადმინისტრაციას დაექვემდებარა და პოლონეთის სამეფოს გვირგვინის ნაწილად იქცა.

თანამეგობრობის შექმნის შემდგომი პერიოდი კოლონიზაციის მცდელობების მკვეთრი გააქტიურებით ხასიათდებოდა. დაარსდა მრავალი ახალი ქალაქი და სოფელი, ხოლო უკრაინის სხვადასხვა რეგიონებს შორის კავშირები, მაგალითად, გალიჩის მიწასა და ვოლინის შორის, მნიშვნელოვნად გაფართოვდა.

ახალმა სკოლებმა რენესანსის იდეები გაავრცელა; პოლონელი გლეხები დიდი რაოდენობით დასახლდნენ რეგიონში და მალევე შეერწყნენ ადგილობრივ მოსახლეობას.

ამავე პერიოდში უკრაინელი თავადაზნაურობის უმეტესი ნაწილი პოლონიზებულ იქცა და კათოლიციზმიზე გადავიდა, მაშინ როდესაც რუთენიულ ენაზე მოლაპარაკე გლეხთა უმეტესობა კვლავ მართლმადიდებელ ეკლესიაში რჩებოდა, რამაც სოციალური დაძაბულობა კიდევ უფრო გაამწვავა.

პოლონიზებული არისტოკრატიის ნაწილმა პოლონური კულტურის ჩამოყალიბებაზეც მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა; ამის ერთ-ერთ მაგალითად ხშირად მოიხსენიებენ სტანისლავ ორხოვსკის.

რუთენიელი გლეხები, რომლებიც მათზე ბატონყმობის დაკისრების მცდელობებს გაექცნენ, ცნობილი გახდნენ როგორც კაზაკები და განსაკუთრებული სამხედრო სულისკვეთებით გაითქვეს სახელი.

კაზაკთა ნაწილი თანამეგობრობის მიერ სამხედრო სამსახურში იყო ჩარიცხული, რათა სამხრეთ-აღმოსავლეთი საზღვრები თათართა თავდასხმებისგან დაეცვა, ან მონაწილეობდა საზღვარგარეთის სამხედრო კამპანიებში, მაგალითად პეტრო კონაშევიჩ-საჰაიდაჩნის მეთაურობით ხოტინის ბრძოლაში (1621).

კაზაკთა რაზმები აქტიურად მონაწილეობდნენ აგრეთვე პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობასა და რუსეთის სამეფოს შორის მიმდინარე ომებში.

მიუხედავად მათი სამხედრო მნიშვნელობისა, თანამეგობრობა, რომელიც თავადაზნაურობის მიერ იმართებოდა, კაზაკებს არსებით ავტონომიას არ ანიჭებდა და პირიქით, კაზაკთა მოსახლეობის დიდი ნაწილის ყმებად ქცევას ცდილობდა.

ამან თანამეგობრობის წინააღმდეგ მიმართული კაზაკთა აჯანყებების რაოდენობა მნიშვნელოვნად გაზარდა.

### კაზაკთა ეპოქა 
[მინი|1.5|უკრაინის ფრანგული რუკა (''„Carte d'Ukranie“''), ბოპლანი ([1600–1673). (სამხრეთი ზემოთ)]]
[მინი|[ზაპოროჟიელი კაზაკები]]

1648 წლის უკრაინულმა კაზაკთა აჯანყებამ, იგივე ხმელნიცკის აჯანყებამ, რომელსაც დასაბამი მისცა ეპოქას, რომელიც ცნობილია როგორც ნგრევის ხანა (პოლონურ ისტორიოგრაფიაში — „წარღვნა“), სერიოზულად შეარყია პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობას საფუძვლები და სტაბილურობა.

აღმოცენებული კაზაკთა სახელმწიფო — კაზაკთა ჰეტმანატი — ჩვეულებრივ მიიჩნევა უკრაინის სახელმწიფოებრიობის წინამორბედად.იგი სამხედრო და დიპლომატიურ სამმხრივ მეტოქეობაში აღმოჩნდა ოსმალეთის იმპერიასთან, რომელიც სამხრეთით თათრებს აკონტროლებდა, პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობასთან და აღმოსავლეთით რუსეთის სამეფოსთან.

ზაპოროჟიის ჯარი, რათა დაეტოვებინა პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობა, 1654 წელს რუსეთთან მფარველობის ხელშეკრულების გაფორმებას შეეცადა. ეს შეთანხმება ცნობილია როგორც პერეიასლავის შეთანხმება.

ამის საპასუხოდ თანამეგობრობის ხელისუფლებამ უკრაინულ კაზაკთა სახელმწიფოსთან კომპრომისის მიღწევა სცადა და 1658 წელს ხელი მოაწერა ჰადიაჩის ხელშეკრულებას, თუმცა ცამეტწლიანი უწყვეტი ომის შემდეგ იგი მოგვიანებით 1667 წლის ანდრუსოვოს ზავით ჩანაცვლდა.

ამ შეთანხმებამ უკრაინის ტერიტორია პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობასა და რუსეთს შორის გაყო.

რუსეთის მმართველობის ქვეშ კაზაკებმა თავდაპირველად ოფიციალური ავტონომია შეინარჩუნეს ჰეტმანატში.

გარკვეული დროის განმავლობაში მათ ასევე შეინარჩუნეს ნახევრად დამოუკიდებელი რესპუბლიკა ზაპოროჟიაში და კოლონია რუსეთის სასაზღვრო ზონაში — სლობოდა უკრაინაში.

1686 წელს კიევის მიტროპოლია მოსკოვის საპატრიარქოს მიერ იქნა ანექსირებული კონსტანტინოპოლის მსოფლიო პატრიარქის დიონისე IV-ის სინოდალური წერილის საფუძველზე.

## სქოლიო