ბაფუმბირა

**ბაფუმბირა** (ეთნონიმები: **ბანიარუანდა** ან **ბანიამულენგი** ან **რუანდელები**) — ბანტუს ხალხში შემავალი ეთნოსი, რომელიც სათავეს იღებს კოლონიზაციის წინარე რუანდას სამეფოში და მოიცავს თანამედროვე რუანდაში მცხოვრებ და კინიარუანდას ენაზე მოსაუბრე ხალხს კონგოსა და უგანდაში. ბაფუმბირა შედგება სამი მკვიდრი ჯგუფისგან: ჰუტუ (*ბაჰუტუ* ან *აბაჰუტუ)*, ტუტსი (*ბატუტსი* ან *აბატუტსი* ან *უატუტსი*) და ტუა (*ბატუა)*.

რუანდას პოპულაცია 1991 წლისთვის 7.7 მილიონ ადამიანს შეადგენდა. 2007 წლისთვის ამ რიცხვმა 9.7 მილიონს მიაღწია მიუხედავად გენოციდისა და ორ მილიონამდე ადამიანის რუანდიდან გადასახლებისა. ეს აიხსნება იმით, რომ ამ დროისთვის ბევრი დევნილი დაბრუნდა რუანდაში და იმით, რომ შობადობის მაჩვენებელი საკმაოდ დიდია. გამოკითხვის თანახმად, საერთო მოსახლეობის 90 %-ს შეადგენს ბაჰუტუ, 9 %-ს ტუტსი და 1 %-ს ბატუა. თუმცა, გარკვეული აზრით, ეს შესაძლოა სინამდვილეს არ შეესაბამებოდეს, რადგან ტუტსის ბევრი წარმომადგენელი თავის წარმომავლობას მალავს.

კინიარუანდას ენა უნივერსალურად ითვლება რეგიონში, რადგან რუანდისა და ბანტუს ხალხის მთავარ  სალაპარაკო ენას წარმოადგენს. პრაქტიკული განსხვავები დაჯგუფებებს შორის ის არის, რომ ბატუა ორ კილოზე საუბრობს, როცა ტუტსი და ბაჰუტუ სამზე.

რუანდელების ეკონომიკა აწყობილია საკვებზე, რომელიც მოჰყავთ, მიუხედავად იმისა, რომ 90 %-ს თავადვე მოიხმარენ. კერძოდ: მარცვლეული, ბანანი, ტკბილი კარტოფილი, მანიჰოტი და კარტოფილი. შინაური საქონელიდან რქოსან პირუტყვს ზრდიან რძის პროდუქტებისთვის, ხოლო თხებსა და ქათმებს ხორცისთვის. ჭარბ საკვებს ყიდიან ან ადგილობრივ მარკეტებში აბარებენ, საიდანაც ბითუმად მოვაჭრეებს საკვები ქალაქებში გადააქვთ. რუანდელები მხოლოდ მცირე რაოდენობის პროდუქტის შესყიდვით არიან დაკავებულნი, ისიც ისეთი პროდუქტის, რომლის სახლში მოყვანაც არ შეუძლიათ: ტანსაცმელი, საპონი და წამლები. რუანდიდან მასშტაბური ექსპორტი წარმოებს ყავასა და ჩაიზე.

ტრადიციების მიხედვით, ბაფუმბირაში შრომის განაწილება შემდეგნაირად ხდებოდა: ტუტსი ცხოველებს უვლიდა, ბაჰუტუს წარმომადგენლები ფერმერები იყვნენ, ბატუას წარმომადგენლები კი მონადირეები. თუმცა შრომის განაწილება ოდნავ უფრო კომპლექსური იყო, რადგან გვხვდებოდნენ ბაჰუტუს წარმომადგენლები, რომლებიც ცხოველებს უვლიდნენ და ტუტსის წარმომადგენლები, რომლებიც ფერმერები იყვნენ. ამავდროულად თავად აგრარულ სფეროშიც ხდებოდა შრომის გადანაწილება, მაგრამ უკვე სქესის მიხედვით. მაგალითად, მამაკაცები მიწას დასათესად ამზადებდნენ, ქალები, კი თესავდნენ და შემდგომ უვლიდნენ.

ტრადიციული რუანდული კოსმოლოგია საკუთარ თავში მოიცავდა ერთ მაღალ ღმერთს, რომელიც დაკავშირებული იყო დანარჩენი დაბალი მატერიის ღვთაებებთან, წინაპრებთან და მეფესთან. სწორედ, ამიტომ ატარებდა სამეფო კარგი რიტუალებსა და სხვა რელიგიურ პრაქტიკებს, რათა მათი სახელით სიმშვიდე და ბარაქა ეთხოვათ.

კულტურული თუ რელიგიური თვალსაზრისით ჰუტუ და ტუტსი ძალიან ჰგვანან ერთმანეთს, მაშინ როცა ბატუა სრულიად განსხვავებულია. მიუხედავად ამისა, რიგი თეორიები და ვარაუდები გვაუწყებენ იმას, რომ ჰუტუ და ტუტსი სხვადასხვა წინაპრების მქონე ხალხებია. შესაძლოა, სწორედ, ამან გამოიწვია ის, რომ ამ ორ დაჯგუფებას შორის დაპირისპირება გაჩნდა, რომელმაც დროთა განმავლობაში სერიოზული სახე მიიღო, ბატუა კი ნელ-ნელა სრულიად უმნიშვნელო უმცირესობად იქცა, თავისი განსხვავებულობის გამო. ჰუტუსა და ტუტსის დაპირისპირებამ, რომელიც სიძულვილში გადაიზარდა, შედეგად ჯერ რევოლუცია გამოიწვია, შემდგომ კი გენოციდი, რომლებსაც ათასობით ადამიანი შეეწირა.

## ისტორია 
### წარმოშობის ისტორია 
ტუტსის, ჰუტუს და ბატუას წარმოშობის ისტორიის კვლევა იყოფა ოთხ ქრონოლოგიურ საფეხურად: 1. ფენოტიპური განსხვავება ამ ტომებს შორის; 2. გენოტიპური განსხვავება ამ ტომებს შორის; 3. რუანდელი ხალხის მოგონებები და თქმულებები წარსულთან დაკავშირებით; 4. ისტორიკოსების კვლევები.
მინი|ტუტსელი თავადი.
პირველი ფენოტიპური მოსაზრებები გაჩნდა კოლონიალიზმის ეპოქაში მიგრაციის თეორიის სახით, რომლის თანახმადაც ანთროპოლოგები მიიჩნევდნენ, რომ ჰუტუ და ტუტსი სხვადასხვა ხალხებია, რომელთა წინაპრებიც სხვადასხვა ადგილებიდან წამოვიდნენ და დასახლდნენ აფრიკის დიდი ტბების რეგიონში.

მიგრაციის თეორიას დაუპირისპირდა ორი ტიპის კრიტიკა: 1. უარყოფდა მიგრაციას და ამბობდა, რომ განსხვავება ხალხს შორის სელექციურსა და სოციალური ცხოვრების შედეგია; 2. არ უარყოფდა მიგრაციას, უბრალოდ მის, როგორც ისტორიულ ფაქტის მნიშვნელობას, ეჭვქვეშ აყენებდა.

პირველი ტიპის კრიტიკის მაგალითია, უოლტერ როდნის, მებრძოლი ნაციონალისტის, ნაშრომი, სადაც ის წერს, რომ რუანდას ტომები ერთმანეთისგან განსხვავდებოდნენ  სოციალური მდგომარეობის, კვებისა და საცხოვრებელი პირობების გამო. დომინიკ ფრანჩე ამ მიზეზებს სექსუალურ სელექციას უმატებს.

მეტი ნათელი საკითხს გენოტიპური მიდგომისას მოეფინა. ნაშრომში ,,Genetics and History of Sub-Saharan Africa’’ აღნიშნული იყო, რომ რუანდელ ტომებსაც, ისევე როგორც დიდი ტბების რეგიონში მცხოვრებ სხვა ტომებს, ჰქონდათ ნამგალა უჯრედი, რომელიც ლაქტოზის აუტანლობას გულისხმობს. მოგვიანებით გაირკვა, რომ ეს უჯრედი მალარიის იმუნიტეტს უზრუნველყოფდა. მაგრამ რუანდელ ტუტსის ეს უჯრედი თავიდანვე არ ჰქონია და შეიძინა ადგილობრივ ტომებთან ურთიერთობის შედეგად. აქედან გამომდინარე, შეიძლება ვივარაუდოდ, რომ ტუტსის წინაპრები ისეთ ადგილას ცხოვრობდნენ, სადაც მალარია არ იყო და შემდგომ გადმოსახლდნენ.
მარცხნივ|მინი|ჰუტუელი ბავშვები.
დროთა განმავლობაში მიგრაციის თეორიას მეტი და მეტი მტკიცებულება დაემატა. მის სასიკეთოდ მეტყველებდა ადგილობრივი ხალხის მოგონებებიც, კერძოდ, ადგილობრივი მითი, რომელიც კოლონიზაციამდე არსებობდა და რომელიც კოლონიზაციის დროის ანთროპოლოგებმა ჩაიწერეს. არჩი მაფიჟიმ ეს მითი და მასთან დაკავშირებული დასკვნა ერთ მთლიანობად შეკრა. მითი მოგვითხრობს ბიჩვეზის დინასტიაზე ბანიოროს სამეფოდან, რომელიც დასავლეთ უგანდას ტერიტორიაზე მდებარეობდა. მითის მიხედვით, ბიჩვეზები გადასახლდნენ სამხრეთ-აღმოსავლეთ ეთიოპიიდან და სამხრეთ სომალიდან ჩრდილოეთში და რამდენიმე თაობის შემდეგ, ბაბიტოს შემოტევების გამო, გადასახლდნენ ჩრდილოეთიდან. მაფიჟი ბიჩვეზის აკავშირებს დიდი ტბების ტუტსის ტომთან და მიგრაციას რქოსანი საქონლისთვის ეკოლოგიური პირობების გაუმჯობესებით ხსნის. 
მარცხნივ|მინი|ტუელი ქალები ბურუნდიდან.
მიგრაციის თეორიას თან ახლავს დაპყრობის თეორიაც, რომელიც ტუტსის არა მიგრაციას, არამედ დაპყრობით შემოსვლას გულისხმობს, რაც უკეთ ახსნის ჰუტუსა და ტუტსის ასიმილაციას. ტუტსის შემოსვლასთან ასევე დაკავშირებულია პასტორიალიზმისა და სახელმწიფოს მართვის ხელოვნების გაჩენაც რეგიონში. საბოლოოდ ბევრი ისტორიული მტკიცებულების დეფიციტის მიუხედავად, იმის თქმა მტკიცედ შეიძლება, რომ ჰუტუს და ტუტსის წინაპრები აუცილებლად ჰუტუ და ტუტსი შეიძლება არ ყოფილიყვნენ, რადგან ეს ხალხი საუკუნეების მანძილზე ცხოვრობდა ერთ ტერიტორიაზე, ლაპარაკობდნენ ერთ ენაზე და ჰქონდათ ერთი რელიგია.

ახლიდან ძველისკენ რუანდას მმართველთა დინასტის ქრონოლოგიურმა დაწყობამ ანთროპოლოგები მეთხუთმეტე საუკუნემდე მიიყვანა და რუანდას სახელმწიფოს წარმოშობის თარიღადაც მეთხუთმეტე საუკუნეა მიჩნეული. არსებობს მოსაზრებები რომ რუანდას დინასტია ბუნიოროსა და ბიჩვეზის სახემწიფოებსაც უკავშირდება, რადგან ეს სახელმწიფოებრივი ფორმირებები რუანდის შემოგარენში არსებობდა. არსებობს ვარაუდი, რომ სახელმწიფოებრივი ფორმირებების დინასტიური ხაზის გამგრძელებლები ყოფილიყვნენ რუანდელები.

მიუხედავად იმისა, რომ რუანდელებს არ უყვართ საკუთარ ისტორიაზე საუბარი, მათაც ჰყავთ გამორჩეული მეფეები, რომლებზეც ხშირად ამახვილებენ ყურადღებას. ერთ-ერთი მათგანი არის რუგენზუ იუა ენდაჰირო, რომლის შესახებაც რუანდელებს ყველაზე მეტი მითი აქვთ შეთხზული. ერთ-ერთის თანახმად, მას ზებუნებრივი ძალები გააჩნდა და შესაძლოა გარდაცვალების შემდეგ დაბრუნებულიყო კიდეც. ასევე ჰყავდათ მუტარა ლუოგერა, ძლევამოსილი მეომარი, რომელმაც ბუგოი დაიპყრო და 1876 წელს კისაკაც დაიმორჩილა. უკვე გვიანდელ ხანაში ევროპული კოლონიზაციის შემდეგ, მეცნიერები რუანდაში არსებულ მმართველებზე წყაროების სიმწირეს აღარ უჩივიან და მეცხრამეტე საუკუნის ლიდერების მმართველობის შესახებაც ბევრი ინფორმაცია მოგვეპოვება. მუტარა ლუოგერას შემდეგ ლუაბუგირი განაგებდა რუანდას სახელმწიფოს, რომლის მმართველობის ხანა მუდმივი ომებით იყო სახელგანთქმული, საბოლოოდ კი, როგორც ისტორიული ცნობები გვამცნობენ, მცველებმა მოწამლეს. მიზეზი გაუთავებელი ომების შეწყვეტა იყო, მაგრამ აღსანიშნავია ისიც, რომ ზოგიერთ ანგარიშში მკვლელად ლუაბუგირის მეუღლე, კანზოგერა არის მოხსენებული, რომელიც რუანდას შემდგომი მმართველის, მუსინგას დედა იყო. რაც შეეხება მუსინგას მმართველობის პერიოდს, ის ერთპიროვნული და ძლიერი ლიდერი გამოდგა. იგი რეფორმატორად და კანონმდებლადაა მიჩნეული, რომელიც საკუთარი კანონების გასამტკიცებლად სამხედრო ტერორს მიმართავდა ხოლმე.
მინი|პოლ კაგამე
1994 წელს, რუანდელთა ეთნიკური ნიშნით დაპირისპირება და ძალადობა გენოციდსა და სამოქალაქო ომში გადაიზარდა. უშუალოდ პიკს კი 1994 წლის აპრილში მიაღწია, როდესაც ჰაბიარიმანასა და ბურუნდის ახალი პრეზიდენტის სიფრინ ნტარაჟამირას თვითმფრინავი ჩამოაგდეს, რომელიც ქალაქ კიგალის აეროპორტს უახლოვდებოდა. მართალია, ამ ტერაქტის ორგანიზატორები ჰუტუს ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენლები იყვნენ, მაგრამ ყველაფერი ტუტსის ხალხს დაბრალდა. ამას კი უსასტიკესი 5 თვე მოყვა. ჰუტუს წარმომადგენლები ხოცავდნენ, როგორც ტუტსის მშვიდობიან მოსახლეობას, ასევე პოლიტიკურ ოპონენტებსაც. ხუთი თვის განმავლობაში დაღუპული ქალების, ბაშვებისა თუ მამაკაცების რიცხვმა ასობით ათასს გადააჭარბა. ოფიციალური გამოთვლებით წუთში დაახლოებით ხუთი ადამიანი კვდებოდა. დაიწყო საწინააღმდეგო მოძრაობაც რუანდას ნაციონალისტური ფრთის მხრიდან, ისინი მიზნად რუანდის სამხედრო ძალის განადგურებას ისახავდნენ. ცოტა ხანში, პოლ კაგამეს ლიდერობით, მათ მოიპოვეს კიდეც მმართველობა, რასაც შიშის ნიადაგზე ჰუტუს ტომის წარმომადგენელთა მასიური მიგრაცია მოჰყვა ზაირში. პოლ კაგამეს მოსვლის შემდეგ, ფორმარულად კოალიციური მმართველობა დამყარდა, რომლის სათავეშიც კვლავ ჰუტუს ტომის წარმომადგენლები იყვნენ, მაგრამ რეალურად რუანდას ნაციონალისტთა ფრთის ლიდერი მართვის სადავეებს არავის უთმობდა და ერთპიროვნულად, სასტიკად განაგებდა ხელისუფლებას.

იმის მიუხედავად, რომ ივლისში დასრულდა ყველანაირი ძალადობრივი დაპირისპირებები, ჰუტუს ტომის მიმართ მაინც გრძელდებოდა რეპრესიები. ვინაიდან სახელმწიფოს რუანდას ნაციონალისტთა ფრთა ედგა სათავეში, ტუტსის წარმომადგენლები არ ერიდებოდნენ ძალადობას. ხშირ შემთხვევაში სახელმწიფოც უმიზეზოდ აპატიმრებდა ჰუტუს ტომის წარმომადგენლებს, სწორედ ამ მიზეზით გაიქცა დაახლოებით ორი მილიონი ადამიანი საზღვარგარეთ, რადგან ისინი თავს დაცულად ვერ გრძნობდნენ. ამ ფაქტებზე დაკვირვებით გაერო ჩაერია რუანდას მმართველობის სისტემაში. სასამართლო ტრიბუნალი ჩამოაყალიბა, რომელიც თავის მხრივ სამ ნაწილად იყოფოდა: პირველი, რომელიც გენოციდს მოიცავდა, მეორე - ძალადობას განიხილავდა და მესამე - საერთაშორისო სამართალს.

1994 წლიდან მოყოლებული რუანდას ნაციონალისტთა ფრთა ედგა სათავეში რომელსაც მეორე მხრიდან რესპუბლიკური დემოკრეტიული მოძრაობა არეგულირებდა, პატარ-პატარა პარტიებთან ერთად. 1999 წელს კი დემოკრატიული არჩევნებით კოალიციური მთავრობა მოვიდა. პრეზიდენტად ჰუტუელი, რესპუბლიკურ-დემოკრატიული მოძრაობის წარმომადგენელი და ლიდერი პასტუარ ბიზიმანგა აირჩიეს, ხოლო ვიცეპრეზიდენტად პოლ კაგამე. ერთი შეხედვით, კოალიციური და დიდი იმედებისმომცემი მთავრობა მალევე დაიშალა. 2000 წელს პასტუარ ბიზიმანგა ზეწოლის გამო გადადგა და მართვის სათავეები პოლ კაგამეს ერგო. ეს იმ ფაქტს განამტკიცებს, რომ სამოქალაქო ომის შემდეგ უშუალო ძალაუფლება, პოლ კაგამეს ხელში იყო. მიუხედავად იმისა, რომ პოლ კაგამემ მოუწოდა ემიგრანტებს ქყევანაში დაბრუნებულიყვნენ მაინც აგრძელებდა ჰუტუელებზე რეპრესიას და ამ ფაქტით კიდევ უფრო აფერხებდა მათ ქვეყანაში დაბრუნებას. რუანდა დღეს ძალიან მძიმე ეკონომიკურ, სოციალურ და პოლიტიკურ მდგომარეობაში იმყოფება. დღევანდელი რუანდის სახელმწიფოს ასევე ურთულებს ვითარებას მეზობელ სახელმწიფოებთან დაპირისპირებაც, რაც ემიგრანტებითაა გამოწვეული.

#### პატარძლის საფასური 
მინი|იბაიანსი (ყავისფერი) და იბისაბო (შავი) -  გამოიყენება რუანდულ ქორწილში, მათ ხშირად ჩუქნიან პატარძალს.
მას შემდეგ, რაც ოჯახი აარჩევს გოგონას, მამამისისგან კი მიიღებს თანხმობას, ოჯახები რიგდებიან ფასზე. ბაფუმბირელებისთვის პატარძლის ფასი ქორწილის ლეგიტიმაციისა და გარანტიის ერთგვარი სიმბოლოა. საზოგადოებაში ეს გადასახადი ასოცირებულია ქორწილის სერტიფიკატთან, რომლის გადახდის შემდგომაც კაცებს მამაკაცის სახელით მოიხსენიებენ. გადასახადთან დაკავშირებით შეთანხმების შემდგომ ოჯახის ორივე მმხარე ერთმანეთს ალკოჰოლით უმასპინძლდება, რასაც ტრადიციული როკვა და სიმღერა მოჰყვება. ადრე გადასახადად მიიჩნეოდა როგორც მოძრავი, ისევე უძრავი ქონება, კერძოდ, მიწები ან პირუტყვი. დღესდღეობით კი გადასახადების უმეტესობა ფულადობრივი სახისაა.

#### თამაშები 
პატარა ბავშვებში ყველაზე გავრცელებული საჩხაკუნო სათამაშოებია. უფრო მოზრდილი ბავშვები პატარა მშვილდ-ისრებით ინტერესდებიან. იყოფიან ორკაციან ან შვიდკაციან ჯგუფად. აქედან ერთი ჯგუფი ბანანის ღერისგან გამოჭრილ სამიზნეს ისვრის, მეორე ჯგუფი კი ესვრის ისრებს, რათა მათი მსვლელობა შეაჩეროს. როდესაც ყველა სამიზნე ნასროლია, ჯგუფები ერთმანეთს ადგილებს უცვლიან და ყველაფერი ხელახლა იწყება. თამაში მაშინ სრულდება, როდესაც არასაკმარისი რაოდენობის ისრებია დარჩენილი.

თავის მხრივ, ქალაქის მოსახლეობის ზრდამ გამოიწვია არაერთი სოციალური პრობლემა: ცუდი საცხოვრებელი პირობები, დაავადებათა სწრაფი გავრცელება. კოლონიზაციის შემდეგ არც ერთ მთავრობას არ უცდია ამ პრობლემების გადაჭრა.

რუანდას დიდი ქალაქები (ბუტარე, გისენაი, გიტარამა, კიგალი, ნაიბისინდუ) იყო დაგეგმარებული ბელგიელების მიერ ადმინისტრაციული და ეკონომიკური მიზნებისთვის. უცხოელები (არაბები, ინდოელები, პაკისტანელები, ბელგიელები) ძირითადად ურბანულ ცენტრებში ცხოვრობდნენ.

ასევე ურბანიზაციას ხელი შეუწყო მოსახლეობის სწრაფმა ზრდამ, რომელიც რიგი პრობლემების გამომწვევი გახდა ეკონომიკაში, ინფრასტრუქტურის განუვითარებლობის გამო.

2002 წლისათვის რუანდაში ურბანიზაციის დონემ 16%-ს მიაღწია, რის გამოც მთავრობამ დაიწყო მოსახლეობის მასობრივი გადასახლება სოფლებში, მიწის რეფორმა, სავაჭრო ცენტრების შექმნა სოფლებში და სასოფლო სამეურნეო დარგების სტიმულირება.

### ადამიანი და მატერიალური სამყარო 
სამყარო, რომელშიც ადამიანები თავისუფლები არიან და აქვთ ყველანაირი ადამიანური გრძნობები, მინიჭებულია იმანას მიერ. რუანდაში სიტყვა „კურემა“ ნიშნავს წარმოებას. რუანდელები ამბობენ, რომ იმანას შექმნილ სამყარომდე არაფერი არსებობდა. ეს რწმენა წარმოშობის მატერიალურ სამყაროში არის უნივერსალური და ნათელი.

ბანიარვანდას წარმომადგენლები ამტკიცებენ, რომ ჩვენ ვერ ვხედავთ მთელ მატერიალურ სამყაროს. სამყარო ნაწილობრივ ისეთია, როგორის გამოცდილებაც გვაქვს. მისი საზღვრები არის შორს, დამზადებული სწორედ ისეთი ღობეებისგან, რომელსაც ჩვენ ვხედავთ ჩვენი კრაალის (ადგილობრივ მკვიდრთა შემოღობილი დასახლება აფრიკაში) გარშემო. ამ მთების გადაღმა არის სხვა სამყარო (იჯურუ), რომელიც ჰგავს ჩვენსას, მთებით, ხეებით და მდინარეებით. ის სამყარო ზეციურია მხოლოდ იმ გაგებით, რომ არის ზემოთ,  ცაში . ეს არა სამოთხე, არამედ მდიდარი ორეულია ჩვენი სამყაროსი. მიწის ქვეშ კი, რომელზეც ჩვენ დავდივართ არის კიდევ ერთი სამყარო (იკიზიმუ), რომელიც ასევე ორეულია ჩვენი სამყაროსი. მეორე სამყაროში (მიწის ქვეშ) არაფერია ჯოჯოხეთური. მატერიალური სამყარო კი  სამსართულიან კონსტრუქციას ჰგავს. სართულებს შორის გადაადგილება სავსებით შესაძლებელია. ადამიანები და ცხოველები ჩვეულებრივად მოძრაობენ შუალედურ სამყაროში. აქედან გამომდინარე, არსებობს ლეგენდა, რომლის თანახმად ერთმა კაცმა ქვედა სამყაროში შეძლო გადასვლა.  

ჩვენს სამყაროში მთვარე და ვარსკვლავები, რომლებიც ბრტყელ ჭიებს ჰგვანან, რჩებიან მაღლა, ცაში. დილით მზე ამოდის და როდესაც საღამოს მიაღწევს სამყაროს საზღვარს, იქ მას ხვდება ძლიერი კაცი, რომელიც კლავს მას და ანაწევრებს . შემდეგ ის ყველაზე ძლიერ ნაწილს ისვრის აღმოსავლეთით, ზეცისკენ, სადაც ვარსკვლავი იზრდება და მეორე დილით იგივე პროცესი თავიდან იწყება.  

ახლადშექმნილი სამყარო სრულიად განსხვავდებოდა ახლანდელისგან. ზოგი მთა წამოიჭიმა რუანდის მეფეების მიერ. ტუა კივუს წარმოშობა კი დაკავშირებულია სხვადასხვა ფოლკლორულ ზღაპრებთან. მსხვილფეხა პირუტყვი, რომლის ხარისხიც რუანდაში საკმაოდ მაღალია, ამბობენ, რომ სწორედ შუალედური სამყაროსთვისაა შექმნილი. ზოგიერთი თქმულების თანახმად, შემოქმედებს აღარ აქვთ მათი თავდაპირველი სხეულები. ასევე ამბობენ, რომ რქები მათ სწორედ ამ ცხოველთაგან გადაეცათ. ამასთან ერთად ძველდება თეორია, რომლის მიხედვითც მსოფლიო უკან მიდის. ვარაუდობენ, რომ რუანდული კონცეფცია სამყაროს შესახებ არ არის ერთადერთი. მსოფლიო არ რჩება იგივე ხანგრძლივი ევოლუციის პროცესში. თუმცა, რუანდელებისთვის სამყაროს შექმნის კონცეფცია საერთოდ არაა სპეკულაციის საგანი და ამას დიდ მნიშვნელობასაც არ ანიჭებენ.

### წინასწარმეტყველები და ჯადოქრები 
უხილავ სამყაროსთან დაკავშირებული ადამიანების ორი კატეგორია არსებობს: წინასწარმეტყველები (ბაპფუმუ) და ჯადოქრები (ბაროზი). წინასწარმეტყველები და ჯადოქრები იმანას ნებას ასრულებენ. მათ შეუძლიათ ადვილად გაარჩიონ სახსრის ძვლები და ქათმის, ცხვრის და ხარის შინაგან ორგანოები ერთმანეთისგან, მხოლოდ ინტუიციით ყველანაირი ინსტრუმენტების გამოყენების გარეშე. ზოგიერთი მათგანი  ჯადოქრობისთვის ან წინასწარმეტყველებისთვის იყენებს, საშუალო ასაკის ქალს, რომელიც შეპყრობილია  „ბიჰეკოს“ მიერ, ან ხშირ შემთხვევაში თავად არიან შეპყრობილნი. სწორედ მათი წყალობით იცავენ თავს რუანდელები სულებისგან. მათ შეუძლიათ იმ სულის იდენტიფიკაცია, რომელიც იწვევს ავადმყოფობას და სიბინძურეს და რომელიც ასევე კლავს პირუტყვს. წინასწარმეტყველების საიდუმლოებები და ტრადიციები გადადის მამიდან შვილზე. ჯადოქრობა კი პირიქით აკრძალულია და სიკვდილით ისჯება, ამიტომ ცოდნის მემკვიდრეობითი გადაცემის ტრადიცია არ არსებობს. ჯადოქრები თავს იცავენ  შხამებით, ფრინველებს ურევენ სხვადასხვა საჭმელში, რომლებიც ფილტვის დაავადებებს იწვევენ. მაგალითად, ტუბერკულოზს. სხვა ჯადოქრების მოსაკლავად უგზავნიან მათ სულებს ან შელოცვას უკეთებენ, რადგან უწევთ სხვა ჯადოქრებისგან ძალების შეძენა.

## სამზარეულო 
### რძე და ხორცი 
რძე გარკვეულწილად მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა ბაფუმბირას ეთნოსში. მაგალთისთვის საკმარისია განვიხილოთ რძის ერთგვარი დიეტა: დილით გაღვიძებულ მამაკაცს მსახურები ან ცოლი მიართმევდა რძეს, რომელსაც ჯერ კანზე ისვამდა შემდეგ კი სვამდა იმდენს რამდენის დალევაც შეეძლო და მეტ საკვებს უბრალოდ არ იღებდა საღამომდე. საღამოს კი ჩვეულებრივ მიირთმევდა ხორცსა და ფეტვის ფაფას, რომლებსაც ისევ და ისევ რძეს აყოლებდა.

სუფრაზე მისართმევი ცორცი ზვლებგამოცლილი უნდა ყოფილიყო. ძვლებს ჩვეულებრივ მიირთმევდნენ მსახურები ან გლეხები. ცოლის მოვალეობა იყო, რომ მისი ქმრისთვის უძვლო ხორცი მიეტანა. როგორც წესი, კაცები ერთად არ ჭამდნენ და განმარტოებით მიირთმევდნენ საკვებს, რისი შედეგიც იყო ის, რომ ნაჭამის კვალი თითქმის არასდროს რჩებოდა ხოლმე. ვინმეს ამ კვარში ძვლები რომ ენახა, მათი დამტოვებელი დაცინვის საგნად იქცეოდა.
მინი|რუანდული ყავის მარცვალი.

### ყავა და ლუდი 
მიუხედავად იმისა, რომ ყავა მსოფლიო ბაზარზე კოლონიზაციამდე გატანილი არ იყო, მაინცდამაინც ხალხიც არ იყენებდა დასალევად. ყავას სვამდნენ იშვიათად, უფრო ხშირად კი მას სამკურნალო დანიშნულება ჰქონდა.

ლუდი ასევე მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა ბაფუმბირას ეთნოსში. ის გამოიყენებოდა რელიგიური რიტუალების დროსაც კი. ლუდი და ზოგადად სიმთვრალე საკმაოდ მიღებული იყო, როგორც ჰუტუს წარმომადგენლებს შორის, ისე ტუტსის წარმომადგენლებს შორის. არსებობდა სიმთვრალის მადიდებელი სიმღერებიც. რაც შეეხება სქესს ამ საკითხში, ლუდს ქალებიც სვამდნენ, მაგრამ მამაკაცები მათგან განსხვავებით ლუდს ხშირად ერთი სასმისიდან სვამდნენ საწრუპებით.

### საკვების ჩუქების ტრადიციები 
მარცხნივ|მინი|სურსათით დახმარება რუანდაში.
საჭმელი მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა იდეური თვალსაზრისითაც. მაგალითად, მნიშვნელოვან და რელიგიურ ცერემონიებზე განსაკუთრებით მიღებული იყო საკვების საჩუქრად გაცემა ნათესავებსა და ახლობლებისთვის. ქრისტოფერ ტეილორი თავის ნაშრომში ხსნის, რომ ბავშვის დაბადებისას ოჯახში საკვებსმიჰქონდათ, რადგან ის ახალი სიცოცხლის ერთგვარი სიმბოლო იყო. ასეთ საჩუქრებში ყველაზე გავრცელებული იყო სორგოს ფაფა, რომელსაც პრაქტიკული დანიშნულებაც ჰქონდა იდეურის გარდა, ის დედის რძის კარგი მასტიმულირებელი იყო. ტეილორი იმასაც აღნიშნავს, რომ ძროხასთან დაკავშირებული საკვები ჩუქება უფრო დიდი პატივი იყო, ვიდრე ლუდთან და ყავასთან დაკავშირებულის, და ლუდთან და ყავასთან დაკავშირებული საკვების ჩუქება თავისთავად უფრო დიდი პატივი იყო ვიდრე მაგარი საკვების.

### სტუმარ-მასპინძლობის და ჭამის წესები 
მტკიცე წესები იყო სტუმარ-მასპინძლობის დროს. მაგალითად, თუ მამაკაცი ეწვეოდა სტუმრად სხვა მა

მაკაცს სუფრაზე დაჯდომის უფლება იმ შემთხვევაში ჰქონდა, თუ სუფრას მისი მოსვლის შემდეგ გაშლიდნენ. თუ ისეთ დროს მივიდოდა სტუმრად, რომ სუფრა უკვე გაშლილი იყო, სუფრასთან დაჯდომა არ შეეძლო. მეორე მხრივ, სტუმრის პატივისცემა კლანის მიხედვით წყდებოდა და არა სოციალური სტატუსის. სუფრაზე დაჯდომის უფლება ჰქონდა კლანის ყველაზე ღარიბ წარმომადგენელსაც, მაშინ როდესაც სხვა კლანის ყველაზე მდიდარ წარმომადგენელს ამისი უფლება არ ჰქონდა.

მზარეულები სქესის და სოციალური სტატუსის მიხედვით იცვლებოდნენ: მდიდრებში მზარეულები მამაკაცები იყვნენ, ღარიბებში ძირითადად ქალები უკეთებდნენ საჭმელს ქმარს.

საჭმლის მომზადებისას სპეციფიკური დამოკიდებულება იყო ცეცხლის მიმართ, თუმცა კი კონკრეტული წესები ამ საკითხში არ არსებობდა. მაგალითად, უკეთესი იყო, რომ ცეცხლი უკვე ანთებული ცეცხლის საშუალებით დაგენთო, სხვა მეთოდები კი მხოლოდ უკიდურეს შემთხვევაში გამოიყენებოდა.

## რეკომენდირებული ლიტერატურა 
* Timothy Longman (2002) ,,Rwandans The Encyclopedia of World Cultures;
* Jan Czekanowski (1917) ,,Investigations in the area between the Nile and the Congo;
* Mahmood Mamdani (2001) ,,When Victims Become Killers: Colonialism, Nativism and the Genocide in Rwanda;
* Rene Lemarchand (1995) ,,Rwanda: The rationality of Genocide;
* John Middleton (2001) ,,Africa: An Encyclopeida for Students;
* Frederick Ruguma (2015) ,,Changes in marriage practices among the Bafumbira of western Uganda journal of Geography and Regional Planning;
* Julius O. Adekunle (2007) ,,Cultures and Customs of Rwanda;
* Jacques jerome Pierre Maquet (1954) ,,The Kingdom of Ruanda;
* John Roscoe (1924) ,,The Bagesu and the other tribes of the Uganda Protectorate;

## სქოლიო 
კატეგორია:უგანდის ეთნიკური ჯგუფები