ართურ კეილი

**ართურ კეილი**, *ართურ კელი* ( ; დ. 16 აგვისტო, 1821, რიჩმონდი — გ. 26 იანვარი, 1895, კემბრიჯი) — ინგლისელი მათემატიკოსი, კემბრიჯის უნივერსიტეტის პროფესორი. ლონდონის სამეფო საზოგადოების წევრი (1852), სანქტ-პეტერბურგის მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი (1870), პარიზის მეცნიერებათა აკადემიის, ნიდერლანდების ხელოვნებისა და მეცნიერების სამეფო აკადემიის (1893) და რამდენიმე სხვა აკადემიის უცხოელი წევრი. ლონდონის მათემატიკური საზოგადოების პრეზიდენტი (1868–1870). კოპლის მედლის (1862) და დე მორგანის მედლის (1884) ლაურეატი.

მისი ნაშრომები (700-ზე მეტი სტატია და წიგნი) ძირითადად წრფივ ალგებრას ეხება, რომელშიც მან მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა, ასევე ზოგად ალგებრასა და ინვარიანტულ თეორიას. მან საფუძველი ჩაუყარა მატრიცების თეორიასა და თანამედროვე ალგებრულ გეომეტრიას.

## ბიოგრაფია
ართურ კეილი დაიბადა 1821 წლის 16 აგვისტოს ლონდონში, ვაჭარი ჰენრი კეილისა და მარია ანტონია დაუტის ოჯახში. მისი მამა სერ ჯორჯ კეილის, აერონავტიკის მოყვარულის, შორეული ნათესავი იყო. ოჯახმა ოთხი შვილი გაზარდა: სოფია, უილიამი, ართური და ჩარლზი; ეს უკანასკნელი ცნობილი ლინგვისტი, ჰომეროსისა და დანტეს მთარგმნელი გახდა. სავაჭრო საქმიანობის გამო ჰენრი კეილი სანქტ-პეტერბურგში დასახლდა, ​​სადაც მისი მამა, ჯონ კეილი, ბრიტანეთის გენერალური კონსულის თანამდებობას იკავებდა. 

ართურმა პირველი რვა წელი რუსეთში გაატარა; 1829 წელს მისი მშობლები ბრიტანეთში დაბრუნდნენ და ბლექჰითში დასახლდნენ. ართური კერძო სკოლაში სწავლობდა, სადაც მან გამორჩეული მათემატიკური უნარები გამოავლინა. 14 წლის ასაკში ის კინგსის კოლეჯის სკოლაში შევიდა. სკოლის მასწავლებელმა მამამისს ურჩია, შვილისთვის ბიზნესი არ ესწავლებინა, როგორც მას (მამას) ჰქონდა განზრახული, არამედ კემბრიჯის უნივერსიტეტში ჩასაბარებლად მოემზადებინა. 

ართურ კეილი, ადრეულ 17 წლის ასაკში, კემბრიჯის ტრინიტის კოლეჯში შევიდა. იმ დროს ანალიტიკური საზოგადოება აყვავდა და დუნკან გრეგორიმ და ლესლი ელისმა დააარსეს კემბრიჯის მათემატიკური ჟურნალი. 20 წლის ასაკში კეილიმ ჟურნალს სამი ხელნაწერი წარუდგინა, რომლებიც შთაგონებული იყო ლაგრანჟის „ანალიტიკური მექანიკის“ და ლაპლასის ზოგიერთი ნაშრომის წაკითხვით. კემბრიჯში მისი დამრიგებელი იყო ჯორჯ პიკოკი, ხოლო პირადი მენტორი — უილიამ ჰოპკინსი.

კეილიმ წარჩინებით დაამთავრა სასწავლებელი და თავისი კლასის საუკეთესო სტუდენტი (უფროსი ვრენგლერი) იყო. მან ასევე მოიგო სმიტის ორი პრემიიდან პირველი, რომელიც ყოველწლიურად გაიცემა ბაკალავრიატის კვლევისთვის. მისი შემდეგი ნაბიჯი იყო ხელოვნების მაგისტრის ხარისხის (MA) მიღება და უნივერსიტეტში თანამდებობის დაკავება კონკურსის გზით. ის კემბრიჯში ოთხი წლის განმავლობაში დარჩა. ამ ხნის განმავლობაში მან რამდენიმე შეგირდი აიყვანა, მაგრამ მისი მთავარი სამუშაო იყო კემბრიჯის მათემატიკური ჟურნალისთვის 28 ნაშრომის მომზადება. მეგობრები კეილის აღწერდნენ, როგორც ფიზიკურად სუსტს, მაგრამ ზებუნებრივად ნიჭიერს.

ვინაიდან მისი უნივერსიტეტის თანამდებობა შეზღუდული ვადით იყო განსაზღვრული, მას პროფესიის არჩევა მოუწია. დე მორგანის მსგავსად, კეილიმ ადვოკატობა აირჩია და 25 წლის ასაკში ლონდონში, ლინკოლნის სასამართლო ინების წევრი გახდა. სტაჟიორის სტატუსის მიღებისა და ადვოკატთა გამოცდის ჩაბარების დროს, დუბლინში დადიოდა ჰამილტონის კვატერნიონებზე ლექციების მოსასმენად.

მისი მეგობარი სილვესტერი მაშინ აქტუარი იყო. მათ ჩვევად ჰქონდათ ლინკოლნის სასამართლოს სასტუმროში ერთად სეირნობა და ინვარიანტებისა და კოვარიანტების თეორიაზე მსჯელობდნენ. ამ პერიოდში, რომელიც დაახლოებით 14 წელი გაგრძელდა, კეილიმ 200-300 ნაშრომი გამოაქვეყნა.

კემბრიჯის უნივერსიტეტში წმინდა მათემატიკის პროფესორს დიდი ხნის განმავლობაში ლუკასიანელ პროფესორს უწოდებდნენ, თანამდებობა, რომელიც ოდესღაც ისააკ ნიუტონს ეკავა. დაახლოებით 1860 წელს, ლედი სადლერის მიერ უნივერსიტეტისთვის ანდერძით გადაცემული რამდენიმე ფონდი დანიშნულებისამებრ გამოუსადეგარი გახდა და კიდევ ერთი სადლერის პროფესორის დაწესებისთვის გამოიყენეს. სედლერის პროფესორის მოვალეობებში შედიოდა წმინდა მათემატიკის პრინციპების სწავლება და მეცნიერების ამ დარგის განვითარების ხელშეწყობა. კეილი ამ თანამდებობაზე 42 წლის ასაკში აირჩიეს. მან მომგებიანი იურიდიული პრაქტიკა მიატოვა და გაცილებით მოკრძალებული პროფესორის თანამდებობა აირჩია. 

ართურ კეილი გარდაიცვალა 1895 წელს და დაკრძალულია მილ როუდის სასაფლაოზე, კემბრიჯში.

## მეცნიერული წვლილი
კეილი იყო XIX საუკუნის ერთ-ერთი ყველაზე ნაყოფიერი მეცნიერი, რომელმაც 700-ზე მეტი ნაშრომი დაწერა. მისი შრომების დიდი ნაწილი ეხებოდა წრფივ ალგებრას, დიფერენციალურ განტოლებებს და ელიფსურ ფუნქციებს. კერძოდ, მან დაამტკიცა ჰამილტონ-კეილის თეორემა, რომელიც აცხადებს, რომ ყველა კვადრატული მატრიცა მისი დამახასიათებელი პოლინომის ფესვია.

კეილი იყო პირველი, ვინც ჩამოაყალიბა ჯგუფის განმარტება, როგორც ის დღეს არის განსაზღვრული — სიმრავლე ინვერტირებადი ორობითი ოპერაციით (გალუა ადრე ამ კონცეფციას მხოლოდ პერმუტაციური ჯგუფებისთვის განსაზღვრავდა).

კეილი ითვლება მატრიცების თეორიისა და ალგებრული გეომეტრიის ერთ-ერთ ფუძემდებლად.

## ხსოვნა
მის პატივსაცემად, მთვარის ერთ-ერთ კრატერს დაარქვეს კეილი.

## რესურსები ინტერნეტში
* 
* 
* Arthur Cayley Letters  to Robert Harley, 1859–1863. Available online through Lehigh University's I Remain: A Digital Archive of Letters, Manuscripts, and Ephemera .
* 
* 

## სქოლიო
კატეგორია:ინგლისელი მათემატიკოსები