გაიანა-ვენესუელის ტერიტორიული დავა

[300px|მინი|ესეკიბო ნაჩვენებია ღია მწვანე ფერით, გაიანის დანარჩენი ნაწილი მუქი მწვანით, ხოლო [ვენესუელა ნარინჯისფრად.]]
**გაიანა-ვენესუელის ტერიტორიული დავა** — მიმდინარე ტერიტორიული კონფლიქტი გაიანასა და ვენესუელას შორის ესეკიბოს რეგიონისათვის, რომელიც ასევე ცნობილია როგორც *ესეკიბო* ან ესპანურად *გაიანა-ესეკიბა*. ეს არის 159,500 კმ² ფართობის ტერიტორია მდინარე ესეკიბოს დასავლეთით. ექვსი რეგიონისაგან შემდგარი ტერიტორია ექვემდებარება ვენესუელის კონტროლს კუნძულ ანკოკოს გარდა. აღნიშნული ოლქები იმართება გაიანას მიერ 1899 წლის პარიზის საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების საფუძველზე. ამ ტერიტორიაზე პრეტენზიას აცხადებს ასევე ვენესუელა, როგორც გაიანა-ესეკიბას შტატზე. საზღვრების დავა მემკვიდრეობით მიიღეს კოლონიური ძალებისგან (ვენესუელის შემთხვევაში ესპანეთისგან, ხოლო გაიანის შემთხვევაში ნიდერლანდებისა და გაერთიანებული სამეფოსაგან) და გრძელდება ვენესუელისა და გაიანას დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგაც.

1835 წელს ბრიტანეთის მთავრობამ გერმანიაში დაბადებულ მკვლევარსა და ბუნებისმეტყველს რობერტ ჰერმან შომბურგკს დაავალა ბრიტანეთის გაიანას საზღვრების კვლევა. ამ კვლევის შედეგად შეიქმნა ე. წ. „შომბურგკის ხაზი“, რომელიც უარყო როგორც ვენესუელის მთავრობამ, ასევე ბრიტანეთმა, რადგან გაფართოებული შომბურგკის ხაზიც კი არ მოიცავდა მდინარე კუიუნის მთელ აუზს, რომელზეც პრეტენზიას აცხადებდა ბრიტანეთი. დაძაბულობა გაიზარდა 1876 წელს რეგიონში ოქროს საბადოების აღმოჩენის შემდეგ, რამაც კულმინაციას მიაღწია 1887 წელს, როდესაც ვენესუელის პრეზიდენტმა ანტონიო გუსმან ბლანკომ გაწყვიტა დიპლომატიური ურთიერთობები გაერთიანებულ სამეფოსთან. გაერთიანებული სამეფო და ვენესუელა შევიდნენ არბიტრაჟში შეერთებული შტატების მედიაციით, რამაც შედეგად მოიტანა 1899 წლის პარიზის საარბიტრაჟო გადაწყვეტილება, რომელიც ძირითადად ბრიტანეთის სასარგებლოდ გადაწყდა. 1949 წელს არბიტრაჟში აშშ-ვენესუელის დელეგაციის ოფიციალურმა მდივანმა სევერო მალეტ-პრევოსტმა დაწერა მემორანდუმი, რომელიც მისი გარდაცვალების შემდეგ გამოქვეყნდა. მასში ნათქვამი იყო, რომ საარბიტრაჟო გადაწყვეტილება გამომდინარეობდა ტრიბუნალის პრეზიდენტის ფრიდრიხ მარტენსის ზეწოლისგან და რუსეთსა და ბრიტანეთს შორის პოლიტიკური გარიგებისგან. 1962 წელს აღნიშნულმა მემორანდუმმა გამოიწვია ვენესუელის საჩივარი გაერთიანებული ერების ორგანიზაციაში, რამაც შედეგად მოიტანა ჟენევის შეთანხმება, რომელსაც 1966 წელს ხელი მოაწერეს გაერთიანებულ სამეფოსთან.

1966 წლის 17 თებერვალს ხელმოწერილი ჟენევის შეთანხმების მიხედვით, რომელსაც ხელი მოაწერეს გაერთიანებულმა სამეფომ, ვენესუელამ და ბრიტანეთის გაიანამ, ტერიტორიის სტატუსი დარეგულირდა. ეს ხელშეკრულება ადგენს, რომ მხარეები შეთანხმდებიან დავის „პრაქტიკული, მშვიდობიანი და დამაკმაყოფილებელი გადაწყვეტილების“ პოვნაზე. ხელშეკრულების თანახმად, ჩიხური სიტუაციის შემთხვევაში, გადაწყვეტის საშუალებების შესახებ გადაწყვეტილება უნდა გადაეცეს „შესაბამის საერთაშორისო ორგანოს“ ან ამ საკითხზე შეთანხმების მიუღწევლობის შემთხვევაში, გაეროს გენერალურ მდივანს. გენერალურმა მდივანმა მთელი საკითხი უნდა გადასცეს მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს (ICJ). 2020 წლის 18 დეკემბერს ICJ-მ მიიღო გაიანას მიერ წარდგენილი საქმე დავის გადასაწყვეტად. 2023 წლის დეკემბერში ვენესუელამ ჩაატარა რეფერენდუმი, სადაც ვენესუელის ამომრჩევლებს ეკიტხებოდა, უნდა გამხდარიყო თუ არა რეგიონი ვენესუელის შტატი და მისი მოსახლეობა — მოქალაქეები. ვენესუელამ განაცხადა, რომ შედეგებმა აჩვენა დიდი მხარდაჭერა. სადავო რეგიონში კენჭისყრა არ ჩატარებულა.

ამჟამად ვენესუელა აცხადებს პრეტენზიას მდინარე ესეკიბოს დასავლეთით მდებარე მთელ ტერიტორიაზე, რომელსაც ის მოიხსენიებს როგორც *Zona en Reclamación* ანუ რეკლამაციის ზონა. ისტორიულად, ეს არ მოიცავდა მდინარე ამაზონის შენაკადებსა და პირარას ტერიტორიას, რომლებიც ბრიტანეთის გაიანას გადაეცა მხოლოდ 1904 წელს ბრაზილიასთან არბიტრაჟის დროს. ესეკიბოს ჩრდილო-დასავლეთი საზღვარი მიჰყვება 1905 წლის საზღვარს, რომელიც დადგინდა ბრიტანეთ-ვენესუელის შერეული სასაზღვრო კომისიის მიერ, 1899 წლის 3 ოქტომბრის საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების შესაბამისად. ამჟამად ვენესუელა ცდილობს გააუქმოს სამართლებრივი საზღვრები და თანახმაა მხოლოდ საზღვარზე მდინარე ესეკიბოს გაყოლებით.

2024 წლის მარტში ვენესუელამ მიიღო კანონი, რომელიც ესეკიბოს ასახელებს ვენესუელის ახალ შტატად, რომელიც იმართება ვენესუელის ქალაქ ტუმერემოდან. კანონი წარედგინა უზენაეს სასამართლოს მისი კონსტიტუციურობის დასადასტურებლად.

## ლიტერატურა
*LaFeber, Walter. "The Background of Cleveland's Venezuelan Policy: A Reinterpretation." *American Historical Review* 66 (July 1961), pp.&nbsp;947–2967.
*Schoult, Lars. *A History of U.S. Policy Toward Latin America* Cambridge: Harvard University Press, 1998.
*U.S. Department of State, Office of the Historian, "Venezuela Boundary Dispute, 1895–1899"
*Border Controversy between Guyana and Venezuela, United Nations

## სქოლიო
კატეგორია:გაიანის ისტორია
კატეგორია:გაიანის გეოგრაფია
კატეგორია:ირედენტიზმი
კატეგორია:საერთაშორისო დავები