დედე გორგუდის წიგნი

მინი|აზერბაიჯანის 2015 წლის საფოსტო მარკა, რომელიც ეპოს მიეძღვნა
**„დედე გორგუდის წიგნი“**, *„დედე ქორქუთის წიგნი“* (სრული სათაურია „პაპაჩემის ქორქუთის წიგნი ოღუზთა ტომის ენაზე“), ოღუზი ტომების საგმირო ეპოსი. ერთიანი სიუჟეტი არ გააჩნია. შედგება შესავლისა და 12 სიმღერისაგან. შესავალი ეხება ოღუზს — ხალხური სიბრძნისა და პოეზიის სიმბოლოს. სიმღერებში გადმოცემულია ოღუზი გმირების ცხოვრება და ბრძოლა „ურწმუნოებთა“ (მ. შ. ქართველებთან). XV საუკუნეში ეს უძველესი ეპიკური თქმულებები ლიტერატურულად დამუშავდა. მათი ერთი ნაწილი შუა აზიიდან აზერბაიჯანსა და მცირე აზიაში გავრცელდა და აქ ახალი სიუჟეტებით გამდიდრდა.

„დედე გორგუდის წიგნი“ ჩვენამდე მოღწეულია ორი ხელნაწერით — დრეზდენისა (1585) და ვატიკანისა (XVI საუკუნის შუა წლები).

საბოლოოდ, ეპოსი ჩამოყალიბდა თანამედროვე აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე, სადაც ოღუზები კომპაქტურად სახლობდნენ. თქმულებები და სიმღერები ეპოსში, სავარაუდოდ, XIII საუკუნეშია შექმნილი, ხოლო დაცული წერილობითი ძეგლები XV საუკუნეშია შედგენილი. 

ჭაღარა მოხუცი დედე გორგუდი, რომელიც იყო ტომის პატრიარქი მთელს ეპოსშია. იგი არის შემქმნელი და შემსრულებელი თქმულებებისა. ამასთანავე არის მოქმედებების მონაწილე. ყოველი თქმულების ბოლოს გორგუდი ქმნის სიმღერას გმირის პატივსაცემად.

თქმულებები დედე გორგუდის შესახებ გვხვდება ყველა თურქულენოვან ერებში: თურქმენებში, აზერბაიჯანელებში, ყაზახებში, თურქებში, გაგაუზებში, თათრებსა და სხვა. 

2018 წელს იუნესკომ შეიყვანა კაცობრიობის არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის წარმომადგენლობით სიაში აზერბაიჯანის, ყაზახეთისა და თურქეთის სახელით.

## სიუჟეტი 
### ცნობა 
„დედე გორგუდის წიგნი“ შედგება პროზაული შესავლისაგან და 12 თქმულებისაგან (სიმღერებისაგან). თითოეულ მათგანს გააჩნია დამოუკიდებელი სიუჟეტი. მათ რამდენიმე საერთო პერსონაჟები აერთიანებს, კერძოდ ოღუზთა ხანი - ბაიანდურ ხანი და მისი მთავარსარდალი სალორ-ყაზანი გმირებთან ერთად. თქმულებები ეპოსში გაერთიანებულია დედე გორგუდის წიგნის საერთო სახელწოდებით, რადგან ის არის ამ თქმულებების ავტორი. თუმცა, ანალიზისას შეიძლება დადგინდეს, რომ ისინი შედგენილია სხვადასხვა აშუღებით და სხვადასხვა დროს. სიმღერების უმრავლესობა აღწერს ოღუზების მომთაბარე ცხოვრებას, რომლებიც კავკასიაში ცხოვრობენ. თუმცა, რიგი ეპიზოდები არის ზღაპრული და გამოირჩევა მითიური ბუნებით. სხვა ეპიზოდებში აზერბაიჯანული ხალხური ზღაპრების ფანტასტიკური მოტივებია ჩამოყალიბებული. ეპოსი, რომელიც საბოლოოდ ჩამოყალიბდა აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე, სადაც ოღუზები უფრო კომპაქტურად ცხოვრობდნენ, დაცულია მე -16 საუკუნის ორ ხელნაწერში.
# **როგორ აიღეს სალორ ყაზანის სახლი** - ამ თავში მოთხრობილია თუ როგორ დაიპყრეს გიაურებმა (არამუსლიმებმა) სალორ ყაზანნის სახლი და როგორ შეძლო და გაათავისუფლა ყაზან ხანმა ის.
# **ბამსი ბეირეკის შესახებ** - ეს თქმულება კამბურა ბეგის ვაჟის შესახებაა. ბამსი ბეირეკი ძალიან მამაცი იყო. 15 წლისას მებრძოლი გახდა. იგი ხშირად დადიოდა სანადიროდ და ერთხელაც ერთ-ერთი ნადირობის დროს შეუყვარდა თავისი თანატოლი გოგონა. დედე გორგუდს გააგზავნიან, რომ მან თანხმობა მიიღოს გოგონას მშობლებისგან, რათა ხანის შვილმა შეძლოს და იქორწინოს მასზე. შემდგომ მოთხრობილია ქორწილის შესახებ. პირველ საქორწილო ღამეს ბამსი ბეირეკს შეიპყრობენ მტრები და ტყვეობაში წაიყვანენ. იგი 17 წელი ტყვედ ჩავარდება. ამასობაში მის ცოლს ჩიჩექ ხანუმს სხვა ბეგზე დააქორწინებენ. ჩიჩექ ხანუმი წინააღმდეგი იქნება და გააგზავნის შიკრიკს, რომ იპოვოს ბამსი ბეირეკი. ამასობაში ბამსი ბეირეკი თავს დააღწევს ტყვეობიდან და მივა ქორწლში, როგორც მომღერალი. იგი იცნობს საკუთარ ცოლს და ყველაფერს მოუყვება მას. ფინალში ბამსი ბეირეკი აიღებს ბაიბურდის ციხესიმაგრეს და გაათავისუფლებს თავის ოცდაცხრამეტ ადამიანს.

ეპოსი ცნობილია დამწერლობითი ფორმით ორი ხელწერის მიხედვით - XVI საუკინის, რომელიც სრულია და ინახება დრეზდენის ბიბლიოთეკაში, ხოლო მეორე ინახება ვატიკანის ბიბლიოთეკაში. დრეზდენის ხელნაწერი შედგება 12 ნაწილისაგან. ვატიკანის შედგება - 6 ნაწილისაგან. აზერბაიჯანული საბჭოთა ენციკლოპედიის მიხედვით, ორივე - დრეზდენული და ვატიკანური ხელნაწერები - გადაწერილი იყო უფრო ძველი ხელნაწერისგან. აზერბაიჯანელი თურქოლოგების ფარჰად ზეინალისა და სამედ ალიზადეს მიხედვით, დრეზდენული ხელნაწერი დაწერილია აზერბაიჯანულ ენაზე, ხოლო ვატიკანური ახლოსაა XVI საუკუნის თურქულ ენასთან. ამავე აზრზე იყო იტალიელი თურქოლოგი ეტერო როსი. აზერბაიჯანის ეროვნულ მეცნიერებათა აკადემიაში მომზადებული ნაწარმოების მესამე ხელნაწერი.

დრეზდენის ხელნაწერი შედგება 154 გვერდისაგან, თითოეულში 13 სტრიქონია. ბერლინში ინახება ხელნაწერი, რომელიც შედგება 37 გვერდისაგან, სადაც 2-2 სტრიქონია. ის გადაწერილია დრეზდენის ხელნაწერიდან. ვატიკანის ხელნაწერი შედგება 109 გვერდისგან სადაც 13 სტრიქონია თითოეულში. 1938 წელს ორჰან შაიგმა გამოსცა ის ლათინური დამწერლობით. 1952 წელს გამოიცა ფ. გირღიზოღლუს სტატია „დედე გორგუდის ოღუზნამე“, 1958 წელს - ნაილი პარტოვას სტატია - „ისტორიული პირობითობა დედე გორგუდის თქმულებებში და წიგნის ისტორია“. 1949 და 1958 წლებში მკვლევარი სუათ ხაზერჩი ორჯერ გამოსცემს ეპოსის 10 თქმულებას. 1958 წელს ეპოს გამოიცა მუჰერამ ერგინის მიერ საკუთარი სამეცნიერო სტატიით.

1973 წელს ეპოსი გადაითარგმნა ინგლისურ ენაზე ტეხასის უნივერსიტეტში თურქი მეცნიერის ფარუქ სუმერის, ინგლისური ლიტერატურის პროფესორის აჰმედ უისალისა და ინგლისური ენის მასწავლებლის უორენ უოლკერის მიერ. თარჯიმნების აზრით, დედე გორგუდი იყო სახელმწიფო მოღვაწე და ოღუზების დიპლომატი, რომელიც მცირე აზიაში გადაიქცა ლეგენდარულ პერსონაჟად. ოღუზების დაპყრობებმა გამოიწვიეს დღევანდელი აზერბაიჯანისა და ანატოლიის ტერიტორიების თურქიზაცია. ბრიტანელი თურქოლოგის ჯეფრი ლიუსის აზრით, ყველაზე ადრეული ტრადიციები ეპოსში მიეკუთვნება ოღუზების დაპირისპირებას ყივჩაღებთან და პეჩენეგანებთან ცენტრალურ აზიაში.

მოგზაურები, რომლებიც კავკასიაში არაერთხელ ჩამოსულან იხსენიებენ „დედე გორგუდის წიგნს“. გერმანელი მოგზაური ადამ ოლეარმა 1638 წელს დერბენტში ყოფნისას გაიგო დედე გორგუდის თქმულებების შესახებ. იგი წერდა, რომ იქ არის ყაზან ხანის მეუღლის ბურლი ხათუნის საფლავი, ასევე თვითონ დედე გორგუდის. თურქი მოგზაური ევლია ჩელები თავის წიგნში „სეიაჰეთნამე“ („მოგზაურობის წიგნი“) წერდა, რომ დერბენტში მდებარეობს დედე გორგუდის საფლავი.

## კულტურაში 
„დედე გორგუდის წიგნმა“ შთააგონა ბევრი აზერბაიჯანელი პოეტი და მწერალი. ამ თემებზე ქმნიდნენ პიესებს, მოთხრობებს, კინოსცენარებსა და პოემებს. ამ მხრივ აღსანიშნავია, ალთაი მამედოვის „დელი დომრულის“ პიესა, ნაბი ხაზრის პოემა „სიზმრები-ლეგენდები“, ანარის სცენარი „დედე გორგუდი“ და 1975 წელს გადაღებული აზერბაიჯანელი რეჟისორის მიერ გადაღებული ორსერიანი ფილმი.

1988 წელს ეპოსის გამოცემა გაფორმებული იყო სსრკ-ის სახალხო მხატვრის მიქაილ აბდულაევის მიერ.

ქალაქ ნახიჩევანში არის მოედანი „დედე გორგუდი“. ამავე ქალაქში დგას მისი ძეგლიც. მისი სკულპტორია ელმან ჯაფაროვი. ეს არის დედე გორგუდის პირველი ძეგლი აზერბაიჯანში. 2004 წელს ბრიუსელში შედგა დედე გორგუდის ძეგლის გახსნის ცერემონია. 2013 წლის 13 დეკემბერს ბაქოში, ნარიმანოვის რაიონში შედგა „დედე გორგუвის წიგნის“ ძეგლისა და დედე გორგუდის პარკის გახსნა.

## გამოცემები 
* Ergin Muharrem, Dede Korkut kitabi, c. 1, Ankara, 1958;
* დედე ქორქუთის წიგნი. ამბავი დირსე-ხანის ძის ბუღაჩ-ხანისა, კრ.: არმაღანი, თბ., 1977;
* Книга моего деда Коркута, М.-Л., 1962

## ლიტერატურა 
* *ჩლაიძე ლ.,* ქსე, ტ. 3, გვ. 432, თბ., 1978

## რესურსები ინტერნეტში 
* The Book of Dede Korkut- ენციკლოპედია ბრიტანიკა
* «КИТА́БИ ДЕДЕ́ КОРКУ́Д» - დიდი საბჭოთა ენციკლოპედია

* КИТАБ-И ДЕДЕМ КОРКУТ X ПЕСНЬ О СЕКРЕКЕ, СЫНЕ УШУН-КОДЖИ
* ПЕСНЬ ОБ АМРАНЕ, СЫНЕ БЕКИЛЯ

## სქოლიო 
კატეგორია:მითოლოგია
კატეგორია:ეპოსი
კატეგორია:აზერბაიჯანული ლიტერატურა