ჰავაიელები

მინი|ჰავაიელები სადილის დროს.
**ჰავაიელები** — ჰავაის კუნძულთა აბორიგენი მოსახლეობა. დღესდღეობით ისინი ამ კუნძულების მოსახლეობის უმცირესობას წარმოადგენენ. მიჩნეულია, რომ ისინი იმ აღმოსავლელი პოლინეზიელების შთამომავლები არიან, რომლებიც მარკესასის კუნძულებზე ცხოვრობდნენ. წარსულში ჰავაიელები საზღვაო რესურსების მეშვეობით არსებობდნენ. შემდგომში კი მათ განავითარეს ვრცელი სასოფლო მეურნეობა, რომელიც ძირითადად დაფუძნებული იყო ტაროს კულტივიზაციაზე. 1840-იან წლებში, ჰავაის მეფე დაიყოლიეს ამ კუნძულებზე მაცხოვრებელმა უცხოელებმა, რათა შექმნილიყო კერძო საკუთრება. ათწლეულების განმავლობაში ჰავაიელთა უმეტესობას მიწის გარეშე დარჩა, რადგან უცხოელებმა იყიდეს მიწის უზარმაზარი ნაკვეთები თავიანთი პლანტაციებისთვისა და რანჩოებისათვის. სულ მალე უცხოელების მიერ ჩამოყვანილი მუშების რაოდენობამ გადააჭარბა ჰავაიელი მოსახლეობის რაოდენობას.

სახელფასო სამსახურზე გადასვლა მეცხრამეტე საუკუნეშუ დაუწყო, მაშინ როდესაც ჰავაიელებმა მასიურად დაიწყეს მუშაობა უცხოურ შაქრის ლერწმის პლანტაციებში. დღესდღეობით ჰავაიელი მოსახლეობის დაახლოებით მეოთხედი სოფლის მეურნეობაშია დასაქმებული, ხოლო უმეტესობა მომსახურეობის სფეროებში მუშაობს.

## ვინაობა და ადგილმდებარეობა: 
მინი|ჰავაის არქიპელაგი.
ჰავაიელები ჰავაის კუნძულთა აბორიგენი მოსახლეობაა. ამჟამად ისინი თავიანთ ისტორიულ ადგილსამყოფელში მოსახლეობის უმცირესობას წარმოადგენენ. ისინი იმ აღმოსავლეთ პოლინეზიელების შთამომავლები არიან, რომელთა წარმოშობის ადგილადაც მარკესასის კუნძულები ითვლება. სახელი „ჰავაი“ მომდინარეობს არქიპელაგში ყველაზე დიდი კუნძულის სახელწოდებიდან.

ჰავაის დასახლებული კუნძულები განლაგებულია 15° დან 20°-მდე ჩრდილოეთის განედით, ხოლო დასავლეთ გრძედით 160° დან 155°-მდე. ამ ტერიტორიაზე ზომიერად ტროპიკული კლიმატია, რომელიც განპირობებულია ვულკანური წარმონაქმნებით, რომლებიც მთელ ამ მხარეზე ჭარბობენ. ნალექის რაოდენობა და მიწის ნაყოფიერება მკვეთრად მერყეობს კუნძულების სხვადასხვა ნაწილში.

### ადგილობრივი ერთეული 
როგორც უბრალო საზოგადოება, ასევე მმართველთა წრეც დიდ ოჯახებში ცხოვრობდა. ჰავაის უძველესი რელიგიის თანახმად ოჯახის წევრ მამაკაცებსა და ქალებს ცალკე საცხოვრებელი უნდა ჰქონოდათ და მათ არ გააჩნდათ უფლება საკვების ერთად ჭამისა.

### ღმერთები და სულები 
ჰავაიელები თაყვანს სცემდნენ ბუნების ღმერთებს, რომლებიც მათ ყოველდღიურ ცხოვრებაში გარკვეულ როლს თამაშობდა. სწორედ ღმერთების არსებობამ განაპირობა მათი ისტორიის ჩამოყალიბება და საფუძველი ჩაუყარა მითოლოგიის შექმნას. ჰავაიელებს თავიანთ ლექსიკონში დღემდე აქვთ და იყენებენ სახელს „აკუა“ ღმერთის გამოსახატად. თუმცა, მათ ნებისმიერი ბუნების ობიექტი შეეძლოთ მიეჩნიათ ღმერთად და თაყვანი ეცათ მისთვის, ეს შეიძლება ყოფილიყო: გვამი, ცოცხალი ადამიანი ან შექმნილი სურათიც კი. ბუნების ყველა ფორმას ჰყავს განკუთვნილი ღმერთი, რომელიც შეიძლება გახდეს აუმაკუა (ოჯახის ღმერთი) და რომელზეც ყოველი ოჯახი ლოცულობს და სცემს თაყვანს. სახელ კუპუას არქმევდნენ ისეთ ღმერთის შვილს, რომელიც იბადებოდა ადამიანის სახით. კუპუას ძალა განისაზღვრებოდა იმ ადგილის მიხედვით, რომელსაც ის ეკუთვნოდა. ისტორიაში ის გვხვდება, როგორც გარდასახული სხეული ცხოველის, მცენარის ან თუნდაც ბუნების სხვა ობიექტის სახით კუთვნილ ღვთაებრივ წაროშობასთან ერთად. წარმოშობის შესაბამისად, მას აქვს მინიჭებული ბუნების მართვის ძალა. იქიდან გამომდინარე, რომ ის ამავდროულად ადამიანია იგი შეიძლება იყოს როგორც უჩვეულოდ დიდი ფიზიკური ძალისა და ლამაზი გარეგნობის მქონე, ასევე განსაკუთრებულად შეუხედავი და საზარელი. ეს სახელი „Kupu“ მომდინარეობს იმ მცენარის სახელიდან, რომელიც მოჰყავს მის ოჯახს, ვინაიდან სიტყვა „Kupuna“ აღნიშნავს წინაპარს. ტერმინი „Ohana“ გამოიყენებოდა ოჯახური ჯგუფების დასანიშნად. ტერმინები „Akua“, „Aumakua“, და „Kupua“ სახეს იცვლიდნენ თაყვანისმცემლის დამოკიდებულების მიხედვით. ნებისმიერი „Akua“ (ღმერთი) შეიძლებოდა გამხდარიყო „Aumakua“, ანუ ოჯახის ღმერთი. პიროვნება მონათხობში შეიძლებოდა წარმოდგენილიყო როგორც „Kupua“ (ადამიანად მოვლენილი ღმერთის შვილი), ხოლო იმ შემთხვევაში თუ მას თაყვანს სცემდნენ სიკვდილის შემდეგ, ის გახდებოდა „Aumakua“ (ოჯახის მფარველი ღმერთი). მოჩვენება „Lapu“ იმ მოჩვენების სახელია, რომელიც ღამ-ღამობით ხალხს აშინებს. მოსახლეობა მოუწოდებდა არაადამიანურ სულებს, რომ ელოცათ მათ დასაცავად. ისინი სხვადასხვა სახით ბინადრობნენ ბუნებაში და იყვნენ პატარა ღმერთები („akua li`i“). მას შემდეგ, რაც ქრისტიანობა დაინერგა, მეცნიერების თვალსაწიერიც გაიზარდა და მათთვის მიუღებელი გახდა ბუნების ძალების აღიარება, შესაბამისად კი ეს პატარა ღმერთები, რომლებსაც „არც დედამიწა შეუქმნიათ და არც სამოთხე“, უკვე ზიზღით მოიხსენიებოდნენ.

## შინაური ცხოველები 
### ღორი 
ღორები როგორც ჩანს დიდი რაოდენობით იყო მოშენებული. ისინი გამოიყენებოდა როგორც საკვები და ასრულებდა მსხვერპლის როლს სხვადასხვა რიტუალის დროს. მსხვერლად შეწირული ცხოველი ხშირ შემთხვევაში იჭმებოდა,მას შემდეგ რაც რიტუალის ის ნაწილი სრულდებოდა, როცა ჰავაიელთა წარმოდგენით ღმერთები თავიანთ არამატერიალურ წილს იღებდნენ შესაწირიდან. ღორებს აგრეთვე ჰქონდათ მინიჭებული დიდი როლი ბარტერულ გაცვლებში, ისინი საკმაოდ ხშირად გამოიყენებოდნენ ე.წ. გადახდის საშუალებად. მეფეები და სხვა ლიდერები მოსახლეობისაგან დიდი რაოდენობით ღორების მიწოდებას მოითხოვდნენ  რელიგიური ცერემონიებისა და ოფიციალური ნადიმების დროს. სხვადასხვა ცერემონიების დროს დაკლულ და შემწვარ ღორთა რიცხვი დღეში 800-საც კი აღწევდა ხოლმე.  ამასთან ამ კულტურაში ღორი მიჩნეულია იმაზე გონიერ ცხოველად, ვიდრე საერთოდ მიიჩნევა. ღორი გამოიყენებოდა სხვადასხვა დანიშნულებით შამანის მიერ, მაგალითად იმ მაღალი რანგის პიროვნებათა  იდენტიფიკაციისათვის  რომლებიც გადასახლებიდან ბრუნდებოდნენ. მაშასადამე ჰავაიურ კულტურაში ღორს უფრო მეტი ფუნქცია ჰქონდა ვიდრე უბრალოდ საკვებს.

შაქრის პლანტაციებს დიდი ზეგავლენა ჰქონდა გარემოზე ჰავაიში. 1821 წელს ჰავაის მაცხოვრებლები იყვნენ მრავალი კუთხიდან, მრავალფეროვანი ხალხი, მიწა კი სავსე იყო ბანანისა და ტაროს პლანტაციებით, ამ პერიოდში გახშირდა მეთევზეობაც. ეს პირობები დიდ ხანს ვერ გაგრძელდებოდა, პლანტაციები გადანაწილებული იყო ჰავაის კუნძულებზე მიწის ქვიშიანობის, ტოპოგრაფიის დონის, საკმარისი წყლისა და კარგი კლიმატის მიხედვით. პლანტაციები იყო ისეთ ადგილებში რომლებიც მოითხოვდა წყლის აქტიურ  მიწოდებას და მოთხოვნილებას გამოყვანილი და კარგად კონსტრუირებული წყლის მილებით. წყალი ყოველთვის სერიოზული პრობლემა იყო პლანტაციის მენეჯრებისთვისა და მფლობელებისთვის. XX საუკუნის დასაწყისში 1 ტონა წყალი გახდა საჭირო იმისთვის რომ მიეღოთ ერთი შეკვრა შაქარი. წყლის მუდმივმა დეფიციტმა საბოლოო ჯამში გამოიწვია მიწის გამოფიტვა. შაქრის წარმოების მიწები განსაკუთრებით მოითხოვდნენ ისეთ რესურსებს როგორიც არის ხე, რკინა, ნახშირი, ირიგაცია და მატარებლები სატრასპორტოდ. ძველი წისქვილები იყვნენ არასაკმარისად პროდუქტიულები, მათ სჭირდებოდათ  4 საათი და უამრავი თოკი რათა გამოემუშავებინათ მოლასესი (სითხე რომელიც შაქრის გაკეთების პროცესში გამოიყოფა). ამ დროისთვის ეკოსისტემა იყო განადგურებული, მხოლოდ დიდი ხნის შემდეგ მიწის დრეჟინით ამოვსებისას აღმოაჩინეს რომ ეს ტყე იყო ძალიან ძველი და აბსოლუტურად გამოუსადეგარი შაქრის წარმოებისთვის. საკვირველია თუმცა შაქრის პლანტაციების გამო გარემოს განადგურება დღესაც გრძელდება, ერთ-ერთი მთავარი  პრობლემა შაქრის პლანტაციებისა არის წყლისა და ჰაერის დაბინძურება, ასევე წყლის დიდი რაოდენობის დახარჯვა. თანამედროვე კალკულაციით 1 ტონა შაქრის წარმოებისთვის საჭიროა 3-დან 10  მეტრამდე კუბური მოცულობის წყალი.

მიუხედავად იმისა რომ ტრადიციულად ჰავაიზე მცხოვრები ადგილობრივი დაჯგუფებებისათვის პროდუქტი საკმარისი იყო, ხშირად გვხვდებოდა შიდა ვაჭრობის ფაქტები კანოეებზე სადაც იყო თევზის ხაზები, მაგრამ შედარებით გვიან პერიოდში ჰავაელებმა ვაჭრობა და კომერცია სხვა ეთნიკურ ჯგუფებს დაუტოვეს.

## შრომის დანაწილება 
ძველ დროში  ძირითად სამეურნეო მუშა ხელს კაცები წარმოადგენდნენ. მათ შორის იყვნენ როგორც ხეზე მომუშავეები, ასევე  ვაჭრები. ქალები დაკავებულები იყვნენ ხის ქერქისგან ტანისამოსის შექმნითა და ხალიჩების კერვით რომელთაც შემდეგ სახლის მოსაწყობად ან სავაჭროდ იყენებდნენ. კაცები კი დადიოდნენ სათევზაოდ მანამ სანამ ქალები დაკავებულები იყვნენ სანაპიროზე არსებული ზღვის პროდუქტების შეგროვებით. დღეს დღეობით ჰავაელების ოჯახების უმეტესობაში ოჯახის ორივე წევრი მუშაობს და აქვს ხელფასიანი სამუშაო.

## ქონებრივი უფლებები 
მიწის გამოყენება და მასზე უფლებები განისაზღვრებოდა იერარქიით.  ყველაზე მნიშვნელოვანი ადგილები იყო მიწის ნაკვეთები, რომლებიც მთიდან ზღვის სანაპირომდე იყო გადაჭიმული და ყველანაირი სახის ზონას შეიცავდა. პირადი ტერიტორიების შემოღების შემდეგ ჰავაის ტერიტორია ძალიან დაიყო ნაწილებად რადგან მიწების ნაწილები გადაეცა სხვადასხვა ოჯახებს. კონგრესის გადაწყვეტილებით (1920) დღესდღეობით ჰავაის მიწები გადაეცემათ ადამიანებს რომლებსაც შეუძლიათ დაამტკიცონ რომ ისინი 50%-ით ჰავაიდან  არიან  წარმოშობით, ხოლო ის მიწები რომლებსაც ადრე ფერმერები იყენებდნენ, ახლა საცხოვრებელ ადგილებადაა ქცეული.

## სოციუმი 
ეს ნაწილი მოგვთხრობს პრესტიჟზე, ძალაუფლებასა და სოციალურ სტატუსზე ჰავაის სოციუმში და ეძღვნება იმის გაგებას, თუ როგორ შეცვალა მატერიალურმა მხარემ ჰავაის ტრადიციები XVIII საუკუნესა და XIX საუკუნის დასაწყისში. ამ 50 წლის განმავლობაში უპირველეს ყოვლისა მრავალმა წინამორბედმა ტრადიციამ მიიღო სახე რომელსაც ხშირად უწოდებენ კლასიკურ ფორმას და შემდეგ გადავიდა სხვა კატეგორის ცნებაში. ცვლილებები რომლებიც მოხდა ასევე შეიძლება დავუკავშიროთ სხვა პოლინეზიურ  მაგალითებს, გენეოლოგურ ინტერპრეტაციასა და მანიპულაციას, ასევე მათ დამოკიდებულებას ძალაუფლებასთან და მათ სურვილს იყვნენ საუკეთესონი  ვიდრე უბრალოდ კარგები. როგორც სხვა პოლინეზიანელ სოციუმებს, ჰავაის ხალხსაც ჰქონდა თავისი სპეციფიკური მატერიალური კულტურის ფორმები, რომლებიც გამოყენებული იყო ძალაუფლების მქონე ხალხის მიერ. ყოველივე ეს ტრანსფორმირდა და შეეწირა კლასიფიკაციის მიღების პროცესს. მატერიალისტური წოდების კულტურის მიღება განსაკუთრებულად ეფექტიანი იყო ჰავაიში, სადაც უბრალო ხალხმა არ იცოდა გენეოლოგიის სირთულეების შესახებ. ტონგასგან განსხვავებით, მაგალითად, სადაც გენეოლოგიური კომპონენტები და მათი დაკავშირებულობა პრესტიჟთან ვრცლად იყო გათვიცნობიერებული, მატერიალური კულტურა იყო კონსერვატიულად სავალდებულო რათა განეცალკევებინათ პრესტიჟი ძალაუფლებისგან.ჰავაის მატერიალურა ეხმიანებოდა მოდერნიზებულ საქციელებს რომლებიც ადრე თუ გვიან გააიგივებდა პრესტიჟს ძალაუფლებასთან. ეს არის ჰავაის, სამი, სოციუმისა და მატერიალური კულტურის ტრადიცია რომლებმაც შეიძლება წარმოაჩინონ სოციალური  ხასიათებისა და კატეგორიების შერწყმულობა. ეთნოისტორიკულმა გამოკვლევამ დოკუმენტალური კოლექციების მუზეუმზე გამოააშკარავა ცვლილებები რომლებიც ეხებოდა მატერიალური ობიექტების მოხმარებას სხვადასხვა ადგილას. დოკუმენტის ისტორიული ილუსტრაცია, როგორც ეს მატერიალური ობექტები, გამოყენებული იყო სხვადასხვა ადგილას ამ პერიოდის განმავლობაში და გამოკვლევა ამ სოციუმის ინსტიტუტების შესახებ გვაცნობებს ჰავაის რომელი ღირებულებები გამოვლინდა ამა თუ იმ ტრადიციულ ფორმაზე. ეს სტატია თავს უყრის ამ ელემენტებს რათა გამოტანილ იქნას აზრი იმის შესახებ რომ მატერიალური კულტურა არის სოციუმის მოქმედების ასპექტი, რომელიც ეხმარება ახსნას სტაბილობა და ცვლილება ვიდრე უბრალოდ აირეკლოს ის.

## გამოყენებული ლიტერატურა 
კატეგორია:ეთნიკური ჯგუფები