open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ნიდაო

thumb|250პქ|ნიდაოს ადგილი ცხენებში
**ნიდაო** — ადგილი ოთხფეხა ცხოველის ხერხემალზე, ბეჭებს შორის. მრავალი სახეობისთვის სხეულის უმაღლესი წერტილი; ძაღლებისა და ცხენების სიმაღლის დადგენის სტანდარტული ადგილი (განსხვავებით მსხვილი რქოსანი პირუტყვისაგან, რომლის სიმაღლე, როგორც წესი ბარძაყის ზედა ნაწილიდან იზომება).

## ცხენები 
ცხენებს ნიდაო წარმოექმნებათ მე-3 და მე-11 ხერხემლის მალებს შორის (ცხენების უმრავლესობას 18 ხერხმლის მალა აქვს), რომელნიც უჩვეულოდ დაგრძელებულნი არიან სხეულის ამ ნაწილში. ცხენებში მალის გამონაზარდებს შეუძლიათ 30 სმ-ზე მეტი სიგრძის მიღწევა.
იმის გამო, რონ ნიდაო არ მოძრაობს დედამიწის ზედაპირთან მიმართებაში (როგორც ცხენებში, ასევე ძაღლებშიც), ის გამოიყენება ცხენების სიმაღლის გასაზომად. ჩვეულებრივ ცხენების სიმაღლე ნებებით იზომება — ერთ ნებში 4 დიუმი (10,16 სმ) არის. ცხენებს შეუძლიათ არსებითად განსხვავებული სიმაღლის ქონა — მცირე პონიდან დიდ გამწევ ცხენებამდე. ჩვეულებრივ სუფთაჯიშიანი ცხენის საშუალო სიმაღლე ნიდაოში 16 ნებს (1,6 მ) უდრის, პონისთვის — 14,2 ნებს (1,44 მ).

## ძაღლები 
ძაღლების სიმაღლე ნიდაოში ხშირად იზომება იმისთვის, რათა სხვადასხცა სპორტულ შეჯიბრებებში ძაღლის ხტომის სიმაღლე დაადგინონ, აგრეთვე იმის დასადგენად თუ ვიზუალურად რამდენად შეესაბამება ძაღლი თავის ჯიშის სტანდარტულ მახასიათებლებს.

ძაღლების ნიდაო წარმოიქმენბა ხერხემლის მკერდის მალების პირველი ხუთი მალის მიერ. ეს ადგილი ზურგის ყველაზე მაღალი ადგილი უნდა იყოს მშვიდად მდგომი ძაღლისთვის.

## სამედიცინო პრობლემები 
ამ მიდამოებში ლორწოვანი ჩანთების ანთება (ბურსიტი) ხშირად იწოდება, როგორც ნიდაოს ფისტულა (*fistulous withers*).

## სქოლიო 
კატეგორია:ცხოველების ანატომია
კატეგორია:ვეტერინარია
კატეგორია:ძაღლები
წირქოლი

**წირქოლი** — სოფელი საქართველოში, ახალგორის მუნიციპალიტეტში (კორინთის თემი). მდებარეობს ხარულის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე, მდინარე ქსნის მარჯვენა ნაპირას. ზღვის დონიდან 920 მ, ახალგორიდან 6 კმ. 2002 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 179 კაცი. 

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფლები
სპონგილასებრნი

**სპონგილასებრნი** () — უხერხემლო ცხოველების ოჯახი ღრუბლების ტიპისა.  ცხოვრობენ მტკნარ წყალში, ფსკერზე, მიმაგრებული არიან სუბსტრატზე. სპონგილასებრნი ფერად მწვანე, მოყვითალო ან მურაა. მათი ჩონჩხი შედგება კაჟოვანი ნემსებისაგან, რომლებიც ერთიმეორესთან შეერთებული არიან ორგანული ნივთიერებით — სპონგინით (აქედანაა ოჯახის სახელწოდებაც). სპონგილასებრნი გავრცელებული არიან მთელ მსოფლიოში. მრავლდებიან როგორც სქესობრივად, ისე დაკვირტით. ხალხურ მედიცინაში გამხმარ სპონგილასებრთა ფხვნილს რევმატიზმის სამკურნალოდ იყენებენ.
## ლიტერატურა
კატეგორია:სპონგილასებრნი
კატეგორია:ღრუბლები
წყლის კაკალი

**წყლის კაკალი** () — მცენარეთა გვარი წყლისკაკალისებრთა ოჯახისა. წყალში მზარდი ერთწლოვანი ბალახებია. მათი შოლტივით მოქნილი ღერო ფსკერზე მიმაგრებულია ღუზისებრი ნაყოფითა და წვრილი ფესვებით. მოიცავს 30-მდე სახეობას, გავრცელებულია აფრიკის ზომიერი და ტროპიკული ზონების დამდგარსა და მდორე მტკნარ წყლებში. საქართველოში იზრდება ორი სახეობა მხოლოდ კოლხეთის დაბლობზე. ნაყოფი იჭმება ნედლიც და მოხარშულიც. გემოთი მოხარშულ წაბლს ჰგავს. გამომშრალი ნაყოფის გულისგან შეიძლება დამზადდეს ბურღული, მისი ფქვილისა და ხორბლის ფქვილის ნარევით საკმაოდ კარგი პური ცხვება.

## ბიოლოგიური თვისებები 
წყლის კაკლის წყალში ჩაძირული ღერო აღწევს 3,6-დან 4,5 მეტრამდე სიგრძეს. იგი შლამზე, როგორც ღუზით, ისეა დამაგრებული ძალიან წვრილი ფესვებით. გააჩნია ორი ტიპის ფოთლები, კარგად დანაკვთული ბუმბულისმაგვარი წყალში ჩაძირული ფოთლები, რომლებიც ღეროს მთელ სიგრძეზე გამოდის და წყლის ზედაპირზე მოტივტივე როზეტად შეკრული დაუნაკვთავი ფოთლები. მოტივტივე ფოთლებს გააჩნიათ ხერხივით დაკბილული კიდეები და ფორმით ოვოიდური ან სამკუთხაა, 2-3 სმ სიგრძისა, ზის 5-9 სმ სიგრძის გაბერილ საფოთლე ყუნწებზე, რომლებიც ტივტივას როლს ასრულებს მათთვის. ოთხი გვირგვინის ფურცლის მქონე თეთრი ყვავილები ადრე ზაფხულში გამოდის და მწერებით იმტვერება. ნაყოფი კაკალია, ოთხი ერთსანტიმეტრიანი წვეტით. ჩანასახს შეუძლია 12 წლამდე დროის განმავლობაში შეინარჩუნოს სიცოცხლისუნარიანობა, თუმცა კაკლების უმეტესობისგან მცენარე პირველი ორი წლის განმავლობაში ვითარდება.

მცენარე მრავლდება ღეროდან გამოყოფილი როზეტებით (ვეგეტაციურად) და კაკლებით (სქესობრივად), რომლებსაც წყლის ნაკადები გადაიტანს, ანდა მოძრავ საგნებზე ან ცხოველებზე მიმაგრებული კაკლების საშუალებით.

T. bicornis შეიცავს ბიკორნინს, რომელიც მიეკუთვნება ელაგიტანინების ჯგუფს.

## სახელწოდება 
ქართულ ენაზე მცენარის სახელწოდება "წყლის კაკალი" თავისთავად ცხადია. გვარის ლათინური სახელი "Trapa" ნიშნავს "ნარს" (ნაყოფი მართლაც ეკლიანი ან წვეტებიანია). საინტერესოა იაპონური სახელწოდება "ჰიში", რაც ნიშნავს აგრეთვე ალმასს. ამავე ძირიდან მოდის ფირმის სახელწოდება "მიცუბიში", რაც ნიშნავს "სამ ალმასს". მართლაც, ფირმის ემბლემაზე გამოსახულია სამი წითელი ალმასი.

## ნამარხი ფორმები 
გვარის ნამარხი ფორმები მრავლადაა ნაპოვნი. აბსოლუტურად ეჭვმიუტანელი ნამარხი წყლის კაკლის ნაყოფები ნანახია მთელს ევროპაში, ჩინეთსა და ჩრდილოეთ ამერიკაში, კაინოზოურ ფენებში, დაწყებული ეოცენიდან. ყველაზე ძველი ნამარხი ნაშთები მიეკუთვნება ალასკის ცარცის პერიოდს, ეს არის ფოთლები, რომლებიც ეკუთვნის სახეობას T. borealis.

## ლიტერატურა 
## რესურსები ინტერნეტში 
* http://www.plantnames.unimelb.edu.au/Sorting/Trapa.html, მელბურნის უნივერსიტეტის ტაქსონომიური ინფორმაცია
* Species Profile- Water Chestnut (*Trapa natans*) , National Invasive Species Information Center, United States National Agricultural Library. Lists general information and resources for Water Chestnut.

კატეგორია:წყლისკაკლისებრთა ოჯახი
კატეგორია:საკვებად ვარგისი კაკლები
ჭყიმი

**ჭყიმი** () — მცენარეთა გვარი ქოლგოსანთა ოჯახისა. მრავალ-, ორ- ან ერთწლოვანი მაღალი ბალახებია. 20-მდე სახეობა იზრდება ევრაზიაში, 7 — საქართველოში, მათ შორის, 1 (*A. ruprechtii*) კავკასიის ენდემია, 2 (*A. schmalhausenii*, A. sosnowskyi) — საქართველოსი; ამათ გარდა გვხვდება ღრინჭოლა (*A. nemorosa*), ჭყიმამხალი (*A. cerefolium*), ჩალამბარა (*A. cerefolium* var. *trichocarpa* ან *A. trichosperma*). იზრდებიან მთის შუა სარტყელიდან ალპურ სარტყელამდე ბუჩქნარებში, ტყეებში, ჩამონაზვავებზე, მორენებზე. 

ჭყიმამხალი (A. cerefolium) მოჰყავთ გურიაში ბოსტნებში. ეს არის თეთრყვავილებიანი 40-70 სმ სიმაღლის მცენარე, რომელიც ოხრახუშს ენათესავება. ნაყოფი მოგრძო ოვოიდურია, დაახლოებით 1 სმ სიგრძისა. 

ისტორიულად ჭყიმი კავკასიის ენდემია და თავის დროზე რომაელების მიერ იქნა შემოტანილი ევროპაში. 

## კულინარია
ჭყიმს იყენებენ, როგორც გარნირს სალათებში, ფრინველის ხორცის, ზღვის პროდუქტების კერძების შესაკმაზად. განსაკუთრებით პოპულარულია ეს მცენარე საფრანგეთში, სადაც მას ომლეტთან და სუპთანაც ხმარობენ. მისი საგემოვნო თვისებები უფრო დახვეწილია ოხრახუშთან შედარებით და მას დაკრავს ძირტკბილას ან ანისულის მცირედი გემოც. 

## გამოყენებები
ტრადიციულად მას მიეწერება არტერიული წნევის დამწევი თვისებები. ძმართან ერთად იყენებენ სლოკინის სამკურნალოდ. ითვლება საჭმლის მონელების მასტიმულირებელ აგენტად. 

სოფლის მეურნეობაში ზოგჯერ იყენებენ ლოკოკინების რეპელენტადაც. 

## ტოქსიკურობა
დაკრეფვის დროს მისმა წვენმა (განსაკუთრებით, ინტენსიური მზის შუქის პირობებში) შეიძლება გამოიწვიოს ალერგიული ფოტოსენსიბილიზებული რეაქცია, ფიტოფოტოდერმატიტი. სხვა ქოლგოსნებსაც შეიძლება ჰქონდეთ მსგავსი ეფექტი. იმის გამო, რომ გარეგნულად ეს მცენარე ჰგავს კონიოს (Conium), საჭიროა გაფრთხილება, რომ არ აგვერიოს ეს ორი მცენარე, რადგანაც კონიო ძლიერ ტოქსიკურია და საჭმელში მისმა გამოყენებამ შეიძლება სასიკვდილო მოწამლვა გამოიწვიოს. 

## კულტივაცია
ჭყიმი ყველაზე უკეთესად იზრდება პირდაპირ ნათესიდან, მისი გადარგვა შეიძლება გართულდეს მისი გრძელი მთავარღერძიანი ფესვის დაზიანების გამო.  

მას უყვარს გრილი და ტენიანი ადგილები, სხვაგვარ გარემოში იგი ადრე გადადის ყვავილობაზე. ყვავილობაზე ნაადრევი გადასვლის პროფილაქტიკას წარმოადგენს ასევე ფოთლების რეგულარული შეგროვება. 

თუ ზომების მიღების მიუხედავად მცენარე მაინც იწყებს ყვავილობას, შესაძლებელია მისი რეგულარული გადაბარვა და ხელახალი დათესვა ახალგაზრდა მწვანე მცენარეების მისაღებად. 

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში
* ბალახები ლინდა ჯილბერტის კოლექციაში: ჭყიმი 
* ყველაფერი ჭყიმის შესახებ (კულინარიული ცნობები)
* ბალახებისა და სანელებლების სახესხვაობები: ჭყიმი

## სქოლიო
*
ანგელოზი ან დემონი (ტელესერიალი)

**ანგელოზი ან დემონი** () — ესპანური მისტიკური ჟანრის ტელესერიალი. აწარმოებდა Plural Entertainment. სერიალი გადიოდა 2011 წელს, ტელეარხ Telecinco-ზე.

სიუჟეტის მიხედვით გოგონა ვალერია გარბის სახლიდან და აღმოაჩენს რომ იგი მალაკია - სულით სპეტაკი გოგონა, ანგელოზი. ნათაელის, თავისი ახალი ნაცნობის დახმარებით იგი ებრძვის დემონებს, დაცემულ ანგელოზებს, რომლებიც მის თავის მხარეს მოქცევას ცდილობენ. სერიალის ყოველი ეპიზოდი რომელიმე ადამიანის ცხოვრებას ეძღვნება, რომელსაც ვალერია უნდა დაეხმაროს. ამაში მას ეხმარება წიგნი, რომლის გვერდები ცარიელია, მაგრამ აჩენს გზავნილებს მაშინ, როდესაც ვინმეს დახმარება სჭირდება. 

2013 წელს რუსულ ტელეარხ СТС-ის ეთერში გავიდა სერიალის რუსული ადაპტაცია.

## რესურსები ინტერნეტში 
* ოფიციალური საიტი
* 
* 

კატეგორია:ესპანური ტელესერიალები
კატეგორია:ტელესერიალები ანბანის მიხედვით
ანგელოზი ან დემონი (რუსული სერიალი)

**ანგელოზი ან დემონი** () — რუსული მისტიკური ჟანრის ტელესერიალი. აწარმოებენ სტუდიები „ამედია“ და „СТС“. გადაიცემა ტელეარხ СТС-ის ეთერში და ეფუძნება ამავე სახელწოდების ესპანურ სერიალს.

სიუჟეტის მიხედვით გოგონა მაშა გარბის სახლიდან და აღმოაჩენს რომ იგი სულით სპეტაკი ანგელოზია. იანის, თავისი ახალი ნაცნობის დახმარებით იგი ებრძვის დემონებს, დაცემულ ანგელოზებს, რომლებიც მის თავის მხარეს მოქცევას ცდილობენ. სერიალის ყოველი ეპიზოდი რომელიმე ადამიანის ცხოვრებას ეძღვნება, რომელსაც ვალერია უნდა დაეხმაროს. ამაში მას ეხმარება წიგნი, რომლის გვერდები ცარიელია, მაგრამ აჩენს გზავნილებს მაშინ, როდესაც ვინმეს დახმარება სჭირდება. 

## რესურსები ინტერნეტში 
* გვერდი СТС-ის საიტზე 
* ოფიციალური საიტი 
* ფანების საიტი 

კატეგორია:რუსული სერიალები
კატეგორია:ტელესერიალები ანბანის მიხედვით
სპორა

მინი|სპორას ცხოვრების ციკლი.
**სპორა** ( — თესვა, ნათესი, თესლი) — უმდაბლეს და უმაღლეს მცენარეთა მიკროსკოპული, ჩვეულებრივ ერთუჯრედიანი, იშვიათად ორ ან რამდენიმე უჯრედიანი სტრუქტურა, რომელიც გამრავლებას ემსახურება. ბევრი მცენარის სპორას აქვს რთული აღნაგობის გარსი (იხ. სპოროდერმა), შეიცავს საკვების მარაგს და ხანგრძლივად ინარჩუნებს გაღივების უნარს.

უმდაბლესი მცენარეების სპორა სახელწოდება გამოხატავს აგებულების (მაგ., შოლტიანი ზოოსპორები და უშოლტო აპლანოსპორები), მოყვანილობის (სტილოსპორები), ზრდისა (აუქსოსპორები) და განვითარების ადგილის (ენდო- და ეგზოსპორები) თავისებურებებს, ერთი სპორანგიუმის ფარგლებში სპორების რაოდენობას (მონო- ან ტეტრასპორები), სქესობრივი პროცესის ტიპს, რომლის შედეგადაც ეს სპორები წარმოიქმნება (ოო- და ზიგოსპორები), წარმოქმნის ადგილს (სპორანგიო-, კარპო-, ასკოსპორები და სხვა).

არსებობს სპორების 3 ჯგუფი:
*გამეტების შერწყმის შედეგად წარმომნილი დიპლოიდური ზიგოტა ანდა მრავალბირთვიანი გამეტანგიუმების შეერთებით წარმოქმნილი სინზიგოტა;
*მიტოსპორა, რომელიც უშუალოდ მეიოზის შედეგად არ წარმოიქმნება, უმეტესად ჰაპლოიდურია, ზოგჯერ დიპლოიდური;
*ჰაპლოიდური მეიოსპორები, წარმოქმნილია მეიოზის ან მეიოზის შემდგომი ერთი-ორი მიტოზური დაყოფის შედეგად.

უმაღლეს მცენარეებს მხოლოდ მეიოსპორები აქვთ. წარმოიქმნება სპორანგოუმებში. სპორებიდან ვითარდება გამეტოფიტები. ხავსებისა და გვიმრანაირების სპორები ვრცელდება ქარის, იშვიათად წყლის საშუალებით.   ტოლსპორიანი გვიმრანაირების უმეტესობას ერთი სახის სპორა აქვს და მისგან განვითარებული გამეტოფიტი (წინაზრდილი) ორსქესიანია. განსხვავებულსპორიანი (პეტეროსპორული) მცენარეების (ზოგიერთი გვიმრანაირი და ყველა თესლოვანი მცენარე) სპორა ორგვარია:პატარა მიკრო სპორა (მისგან ვითარდება მამრობითი წინაზრდილი) და დიდი ზომის მეგა- ანუ მაკროსპორა (ვითარდება მდედრობითი წინაზრდილი). თესლოვანი მცენარეების  სპორები არ გამოიფანტება. წინაზრდილი ვითარდება სპორანგიუმებშივე. ამასთანავე, მიკროსპორანგიუმში მიკროსპორიდან განვითარებული მამრობითი წინაზრდილები — მტვრის მარცვლები მომწიფების მერე გარეთ გამოიფანტება, ხოლო მეგასპორიდან განვითარებულ მდედრობითი წინაზრდილები (პირველადი ენდოსპერმი შიშველთესლოვანებში და ჩანასახის პარკი ფარულთესლოვანებში)  მეგასპორანგიუმებშივე რჩება.

პარაზიტული უმარტივესების სპორა ერთ ან მრავალუჯრედიანია, სქელგასიანი. ემსახურება გავრცელებას და არახელსაყრელი გარემო პირობების გადატანას. სხვადასხვა უმარტივესი ორგანიზმის სპორის განვითარება და აგებულება სხვადასხვაა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მიკოლოგია
კატეგორია:მიკრობიოლოგია
კატეგორია:რეპროდუქცია
კატეგორია:მცენარეთა რეპროდუქცია
ანტითეიზმი

**ანტითეიზმი** (ბერძ. αντι წინააღმდეგ, ბერძ. θεος ღმერთი) — თეიზმის აქტიური მოწინააღმდეგე. ეს ტერმინი სხვადასხვანაირად გამოიყენება: საერო კონტექსტიდან ესაა ოპოზიცია ნებისმიერი ღვთაების რწმენის მიმართ, ხოლო თეისტური კონტექსტიდან — მონოთეისტური ღმერთის და ღმერთების პანთეონისადმი რწმენის უარყოფა. თუ ათეიზმი ნიშნავს ღმერთის, ღმერთების პანთეონისა და ნებისმიერი ზებუნებრივი ძალების მიმართ რწმენის უარყოფას, ანტითეიზმი ნიშნავს თეიზმის აქტიურ უარყოფას, ღმერთებისა და ყველა ზებუნებრივი ძალების არარსებობის მტკიცებას. ანტითეისტები განწყობილი არიან ნებისმიერი თეისტური იდეის საპირისპიროდ.

## რესურსები ინტერნეტში 
* Antitheismus.de

კატეგორია:ანტითეიზმი
კატეგორია:ათეიზმი
ქეთევან ბაგრატიონი (მრავალმნიშვნელოვანი)

ქეთევან ბაგრატიონი შეიძლება აღნიშნავდეს:

* ქეთევან ბაგრატიონი — ქართველი პოეტი (1764-1840), ერეკლე II-ის ასული;
* ქეთევან ბაგრატიონი — ქართველი მოღვაწე (დ. 1954 წელი, ტალასი, საფრანგეთი).
ბარა (ბაია)

**ბარა** () — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, ბაიას შტატში. მდებარეობს ქვეყნის ჩრდილო-აღმოსავლეთ რეგიონში. მიეკუთვნება ვალი-სან-ფრანსისკუ-და-ბაიას მეზორეგიონს.

2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 50 134 ადამიანს შეადგენდა. ფართობი 11 332.950 კმ²-ია. მოსახლეობის სიმჭიდროვე 4,42 კმ²-ზე.

## რესურსები ინტერნეტში
*ბრაზილიის გეოგრაფიისა და სტატისტიკის ინსტიტუტი , 
*მოსახლეობის აღწერის მონაცემები

კატეგორია:ბაიას შტატის მუნიციპალიტეტები
როტონდა

[thumb||250პქ|[ლა-როტონდას ვილის გუმბათი (არქ. ანდრეა პალადიო, ვინჩენცო სკამოცი).]]
[thumb|right|250px|აშშ-ის კაპიტოლიუმის შენობის ცნობილი როტონდა [ვაშინგტონი|ვაშინგტნში.]]
**როტონდა** (,  — მრგვალი) — მრგვალი ფორმის ნაგებობა, ჩვეულებრივ დაბოლოებულია გუმბათით. ხშირად როტონდის პერიმეტრზე განთავსებულია სვეტები.

როტონდის ფორმები აქვთ ძველბერძნულ თოლოსებსა და მონოპტეროსებს, ზოგიერთ ძველრომაულ ტაძრებსა (მაგ. პანთეონი) და მავზოლეუმებს, ბაფტისტერიებს, გარკვეულ ქრისტიანულ ეკლესიებს (ძირითადად, რომანული სტილის, აღორძინების ეპოქისა და კლასიციზმის სტილის), დარბაზები, XVIII საუკუნიდან — პარკირების პავილიონები და ტალავერები.

## რესურსები ინტერნეტში 
* Vera, Gervers-Molnár (1972): A középkori Magyarország rotundái. (Rotunda in the Medieval Hungary). Akadémiai, Budapest
* József, Csemegi (1949): A tarnaszentmáriai templom hajójának stíluskritikai vizsgálata. (Studies on the Nave of the Church at Tarnaszentmária.) in: Antiquitas Hungarica III (1949), 92-107.
* Günther Binding: *Architektonische Formenlehre*. Darmstadt 1987.

## სქოლიო 
კატეგორია:შენობა-ნაგებობები
კატეგორია:არქიტექტურული ელემენტები
ფანდური

250პქ|მინი|მარჯვნივ
**ფანდური** — ქართული ხალხური სიმებიანი ჩამოსაკრავი ინსტრუმენტი. ფართოდაა გავრცელებული აღმოსავლეთ საქართველოს მთასა და ბარში.

ტერმინ ფანდურს ვხვდებით X საუკუნის წერილობით წყაროებში. ფანდურის ტიპის სიმებიანი საკრავი სხვებსაც აქვთ (სომხ. „ფანდირნი“, სპარს. „თანბური“, უკრ. „ბანდურა“, არაბ. „ტონბურა“ და სხვა). საქართველოში ფანდურს ზოგჯერ ჩონგურსაც უწოდებენ. ფანდური სამსიმიანია. ვხვდებით ორსიმიან ფანდურსაც (ხევსურეთში).

ფანდურის წყობაა მცირე ტერცია I და II სიმებს შორის და დიდი სეკუნდა II და III სიმებს შორის. ფანდურზე მიიღება მეტად თავისებური წყობის კილო (ტერცია და სექსტა ნეიტრალურია). ძირითადად იყენებენ სოლო ან მრავალხმიანი სიმღერის თანხლებისათვის. თუმცა მასზე შეიძლება დამოუკიდებელი ნაწარმოების (უმთავრესად საცეკვაო მელოდიები) შესრულება.

## იხილეთ აგრეთვე 
* ჩონგური

## ლიტერატურა 
**არაყიშვილი დ.,* ხალხური სამუსიკო საკრავების აღწერა და გაზომვა, თბ., 1940;
**ჯავახიშვილი ივ.,* ქართული მუსიკის ისტორიის ძირითადი საკითხები, თბ., 1938;

## რესურსები ინტერნეტში
* მ. შილაკაძე, „ქართული ხალხური საკრავები და საკრავიერი მუსიკა“, თბ., 1970 

კატეგორია:მუსიკალური ინსტრუმენტები ანბანის მიხედვით
კატეგორია:ქართული ხალხური საკრავები
Supper's Ready

„'''Supper's Ready'*“ — ინგლისური პროგრესული როკ-ჯგუფ ჯენესისის სიმღერა. მისი სტუდიური ვერსია შეტანილია 1972 წლის ალბომში *Foxtrot*. კონცერტებზე სიმღერა სრულდებოდა რამდენიმე წლის მანძილზე. საკონცერტო ჩანაწერები შეტანილია ალბომებში *Seconds Out* (1977), *Genesis Archive 1967–75* და *Genesis Live 1973–2007*. გადამუშავებული ვერსია მოხვდა გიტარისტ სტივ ჰეკეტის 2012 წლის ალბომში *Genesis Revisited II''.

ინტერვიუში პიტერ გებრიელი ამბობდა: „Supper's Ready“ არის „პირადი მოგზაურობა, რომელიც სრულდება ბიბლიაში იოანეს გამოცხადების ნაწყვეტებით - და ამით დავასრულებდი.“

## სტრუქტურა 
თითქმის 23 წუთის ხანგრძლივობის კომპოზიცია იყოფა შვიდ სექციად. რამდენიმე მუსიკალური და ლირიკული თემა კვლავ მეორდება. მელოდია I სექციიდან ფლეიტის სახით II და III სექციებში ჟღერს. I სექციის მისამღერის მელოდია ახალი ტექსტით ჩნდება VI სექციაში. II სექციის ნაწყვეტი VI სექციაში ბრუნდება და VII სექციის ძირითად ღერძს წარმოადგენს.

როგორც პროგრესული როკის ჟანრის უამრავი პიესა, სიმღერა რამდენიმეჯერ იცვლება - ტემპის, რიტმის, ლეიტმოტივის, ინსტრუმენტული ნაწილისა და განწყობის მხრივ.

## ავტორობა
სიმღერის ავტორებად მითითებულები არიან ტონი ბენქსი, ფილ კოლინზი, პიტერ გებრიელი, სტივ ჰეკეტი და მაიკ რეზერფორდი. სხვადასხვა ინტერვიუში ბენქსი აღნიშნავდა, რომ მას ეკუთვნის რამდენიმე მუსიკალური პროგრესია, რომელიც ჯერ კიდევ სტუდენტობისას გამოიგონა. გებრიელი ტექსტების ავტორია. კოლინზი სავაუდოდ არანჟირების ავტორია და აგრეთვე იმუშავა ამა თუ იმ სექციის ერთმანეთთან შეერთებაზე.

## სქოლიო 
კატეგორია:ჯენესისის სიმღერები
კატეგორია:1972 წლის სიმღერები
კატეგორია:პროგრესული როკ-სიმღერები
პაშუჩიხა

**პაშუჩიხა** () — სოფელი რუსეთში, ვოლოგდის ოლქში, ხაროვსკის რაიონში. სოფელი შედის ხაროვსკის სასოფლო დასახლების შემადგენლობაში, მოსახლეობა 2002 წლის მონაცემებით 4 ადამიანს შეადგენდა.

## იხილეთ აგრეთვე
*ხაროვსკის რაიონის დასახლებული პუნქტები

## რესურსები ინტერნეტში
* http://vologda-oblast.ru/ru/government/municipalities/atu/index.php?okato_15=19+252+840+034 — *ვოლოგდის ოლქის დასახლებული პუნქტების რეესტრი*

კატეგორია:ხაროვსკის რაიონის დასახლებული პუნქტები
ბაგრევანდი

**ბაგრევანდი** — ისტორიული სომხური ოლქი მდინარე ევფრატის მარცხენა განშტოების — ე.წ. აღმოსავლეთი ევფრატის — სათავეებში, მდინარეების ბაგრევანდის, ახტოძორისა და არაცანის (ახლანდელი მურატის) წყალშესაყარზე (თურქეთის ტერიტორია). ოლქს ჩრდილოეთიდან საზღვრავდა სომხეთის ქედი (ახლანდელი აღრიდაღი), დასავლეთით ხინუსი (ახლანდელი ხინისი), სამხრეთიდან დევაბოინის (ახლანდელი ალადაღის) მთები, ბაგრევანდის მთავარი პუნქტი იყო ვალაშკერტი.

ბაგრევანდი საუკუნეთა მანძილზე სხვადასხვა პოლიტიკური გაერთიანების ხელში იყო. მას ფლობდნენ სპარსელები, არაბები, ბიზანტიელები, სელჩუკები, მონღოლები, ოსმალები. ბაგრევანდი არაერთხელ ქცეულა ქართველთა ექსპანსიის ასპარეზად, ასე იყო I საუკუნეში, X საუკუნეში (დავით კურაპალატის დროს). XI საუკუნიდან ანისის ბაგრატუნების სამეფოს შემადგენლობაში შევიდა. XIII საუკუნის დამდეგს ბაგრევანდი შანშე მანდატურთუხუცესმა შეუერთა საქართველოს სახელმწიფოს; XVI საუკუნემდე საქართველოს ფარგლებში იყო, ჯერ როგორც გაერთიანებული სახელმწიფოს, შემდეგ მისგან გამოყოფილი სამცხე-საათაბაგოს უკიდურესი სასაზღვრო სამხრეთ-დასავლეთი ქვეყანა. XVI საუკუნეში ბაგრევანდი ოსმალებმა დაიკავეს, შედიოდა ბაიაზეთის საფაშოს ერზრუმის (არზრუმის) ვილაიერთში. თურქეთის თანამედროვე ადმინისტრაციული დაყოფით ამ პროვინციას ეწოდება აღრი. 

XIII-XVI საუკუნეებში ბაგრევანდის მოსახლეობა ქართულ-სომხური იყო. მასში ჭარბობდნენ მართლმადიდებლობის მიმდევრები, რასაც ადასტურებს ბაგრევანდის უმთავრესი საეკლესიო ცენტრის — ვალაშკერტის საეპისკოპოსოს — ქართლის კათალიკოსისადმი დაქვემდებარება.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:სომხეთის ისტორია
კატეგორია:საქართველოს ისტორია
ლივინგსტონის მთები

**ლივინგსტონის მთები**, **უიკინგის მთები** () — მთები აღმოსავლეთ აფრიკაში, ტანზანიაში. შედგება რამდენიმე პარალელური ქედისაგან. გადაჭიმულია 160 კილომეტრზე პოროტოს მთებსა და რუხუხუს ტექტონიკურ ხეობას შორის. სიმაღლე 2961 მეტრამდე. აგებულია გრანიტებითა და გნაისებით. ნალექები 2000 მმ წელიწადში. შემოსილია სავანითა და ტყით. თხემურ ნაწილში სტეპია. სახელი ეწოდა დეივიდ ლივინგსტონის პატივსაცემად.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ტანზანიის ქედები
სალა (არქიტექტურა)

[right|thumb|250px|სალა ჰუაჰინის რკინიგზის სადგურზე. [ტაილანდი]]
**სალა** (), (), იგივე **sala Thai**, გამოიყენება, როგორც შეხვედრების ადგილი, დაცულია მზისგან და წვიმისგან. უმეტესწილად ისინი ოთხივე მხრიდან ღიანი არიან ოთხივე მხრიდან. ძირითადად გვხვდება ტაილანდში, ბუდისტური ტაძრების ან ვატების მახლობლად, მაგრამ ასევე შეიძლება სხვა ადგილებშიც იყონ. ადამიანი, რომელიც სალას ააშენებს ტაძარში ან საზოგადოებრივ ადგილას, ზრდის თავის რელოგიურ დამსახურებას. ტაილანდში სალები სხვადასხვა მიზნით გამოიყენება და შესაბამისად, სხვადასხვა დასახელებები აქვთ.

## ეტიმოლოგია 
*სალა* დიდი ალბათობით ინდოარიული ენების ფესვების უნდა იყოს. ის ასევე შეიძლება სანსკრიტის „शाला“-დან (IAST: śālā) მოსულიყო, მონათესავე ჰინდის „शाल“-სთან, რაც დარბაზს, დიდ ოთახს ან ფარდულს ნიშნავს.
მეორე შეხედულებით კი სიტყვა მოდის ფესვიდან, რომელიც ნიშნავს თივით გადახურულს ან ფარდულს.
[thumb|250px|ახლად აღდგენილი სალა  [ვატი რაჯბოპიტი|ვატ რაჯბოპიტში, ბანგკოკი.]]
## სახეობები 
***სალავატი** — სალა, რომელიც ბუდისტურ ტაძრებში მდებარეობს.
***სალა კან პარიანი** — სალა, რომელიც ასევე ტაძარში მდებარეობს, მაგრამ განსაკუთრებულად დიდი ზომისაა, სადაც მრევლი ქადაგებებს უსმენს და იღებს  რელიგიურ რჩევა–დარიგებებს. კამბოჯაში „სალა კან პარიანს“ სკოლებს უძახიან.
***სალა ასაი** — უმეტესწილად სასოფლო მიდამოებში მდებარე, გამვლელებისა და მოგზაურების დასვენებისთვის განკუთვნილი პავილიონები.
***სალა რიმ ტჰანონი** — პავილიონი, რომელიც გზიდან არც თუ ისე შორს მდებარეობს და ხშირად ავტობუსის გაჩერების დანიშნულებასაც ასრულებს.
***სალა ტჰანამი** („წყლის პავილიონი“) — ნავსადგომთან ახლოს, მდინარის ან არხის ნაპირთან მდებარე პავილიონი.

## ლიტერატურა 
*East-West Center, A Commemorative Book by the Thai Students at the East-West Center on the Occasion of the Presentation of the Asia Pacific Community Building Award and Dedication of the Royal Sala Thai, Honolulu, East-west Center, 2008.

## სქოლიო 
კატეგორია:ბუდისტური არქიტექტურა
ლიკურგე

მარჯვნივ|მინი|ლიკურგე
**ლიკურგე** () — ლეგენდარული სპარტელი კანონმდებელი (ძვ. წ. IX-VIII სს). პლუტარქეს ცნობით, ლიკურგე იყო მცირეწლოვანი მეფის ბიძა და აღმრზდელი. ბერძნული ტრადიცია მას მიაწერს სპარტის საზოგადო და სახელმწიფო წყობილების თითქმის ყველა ინსტიტუტის შექმნას, რაც სინამდვილეში ხანგრძლივი ისტორიული პროცესის შედეგი იყო. ლიკურგეს მიეწერება მიწების დანაწილება, უხუცესთა საბჭოს (გერუსია) შექმნა, სახალხო კრების აპელის დაწესება, ახალგაზრდობის მკაცრი აღრზდის მეთოდების შემუშავება და სხვა. სპარტაში არსებობდა ლიკურგეს, როგორც სინათლის ღვთაების განსაკუთრებული კულტი. ცხოვრების მკაცრი წესები, სიმდიდრისა და ფუფუნების საგნების უარყოფა, სპარტიატების თანასწორობის პრინციპი, საზოგადოებირივი ტრაპეზიების სავალდებულო ხასიათი (სისიტიები), ხელოვანთა გაძევება სპარტიდან და სხვა მრავალი მკაცრი მოთხოვნა მიეწერება ლიკურგეს სახელს. ამ წესების დაცვა სპარტიატებს მიაჩნდათ თავიანთი ძლიერების საფუძვლად.

## ლიტერატურა 
* 

კატეგორია:ძველი ბერძენი პოლიტიკოსები
კატეგორია:ძველი ბერძნული სამართალი
კატეგორია:დაბადების წელი უცნობია
კატეგორია:გარდაცვალების წელი უცნობია
ლიმფოციტები

მარჯვნივ|მინი|ლიმფოციტი
**ლიმფოციტები** — სისხლის უფერო უჯრედების, ლეიკოციტების უმარცვლო სახესხვაობის — აგრანულოციტების ერთ-ერთი ფორმა. ლიმფოციტები მომრგვალო, 4,5-18 მკმ დიამეტრიანი უჯრედებია, რომელთაც აქვთ დიდი, მკვრივი, მრგვალი ბირთვი, მცირე რაოდენობის ბაზოფილური, ორგანოიდებით ღარიბი ციტოპლაზმა, სადაც არასოდეს არ არის სპეციფიკური მარცვლები.

ლიმფოციტები მთელი ლეიკოციტების 20-35%-ს შეადგენენ. მონაწილეობენ ანტისხეულების სინთეზში, აწვდიან საკვებ ნივთიერებებს სხვა უჯრედებს — მონოციტებს, მაკროფაგებს, ფიბრობლასტებს.

ლიმფოციტების 90-95%-ს შეადგენენ პატარა ლიმფოციტები, დანარჩენს კი საშუალო და დიდი ლიმფოციტები. პატარა ლიმფოციტებს შორის რამდენიმე სახის უჯრედებია, რომელთა ნაწილს შეიძლება ჰქონდეს სხვა ლიმფოციტად, და, საერთოდ, სისხლის ყველა უჯრედებად, აგრეთვე შემაერთებელი ქსოვილის უჯრედებად დიფერენცირების უნარი. ლიმფოციტები უმთავრეს როლს თამაშობენ იმუნოლოგიურ პროცესებში, სხვა უჯრედებს აწვდიან საკვებ და პლასტიკურ ნივთიერებებს. ლიმფოციტები წარმოიქმნებიან თავდაპირველად ძვლის წითელ ტვინში, საიდანაც გადადიან მკერდუკანა ჯირკვალში, შემდეგ კი ლიმფურ ორგანოებში, სადაც ინტენსიურად მრავლდებიან.

## ლიტერატურა
კატეგორია:სისხლი
კატეგორია:ლიმფოციტები
ლიმფური გულები

**ლიმფური გულები** — ლიმფური სადინარების გაფართოებული უბნები ვენებთან მისი შერთვის ადგილებზე. ლიმფური გულების კედელი შედგება 3 შრისაგან (ენდოთელიუმი, განივზოლიანი კუნთები და შემაერთებელი ქსოვილი), აქვს პულსაციის უნარი, რაც აძლიერებსვენებში ლიმფის ჩადენას. ვენებისაგან ლიმფური გულები აქვთ მრგვალპირიანებს, თევზებს, ამფიბიებს, ქვეწარმავლებს, ფრინველების ემბრიონებს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ლიმფური სისტემა
კატეგორია:ფიზიოლოგია
სპოროფიტი

**სპოროფიტი** (სპორა და ბერძნ. phyton  — მცენარე) — უსქესო დიპლოიდური (შეიცავს ქრომოსომათა ორმაგ რაოდენობას) თაობა მცენარეებისა, რომელთა განვითარების ციკლიც ხასიათდება თაობათა მორიგეობით.  სპოროფიტზე წარმოიქმნება სპორანგიუმი, რომელშიც მეიოზის შედეგად ყალიბდება სპორები. სპოროფიტს ენაცვლება სპორიდან წარმოქმნილი ჰაპლოიდური გამეტოფიტი — სქესიანი თაობა, რომელზეც ვითარდება მდედრობითი და მამრობითი სასქესო ორგანოები. განაყოფიერებული კვერცხუჯრედი — ზიგოტა — საწყისს აძლევს სპოროფიტს. მცენარეთა სხვადასხვა ჯგუფში სპოროფიტი წარმოდგენილია სხვადასხვაგვარად. სპოროფიტი დომინირებს გამეტოფიტზე შიშველ- და ფარულთესლოვანებში, აგრეთვე გვიმრანაირებსა და ლამინარიასნაირ წყალმცენარეებში. ხავსებისა და ზოგიერთი წაბლა წყალმცენარის განვითარების ციკლში სპოროფიტს დაქვემდებარებული მდგომარეობა  აქვს. მცენარეებში, რომელთაც განვითარების იზომორფული ციკლი ახასიათებთ, სპოროფიტი და გამეტოფიტი ერთმანეთისაგან დამოუკიდებლად არსებობენ და ერთნაირად არიან განვითარებული. იზოსპორიიდან ჰეტეროსპორიაზე გადასვლამ განაპირობა თესლების წარმოქმნა და მცენარეთა უფრო სრულყოფილ, თესლით გამრავლებაზე გადასვლა.
## ლიტერატურა
კატეგორია:მცენარეთა გამრავლება
კატეგორია:უსქესო გამრავლება
კატეგორია:მცენარეთა მორფოლოგია
კატეგორია:ბოტანიკა
ლისტვიაგა

**ლისტვიაგა** — ქედი ალთაიში, მდინარეების ბუხთარმისა და კათუნის აუზების წყალგამყოფზე. სიგრძე დაახლოებით 120 კილომეტრი. სიმაღლე 2783 მეტრამდე (ბისტრუხინის შპილი). აღმოსავლეთი ნაწილი ძლიერ დანაწევრებული ზეგანია. ლისტვიაგა აგებულია ეფუზიური ქანებით და ქვიშაქვებით. კალთები შემოსილია არყის, ვერხვისა და ლარიქსის ტყეებით, 2000 მეტრს ზევით სუბალპური და ალპური მდელოებია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყაზახეთის ქედები
გერმანია 1896 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე

**გერმანიამ** ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე პირველად იასპარეზა 1896 წელს, საბერძნეთის დედაქალაქ ათენში. ამ თამაშებზე მათ სხვადასხვა სინჯის 13 მედალი მოიპოვეს.

## რესურსები ინტერნეტში
*სპორტული ბმულები 
*საერთაშორისო ოლიმპიური კომიტეტის შედეგების მონაცემთა ბაზა

კატეგორია:ქვეყნები 1896 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
კატეგორია:გერმანია ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
კატეგორია:ევროპის ქვეყნები ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
გერმანია 1928 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე

**გერმანიამ** ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე მეექვსედ იასპარეზა 1928 წელს, ნიდერლანდების დედაქალაქ ამსტერდამში. ამ თამაშებზე მათ სხვადასხვა სინჯის 31 მედალი მოიპოვეს.

## რესურსები ინტერნეტში
* სპორტული ბმულები 
* საერთაშორისო ოლიმპიური კომიტეტის შედეგების მონაცემთა ბაზა

კატეგორია:ქვეყნები 1928 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
კატეგორია:გერმანია ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
კატეგორია:ევროპის ქვეყნები ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
ტიუშიხა

**ტიუშიხა** () — სოფელი რუსეთში, ვოლოგდის ოლქში, ხაროვსკის რაიონში. სოფელი შედის ხაროვსკის სასოფლო დასახლების შემადგენლობაში, 2002 წლის მონაცემებით სოფელში აღარავინ ცხოვრობდა.

## იხილეთ აგრეთვე
*ხაროვსკის რაიონის დასახლებული პუნქტები

## რესურსები ინტერნეტში
* http://vologda-oblast.ru/ru/government/municipalities/atu/index.php?okato_15=19+252+840+049 — *ვოლოგდის ოლქის დასახლებული პუნქტების რეესტრი*

კატეგორია:ხაროვსკის რაიონის დასახლებული პუნქტები
გერმანია 1952 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე

**გერმანიამ** ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე მეცხრედ იასპარეზა 1952 წელს, ფინეთის დედაქალაქ ჰელსინკიში. ამ თამაშებზე მათ 7 ვერცხლისა და 17 ბრინჯაოს მედალი მოიპოვეს.

## რესურსები ინტერნეტში
*სპორტული ბმულები 
*საერთაშორისო ოლიმპიური კომიტეტის შედეგების მონაცემთა ბაზა

კატეგორია:ქვეყნები 1952 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
კატეგორია:გერმანია ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
კატეგორია:ევროპის ქვეყნები ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
აღმოსავლეთი გერმანია 1976 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე

**აღმოსავლეთ გერმანიამ** ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე მესამედ იასპარეზა 1976 წელს, კანადის ქალაქ მონრეალში. ამ თამაშებზე მათ სხვადასხვა სინჯის 90 მედალი მოიპოვეს.

## რესურსები ინტერნეტში
*სპორტული ბმულები 
*საერთაშორისო ოლიმპიური კომიტეტის შედეგების მონაცემთა ბაზა

კატეგორია:ქვეყნები 1976 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
კატეგორია:აღმოსავლეთი გერმანია ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
კატეგორია:ევროპის ქვეყნები ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
დასავლეთი გერმანია 1968 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე

**დასავლეთმა გერმანიამ** ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე პირველად იასპარეზა 1968 წელს, მექსიკის დედაქალაქ მეხიკოში. ამ თამაშებზე მათ სხვადასხვა სინჯის 26 მედალი მოიპოვეს.

## რესურსები ინტერნეტში
*სპორტული ბმულები 
*საერთაშორისო ოლიმპიური კომიტეტის შედეგების მონაცემთა ბაზა

კატეგორია:ქვეყნები 1968 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
კატეგორია:დასავლეთი გერმანია ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
კატეგორია:ევროპის ქვეყნები ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
ადაპა

[მინი|ადაპა, ავტ. [ოდილონ რედონი]] 
**ადაპა** — შუმერულ-აქადურ მითოლოგიაში — პირველი ადამიანი (ბიბლიური ადამის პროტოტიპი), ნახევრად ღმერთი და შუმერული პანთეონის უზენაესი ტრიადის მესამე წევრის — ენქის ძე. ცხოვრობდა სამხრეთ შუამდინარეთის უძველეს ქალაქ ერიდუში, რომლის მთავარი ღვთაებაც, სწორედ ენქი იყო. ადაპა ერთ-ერთია იმ შვიდ აბგალს შორის, რომელთაც მიეწერება შუმერულ ქალაქთა დაარსება.

## მითი დაკარგულ უკვდავებაზე
ღვთაება ენქისადმი მთავარ შესაწირად ითვლებოდა თევზი. ამიტომაც ადაპას ყოველდღე უწევდა ნავით ზღვაში შესვლა და სამსხვერპლო თევზის დაჭერა. ერთხელაც, ზღვაში შესულს მოუსწრო ქარიშხალმა და მისი ნავი ამოატრიალა. ამის გამო განაწყენებულმა ადაპამ სამხრეთის ქარს ფრთები დაუმტვრია, რის გამოც ერთი კვირა არ ქროდა ქარი. ამ საქციელზე პასუხის გასაცემად ღვთაება ანუმ ზეცაში დაიბარა ის. წასვლამდე ენქიმ გააფრთხილა, პირი არ დაეკარებინა იმ საჭმელ-სასმელისათვის, რასაც მას ანუ შესთავაზებდა, რათა არ მოეწამლა. მაგრამ მოხდა საპირისპიროდ და ანუმ ადაპას შესთავაზა უკვდავების საკვები და სასმელი. ახსოვდა რა ადაპას მამის დარიგება, უარი თქვა შეთავაზებაზე. ასე დაკარგა ადაპამ უკვდავების მინიჭების შანსი.

## ლიტერატურა 
*Jean Bottero, *Everyday Life In Ancient Mesopotamia*
*Donald A. Mackenzie, *Myths of Babylonia and Assyria*
*Stephanie Dalley, "Myths from Mesopotamia" p.&nbsp;326

კატეგორია:ძველი შუამდინარეთი
კატეგორია:შუმერული მითოლოგია
ლიუბერცი

**ლიუბერცი** — ქალაქი (1925-დან) რუსეთში, მოსკოვის ოლქში. სარკინიგზო კვანძი, მოსკოვიდან 19 კილომეტრი. 171,978 მცხოვრებით (2010). ქალაქში მოქმედებს სავაჭრო მანქანათსაშენი, ხიდების მოწყობილობათა, ბურღვის ტექნოლოგიის ქარხნები. ასევე ხის დასამუშავებელი კომბინატი, პიანინოს ფაბრიკა, იყო სსრკ მეცნიერების აკადემიის სამეცნიერო და ტექნიკური ინფორმაციის ინსტიტუტის საწარმოო-საგამომცემლო კომბინატი და სხვა.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:მოსკოვის ოლქის ქალაქები
სპრინგფილდი

**სპრინგფილდი** შეიძლება აღნიშნავდეს:
*სპრინგფილდი  — ქალაქი ილინოისის შტატში
*სპრინგფილდი — ქალაქი მასაჩუსეტსის შტატში
*სპრინგფილდი — ქალაქი მისურის შტატში
ახალი ჰოლანდია (კუნძული)

**ახალი ჰოლანდია** () — კუნძული საადმირალოს რაიონში, სანქტ-პეტერბურგში, გარშემორტყმულია მდინარე მოიკით, კრიუკოვისა და საადმირალოს არხებით. კუნძული წარმოადგენს ადრეული კლასიციზმის უნიკალურ არქიტექტურულ ძეგლს. მისი ფართობი 7,8 ჰექტარია.

## ისტორია
ახალი ჰოლანდია ორი ხელოვნურად შექმნილი კუნძულისგან შედგება, რომლებიც ნევის დელტაში მდებარეობენ. ისინი შეიქმნა 1719 წელს მას შემდეგ, რაც სანაოსნოდ მდინარეების ნევისა და მოიკას შორის საჭირო გახდა კრიუკოვისა და საადმირალოს არხების გაჭრა. ლეგენდის თანახმად კუნძულს სახელი პეტრე დიდმა უწოდა. ეს სახელი კუნძულისათვის ყველაზე შესაფერისი იყო, რადგან თავიდან „ჰოლანდია“ პეტერბურგში მთავარ საადმირალოს მიმდებარე ტერიტორიას ერქვა, სადაც გემთმშენებლობისათვის საჭირო ხის მასალა იყო. არხების გაჭრის შემდგომ საწყობები გადაიტანეს ახლადწარმოქმნილ კუნძულზე, თვითონ კუნძულს კი ეწოდა *ახალი ჰოლანდია*. ამავდროულად ახალი ჰოლანდია პირველი სამხედრო პორტი იყო რუსეთში, რომელიც პეტრე I-ის ბრძანებით 1721 წლის 21 სექტემბერს დაარსდა.

დაახლოებით 3 საუკუნის მანძილზე კუნძულზე მნახველებს არ უშვებდნენ, ეს აკრძალვა მხოლოდ 2011 წლის 16 ივლისს მოიხსნა.

## რესურსები ინტერნეტში
* ახალი ჰოლანდია — კუნძულის დეველოპერების ოფიციალური საიტი 
* ახალი ჰოლანდია nevastroyka.ru-ზე  

კატეგორია:სანქტ-პეტერბურგის გეოგრაფია
მაკ-კლურის სრუტე

|მინი|200პქ
**მაკ-კლურის სრუტე** — სრუტე კანადის არქტიკულ არქიპელაგში, ბანქსის, პრინს-პატრიკისა და მელვილის კუნძულებს შორის. სიგრძე დაახლოებით 400 კილომეტრი, სიგანე 88-140 კილომეტრი, სიღრმე 300 მეტრზე მეტი, მაქსიმალური 472 მეტრი. მთელი წლის მანძილზე ყინულით არის დაფარული. ნაოსნობა შესაძლებელია ყინულმჭრელების მეშვეობით აგვისტო-სექტემბერში. სახელი ეწოდა არქტიკის მკვლევარ რობერტ მაკ-კლურის პატივსაცემად.

## ლიტერატურა
კატეგორია:კანადის სრუტეები
ფხვენელნი

**ფხვენელნი** — ქართლის აზნაურთა საგვარეულო X საუკუნეში. სახელწოდება წარმოსდგა მათი სამამულე სოფელ ფხვენისიდან (გორის მუნიციპალიტეტი). „ქართლის ცხოვრების“ ცნობით X საუკუნის 50-იან წლებში ამ საგვარეულოს წარმომადგენლები ძმები სარა და გრიგოლ ფხვენელნი, ქართლისა და კახეთის აზნაურებთან ერთად, იბრძოდნენ აფხაზთა მეფის გიორგის გამაერთიანებელი პოლიტიკის წინააღმდეგ, ხელს უშლიდნენ მისი მფლობელობის დამყარებას ქართლსა და კახეთში. ამის შედეგად აფხაზთა მეფემ ვერ შეძლო კახეთის დაპყრობა და იქ კვლავ კახეთის ქორეპისკოპოსი კვირიკე დამკვიდრდა.

X საუკუნის შემდგომ ფხვენელნი აღარ იხსენიებიან წყაროებში. როგორც ჩანს, საქართველოს მონარქიის წარმოქმნის შემდეგ მათ, ისევე როგორც ქართლის სეპარატისტულად განწყობილმა სხვა დიდმა აზნაურებმა, დაკარგეს თავიანთი მამული.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:საქართველოს ფეოდალური საგვარეულოები
სიტიუ-დუ-მატუ

**სიტიუ-დუ-მატუ** () — მუნიციპალიტეტი ბრაზილიაში, ბაიას შტატში. მდებარეობს ქვეყნის ჩრდილო-აღმოსავლეთ რეგიონში. მიეკუთვნება ვალი-სან-ფრანსისკუ-და-ბაიას მეზორეგიონს.

2010 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 12 051 ადამიანს შეადგენდა. ფართობი 1 709.762 კმ²-ია. მოსახლეობის სიმჭიდროვე 7,05 კმ²-ზე.

## რესურსები ინტერნეტში
*ბრაზილიის გეოგრაფიისა და სტატისტიკის ინსტიტუტი , 
*მოსახლეობის აღწერის მონაცემები

კატეგორია:ბაიას შტატის მუნიციპალიტეტები
სუდოვო (ვოლოგდის ოლქი)

**სუდოვო** () — სოფელი რუსეთში, ვოლოგდის ოლქში, ხაროვსკის რაიონში. სოფელი შედის ხაროვსკის სასოფლო დასახლების შემადგენლობაში, მოსახლეობა 2002 წლის მონაცემებით 4 ადამიანს შეადგენდა.

## იხილეთ აგრეთვე
*ხაროვსკის რაიონის დასახლებული პუნქტები

## რესურსები ინტერნეტში
* სუდოვო — *ვოლოგდის ოლქის დასახლებული პუნქტების რეესტრი*

კატეგორია:ხაროვსკის რაიონის დასახლებული პუნქტები
კოკო-კეი

**კოკო-კეი** ან **ლიტლ-სტირაპის კეი** () — მომცრო კუნძული ბერის კუნძულების შემადგენლობაში, ბაჰამის კუნძულების დედაქალაქ ნასაუდან 55 მილით ჩრდილოეთით. აღმოსავლეთიდან დასავლეთის მიმართულებით კუნძულის სიგრძე დაახლოებით ერთი კილომეტრია, ჩრდილოეთიდან-სამხრეთისკენ კი 183 მეტრი. აღმოსავლეთი ნაწილი რეკრეაციული აქტივობის ცენტრია და იშლება მარჯნის აუზში, სადაც ბინადრობენ ლამანტინისებრნი, სკაროსები, ადვილად შესამჩნევია მრავალი სახეობის თევზი. ჩრდილოეთ ნაწილში მდებარეობს მომცრო უბე, სადაც შესაძლებელია დიდი გემების თანმხლები მცირე გემების მიღება. მთლიან კუნძულს კვეთს ბუნებრივი ბილიკები. 

კუნძული იჯარით აიღო უმსხვილესმა საკრუიზო კომპანია Royal Caribbean Cruises Ltd-მა და სწორედ ამ კომპანიამ უწოდა ამჟამინდელი სახელი — კოკო-კეი. Royal Caribbean-ი ერთ-ერთი პირველი საკრუიზო კომპანია გახდა, რომელმაც ექსკლუზიური სარგებლობის უფლებით კუნძული იქირავა. ამ უკანასკნელისა და სხვა ცნობილი საკრუიზო კომპანიის გემები ხშირად უშვებენ ღუზას კუნძულის სიახლოვეს, ხმელეთზე კი ხალხი თანმხლებ მომცრო გემებს გადაჰყავს. სტუმრებისათვის შესაძლებელ საქმიანობებს შორისაა ცურვა, წყალქვეშ ცურვა, კაიკინგი, კატერზე გამობმული პარაშუტით ფრენა, დაივინგი, სკუტერით ტალღებზე სრიალი. 

ლიტლ-სტირაპის კუნძული წარმოადგენს გრიტ-სტირაპის კუნძულის დანამატს, რომელიც თავის მხრივ კომპანია Norwegian Cruise Line-ის კუთვნილებაშია.

## გალერეა

ფაილი:CocoCayBeach.JPG|კუნძულის პლაჟი
ფაილი:CocoCayShops.JPG|
ფაილი:CocoCayTender.JPG|მცირე გემი, რომელსაც კუნძლზე დიდი გემიდან მგზავრები შეჰყავს

## რესურსები ინტერნეტში
*Aerial photos of Little Stirrup Cay
*A former caretaker writes about life on the island 
*About the Stirrup cays 
*Images tagged with "Coco Cay" at Flickr
*Cococay.info - Bahamas Island

## სქოლიო
კატეგორია:ბაჰამის კუნძულები
კატეგორია:Royal Caribbean Cruises
კატეგორია:კუნძულები ანბანის მიხედვით
ქათიფ ჩელები

**მუსტაფა იბნ აბდულაჰ ქათიფ ჩელები** (; დ. თებერვალი 1609, სტამბოლი, ოსმალეთის იმპერია — გ. 6 ოქტომბერი, 1657, იქვე) — ოსმალური ისტორიოგრაფიის თვალსაჩინო წარმომადგენელი. ეკუთვნის ოცზე მეტი ნაშრომი სხვადასხვა დარგში (ღვთისმეტყველება, პოლიტიკა, ლიტერატურა, გეოგრაფია, ისტორია, სამართალი). მის ისტორიულ-გეოგრაფიულ თხზულებაში „ჯიჰან-ნუმა“ („მსოფლიოს სარკე“) ვრცლად არის მიმოხილული საქართველო და ამიერკავკასიის ქვეყნები. ნაშრომს დართული აქვს თურქულ ენაზე შედგენილი კავკასიის რუკა, რომელიც საკმაო სიზუსტით გადმოგვცემს XVII საუკუნის საქართველოს გეოგრაფიულ პუნქტებსა და რაიონებს. საყურადღებოა ქათიფ ჩელების ისტორიული თხზულებები „თაკვიმ ალ-თავარიხ“ („ისტორიულ-ქრონოლოგიური ცხრილები“) და „ფეზლექე“ („ოსმალთა ისტორია“); ამ უკანასკნელში დაცულია ცნობები საქართველოს შესახებ.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თურქი ისტორიკოსები
კატეგორია:დაბადებული 1609
კატეგორია:გარდაცვლილი  6 ოქტომბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1657
კატეგორია:სტამბოლში დაბადებულები
ქალხუ

მინი|300პქ|ქალხუ
**ქალხუ**, *ქალახი* — ძველი ქალაქი ასურეთში (ახლანდელი ნიმრუდი, ერაყი). მდინარე ტიგროსის მარცხენა სანაპიროზე. დააარსა სალმანასარ I-მა ძვ. წ. XIII საუკუნეში. დაახლოებით ძვ. წ. 612 წელს ჯერ მიდიელებმა დაარბიეს, მერე კი — სპარსელებმა. ამიერიდან იგი უმნიშვნელო პუნქტად დარჩა. 1845 წლიდან ქალხუს არქეოლოგიური გათხრების შედეგად გამოვლინდა ასურელ მეფეთა წარწერები (სალმანასარ III-ის შავი ობელისკი), არქიტექტურის შესანიშნავი ძეგლები: ზიკურათი, ასურნასირფალ II-ისა და ასარხადონის ბრწყინვალე რელიეფებით.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ასურეთის ქალაქები
ქანესი

მინი|ქანესის სავარაუდო ნაქანაქარი
**ქანესი**, *ქანიში, ნესა*  — წინახეთური და ხეთური ხანის ქალაქი მცირე აზიაში, ახლანდელი ქიულთეფეს ადგილას (კაისერის ჩრდილო-აღმოსავლეთით 20 კმ-ზე). ქანესი აღმოაჩინა ბ. ჰროზნიმ 1925 წლის არქეოლოგიური გათხრების შედეგად, როდესაც იპოვეს ათასობით ლურსმული, ე. წ. „კაპადოკიური“ ფირფიტა. როგორც შემდეგი გამოკვლევებით დადასტურდა, ძველ ხეთურ ენაზე შედგენილ წყაროებში ქანესს ეწოდებოდა აგრეთვე ნესა. ქანესში იყო განლაგებული ასურელთა დიდი სავაჭრო კოლონია, რომელიც ადგილობრივი ქალაქ-სახელმწიფოს მმართველს (ასეთები იყვნენ: ინარა, ვარშამა და სხვ.) ემორჩილებოდა. ქანესი დაიპყრო მეზობელმა ქალაქ-სახელმწიფომ ქუსარამ, რომლის მეფე ანითამ (ძვ. წ.  XVIII საუკუნის შუა ხანები) ქანესი თავის სატახტო ქალაქად გამოაცხადა. ხეთურ ხანაში ქანესი დაკნინდა. ინდოევროპელი ხეთები თავიანთ ენას ქანესის სახელის მიხედვით აღნიშნავდნენ და მას ქანესურ (ნესურ, ნესიტურ) ენას უწოდებდნენ.

## ლიტერატურა 
*Tahsin Özgüç, Kültepe, Yapi Kredi, 2005, ISBN 975-08-0960-2
*KR Veenhof, Kanesh: an Old Assyrian colony in Anatolia, in Civilizations of the Ancient Near East ed. by J. Sasson, Scribners, 1995
*J Mellaart, Anatolian Chronology in the Early and Middle Bronze Age, 1957, *Anatolian Studies*, vol.7, pp.55-88

## რესურსები ინტერნეტში 
*Cuneiform tablet case - Metropolitan Museum of Art
*Official page of Kültepe village 

კატეგორია:თურქეთის არქეოლოგიური ძეგლები
კატეგორია:ასურეთის ქალაქები
კატეგორია:ხეთების ქალაქები
ლობენგულა

მინი|ლობენგულა
**ლობენგულა** (დ. 1836 — გ. 1894) — მატაბელეს ხალხის ინკოსი (გამგებელი, უმაღლესი ბელადი), უკანასკნელი დამოუკიდებელი აფრიკელი — გამგებელი სამხრეთ აფრიკაში 1870-1894 წლებში. 1880 წელს ცდილობდა ესარგებლა დიდ ბრიტანეთსა, გერმანიასა და ტრანსვაალს შორის წინააღმდეგობით ზამბეზი-ლიმპოპოს შუამდინარეთში და დიპლომატიური საშუალებებით შეეფერხებინა იმპერიალისტური ექსპანსია ამ რაიონში. 1888 წელს იძულებული გახდა დაედო ე. წ. მეგობრობის ხელშეკრულება დიდ ბრიტანეთთან და „ხელშეკრულება“ ინგლისელი კოლონიალური მოღვაწის ს. როუდზის აგენტებთან თავისი ქვეყნის მინერალური სიმდიდრეების კონცესიის შესახებ. 1893 წელს მეთაურობდა მატაბელეს განმათავისუფლებელ ბრძოლას.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დაბადებული 1836
კატეგორია:გარდაცვლილი 1894
გერმანია 1936 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე

**გერმანიამ** ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე მერვედ იასპარეზა 1936 წელს, გერმანიის დედაქალაქ ბერლინში. ამ თამაშებზე მათ სხვადასხვა სინჯის 89 მედალი მოიპოვეს.

## რესურსები ინტერნეტში
*სპორტული ბმულები 
*საერთაშორისო ოლიმპიური კომიტეტის შედეგების მონაცემთა ბაზა

კატეგორია:ქვეყნები 1936 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
კატეგორია:გერმანია ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
კატეგორია:ევროპის ქვეყნები ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე
რიჩარდ დილი

**რიჩარდ დილი** ( დ. 1940, ბეთლეჰემი, პენსილვანია, აშშ) — ამერიკელი არქეოლოგი, ანთროპოლოგი. ცნობილია, როგორც მესოამერიკის კოლუმბამდელი კულტურების მკვლევარი. განსაკუთრებით დიდი წვლილი მიუძღვის ოლმეკების ცივილიზაციის შესწავლაში, რომელიც არსებობდა მექსიკის ყურის სანაპიროზე ფორმაციულ (წინარეკლასიკურ) პერიოდში და რომელმაც მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა უფრო გვიანდელ კულტურებზე, რომლებიც იმავე რეგიონში არსებობდა.

## რესურსები ინტერნეტში 
* Richard A. Diehl , faculty profile at Department of Anthropology, UA

## ლიტერატურა 
* 
* 
* 

## სქოლიო
კატეგორია:ამერიკელი არქეოლოგები
კატეგორია:ამერიკელი ანთროპოლოგები
კატეგორია:ოლმეკები
კატეგორია:დაბადებული 1940
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
უნგრელები

**უნგრელები**, ან **მადიარები** () — ერი და ეთნოსი რომელიც საუბრობს უნგრულად და პირდაპირ არის დაკავშირებული უნგრეთთან. 2011 წლის მიხედვით მსოფლიოში არის 14-15 მილიონი უნგრელი, რომელთაგანაც დაახლოებით 10 მილიონი ცხოვრობს უნგრეთში. 

## ლიტერატურა 
* Korai Magyar Történeti Lexicon (9-14. század) (Encyclopedia of the Early Hungarian History (9th-14th Centuries)) Budapest, Akadémiai Kiadó; 753. ISBN 963-05-6722-9.

## რესურსები ინტერნეტში 
* Origins of the Hungarians from the Enciklopédia Humana (with many maps and pictures) 
* Hungarians in the Carpathian Basin 
* Hungary and the Council of Europe
* Facts about Hungary 
* Hungarians outside Hungary - Map 

## სქოლიო 
კატეგორია:ევროპის ეთნოსები
კატეგორია:ეთნიკური ჯგუფები
ლოზანის კონფერენცია

**ლოზანის კონფერენცია** — საერთაშორისო კონფერენცია, რომელიც მიმდინარეობდა 1922 წლის 20 ნოემბრიდან 1923 წლის 24 ივლისამდე ლოზანაში (შვეიცარია). კონფერენცია მოიწვიეს ახლო აღმოსავლეთის მდგომარეობის მოსაწესრიგებლად თურქეთის წინააღმდეგ ინტერვენციის ჩაშლისა და დამოუკიდებლობისთვის ომში თურქეთის გამარჯვების შემდეგ.

## მონაწილე ქვეყნები
მონაწილეობდნენ დიდი ბრიტანეთი, საფრანგეთი, იტალია, საბერძნეთი, რუმინეთი, იუგოსლავია, იაპონია, აშშ (მეთვალყურედ), თურქეთი. სსრკ-ისა და ბულგარეთის დელეგაციები მონაწილეობდნენ მხოლოდ შავი ზღვის სრუტეების რეჟიმის საკითხების განხილვაში, კერძო საკითხების განხილვაზე დაუშვეს ზოგიერთი სხვა ქვეყანაც. 

## კონფერენციის პირველი ეტაპი
საბჭოთა დელეგაციის პროექტის, რომელიც მომზადებული იყო ლენინის მიერ, ძირითადი დებულებები მხარს უჭერდა თურქულ ეროვნულ ინტერესებს, სამხედრო ხომალდებისათვის სრუტეების ჩაკეტვას, ომისა და მშვიდობიანობის დროს, ხოლო სავაჭრო გემებისათვის ნაოსნობის სრულ თავისუფლებას. ინგლისი, რომელიც გამოხატავდა ანტანტის ინტერესებს, მოითხოვდა სრუტეებში ყველა ქვეყნის სავაჭრო და სამხედრო გემების თავისუფალ მიმოსვლას, შავი ზღვის სრუტეების დემილიტარიზაციას და მათზე საერთაშორისო კონტროლის დაწესებას. თურქეთი იმ იმედით, რომ ინგლისი დაეხმარებოდა ეკონომიკურ, ფინანსურ და ტერიტორიული საკითხების მოგვარებაში, დაეთანხმა დიდი ბრიტანეთის პროექტს. მაგრამ ინგლისმა საზავო ხელშეკრულების თურქეთისათვის არახელსაყრელი პირობები წამოაყენა. თურქეთის დელეგაცია არ დათანხმდა და 1923 წლის 4 თებერვალს მოლაპარაკება შეწყდა. 

## კონფერენციის მეორე ეტაპი
კონფერენცია განაახლდა 1923 წლის 23 აპრილს. ლოზანის კონფერენციის მე-2 ეტაპზე ძირითადი იყო თურქეთთან საზავო ხელშეკრულების საკითხები. ურთიერთდათმობათა შედეგად ხელი მოაწერეს 17 დოკუმენტს. აქედან ყველაზე მნიშვნელოვანი იყო ლოზანის საზავო ხელშეკრულება და სრუტეების რეჟიმის კონვენცია. კონვენცია ითვალისწინებდა სრუტეების ზონის დემილიტარიზაციას, ამასთანავე დასაშვებად თვლიდა ყველა ქვეყნის სავაჭრო და სამხედრო გემების თავისუფალ ნაოსნობას. საბჭოთა კავშირმა უარი თქვა ამ კონვენციის რატიფიცირებაზე. 1936 წელს ეს კონვენცია შეიცვალა მონტრეს კონფერენციაზე შემუშავებული კონვენციით.

## იხილეთ აგრეთვე
*ლოზანის საზავო ხელშეკრულება
*მონტრეს კონფერენცია

## ლიტერატურა
კატეგორია:XX საუკუნის დიპლომატიური კონფერენციები
ქართულ-ჰულაგუიანური დირჰემი

**ქართულ-ჰულაგუიანური დირჰემი** — XIII საუკუნის 80-იან წლებში თბილისში მოჭრილი ვერცხლის მონეტა, რომლის ერთ მხარეს ილხანის სახელის შემცველი ზედწერილია უიღურულად, ხოლო მეორეზე – ქრისტიანული ლოცვა არაბულად:  და ჯვრის გამოსახულება, გარე სეგმენტებში – გამოშვების თარიღი, იშვიათად მოჭრის ადგილი – თბილისი. ამგვარი ფული დიდი რაოდენობით მიმოიქცეოდა აღმოსავლეთ საქართველოში და მის ფარგლებს გარეთაც, რასაც მათი განძებად აღმოჩენის შემთხვევებიც მოწმობს. საქართველო ერთადერთი იყო ჰულაგუიანების ქვეშევრდომ სახელმწიფოთა შორის, რომელიც მონეტას უშვებდა ქრისტიანული რწმენის სიმბოლოთი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საქართველოს მონეტები
შუნგის იმპერია

220პ ქ.|მინიატურა |220 პქ.px|მინიატიურა|მარჯვნივ|ატლანტი იაკსში, უფრო დიდი გამოსახულება იყო
**შუნგის იმპერია** — იმპერია ინდოეთის აღმოსავლეთ ნაწილში. წარმოიქმნა დაახლ. ძვ. წ. 185—73 წლებში, მაურიების იმპერიის დაცემის შემდეგ. დედაქალაქი — პატალიპუტრა. 

## მაურიების იმპერიის დაცემა 
ძვ. წ. 185 წელს, მეფე აშოკას გარდაცვალებიდან 50 წლის შემდეგ მაურიების უკანასკნელი მეფე ბრიჰადრათჰა სასტიკად მოკლეა სამხედრო აღლუმზე საკუთარმა მთავარსარდალმა პუშიამიტრა შუნგას მიერ, რომელმაც თავი მეფედ გამოახცადა და ახალი დინასტია შექმნა.

## ბუდიზმის დევნა 
პუშიამიტრა შუნგა იყო მორწმუნე ბრამინი. იგი იყო ბუდიზმის მკვეთრი მოწინააღმდეგე და სისასტიკით ცნობილი. მან დანგრია ბუდისტური მონასტრები და დახოცა ბერები. აჯილდოებდა ხალხს ბუდისტი ბერების მკვლელობებისთვის. ბუდისტური მონასტრები იძარცვებოდა და გარდაიქმნებოდა ინდუისტურ ტაძრებად. განსაკუთრებით, ისეთ ადგილებში, როგორიცაა ნალანდა, ბოდგაია, სარნატი, და მატჰურა.

## კონფლიქტი ინდო-ბერძნებთან 
დაახლოებით, ძვ. წ. 180 წელს ინდო-ბერძნების მეფე დემეტიოს I ბაქტრიელი გაემართა შუნგის წინააღმდეგ სალაშქროდ. მიაღწია თითქმის პატალიპუტრამდე. ჩამოაყალიბა ახალი ინდო-ბერძნული სამეფო ჩრდილო და ჩრდილო-დასავლეთ ინდოეთის ტერიტორიაზე. შეჭრის მიზეზად ითვლება აგრეთვე ბუდიზმი, რომელმაც ამ ადგილების დაკავებიდან მალევე აყვავებას მიაღწია. განსაკუთრებით არსებითი წვლილი ბუდიზმის განვითარებასა და გავრცელებაში მიუძღვის მხსნელად წოდებულ მეფე მენანდერ I-ს.

ჰელიოდორის სვეტის თანახმად, ინდო-ბერძნები და შუნგა დაზავდნენ და დაახლოებით ძვ. წ. 110 წელს გაცვალეს დიპლომატიური მისიები.

## შუნგის სამეფოს ბოლო პერიოდი 
გვინ პერიოდში შუნგის სამეფოში გაგრძელდა წინააღმდეგობა ცენტრიდან მოშორებულ ადგილებში. ხოლო შუნგის დინასტიის დაცემის შემდეგ იმპერიას მართავდა კავნას დინასტია.

## შუნგის მეფეთა სია 
* პუშიამიტრა შუნგა (ძვ. წ. 185—149)
* აგნიმიტრა (ძვ. წ. 149—141)
* ბასუჯტიეშა (ძვ. წ. 141—131)
* ბასუმიტრა (ძვ. წ. 131—124)
* ანდჰრაკა (ძვ. წ. 124—122)
* პულინდაკა (ძვ. წ. 122—119)
* გკჰოშა
* ბაჯრამიტრა
*ბჰაგავატა
* დევაბჰუტი (ძვ. წ. 83 — 73)

## ლიტერატურა 
* Dictionary of Buddhism by Damien KEOWN (Oxford University Press, 2003) [ISBN 0-19-860560-9]
* "Ashoka and the decline of the Mauryas" Romila Thaper (London 1961).

## რესურსები ინტერნეტში 
* შუნგა და ჩრდილო-დასავლეთის ინდოეთი
* მედალიონები ბარჰუტიდან 

კატეგორია:ინდოეთის ისტორია
კატეგორია:აზიის ისტორიული სახელმწიფოები
კატეგორია:მადჰია-პრადეშის შტატი
კატეგორია:დინასტიები
ქარხემიში

**ქარხემიში** (ხეთური: *Karkamiš*; ; ძვ.ბერძ: Εὔρωπος; ლათ.; *Europus*) —  ქალაქ-სახელმწიფო ჩრდილოეთ სირიაში, მდინარე ევფრატის მარჯვენა ნაპირზე, ახლანდელ ჯერაბლუსთან. უძველესი წყარო, რომელშიც მოხსენიებულია ქარხემიში, დაცულია მარის არქივში (ძვ. წ. XIX საუკუნის დასასრული - XVIII საუკუნის I ნახევარი). ჩრდილოეთ სირიაში ხეთების გააქტიურების პერიოდში (ძვ. წ. XVII საუკუნე) ქარხემიშის სამეფო ჯერ კიდევ დამოუკიდებელი იყო. მოგვიანებით (ძვ. წ. XV საუკუნიდან) იგი ეგვიპტის პოლიტიკურ გავლენას განიცდიდა, თუმცა უმთავრესად ხურის (მითანის) ბატონობაში იყო. ამის შემდეგ ძვ. წ. XIV საუკუნიდან ქარხემიშში ხეთების მეფეთა დინასტიის წარმომადგენლები მეფობდნენ ხეთების სამეფოს დაცემამდე (ძვ. წ. 1200 წ.). „ზღვის ხალხების“ შემოსევის დროს, როგორც ჩანს, ქარხემიშიც გაანადგურეს. ძვ. წ. I ათასწლეულის I ნახევარში ქარხემიში ჰეგემონობდა გვიანდელ ხეთურ სამეფოებზე და ითვლებოდა „დიდი ხათის“ ქვეყნის პოლიტიკურ და კულტურულ ცენტრად. ქარხემიში ხარკს უხდიდა ასურეთის მეფეებს. ძვ. წ.  712 წელს სარგონ II-მ დაიპყრო. ძვ. წ. 605 წელს ქარხემიშთან მოხდა ბრძოლა, რომელშიც ბაბილონის მეფე ნაბუქოდონოსორ II-მ გაანადგურა ეგვიპტის ფარაონი ნეხო II და ასურუბალიტ II.

ქარხემიშში გათხრებმა გამოავლინეს ძლიერი თავდაცვითი ნაგებობანი, სასახლეთა, ტაძართა და სხვა შენობათა ნანგრევები, გვიანდელი ხეთური ხანის არქიტექტურული და სკულპტურული ძეგლები, ლურსმული და იეროგლიფური ტექსტები.

## ლიტერატურა 
* (http://www.orientlab.net/pubs, უფასო გადმოტვირთვა)
*N. Marchetti et al., Karkemish on the Euphrates: Excavating a City's History, in *Near Eastern Archaeology* 75/3 (2012), pp. 132–147 (http://www.jstor.org/stable/10.5615/neareastarch.75.issue-3)
*N. Marchetti, "The 2011 Joint Turco-Italian Excavations at Karkemish", in *34. kazı sonuçları toplantısı, 28 Mayıs-1 Haziran 2012, Çorum. 1. cilt*, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Ankara 2013, pp.&nbsp;349–364 (http://www.kulturvarliklari.gov.tr/Eklenti/7332,34kazi1.pdf?0)

## რესურსები ინტერნეტში
*თურქეთ-იტალიის არქეოლოგიური ექსპედიცია ქარხემში
*ქარხემიში
*ქარხემიშის სურათები

## სქოლიო
კატეგორია:აზიის ყოფილი მონარქიები
კატეგორია:აზიის ისტორიული სახელმწიფოები
კატეგორია:ასურეთის ქალაქები