პიეტა (მიქელანჯელო)

300px|მინი
**პიეტა (მიქელანჯელო)** () — იესოს და მარიამის კარარას მარმარილოს ქანდაკება გოლგოთის მთაზე, რომელიც წარმოადგენს ქალწულ მარიამის „მეექვსე მწუხარებას“, შექმნილი მიქელანჯელო ბუონაროტის მიერ, წმინდა პეტრეს ბაზილიკაში, ვატიკანის ქალაქი, რომლისთვისაც ის შეიქმნა. ეს არის იტალიური რენესანსის სკულპტურის საკვანძო ნამუშევარი და ხშირად მიჩნეულია მაღალი რენესანსის დასაწყისად.

სკულპტურა ასახავს მომენტს, როდესაც იესო, ჯვრიდან ჩამოხსნილი, გადაეცემა დედამისს, მარიამს. მარიამი იესოზე ახალგაზრდულად გამოიყურება; ხელოვნების ისტორიკოსები თვლიან, რომ მიქელანჯელო შთაგონებული იყო დანტე ალიგიერის ღვთაებრივი კომედიიდან ნაწყვეტით: „ო ქალწულო დედაო, ქალიშვილო შენი ვაჟისა [...] შენმა ღირსებამ ისე აკეთილშობილა ადამიანის ბუნება, რომ მისმა ღვთაებრივმა შემოქმედმა არ იუკადრისა გამხდარიყო მისი ქმნილება“ (სამოთხე, გალობა XXXIII). მიქელანჯელოს პიეტას ესთეტიკური ინტერპრეტაცია უპრეცედენტოა იტალიურ სკულპტურაში , რადგან ის აბალანსებს ნატურალიზმის ადრეულ ფორმებს რენესანსის კლასიკური სილამაზის იდეალებთან.

ქანდაკება თავდაპირველად შეუკვეთა ფრანგმა კარდინალმა, ჟან ბილერ დე ლაგრაულასმა, მაშინდელმა საფრანგეთის ელჩმა რომში. სკულპტურა შეიქმნა, სავარაუდოდ როგორც საკურთხევლის ნაწილი, კარდინალის სამგლოვიარო კაპელისთვის ძველ წმინდა პეტრეს ტაძარში. როდესაც ეს დაინგრა, ქანდაკება შეინარჩუნეს და შემდგომში მიიღო თავისი ამჟამინდელი ადგილმდებარეობა, პირველი კაპელა ჩრდილოეთ მხარეს ახალი ბაზილიკის შესასვლელის შემდეგ, XVIII საუკუნეში. ეს არის ერთადერთი ნაწარმოები, რომელსაც მიქელანჯელომ ოდესმე ხელი მოაწერა.

ქანდაკება აღდგენილ იქნა მას შემდეგ, რაც მარიამის ფიგურა დააზიანა ლასლო ტოტმა 1972 წლის სულთმოფენობის კვირას; ის ბოლო დრომდე დაცული იყო ტყვიაგაუმტარი მინის ეკრანით.

## ისტორია
250px|მინი
ქანდაკება თავდაპირველად შეუკვეთა კონდომის ყოფილმა ეპისკოპოსმა, კარდინალმა ჟან დე ვილიე დუ ლაგრაულასმა. სკულპტურა განკუთვნილი იყო საკურთხევლის ნაწილად მისი სამგლოვიარო კაპელისთვის ძველი წმინდა პეტრეს ბაზილიკაში. წმინდა პეტრონილას კაპელა მოგვიანებით დაინგრა და სკულპტურა შემდგომში გადატანილ იქნა მის ამჟამინდელ ადგილმდებარეობაზე, პირველ კაპელაში ჩრდილოეთ მხარეს ახალი ბაზილიკის შესასვლელის შემდეგ, XVIII საუკუნეში. ეს არის ერთადერთი ნაწარმოები, რომელსაც მიქელანჯელომ ოდესმე ხელი მოაწერა.

სტრუქტურა პირამიდულია და წვერო ემთხვევა მარიამის თავს. ქანდაკება პროგრესულად ფართოვდება მარიამის კაბის დრაპირებით ძირამდე, გოლგოთის კლდემდე. ფიგურები საკმაოდ არაპროპორციულია, რაც გამოწვეულია სირთულით გამოსახო სრულად გაზრდილი მამაკაცი სრული სიგრძით ქალის კალთაში ჩაწოლილი. მარიამის სხეულის დიდი ნაწილი დაფარულია მისი მონუმენტური დრაპირებით და ფიგურების ურთიერთობა საკმაოდ ბუნებრივად ჩანს. მიქელანჯელოს ინტერპრეტაცია პიეტასი ძალიან განსხვავდებოდა სხვა ხელოვანების მიერ ადრე შექმნილებისგან, რადგან მან გამოაქანდაკა ახალგაზრდა და ლამაზი მარიამი და არა ბუნებრივად უფროსი ქალი (45+ წლის), რაც შეესაბამებოდა მისი შვილის, იესოს ბუნებრივ ასაკს (33 წლის).

ჯვარცმის ნიშნები შეზღუდულია ძალიან პატარა ლურსმნის კვალით და იესოს გვერდის ჭრილობის მინიშნებით. შესაბამისად, ქრისტეს სახე არ ამჟღავნებს ვნების ნიშნებს. [საჭიროა უკეთესი წყარო] სხვა ინტერპრეტაციის თანახმად, როდესაც მიქელანჯელომ დაიწყო თავისი პიეტას შექმნა, მას სურდა შეექმნა ნამუშევარი, რომელსაც აღწერდა როგორც „გულის გამოსახულებას“.

ორი გაბურღული ხვრელი მდებარეობს ქალწულ მარიამის თავის თავზე, რომელიც ოდესღაც უჭერდა ორი ლევიტირებული ანგელოზის მატარებელ ღერძს, მაშინ როდესაც კიდევ ერთი ხვრელი მდებარეობს ქრისტეს გამოსახულების თავის თავზე.

## მარიამის ასაკი
250px|მინი
მარიამი წარმოდგენილია როგორც ძალიან ახალგაზრდა დაახლოებით 33 წლის შვილის დედისთვის, რაც არ არის უჩვეულო იმ დროის ქრისტეს ვნების გამოსახვებში. სხვადასხვა ახსნა იქნა შემოთავაზებული ამისთვის. ერთ-ერთი არის ის, რომ მისი სიჭაბუკე სიმბოლურად გამოხატავს მის ხელშეუხებელ სიწმინდეს, როგორც თავად მიქელანჯელომ განუცხადა თავის ბიოგრაფს, თანამემამულე და რომაელ მოქანდაკე ასკანიო კონდივის:

სხვა თეორია გვთავაზობს, რომ მიქელანჯელოს მიდგომა თემისადმი იყო დანტეს ღვთაებრივი კომედიისადმი მისი ვნების გავლენის ქვეშ: იმდენად კარგად იცნობდა ის ნაწარმოებს, რომ როდესაც ბოლონიაში წავიდა, სტუმართმოყვარეობისთვის გადაიხადა მისი ლექსების რეციტაციით. სამოთხეში (პოემის XXXIII გალობა), წმინდა ბერნარდ კლერვოელი ქალწულ მარიამისადმი ლოცვაში ამბობს: "Vergine madre, figlia del tuo figlio" („ქალწულო დედაო, შვილის ასულო“).

## კანონიკური გვირგვინის დადგმა
250px|მინი
ურბან VIII-მ პატივსაცემ მარიამის გამოსახულებას უბოძა კანონიკური გვირგვინის დადგმის დეკრეტი თავისი პაპის ბულით Domina Coronatum Est, რომელიც ხელმოწერილი და დამოწმებულია 1637 წლის 14 აგვისტოს და მინიჭებულია მის მფარველ დონორს, ლორდ ასკანიო სფორცა ი პალავიჩინისა და ვატიკანის კანონიკოს მღვდელს, მონსინიორ უგო უბალდინის.

ლევიტირებული დიადემა დაამზადა იტალიელმა ხელოსანმა, ფანტინო ტალიეტიმ, რომელმაც იმ დროს 564 იტალიური სკუდო მონეტა დაახარჯვინა. კორონაციის ოფიციალური რიტუალი შესრულდა 1637 წლის 31 აგვისტოს. ქერუბიმი ანგელოზები დაემატა 1713 წელს მისი შთამომავლის მიერ, შემდეგ გადატანილ იქნა წმინდა ქორალის კაპელაში ბაზილიკის შიგნით 1749 წელს.

## დასრულების შემდეგ
300px|მინი
წმინდა გუნდის სამლოცველოს დიდებული სვეტები, სადაც 1749 წელს პიეტას გამოსახულებიდან ორი ქერუბიმი ანგელოზი იქნა გადატანილი. მარიამის გამოსახულება ასევე პონტიფიკალურად დაგვირგვინდა პიუს IX-ის (1854) და პიუს X-ის (1904) მიერ, შესაბამისად.

დასრულების შემდეგ, პიეტას პირველი სახლი იყო წმინდა პეტრონილას სამლოცველო, წმინდა პეტრეს ტაძრის სამხრეთ ტრანსეპტზე მიშენებული წრიული რომაული მავზოლეუმი, რომლიდანაც რამდენიმე ქვე-სამლოცველო გამოდიოდა ცენტრალური სივრციდან. კარდინალმა მათგან ერთ-ერთი აირჩია თავის სამარხ სამლოცველოდ. მიუხედავად იმისა, რომ ახლა სრული სიზუსტით არ ვიცით, სავარაუდოდ, თითოეული ეს ნიშა დაახლოებით 4.5 მეტრი სიგანის და 2 მეტრი სიღრმის იყო. სამლოცველო მოგვიანებით დონატო ბრამანტემ დაანგრია ბაზილიკის რეკონსტრუქციის დროს.

ჯორჯო ვაზარის თანახმად, პიეტას დადგმის შემდეგ მალევე, მიქელანჯელომ მოისმინა, როგორ აღნიშნა ვიღაცამ (ან თავად ჰკითხა მნახველებს მოქანდაკის შესახებ), რომ ეს სხვა მოქანდაკის, კრისტოფორო სოლარის ნამუშევარი იყო, რის შემდეგაც მიქელანჯელომ ქანდაკება ხელმოწერით აღნიშნა. მიქელანჯელომ სიტყვები გამოკვეთა მარიამის მკერდზე გადაკიდებულ შარფზე.

MICHÆLANGELVS BONAROTVS FLORENTINVS FACIEBAT
(ქართულად: "შექმნა ფლორენციელმა მიქელანჯელო ბუონაროტიმ")

ხელმოწერა იმეორებს ძველბერძენი ხელოვანების აპელესისა და პოლიკლეტოსის მიერ გამოყენებულ ფორმულას. ეს იყო ერთადერთი ნამუშევარი, რომელსაც ოდესმე ხელი მოაწერა. ვაზარი ასევე მოგვითხრობს, რომ მიქელანჯელოს მოგვიანებით შეენანა თავისი სიამაყის გამოვლინება და დაიფიცა, რომ არასოდეს მოაწერდა ხელს თავის სხვა ნამუშევარს.

ორმოცდაათი წლის შემდეგ ვაზარიმ განაცხადა შემდეგი პიეტას შესახებ:

1964 წელს პიეტა ვატიკანმა ათხოვა 1964-1965 წლების ნიუ-იორკის მსოფლიო გამოფენას ვატიკანის პავილიონში გამოსაფენად. ნიუ-იორკის ყოფილმა არქიეპისკოპოსმა, კარდინალმა ფრენსის სპელმანმა ოფიციალურად მოითხოვა ქანდაკება პაპ იოანე XXIII-ისგან და დანიშნა ედვარდ მ. კინი, კათოლიკური დახმარების სამსახურების შესყიდვებისა და გადაზიდვების დირექტორი, ვატიკანის სატრანსპორტო გუნდების ხელმძღვანელად. ქანდაკება გაიგზავნა 2.5 დუიმის (6.4 სმ) სისქის ხის ყუთში 8 დუიმიანი (20 სმ) საფუძვლით, რომელიც დამაგრებული იყო ლაინერ „კრისტოფორო კოლუმბოს“ გემბანზე; უბედური შემთხვევის დროს, ყუთში იმდენად სქელი ბალიშები იყო, რომ წყალზე იტივტივებდა და აღჭურვილი იყო საგანგებო ლოკატორის შუქურით და მარკერის ბუით.

გამოფენაზე ხალხი საათობით იდგა რიგში, რათა თვალი შეევლო მოძრავი კონვეიერიდან ქანდაკებისთვის. შემდეგ იგი დაუბრუნდა ვატიკანს.

## მიქელანჯელოს სხვა პიეტას ნამუშევრები
რამდენიმე ათწლეულის შემდეგ მიქელანჯელო ორჯერ დაუბრუნდა პიეტას თემას, თუმცა არცერთი ნამუშევარი არ დასრულებულა. ფლორენციის პიეტა, დაახლოებით 1547-1553 წლებში, როგორც ჩანს, განკუთვნილი იყო მისი საკუთარი საფლავისთვის, მაგრამ რამდენიმე წლიანი მუშაობის შემდეგ მიტოვებულ იქნა. მას ხშირად ჯვარცმიდან გარდამოხსნას უწოდებენ, რადგან წარმოადგენს ამბის ოდნავ ადრეულ მომენტს. რონდანინის პიეტა დაიწყო 1552 წელს და კვლავ დაუსრულებელი იყო მისი გარდაცვალებისას 1564 წელს; ის მუშაობდა მასზე გარდაცვალებამდე ექვსი დღით ადრე.

## რესტავრაცია
გამოკვეთის შემდეგ პიეტამ მნიშვნელოვანი დაზიანება განიცადა. მარიამის მარცხენა ხელის ოთხი თითი, რომელიც გადატანისას ჩამოტყდა, პროფესიონალურად აღადგინა რომაელმა მოქანდაკემ ჯუზეპე ლირიონიმ (1690-1746) 1736 წელს. თანამედროვე მეცნიერები დღეს გაყოფილნი არიან იმის თაობაზე, აიღო თუ არა რესტავრატორმა მხატვრული თავისუფლება, რათა ხელის ჟესტები უფრო „რიტორიკული“ გაეხადა.

## 1964 წლის მსოფლიო გამოფენა
1964 წელს პიეტა ვატიკანმა ათხოვა 1964-1965 წლების ნიუ-იორკის მსოფლიო გამოფენას ვატიკანის პავილიონში გამოსაფენად. ნიუ-იორკის ყოფილმა არქიეპისკოპოსმა, კარდინალმა ფრენსის სპელმანმა ოფიციალურად მოითხოვა ქანდაკება პაპ იოანე XXIII-ისგან და დანიშნა ედვარდ მ. კინი, კათოლიკური დახმარების სამსახურების შესყიდვებისა და გადაზიდვების დირექტორი, ვატიკანის სატრანსპორტო გუნდების ხელმძღვანელად. ქანდაკება გაიგზავნა 2.5 დუიმის (6.4 სმ) სისქის ხის ყუთში 8 დუიმიანი (20 სმ) საფუძვლით, რომელიც დამაგრებული იყო ლაინერ „კრისტოფორო კოლუმბოს“ გემბანზე; უბედური შემთხვევის დროს, ყუთში იმდენად სქელი ბალიშები იყო, რომ წყალზე იტივტივებდა და აღჭურვილი იყო საგანგებო ლოკატორის შუქურით და მარკერის ბუით.

გამოფენაზე ხალხი საათობით იდგა რიგში, რათა თვალი შეევლო მოძრავი კონვეიერიდან ქანდაკებისთვის. შემდეგ იგი დაუბრუნდა ვატიკანს.

## ვანდალიზმი
250px|მინი
ყველაზე მნიშვნელოვანი დაზიანება მოხდა 1972 წლის 21 მაისს (სულთმოფენობის კვირა), როდესაც ფსიქიკურად აშლილმა გეოლოგმა, უნგრული წარმოშობის ავსტრალიელმა ლასლო ტოთმა, შევიდა სამლოცველოში და თავს დაესხა ქანდაკებას გეოლოგის ჩაქუჩით, ყვიროდა რა: „მე ვარ იესო ქრისტე; მე აღვდექი მკვდრეთით!“ 15 დარტყმით მან მოაცილა მარიამის მკლავი იდაყვთან, ჩამოტეხა ცხვირის ნაწილი და გაუბზარა ერთ-ერთი ქუთუთო.

ამერიკელი ეროვნების ბობ კასილი სენტ-ლუისიდან, მისურის შტატიდან, იყო ერთ-ერთი პირველი ადამიანი, ვინც ტოთი პიეტადან მოაშორა. მან გაიხსენა შემდეგი მოვლენები:

მაყურებლებმა აიღეს მრავალი ნამსხვრევი მარმარილოსი, რომელიც გაიფანტა. მოგვიანებით ზოგიერთი ნაწილი დაბრუნდა, მაგრამ ბევრი არა, მათ შორის მარიამის ცხვირი, რომელიც უნდა აღდგენილიყო მისი ზურგიდან ამოჭრილი ბლოკიდან.

თავდასხმის შემდეგ ნამუშევარი გულმოდგინედ აღადგინეს და დააბრუნეს თავის ადგილზე ბაზილიკაში, შესასვლელის მარჯვენა მხარეს, წმინდა კარსა და წმინდა სებასტიანეს საკურთხეველს შორის, და ახლა დაცულია ტყვიაგაუმტარი აკრილის მინის პანელით.

## დამატებითი საკითხავი
* Pope-Hennessy, John (1996). *Italian High Renaissance and Baroque Sculpture*. London: Phaidon
* Hibbard, Howard. 1974. *Michelangelo*. New York: Harper & Row.
* Matthew 13:55–56 Passage Lookup – New International Version BibleGateway.com
* Wallace, William E. (2009). *Michelangelo; the Artist, the Man, and his Times*. Cambridge: Cambridge University Press. 

## რესურსები ინტერნეტში
* vatican.va
* 10 Facts That You Don't Know About Michelangelo's *Pietà*
* Robert Hupka's *Pietà* Picture gallery
* Models of wax and clay used by Michelangelo in making his sculpture and paintings

## სქოლიო
კატეგორია:რომის ღირსშესანიშნაობები
კატეგორია:ძველი რომის არქიტექტურა