აზერბაიჯანული ტრადიციული სახლები

[მინი|274x274პქ|აზერბაიჯანული სახლის დარბაზი. [შუშა (ქალაქი)|შუშა (1865)]]
**აზერბაიჯანული ტრადიციული სახლები** — აზერბაიჯანელი ხალხის მიერ ტრადიციული მეთოდებით აშენებული ისტორიული საცხოვრებელი ნაგებობები.

## შენობების სახეობები 
**მიწის ბორცვები** — ერთ-ერთი ტრადიციული საცხოვრებლის ფორმაა, რომელიც ფართოდ იყო გავრცელებული მცირე კავკასიონის მთიანეთში, მათ შორის განჯაბასარში და დასავლეთ აზერბაიჯანის რეგიონებში.

ეს სახლები მთიან რეგიონებში ხშირად გვხვდებოდა და დღესაც ბევრგანაა შემორჩენილი. ისინი მართკუთხა ფორმისაა და მათი აშენება შედარებით მარტივია. უკანა და გვერდითი კედლები მიწისგან მზადდებოდა, წინა ფასადი კი ქვით მოპირკეთებულიყო. ჭერი სვეტებზე დაყრდნობით მაგრდებოდა.

მებაღეობის სეზონის დროს, იმ სოფლებში, სადაც ხილი მოჰყავდათ, ადგილობრივები ასეთი ტიპის გათხრილ სახლებს დროებითი საცხოვრებლის სახით ბაღებთან ახლოს აშენებდნენ.

**ყარადამი** — შავი სახურავიანი სახლები, ტიპურია აზერბაიჯანელებისა და კავკასიის სხვა ხალხებისთვის. XVIII საუკუნიდან XX საუკუნის დასაწყისამდე ასეთი სახლები ძირითადად მცირე კავკასიონის მთიან ზონაში, ნაწილობრივ მთიან ყარაბაღსა და ნახიჩევანში გვხვდებოდა. ყარადამის ტიპის სახლები განკუთვნილი იყო დიდ პატრიარქალურ ოჯახებზე და მათი ტიპოლოგია მოიცავდა მიწისქვეშა, ნახევრად მიწისქვეშა და მიწისზედა ნაგებობებს. სახლების ტიპი ასევე განისაზღვრებოდა ნიშების რაოდენობით — ერთ ან ორ ელემენტად.

**დაბლობის (არანის) სოფლებში** გავრცელებული იყო დაბალი, მარტივად ასაშენებლი სახლები. XIX–XX საუკუნეების დასაწყისში ხის ტოტებისგან აშენებულ სახლებს რეგიონების მიხედვით სხვადასხვა სახელწოდება ჰქონდათ: „ჩოვუსტანი“ (ნახჭევანი, ყარაბაღი და ირანის აზერბაიჯანი), „დერბენდი“ (გუბა-ხაჩმაზი), „ჩუბუგ ევ“ (მუგანი), „ჩიტამა“ (შეკი-ზაგატალა), „გამიში“, „გარგი“ (დასავლეთი რეგიონი და განჯაბასარი) და სხვ. მთიან და ვაკიან ზონებში ფართოდ იყო გავრცელებული მდინარის ქვისა და კლდოვანი მასალისგან ნაგები ბრტყელსახურავიანი დაბალი სახლები — „დახალი“.

**XVII–XVIII საუკუნეებში**, ვაჭრობის გააქტიურების ფონზე, აშენდა მრავალი საზოგადოებრივი და რელიგიური დანიშნულების შენობა. შემახაში, განჯასა და ბაქოში გაჩნდა ქარვასლები და რელიგიური საცხოვრებელი ნაგებობები. აზერბაიჯანში ქარვასლებს მნიშვნელოვანი სოციალური ფუნქცია ეკისრებოდა.

**XIX–XX საუკუნეების დასაწყისში** აზერბაიჯანში ხალხური საცხოვრებელი სახლის ყველაზე განვითარებულ ფორმად აივნიანი სახლები ითვლებოდა, რომლებსაც ეწოდებოდა „აღ ევ“ (თეთრი სახლი), „ოთაღლი ევ“ (ოთახიანი სახლი), „იშიღლი ევ“ (ნათელი სახლი). ეს სახლები აზერბაიჯანული არქიტექტურის მნიშვნელოვან მონაპოვრად მიიჩნევა.

**XVIII–XIX საუკუნეებში** ერთოთახიანი აივნიანი სახლები მნიშვნელოვან ადგილს იკავებდა აზერბაიჯანულ არქიტექტურაში და დღემდე პოპულარულია. სწორედ ამ სახლების სტრუქტურიდან განვითარდა მრავალოთახიანი, მრავალსართულიანი საცხოვრებელი სახლები, სასახლეები და მამულები.

## შენობების მოხატვა 
XIX–XX საუკუნეების დასაწყისში აზერბაიჯანული სახლის ინტერიერს აღმოსავლური სტილი ახასიათებდა. იატაკი იფარებოდა ხალიჩებით, ქილიმებით (ფარდაგებით), ცხვრის ტყავებითა და ბალიშებით, რომლებიც ცხვრის მატყლისგან იყო დამზადებული. ღარიბთა სახლებში კედლებზე ეკიდა მხოლოდ ერთი ხალიჩა, ხოლო მდიდრთა კედლები დეკორატიული ხალიჩებით მორთულიყო, მხატვრული ნაქარგებით, იარაღით, საზებით, წინაპრების პორტრეტებით და ყურანიდან ოქროთი ამოტვიფრული ციტატებით.

ტრადიციული აზერბაიჯანული სახლის ინტერიერი დაყოფილი იყო მისაღებად და საპირფარეშო ზონად. ინტერიერი, როგორც წესი, ღია და ნათელი იყო. მისაღებსა და საპირფარეშოში განთავსებული იყო რამდენიმე ტიხარი და დაბალი ავეჯი, ხოლო ადამიანები იატაკზე ისხდნენ.

კედლებში ამოჭრილი იყო თაღოვანი ფანჯრები და ნიშები, სადაც ჭურჭელი და საყოფაცხოვრებო ნივთები ინახებოდა. ზოგიერთი ნივთი განთავსებული იყო კედლის ზედა ნაწილში თაროებზე ან კონსოლებზე.

ინტერიერის მხატვრულ გაფორმებაში გამოიყენებოდა ორნამენტული თაბაშირი, რომლითაც დაფარული იყო ნიშები, კარნიზები და მუქარნები. მდიდრულ სახლებსა და ხანის სასახლეებში კედლები მორთული იყო ტილოს მხატვრობით ან დეკორატიული პანელებით, რომელთა თემატიკაც ნადირობასა და ნადიმებს ეხებოდა. დეკორატიული მხატვრობა ასევე გამოიყენებოდა არქიტექტურულ დეტალებში. ტიხრები, დამზადებული ფერადი მინის მოზაიკით, ხის ჩარჩოებით ძლიერდებოდა, აივნიანი სახლები კი ფართო ფანჯრებით გამოირჩეოდა. სახლის ხის სვეტები, კარი, სახურავი და სხვა დეტალები ჩუქურთმებით მორთული იყო. ხანის სასახლეების ინტერიერში გამოყენებული იყო სხვადასხვა ტექნიკა: მხატვრობა ისტორიულ და ლიტერატურულ თემებზე, მუქარნები სარკისებური მინისგან და სხვა.

ხის ოსტატები ასევე მუშაობდნენ კარების, მაგიდების, სკამების, წიგნების საკიდებისა და ხის ჭურჭლის გაფორმებაზე. 1930-იან წლებში ხის ზედაპირზე ამოტვიფრული ეროვნული ორნამენტები საზოგადოებრივი არქიტექტურის ნაწილად იქცა. 1960-იანი წლებიდან თაბაშირის გამოყენება შემცირდა და დეკორატიულმა მხატვრობამ, მოზაიკამ და მეტალ-პლასტმასის ტექნიკამ ჩაანაცვლა. ტრადიციულ მინის დამზადებასთან ერთად განვითარდა მინის წარმოების სხვა ფორმებიც.

## გალერეა 

ფაილი:A traditional Azerbaijan yurt.jpg|ტრადიციული აზერბაიჯანული იურტა
ფაილი:Medieval Azerbaijani kitchen.JPG|აზერბაიჯანის შუა საუკუნეების სამზარეულო
ფაილი:Windows stone house.jpg|ქვის სახლი. ბაქოს გარეუბანი
ფაილი:Medieval Azerbaijani house interier.JPG|შუა საუკუნეების სახლი აზერბაიჯანში. ყალის სახელმწიფო ისტორიულ-ეთნოგრაფიული ნაკრძალი
ფაილი:Şəkixanovların evinin interyeri 2.jpg|სახლის ინტერიერი. შაქი
ფაილი:İskəndər Rüstəmovun Şuşadakı evində otaqlar arası divarda rəsm.jpg|ნახატი კედელზე ისკანდერ რუსტამოვის სახლში, შუშაში, ოთახებს შორის
ფაილი:Naxçıvan xan sarayının Güzgülü zalı.jpg|ნახიჩევანის ხანის სასახლის სარკისებური დარბაზი

## სქოლიო 
კატეგორია:აზერბაიჯანის არქიტექტურა