კვიპროსის მუსიკა

**კვიპროსის მუსიკა** მოიცავს როგორც ტრადიციულ, ასევე დასავლურ კლასიკურ და პოპულარულ ჟანრებს. კვიპროსული ტრადიციული მუსიკა სიდგესთან ახლოს დგას საბერძნეთის ტრადიციულ მუსიკასთან, განსაკუთრებით ჰგავს ნისიოტიკას — ეგეოსის კუნძულების სიმღერებსა და ცეკვებს. მის შემადგენლობაში შედის ისეთი ცეკვები, როგორიცაა სუსტა, სირტოსი, ბალოსი, ტაცია, ანტიკრისტოსი, არაბიე, კაროწერისი, სინალიკი, ჩიფტელი, ზემბეკიკო და მანდრას ცეკვა.

## ისტორია 
[thumb|კვიპროსის ტერაკოტის ფიგურა, [VIII საუკუნე - VI საუკუნე, გამოსახავს ორმაგი აულოსის შემსრულებელს და ორ მოცეკვავეს. ვენის ხელოვნების ისტორიის მუზეუმი.]]

### შუასაუკუნეების მუსიკა 
კვიპროსი ბევრჯერ შეიცვალა მფლობელი შუასაუკუნეებამდე და ჯვაროსნული ლაშქრობების პერიოდში დასავლური ცივილიზაციისა და ქრისტიანობის მნიშვნელოვანი გამაგრებული პუნქტი იყო. კუნძულის კულტურული ზენიტი მოიცავს 1359-დან 1432 წლამდე პერიოდს. ამ პერიოდში პიერ I დე ლუზინიანი სამწლიანი მოგზაურობით ეწვია ევროპას და თან თანხმლებად მიგვიყვანა მუსიკოსთა გუნდი, რომელმაც შარლ V-ზე რეიმსში იმდენად დიდი შთაბეჭდილება მოახდინა, რომ მათ 80 ოქროს ფრანკი შესწირა. დაბრუნებისას პიერმა კვიპროსზე თან ჩამოიტანა არს ნოვა და მოგვიანებით არს სუბტილიორი. ფრანგი მუსიკოსები მყარად დამკვიდრდნენ კვიპროსზე და ნიქოზია გახდა არს სუბტილიორის სტილის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ცენტრი. იანუს I დე ლუზინიანის მმართველობის დროს კვიპროსის მუსიკამ ჩამოაყალიბა საკუთარი ჟღერადობა. მისი ქალიშვილი ანა დე ლუზინიანი, როცა დაქორწინდა ლუი ჟენევის გრაფზე, თან გაიყოლა ხელნაწერი, რომელიც შეიცავდა 159 ფურცელს და ორასზე მეტ პოლიფონიური მუსიკალურ კომპოზიციას — როგორც საეკლესიო, ასევე საერო. აღნიშნული ხელნაწერი ამჟამად ინახება ტურინის ეროვნული ბიბლიოთეკის კოლექციაში.

### რენესანსის მუსიკა 
ამ ეპოქის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ფიგურაა იერონიმოს ტრაგოდისტისი (ბერძნულად: Ιερώνυμος Τραγωδιστής), კვიპროსელი გიოსეფო ცარლინოს მოსწავლე, რომელიც მოღვაწეობდა დაახლოებით 1550–1560 წლებში. მან სხვათა შორის, შემოგვთავაზა სისტემა, რომელიც ბიზანტიური გალობის ადაპტაციას საშუალებას აძლევდა თანამედროვედ წაკითხულ კანტუს ფირმსთან თანხვედრაში. მისი ხელნაწერთაგან ერთ-ერთი ინახება წმინდა ეგნატიოსის მონასტრის ბიბლიოთეკაში ლესბოსზე.

### ბიზანტიური მუსიკა
[thumb|180px|[ლავტო|ლავტოს სხვადასხვა ტიპი — კვიპროსული ტრადიციული მუსიკის ერთ-ერთი წამყვანი ინსტრუმენტი]]

კუნძულის მუსიკაზე მნიშვნელოვანი გავლენა იქონია ბიზანტიურმა მუსიკამ. ათანასიოს დიმიტრიადისი, ასევე ცნობილი როგორც კასავეტისი, კვიპროსელი დიაკვანი იყო კონსტანტინოპოლში, როცა კონსტანტინოპოლის ეკუმენური პატრიარქი მისი ბიძა იერასიმოსი იყო (1794–1797). მას მიეკუთვნება საერო სიმღერა, რომელიც დაიწერა და შეიქმნა მის მიერ — ტკივილიანი ტექსტით, სადაც სიკვდილისადმი ახალგაზრდა ადამიანების მიმართ "პრეფერენცია" იკითხება; ეს ნაწარმოები შემორჩენილია ნიკიფოროს ნაფთუნიარიკის კრებულში. მადიტოსელი ხრისანთოსი, გრიგოლ პროტოპსალტი და ხურმუზიოსი არქივარიუსი იყვნენ პასუხისმგებელნი ბერძნული საეკლესიო მუსიკის ნოტაციის რეფორმაზე. მათი საქმიანობა მიზნად ისახავდა ბიზანტიური სიმბოლიკის გამარტივებას, რომელიც XIX საუკუნეს დასაწყისში იმდენად რთული და ტექნიკური გახდა, რომ მხოლოდ მაღალი დონის მომღერლებს შეეძლოთ მისი სწორი წაკითხვა.

## თანამედროვე და უახლესი მუსიკალური სივრცე 
### ტრადიციული მუსიკა 
კვიპროსის ტრადიციული მუსიკა ჰგავს საბერძნეთის ტრადიციულ მუსიკას და მოიცავს ცეკვებს, როგორიცაა ტაცია, სუსტა, სირტოსი, ბალოსი, ზემბეკიკო, კაროწერისი, სინალიკი, ჩიფტეტელი, არაბკიესი, მანდრას ცეკვა და კარსილამა. განსხვავებით საბერძნეთისა და თურქეთისგან, კვიპროსზე არსებობს ხუთნაწილიანი კარსილამას სუიტები — ცალკე კაცებისთვის და ცალკე ქალებისთვის, მათგან ზოგიერთს განსხვავებული, არასტანდარტული 9/8 რიტმი გააჩნია. მეხუთე კარსილამა ასევე ცნობილია როგორც ბალოსი, როგორც ქალის, ასევე კაცის სუიტისთვის.

კვიპროსული ტრადიციული მუსიკა — მსგავსად ბერძნული და თურქული ტრადიციული მუსიკისა — მოდალურია, დამყარებულია ბიზანტიური ეხოსის და თურქული მაკამის მუსიკალურ სისტემებზე. როგორც ბერძენი, ასევე თურქი კვიპროსელები მელოდიური ინსტრუმენტად იყენებენ ვიოლინოს, ხოლო აკომპანემენტად — ლავტოს. ასევე გამოიყენება ჩარჩო-დაფი, რომელსაც ეწოდება *ტამბუცია*, და ფლეიტის ტიპის სალამური — *პითკიავლი*. XX საუკუნეს დასაწყისამდე ორივე თემის მიერ გამოიყენებოდა დავული და ზურნა (ბერძნულად — დაული და ზურნე), განსაკუთრებით სოფლის დღესასწაულებსა და ქორწილებში, თუმცა მოგვიანებით ეს ინსტრუმენტები ბერძნულ-კვიპროსულ მუსიკალურ ლანდშაფტიდან გამოდგა.

კიდევ ერთი ინსტრუმენტი, რომელიც ადრე გამოიყენებოდა კვიპროსზე, იყო თამბურა, რომელიც საბერძნეთში ცნობილია როგორც "პანდურა" ან "ტრიხორდო" (სამსიმიანი ინსტრუმენტი).

ბერძნულ-კვიპროსული ფოლკლორული მუსიკის გამორჩეული შემსრულებლები არიან თეოდულოს კალინიკოსი, მიქალის ტერლიკასი, ქრისტოს სიქისი, მიქაელ ჰაჯიმიხაილი და ილიას კულუმისი. ცალკე აღსანიშნავია *ტსიატისტა* (ბერძნულ-კვიპროსულად: τσιαττιστά) — იმპროვიზირებული ანტიფონური სიმღერა, რომელიც წააგავს კრეტულ მანტინადას და შეიძლება გამოხატავდეს სატირას, სიყვარულს, გლოვას და სხვა თემატიკას.

ბერძნულ-კვიპროსული ტრადიციული მუსიკა ყველაზე ახლოს დგას ნისიოტიკასთან — ეგეოსის კუნძულების ფოლკლორულ მუსიკასთან, განსაკუთრებით დოდეკანესის მუსიკასთან. კვიპროსის ტრადიციულ მუსიკაზე ასევე ძლიერად არის ასახული მცირე აზიის ბერძნული მუსიკის გავლენა.

ტრადიციული მუსიკის პოპულარიზაცია და მისი შერწყმა სხვა ჟანრებთან 1970-იანი წლებიდან ხორციელდება. ერთ-ერთი გამორჩეული ფიგურაა მიხალის ვიოლარისი — ცნობილი მომღერალი და კომპოზიტორი როგორც საბერძნეთში, ასევე კვიპროსზე, რომელიც ასრულებს როგორც ტრადიციულ, ასევე პოპულარულ მუსიკას.

მნიშვნელოვანი თანამედროვე მაგალითია მონსიე დუმანი — ჯგუფი ნიქოზიადან, რომელიც ფოკუსირებულია კვიპროსული ტრადიციული მუსიკის განვითარებასა და ფოლკლორული სიმღერების თანამედროვე ვერსიებზე.

### დასავლური კლასიკური მუსიკა
კვიპროსის რესპუბლიკას ჰყავს საკუთარი სიმფონიური ორკესტრი — კვიპროსის სიმფონიური ორკესტრი — პროფესიული, სრულ განაკვეთზე მომუშავე სიმფონიური კოლექტივი, რომელიც დაარსდა 1987 წელს (როგორც კვიპროსის კამერული ორკესტრი). მასთან ერთად დაარსდა ასევე კვიპროსის ახალგაზრდული სიმფონიური ორკესტრი და მის ფარგლებში არსებული საეკლესიო მუსიკალური სკოლა, რომელიც აწვდის განათლებას და პროფესიულ მომზადებას სხვადასხვა ასაკის ახალგაზრდა მუსიკოსებისთვის. ეს ინსტიტუციები მოქმედებს კვიპროსის სიმფონიური ორკესტრის ფონდის ფარგლებში, რომელიც სრულად ფინანსდება და იმართება განათლებისა და კულტურის სამინისტროს მიერ.

კვიპროსელი კლასიკური მუსიკის შემსრულებლები და პიანისტები არიან ციპრიენ კატსარისი, მარტინო ტირიმო და მუსიკოლოგი და პიანისტი სოლონ ჰაჯისოლომოსი.

გამორჩეული კომპოზიტორიები არიან:

#ნიკოლას ეკონომუ
#მარიოს იოანუ ელია
#იანის კირიაკიდისი (დ. 1969), კვიპროსი-ნიდერლანდები
#სოლონ მიხაილიდისი (1905–1979), კვიპროსი–საბერძნეთი
#გიორგი კალისი, კვიპროსი–აშშ
#ანდრეას გ. ორფანიდესი
#სავას სავა
#ანდის სკორდისი

### დასავლური პოპულარული მუსიკა
#### როკი და ჰევი მეტალის მუსიკა 
##### პირველი ეტაპი: 1970-იანი წლებიდან 1990-იან წლებამდე 
კვიპროსში როკისა და ჰევი მეტალის ისტორია იწყება 1974 წლის ომის შემდეგ რამდენიმე წელში, 1970-იანი წლების ბოლოს. ეს პერიოდი ცნობილია როგორც *კვიპროსის როკის პირველი ეპოქა*. ჟანრის ერთ-ერთ პიონერად მიიჩნევა კიმ ნიკოლაუ, რომელმაც დააარსა ჯგუფი *Kimstyle TR* (TR ნიშნავს Teenage Revolution-ს). ეს ჯგუფი იყო პირველი, რომელმაც კუნძულზე პირდაპირი როკ-შოუები შემოიტანა. მათი პირველი პოპ/როკ სინგლი, სახელწოდებით *The Lady & The Parrot*, თავისი დროისთვის იმდენად პროგრესული აღმოჩნდა, რომ საბერძნეთისა და კვიპროსის სტანდარტებით შეურაცხმყოფლად ჩათვალეს და მისი ტექსტის გამო CyBC–ის ტელევიზიამ აკრძალა, ხოლო საბაჟო სამსახურებმა მისი ასლები დაწვეს.

ამ მოვლენამ მრავალი თინეიჯერი შთააგონა ჯგუფების შექმნისკენ და კინოთეატრებში მუსიკალური კონკურსები დაიწყო. *Kimstyle* და *კიმ ნიკოლაუს როკისა და რეგის შოუ* (პირველი მსგავსი გადაცემა CyBC-ზე), მოგვიანებით გავლენას ახდენდა ჯგუფ *Armageddon*-ზე, რომელიც 1980-იან წლებში გამოჩნდა ტრადიციული ჰევი მეტალის ჟღერადობით. ეს ჯგუფი დღემდე აქტიურია და კვიპროსული მეტალ-სცენის სიმბოლოდ ითვლება თავისი ხარისხიანი რელიზებითა და უცხოეთში ჩატარებული რამდენიმე კონცერტით. თანამედროვე პერიოდში ჯგუფი უფრო პროგრესულ მეტალზე გადავიდა.

1990-იანი წლების დასაწყისში ჯგუფმა *Godblood* დააარსა შავი მეტალის ადგილობრივი მიმდინარეობა. თავდაპირველად სკოლის ჯგუფი იყო, მოგვიანებით კი გააგრძელეს საქმიანობა მცირე ლეიბლით — 'Throne Productions'. მიუხედავად იმისა, რომ ისინი დაიშალნენ, ხანდახან იხსენებენ მათ კონცერტებს ბერძნულ სცენაზე აქტიურ ჯგუფებთან, როგორიცაა Rotting Christ, და ისრაელში გამართულ ერთ საერთაშორისო ფესტივალზე 1990-იან წლებში.

ჰევი/პაუერ მეტალის ჟანრში გამოჩნდნენ ხარისხიანი ჯგუფები, როგორიცაა *Diphtheria* და მოგვიანებით *Arryan Path*, რომლებმაც ჟანრში ლიდერობა მოიპოვეს.

ამავე ეპოქაში ტრეშ მეტალის რამდენიმე აქტიური ჯგუფიც გამოჩნდა, რომლებიც გამორჩეულ ცოცხალ გამოსვლებს ატარებდნენ — მათ შორის *Regicide* (რომელმაც მხარდაჭერა გაუწია ჯგუფ *Epidemic*-ს) და მოგვიანებით — *Scotoma*.

საერთო ჯამში, 1990-იანი წლები გამოირჩეოდა აქტიური მეტალ-სცენით კვიპროსზე.

##### 2000 წლის შემდეგ
2000-იანი წლების შემდეგ კვიპროსზე გამოჩნდნენ პოპულარული როკ-ჯგუფები, როგორებიც იყვნენ: *Akoustikoi Epivates* (დამფუძნებელი და სოლისტი ვირონას პოტსოსი), *Lopodytes*, *Savvas Isovitis* (სოლო მომღერალი და გიტარისტი), *By Accident*, *Katadotes* (Καταδότες), *Full Volume*, *Quadraphonic*, *Johnny & the Liars* (პანკ/ალტერნატიული როკი), *Maenads*, *Forty Plus*, *Triple Jam* და *Krokes* (ორივე ბერძნულ როკს განეკუთვნება), *Ophiochus* (ინსტრუმენტული ფანკ/როკი), *Isaac’s Cello* (ფსიქედელიური/ექსპერიმენტული ჟანრი).

2000-იანი წლების განმავლობაში მოქმედებდა არაერთი აქტიური ჯგუფი, რომლებმაც გამოუშვეს მუსიკალური ალბომები და გამართეს ცოცხალი კონცერტები. მათ შორის ზოგიერთები გაშუქებული იყო საერთაშორისო მუსიკალურ ჟურნალებსა და ვებგვერდებზე.

*Arkhon
*A Motive Inhumane
*BLACK ANIS
*Blynd
*Methysos
*Quadrophonic
*Sonik Death Monkey
*Stormcast
*Winter’s Verge

ამ ათწლეულში კუნძულზე მუსიკალური აქტივობები გაიზარდა — გაიმართა მრავალი კონცერტი სხვადასხვა მასშტაბითა და ჟანრით. ამან გზა გაუხსნა როგორც ბერძნული მეტალის ჯგუფებს (Rotting Christ, SepticFlesh, *Crossover*, *Nightfall*, *Ravencult*, *W.E.B.*), ისე საერთაშორისო შემსრულებლებს (Anathema, Sepultura), რომლებსაც კონცერტები ჰქონდათ კვიპროსში.

#### მსოფლიოს მუსიკა
ერთ-ერთ ყველაზე წარმატებულ და აღიარებულ ჯგუფად კვიპროსზე მსოფლიო მუსიკის ჟანრში ითვლება Monsieur Doumani. ჯგუფი ჩამოყალიბდა ნიქოზიაში 2012 წელს. მათ გამოუშვეს ორი ალბომი: Grippy Grappa (2013) და Sikoses (2015). ჯგუფი ყურადღებას ამახვილებს კვიპროსული ფოლკლორის უნიკალურ თავისებურებებზე — ისინი განაახლებენ ტრადიციულ სიმღერებს ახალი არანჟირებით, მელოდიებით, რიტმებითა და ჟღერადობებით და ქმნიან მათთვის დამახასიათებელ სტილს.

ჯგუფის მუსიკა წარმოადგენს ტრადიციულისა და თანამედროვე ჟანრების სინთეზს. მათ რეპერტუარში შედის საკუთარი კომპოზიციებიც ბერძნულ-კვიპროსულ დიალექტზე, რომლებიც შთაგონებულია თანამედროვე კვიპროსის სოციალურ-საქალაქო რეალობით — მათ შორის ფინანსური კრიზისითა და კორუმპირებული პოლიტიკური სისტემით.

Monsieur Doumani ნომინირებული იყო Songlines Music Awards 2014-ზე კატეგორიაში "საუკეთესო ახალბედა". მათ მონაწილეობა მიიღეს მსოფლიოში ცნობილ ფესტივალებში, როგორებიცაა WOMAD Charlton Park, Sommarscen Malmö, Songlines Encounters Festival და სხვ.

#### ელექტრონული მუსიკა / მსოფლიოს მუსიკა | მსოფლიოს მუსიკის ელემენტებით
2008 წელს კვიპროსში გამოჩნდა ელექტრონული/მსოფლიოს მუსიკის ჯგუფი Mikros Kosmos ("მცირე სამყარო"). მათ თავიანთი პირველი ალბომი ჩაწერეს ნიქოზიაში. მათი საწყისი გამოსვლები მოიცავდა ლაივ-რემიქსებს ლეპტოპისა და ვოკალის საშუალებით კლასიკური ბერძნული რებეტიკას სტილზე. ჯგუფი გამოდიოდა ''New York City's Golden Festival*-ზე და სხვა ადგილებში აშშ-ში.

*Mikros Kosmos''-ის სრული ალბომი გადაუხვია კლასიკურ რებეტიკას და მიანიჭა უპირატესობა მინიმალისტურ არანჟირებასა და ლირიკულ აბსტრაქციას — რაც იშვიათად გვხვდება ბერძნული მუსიკის ისტორიაში.

### ფესტივალი | ფესტივალები
*კვიპროსის ფესტივალი – ყოველწლიური ხელოვნების ფესტივალი http://kypria.org.cy/en/home/ 
*ფაფოსის აფროდიტეს ფესტივალი – საერთაშორისო ოპერის ფესტივალი ფაფოსში http://www.pafc.com.cy/easyconsole.cfm/id/1 
*ქურიონის ამფითეატრში იმართება საერთაშორისო მუსიკალური ფესტივალი http://www.timeout.com/cyprus/cyprus/venue/1%3A26000/ancient-kourion
*გაზაფხულის თვეებში — აპრილსა და მაისში — ბელაპაისის სააბატო (XIII საუკუნეს ლუზინიანთა მონასტერი კირენიაში) მასპინძლობს გამოჩენილ მუსიკოსებს მთელი მსოფლიოდან
*სალამისი, ფამაგუსტაში — კიდევ ერთი ისტორიული ადგილი, სადაც მუსიკალური კონცერტები იმართება
*Reggae Sunjam — რეგის ფესტივალი ადგილობრივი და საერთაშორისო შემსრულებლების მონაწილეობით (ჩატარდება ყოველწლიურად ზაფხულში)

## იხილეთ აგრეთვე
*კვიპროსის კულტურა
*საბერძნეთის მუსიკა
*ბერძნული კულტურა
*არს სუბტილიორი
*საფრანგეთის მუსიკის ისტორია
*იტალიის მუსიკის ისტორია
*ახლო აღმოსავლეთის მუსიკა
*ევროპის მუსიკა
*ნიქოზიის მუსიკის საზოგადოება

## ლიტერატურა
*Brewin, Christopher. European Union and Cyprus. Eothen Press, 2000. ISBN: 0-906719-24-0.
*Kiliaris, Nikos. Secondary Music Education in Cyprus: A Historical and Philosophical Perspective since 1960. LAP LAMBERT Academic Publishing, 2013. ISBN: 978-3-659-41083-3.
*Samson, Jim და Demetriou, Nicoletta (რედაქტორები). Music in Cyprus. Ashgate Press, 2015. ISBN: 978-1-4094-6573-7.

## რესურსები ინტერნეტში
*"Gemma Florens/Hec est Dies" — ტურინის ხელნაწერიდან
*"Hodie Puer Nascitur/Homo mortalis" — ტურინის ხელნაწერიდან
*მოისმინეთ კვიპროსული მუსიკა
*კვიპროსის მუსიკალური ინფორმაციის ცენტრი 
*კვიპროსის მუსიკის საშუალო განათლება — აკადემიური გვერდი
*კვიპროსის ჰიპ-ჰოპ სცენა 
*კვიპროსის როკ-კომუნა
*კვიპროსული მუსიკის სტატისტიკა და საზოგადოება

## სქოლიო
კატეგორია:კვიპროსის კულტურა
კატეგორია:კვიპროსის მუსიკა
კატეგორია:ევროპის მუსიკა
კატეგორია:აზიის მუსიკა
კატეგორია:ბერძნული კულტურა
კატეგორია:საბერძნეთის მუსიკა
კატეგორია:ახლო აღმოსავლეთის მუსიკა
კატეგორია:როკ-მუსიკა
კატეგორია:ოპერა
კატეგორია:კლასიკური მუსიკა
კატეგორია:მუსიკალური ფესტივალები
კატეგორია:სამხრეთ-აღმოსავლეთ ევროპის კულტურა