მაჰმუდხოჯა ბეჰბუდი

**მაჰმუდხოჯა ბეჰბუდი** (ცირილიკური: Маҳмудхўжа Беҳбудий; დაბადებისას — **მაჰმუდხოჯა იბნ ბეჰბუდ ხოჯა**) — უზბეკი ჯადიდი აქტივისტი, მწერალი, ჟურნალისტი და წამყვანი საზოგადო მოღვაწე რუსეთის იმპერიის და შემდგომ საბჭოთა თურქესტანში.

## ცხოვრება 
მაჰმუდხოჯა ბეჰბუდი 1875 წლის 20 იანვარს დაიბადა სამარყანდის მისადგომებთან, რუსეთის თურქესტანში. მისი ოჯახის ბევრი წევრი იყო მუსლიმი რელიგიური სწავლული, ამიტომ ბეჰბუდიც, მედრესული განათლების მიღების შემდეგ, ყაზის თანამდებობაზე მოექცა. 1899 წელს, რვათვიანი მოგზაურობისას არაბეთის ქვეყნებში, ტრანსკავკასიაში, სტამბოლსა და კაიროში, მან ახლოდან გაიცნო თანამედროვე კულტურული და რელიგიური მოძრაობები მუსლიმურ სამყაროში და 1903 წლიდან დაიწყო საზოგადოებრივი საქმიანობა ცენტრალურ აზიაში. იგი კითხულობდა ისმაილ გასპრინსკის გაზეთს *Tercüman* და ამ პერიოდში საკუთარ გვარს „იბნ ბეჰბუდ ხოჯადან“ „ბეჰბუდიად“ შეცვალა.

ბეჰბუდი აქტიურად აქვეყნებდა სტატიებს ჯადიდიზმის მხარდასაჭერად ცენტრალური აზიის მრავალ გაზეთსა და ჟურნალში და 1913 წელს საკუთარი ძალებით დააფუძნა ყოველკვირეული ჟურნალი *„აინა“* („სარკე“), რომლის გამოცემაც ოცი თვის განმავლობაში თითქმის მთლიანად თავად აწარმოებდა. ასევე გამოსცემდა გაზეთს *„სამარყანდი“*. მისი მეგობრები და თანამოაზრეები იყვნენ სიდდიკი აჯზი, აბდუქადირ შაქური და ჰაჯი მუინი.

თებერვლის რევოლუციის შემდეგ, 1917 წელს, ბეჰბუდი გახდა სამარყანდის პირველი კომიტეტის ორ მუსლიმ წევრთაგანი. თურქესტანის ტერიტორიული ავტონომიის საკითხზე მიმდინარე დებატებისას ის იმ ცოტა ჯადიდთაგანი იყო, ვინც ღიად უჭერდა მხარს ავტონომიის იდეას.

ბუხარის უკანასკნელი ემირის, მუჰამედ ალიმ-ხანის ბრძანებით, ბეჰბუდი ყარიშში დააპატიმრეს 1919 წელს, სავარაუდოდ პარიზის სამშვიდობო კონფერენციაზე წასვლის გზაზე. წამებისა და დაკითხვის პერიოდში, რომლის დროსაც მან სიკვდილისწინა ანდגם დაწერა, იგი სიკვდილით დასაჯეს. ქალაქი ყარიში მოგვიანებით მისი პატივსაცემად „ბეჰბუდიად“ იწოდებოდა 1922–1937 წლებში.

## მოღვაწეობა 
thumb|*„აინას“* პირველი ნომრის ტიტული გვერდი
ბეჰბუდის შემოქმედება, როგორც წესი, ორ ძირითად ეტაპად იყოფა — 1917 წლის რუსული რევოლუციის წინა და შემდგომ პერიოდებად. რევოლუციამდე იგი წერდა გაზეთ-ჟურნალების სტატიებსა და სახელმძღვანელოებს; მისი პირველი პუბლიკაცია იყო სტატია გაზეთში *„Turkiston viloyatining gazeti“*.

სამარყანდში ბეჰბუდიმ დააარსა სამკითხველო დარბაზი და აქტიურად უჭერდა მხარს თეატრს, რომელიც მისთვის ერთ-ერთ ყველაზე ეფექტურ საშუალებად მიაჩნდა საზოგადოებრივი იდეებისა და განმანათლებითი პროპაგანდის გასავრცელებლად. 1913 წელს მან დაწერა ცენტრალური აზიის პირველი თანამედროვე დრამატული პიესა *„Padarkush“* („მამაკლავი“), რომელიც განიხილებოდა, როგორც ადგილობრივი პასუხი და ალტერნატივა სტუმრად ჩამოსული თათრული სპექტაკლების მიმართ. როგორც ცენტრალურ აზიაში მოდერნისტულ წერილობით ტრადიციას სჩვევია, მისი ნაწარმოებების მნიშვნელოვან ნაწილს მკვეთრად didაქტიკური, საგანმანათლებლო ხასიათი ჰქონდა.

## ნაშრომები (შერჩეული) 
სიცოცხლის განმავლობაში ბეჰბუდიმ მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა უზბეკურ ლიტერატურაში. მისი გარდაცვალების დროისათვის მას უკვე დაწერილი ჰქონდა 200-ზე მეტი სტატია, სახელმძღვანელო და დრამატული პიესა სხვადასხვა გაზეთისა და ჟურნალისთვის, მათ შორის *Tercüman* და *Vaqt*.

1903 — ''Muntaxabi jug'rofiyai umumiy* (გეოგრაფიის სახელმძღვანელო)

1904 — *Kitob-ul-atfol* (ბავშვთა წიგნი)

1904 — *Muxtasari tarixi islom* („ისლამის მოკლე ისტორია“)

1908 — *Russiyaning qisqacha jug'rofiyasi* („რუსეთის გეოგრაფიის მოკლე კურსი“)

1913 — *Padarkush* („მამაკლავი“)

### დრამა „Padarkush“ 
ბეჰბუდიმ დრამა *„Padarkush“* 1911 წელს დაწერა. ეს პირველი უზბეკური დრამატული პიესაა. სამაქტიანი და ოთხსცენიანი პიესის სიუჟეტი, თავისი შინაარსით, უბრალო, მაგრამ ძალზე სიმბოლურია: იგი განათლებისგან დაცლილი, უვიცი ახალგაზრდის ისტორიას მოგვითხრობს, რომელიც საბოლოოდ საკუთარ მამას კლავს.

ავტორი თავად განსაზღვრავდა ნაწარმოების ჟანრს, როგორც „ეროვნულ ტრაგედიას“. ცარისტულმა ცენზურამ პიესის დაბეჭდვის ნება თავდაპირველად არ მისცა; ტექსტი თბილისში ცენზურასთან დაპირისპირების შემდეგ ipak დამტკიცდა — ფორმალურად „ბოროდინოს ბრძოლისა და რუსეთის ფრანგულ ინტერვენციაზე გამარჯვების 100 წლისთავისადმი მიძღვნილად“. პიესა წიგნ રૂપში 1913 წელს გამოვიდა, თუმცა სცენაზე გასატანად კიდევ ერთი წელი იყო საჭირო.

სიმსახალდო ვიდეო პრემიერა 1914 წლის 25 იანვარს გაიმართა სამარყანდში, სადაც ის ძლიერი შთაბეჭდილებით მოქმედებდა მაყურებელზე. *„Padarkush“* ჟანრობრივად და შინაარსობრივად ახალი ეტაპი გახდა უზბეკური ლიტერატურის განვითარებაში.

დრამა კვლავ დადგა აბდულლა ავლონიმ ტაშკენტში, 1914 წლის 27 თებერვალს, რითაც კიდევ ერთხელ გაუსვა ხაზი პიესის მნიშვნელობას როგორც ეროვნული თეატრის, ისე საზოგადოებრივი აზრის ფორმირებისათვის.

## ლიტერატურა 
*Adeeb Khalid: *The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central Asia*, Berkeley & Los Angeles 1998.
*Ahmad Aliyev: *Madhmudkho'ja Behbudiy*, Tashkent, 1994.
*D. Alimova, D. Rashidova: *Mahmod Khoja Behbudiy and his Historical Vision*, Tashkent, 1998.
*Charles Kurzman: *Modernist Islam, 1840–1940. A Sourcebook'', New York, 2002, გვ. 257.

## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 1875
კატეგორია:გარდაცვლილი 1919
კატეგორია:ჯადიდები
კატეგორია:სამარყანდიდან წარმოშობილი პირები
კატეგორია:რუსეთის დამფუძნებელი კრების წევრები
კატეგორია:საბჭოთა ჟურნალისტები
კატეგორია:საბჭოთა გამომცემლები
კატეგორია:საბჭოთა მწერლები
კატეგორია:უზბეკი ჟურნალისტები
კატეგორია:უზბეკი გამომცემლები
კატეგორია:უზბეკი მწერლები
კატეგორია:„გამორჩეული დამსახურებისთვის“ ორდენის კავალრები
კატეგორია:მუსლიმი სოციალისტები