ალბერტ აინშტაინის რელიგიური შეხედულებები

[მინი|[ალბერტ აინშტაინი 1921 წელს]]
**ალბერტ აინშტაინის რელიგიური შეხედულებები** ფართოდ იქნა შესწავლილი. მიუხედავად ამისა, ჯერ კიდევ არსებობს მითები მის რწმენებზე და რელიგიის მიმართ მის შეხედულებებზე, მიდის კამათიც. იგი ამბობდა, რომ სჯერა ბარუხ სპინოზას პანთეისტური ღმერთის, თუმცა, არა პერსონიფიცირებული ღმერთის. თავის თავს იგი მოიხსენიებდა როგორც აგნოსტიკოსს, თუმცა უარს ამბობდა ათეისტის იარლიყზე და ამჯობინებდა *მორჩილებას, რომელიც შეეფერება ჩვენი გონების მიერ ბუნების და ჩვენი საკუთარი ყოფის სუსტ გაგებას.* აინშტაინი ასევე აცხადებდა, რომ არ სჯეროდა სიკვდილის შემდეგ სიცოცხლის და იქვე დასძენდა: „ერთი სიცოცხლე ჩემთვის საკმარისია“.

## ადრეული ბავშვობა 
აინშტაინი აღზარდეს არარელიგიურმა მშობლებმა – ებრაელებმა. ავტობიოგრაფიულ ჩანაწერებში იგი წერდა, რომ თანდათანობით კარგავდა რწმენას ადრეულ ბავშვობაში: *მალე, სამეცნიერო წიგნების კითხვის წყალობით, მე ვრწმუნდებოდი, რომ ბევრი რამ ბიბლიურ ისტორიებში არ შეიძლება იყოს სიმართლე*. 

მართალია, მე ვიყავი არარელიგიური მშობლების შვილი, მაგრამ, ვიყავი ღრმად რელიგიური 12 წლამდე, როდესაც ჩემს რწმენას, უცბად, მოეღო ბოლო. ამის შედეგი გახდა ფანატიკური თავისუფალი აზროვნება, შეერთებული შთაბეჭდილებასთან, თითქოს სახელმწიფო ატყუებს ახალგაზრდობას; ეს იყო გამანადგურებელი დასკვნა. ასეთმა განცდებმა გააჩინეს უნდობლობა ყველანაირ ავტორიტეტებთან და სკეპტიკური დამოკიდებულება რწმენებთან და მრწამსებთან, რომლებიც გავრცელებული იყო სოციალურ გარემოში, რომელშიც მე ცხოვრება მიწევდა. ეს სკეპტიციზმი უკვე აღარ მტოვებდა, მიუხედავად იმისა, რომ დაკარგა სიბასრე მას შემდეგ, რაც მე უკეთესად გავერკვიე მიზეზ-შედეგობრივ კავშირებში. ჩემთვის სრულიად გასაგებია, რომ ამგვარად დაკარგული ახალგაზრდობის რელიგიური სამოთხე იყო პირველი ცდა გათავისუფლებისა „პირადი ეგოს“ ბორკილებისგან და არსებობისგან, რომელშიც დომინირებდა სურვილები, იმედები, პრიმიტიული გრძნობები. იქ, გარეთ, იყო ეს დიდი სამყარო, რომელიც არსებობს დამოუკიდებლად ჩვენგან, ხალხისგან და არის დიდი, სამუდამო გამოცანა ჩვენთვის, თუმცა, ამავე დროს, ხელმისაწვდომი, თუნდაც, ნაწილობრივ, ჩვენი აღქმისთვის და გონებისთვის. მსოფლიოს განჭვრეტა იხმობდა გათავისუფლებით და მე მალე დავრწმუნდი, რომ ბევრმა მათგანმა, ვისი პატივისცემა და დაფასებაც ვისწავლე, იპოვეს თავისი შინაგანი თავისუფლება და სიმტკიცე ამ დროისტარებისთვის თავიანთი თავის სრულად მიცემით. ამ მსოფლიოს გონებრივი შემოფარგვლა, ჩვენთვის ხელმისაწვდომი შესაძლებლობების ფარგლებში, მე ნახევრად შეგნებულად და ნახევრად შეუგნებლად წარმომედგინა როგორც უმაღლესი მიზანი. ისინი, ვინც ასე ფიქრობდნენ, როგორც ჩემი თანამედროვეები, ასევე წარსულის ადამიანები მათ მიერ გამოტანილი დასკვნებით, იყვნენ ჩემი ერთადერთი, შეუცვლელი მეგობრები. გზა ამ სამოთხემდე, განსხვავებით რელიგიური სამოთხისაგან, არ იყო მოსახერხებელი და მაცდური, თუმცა, იგი აღმოჩნდა სანდო და მე არასდროს ვნანობდი, რომ ის ავირჩიე.

## შეხედულებები 
თავისი რელიგიური შეხედულებების აღწერისთვის აინშტაინი იყენებდა რამდენიმე ტერმინს, მათ შორის *აგნოსტიკოსს*, *რელიგიურ არამორწმუნეს* და *პანთეისტს*, რომელსაც *სპინოზას ღმერთი* სწამს.

### პერსონიფიცირებული ღმერთი და იმქვეყნიური ცხოვრება 
აინშტაინი სკეპტიკურად იყო განწყობილი ანთროპომორფული ღვთაების მიმართ, ხშირად მოიხსენიებდა მას როგორც *ბავშვურს* და *მიამიტს*. იგი აცხადებდა: 

ანთროპომორფული კონცეფციის პიროვნული ღმერთის იდეის სერიოზულად აღქმა არ შემიძლია. მე ასევე ვგრძნობ, რომ შეუძლებელია წარმოიდგინო სურვილი ან მიზანი ადამიანური სფეროს გარეთ. ჩემი შეხედულებები ახლოს არის სპინოზასთან: აღტაცება სილამაზით და რწმენა ნივთების ლოგიკურ წყობაში, რომელიც ჩვენ შეგვიძლია გავიგოთ მორჩილად და მხოლოდ ნაწილობრივ. მე მჯერა, რომ ჩვენ უნდა დავკმაყოფილდეთ ჩვენი არასრულყოფილი ცოდნით და გაგებით, რომ ღირებულებების მკურნალობა და მორალური ვალდებულებები ადამიანურ პრობლემათა შორის ყველაზე მნიშვნელოვანია.

— Hoffmann, Banesh (1972). Albert Einstein Creator and Rebel. New York: New American Library, p. 95.

1954 წლის 22 მარტს აინშტაინმა მიიღო წერილი იტალიელი მიგრანტი ჯოზეფ დისპენტიერესგან, რომელიც ნიუ-ჯერსიში ლოკომოტივის მემანქანედ მუშაობდა. დისპენტიერე წერდა, რომ იგი ათეისტია და იმედგაცრუებულია რეპორტაჟით, რომელიც აინშტაინს რელიგიურად მოიხსენიებდა. აინშტაინმა მას 1954 წლის 24 მარტს უპასუხა:

რაც თქვენ ჩემ რელიგიურ შეხედულებებზე წაიკითხეთ არის ტყუილი. ტყუილი, რომელიც სისტემატიურად მეორდება. მე არ მწამს პერსონიფიცირებული ღმერთის. ამაზე არასდროს მითქვამს უარი, თუმცა, ეს მკაფიოდ გამოვხატე. თუ ჩემში არის რამე, რასაც შეიძლება რელიგიური ეწოდოს, ეს უთუოდ არის განუსაზღვრელი აღტაცება სამყაროს წყობილებით. იმ ზომით, რომლითაც მას მეცნიერება ხსნის.

— Dukas, Helen (1981). *Albert Einstein the Human Side*. Princeton: Princeton University Press, p. 43. Einstein Archives 59-454  and 59-495  

1952 წლის 17 დეკემბერს, ბეატრიჩ ფლოულიჩისთვის განკუთვნილ წერილში აინშტაინი წერდა:

პერსონიფიცირებული ღმერთის იდეა ჩემთვის სრულიად უცხოა, იგი მიამიტურადაც კი მეჩვენება.

— Calaprice, Alice (2000). The Expanded Quotable Einstein. Princeton: Princeton University Press, p. 217. Einstein Archives 59-797

1954 წელს ერიკ გუტკინდმა თავისი წიგნის, *აირჩიე სიცოცხლე: ბიბლიური მოხმობა აჯანყებისკენ* ეგზემპლარი აინშტაინს გაუგზავნა. მეცნიერმა საპასუხოდ გააგზავნა წერილი, სადაც წერდა:

სიტყვა *ღმერთი* ჩემთვის არის მხოლოდ გამოთქმა და ადამიანური სისუსტეების პროდუქტი, ბიბლია კი კეთილშობილი, თუმცა პრიმიტიული ლეგენდების კრებული. ვერანაირი ინტერპრეტაცია, ყველაზე დახვეწილიც კი, ჩემთვის ამას ვერ შეცვლის. ეს დახვეწილი ინტერპრეტაციები საკმაოდ მრავალფეროვანია, თუმცა, თითქმის არაფერი აქვთ საერთო ორიგინალურ ტექსტთან.

1929 წლის 24 აპრილს, ალბერტ აინშტაინმა გერმანიაში მყოფ რაბინ ჰერბერტ გოლდსტეინს გაუგზავნა ტელეგრამა: *მე მწამს სპინოზას ღმერთი, რომელიც თავს იჩენს ყოფის კანონზომიერ ჰარმონიაში, თუმცა არა ღმერთი, რომელიც ზრუნავს ადამიანების ბედზე და საქმეებზე.

აინშტაინმა უფრო განავრცო თავისი შეხედულებების აღწერა წერილებში, სადაც იაპონელ მეცნიერებს პასუხობდა. პასუხებში აღწერილი იყო მისი წარმოდგენები მეცნიერებასთან და რელიგიასთან დაკავშირებით. როდესაც აინშტაინს 50 წელი შეუსრულდა, მისი პასუხები შეზღუდული ტირაჟით გამოიცა:

სამეცნიერო კვლევებს შეუძლია შეამციროს ცრურწმენები და უბიძგოს ადამიანებს იფიქრონ და უყურონ ყველაფერს მიზეზის და შედეგის თვალთახედვით. უთუოდ, რწმენა, მსოფლიოს რაციონალიზმთან და მოწესრიგებულობასთან დაკავშირებით, რომელიც ენათესავება რელიგიურ გრძნობას, საფუძვლად დევს უფრო მაღალი ხარისხის სამეცნიერო ნამუშევრებში. ეს მრწამსი დაკავშირებულია უმაღლეს გონებაში ღრმა რწმენასთან, რომელიც აჩვენებს თავის თავს გამოცდილების სამყაროში და წარმოადგენს ღმერთის ჩემებურ კონცეფციას. ყოველდღიურობაში ის შეიძლება იყოს აღწერილი, როგორც *პანთეიზმი* (სპინოზასი). 

ბაპტისტი პასტორის მიერ იმქვეყნიურ ცხოვრებაზე დასმულ კითხვას აინშტაინმა უპასუხა: *მე არ მჯერა ადამიანის უკვდავობის, მორალს კი ვთვლი ადამიანურ საზრუნავად, არ ვაღიარებ მასზე ზეადამიანურ გავლენას*. ეს გრძნობა აინშტაინმა ასახა თავის წიგნში *მსოფლიო, როგორსაც მე მას ვხედავ*, სადაც იგი წერდა: *მე არ შემიძლია წარმოვიდგინი ღმერთი, რომელიც აჯილდოებსებს და სჯის თავის ქმნილებებს, ან კიდევ, აქვს ადამიანური ბუნება. ადამიანი, რომელმაც უნდა გადაიტანოს თავისი ფიზიკური სიკვდილი, ასევე ცდება ჩემს გაგებას და მე ამას სხვანაირად ვერ ვხედავ; ასეთი ცნებები არის სუსტი სულების შიშისთვის ან აბსურდული ეგოიზმისთვის. ბოლოს და ბოლოს, ჩემთვის საკმარისია სამუდამო ცხოვრების საიდუმლო და რეალობის საოცარ სტრუქტურაზე გადაკრული სიტყვა ბუნებაში მომხდარის მიზეზის მომცრო ნაწილის გაგების ერთსულოვან სწრაფვასთან ერთად*.

### აგნოსტიციზმი, დეიზმი და ათეიზმი 
აინშტაინი საკუთარ თავს უფრო აგნოსტიკოსს უწოდებდა, ვიდრე ათეისტს. თავის პოზიციას იგი შემდეგი კომენტარით ხსნიდა: *მე არაერთხელ მითქვამს, რომ ჩემი აზრით, პერსონიფიცირებული ღმერთის იდეა ბავშვურად გამოიყურება. თქვენ შეგიძლიათ აგნოსტიკოსი დამიძახოთ, თუმცა, მე არ ვიზიარებ პროფესიონალი ათეისტების ჯვაროსნული ლაშქრობების სულს, რომელთა მხურვალებაც, ძირითადად, გამოწვეული იყო ახალგაზრდობაში მიღებული რელიგიური აღზრდის თვალისგან მტკივნეული გათავისუფლებით. მე ვამჯობინებ მორჩილებას, რომელიც შეეფერება ჩვენ მიერ ბუნების ინტელექტუალური და ჩვენი საკუთარი ყოფის შეგნების სისუსტეს*.

უფრო ადრე აინშტაინი თვლიდა, რომ ადამიანს არ შეუძლია ღმერთის ბუნების არსის გაგება. 1930 წელს გამოქვეყნებულ წიგნში *დიდებულის გამობრწყინება* (ავტორი — ჯ. სილვესტრ ვირეკი), სადაც აინშტაინის ინტერვიუ იყო დაბეჭდილი, ღმერთის არსებობასთან დაკავშირებულ კითხვაზე მეცნიერმა უპასუხა:

თქვენი კითხვა (ღმერთზე) არის ყველაზე რთული მსოფლიოში. ეს არ არის კითხვა, რომლის პასუხადაც მე შემიძლია უბრალოდ ვთქვა ან „კი“, ან „არა“. მე არ ვარ ათეისტი. არ ვიცი, შემიძლია თუ არა დავახასიათო ჩემი თავი, როგორც პანთეისტი. ეს პრობლემა ძალიან ფართოა ჩვენი შეზღუდული გონებისთვის. განა შემიძლია არ გავცე პასუხი იგავით? ადამიანური გონებას, მიუხედავად იმისა, რამდენად კარგად არის განსწავლული, არ შეუძლია სამყაროს გაგება. ჩვენ ვემგვანებით პატარა ბავშვს, რომელიც შევიდა უზარმაზარ ბიბლიოთეკაში, რომლის კედლებიც ჭერამდე დატენილია სხვადასხვაენოვანი წიგნებით. ბავშვს ესმის, რომ ვიღაცას უნდა დაეწერა ეს წიგნები. თუმცა, მან არ იცის, ვინ და როგორ დაწერა ისინი. მან არ იცის ენები, რომლებზეც ეს წიგნებია დაწერილი. ბავშვი ამჩნევს ამ წიგნების გარკვეუულ წესრიგს. წესრიგს, რომელიც მას არ ესმის, თუმცა, ბუნდოვნად წარმოუდგენია. ეს, ჩემი აზრით, ასახავს ღმერთთან ადამიანური გონების შეფარდებას, თუნდაც, საუკეთესოსი, და ყველაზე კულტურულის. ჩვენ ვხედავთ, რომ სამყარო გამაოგნებლად არის მოწყობილი, ემორჩილება გარკვეულ კანონებს, თუმცა, ჩვენ ეს კანონები მხოლოდ ბუნდოვნად გვესმის. ჩვენ შეზღუდულ გონებას არ შესწევს ძალა ჩაწვდეს იდუმალ ძალას, რომელიც თანავარვსკვლავედებს არხევს. მე მოხიბლული ვარ სპინოზას პანთეიზმით. მე კიდევ უფრო მოხიბლული ვარ თანამედროვე აზრში მის მიერ შეტანილი წვლილით. სპინოზა არის უდიდესი თანამედროვე ფილოსოფოსებს შორის, რადგანაც იგი არის პირველი, რომელიც ეპყრობა სულს და სხეულს როგორც ერთ მთლიანს და არა როგორც ორ სხვადასხვა რამეს.

— Viereck, George Sylvester. Glimpses of the Great. Duckworth, 1930. p.&nbsp;372—373.

1950 წელს, მ.ბერკოვიცთან გაგზავნილ წერილში აინშტაინი წერდა: *ჩემი პოზიცია ღმერთთან დაკავშირებით მდგომარეობს იმაში, რომ მე აგნოსტიკოსი ვარ. დარწმუნებული ვარ, რომ პირველხარისხოვანი მნიშვნელობის ნათელ ცნობიერებას ზნეობრივი პრინციპების გაუმჯობესებისთვის და ცხოვრების გაკეთილშობილებისთვის არ სჭირდება კანონმდებლის იდეა, განსაკუთრებით კი იმ კანონმდებლის, რომელიც დაჯილდოების და დასჯის პრინციპზე მუშაობს.*

მეცნიერის ბიოგრაფის, უოლტერ აიზექსონის თანახმად, აინშტაინი უფრო ათეისტების კრიტიკისაკენ იყო მიდრეკილი. თავის ერთ-ერთ მიმოწერაში მეცნიერი წერდა: *ფანატიკური ათეისტები არიან როგორც მონები, რომლებიც ჯერ კიდევ გრძნობენ რთული ბრძოლის შემდეგ გადმოგდებული ჯაჭვის სიმძიმეს. ისინი არიან არსებები,  რომლებსაც თავიანთ წყენაში ლოზუნგ *ოპიუმი ხალხისთვის* მიმართ არ შეუძლიათ გაიგონ სფეროების მუსიკა*. მიუხედავად იმისა, რომ აინშტაინს არ სწამდა პერსონიფიცირებული ღმერთის, იგი აღნიშნავდა, რომ *არასდროს მიისწრაფის ამგვარ რწმენასთან ბრძოლისაკენ, რადგანაც ასეთი რწმენა სჯობს ტრანსცენდენტური მსოფლმხედველობის არქონას*.

1945 წელს გაი რანერ უმცროსმა მისწერა წერილი ალბერტ აინშტაინს, სადაც ჰკითხა, სიმართლე იყო თუ არა ის, რომ მღვდელმა-იეზუიტმა გადაწყვიტა ხელი ააღებინოს აინშტაინს ათეიზმზე. მეცნიერმა უპასუხა: *ჩემს ცხოვრებაში მე არასდროს მქონია ურთიერთობა იეზუიტ მღვდელთან და განცვიფრებული ვარ ამგვარი ტყუილით. იეზუიტი მღვდლის თვალსაზრისით, მე, რა თქმა უნდა, სულ ვიყავი და ვარ ათეისტი... ამას ყოველთვის შეჰყავს ცდომილებაში: ანთროპოლოგიური კონცეფციის გამოყენება საქმეებში, რომლებიც არ არიან დაკავშირებული ადამიანურ სფეროსთან — საბავშვო ანალოგიებია. ჩვენ თავმდაბლად უნდა მოვიხიბლოთ ამ სამყაროს სტრუქტურის საუცხოო ჰარმონიით იმდენად, რამდენადაც ჩვენ მისი გაგება შეგვიძლია.*

### დეტერმინიზმი 
როგორც სპინოზა, აინშტაინი იყო დეტერმინისტი. მას სჯეროდა, რომ ადამიანურ ქცევას ბოლომდე განსაზღვრავს მიზეზობრიობის კანონები. ამ მიზეზით მან უარი თქვა კვანტური თეორიის ასპექტის შანსზე და უარყო იმ *ღმერთის კონცეფცია, რომელიც სამყაროსთან კამათელს თამაშობს*. წერილებში, რომლებსაც აინშტაინი კოლეგას, ფიზიკოს მაქს ბორნს უგზავნიდა, მეცნიერი აღწერდა თავის რწმენას მიზეზობ-შედეგობრივ კავშირებში:

თქვენ გწამთ ღმერთის, რომელიც თამაშობს კამათელს, მე კი, მწამს მსოფლიოში სრული კანონზომიერების და მართლწესრიგის, რომელიც ობიექტურად არსებობს და რომლის ხელში ჩაგდებასაც მე ველურად გონებაჭვრეტითი გზით ვცდილობ. მე მტკიცედ მწამს, თუმცა, იმედი მაქვს, რომ ვიღაც აღმოაჩენს უფრო რეალისტურ გზას ან საფუძველს, ვიდრე ჩემი ხვედრი ყოფილიყო მისი პოვნა. კვანტური თეორიის უდიდესი წარმატებაც კი ვერ დამაძალებს მე დავიჯერო კამათლის ფუნდამენტური თამაში, თუმცა, მე ძალიან კარგად ვიცი, რომ ზოგიერთები ჩვენი ახალგაზრდა კოლეგების რიგებიდან ამის ინტერპრეტირებას ახდენენ, როგორც სიბერის შედეგს. 

— Adams, John (1995). Risk. London: University College London Press, p. 17

როდესაც გარდაიცვალა აინშტაინის ერთ-ერთი ძველი მეგობარი, ანჟელო ბესო, მეცნიერმა მის ოჯახს მისწერა: *ახლა იგი წავიდა ამ უცნაური სამყაროდან, ჩემზე ოდნავ ადრე. ეს არაფერს ნიშნავს. ჩვენთვის, მორწმუნე ფიზიკოსებისთვის, განსხვავება წარსულსა, აწმყოსა და მომავალს შორის მხოლოდ ღრმა ილუზიაა*.

### ეთიკა 
აინშტაინი იყო ჰუმანისტი და ეთიკური მოძრაობის თაყვანისმცემელი. იგი შედიოდა ნიუ-იორკის პირველი ჰუმანისტური საზოგადოების კონსულტაციურ საბჭოში. როდესაც ნიუ-იორკის ეთიკური კულტურის საზოგადოებას 75 წელი შეუსრულდა, მან განაცხადა, რომ ეთიკური კულტურის იდეა არის განსახიერება მისი საკუთარი კონცეფციის იმის შესახებ, რაც არის ყველაზე ძვირფასი და გამძლე რელიგიურ იდეალიზმში. მან აღნიშნა: *„ეთიკური კულტურის“ გარეშე კაცობრიობისთვის ხსნა არ არსებობს*.

ღმერთის მცნებებზე აინშტაინი ამბობდა: 

მე არ შემიძლია წარმოვიდგინო ღმერთი, რომელიც აჯილდოებს და სჯის თავისი ქმნილების ობიექტებს. ღმერთი, რომლის მიზნებიც შექმნილია ჩვენი საკუთარი მიზნების ანალოგიურად. ღმერთი, რომელიც მხოლოდ ადამიანური ცვალებადობის ანარეკლია. ასევე არ შემიძლია დავიჯერო სიცოცხლე სხეულის სიკვდილის შემდეგ, თუმცა, სუსტ სულებს აქვთ ასეთი იმედები ან შიშის, ან კიდევ, სასაცილო ეგოიზმის გამო.

— Seldes, George (1996). The Great Thoughts. New York: Ballantine Books, p. 134.

არის მისი გამოთქმები პერსონიფიცირებული ღმერთის *დასჯა-წახალისების სისტემასთან* დაკავშირებითაც:

ღმერთი, რომელიც აჯილდოებს და სჯის, წარმოუდგენელია ჩემთვის იმ მიზეზით, რომ ადამიანის მოქმედებებს განაპირობებს აუცილებლობები, გარე და შიდა, ამიტომ, ღმერთის თვალებში მას არ შეიძლება ჰქონდეს იმაზე მეტი პასუხისმგებლობა, რამდენიც შეიძლება დაეკისროს უსულო საგანს იმისთვის, რომ ის მოძრაობს. ზუსტად ამიტომ მეცნიერება დაადანაშაულეს ზნეობის შერყევაში, თუმცა, ეს დადანაშაულება უსამართლოა. ადამიანის ეთიკური ქცევა დაფუძნებული უნდა იყოს თანაგრძნობაზე, სწავლებაზე, სოციალურ კავშირებზე და მოთხოვნილებებზე; ამისთვის არ არის საჭირო არც ერთი რელიგიური საფუძველი. ადამიანი მართლაც იქნება ცუდ მიმართებაში, თუ იგი სასჯელის შიშით და სიკვდილის შემდეგ დაჯილდოების იმედით თავის ქცევებში იქნება შეზღუდული. ამიტომ, ადვილი გასაგებია, თუ რატომ ებრძოდნენ ეკლესიები მეცნიერებას და დევნიდნენ მის მიმდევრებს

— Calaprice, Alice (2000). The Expanded Quotable Einstein. Princeton: Princeton University Press, p. 216. Albert Einstein, «Religion and Science»  New York Times Magazine (9 Nov. 1930): 3-4.

ეთიკის და ეთიკური კულტურის მნიშვნელობაზე იგი წერდა: 

ყველაზე მნიშვნელოვანი ადამიანური სწრაფვა არის სწრაფვა ზნეობისკენ ჩვენს მოქმედებებში. ჩვენი შინაგანი ბალანსი და არსებობაც კი, ამაზეა დამოკიდებული. მხოლოდ ზნეობას ჩვენ მოქმედებებში შეუძლია მიანიჭოს სილამაზე და ღირსება ამ ცხოვრებას. ამ სწრაფვის ცოცხალ ძალად ქცევა და მისი ნათელ გონებამდე მიტანა — ამაში, მართლაც, მდგომარეობს განათლების მთავარი მიზანი. ზნეობის საფუძველი არ უნდა იყოს დაქვემდებარებული მითზე, არ უნდა იყოს მიბმული რომელიმე ხელისუფლებაზე. რათა არ იყოს შეტანილი ეჭვი მითის ჭეშმარიტებაში და ხელისუფლების ლეგიტიმურობაში, რამაც შეიძლება გამოიწვიოს საფრთხე საღი აზრის და მოქმედების საფუძვლისათვის.

— Dukas, Helen (1981). Albert Einstein, The Human Side. Princeton: Princeton University Press, p. 95. Letter to a Brooklyn minister November 20, 1950.

მთელი თავისი ცხოვრების მანძილზე აინშტაინი თავისი მაგალითით და კომენტარებით ცდილობდა დაემტკიცებინა, რომ მორალს აქვს პირველხარისხოვანი მნიშვნელობა მთელი კაცობრიობისთვის:

მე არ მჯერა, რომ ადამიანი უნდა იყოს თავშეკავებული თავის ყოველდღიურ მოქმედებებში სიკვდილის შემდეგ დასჯის შიშის გამო, ან კიდევ, რომ აქ უნდა აკეთოს რაიმე მხოლოდ იმის გამო, რომ სიკვდილის შემდეგ დაჯილდოვდება. ეს უაზრობაა. მართებული სახელმძღვანელო ადამიანის ცხოვრების განმავლობაში უნდა იყოს ფასეულობა, რომელსაც იგი აკონტროლებს და სხვების მიერ მიღებული ჯილდოს ფასი.

— Bucky, Peter (1992). The Private Albert Einstein. Kansas City: Andrews & McMeel, p.&nbsp;86.

### კოსმოსური რელიგია 
1949 წელს გამოცემულ წიგნში *მსოფლიო, როგორსაც მე მას ვხედავ* აინშტაინი წერდა: *ცოდნა რაღაცის არსებობის შესახებ, რაშიც ჩაწვდომა ჩვენ არ შეგვიძლია, იხნსება ჩვენთვის არაჩვეულებრივად კარგად მოფიქრებულად და მომხიბლავად ლამაზად, ამავე დროს იგი ხელმისაწვდომია ჩვენი გონებისთვის მხოლოდ თავის ყველაზე ელემენტარულ ფორმებში. ამის ცოდნა იწვევს ჭეშმარიტად რელიგიურ ემოციებს; ამ მნიშვნელობით მე ღრმად მორწმუნე ადამიანი ვარ*. მრწამსის თავის სისტემას აინშტაინი უწოდებდა *კოსმოსურ რელიგიას*, იგი ასევე იყო 1954 წელს დაბეჭდილი ამავე სახელწოდების სტატიის ავტორი. მოგვიანებით, 1955 წელს გამოვიდა მისი წიგნი *იდეები და აზრები*, სადაც მეცნიერმა დაწვრილებით აღწერა ეს სისტემა. მრწამსის ამ სისტემამ აღიარა *საუცხოო წესრიგი, რომელიც თავს იჩენს ბუნების ყველა მოვლენაში ისე კარგად, როგორც იდეების სამყაროში*. ეს წესრიგი უარყოფს პიროვნულ ღმერთს, რომელიც სჯის და აჯილდოებს ადამიანებს მათი უარყოფითი საქციელის გამო. აინშტაინმა ასევე უარყო კონფლიქტი რელიგიასა და მეცნიერებას შორის და განაცხადა, რომ კოსმოსური რელიგია მეცნიერებისთვის აუცილებელია. ამის შემდეგ აინშტაინმა ღიმილით დაამატა: *რამდენიმე ასწლეულის წინ მე ან დამწვავდნენ, ან ჩამომახრჩობდნენ. მიუხედავად ამისა, კარგ კამპანიაში ვიქნებოდი*. იგი ამბობდა: *თავისთავად, რელიგიის და მეცნიერების სფეროები გამიჯნულია, თუმცა, ამავე დროს, მათ შორის არსებობს ურთიერთკავშირი და ურთიერთდამოკიდებულება.  მეცნიერებას შეიძლება ქმნიდნენ მხოლოდ ისინი, ვინც გამჭოლად გაჟღენთილია სწრაფვით გაგებისკენ და ჭეშმარიტებისკენ. მაგრამ, ამ გრძნობის წყარო მომდინარეობს რელიგიიდან. აქედანვეა რწმენა იმის შესაძლებლობაში, რომ ამ სამყაროს წესები რაციონალური, ანუ, გონებისთვის ჩასაწვდომია. არ შემიძლია წარმოვიდგინო მეცნიერი, რომელსაც ამის მტკიცე რწმენა არ აქვს. ხატოვნად სიტუაციის აღწერა ასე შეიძლება: მეცნიერება რელიგიის გარეშე კოჭლია, რელიგია კი მეცნიერების გარეშე — ბრმა*.

ჟურნალ *Time*-ში ჯ. სილვესტრ ვირეკის მიერ გამოქვეყნებულ ინტერვიუში აინშტაინი საუბრობდა ქრისტიანობის მიმართ თავის გრძნობებზე. 1942 წელს, გერმანული პროპაგანდის გამო იგი ამერიკულ ციხეში მოხვდა. ასევე როგორც აინშტაინი, ვირეკი პაციფისტი იყო. ანტისაომარი სტატიების წერის გამო ვირეკს ბრალად დასდეს სახელმწიფო ღალატი. გარდა ამისა, იგი გამორიცხეს ამერიკული ავტორების ლიგიდან. ინტერვიუს დროს ვირეკმა აინშტაინს უთხრა, რომ ებრაელი არ იყო, თუმცა დაამატა, რომ ჰქონდა „ებრაელის მენტალიტეტი“, რამაც საშუალება მისცა აინშტაინს ესაუბრა „დაბრკოლებების გარეშე“.

## ქრისტიანობა 
1872 წელს, მიუნხენში მდებარე ებრაული სკოლა მოსწავლეების უკმარისობის მიზეზით დაიკეტა. ალტერნატივის არქონის გამო აინშტაინი დაწყებითი კლასების კათოლიკურ გიმნაზიაში შევიდა. სახლში იგი იუდეურ რელიგიურ განათლებასაც ღებულობდა, თუმცა, თვითონ აინშტაინი ვერ ხედავდა განსხვავებას ორ რელიგიას შორის და ითვისებდა *ყველა რელიგიის იდენტურობას*. აინშტაინი ერთნაირად იყო მოხიბლული როგორც თანახის, ასევე ქრისტეს ვნებანის ისტორიებით. ბიოგრაფი უოლტერ ისააკსონის თანახმად, აინშტაინს მოეწონა კათოლიკური კატეხიზმური კურსები, რომლებსაც იგი სკოლაში ეუფლებოდა.. მოგვიანებით აინშტაინი იხსენებდა სკოლაში სწავლის წლებს: *ერთხელ მასწავლებელმა გაკვეთილებზე ლურსმანი მოიტანა და მოსწავლეებს აუწყა, რომ ასეთი ლურსმნებით იუდეველებმა ქრისტე ჯვარს გააკვრეს*. გარდა ამისა* კათოლიკურ სკოლაში, ბავშვთა რიგებში გავრცელებული იყო ანტისემიტური განწყობილება... ფიზიკური თავდასხმები და შეურაცხყოფები სკოლიდან სახლამდე გზის დროს იყო ხშირი, თუმცა არც ძალიან სასტიკი*. მოგვიანებით იგი იხსენებდა: *მამების რელიგია, რომელთანაც მე მქონდა საქმე მიუნხენში და სინაგოგაში რელიგიური სწავლების დროს, უფრო მიშორებდა, ვიდრე მიზიდავდა*.

1940 წელს ჟურნალმა *Time*-მა გამოაქვეყნა აინშტაინის ციტატა, სადაც იგი აქებდა კათოლიკურ ეკლესიას ნაციზმის წინააღმდეგ ბრძოლაში მისი როლისთვის:

მხოლოდ ეკლესია იყო ჰიტლერის პროპაგანდის კატეგორიული წინააღმდეგი. მე არასდროს მქონია განსაკუთრებული ინტერესი ეკლესიის მიმართ, თუმცა ახლა მე ვგრძნობ დიდ სიყვარულს და აღტაცებას, რადგანაც ეკლესიას მარტოსაც კი ჰქონდა სიმამაცე და შეუპოვრობა მდგარიყო გონივრულ ჭეშმარიტებაზე და ზნეობრივ თავისუფლებაზე. იძულებული ვარ ვაღიარო, რომ იმას, რასაც მე ერთ დღეს აბუჩად ვიგდებდი, დღეს უპირობოდ ვაქებ.

ამის შემდეგ ამ ციტატას არაერთხელ იყენებდნენ პაპი პიუს XII მხარდამჭერები. ამ ციტატის გამოკვლევით დაკავდნენ მათემატიკოსები უილიამ ჩ. უოტერჰაუსი და ბარბარა ვოლფი. იერუსალიმის ინსტიტუტში, აინშტაინის არქივებში, მათ იპოვეს 1947 წლის გამოუქვეყნებელი წერილი. ამ წერილში იყო ნახსენები ეკლესიაზე გაკეთებული განცხადება. აინშტაინი ხსნიდა, რომ ეს თავდაპირველად არარსებული კომენტარი მან ჟურნალისტს *რამდენიმე სასულიერო პირის'' მხარდასაჭერად მისცა. ეს პირები ჰიტლერის ხელისუფლების დასაწყისში ინდივიდუალური უფლებების და ინტელექტუალური თავისუფლების მხარდაჭერას ქადაგებდნენ. აინშტაინის თანახმად, მისი კომენტარი მეტისმეტად გაზვიადებული იყო.

1950 წლის 11 ნოემბერს ბრუკლინის ეპისკოპოსმა კორნელიუს გრინუეიმ აინშტაინს მიწერა წერილი, სადაც მოიყვანა მეცნიერის სავარაუდო ციტატა. აინშტაინმა მას უპასუხა:

მე მაინც ცოტათი უხერხულად ვგრძნობ თავს. კომენტარის თქვენ მიერ მოყვანილი ფორმულირება მე არ მეკუთვნის. ჰიტლერის ხელისუფლებაში მოსვლიდან მალევე მე გაზეთის ჟურნალისტთან ამ საკითხებზე ზეპირი საუბარი მქონდა. იქიდან მოყოლებული ჩემი კომენტარები შეცვალეს და გააზვიადეს. არ შემიძლია სუფთა სინდისით დაგიდასტუროთ, რომ თქვენ მიერ გამოგზავნილი გამოთქმა მე მეკუთვნის. საქმე ის არის, რომ მე, ასევე როგორც თქვენ, ძირითადად კრიტიკულად ვარ განწყობილი პოლიტიკური მოღვაწეობისადმი უმაღლესი სამღვდელოების ისტორიაში. ამგვარად, ჩემი წინა განცხადება, იმ შემთხვევაშიც კი, თუ მას შევაერთებთ ჩემ მიერ ნათქვამ სიტყვებთან (რომლებიც მე დეტალებში არ მახსოვს) იძლევა არასწორ წარმოდგენას ჩემს ზოგად დამოკიდებულებაზე.

კათოლიკე კარდინალი უილიამ ჰენრი ო'კონელი აინშტაინის რწმენის არქონაზე საუბრობდა: *სივრცეში და დროში ეჭვის შეტანის და სპეკულირების შედეგი არის ნიღაბი, რომლის უკანაც ათეიზმის საშინელი მოჩვენება იმალება*. ვინმე რავინი ბრონქსიდან აკრიტიკებდა როგორც აინშტაინს, ასევე კარდინალს, რადგანაც თვლიდა, რომ მათი მსჯელობა სცდებოდა მათ კომპეტენციას: *უკეთესი იქნებოდა, თუ აინშტაინი არ განაცხადებდა, რომ არ სწამს ღმერთის, რომელიც ღელავს ცალკეული ადამიანების ბედზე და მოქმედებებზე. ორივემ გამოთქვა აზრი თემაზე, რომელიც სცდება მათ კომპეტენციას*.

კათოლიკე მღვდელი და ტელეწამყვანი ფულტონ შინი, რომელიც მოხიბლული იყო აინშტაინის ინტელექტით და მას მოიხსენიებდა, როგორც *თანამედროვე მსოფლიოს ერთ-ერთ ყველაზე ჭკვიან ადამიანს*, უკმაყოფილო დარჩა *The New York Times*-ში აინშტაინის მიერ გამოქვეყნებული სტატიით და მას *სისულელის და უაზრობის ნამდვილი სახე* უწოდა.

აინშტაინი გარკვეული დროის განმავლობაში თანამშრომლობდა და ხვდებოდა ბელგიელ მღვდელს და მეცნიერს ჟორჟ ლემეტრს. ლემეტრი ცნობილი იყო, როგორც დიდი აფეთქებით კოსმოსის წარმოშობის თეორიის პირველი ავტორი და კოსმოლოგიაში ფარდობითობის ზოგადი თეორიის გამოყენების პიონერი. 1934 წელს ლემეტრმა ბელგიის მეფისაგან ფრანკის პრემია მიიღო.

### საუბრები უილიამ ჰერმანსთან 
ჰერმანსთან მიმოწერას აინშტაინი 34 წლის განმავლობაში აწარმოებდა. წერილებში იგი აკეთებდა სხვადასხვა განცხადებაას ზოგადად ქრისტიანულ ეკლესიებზე და კერძოდ კათოლიკურ ეკლესიაზეც. იგი ნეგატიურად იყო განწყობილი გერმანიის და კათოლიკური ეკლესიის თანამშრომლობის მიმართ. 

მიმოწერაში აინშტაინი არ ამართლებდა ებრაელების ისტორიულ შეცდომებს, თუმცა, მოჰყავდა დამაჯერებელი კონტრარგუმენტები, რომლებშიც ადანაშაულებდა ეკლესიას ებრაელების დევნაში:

მიმოწერაში აინშტაინი მტკივნეულად განიცდიდა ეკლესიის დუმილს ნაცისტური გერმანიის ქმედებებზე:

შემდეგ წერილში იგი წერდა:

აინშტაინი ხშირად ამახვილებდა კათოლიკური ეკლესიის არაადამიანური მოქმედებების ათასწლოვან ისტორიაზე:

1943 წლის აგვისტოს, სინანულის გარეშე, მეცნიერი ულმობლად აკრიტიკებდა მომავალ რომის პაპს პიუს XII და ჰიტლერს სატანას ადარებდა:

აინშტაინის კრიტიკა ვრცელდებოდა არა მარტო კათოლიკურ, არამედ მართლმადიდებლურ ეკლესიაზეც:

როდესაც კათოლიკემ ჰკითხა აინშტაინს *განა თქვენ არ ამბობდით, რომ ეკლესია კომუნიზმის ერთადერთი მოწინააღმდეგე იყო?* აინშტაინმა უპასუხა: 

როდესაც ახლადმოქცეულმა კათოლიკემ აღნიშნა, რომ ნაცისტებმა გაზით მისი ოჯახის წევრები მოწამლეს, აინშტაინმა მას უპასუხა, რომ *ასევე გრძნობდა თავს დამნაშავედ* და დაამატა, რომ *მთელი ეკლესია, დაწყებული ვატიკანიდან, დანაშაულის გრნძნობას უნდა განიცდიდეს* (1948, სექტემბერი)

## მითები რელიგიურ შეხედულებებზე 
მეცნიერის სიცოცხლეში და მისი სიკვდილის შემდეგაც არ წყდებოდა მცდელობები მიეწერათ მისთვის რომელიღაც რელიგიის აღსარება. ამას არაერთხელ ცდილობდა კათოლიკური ეკლესია, თუმცა, თვითონ აინშტაინი ამგვარ მანიპულაციებს უარყოფდა.
### ისლამი 
2014 წლის მარტში, აინშტაინის დაბადების 135 წლისთავზე, ზოგიერთმა ებრაულმა და ისლამურმა საინფორმაციო სააგენტომ სენსაციური სიახლე გამოაქვეყნა. გავლენიანი ირანელი ღვთისმეტყველი, ექსპერტების საბჭოს ხელმძღვანელი აიათოლა მაჰმად-რეზა მაჰდავი კანი აცხადებდა, რომ ჰქონდა იმის მტკიცებულებები, რომ აინშტაინი მუსულმანი იყო, კერძოდ კი შიიტი. გარდა ამისა, მისი თქმით, აინშტაინი დიდებულ აიათოლა ბურუჯერდისთან კონფედენციალურ მიმოწერას აწარმოებდა,  რომელიც ხდებოდა ირანის შაჰის მთარგმნელების დახმარებით და საიდუმლო ხასიათს ატარებდა. მაჰდავი კანის თქმით, მიმოწერაში აინშტაინი წერდა, რომ არსად, არც ერთ სხვა ტრადიციაში ან რელიგიაში არ არსებობს ასეთი გონიერი და ბრძნული გადმოცემა და ჰადისი. მაჰდავი კანის ინფორმაციით, აინშტაინი ასევე წერდა, რომ შიიზმის წინამძღოლების გადმოცემებმა და ტექსტებმა დაასწრეს ფარდობითობის თეორიას, თანაც, მის წარმოქმნამდე ბევრი საუკუნით ადრე. გარდა ამისა, მაჰდავი კანი ამტკიცებდა (თუმცა, არ მოჰყავდა მტკიცებულებები და წყაროები), რომ აინშტაინი თავის ნამუშევრებში წერდა:

მაჰდავი კანის თქმით, ზუსტად ეს იყო წინაპირობა ფარდობითობის თეორიის აღმოჩენისთვის. ხოლო აინშტაინის და აიათოლა ბურუჯერდის საიდუმლო მიმოწერის არსებობის მტკიცებულებები ჯერ კიდევ არ არსებობს.

### ბუდიზმი 
თანამედროვეები და ბუდიზმის მიმდევრები მას-მედიაში და ინტერნეტში ცდილობენ მიაწერონ აინშტაინს განცხადება, სადაც იგი აცხადებდა, რომ ბუდიზმი მომავლის რელიგიაა. ერთ-ერთ ციტატაში, რომელსაც მეცნიერს აწერენ, იგი აცხადებს:

არ არსებობს იმის დამადასტურებელი წყარო, რომ ეს ციტატა მათლაც აინშტაინს ეკუთვნის. არც ერთ ბიოგრაფიულ ნამუშევარში, ასევე როგორც გამოქვეყნებულ წერილებში და ნამუშევრებში ეს სიტყვები არ არის. ამგვარი შინაარსის მსჯელობა არის ელენ დუკასის — აინშტაინის მდივნის მოგონებებში, თუმცა, იქ ეს სიტყვები მეცნიერს არ ეკუთვნის.

## ლიტერატურა 
* Альберт Эйнштейн. Мир, каким я его вижу. Издательство: АСТ, 2013. — 224 с.
* Йоханнес Виккерт. Альберт Эйнштейн сам о себе. Биографические ландшафты. Челябинск: Урал ЛТД, 1999. — 360 с.
* Эйнштейн о религии. Издательство: Альпина-нон-фикшн, 2010. — 144 с.
* Ричард Докинз. Бог как иллюзия. Издательство: КоЛибри, 2009. — 560 с.

## რესურსები ინტერნეტში 
* Einstein’s God: Conversations About Science — FORA.tv
* Einstein’s God — talk by Walter Isaacson, FORA.tv
* *Einstein & Faith*  — by Walter Isaacson, *Time*
* *Электронный архив Альберта Эйнштейна* 
* *Princeton University Press*
* 

## სქოლიო 
კატეგორია:ალბერტ აინშტაინი
კატეგორია:რელიგია და მეცნიერება