აფხაზეთის სსრ

**აფხაზეთის სოციალისტური საბჭოთა რესპუბლიკა**, ***აფხაზეთის სსრ*** (; ; 31 მარტი, 1921 — 19 თებერვალი, 1931) — ყოფილი საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა, გამოცხადდა სოხუმის ოკრუგის 1904 წლამდელ საზღვრებში. 1921 წლის 16 დეკემბრიდან აფხაზეთის სსრ ამიერკავკასიის სფსრ-ში შესვლის მიზნით გახდა საქართველოს სსრ-ის ნაწილი ფედერალურ საწყისებზე და იწოდებოდა **„სახელშეკრულებო აფხაზეთის სოციალისტური საბჭოთა რესპუბლიკა“**-დ. 1922 წლის 13 დეკემბიდან აფხაზეთის სსრ ამიერკავკასიის სფსრ-ში შევიდა, როგორც საქართველოს სსრ-ის სუბიექტი. 1931 წლის 19 თებერვლიდან აფხაზეთის სსრ-ის სტატუსი შეიცვალა ავტონომიური რესპუბლიკით.

## სახელწოდება
აფხაზეთის საბჭოთა რესპუბლიკად არსებობის პერიოდში, მისი თვითსახელწოდება დამკვიდრებული იყო სამ ენაზე: ქართულად ის იხსენიებოდა, როგორც „აფხაზეთის სსრ“, რუსულად —  და აფხაზურად — .

1921 წლის 31 მარტს დროებითმა მთავრობამ — აფხაზეთის რევოლუციურმა კომიტეტმა — აფხაზეთი გამოაცხადა *სოციალისტურ საბჭოთა რესპუბლიკად*. იქიდან გამომდინარე, რომ 1922 წლის თებერვლის აფხაზეთის საბჭოების I ყრილობამდე აფხაზეთის ტერიტორიაზე მოქმედებდა დროებითი ხელისუფლება, შესაბამისად საბჭოთა აფხაზეთის სახელწოდების წერის რაიმე ოფიციალურად მიღებული ფორმა არ არსებობდა. ძირითადად აფხაზეთთან დაკავშირებული დოკუმენტები იქმნებოდა რუსულ ენაზე და სახელწოდება გვხვდება, როგორც „სოციალისტური საბჭოთა რესპუბლიკა აფხაზეთი“ (), ისე „აფხაზეთის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა“ ().

1937 წელს პირველად გამოვიდა ქართულენოვანი გაზეთი „საბჭოთა აფხაზეთი“. მანამდე არსებობდა ან აფხაზური („აფსნი ყაფში“) ან რუსული („სოვეტსკაია აბხაზია“) ვარიანტი, შესაბამისად 1921-1931 წლებში აფხაზეთში გამოცემული ყველა პერიოდიკა ან რუსული იყო ან აფხაზურენოვანი. 

1922 წლიდან მოყოლებული აფხაზეთის საბჭოების I ყრილობაზე აქტიურად გამოიყენებოდა სახელწოდება (), ხოლო იმავდროულად გამართულ საქართველოს საბჭოების I ყრილობაზე, რომელზეც მიღებულ იქნა სსრ საქართველოს 1922 წლის კონსტიტუცია, შიდ აფხაზეთი მოხსენიებულია, როგორც — „აფხაზეთის სოციალისტური საბჭოთა რესპუბლიკა“.

1921 წლის 16 დეკემბერს თბილისში დაიდო „საქართველოს სსრ-სა და აფხაზეთის სსრ-ს შორის სამოკავშირეო ხელშეკრულება“, რომლის საფუძველზეც აფხაზეთი შევიდა საქართველოს სსრ-ის შემადგენლობაში.

1927 წლის აფხაზეთის საბჭოების IV ყრილობაზე დამტკიცდა აფხაზეთის სსრ-ის კონსტიტუციის ტექსტი (). იმავე წელს საქართველოს საბჭოების 4 ყრილობაზე დამტკიცდა საქართველოს სსრ კონსტიტუციის ტექსტი, რომელშიც დაფიქსირებულია „აფხაზეთის სოციალისტური საბჭოთა რესპუბლიკა“ (აფხაზეთის სსრ).

1928-1931 წლის რესპუბლიკის გერბზე ქართულად იკითხება — „აფხაზეთის სსრ“, აფხაზურად — , ხოლო რუსულად — «ССР Абхазия».

## გეოგრაფია
აფხაზეთის სსრ წარმოიქმნა საზღვრებში, რომელიც სრულად არ მოიცავდა 1920 წლის საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკასა და რსფსრ-ს შორის 7 მაისს მოსკოვის ხელშეკრულებით გაფორმებულ ტერიტორიებს, კერძოდ კი აკლდა პილენკოვოს რაიონი. სხვა სიტყვებით, აფხაზეთის სსრ-ის რსფსრ-სთან ჩრდილო-დასავლეთ საზღვრის მონაკვეთი მისი დაარსების მომენტში არ გადიოდა მდინარე ფსოუს მის არცერთ მონაკვეთზე. აფხაზეთის სსრ-თვის პილენკოვოს რაიონის დაბრუნება და აიბღას რაიონში საზღვრის მდინარე ფსოუზე გადატანა შედეგი იყო იმ მრავალწლიანი დავებისა რომელსაც აფხაზურმა მხარემ მიაღწია საქართველოს სსრ-ის, როგორც ამიერკავკასიის სფსრ-ის ერთ-ერთი წევრის უშუალო ძალისხმევით 1921-1929 წლებში.

## ადმინისტრაციულ ტერიტორიული მოწყობა
აფხაზეთის სსრ 1921-1930 წლებში დაყოფილი იყო მაზრებად:
#გაგრის მაზრა;
#გუდაუთის მაზრა;
#გუმისთის მაზრა (1924 წლის 20 ოქტომბრიდან — სოხუმის მაზრა);
#კოდორის მაზრა;
#სამურზაყანოს მაზრა (1925 წლის 1 აპრილიდან — გალის მაზრა).

1930 წლის 28 აგვისტოს აფხაზეთის სსრ-ის ცაკმა მიიღო დადგენილება მაზრების რაიონებად რეორგანიზაციის თაობაზე.

## ისტორია
### წინარეისტორია
1918 წელს  სოჭის კონფლიქტის დროს ქართულმა მხარემ სოჭის ოკრუგის ტერიტორია ტუაფსემდე დაიკავა. 1919 წელს რუსეთის მენშევიკთა არმიამ ანტონ დენიკინის მეთაურობით, შესძლო სოჭის ოკრუგის ქართული ძალებისაგან განთავისუფლება. გარკვეული პერიოდი არსებობდა დავა საზღვრის გავლებასთან დაკავშირებით და ბოლოს 1920 წლის 7 მაისს საბჭოთა რუსეთსა და საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკას შორის გაფორმებული მოსკოვის ხელშეკრულების საფუძველზე საზღვარი ნაწილობრივ მდინარე ფსოუზე (შავი ზღვა — მთა ახახჩა) დადგინდა, ნაწილობრივ კი ახახჩა-აგაფსთის მთების (ფსოუს ზემო დინების წყალგამყოფი) ზოლზე. მიუხედავად საქართველოსა და რსფსრ-ს შორის მიღწეული შეთანხმებისა, აღნიშნული ხელშეკრულება არ იქნა შეტანილი „სსრკ-ს საგარეო პოლიტიკის დოკუმენტების“ () ნუსხაში.

Sukhum Okrug map (1883-1920)-ka.svg|სოხუმის ოკრუგის ტერიტორია (1883-1920)
სოხუმის ოლქის რუკა (1920-1921).svg|სოხუმის ოლქი საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის შემადგენლობაში (1920-1921)
Map_of_SSR_Abkhazia_(1921-1931)-ka.svg|აფხაზეთის სსრ-ის ტერიტორია (1921-1931)

1921 წელს აფხაზეთში დამყარდა საბჭოთა ხელისუფლება, ხოლო მის ტერიტორიაზე გამოცხადდა აფხაზეთის სსრ სოხუმის ოკრუგის 1904 წლამდელ საზღვრებში.

### აფხაზეთის რევოლუციური კომიტეტი
მინი|მარცხნივ|საბჭოთა ხელისუფლების დამყარება აფხაზეთში. სოხუმ-კალე, 1921
**1921** წლის 17 თებერვალს შეიქმნა აფხაზეთის რევკომი ე. ეშბას ხელმძღვანელობით. 20 თებერვალს რევკომმა მოუწოდა აფხაზეთის მოსახლეობას საბჭოთა ხელისუფლების დამყარებისაკენ. 22 თებერვალს სოჭში გამოვიდა აფხაზეთის რევკომის ორგანოს გაზეთ „გოლოს ტრუდავოი აბხაზიის“ პირველი ნომერი. საბჭოთა ხელისუფლება აფხაზეთში დამყარდა 22-23 თებერვალს — გაგრაში, 26 თებერვალს — გუდაუთაში, 4 მარტს — სოხუმში, 6 მარტს — ოჩამჩირეში, ხოლო 7 მარტს — გალში.

4 მარტს (ოფიციალურად) აფხაზეთში საბჭოთა ხელისუფლება გამოცხადდა. 5 მარტს აფხაზეთის რევკომი ქმნის აფხაზეთის სახალხო მეურნეობის საბჭოს (Совнархоз). 6 მარტს რევკომის გაფართოებულ სხდომაზე დაინიშნა აფხაზეთის რევკომის ახალი შემადგენლობა და დაფუძნდა აფხაზეთის რკპ (ბ) საორგანიზაციო ბიურო. იმავე დღეს შეიქმნა აფხაზეთის ახალგაზრდობის კომუნისტური კავშირის ცენტრალური საორგანიზაციო ბიურო (ალკკ ცსბ,ЦОБ КСМ). 8 მარტს სოხუმში თავისუფლების მოედანზე აფხაზეთში საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების აღსანიშნავად საზეიმოდ ჩატარდა მიტინგი. 10 მარტს აფხაზეთის რევკომის ხელმძღვანელებმა (ე. ეშბა, ნ. ლაკობა, ნ. აქირთავა) ვ. ლენინს დეპეშით აცნობეს აფხაზეთში სოციალისტური რევოლუციის გამარჯვება.15 მარტს შეიქმნა აფხაზეთის საბჭოთა პროფკავშირი. 24 მარტს აფხაზეთის რევკომმა გამოსცა დეკრეტი მცირე ვაჭრობისა და ხელოსნობის დაშვების, ხოლო 25 მარტს სპეციალური დეკრეტით წარმოების ნაციონალიზაციის თაობაზე. გასაბჭოებული აფხაზეთი რკპ (ბ) ცკ კავბიუროს (მდივანი გ. ორჯონიკიძე) გამგებლობის ქვეშ მოექცა. 

28 მარტს ბათუმში გაიმართა საოკუპაციო ორგანოთა — კავბიუროს, საქართველოს კომპარტიის ხელმძღვანელობის და აფხაზეთის რევკომის წარმომადგენელთა თათბირი გ. ორჯონიკიძის, შ. ელიავას, ს. ქავთარაძის, მ. ტოროშელიძის, ე. ეშბასა და ნ. ლაკობას მონაწილეობით. მათ განიხილეს საკითხი აფხაზეთში საბჭოთა ხელისუფლებისა და კომპარტიის სტრუქტურის შესახებ და დაადგინეს: „აფხაზეთის საბჭოების ყრილობამდე საბჭოთა აფხაზეთის რსფსრ-სთან თუ საქ. სსრ-სთან ფედერაციის საკითხი რჩება ღიად და აფხაზეთი ცხადდება სოციალისტურ რესპუბლიკად. პარტიული ორგანიზაცია კონფერენციამდე ატარებს სახელს — რკპ(ბ)-ს ორგბიურო აფხაზეთში და მუშაობს რკპ(ბ) ცკ-ის კავბიუროს დირექტივების შესაბამისად. საქართველოს რევკომის დეკრეტები უნდა წარმოადგენდნენ მასალას აფხაზეთის რევკომისათვის, რათა ორივე რევკომის მოქმედებაში წინააღმდეგობა არ იყოს“. თათბირის ეს გადაწყვეტილება გახდა საფუძველი 31 მარტს საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა აფხაზეთის გამოცხადებისა.
30 მარტს აფხაზეთის რევკომმა გამოსცა დეკრეტი სკოლების შესახებ.

### აფხაზეთის სსრ
**1921** წლის 31 მარტს გამოცხადდა „აფხაზეთის სსრ“

4 აპრილს აფხაზეთის რევკომმა თეატრების ნაციონალიზაცია მოახდინა. 19 აპრილს შეიქმნა რუსეთის სატელეგრაფო საზოგადოების (Абкавроста) აფხაზეთის განყოფილება (Абцентропечать). იმავე დღეს აფხაზეთის რევკომის განყოფილებების რეორგანიზაციის შედეგად წარმოიქმნა სახკომები. 25 აპრილს დაიწყო წითელი არმიის აფხაზეთის ცალკეული ბრიგადის ფორმირება. 30 აპრილს აფხაზეთის რევკომმა კერძო სკუთრებების ნაციონალიზაცია და კოლმეურნეობების შექმნა გამოაცხადა. 1 მაისს სოხუმში გაიხსნა პირველი საბავშვო ბაღი. 16 მაისს სოხუმში გაიხსნა საბჭოთა პარტსკოლა.

21 მაისს რუსეთის საოკუპაციო სახელისუფლებო ორგანომ საქართველოში — რევკომმა აღიარა აფხაზეთის დამოუკიდებლობა, მაგრამ იქვე გამოთქვა იმედი, რომ საკითხი საქართველოსა და აფხაზეთის ურთიერთობა საბოლოოდ გადაწყდებოდა ორივე რესპუბლიკის „მუშათა და გლეხთა საბჭოების პირველ ყრილობაზე“. იმავე დღეს შეიქმნა რსფსრ-ის ჯანდაცვის ნარკომის სამმართველო აფხაზეთის კურორტების საქმეებზე, შემდგომში როგორც აფხაზეთის ასსრ-ის ჯანდაცვის ნარკომის მთავარი საკურორტო სამმართველო.

26 მაისი - 3 ივნისს სოხუმში შედგა აფხაზეთის მშრომელთა წარმომადგენლების I ყრილობა. ყრილობის ორგანიზატორებმა გაითვალისწინეს 21 მაისს დამოუკიდებლობის აღიარების გარემოება და შეკრებილთ მიაღებინეს გადაწყვეტილება როგორც „დამოუკიდებლობის“ მოწონების, ისე ყველა საბჭოთა რესპუბლიკის მშრომლებთან, „პირველ რიგში, კულტურით, ეკონომიკური და გეოგრაფიული მდგომარეობით, ყოფით ყველაზე ახლოს მდგომი საბჭოთა საქართველოს მუშებთან და გლეხებთან“ უმჭიდროესი კავშირის დამყარების შესახებ; ყრილობამ იმედი გამოთქვა, რომ საქართველოსა და აფხაზეთის საბჭოების I ყრილობა „საბოლოოდ განსაზღვრავდა აფხაზეთისა და საქართველოს ძმური თანამშრომლობის ფორმებს“.

ივნისში სოხუმში დ. გულიას ხელმძღვანელობით დაარსდა აფხაზური თეატრის სამოყვარულო მობილური გუნდი. 4 ივლისს გაიხსნა აფხაზეთის ცენტრალური სახალხო ბიბლიოთეკა. 7 ივლისს ჩატარდა აფხაზეთის პროფკავშირთა I ყრილობა. 13 ივლისს აფხაზეთის რევკომმა გამოსცა დეკრეტი საბანკო დაწესებულებების ნაციონალიზაციის თაობაზე. 18 სექტემბერს დაწესდა ვაჭრობის გადასახადი (Продналог). 2-6 ოქტომბერს ჩატარდა აფხაზეთის პროფკავშირთა II ყრილობა. 10 ოქტომბერს სოხუმში გაიხსნა პედაგოგიური და ინდუსტრიული ტექნიკუმები. 12 დეკემბერს აფხაზეთის რევკომმა გამოსცა დეკრეტი რესპუბლიკაში ზრდასრულ მოსახლეობაში გაუნათლებლობის აღმოფხვრის თაობაზე.

აფხაზეთის სსრ-ს დამოუკიდებლობის მოპოვების დღიდან მოუწია მის წინაშე წამოჭრილი არაერთი გამოწვევის საკუთარი ძალებით მოგვარება. იმავე პერიოდში ამიერკავკასიის სამმა ქვეყანამ საკუთარი ეკონომიკური პოტენციალის უკეთ გამოყენებისათვის მიზანშეწონილად მიიჩნა, რომ შეექმნათ ახალი საბჭოთა ფედერალური სახელმწიფო — ამიერკავკასიის სფსრ. წინასწარი მონაცემებით იგეგემებოდა ამიერკავკასიის რკინიგზის გაერთიანება და ქვეყნებს შორის გადასახადების გარეშე ურთიერთობა, რაც გაამარტივებდა რესურსების მიმოქცევას და ბაზრის გაზრდას. აღნიშნული ეკონომიკურად მომგებიანი პროცესების გვერდით არც აფხაზეთი აპირებდა დარჩენას. ამიტომ აფხაზეთის პოლიტიკურ წრეებში დაიწყეს მომავალზე აქტიური ზრუნვა. იყვნენ ჯგუფები რომლებსაც მიაჩნდათ რომ აფხაზეთი უნდა დარჩენილიყო როგორც დამოუკიდებელი საბჭოთა ქვეყანა, ზოგს არ ჰქონდა მკვეთრად გამოხატული აზრი, ხოლო იყვნენ ისეთებიც ვინც თვლიდა, რომ აფხაზეთის ფიზიკური გადარჩენისათვის საჭირო იყო რომელიმე შედარებით ძლიერ სახელმწიფოსთან ფედერალიზაცია. სწორედ ამ უკანასკნელთა ჯგუფის მთავარი ინიციატორი და სულისჩამდგმელი იყო აფხაზეთის უმთავრესი პოლიტიკური ფიგურა — ნესტორ ლაკობა. სწორედ მისი ინიციატივით ჩაეყარა საფუძველი, არათუ უბრალოდ ფედერალიზაციის, არამედ საბჭოთა საქართველოსთან ფედერალიზაციის იდეას.

1921 წლის 23 ივლისს მოწვეულ იყო აფხაზეთის მშრომელთა მასების კრება, რომელზეც განხილულ იყო აფხაზეთის სსრ-ის პოლიტიკური მოწყობისა (ლარიონოვი) და ფედერალიზაციის (ნ. ლაკობა) საკითხები. ნესტორ ლაკობამ ისტორიულ-გეოგრაფიული რეალიებიდან გამომდინარე სსრ საქართველოსთან ფედერალიზაციის აუცილებლობა მიიჩნია, თუმცა ამხანაგები მარღანია და ნასარეთიანი პროცესების დაჩქარების წინააღმდეგ გამოვიდნენ. მომხსენებელთა გამოსვლების დასასრულ კრების მონაწილეებმა ერთხმად მიიღეს შემდეგი რეზოლუცია: „1) საქართველოს რევკომის მიერ აფხაზეთის დამოუკიდებლობის აღიარებით ბოლო მოეღო ჟორდანიას მთავრობის მიერ აფხაზი ხალხის შევიწროვებას, რითაც მცირე ერებს მიეცათ თვითგამორკვევისა და დამოუკიდებლობის უფლება. 2) კრებამ გადაწყვიტა რომ ამიერიდან აფხაზეთის სსრ-სა სსრ საქართველოს შორის უნდა დამყარდეს მეტად მჭიდრო ურთიერთობა, რადგანაც დამოუკიდებლობის აღიარების დეკლარაცია წარმოადგენდა აფხაზეთის დამოუკიდებლობის მყარ გარანტიას. 3) კრების მონაწილეებმა ერთხმად აღიარეს, რომ აფხაზეთის სრული დამოუკიდებლობა მიუხედავად საქართველოს რევკომის აღიარებისა პრაქტიკულად შეუძლებელია, რადგანაც დამოუკიდებლად არცერთ პატარა საბჭოთა რესპუბლიკას არ ძალუძს დამოუკიდებლად არსებობა. დასასრულს, მხარეებმა იმედი გამოთქვეს, რომ აფხაზეთის მშრომელთა მასების მომდევნო სხდომა გამოხატავდა, საბჭოთა საქართველოსთან ფედერალიზაციასა და ეკონომიკური ერთიანობაზე დაფუძნებულ დეკლარაციის მიმართ სოლიდარობას“.

16 დეკემბერს აფხაზეთის რევკომმა მხარი დაუჭირა ამიერკავკასიის ფედერაციის შექმნის სურვილს და რეგიონში ეკონომიკური ვითარების გაუმჯობესებისათვის, გამოხატა მზაობა გაწევრიანებულიყო ამიერკავკასიის სფსრ-ში, რის გამოც სსრ საქართველოსა და აფხაზეთის სსრ-ს შორის გაფორმდა სამოკავშირეო ხელშეკრულება, რომლის მიხედვითაც აფხაზეთი, ფაქტობრივად, შევიდა საქართველოს შემადგენლობაში. აფხაზეთის სსრ-ს მიეცა სსრ საქართველოს წარმომადგენლობით ორგანოში დეპუტატთა 1/3-ის არჩევის უფლება, აფხაზეთის სსრ-მ შეინარჩუნა საკუთარი კომისარიატები, გარდა საგარეო საქმეთა კომისარიატისა. 
17 დეკემბერს აფხაზეთის რევკომის დადგენილებით რესპუბლიკაში შეიქმნა მუშურ-გლეხური მილიცია.

**1922** წლის 7-12 იანვარს ჩატარდა საქართველოს კპ (ბ) აფხაზეთის ორგანიზაციის I კონფერენცია. 
აფხაზეთის კომპარტიის პირველ სხდომაზე ნ. ლაკობამ თავისი სიტყვით გამოსვლისას დაადასტურა და ახსნა აფხაზეთის საქართველოსთან ფედერალიზაციის მიზეზები.

იანვარში გამოვიდა ჟურნალი „პროფესიონალნაია ჟიზნ აბხაზიი“. 3 თებერვალს არჩუელ იქნა სოხუმის ქალაქის მუშათა და წითელარმიელ დეპუტატთა პირველი საბჭო. 23 იანვარს ტფილისში ჩატარდა საქართველოს კომპარტიის პირველი ყრილობა, რომელსაც ესწრებოდა აფხაზეთიდან მივლენილი დელეგაცია. ყრილობაზე განხილულ იქნა აფხაზეთისა და საქართველოს ფედერალიზაციის საკითხიც.

12-17 თებერვალსჩატარდა აფხაზეთის საბჭოების I ყრილობა. მესამე დღეს სხდომაზე სიტყვით გამოვიდა ნესტორ ლაკობა, რომელმაც დამაჯერებლად ახსნა თუ რატომ იყო აუცილებელი აფხაზეთის სსრ დათანხმებულიყო საქართველოს შემოთავაზებას — გამხდარიყო საქართველოს სსრ-ს შემადგენელი ნაწილი ამიერკავკასიის სფსრ-ში შესასვლელად.

10 მარტს ჩატარდა აფხაზეთის კომკავშირის I ყრილობა. 14 მარტს №17 ბრძანების საფუძველზე აფხაზეთის სსრ-ის განსაკუთრებული დანიშნულების ნაწილები (გდნ) ფორმირდა — აფხაზეთში საქართველოს სსრ-ის განსაკუთრებული დანიშნულების ნაწილების ცალკეულ ბატალიონად. 20-25 მარტს შედგა აფხაზეთის უფლებამოსილ სამომხმარებლო კოოპერატივების დამფუძნებელთა კრება. 12-15 მარტს ჩატარდა საქართველოს კპ (ბ) აფხაზეთის ორგანიზაციის II კონფერენცია. 10 ივნისს შეიქმნა აფხაზეთის ცენტრალური სტატისტიკური სამმართველო. 10 ივლისს სოხუმში ჩატარდა აფხაზეთის ცაკის პირველი მოწვევის პირველი სესია. 26 ივნისს შეიქმნა აფხაზეთის სამეცნიერო საზოგადოება (АбНО). 27 აგვისტო - 1 სექტემბერს ჩატარდა აფხაზეთის კომკავშირის II ყრილობა. 10-16 ნოემბერს ჩატარდა აფხაზეთის პროფკავშირთა III ყრილობა. 19-30 ნოემბერს შედგა აფხაზეთის სახალხო განსაკუთრებული ყრილობა.

Saqartvelos_ssr_revkomi_1922_(1).jpg|საქართველოს სსრ-ის რევკომის ორგანიზაციული სტრუქტურა 1922 წელს
Saqartvelos_ssr_revkomi_1922_(2).jpg|საქართველოს სსრ-ის რევკომის ორგანიზაციული სტრუქტურის ლეგენდა

**1923** წლის 25 თებერვალს აფხაზეთის ცაკის დადგენილებით 4 მარტი გამოცხადდა რესპუბლიკაში საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების დღედ. 28 თებერვალი - 3 მარტს ჩატარდა საქართველოს კპ (ბ) აფხაზეთის ორგანიზაციის III კონფერენცია. 27 მარტს ჩატარდა უპარტიო ქალთა I კონფერენცია. 2-4 აპრილს ჩატარდა აფხაზეთის კომკავშირის III ყრილობა. 2 მაისს შეიქმნა აფხაზეთის პიონერული ორგანიზაცია. მაისში შეიქმნა სააქციო საზოგადოება „აფთამბაქო“ («Абтабак»). 1 ივნისს შეიქმნა აფხაზეთის სსრ-ის უმაღლესი სასამართლო. 13-16 ნოემბერს ჩატარდა საქართველოს კპ (ბ) აფხაზეთის ორგანიზაციის IV კონფერენცია. 21-24 დეკემბერს ჩატარდა აფხაზეთის საბჭოების II ყრილობა. 

**1924** წლის 16-19 იანვარს ჩატარდა აფხაზეთის პროფკავშირთა IV ყრილობა. მარტში შეიქმნა აფხაზეთის წითელი ჯვრის საზოგადოება. 30 აპრილი - 2 მაისს ჩატარდა საქართველოს კპ (ბ) აფხაზეთის ორგანიზაციის V კონფერენცია. 16-18 ივნისს  ჩატარდა აფხაზეთის კომკავშირის V ყრილობა. 13 ივლისს აფხაზეთის სახკომთან შეიქმნა ფიზკულტურის უმაღლესი საბჭო. 22 ივლისს აფხაზეთის სახკომის დადგენილებით შეიქმნა (Абгосторг). 24 ივლისს აფხაზეთის სსრ-ის ცაკმა მიიღო ხელოვნების, ისტორიისა და ბუნების ძეგლთა დაცვის დადგენილება. 28 აგვისტოს აფხაზეთის სსრ-ის ნარკომის საბჭოსთან დაარსდა სახელმწიფო გეგმიური კომისია. 12-19 სექტემბერს სოხუმში გაიმართა შავიზღვის სანაპიროსა და დასავლეთ კავკასიის მხარეთმცოდნეთა I ყრილობა. 1 ნოემბერს დაარსდდა სსრკ-ს სოფლისმეურნეობის ბანკის აფხაზეთის კანტორა (Абселбанк). 24 ნოემბერს აფხაზეთის ცაკმა დაამტკიცა აფხაზეთის სსრ-ის სახელმწიფო გერბი და დროშა (ხმარებიდან ამოიღეს 1937 წლის 2 აგვისტოს ახალი კონსტიტუციის მიღებისთანავე). 20-26 ნოემბერს ჩატარდა საქართველოს კპ (ბ) აფხაზეთის ორგანიზაციის VI კონფერენცია. 27 ნოემბერს სოხუმში ჩატარდა აფხაზეთის სოფლის, მშრომელთა და სამხედრო კორესპოდენტთა I ყრილობა. 11 დეკემბერს სოხუმში ჩატარდა აფხაზეთის მასწავლებელთა I ყრილობა. 24 დეკემბერს შეიქმნა აფხაზეთის უწიგნურობის ლიკვიდაციის საგანგებო კომისია (Абчекаликбез).

**1925** წლის 29 იანვარს ჩატარდა აფხაზეთის პროფკავშირთა V ყრილობა. 16 თებერვალს ამოქმედდა სოხუმის თამბაქოს სახელმწიფო ფაბრიკა. თებერვალში ფსრიცხაში გაიხსნა სოფლის-მეურნეობის ტექნიკუმი. 26 მარტ-1 აპრილს ჩატარდა აფხაზეთის საბჭოების III ყრილობა. 1 აპრილს მიღებულ იქნა აფხაზეთის სსრ-ის კონსტიტუცია. 24-25 აპრილს ჩატარდა საქართველოს კომკავშირის აფხაზეთის ორგანიზაციის VI კონფერენცია. 11 აგვისტოს „სუბტროპიკული ფლორის“ ბაღის ბაზაზე შეიქმნა მცენარეთმცოდნეობის საკავშირო ინსტიტუტის სოხუმის საცდელი სადგური. 1 სექტემბერს სოხუმში გაიხსნა სკოლა-ინტერნატი. 1 ოქტომბერს შედგა აფხაზეთის სოფლის ექიმთა I ყრილობა. 11 ოქტომბერს შეიქმნა აფხაზეთის ენისა და ლიტერატურის აკადემია. 20 ნოემბერს აფხაზეთის სსრ-ის ცაკთან შეიქმნა ბავშვთა კომისია (Деткомисия). 25-29 ნოემბერს ჩატარდა საქართველოს კპ (ბ) აფხაზეთის ორგანიზაციის VII კონფერენცია.

**1926** წლის 20-24 იანვარს ჩატარდა აფხაზეთის პროფკავშირთა VI ყრილობა. 24-28 იანვარს ჩატარდა საქართველოს კომკავშირის აფხაზეთის ორგანიზაციის VII კონფერენცია. 9 თებერვალს დაარსდა ბიჭვინთის ფიჭვნარის ნაკრძალი. 3 მაისს სოხუმში გაიხსნა პიონერთა ცენტრალური კლუბი, შემდგომში პიონერთა და მოსწავლეთა სახლი. 11-16 ივნისს სოხუმში ჩატარდა საქართველოს სსრ-ის ცაკის III სესია, რომელზედაც დამტკიცდა რესპუბლიკის კონსტიტუციის შეჯერებული ტექსტი. 2 ივლისს აფხაზეთის ცაკთან შეიქმნა მშრომელ ქალთა შრომის პირობების გაუმჯობესების კომისია (КУТБ). 25 ივლისს სოხუმში ჩატარდა აფხაზეთის ურთიერთდახმარების გლეხთა კომიტეტების I ყრილობა. შემოდგომაზე ამომედდა გუდაუთის სპირტღვინოს ქარხანა. 27 ოქტომბერს აფხაზეთის სსრ-ის ცაკის III სესიაზე მიღებულ იქნა აფხაზეთის სსრ-ის ძირითადი კანონი (კონსტიტუცია). დეკემბერში შეიმნა აფხაზეთის სპორტული საზოგადოება „დინამო“. დეკემბერში დაარსდა აფხაზეთის სამედიცინო საზოგადოება. 27 დეკემბერი - 3 იანვარს ჩატარდა საქართველოს კპ (ბ) აფხაზეთის ორგანიზაციის VIII კონფერენცია. 

**1927** წლის 15-19 იანვარს ჩატარდა საქართველოს კომკავშირის აფხაზეთის ორგანიზაციის VIII კონფერენცია. 1-5 თებერვალს ჩატარდა აფხაზეთის პროფკავშირთა VII ყრილობა. 4-7 მარტს ჩატარდა აფხაზეთის საბჭოების IV ყრილობა. მარტში გაიმართა აფხაზეთის თამბაქოსმცოდნეთა III ყრილობა. 15 ივლისს სოხუმის მალარიის ცენტრალური სადგური გარდაიქმნა ტროპიკულ ინსტიტუტად. 14 სექტემბერს სოხუმში ჩატარდა სუბტროპიკული კულტურების სრულიადრუსეთის კონფერენცია. 1-5 ნოემბერს ჩატარდა საქართველოს კპ (ბ) აფხაზეთის ორგანიზაციის IX კონფერენცია.

**1928** წლის იანვარში შეიქმნა პროლოეტარ მწერალთა კავშირის აფხაზეთის ასოციაცია (АбАПП). 3-8 თებერვალს ჩატარდა საქართველოს კომკავშირის აფხაზეთის ორგანიზაციის IX კონფერენცია. 21-24 მარტს ჩატარდა აფხაზეთის პროფკავშირთა VIII ყრილობა. 24 აპრილს გაეშვა სოხუმის თამბაქო-ფერმენტაციული ქარხანა. 1 სექტემბერს გაიხსნა სოხუმის ქართული პედაგოგიური ტექნიკუმი. 12-19 ნოემბერს ჩატარდა საქართველოს კპ (ბ) აფხაზეთის ორგანიზაციის X კონფერენცია. 19-23 დეკემბერს ჩატარდა საქართველოს კომკავშირის აფხაზეთის ორგანიზაციის X კონფერენცია.

**1929** წლის იანვრიდან პილენკოვოს რაიონი აფხაზეთის სსრ-ს შემადგენლობაშია. 17 თებერვალს გაიხსნა აფხაზური პროფესიონალური დრამატული თეატრი. 15 მარტს დაარსდა აფხაზეთის სსრ-ის ცენტრალური არქივი. 1-7 აპრილს ჩატარდა აფხაზეთის საბჭოების V ყრილობა. აპრილში დაარსდა ტყვარჩელის ქვანახშირის საწარმოს სახელმწიფო სამშენებლო სამმართველო „ტყვარჩელმშენი“ (Ткварчелстрой). 30 აპრილი - 1 მაისს ჩატარდა რესპუბლიკის კოლმეურნეთა I ყრილობა. 16 მაისს გაგრაში დაარსდა საკავშირო დანიშნულების სატყეო საცდელი სადგური. 10 ივნისს ჩატარდა საქართველოს კპ (ბ) აფხაზეთის ორგანიზაციის XI კონფერენცია. 2-4 ივლისს ჩატარდა აფხაზეთის პროფკავშირთა IX ყრილობა. აგვისტოში გამოვიდა ჟურნალ „სუბტროპიკის“ პირველი ნომერი.

**1930** წლის 1 თებერვალს დაარსდა აფხაზეთის სსრ-ის სამრეწველო კოოპერაციის კავშირი (Абпромсоюз). 12-17 აპრილს ჩატარდა საქართველოს კპ (ბ) აფხაზეთის ორგანიზაციის XII კონფერენცია. 28 მაისს შეიქმნა ენისა და ლიტერატურის აფხაზური ინსტიტუტი. 30 ივლისს დაარსდა კოლმეურნეობა „ეშერა“. 1 აგვისტოს გაეშვა გალის ჩაის ფაბრიკა. 2 სექტემბერი დაარსდა აფხაზეთის სახელმწიფო გამომცემლობა (Абгосиздат). 15 სექტემბერს გაიხსნა აფხაზეთის სახელმწიფო მუსიკალური ტექნიკუმმი. 10-13 ნოემბერს ჩატარდა საქართველოს კომკავშირის აფხაზეთის ორგანიზაციის XI კონფერენცია. 18 დეკემბერს გაიხსნა სოხუმში გაიხსნა სატვირთო-სამგზავრო ნავსადგური. იმავე დღეს სოხუმის მუსიკალურ სასწავლებელში შეიქმნა ეთნოგრაფიული გუნდი.

**1931** წლის 1 იანვარს დაარსდა თამბაქოს საკავშირო სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტის აფხაზეთის საცდელი სადგური. 
იმავე დღეს გაიხსნა სოხუმის სამედიცინო ტექნიკუმი. 11 თებერვალს აფხაზეთის საბჭოების VI ყრილობაზე მიღებულ იქნა გადაწყვეტილება, გარდაქმნილიყო აფხაზეთის სახელშეკრულებო სსრ — აფხაზეთის ავტონომიურ  რესპუბლიკად. 19 თებერვალს საქართველოს საბჭოების VI ყრილობამ მოისმინა საქართველოსა ცაკის მდივნის ს. თოდრიას მოხსენება საქართველოს კონსტიტუციაში ცვლილებების შეტანის შესახებ. მან დაადასტურა აფხაზეთის საბჭოების VI ყრილობის გადაწყვეტილება — აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის სტატუსით შესვლა საქართველოს სსრ-ის შემადგენლობაში. 19 თებერვალს საქართველოს საბჭოების VI ყრილობაზე ერთხმად იქნა დაკმაყოფილებული აფხაზეთის საბჭოების 11 თებერვლის გადაწყვეტილება. ხელმომწერები იყვნენ აფხაზეთის ასსრ-ის უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის თავმჯდომარე ვ. კობახია და აფხაზეთის ასსრ-ის უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის მდივანი ი. კვიცინია. 

26 აგვისტოს საქართველოს სსრ-ის უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის დადგენილებით, აფხაზეთის ასსრ-ის უმაღლესი საბჭოს მიერ 25 აგვისტოს მიღებული „დეკლარაცია აფხაზეთის სახელმწიფოებრივი სუვერენიტეტის შესახებ“, წარმოადგენდა არშემდგარ მცდელობას შეცვლილიყო საქართველოს ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული დაყოფა, რაც თავის მხრივ წარმოადგენდა, როგორც აფხაზეთის ასსრ-ის, ისე საქართველოს სსრ-სა და სსრკ-ის კონსტიტუციების უხეშ დარღვევას. საქართველოს სსრ-ის უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმმა დაადგინა: 
#აფხაზეთის ასსრ-ის უმაღლესი საბჭოს 1990 წლის 25 აგვისტოს დეკლარაცია გამოცხადდეს არაქმედითუნარიანად და იურიდიული ძალის არმქონედ;
#შექმნილიყო სპეციალური კომისია, რომელიც შეისწავლიდა აფხაზეთის ასსრ-ში წამოწეულ საკითხებს, დაკავშირებულს სახელმწიფო გარანტიების წარმოშობასთან. აღნიშნული კომისია უნდა დაკომპლექტებული ყოფილიყო შესაბამისი სპეციალისტებით, რათა უმოკლეს დროში წარდგენილი ყოფილიყო საქართველოს სსრ-ის უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმში განსახილველად.

27 აგვისტოს შედგა გალის რაიონის სახალხო დეპუტატთა საგანგებო სესია, რომელზეც განხილულ იქნა 1990 წლის 25 აგვისტოს აფხაზეთის ასსრ-ის უმაღლესი საბჭოს მიერ მიღებული „დეკლარაცია აფხაზეთის სახელმწიფოებრივი სუვერენიტეტის შესახებ“. სესიაზე მიღებულ იქნა დადგენილება, რომელზეც აფხაზეთის ასსრ-ის უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმისა და აფხაზეთის ასსრ-ის მთავრობის მიმართ გამოცხადდა უნდობლობა. ასევე სესიაზე გადაწყდა მთელი რაიონის მასშტაბით გამოცხადებულიყო დაუმორჩილებლობა, სანამ აფხაზეთის ასსრ-ის უმაღლესი საბჭო არ გააუქმებდა თავის 25 აგვისტოს დადგენილებას.

31 აგვისტოს საქართველოს სუბტროპიკული მეურნეობის ინსტიტუტის სააქტო დარბაზში ქართველი დეპუტაციისა და საზოგადოების მოთხოვნით შედგა აფხაზეთის ასსრ-ის უმაღლესი საბჭოს X სესიის მორიგი სხდომა. სხდომას ესწრებოდა სხვადასხვა ეროვნების 71 დეპუტატი. სხდომაზე ქვორუმის არსებობიდან გამომდინარე ერთხმად იქნა მიღებული გადაწყვეტილება აღნიშნული შეკრება ჩათვლილიყო აფხაზეთის ასსრ-ის უმაღლესი საბჭოს საგანგებო სესიად. სხდომა გახსნა აფხაზეთის ასსრ-ის უმაღლესი საბჭოს თავჯდომარის მოადგილემ ლ. კვიტატიანმა. სესიაზე განხილულ იქნა საკითხი 1990 წლის 25 აგვისტოს აფხაზეთის ასსრ-ის უმაღლესი საბჭოს მიერ მიღებული დადგენილება „აფხაზეთის სახელმწიფობრიობის დაცვის სამართლებრივი გარანტიების შესახებ“. აფხაზეთის ასსრ-ის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატებმა ერთხმად დაადგინეს რომ მანამდე მიღებული დადგენილება გაუქმებულიყო, როგორც ანტიკონსტიტუციური, უკანონო და იურიდიული ძალის არმქონე. ასევე არ იქნა მიღებული დეკლარაცია აფხაზეთის სახელმწიფოებრივი სუვერენიტეტის შესახებ, როგორც აფხაზეთის მოსახლეობის უმრავლესობის ძირეული ინტერესების საწინააღმდეგო. საბოლოო დადგენილება გადაეგზავნა სსრ კავშირის, საქართველოსა და რსფსრ-ის უმაღლეს საბჭოებს.

## დემოგრაფია
1926 წლის აღწერით აფხაზეთის სსრ-ში ცხოვრობდა 201016 ადამიანი, აქედან 71954 ქართველი, 51458 აფხაზი, 25677 სომეხი, 14045 ბერძენი და 12533 რუსი.

## ლიტერატურა 
*
*ნარკვევები საქართველოს ისტორიიდან : აფხაზეთი : უძველესი დროიდან დღემდე, თბ., 2007, 978-9941-0-0410-0
*
*Революционные комитетты Абхазии, Сухуми, 1961

## კომენტარები 
## სქოლიო

კატეგორია:აფხაზეთის ისტორია
კატეგორია:ომებსშორისი პერიოდის ყოფილი სახელმწიფოები
კატეგორია:ყოფილი სოციალისტური რესპუბლიკები