open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ბ. ახოსპირელის 6)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი**, *მჭედლის სახლი* — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. დგას ბეგლარ ახოსპირელის ქუჩაზე (№ 6). თარიღდება XIX საუკუნის დასაწყისით. შეიცავს უფრო ადრინდელ ფენებსაც. 

წარმოადგენს თავისი დროისათვის დამახასიათებელ საცხოვრებელი სახლის ერთ-ერთ სახეობას, სადაც საცხოვრებელი და სავაჭრო (ან სახელოსნო) ერთმანეთთან უშუალო კავშირშია. სახლი ორსართულიანია. ნაგებია აგურისა და რიყის ქვის რიგების მონაცვლეობით. ორივე სართულს ცალკე შესასვლელი აქვს. პირვეკ სართულზე სახელოსნოა მოწყობილი. შესასვლელის წინ, ქუჩის მხარეს, ორი საფეხურია. კარის ორივე მხარეს - თითო სარკმელი. პირველი სართულიდან მეორეზე მოხვედრა ხის შიდა კიბის მეშვეობით ხდება. მეორე სართული საცხოვრებელია, რომელიც მცირე ზომის სადარბაზოთი უკავშირდება ქუჩას. სადარბაზოს შემდეგ ბაქანია, რომლიდანაც ვხვდებით საცხოვრებელ თუ სამეურნეო დანიშნულების ოთახებსა და ღია, სვეტებიან აივანზე. საცხოვრებელი ოთახი ორია. ისინი, როგორც ერთმანეთთან, ისე აივანთან (დიდი ოთახი) და ტერასასთან (უფრო მცირე) თითი კარითა და ორ-ორი სარკმლით არის დაკავშირებული. სამეურნეო დანიშნულების ოთახები პირვანდელი სახით არ შემორჩენილა, მაგრამ კონფიგურაციით ადრინდელი გეგმის საფუძველზეა ამოყვანილი. მეორე სართულის აივანზე აგურით ნაწყობი, გარედან შებათქაშებული სამი სვეტია. გვერდითა სვეტები ოთხკუთხაა, შუა კი - მრგვალია და მარტივი თავსართითაა დასრულებული. სვეტებს შორის ხის რიკულებით შედგენილი მოაჯირია. შენობის მთავარი ფასადის კედელი გამაგრებულია კონტრფორსით.

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში 
* 

კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
გულგულის ყველაწმინდის ეკლესია

**გულგულის ყველაწმინდის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ გულგულის შუა ნაწილში, მთავარი გზის პირას.

ნაგებობა ქრონოლოგიურად  განსხვავებულ ორ სამშენებლო ფენას შეიცავს, რომლებიც სხვადასხვა საშენი მასალით არის შესრულებული. თავდაპირველი ფენა, რომელიც, მეტ-ნაკლებად, ყველა კედლებს შემორჩა, სავარაუდოდ, XVI საუკუნის მიწურულით შეიძლება დათარიღდეს. იგი მოზრდილი ზომის, რიყის ქვითაა ნაწყობი, წყობა ირეგულარულია. კედლის ზედაპირი გასწორებულია, მოყვითალო ფერის, კირის წმინდა ხსნარით რომელიც ქვებს შორის არსებულ არეებს ავსებს და ნაწილობრივ, მათ ზედაპირებსაც ფარავს. ეს ფენა ყველაზე მეტად აღმოსავლეთ-დასავლეთ და ჩრდილოეთ კედლებს შემორჩა.  აღმოსავლეთ ფასადზე იგი თითქმის პრონტონის ძირამდე აღწევს, ჩრდილოეთისაზე მიწის დონიდან 1 მეტრის სიმაღლეზე, დასავლეთ ფასადზე კი, 2-2,5 მეტრის სიმაღლეზე. მოგვიანებით(როგორც ჩანს XIX საუკუნეში), დანგრეული ეკლესია აღუდგენიათ. განახლებული ნაწილები როყის წვრილი ქვის და აგურისაა. თითქმის მთლიანადაა განახლებული სამხრეთი კედელი. მასში ძველი ფენიდან უმნიშვნელო ნაწილიღა შეიმჩნევა.

ეკლესია დარბაზულია (6,2x3,8 მეტრი). შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს. კარი გარედან დასრულებულია ნახევარწრიული თაღით, თაღს აშკარად ატყვია გვიანდელი შეკეთების კვალი. ადრე იგი ჩასმული ყოფილა კედლის მცირედ შეღრმავებულ სწორკუთხოვან არეში(თითქმის მთლიანადაა ამოშენებული), რომელსაც კუთხით შვერილი აგურებით გამოყვანილი, ვიწრო ზოლი აგვირგვინებდა(შემორჩენილია შეღრმავების სამხრეთ კიდე და ზოლის მცირე ნაწილი). შესასვლელს შიგნიდან ხის ბრტყელი გადახურვა აქვს. 

ეკლესიის შიდა სივრცე აღმოსავლეთით დასრულებულია თითქმის სწორ კედლებიანი საკურთხევლით, რომელიც აღმოსავლეთისკენ შესამჩნევად ვიწროვდება. საკურთხევლის აღმოსავლეთ კედელში გაჭრილია სწორკუთხა, უსწორმასწორო გვერდების მქონე სარკმელი, მისი ღიობი გარედან, მოგვიანებით ( როგორც ჩაცნს შესასვლელის თაღის შეკეთებისას) ამოუშენებიათ და კედლის მნიშვნელოვან ნაწილთან ერთად შეულესავთ. ერთი სარკმელი დარბაზის დასავლეთ კედელშიცაა, იგი კედლის განახლებულ ფენაშია მოქცეული, ინტერიერისაკენ შესამჩნევად ფართოვდება და, როგორც შემორჩენილი კვალით დგინდება, ქვის ბრტყელი გადახურვა ჰქონია. საკურთხევლისა და დარბაზის საზღვარზე თვითნაშენი, ოთხწახნაგა ტრაპეზი დგას. ტრაპეზის მსგავსი ნაგებობა, საკურთხევლის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხეშიცაა, ამ ადგილას არსებული მცირე ნიშის ქვემოთ. როგორც ჩანს, იგი სამკვეთლოდ გამოიყენებოდა. ერთი სწორკუთხა ნიშა საკურთხევლის სამხრეთ-აღმოსავლეთის კუთხეშიცაა. საკურთხეველს ტლანქად ნაწყობი კამარისებრი გადახურვა აქვს. გადახურვის ქუსლის დონეზე - ჩრდილოეთით და სამხრეთით, თითო მცირე სამალავია. დარბაზი გადახურულია კვერცხისებრი კამარით. ეკლესიის დასავლეთ ფასადზე, შესასვლელის ზემოთ, მცირე ნიშა იყო მოწყობილი, რომელიც მოგვიანებით ამოუშენებიათ. 

XXI საუკუნის პირველი ათწლეულის მეორე ნახევარში, სოფლის მოსახლეობას ეკლესია შეუკეთებიათ: შიგნით  ეკლესია შეულესავთ გაჯით, განუახლებიათ კედლების ზედა ნაწილები, მოუწყვიათ აგურის, ორსაფეხურიანი ლავგარდანი და შენობა ღარისებრი კრამიტით გადაუხურავთ.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XVI საუკუნის ეკლესიები
კურდღელაურის კვირაცხოვლის ეკლესია

**კურდღელაურის კვირაცხოვლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ კურდღელაურის ცენტრში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია, მცირე ზომის ნაგებია რიყის ქვით და აგურით. შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს. კარი მოგრძო, თხელი ქვით, თარაზულად არის გადახურული. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია. ეკლესია ნათდება ორი, სწორკუთხა სარკმლით. მათ შორის ერთი აფსიდის ცენტრშია, მეორე დასავლეთ კედელში. აფსიდში, სარკმლის ქვემოთ, დგას ოთხკუთხა ტრაპეზი. აფსიდი გადახურულია კონქით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
იყალთოს ნათლისმცემლის ეკლესია

**იყალთოს ნათლისმცემლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ იყალთოს სამხრეთით, 0,5 კმ-ზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. 

ეკლესია დარბაზულია (6,6 X 4,8 მ), ნაშენია მოზრდილი ზომის რიყის ქვითა და ნატეხი ქვით. შესასვლელი სამხრეთიდან და დასავლეთიდან აქვს. კარი გარედან თაღოვანია შიგნიდან — სწორკუთხა. სამხრეთ კარს ზედა ნაწილი მონგრეული აქვს. ეკლესიის დარბაზი მოკლეა, აღმოსავლეთით მას ერთვის ღრმა, ნახევარწრიული აფსიდი, რომელშიც ერთი ოთხკუთხა სარკმელი და ორი, მცირე, ოთხკუთხა ნიშაა. ერთი ოთხკუთხა ნიშა ჩრდილოეთ კედლის დასავლეთ ბოლოშია. აფსიდის შუაში შემორჩენილია ოთხწახნაგა ტრაპეზის ნაშთი. აფსიდი გადახურულია დადაბლებული პროპორციების მქონე სხმული კონქით, რომლის თაღს გაჭყლეტილი ნახევარწრის ფორმა აქვს. სხმული და მსგავსი ფორმისაა კამარაც. ეკლესიის კედლები გარედან სადაა. კედლებს საპირე წყობა მნიშვნელოვან ფართობზე ჩამოშლილი აქვს. დასავლეთ შესასვლელის თაღი ჩასხმულია საფეხურით შეღრმავებულ, სწორკუთხა არეში რომელშიც, კარის თავზე, მოწყობილია მცირე თაღოვანი ნიშა. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ი. ჭავჭავაძის 164)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ილია ჭავჭავაძის გამზირზე (№ 164). თარიღდება XIX საუკუნის II ნახევრით. 

სახლი ორსართულიანია. მაღალი, პირველ სართულზე სავაჭრო რიგით, თაღოვან ღიობებში სწორკუთხა კარ-ფანჯრებია ჩასმული.ქუჩისპირა ფასადის მეორ სართული სახეშეცვლილია. ძველი აივნის ნაცვლად ლითონის აივანია მოწყობილი. შენობის გვერდითი ფასადი ნაფარეულის ქუჩაზე გადის. ფასადი ტიპური, ,,თელავური“ ხასიათისაა. ნაშენია აგურისა და რიყის ქვის შერეული წყობით. პრველი სართულის მარცხენა კიდეში სადარბაზო კარია, კარის წინ -მცირე ბიქანი, რომელსაც გვერდიდან სამსაფეხურიანი კიბე აქვს მოწყობილი. კარის თავზე ლითონის მარკიზია.ფასადის დანარჩენი ნაწილი საფეხურით შეღრმავებულ, სწორკუთხა არეს უჭირავს. რაც კბილანისებრი ფრიზითაა დასრულებული. ამ არის მარცხ. ნაწილში სარკმლის კვალი შეიმჩნევა. მეორე სართულზე მშვილდისებრი თაღით გადახურული, სადა სათაურით დაგვირგვინებული, სამი სარკმელი მათ შორის შუა ყრუა. ფასადი სამკუთხა ფრონტონითაა დასრულებული. ეზოს მხარეს, სახლს ხის ჭვირული აივანი გასდევს. აივანზე ხისსავე, ძველ კიბეს ავყავართ. აივნის კედლებზე შემორჩენილია ადრინდელი ლურჯი ფერის ნალესობის ფრაგმენტები. ინტერიერში ალაგ-ალაგ, შემონახულია ძველი ბუხრები. მსგავსი ბუხრის კვალი აივნის კელდებშიც ჩანს, სახლის მთელ ფართობზე სარდაფია. შენობა გადახურულია ღარისებრი კრამიტით.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (თეიმურაზ ბაგრატიონის 5)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. დგას თეიმურაზ ბაგრატიონის ქუჩაზე (№ 5). აგებულია XIX საუკუნის I ნახევარში. ამჟამად ეკუთვნის საქართველოს საპატრიარქოს. 

სახლი ორსართულიანია. მაღალი, შთამბეჭდავი ექსტერიერის მქონე ინტერიერი ნაწილობრივ ავთენტურია, შელამფული ჭერებითა და ხის იატაკებით. შენობა ეზოს სიღრმეში, ამაღლებულ ადგილზე დგას. თ. ბაგრატიონის ქუჩის მხრიდან მას კარიბჭიანი გალავანი ზღუდავს. სახლის პირველი სართულის კედელი მართკუთხა ღიობებით არის დანაწევრებული, რომელთა წინ აივნის საყრდენი, აგურის მრგვალი სვეტებია განთავსებული. მეორე სართულის ხის აივნის სვეტები ვიწროა, მოაჯირის დეკორი კი - სადა. მეორე სართულზე კარ-სარკმლების თავსართები რკალური მოხაზულობისაა და ნალექობით გამოყვანილი საპირეებით არის შემკული. ფასადისცენტრალურ ნაწილში, კარის თავზე, გამოსახულია ვარსკვლავში ჩასმული ანგელოზის რელიეფი, სახლს საკმაოდ მაღალი სარდაფი აქვს. შენობა გადახურულია კრამიტით. სახლი ერთ-ერთი გამორჩეული ნაგებობაა ისტორიულ თელავში. იგი ყაზახაშვილებს ეკუთვნოდა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
კურდღელაურის კოშკი

**კურდღელაურის კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სოფელ კურდღელაურის განაპირას, სამხრეთით. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ნაგებობა გეგმით კვადრატთანაა მიახლოებული, კუთხეები მომრგვალებული სწორკუთხედია. ნაშენია საშუალო ზომის რიყის ქვით და კირის დუღაბით, წყობა სწორხაზოვანია. ძლიერ დაზიანებულია, შემორჩენილია ერთი სართულის სიმაღლეზე. 

შესასვლელი აღმოსავლეთ კედლის ჩრდილოეთ ნაწილშია. ამავე კედელში ერთი, სწორკუთხა ნიშა და ეთი სწორკუთხა სარკმელია მოწყობილი. მსგავსი ფორმის ერთი ნიშა და სარკმელი დასავლეთ კედელშიცაა.
სართული გადახურულია ცილინდრული კამარით. რომლის ღერძი აღმოსავლეთიდან დასავლეთისკენაა მიმართული.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ი. ჭავჭავაძის 219)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი**  არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ილია ჭავჭავაძის გამზირზე (№ 219). თარიღდება XIX საუკუნის დასაწყისით. 

სახლი ორსართულიანია. ნაგებია ძველი აგურით, ქუჩისპირა ფასადი გალესილია. პირველ სართულზე განიერი, თაღოვანი ნიშაა, რომელიც აქ ადრე არსებული, სავაჭრო დახლის არსებობას მიგვანიშნებს. ამ თაღის შიგნით, თავდაპირელად არსებული ღიობები მცირე ზომის, სწორკუთხა, ორი სარკმლითაა შეცვლილი. მეორე სართულზე ხის, ჭვირული აივანი მოშლილია. ჩანს აივნის კოჭების არსებობის დამადასტურებელი ღრმულები. ამ სართულის სარკმლები სწორკუთხაა. ჩასმულია რკალურთავიან, სადა საპირეში. მათ ზემოთ, ფასადზე, ჩანს კბილანისებრი, ორნამნტული ზოლები. ეზოს მხარეს სახლის ექსტერიერი ძლიერ შეცვლილია. მთლიანად დაკარგულია ხის აივნის კაზმულობა. კარ-სარკმლები ძველი ჩარჩოები მხოლოდ მეორე სართულზეა შემონახული. პირველი სართული ცემენტით არის გალესილი, ნაწილობრივ ჩანს აგურის სვეტებისა და შერწყმული წყობით ნაგები კედლის ფაქტურა.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
თელავის სავაჭრო რიგი (ბ. ჩოლოყაშვილის 18)

**თელავის სავაჭრო რიგი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ბიძინა ჩოლოყაშვილის ქუჩაზე (№ 18). აგებულია XIX საუკუნის I ნახევარში. 

შენობა ერთსართულიანია, ნაგებია კვადრატული აგურით, მთავარ ფასადზე აგურის პილასტრებზე დაყრდნობილ თაღებში ვიწრო თაღებია ჩასმული. ნაგებობასა და გვერდით სახლს შორის ჭიშკარია. ეზოს მხარეს სახლი ორსართულიანია. პირველი სართული ნახევარსარდაფია, რომლის წინ, მეორე სართულის ხის აივნის დასაყრდენი აგურის ოთკუთხა სვეტებით მოსაზღვრული ღია ტერესაა. ტერესაზე რამდენიმე ღიობი გადმოდის, კედელში ძველი თონის ნაშთია. მეორე სართულის ხის აივნიდან შემორჩენილი იყო მხოლოდ ფსევდოდროული მოტივით გაფორმებული სვეტები.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
სიმონიანთ საყდარი

**სიმონიანთ საყდარი** — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ კისისხევში, სიმონიშვილების უბანში. თარიღდება გვიანი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია, გეგმით სწორკუთხა. ნაგებია რიყის ქვითა და აგურით. შესასვლელი ორია, სამხრეთიდან და დასავლეთიდან ორივე კარი თაღოვანია და შიგნიდან თარაზულადაა გადახურული. აღმოსავლეთით ღრმა, არაწესიერი მოხაზულობის აფსიდია, რომლის ორივე გვერდში თითო, შეხრულათაღოვანი ნიშაა. მათ შორის ჩრდილოეთით მდებარე ნიშა კედლის სიბრტყეშია შეღრმავებული. სწორკუთხა არეშია მოთავსებული, საკურთხევლის შუაში დგას ოთხწახნაგა ტრაპეზი აფისიდს თაღი ნახევარწრიული ფორმისაა. მსგავსი ფორმისაა კამარაც, ინტერიერი ოთხი, მცირე ზომის, შესრულთაღოვანი სარკმლითაა განათებული, მათ შორის ერთ აფსიდშია, თითო გრძივი კედლების აღმოსავლეთ ნაწილში და ერთიც დასავლეთ კედლის ღერძზეა დარბაზის გრძივი კედლების შუაში და დასავლეთით კიდეში მარტივი, თაროსებრი კაპიტელებით დასრულებული, თითო პილასტრია, რეებსაც კამარის საბჯენი თაღები ეყრდნობა. შიგნით კედელბი შელესილია.

ეკელსიას მარტივი გარეგნობა აქვს. კარ-სარკმლების ღიობები გამოყვანილია კვადრატული აგურით აღმოსავლეთით და დასავლეთით ფრონტონების არეში, აგურის წყობის შეღრმავებით, გამოსახული იყო რომბისებრი პოსტამენტაზე დაყრდნობილი ჯვარი. დასავლეთით შესასვლელის თავზე ოდნავ შემრგვალებული, სწორკუთხა არეა, როგორც ჩანს, წარწერიანი ქვის ჩასადგმელად.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ფოხოლაურების ნამოსახლარი

**ფოხოლაურების ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი სოფელ კურდღელაურის ჩრდილოეთით 1,3 კილომეტრის მანძილზე, ვაკეზე.

1956 წელს კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის მიერ ჩატარდა მცირე არქეოლოგიური სამუშაოები. დაზვერვითი შურფების შედეგად დადგინდა რომ ნამოსახლის ფართობი 40 000 მ² იყო. აქ დადასტურდა ქვიშანარევი თიხისაგან დამზადებული, ლეგად ან ლეგა-მოყავისფროდ გამომწვარი ჭურჭელი. მათი ზედაპირი დასერილია კონცენტრული ხაზებით, მხარზე კი უმეტესად ირიბი, გრძელი ნაჭდევები შემოუყვება.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ი. ჭავჭავაძის 203)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ილია ჭავჭავაძის გამზირზე (№ 203). აგებულია 1903 წელს. 

სახლი ორსართულიანია. მაღალი ნაგებია აგურით, ოთახების ბლოკი, ქუჩის გასწვრივ. მცირედ წაგრძელებულ სწორკუთხედ ქმნის და ქუჩისკენ აგურით დეკორირებული ფასადით გამოდის. ფასადი თანაბარი ინტერვალებით განლაგებული, ბრტყელი თაღით გადახურული კარ-სარკმლებით არის დანაწევრებული. სარკმლებს შორის და ფასადის კიდეებში ვიწრო, პილასტრისებრი შვერილებია, რომლებიც ქვედა სართულზე რუსტირებულია, ზედაზე კი გლუვი. თითოეული ღიობის თავზე სოლისებრი, საჭექი ქვაა. სართულშუა და მეორე სართულის გადახურვის დონეზე. მთელ სიგრძეზე, მაღალი, საფეხუროვანი ლაეგარდანია გამოყვანილი, ფასადი დაგვირგვინებულია პარაპიპეტით, რომელიც დაბალი, პილასტრისებრი შვერილებით და ოდნავ შეღრმავებული ნიშნებით არის დანაწევრებული. მსგავსი ნიშნებია სარკმლების ქვემოთაც. პარაპეტის ცენტრში, ნახევარწრიული ფრონტონით დასრულებული, მცირე შემაღლლებაა. ფრონტონის არეში, გამოსახულია შენობის აგების თარიღი - 1902 წელი. ფასადზე მცირე ზომის ლითონის აივანზეა შეკიდული. ეზოს მხარე სახეშეცვლილია, ამოშენებულია და შელესილია ცემენტით.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
სანდრიაანთ ციხე

**სანდრიაანთ ციხე** — არქიტექტურული ძეგლი, საფორტიფიკაციო ნაგებობა. დგას სოფელ ქვემო ხოდაშნის სამხრეთით, 1-1,5 კილომეტრზე, სწორ ადგილზე. სავარაუდოდ, თარიღდება XVIII საუკუნის მეორე ნახევრით.

კოშკი წრიულია (გარე ფუძის დონეზე დაახლოებით 9,5 მეტრამდეა, კედლის სისქე კი — 2 მ). ნაგებია რიყის ქვით. შემორჩენილია ერთი სართულის სიმაღლეზე, მაგრამ მასაც გარე პერანგი, მთელ პერიმეტრზე, მონგრეული აქვს. ჩრდილოეთიდან კი მიწაყრილი ფარავს. შესასვლელი კოშკს, სავარაუდოდ, მეორე სართულზე ჰქონდა. პირველი სართული რვაწახნაგა ოთახია. წახნაგებიდან ექვსში თითო, განიერი, შეისრულთაღიანი, ღრმა ნიშაა მოწყობილი. ერთში, აღმოსავლეთით მდებარე მდებარე ღერძულ წახნაგში — მეორე სართულზე ასასვლელი კიბის უჯრედში შესასვლელი. მის მოპირდაპირე წახნაგში ნახევარწრიული ბუხარია, ამჟამად ნიშებიდან ზურგის კედელი მხოლოდ სამ, ჩრდილოეთ ნაწილში მდებარე ნიშასღა შემორჩა. სამივე ნიშას ზურგის მხარე ყრუ ჰქონდა. სართული გადახურულია რიყის წვრილი ქვით ნაშენი, გუმბათოვანი კამრით, რასაც განაკვეთში ძაბრისებრი ფორმა აქვს. კამარის მრუდში ორი, სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი, მათგან ერთი — დასავლეთითაა, მეორე სამხრეთით. სარკმლების ღიობები შიგნიდან გარეთკენ მკვეთრად მაღლდება.

კოშკის წინ მოზრდილი, აღმოსავლეთიდან დასავლეთის მიმართულებით წაგრძელებული შენობის ნაშთებია, რომლებიც ეკალბარდებითაა დაფარული.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები
ფოშტის საყდარი

**ფოშტის საყდარი** — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ კისისხევის სამხრეთით, ოთხასიოდე მეტრის მანძილზე. თარიღდება გვიანი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია აფისიდიანი, ნაგებია რიყის ქვით ტლანქად. გამოყენებულია აგურიც შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. იგი კვადრატული აგურითაა გამოყვანილი, შესრულთაღოვანია და გარედან საფეხურით შეღრმავებულ, სწორკუთხა არეშია ჩასმული. შიგნით ღიობი ხის ძვლებით, თარაზულად იყო გადახურული აფსიდი ნახევარწრიულია. აფსიდის ცენტრში გაჭრილია დაბალი, თარაზულად გადახურული სარკმელი, რის აქეთიქით, აფსიდის ბოლოებთან ახლოს, თითო, მცირე ზომის, კვადრატული, ნიშაა. მსგავსი ნიშა დასავლეთ კედლის ჩრდილოეთ ნახევარშიცაა, იატაკიდან დაახლოებით 1,2 მეტრ სიმაღლეზე აფსიდში დგას მოზრდილი ტრაპეზი, რითც კედელზეა მიბჯენილი. აფსიდი გადახურულია კონქით. კონქის საპირე თაღი აგურითაა გამოყვანილი და ოდნავ შეისრული ფორმა აქვს. მსგავსი ფორმისაა კამარაც. დარბაზის სამივე კედლის საფეხური გასდევს. დასავლეთით კედლის ზედა ნაწილში მცირე ზომის, სწორკუთხა სარკმელია. ეკლესიის შემორჩენილი კედლები გარედან სადაა, მოკლებულია დეკორატიულ სამკაულს კედლები დასრულებული იყო აგურით გამოყვანილ ლავგარდნით.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
გულგულის წმინდა გიორგის ეკლესია

**გულგულის წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სოფელ გულგულის ჩრდილოეთით, 3-4 კილომეტრზე, მდინარე ალაზნის მარჯვენა ტყიან ნაპირას, ფლატის პირას. თარიღდება XVIII-XIX საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია (5,6x4,6 მ), ნაგებია რიყის ქვითა და კვადრატული აგურით. კედლები ძირითადად რიყის ქვისაა, რომელშიც ალაგ-ალაგ აგურის ჰორიზონტალური შრეებია ჩართული. შიგნით კედლების ზედა ნაწილი, კამარა, კონქი, სარკმელების გადახურვა და იატაკი მთლიანად აგურისაა. 

ერთადერთი შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი გარედან საფეხურით შეღრმავებულ სწორკუთხა არეში იყო ჩასმული. გარედან კარი გადახურული იყო აგურით ნაწყობი თაღით (შემორჩენილი იყო ორივე ქუსლის წყობა), შიგნიდან კი, ხის ძელით.

აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომელშიც გაჭრილია განიერი, დაბალი სარკმელი. იგი შიგნიდან ნახევარწრიული თაღითაა გადახურული, გარედან კი სწორკუთხაა.მსგავსი თითო სარკმელი ეკლესიის სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებშიცაა.

ეკლესიის აღმოსავლეთ ფასადზე, სარკმლის ზემოთ, შემორჩენილი იყო აგურის წყობის შეღრმავებით გამოყვანილი, საფეხუროვან პოსტამენტზე დაყრდნობილი ჯვრის ქვედა ნახევარი. მსგავსი ჯვარი იყო გამოსახულიდასავლეთ ფასადზეც, რომლის აქეტ-იქით განლაგებული იყო თითო რომბი. მათ შორის სამხრეთით მდებარე - მთლიანად იყო შემორჩენილი, ჩრდილოეთოთ მდებარე კი ნაწილობრივ. შესასვლელის ორივე მხარეს, მიწიდან დაახლოებით 1 მეტრის სიმაღეზე, თითო მცირე, თაღოვანი ნიშაა. ეკლესია გადახურული იყო ღარისებრი კრამიტით.

XXI საუკუნის პირველი ათწლეულის მეორე ნახევარში სოფლის მოსახლეობამ ეკლესია თვითნებურად გაარემონტა. დასავლედ ფრონტონი აღადგინეს ისე, რომ ჯვრისა და რომბების შემორჩენილი ნაშთები მოშალეს და მათ ნაცლად, კარის ზემოთ, აგურის წყობის შეღრმავებით, ახალი ჯვარი გამოსახეს. აღმოსავლეთ ფასადზე კი, ჯვრის შემორჩენილი ნაწილი ხელუხლებლად დატოვეს. აამაღლეს შესასვლელი და იგი თარაზულად გადახურეს.შიგნით ეკლესია გადახურეს რკინა-ბეტონუს კამარით, ხოლო გარედან - თუნუქით.

ეკლესიიდან დასავლეთით, ორასიოდე მეტრზე მომცრო ნაგებობის კედლების ნაშთებია, ესაა აღმოსავლეთ დასავლეთ მიმარტულებით წაგრძელებული, შეისრულ კამაროვანი ნაგებობა, რომლის ერთ-ერთ კედელში ტიხის მილია ჩატანებული. ნაგებობა სამხრეთიდან შედარებით მოკლე, გაურკვევეილი დანიშნულების ნაწილი ეკვროდა, რომელიც ქვა-ღორღითაა დაფარული. ამის გამო მისი გეგმის დადგენა არ ხერხდება.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XVIII საუკუნის ეკლესიები
თელავის სავაჭრო რიგი (ბ. ჩოლოყაშვილის 54)

**თელავის სავაჭრო რიგი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ბიძინა ჩოლოყაშვილის ქუჩაზე (№ 54) აგებულია XIX საუკუნეში. შენობა ერთსართულიანია ნაგებია აგურით. სახლის ინტერიერი სავაჭრო დანიშნულებას პასუხობს. ქუჩის პირა ოთახები დიდი ზომისა და ერთმანეთს კარებით უკავშირდება. მთავარი ფასადი ჩოლოყაშვილის ქუჩაზე გამოდის იგი ოთხი თაღოვანი ნიშით არის დანაწევრებული ეზოს მხარეს ხის, ჭვირული აივანია. 2011-2012 წლებში შენობას ჩაუტარდა სარესტავრაციო სამუშაოები. სახლი გადახურულია კრამიტით.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
კურდღელაურის ღვთისმშობლის ეკლესია

**კურდღელაურის ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ კურდღელაურის ცენტრში. თარიღდება  გარდამავალი ხანით. 

ძეგლი სამნავიანი ბაზილიკაა. ნაგებია რიყის ქვით. შეკეთების დროს გამოიყენეს აგურიც. გვერდითა ვიწრო ნავები თავდაპირველად ერთიანი იყო, მოგვიანებით ორივე ნავში, ნავების გამმიჯნავ, აღმოსავლეთიდან პირველ ბოძსა და გრძივ კედელს შორის ჩააშენეს, სწორკუტხა გასასვლელის მქონე, კედლები, ნავების აღმოსავლეთ ნაწილში კი გამოყვეს სამკვეთლო და სადიაკვნე.

2010 წელს სოფლის მკვიდრი დათიაშვილების თაოსნობით ძეგლს ჩაუტარდა სარესტავრაციო სამუშაოები. 

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ველის გველგესლა

**ველის გველგესლა** () — შხამიანი გველი გველგესლასებრთა ოჯახისა.

მორუხო-მურა ფერის ზურგზე კლაკნილი ზოლი გასდევს. აქვს უზარმაზარი არეალი. საქართველოში ძირითადად გვხვდება აღმოსავლეთ ნაწილის მთიანეთში. ბინადრობს სუბალპურ და ალპურ მდელოებზე, ტყის პირებზე, ქვაღორღიან ადგილებში, ბალახში. ვრცელდება ზღვის დონიდან თითქმის 3000 მეტრამდე სიმაღლეზე. სეზონის მიხედვით ხან დღისით არის აქტიური, ხან ბინდისას. იკვებება ძირითადად მწერებით (სწორფრთიანებით), აგრეთვე წვრილი ხერხემლიანებით. ცოცხლადმშობია. ნაშიერები (ჩვიდმეტამდე) იბადებიან აგვისტო-სექტემბერში. ველის გველგესლას ნაკბენისგან ადამიანის სასიკვდილოდ მოშხამვის შემთხვევები ცნობილი არ არის. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:გველგესლა
კატეგორია:ევროპის ქვეწარმავლები
შალაურის კვირაცხოვლის ეკლესია

**შალაურის კვირაცხოვლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ შალაურის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, დაახლოებით 4 კმ-ზე. ტყეში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია (5,9X4,2 მ). ნაგებია სხვადასხვა ზომის, რიყის ქვითა და ნატეხი ქვით. წყობა ირეგულარულია. ერთადერთი შესასვლელი დასავლეთითაა. კარი შირიმის, ნათელი ქვითაა გამოყვანილი და დასრულებულია ნახევარწრიული თაღით (ნაწილი ჩამონგრეულია). აფსიდი ნახევარწრიულია. აფსიდის ცენტრში ვიწრო, ოთხკუთხა სარკმელია მოწყობილი, გვერდებში კი — თითო, ოთხკუთხა ნიშა. ერთი, ოთხკუთხა სარკმელი დასავლეთით, შესასვლელის თავზეცაა. დარბაზი გადახურულია ქარგილზე სხმული კამარით. დასავლეთ სარკმლის თავზე, გარედან, ჩასმული ყოფილა ოთხკუთხა ფილა, რომლის კვალიღაა შემორჩენილი. კედლებს ლავგარდანი აღარ შემორჩა, ჩამოშლილია სახურავიც. სახურავზე მცენარეებია ამოსული.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ეკლესია ნაწერი

**ეკლესია ნაწერი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვანთიდან დაახლოებით 6-7 კილომეტრზე. ტყეში, მთის წვერზე. თარიღდება შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია არაწესიერი ფორმის სხვადასხვა ზომის ქვიშაქვით, რიყის ქვით და კირის ხსნარით. წყობა ქაოსურია. გარედან კედლების  ზედაპირი, გასწორებულია ბათქაშით, შიგნით კი შელესილია.

შესასვლელი სამხრეთითაა. კარის გადახურვა და მის ზემოთ კედელი დანგრეულია. ჩამონგრეულია კამარაც. ეკელსიის შემორჩენილ კელებზემცენარეულობაა ამოსული. 

აღმოსავლეთ ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის ცენტრში ვიწრო, ოთხკუთხა სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ჩრდილოეთით და სამხრეთით მოწყობილია თითო, ოთხკუთხა ნიშა. ერთი, პატარა ნიშა დასავლეთის კედლის შუაშიცაა. აფსიდში, სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, მიდგმულია კუბური ფორმის ტრაპეზი. ეკლესია მოხატული ყოფილა. აფსიდში იკითხება ორნამენტის მკრთალი ნახატი, დასავლეთის კედლის ზედა ნაწილში კი ღვთისმშობლისა და ყრმის გამოსახულების ფრაგმენტებია შემორჩენილი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ვანთის იოანე ნათლისმცემლის ეკლესია

**ვანთის იოანე ნათლისმცემლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სოფელ ვანთის ახალ სასაფლაოზე. სავარაუდოდ თარიღდება ადრინდელი შუა საუკუნეებით.

ძეგლი სამეკელსიანი ბაზილიკის ტიპისაა, მონაშენით სამი მხრიდან. ამ უკანასკნელიდან ამჟამად მხოლოდ კედლების მცირე ნაწილიღაა შემორჩენილი, რომლებიც მიწით და მცენარეულობით ისე დაფარული, რომ გასუფთავების გარშე მისი გეგმის დადგენა შეუძლებელია. შენობა ნაგებია მოზრდილი ზომის, რიყის ქვითა და ნატეხი ქვით. ალაგ-ალაგ, ძირითადად, ღიობების წყობაში, გამოყენებულია ლოდები. წყობა ირეგულარულია. ქვებს შირის დარჩენილი არეები ბათქაშითაა შევსებული. კონსტრუქციულ ნაწილებში გამოყენებულია შირინი.

ეკლესიას (6,3x4 მ) სამი შესასვლელი აქვს: სამხრეთიდან, დასავლეთიდან და ჩრდილოეთიდან. დასავლეთ და ჩრდილოეთ შესასვლელები გარედან, მოზრდილი ქვით, თარაზულადაა გადახურული, შიგნიდან კი ნალისებრთაღოვანია. შიგნიდან ნალისებრი თაღითაა დასრულებული სამხრეთ შესასვლელიც, ოღონდ გარედან იგი ხის კოჭითაა გადახურული, რომელიც 2009 წელს ეკლესიის აღდგენის დროს ჩაუდგამთ. ამავე დროს, კარის თავზე არსებული მცირე ნიშის ადგილზე სარკმელი მოუწყვიათ.

შენობის შიდა სივრცე აზიდული პროპორციებისაა. აღმოსავლეთთ იგი ნალისებრი აფსიდითაა დასრულებული. აფსიდის ცენტრში ნალისებრთაღოვანი სარკმელია გაჭრილი, რომლის გარეთა თაღი შირიმის ერთ ქვაშია გამოკვეთილი. სარკმლის ქვემოთ კი კედელზე, კუბურუ ფორმის ტრაპეზია მიბჯენილლი. აფსიდში ორი სწორკუთხა ნიშაა. აფსიდის ჩრდილოეთ მხართან შემორჩენილია რიყის ქვით ნაშენი, ცილინდრული ფორმის, დაახლოებით 40 სანტიმეტრი სიმაღლის ნაგებობის (ჯვრის აღსამართი პოსტამენტი) ნაწილი, რომელიც კედელზეა მიდგმული. იგივე ფორმის, სამოციოდე სანტიმეტრის სიმაღლის ფრაგმეტი დარბაზის ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეშიცაა.

შიგნით ეკლესია გადახურულია ოდნავ ნალისებრი კამარით. მსგავსი ფორმისაა კონქის თაღიც, რომელიც მარტივი პროფილის შირიმის იმპოსტებზეა დაყრდნობილი. გარედან, ეკლესიის სამხრეთ და დასავლეთ ფასადებზე, წყობიდან გამოშვერილი, თხელი, ნატეხი ქვებით გამოყვანილია თარო, რომელზეც მინაშენის კამარა იყო დაყრდნობილი. ჩრდილოეთი მინაშენი აღმოსავლეთით დასრულებულია ნალისებრი აფსიდით.

2009 წელს ეკლესიის ძირითადი ნაწილის დანგრეული კედლები აღადგინეს. მოაწყვეს თაროსებრი ლავანგარდი და შენობა ღარისებრი კრამიტით გადახურეს.

ეკლესიის გაწმენდის დროს, აღმოჩნდა ბრტყელი კრამიტის ფრაგმენტი, რაზეც რელიეფური, ასომთავრიულით შესრულებული სამსტრიქონიანი წარწერისნაწილი იყო შემორჩენილი. წარწერა ასე იკითხება: I სტრიქონი — ႼႭ[წმინდაო] Ⴈ [იოანე]; II სტრიქონი — ႬႧ [ნათლისმცემელი]; III სტრიქონიდან ერთი ასოს ნაშთიღაა დარჩენილი. პალეოგრაფიული მონაცემებით წარწერა შესაძლოა ადრინდელი შუა საუკუნეებით დათარიღდეს. ასევე აღმოჩნდა მოჭითული ჭურჭლის ფრაგმენტი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ყვავიჭამია

**„ყვავიჭამია“** — ეკლესია, არქიტექტურული ძეგლი სოფელ კურდღელაურის ჩრდილოეთით 2-3 კილომეტრზე. თარიღდება შუა საუკუნეებით. 

ძეგლი საშუალო ზომის, დარბაზული ეკლესიაა, ჩრდილოეთის მინაშენით. შემორჩენილია ნანგრევის სახით. აგებული იყო რიყის ქვითა და კირის დუთღაბით. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (თეიმურაზ ბაგრატიონის 7)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. დგას თეიმურაზ ბაგრატიონის ქუჩაზე (№ 7). თარიღდება XIX საუკუნის 70-იანი წლებით. 1877 წელს შედგენილი პროექტი დაცულია თელავის ისტორიულ მუზეუმში. 

სახლი ერთსართულიანია, შედგება ოთხი ოთახისგან. ოთახები განლაგებულია ანფილადურად. მათ შორის სამი ოთახი პირვანდელია, მეოთხე-შემდგომ პერიოდშია მიშენებული. ეზოს მხარეს მიმართულ კედელში კარები და სარკმლებია გაჭრილი. თითოეულს რკალური თავსართი აქვს. ფასადი შელესილ-შეთეთრებულია. ოთახების წინ ღია აივანია, რომლის ცალფერდა სახურავი აგურისმრგვალ სვეტებზე გადებულ ძელზეა დაყრდნობილი. შენობას უკანა მხარეს, მთელ სიგრძეზე სინესტისგან დასაცავი სავენტილაციო არხი აქვს მოწყობილი. სახლის წინ მცირე ზომის ეზოა, საიდანაც ქვევით ჩამავალი კიბით, ვხვდებით სავაჭრო (სახელოსნო?) დუქნებში, რომლებიც უშუალოდ უკავშირდებიან ქუჩას. ორი სათავსი ამჟამადაც პირვანდელი სახითაა შემორჩენილი. ფასადის მხარეს აქაც თაღოვანი კარი და სარკმელია გაჭრილი. ერთ-ერთი (აღმოსავლეთის) ოთახი გადახურულია კამარით და საბჯენი თაღით არის გამაგრებული. მეორე ოთახი კი - ხის ძელებით. საფასადო მხარე ორმალიანია. ღიობები მშვილდისებრი თაღებითაა გადახურული და ნალესობით გამოყვანილი თავსართებითაა მორთული სათავსების დასავლეთით. მსგავსი თაღით გადახურული. ერთმალიანი სავაჭროა, რომლის საფასადო მხარე შეცვლილია. სახლი თელავის სამოქალაქო არქიტექტურის გამორჩეული ნიმუშია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ვარდისუბნის კვირიკეს ეკლესია

**ვარდისუბნის კვირიკეს ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ვარდისუბნის განაპირას. თარიღდება შუა საუკუნეებით. მთლიანად დანგრეულია. შემორჩენილი ნაშთის მიხედვით, ეკლესია დარბაზული ყოფილა, ნეხევარწრიულაფსიდიანი. XX საუკუნის მიწურულს ადგილობრივი მოსახლეობას ამ ადგილას ახალი ეკლესია აუგია, რომლის კედლები ძველი ეკლესიის კედლების ნაშთებზეა დაშენებული.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კისისხევის ღვთაების ეკლესია

**კისისხევის ღვთაების ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი დგას სოფელ კისისხევის სამხრეთით, 1 კილომეტრზე. აგებულია 1806 წელს, მდივანბეგ სვიმონ ქობულოვის მიერ. ამ ფაქტს გვამცნობდა ამავე სოფელში, ნათლისმცემლის შობის ეკლესიასთან მდგარ კოშკი აღმოჩენილ ზარზე არსებული წარწერა. ა. სოღულაშვილის მიხედვით 

ეკლესია დარბაზულია ნაგებია ნატეხი ქვით, აფსიდის კედლის ქვემოთა ნაწილი, კარ-სარკმლების წირთხლები და თაღები აგურით. კედლები შიგნიდან და გარედან შელესილია და შეთეთრებულია.

შენობას ორი შესასვლელი აქვს სამხრეთით და დასავლეთით ორივე კარი სწორკუთხაა და გარედან საფეხურით შეღრმავებულ, შეისრულთაღოვან არეშია ჩასმული, მათ შორის დასავლეთ არე, აღმოსავლეთით ღრმა, დარბაზის იატაკის მიმართ საფეხურით შემაღლებული, ნახევარწრიული აფსიდია, აფსიდში, იატაკიდან 1.1 მეტრ სიმაღლეზე, გაჭრილია მაღალი, ნახევარწრიულთაღოვანი სარკმელი, მსგავსი, თითო სარკმელი შენობის დანარჩენ კედლბშიცაა ფსიდის ჩრდილოეთ გვერდში მცირე, თაღოვანი ნიშაა, შუაში. კი აგურით ნაწყობი, ოთხწახნაგა ტრაპეზი დგას.

დარბაზი გადახურულია ნახევარწრიული ფორმის კამარით მასგავსი ფორმისაა კონქის თაღიც. შენობის ფასადები სადაა, დასავლეთით ფასადის თითქმის მთელ სიბრტყეზე, გამოყვანილია საფეხურით შეღრმავებული, თაღოვანი არე, ისე, რომ ფასადის კიდეებში პილასტრისებრი შვერილებია დარჩენილი, ეკლესია გადახურულია ჩარისებრი კრამიტით.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XIX საუკუნის ეკლესიები
კურდღელაურის წმინდა კვირიკეს ეკლესია

**კურდღელაურის წმინდა კვირიკეს ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ კურდღელაურში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია რიყის ქვით. წყობა ირეგულარულია. შესასლელების გამოსაყვანად, რიყის ქვასთან ერთად, გამოყენებულია კვადრატული აგურიც. სარკმლის ღიობები შიგნიდან და გარედან შელესილია. 

შესასვლელი სამია: დასავლეთიდან, სამხრეთიდან და ჩრდილოეთიდან. სამივე კარი გარედან თაღოვანია, შიგნიდან კი თარაზულადაა გადახურული. 

აღმოსავლეთ და დასავლეთ ფრონტონებზე, აგურის წყობის შეღრმავებით, საფეხუროვან კვარცხლბეკზე დადგმული, რომლის ქვედა მკლავის ორივე მხარეს თითო, მცირე, შეღრმავებული რომბია. კედლები დასრულებულია აგურის ლავგარდნით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ვარდისუბნის მარანი

**ვარდისუბნის მარანი** — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს სოფელ ვარდისუბნიდან ჩრდილოეთით, 2-3 კილომეტრზე, ალაზნის ველზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ძლიერ დაზიანებულია. კედლების შემორჩენილი ნაწილები დაფარულია ბუჩქნარით. შენობა გეგმით სწორკუთხაა. ნაგებია რიყის ქვით და ქართული აგურით კირის ხსნარზე. აღმოსავლეთ კედელში ფართო შესასვლელია. კედლებს ატყვია ვიწრო სარკმლების ნაკვალევი. ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხესთან დიდი ზომის ბუხარია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
რუისპირის ციხისჯვრის ეკლესია

**რუისპირის ციხისჯვრის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ რუისპირის ჩრდილო-აღმოსავლეთ განაპირას, იგრიაანთ უბანში. თარიღდება XVII-XVIII საუკუნეებით. ეკლესიაში მცირე ზომის სამლოცველოა.

ნაგებია სხვადასხვა ზომის, რიყის ქვით ერთადერთი შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს, კარი შეისრულთაღოვანია, გამოყვანილია კვადრატული აგურით, თაღი გარედან ჩასმულია საფეხურით შეღრმავებულ, ხერხულა ფრიზით დასრულებულ სწორკუთხა არეში შიგნიდან შესასვლელი სწორკუთხაა. აღმოსავლეთით, დარბაზის იატაკის მიმართ ოციოდე სანტიმეტრით შემაღლებული, ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის ცენტრში ვიწრო, მაღალი, შეისრულთაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის აქეთ-იქით თითო ნიშაა. სამხრეთით მდებარე ნიშა სწორკუთხაა, მცირე ზომის, ჩრდილოეთით მდებარე კი _ მოზრდილია, შეისრულთაღოვანი. აფსიდში, სარკმლის ქვემოთ, კედელზე მიბჯენილი, ოთხწახნაგა ტრაპეზი დგას, საკურთხეველი დარბაზისგან გამიჯნულია აგურის კანკელით, რომლის შუაში შეისრულთაღოვანი კარია. დარბაზის ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ კიდეში მცირე სწორკუთხა ნიშაა იატაკზე დაგებული კვადრატული აგური. შიგნით ეკლესია შელესილია, გადახურულია შეისრული კამარით, მსგავსი ფორმისაა კონქის თაღიც. 

2010 წელს, სოფლის მკვიდრის დ. სეხნიაშვილის დაფინანსებით, ეკლესია შეაკეთეს აღადგინეს საპირე წყობის ზედა, ჩამოშლილი ნაწილები და ლავგარდანი, რომლის მცირე მონაკვეთები აღმოსავლეთ და ჩრდილოეთ ფასადებზე იყო შემორჩენილი ეკლესია გადაიხურა ღარისებრი კრამიტით. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XVII საუკუნის ეკლესიები
შალაურის ჯვარპატიოსნის ეკლესია

**შალაურის ჯვარპატიოსნის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ შალაურის სამხრეთით 3 კილომეტრზე თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია, რომელსაც სამხრეთიდან სწორკუთხა მინაშენი ეკვრის. ეკლესია ნაგებია სხვადასხვა ზომის, რიყის ქვითაა და ნატეხი ქვით. ალაგ-ალაგ, გამოყენებულია შირიმიც. ეკლესია შეკეთებულია, თაღოვანი შესასვლელი დასავლეთითაა. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის ღერძზე თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. ასეთივე თითო სარკმელი დანარჩენ კედლებშიცაა. აღმოსავლეთ სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, ტრაპეზის ქვაა მიდგმული. მეორე ტრაპეზის ქვა აფსიდის ჩრდილოეთ მხართანაა. დარბაზის გრძივი კედლების შუაში მოწყობილია ერთსაფეხურიანი პილასტრები, რომელზეც კამარის საყრდენი, ოდნავ შეისრული მოყვანილობის თაღია გადაყვანილი. ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში ერთი, ოთხკუთხა ნიშაა. კედლებს, მთელ სიგრძეზე, გასდევს ჩამოსაჯდომი საფეხური. კედლები შელესილია. აღმოსავლეთ ფასადზე სარკმლის გადამხურავ, შირიმის ქვაზე ჯვარია გამოსახული შენობა გადახურულია ღარისებრი კრამიტით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ვანთის სამაროვანი

**ვანთის სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ვანთაში. თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვის მეორე და პირველი ათასწლეულის მიჯნით. დაზიანდა ინდივიდუალური სახლების მშენებლობის დროს. ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ შემთხვევით მოპოვებულია ბრინჯაოს მახვილები, შუბის პირები და სხვადასხვა სახის სამკაულები. 

არქეოლოგიური მასალა დაცულია თელავის ისტორიულ მუზეუმში. ძეგლზე არქეოლოგიური გათხრები ჩაატარა კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი: კ. ფიცხელაური).

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
კურდღელაურის წმინდა სტეფანეს ეკლესია

**კურდღელაურის წმინდა სტეფანეს ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი დგას სოფელ კურდღელაურის ჩრდილოეთ განაპირას, თარიღდება შუა საუკუნეებით.

ძეგლი მცირე ზომის, რიყის ქვით ნაგები, დარბაზული ეკლესიაა, ერთადერთი შესასვლელით დასავლეთიდან აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია.

2005 წელს, სოფლის ადგილობრივმა მაცხოვრებელმა მ. ბედიანიძემ არქიტექტურულ ძეგლს სარეაბილიტაციო სამუშაოები ჩაუტარა და ეკლესია კრამიტით გადახურა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ვარდისუბნის თეთრი გიორგის ეკლესია

**ვარდისუბნის თეთრი გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სოფელ ვარდისუბნის მახლობლად, თელავი-გომბორის გზიდან სამიოდე კილომეტრის მანძილზე, ტყეში. თარიღდება VI-VII საუკუნეებით.

შენობა სამეკლესიიანი ბაზილიკაა, აღმოსავლეთის გვერდითი ოთახებითა და დასავლეთის გარშემოსავლელით. ნაგებია დიდი ზომის, რიყის ქვის, სწორი რიგებით. კუთხეები გამოყვანილია შირიმით. შირიმისვეა კონქის სატრიუმფო თაღი და საკურთხეველის სარკმელი. ეკლესია დაზიანებულია: ჩამოქცეულია ცენტრალური ეკლესიის კამარა და აფსიდის სამხრეთ მხარე. შენობა XVI საუკუნეში გაურემონტებიათ: წვრილი, რიყის ქვით ამოუვსიათ და აგურის წყობით გასქელებული წირთხლებით გაუმაგრებიათ შუა ეკლესიის სამივე კარის თაღოვანი ნაწილი. შეისრული თაღით ადუსრულებიათ კარის შევიწროვებული მალი. დასავლეთ გარშემოსავლელი აღმოსავლეთ კედელი და სამხრეთ ეკლესიის ჩრდილოეთ კედელი გაუმაგრებიათ აგურის პილასტრებით რომლებსაც შეისრული თაღები ეყრდნიბა. აგურითვეა შეკეთებული ცენტრალური ეკლესიის ჩრდილოეთ კედლის სამი სარკმელი. 

აფსიდის ჩრდილოეთ მხარი და კონქის ზედა ნაწილი აგურით ნაწყობი შეისრული თაღით არის გამაგრებული გვერდის ეკლესიების შესასვლელები. თავდაპირველი ლავგარდანი ოთხრიგად ნაწყობი აგურის ლავგარდნითაა შეცვლილი.

მთავარი ეკლესიის სიმაღლე 2,5 ჯერ მეტია სიგანეზე. მასში სამი შესასვლელია: ჩრდილოეთიდან, დასავლეთიდან და სამხრეთიდან შესასვლელები მაღალია, გადახურულია ნახევარწრიული თაღებით. საკურთხევლის აფსიდი ნახევარწრიულია. მასში შირიმით ნაწყობი, ნალესებრი თაღით გადახურული სარკმელია გაჭრილი. სამ-სამი სარკმელი გრძივ კედლებშიცაა. მათი წირთხლები ერთმანეთის პარალელურია და გადახურულია ნახევარწრიულია თაღით. კონქის ნალისებრი სატრიუმფო თაღი ეყრდნობა აფსიდის მხრების დამაგვირგვინებელ კაპიტალებს. აფსიდის ჩრდილოეთით და სამხრეთით სამკვეთლო და სადიაკვანეა, რომლებიც ეკლესიას აფსიდის ახლოს, გრძივ კედლებში გაჭრილი, თითო კარით უკავშირდება. სამკვეთლოს ბრტყლად გადახურული კარი ამჟამად ამოქოლილია. სამხრეთ კედელში ნიშაა მოწყობილი. თითოეული სათავსის აღმოსავლეთ კედელში თითო სარკმელი, რომლებიც შიგნიდან გარეთ ვიწროვდება და გადახურულია ბრტყელი ქვის ფილით. სადიაკვნეში, ჩრდილოეთ კედელზე მიდგმულია რიყის ქვით ამოყვანილი, სწორკუთხა პილასტრი. ამავე კედელზე, პელასტრიდან, დაგაყვანილია ორი თაღი, რომლებიც, თავის მხრივ, საყრდენს უქმნის კამარას. სამრეკლოს და სადიაკვნის გაყოლებაზე, დასავლეთისაკენ, განლაგებულია გვერდის, უაფსიდო ეკლესიები. მათგან ჩრდილოეთ ეკლესიას სამკვეთლო კარით უშუალოდ უკავშირდება. გვერდითა ეკლესიებს გარედან დამოუკიდებელი შესასვლელები აქვს. ეკლესიებს აკავშირებს დასავლეთ გარშემოსავლელი, რომელსაც, თავის მხრივ, დასავლეთით აქვს კარი და ბრტყელი ქვის ფილით გადახურული, ერთი სარკმელი. აღმოსავლეთ ფასადზე, ცენტრალური ეკლესიის საკერთხევლის სარკმელს აგვირგვინებს ქვიშაქვაზე შესრულებული, ნახევარწრიული, კედლის სიბრტყიდან საგრძნობლად ამოწეული თავსართი, რომელსაც ჰორიზონტალურად აკეცილი ბოლოები აქვს. თავსართს ამკობს ღრმა, ზემოდან ვიწრო თაროთი შემოვლებული, ნალისებრი თაღების მწკრივი. ამავე ფასადზე, სადიაკვნისა და ეკლესიის მიჯნაზე ჩასმულია ქვიშაქვის ფილა, რომელზეც რელიეფურად ჯვარია გამოკვეთილი. სრულად შემორჩენილი ზედა მკლავი ბოლოში ფართოვდება.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:VI საუკუნის ეკლესიები
ვარდისუბნის ნაეკლესიარები

**ვარდისუბნის ნაეკლესიარები** — არქიტექტურული ძეგლები სოფელ ვარდისუბანში, სამხრეთითა და სამხრეთ-აღმოსავლეთით.

## პირველი ნაეკლესიარი
შემორჩენილია მხოლოდ სამხრეთ კედლის ნაგლეჯი. დანარჩენი კედლები მიწის პირამდეა დანგრეული. ეკლესია ნაგები იყო რიყის ქვითა და კირის ხსნარით.

## მეორე ნაეკლესიარი 
არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს სოფლის სამხრეთით, ვენახებში. ამჟამად შემორჩენილია მხოლოდ ჩრდილოეთ კედლის ფრაგმენტი, რომელიც რიყის ქვითა და კირის ხსნარითაა ნაგები.

## მესამე ნაეკლესიარი 
არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს სოფლის სამხრეთით, 5-6 კილომეტრზე, ტყეში. შემორჩენილია მხოლოდ აღმოსავლეთ კედლის მცირე ნაწილი. გეგმა არ იკითხება. ეკლესია ნაგები ყოფილა რიყის ქვით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ჭ. ამირეჯიბის 11)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ჭაბუა ამირეჯიბის ქუჩაზე (№ 11). თარიღდება XIX საუკუნის მიწურულით. 

სახლი ერთსართულიანია აგურის შენობა გრძივი ფასადით ქუჩაზე გამოდის. ფასადი ხუთი ღობით რიტმულად არის დანაწევრებული. ფასადის ცენტრში სადარბაზოს ლითონისცხაურიანი, ხის კარია მოთავსებული რომლის აქეთ-იქით ორ-ორი სარკმელია. კარის თავზე ლითონის ორკალთა მარკიზია, კარიც და სარკმელებიც მშვილდისებრთაღოვანია. სარკმლის თავზე დეკორატიული ზღუდარებია გამოყვანილი. სახლს კბილანისებრი ფრიზი მიუყვება, რომლის თავზე მართხუთხა ნიშებით დანაწევრებული ჰარაპეტია. გვერდითი ფასადები აგურისაა და რიყის ქვის შერეული წყობით არის ნაშენი, ეზოს მხარეს ადრე არსებული, ხის აივანია ამოშენებული. შენობა გადახურულია თუნუქით.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (თეიმურაზ ბაგრატიონის 10)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს თეიმურაზ ბაგრატიონის ქუჩაზე (№ 10). თარიღდება XIX საუკუნის I ნახევრით. 

სახლი ერთსართულიანია, მაღალი ნახევარსარდაფით. ნაშენია ქართული აგურით, შემორჩენილია აივნის ხის დორიული სვეტები და ჭვირული მოაჯირი - თელავური ნახატით. სახლის სარდაფი თაღოვანია, დაყრდნობილია აგურის ოთხკუთხა სვეტებზე. სახლს, ქუჩის მხრიდან,შერეული წყობით ნაშენი ზღუდე-გალავანი საზღვრავს, რომლის ცენტრალურ ნაწილში, აგურის შეისრულ თაღში, ხის ალაყაფის კარია ჩამოსხმული.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (თეიმურაზ ბაგრატიონის 8)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. დგას თეიმურაზ ბაგრატიონის ქუჩაზე (№ 8). აგებულია XIX საუკუნის I ნახევარში. სახლის მთავარ ფასადზე, სადარბაზო კართან ახლოს, მიმაგრებულია მემორიალური დაფა წარწერით, რომლის თანახმად 1864- 1898 წლებში, ამ სახლში ცხოვრობდა გაზეთ „ივერიის“ კორესპონდენტი იოსებ ცისკარიშვილი. 

სახლი ორსართულიანია. ნაგებია კვადრატული აგურით. შენობის გეგმის სწორკუთხედი ქუჩის გასწვრივაა დაგრძელებული. ქუჩის გასწვრივაა დაგრძელებული. ქუჩის მხრიდან, პირველი სართულის მარჯვენა ბოლოში, ხის სადარბაზო კარაი, ხისსავე მარკიზით ამავე სართულზე, ოთხი თაღოვანი სარკმელი და ორი თაღოვანი სარკმელი და ორი თაღოვანი ყრუ ნიშაა. შესასვლელის თავზე. მეორე სართულის დონეზე, ოთხკუთხა სარკმელია, თაღოვანი თავსართით. ასეთივე სარკმელია აფასადის მარცხენა ბოლოშიც. მეორე სართულის შუა ნაწილში განიერი, ხის აივანია, მოხარატებული მოაჯირით. გვერდითი ფასადი რიყის ქვის და აგურის შერეული წყობით არის ნაგები. პირველ სართულზე ერთი სწორკუთხა სარკმელია, მეორე სართულზე კი სამი სარკმელი. სამივე სარკმელი დასრულებულია თაღოვანი არქივოლტით, რომელიც ჰორიზონტალურ თაროზე არის დაყრდნობილი. ფასადი სამკუთხა, ყრუ ფრონტონითაა დასრულებული. სახლი თელავის სამოქალაქო არქიტექტურის გამორჩეული ნიმუშია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ვანთის სამარხი

**ვანთის სამარხი** — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ვანთის ჩრდილოეთ განაპირას, ღრუ ტყედ წოდებულ ადგილში. თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვის XIII-XII საუკუნეებით. აღმოჩნდა 1972 წელს ალაზნის სარწყავი არხის გაჭრის დროს. ძეგლი თელავის სახელმწიფო ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მუზეუმის თანამშრომლებთან ერთად, შეისწავლა არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი კ. ფირცხელაური). 

ორმოსამარხი ოთხკუთხაა (2x1,6 მ), დამხრობილია ჩრდილო-დასავლეთიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთისაკენ. მიცვალებული ესვენა მარჯვენა გვერდზე, კიდურებ მოხრილი, თავით ჩრდილო-დასავლეთისკენ. სამარხში აღმოჩენილია ქვიშანარევი 15 ჭურჭელი (დერგი, ქილა, კოჭები, ბადია). ინვენტარი დამზადებულია სამეთუნეო მორგვზე, კეცი უმეტესად რუხი ფერისაა, შავზედაოირიანი, შავსარჩულიანი, შემკულია კონცენტრული ხაზებით. ორ კონცენტრულ ხაზს შორის მოქცეულია კლაკნილი ხაზი. მხარზე და ძირის კიდეზე ირიბი ნაჭდევებია. დადასტურდა ბრინჯაოს იარაღი (კახური ტიპის შედგენილტარიანი სატევარი, მასრაშეკრული შუბის პირი - მასრაზე რელიეფური ორი სალტით, ბრინჯაოს ფურცლისგან დამზადებული მრგვალი ფარი) და სამკაულები : საკიდიმ სამბარისებრი ხვია, ოთხწახნაგა მძივი, ბოლოებგახსნილი ბეჭედი, სარდიონის ექვსწახნაგა მძივი და ცალმხრივ გახვრეტილი მძივები. მასალა ინახება თელავის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ მუზეუმში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ლალისყურის ანტონის ჯვრის ეკლესია

**ლალისყურის ანტონის ჯვრის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სოფელ ლალისყურის დასავლეთით, ორიოდე კილომეტრზე, მთის წვერზე. თარიღდება გარდამავალი ხანით.

ეკლესია ორნავიანია. გეგმით სწორკუთხა. ნაგებია ნატეხი ქვით. ძლიერ დაზიანებულია. ეკლესიის ინტერიერი დიდ სიმაღლეზე ამოვსებულია კედლებიდან ჩამონათალი ქვით.

ჩრდილოეთ ნავის აღმოსავლეთ ბოლოში  გეგმით სწორკუთხა, უაფსიდო სათავსია, რომელსაც ნავი ვიწრო კარით უკავშირდება.  

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
თამარ მეფის ნატახტარი

**თამარ მეფის ნატახტარი** — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სოფელ ლალისყურის აღმოსავლეთით, მაღალი ბორცვის წვერზე. შემორჩენილია მხოლოდ ქვაყრილის სახით. აქა-იქა კედლის ფრაგმენტებიცაა. ძეგლი ნაგები იყო ქვიშაქვით კირის ხსნარზე. შენობის დანიშნულება გაურკვევლია. ადგილობრივი მოსახლეობა უწოდებს „თამარ მეფის ნატახტარს“.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ჭ. ამირეჯიბის 12)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ჭაბუა ამირეჯიბის ქუჩაზე (№ 12). თარიღდება XIX საუკუნის ბოლო-XX საუკუნის დასაწყისით. 

სახლი ერთსართულიანია ნაგებია აგურით ძირითადი გეგმარებით იგი ოროთახიანია. ეზოს მხარეს მიშენებული დამატებითი სათავსები. სახლს აქვს მაღალი სარდაფი. ქუჩის მხარეს შენობა ორი სწორკუთხა სარკმლით და სადარბაზოს კარის ღობით გამოდის, ფასადი აგურის წყობით. საინტერესოდ არის დეკორირებული საპირეები, ზღუდარები, ლავგარდანი და პარაპეტი აგურის დეკორატიული პროფილებით არის გამოყვანილი სადარბაზოს კარი ხის არის, კვეთილი მარკიზი ლითონისაა დეკორატიული კონსოლებით. კარი უერთდება აივანს, რომელიც ხის ჭვირული მოტივებით არის შემკული, განსაკუთრებულად მდიდრულია აფრების ნახატი. გადახურვა კრამიტისა.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
შალაურის წმინდა კვირიკეს ეკლესია

**შალაურის წმინდა კვირიკეს ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს სოფელ შალაურის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, ტყეში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია ნაგებია რიყის ქვითა და კირის ხსნარით. დაზიანებულია: ჩაქცეულია კამარის სამხრეთ ნახევარი, მორღვეულია სამხრეთ კედლის ზედა ნაწილი და საპირე წყობა, სახურავის კალთების შემორჩენილ ნაწილებს საბურავი ჩამოშლილი აქვს და ზედ მცენარეულობაა ამოსული, ჩამოშლილია ლავგარდანიც. შესასვლელი დასავლეთითაა კარი თაღოვანია. გამოყვანილია კვადრატული აგურით აღმოსავლეთით ღრმა, გაბრტყელებული ნახევარწრის მოყვანილობის აფსიდია, რომლის ცენტრში ოთხკუთხა, პარალელურწირთხლებიანი სარკმლის გაჭრილი. ერთი, ოთხკუთხა სარკმელი დასავლეთ კედელშიცაა. აფსიდში, სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, მიდგმულია ქვის ტრაპეზი. აფსიდი კონქითაა გადახურული. კონქის თაღი ნახევარწრიულია. მსგავსი მოხაზულობის იყო კამარაც.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კისისხევის ღვთისმშობლის ეკლესია

**კისისხევის ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, დგას აზრანიანთ უბანში. თარიღდება XVIII საუკუნით.

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია რიყის ქვისა და აგურის შერეული წყობით. კონკრეტულ ნაწილებში და კარ-სარკმლების ღიოებები გამოყვანილია კვადრატული აგურით. ინტერიერი შელესილი და შეთეთრებულია.

შენობას სამი შესასვლელი აქვს სამხრეთით, დასავლეთით და ჩრდილოეთით, სამივე თაღოვანია და გარედან საფეხურით შეღრმავებულ არეში არის ჩასმული, შიგნიდან კი მაღალ, შეისრულთაღოვანი შეღრმავებაში. ჩრდილოეთით შესასვლელი ამოშენებულია სანახევროდ.

აღმოსავლეთით, გეგმით ნახევარწრიული, ორი საფეხურით შემაღლებული აფსიდია, რითიც ეკლესიის დანარჩენი სივრცისგან წყვილი პილასტრითა და მათზე გადაყვანილი, შეისრულ თაღითაა გამიჯნული, აფსიდში სამი განიერი, ისრულთაღოვანი სარკმელია. მათგან ერთი აფსიდის ცენტრშია. თითო-თითო კი, მის
გვერდებში მხრებთან ახლოს. ამ სარკმლების აღმოსავლეთ წირთხლში მოწყობილია მცირე, თაღოვანი ხვრელი, რითაც აფსიდის გვერდებზე, კედლის სისქეში არსებულ. მოგრძო სადგომში სამალავში ვხვდებით. ორივე სადგომი უსარკემლოა და აღმოსავლეთით სწორი კედლითაა დასრულებული, რის შუაში თითო, მცირე ნიშაა. აფსიდის გვერდებში თითო, გეგმით ნახევარწრიული, ისრულ თაღოვანი ნიშაა. მათ შორის სამხრეთისა, სიმაღლით თითქმის ორჯერ აღემატება ჩრდილოეთისას აფსიდის შუაში დგას ოთხწახნაგა ტრაპეზი საკურთხევლის ბაქანი პილასტრების ხაზიდან სამოციოდე სანტიმეტრით წინწამოწეულია და ცენტრში ნახევარწერიული ამბიონი აქვს მწყობილი.

დარბაზის გრძივ კედლების, შუაში, მარტივი პროფილის, ქვის იმპოსტით დასრულებული, თითო, მძლავრი პილასტრია, რეებსაც ისრული ფორმის საბჯენი თაღი ეყრდნობა. მსგავსი ფორმისაა კამარაც. თით პოლასტრი დარბაზის დასავლეთ კუთხეებშია. მათზე დასავლეთ კედლის მიმდებარე საბჯენი თაღია გადაყვანილი.

ეკლესიის შიდა სივრცე კარგადაა განათებული. საკურთევლის სარკმლების გარდა, ორ-ორი სარკმელი ეკლესიის გრძივ კედლებშია. ერთიც დასავლეთ კედელში. საკურთხევლის კონქის ქუხლის დონეზე მოწყობილია სამირეზონატორი, ოთხ-ოთხი რეზონატორი ნავისკამარის გვერდებშიცაა. ეკლესიის კამარა და საბენი თაღები შეისრული ფორმისაა, იატაკი კვადრატული აგურითაა ნაწყობი.

შენობის გარეთა კედლები ნაწყობია რიყის ქვისა და აგურის თითორიგიანი შრეების მონაცვლეობით კედლის ზედაპირი გასწორებულია დუღაბით, რითიც საპირე ქვების დიდ ნაწილს გარავს. ეკლესიის ოთხივე ფასადზე. აგურის წყობით, თითო, შეღრმავებული ჯვარია გამოსახული. კედლები დასრულებულია. აგურის ლავგარდნით. რის პროფილს თარო, შეზნექილი ზედაპირი და ლილვი შეადგენს. ეკლესია გადახურულია ღარისებრი კარამიტით. ეკლესიის დასავლეთ ფრონტინის წვერზე დადგმულია აგურთ ნაშენი, ოთხწახნაგა სამრეკლო, რითიც ოთხივე მხარეს თაღებითაა გახსნილი.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XVIII საუკუნის ეკლესიები
ვანთის სამების ეკლესია

**ვანთის სამების ეკლესია**, *ჩიტიკას საყდარი* — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ვანთის სამხრეთით, 1,5 კილომეტრზე. თარიღდება ადრინდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია (4x2,8 მ). ნაგებია მოზრდილი ზომის, ნატეხი ქვითა და რიყის ქვით, რომელთა წყობა ქაოსურია.

ერთადერთი შესასვლელი დასავლეთითაა. კარი ნალისებრი თაღითაა გადახურული. აღმოსავლეთით ნალისებრი, ღრმა აფსიდია, რომლის ცენტრში მცირე, ოთხკუთხა სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ჩრდილოეთით და სამხრეთით მოწყობილია თითო ოთხკუთხა ნიშა. ქვემოთ კი, კედელზე, კუბური ფორმის ტრაპეზია მიდგმული. დარბაზი გადახურულია ქარგილზე სხმული, ნახევარცილინდრული ჯამარით. ინტერიერი შელესილია და შეთეთრებულია. 

2012 წელს სოფლის მკვიდრმა, მ. ქევხიშვილმა, ეკლესია დაუდევრად გაარემონტა: აღადგინეს კამარის დასავლეთ ნახევარი, ჩამოშლილი საპირე წყობა და შენობა ღარისებრი კამარით გადახურეს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები