open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
გერის წმინდა გიორგის ეკლესია

**გერის წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ გერში, მაღალ მთაზე. აგებულია განვითარებულ შუა საუკუნეებში, მოგვიანებით შეკეთებული.

დარბაზული ეკლესია ნაგებია სხვადასხვა ზომის თლილი ქვით. ალაგ-ალაგ წყობა შევსებულია ბრტყელი, ნაცრისფერი ქვით. წყობა შერეულია. ეკლესია გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით კოლოფა აბსიდით, რომლის ცენტრში გაჭრილია თაღოვანი სარკმელი. აბსიდს ჩრდილოეთით ერთი ფართო თაღოვანი, ხოლო სამხრეთით - ორი სწორკუთხა ნიშა აქვს; აქედან ერთ-ერთი უფრო ღრმაა. სარკმლის ძირში ტრაპეზის ქვაა. კონქი ნახევარსფერულია. სატრიუმფო თაღი აბსიდის მხრებს ეყრდნობა. საკურთხევლის წინ ერთსაფეხურიანი სოლეაა.

ეკლესიის კამარა შეისრულია. ჩრდილოეთ კედელში მაღალი, თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. სამხრეთ კედლის წყობაში რამდენიმე მცირე ნიშაა მოთავსებული. ინტერიერი შებათქაშებულ-შელესილია. იატაკი მოგებულია სწორკუთხა ქვის ფილებით. დასავლეთი შესასვლელი შიგნით თაღოვანია, გარედან - არქიტრავული. კარი ნაოთხალია. სამხრეთის ფართო, თაღოვანი შესასვლელი მინაშენს უკავშირდება. მინაშენი გეგმით წაგრძელებულ სწორკუთხედს წარმოადგენს, რომელსაც აღმოსავლეთით - შიგნით სწორკუთხედი, გარედან თაღოვანი სარკმელი აქვს. მინაშენში არქიტრავული შესასვლელი სამხრეთიდანაა.

დასავლეთ ფასადის წყობას ებჯინება ორსართულიანი სამრეკლო. სამრეკლოს თაღები ეყრდნობა მრგვალ კოლონებს, რომლებიც დაგვირგვინებულია მარტივპროფილიანი კაპიტელებით. აღმოსავლეთ ფასადზე, სარკმლის ზემოთ, ოდნავ მარცხნივ, ჯვრის რელიეფური გამოსახულებაა. მინაშენის აღმოსავლეთ სარკმელს კარგად თლილი ქვები აჩარჩოებს. ეკლესიის კარნიზი თარო ლავგარდანია. საბურავად გამოყენებულია  თუნუქი. ეკლესიასთან მისასვლელი აღმოსავლეთიდანაა. ფართო კლდეკარი მასიურ ლოდებს ეყრდნობა. გარშემო შეინიშნება გალავნის ფრაგმენტები.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიახვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 43-45

## რესურსები ინტერნეტში
* გერის წმინდა გიორგის ტაძარი ოკუპირებულ ქართულ მიწაზე

კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
სათიხარის ღვთისმშობლის ეკლესია

**სათიხარის ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ სათიხარში. აგებულია IX-X საუკუნეებში.

ეკლესია ნაგებია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვით დუღაბზე. ალაგ-ალაგ წყობა შევსებულია წვრილი ქვით. დარბაზული ეკლესია გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით დასრულებული ნახევარწრიული აბსიდით. მისი შუა ნაწილი დანგრეულია. შემორჩენილია სატრიუმფო თაღის სამხრეთი ქუსლი, რომელიც აბსიდის მხარს ეყრდნობა. აბსიდის გვერდითი ნიშები მიწის დონეზეა. კედლები შემორჩენილია 6-7 მეტრის სიმაღლეზე. კამარა და კონქი ჩამოქცეულია. სამხრეთი შესასვლელი მიწის დონიდან 50 სმ-ზე მოჩანს. ინტერიერი ამოვსებულია ჩამონაშალი ქვით. ჩრდილოეთი ფასადი პერანგშემოცლილია. ეკლესიას ჩრდილოეთიდან და დასავლეთიდან გარშემოსავლელი აქვს, რომლის კედლები შემორჩენილია დაახლოებით 1-2 მეტრზე. კედლები ნაგებია ფლეთილი ქვით დუღაბზე. ეკლესიის კედლების მიჯრით დიდი ზომის ხეებია ამოსული.

## ლიტერატურა
*შიდა ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 158-159

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:IX საუკუნის ეკლესიები
გიგოლაანის ეკლესიის ნანგრევი

**გიგოლაანის ეკლესიის ნანგრევი** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა, გორის მუნიციპალიტეტის სოფ. გიგოლაანში, მიდამოები, ტყეში.

ეკლესია ნაგებია რიყის ქვით; ალაგ-ალაგ ფლეთილი ქვაც არის გამოყენებული. ეკლესია გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აბსიდით, რომლის სამხრეთი მხარე ოდნავ დეფორმირებულია. შემორჩენილია აბსიდის ჩრდილოეთი მხარე. შეიმჩნევა ნიშის კვალი.

კედლები შემორჩენილია დაახლოებით 1-2 მეტრის სიმაღლეზე, შესასვლელი არ იკითხება. მიწის დონე აწეულია. ტერიტორიაზე ყრია ჩამონაშალი ქვის გროვა.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიახვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 45

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
გალუანთის ღვთისმშობლის ნაეკლესიარი

**გალუანთის ღვთისმშობლის ნაეკლესიარი** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა, ქურთის მუნიციპალიტეტის სოფელ გალუანთის ჩრდილო-აღმოსავლეთით 800 მეტრში. 

ნაეკლესიარი მთლიანად დანგრეულია. შემორჩენილი საძირკვლის მიხედვით ჩანს, რომ ის მცირე ზომის დარბაზული ეკლესია ყოფილა. გათხრა-გაწმენდის გარეშე გეგმის და თარიღის დადგენა ვერ ხერხდება.

## ლიტერატურა 
* შიდა ქართლი, პატარა და დიდი ლიახვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 43

კატეგორია:ქურთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ყორნისის ხასიევების კოშკი

**ყორნისის ხასიევების კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი, საფორტიფიკაციო ნაგებობა ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ყორნისში. მდებარეობს მდინარე ტილიანის მარჯვენა ნაპირზე. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში (XVII-XVIII სს.). 

კოშკი ნაგებია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვით. გეგმით სწორკუთხა კოშკი შემორჩენილია ორი სართულის დონეზე. პირველი სართული ყრუა და ამოვსებულია მიწით. მეორე სართულის ოთხივე კედელში გაჭრილია სათოფურები. აღმოსავლეთ კედელში მოწყობილია თაღოვანი ბუხარი. არქიტრავული შესასვლელი დატანებულია მეორე სართულის სამხრეთ კედელში. კოშკის კედლები დაბზარულია. მეორე სართული დაზიანებულია.

## ლიტერატურა 
*შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის კოშკები
გორეთის ღვთისმშობლის ეკლესია

**გორეთის ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა, გორის მუნიციპალიტეტის სოფ. გორეთში. აგებულია  შუა საუკუნეებში.

დარბაზული ეკლესია ნაგებია რიყის ქვით, ფლეთილი ქვით და დიდი ზომის ფილაქნით. გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს. აღმოსავლეთი ნახევარწრიული აბსიდის ცენტრალური ნაწილი მთლიანად ჩამონგრეულია. ჩრდილოეთით და სამხრეთით თითო სწორკუთხა ნიშია. აბსიდის ჩრდილოეთ შვერილზე სატრიუმფო თაღის ქუსლია შემორჩენილი. შემორჩენილია ასევე ეკლესიის კედლების ფრაგმენტები, რომელთა სიმაღლე დაახლ. 4-5 მეტრია. ინტერიერი სავსეა ჩამონაშალი ქვით. კედლებზე მოდებულია სურო.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიახვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 46-47

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ხუგასთის ეკლესიის ნანგრევი

**ხუგასთის ეკლესიის ნანგრევი** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის ცხინვალის რეგიონში, სოფელ ხუგასთაში, სასაფლაოზე. აგებულია გვიანი შუა საუკუნეებში.

მცირე ზომის დარბაზული ეკლესია ნაგებია რიყის ადაფლეთილი ქვით დუღაბზე. ეკლესია გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული აფსიდით. აბსიდის ჩრდილოეთით და სამხრეთით თითო სწორკუთხა ნიშაა. აბსიდი დარბაზისაგან მხრებით გამოიყოფა. ჩრდილოეთი და აღმოსავლეთი კედლების სიმაღლე 1-2 მეტრს აღწევს. სამხრეთი კედლის მხოლოდ მცირე ნაწილია შემორჩენილი. ჩამონგრეულია დასავლეთი კედელი. შესასვლელი არიკითხება. ეკლესიაში მიწის დონე აწეულია. ტერიტორიაზე ყრია ჩამონაშალი ქვა.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 264, გვ. 264

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
თიღვის ეკლესიის ნანგრევი

** თიღვის ეკლესიის ნანგრევი** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა თიღვის მუნიციპალიტეტის სოფელ თიღვაში, სასაფლაოზე. აგებულია შუა საუკუნეებში. ძეგლი სოფლიდან სამხრეთ-დასავლეთით 4 კმ-ზე მდებარეობს. ეკლესიის კედლები შემორჩენილია 1 მეტრის სიმაღლეზე. საკურთხეველი სწორკუთხა ფორმისა იყო. სამშენებლო მასალად გამოყენებულია ფლეთილი ქვა. ტერიტორიაზე ყრია ჩამონაშალი ქვა.

## ლიტერატურა 
*შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:თიღვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
სათიხარის ეკლესია

**სათიხარის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ სათიხარში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

ეკლესია ნაგებია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვით სქელ დუღაბზე. გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით ასევე სწორკუთხა საკურთხევლით დასრულებული, რომელშიც გაჭრილია ვიწრო სარკმელი. დასავლეთ კედელში სწორკუთხა ნიშაა. კედლები შემორჩენილია 5-6 მ სიმაღლეზე, ზოგან კი 1-2 მეტრამდე.

შესასვლელი სამხრეთიდან იყო, ამჟამად კარის წირთხლები მორღვეულია.

## ლიტერატურა
*შიდა ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 159

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
არდისის წმინდა გიორგის ნაეკლესიარი

**არდისის წმინდა გიორგის ნაეკლესიარი** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა, ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ არდისში, ძველ სასაფლაოზე. აგებულია შუა საუკუნეებში.

სოფლის სასაფლაოზე მდებარე ეკლესია ნაგები იყო ფიქალით. ეკლესიის გეგმა არ იკითხება. მის გარშემო გალავნის ფრაგმენტებია. ტერიტორიაზე მრავლად ყრია საპირე ქვა. ძეგლის დათარიღება არ ხერხდება.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიახვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 9

კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
თიღვის წმინდა მარიამის ეკლესია

** თიღვის წმინდა მარიამის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა თიღვის მუნიციპალიტეტის სოფელ თიღვაში, სასაფლაოზე. აგებულია ადრეულ შუა საუკუნეებში. დარბაზული, შვერილაბსიდიანი ეკლესია ნაგებია დიდი ზომის ქვიშაქვის კვადრებით. წყობას ჰორიზონტალურ რიგებად მიყვება მცირე ზომის კვადრები. ეკლესია გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით დასრულებულია ღრმა ნალისებრი აბსიდით, რომელიც დარბაზისაგან შვერილებით არის გამოყოფილი. სატრიუმფო თაღი კრონშტეინებს ეყრდნობა. აბსიდის ცენტრალური ნაწილი გამონგრეულია. დარბაზის სამხრეთ კედელზე ერთი კრონშტეინია, რომელსაც კამარის საბრჯენი თაღი ეყრდნობოდა. კამარა ჩამოქცეულია. ჩრდილოეთით და სამხრეთით კედლების სიმაღლე 3-5 მეტრს აღწევს.

ეკლესია ნათდებოდა სამხრეთის ორი და დასავლეთის ერთი თაღოვანი სარკმლით.

თაღოვანი შესასვლელები სამივე კედელშია გაჭრილი, აქედან, ჩრდილოეთისა მინაშენს უკავშირდებოდა, ორი დანარჩენი კი გარშემოსავლელს. მინაშენის მხოლოდ ჩრდილოეთი და დასავლეთი კედლებია შემორჩენილი.

ნაგებობის გარშემოსავლელიდან მხოლოდ ფრაგმენტებია შემორჩენილი. ეკლესიის ფასადებზე პერანგი ბევრგან შემოცლილია. მიწის დონე საგრძნობლადაა ამოწეული. ტერიტორიაზე ყრია ჩამონაშალი ქვა.

## ლიტერატურა 
*შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:თიღვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ჭარების ღვთისმშობლის ეკლესია

**ჭარების ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭარებში. აგებულია X-XI საუკუნეებში, გადაკეთებულია XIV საუკუნეში.

დარბაზული ეკლესია ნაგებია რიყისა და ფლეთილი ქვით დუღაბზე. ალაგ-ალაგ წყობა შევსებულია წვრილი ქვით. დასავლეთ ფასადზე შემორჩენილია შელესილობის კვალი.

ეკლესია გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით დასრულებული ნახევარწრიული აფსიდით, რომლის ცენტრში გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი. აფსიდის ჩრდილოეთით ერთი თაღოვანი, სამხრეთით კი ღრმა ნახევარწრიული ნიშაა, რომელშიც გაჭრილია ვიწრო სარკმელი და კიდევ ერთი მცირე ნიშა. აფსიდის კონქი სფერულია. სატრიუმფო თაღი აფსიდის სამსაფეხურიან მხრებს ეყრდნობა.
საკურთხევლის წინ შემორჩენილია სოლეა და ხის კანკელის მცირე ნაწილი.

გრძივი კედლები სამსაფეხურიანი პილასტრების საშუალებით ორ ნაწილად იყო-ფა. პილასტრების ცენტრალურ საფეხურს, ნახევარცილინდრული კამარის საბრჯენი თაღი ეყრდნობა. გვერდით საფეხურებს კი კედლის თაღები ებჯინება.

ეკლესია ნათდება აღმოსავლეთის, დასავლეთის და სამხრეთის ორი თაღოვანი სარკმლით. სარკმლის წირთხლებისათვის და კედლის თაღებისათვის ქართული აგურია გამოყენებული.

დასავლეთი შესასვლელი შიგნით არქიტრავული, გარეთ - თაღოვანია. კედლები შელესილ-შეთეთრებულია. იატაკზე დასხმულია ბეტონი.
ეკლესიის ფასადები სადაა. დასავლეთ კეხზე მცირე ზომის თაღოვანი სამრეკლოა. სამრეკლო ნაგებია ქართული აგურით.
კარნიზი მარტივპროფილიანია.

ეკლესიის კედლები მრავალ ადგილას დაბზარულია. სახურავი დაზიანებულია. ეკლესიის გარშემო მიწის დონე აწეულია.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიახვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 241-242

კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:X საუკუნის ეკლესიები
ქვემო ქლივანის ეკლესია

**ქვემო ქლივანის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა, მდებარეობს ერედვის მუნიციპალიტეტის ნასოფლარ ქვემო ქლივანაში. აგებულია XIII-XIV საუკუნეებში. ამჟამად ოკუპირებულ ტერიტორიაზეა. 

ეკლესია ნაგებია სხვადასხვა ზომის უხეშად დამუშავებული ქვებით, სქელ დუღაბზე. წყობა შერეულია.

ეკლესიის შიდა სივრცე ორი წყვილი სვეტების საშუალებით სამ ნავად იყოფა. შუა ნავი გვერდით ნავებთან შედარებით უფრო მაღალია და ვიწრო. სამივე ნავის აბსიდებში გაჭრილია ვიწრო, თაღოვანი სარკმლები. ცენტრალური აბსიდის კონქი ამოყვანილია აგურის რადიალური რიგებით. სატრიუმფო თაღი კრონშტეინებს ეყრდნობა. გვერდითა აბსიდები დარბაზს თაღოვანი გასასვლელებით უკავშირდება.

ჩრდილოეთი ნავის კამარა კრონშტეინებს ეყრდნობა, ხოლო სამხრეთი ნავის კამარა — იმპოსტებს. ნავების გამყოფი აგურის თაღები სვეტების კაპიტელებს ეყრდნობა. დასავლეთით თაღები პილასტრებს ებჯინება. ცენტრალური ნავის ოთხივე კედელში გაჭრილია მაღალი სარკმლები. ეკლესიას დასავლეთიდან და სამხრეთიდან თაღოვანი შესასვლელები აქვს. დასავლეთის ტიმპანის ქვაზე შემორჩენილია ბოლნური ჯვრის გამოსახულება, რომელიც ძლიერ არის დაზიანებული.

ეკლესიის ფასადების მორთულობას წარმოადგენს ფართო, პროფილირებული საპირე, რომელიც აღმოსავლეთ და დასავლეთ სარკმლებს აჩარჩოებს და ოდნავ გამოწეულია საფასადო სიბრტყიდან. ეკლესიის დასავლეთით და სამხრეთით შემორჩენილია მინაშენის ფრაგმენტები. დასავლეთით შესაძლოა კარიბჭე იყო.ეკლესიის გარშემო შეინიშნება გალავნის ფრაგმენტები. ეკლესია დაზიანებულია. ცენტრალური ნავის კამარა ჩამონგრეულია, ინტერიერში მიწის დონე ძლიერ არის აწეული. ეკლესიის ფასადების ყველა კუთხე ჩამონგრეულია. ჩრდილოეთი ფასადი თითქმის პერანგშემოცლილია.

## ლიტერატურა 
* Меписашвили Р., Цинцадзе В., Архитектура нагорной части исторической провинции Грузии - Шида-Картли, Тбилиси, 1975, стр. I01.
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 195-196

კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XIII საუკუნის ეკლესიები
დვალეთის ეკლესია

**დვალეთის ეკლესია** — არქიტექტურის ძეგლი, საკულტო ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვალეთში, მდ. მეჯუდას მარცხენა ნაპირი, მთაზე. აგებულია გარდამავალ ხანაში, განვითარებული შუა საუკუნეები. 

მდ.მეჯუდას მარცხენა ნაპირას, მთაზე მდგარი დარბაზული ეკლესია ნაგებია შირიმის ქვითა და სხვადასხვა ზომის ფიქალით. გეგმით სწორკუთხა ეკლესია აღმოსავლეთით დასრულებულია ასევე სწორკუთხა საკურთხევლით, ცენტრში თაღოვანი სარკმლით. აბსიდის ჩრდილოეთით და სამხრეთით სწორკუთხა ნიშებია, რომლებზეც გადაყვანილია შირიმის ქვის თაღები. თაღების თავზე კი ტრომპებია.

გრძივი კედლები სამი წყვილი ორსაფეხურიანი პილასტრების საშუალებით თანაბარ ნაწილებად იყოფა.

ნახევარცილინდრული კამარის საბრჯენი თაღები პილასტრების კაპიტელებს, გვერდით საფეხურებს კი კედლის თაღები ეყრდნობა. სამხრეთი კედლის თაღის მალებში თაღოვანი სარკმლებია გაჭრილი. ერთ-ერთი სარკმლის ძირში სწორკუთხა ნიშაა. მაღალი, თაღოვანი სარკმელია დასავლეთ კედელშიც.

ინტერიერი მოსახატად ყოფილა შელესილი. კედლებზე შემორჩენილია ფრესკების ფრაგმენტები.

ეკლესიას დასავლეთიდან და სამხრეთიდან არქიტრავული შესასვლელები აქვს. ორივე კარი ნაოთხალია. სამხრეთი შესასვლელის წირთხლი პირდაპირ პილასტრებს ებჯინება.

ინტერიერი სავსეა ჩამონაშალი ქვით.ეკლესიის ფასადები სადაა. აღმოსავლეთის სარკმელზე დევს ქვის ფილა ჯვრის რელიეფური გამოსახულებით. ტექ. მდგ. 1983 წ. კამარა და კონქი ჩამოქცეულია. კედლები დაბზარულია. სარკმლები მორღვეუ-ლია.

## ლიტერატურა 
* შიდა ქართლი, პატარა და დიდი ლიახვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 53-54

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ყორნისის ხუციაანთ უბნის კოშკი

**ყორნისის ხუციაანთ უბნის კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი, საფორტიფიკაციო ნაგებობა ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ყორნისში. მდებარეობს მდინარე ტილიანის მარჯვენა ნაპირზე. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

ექვსსართულიანი პირამიდული (9.0X8.0 მ) კოშკი ნაგებია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვით. კუთხეებში გამოყენებულია ნაცრისფერი შირიმის ქვა.

თაღოვანი შესასვლელი მეორე სართულის ჩრდილოეთ კედელშია გაჭრილი. ექვსივე სართულის კედლებში სათოფურებია დატანებული, დასავლეთ კედელში კი თაღოვანი სარკმლებია. შიდა სივრცის აღწერა ვერ ხერხდება.  

## ლიტერატურა 
*შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის კოშკები
ძვილეთის ღვთისმშობლის ეკლესია

**ძვილეთის ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა თიღვის მუნიციპალიტეტის სოფელ ძვილეთში. აგებულია განვითარებულ შუა საუკუნეებში, ხოლო კოშკი — გვიან შუა საუკუნეებში.

ეკლესია მინაშენებითურთ ნაგებია მოყვითალო ქვიშაქვის კვადრებით. ზოგან შეიმჩნევა გვიანდელი ნალესობის კვალი.
დარბაზული ეკლესია გეგმით სწორკუთხაა. აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული აბსიდით, რომლის ცენტრში თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. აბსიდის ჩრდილოეთით და სამხრეთით მაღალი, თაღოვანი ნიშებია. მათში გაჭრილია თითო თაღოვანი სარკმელი. აბსიდს ორსაფეხურიანი მხრები აქვს, პირველს სატრიუმფო თაღი ეყრდნობა.

აბსიდის იატაკის დონე ორი საფეხურით მაღალია დარბაზის იატაკზე. გრძივი კედლები სამსაფეხურიანი პილასტრების საშუალებით ორ თანაბარ მონაკვეთად იყოფა. პილასტრის ცენტრალურ საფეხურს ნახევარცილინდრული კამარის საბრჯენი თაღი ეყრდნობა, ხოლო გვერდით საფეხურებს კედლის თაღები. დასავლეთი თაღები კუთხის პილასტრებს ებჯინება. დარბაზი განათებულია სამხრეთის თაღოვანი და ჩრდილოეთის სწორკუთხა სარკმლებით. იატაკი დაგებული იყო დიდი ზომის თლილი ქვის ფილებით. ინტერიერში ჩანს ნალესობის კვალი.

ეკლესიის სამხრეთი შესასვლელი შიგნით თაღოვანი, გარედან არქიტრავულია. შესასვლელი დასავლეთიდანაც ჰქონია, ამჟამად ამოშენებულია.
ეკლესიას სამხრეთიდან და დასავლეთიდან მინაშენი აქვს. სამხრეთი მინაშენი გეგმით წაგრძელებულ სწორკუთხედს წარმოადგენს. აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული აბსიდით, რომლის ცენტრში მცირე ზომის, სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. კონქის თაღი აბსიდის მხრებს ეყრდნობა. ჩრდილოეთის მხარი ორსაფეხურიანია.

მინაშენის ჩრდილოეთ კედელზე ორი წყვილი პილასტრია. პილასტრებს ეყრდნობა ნახევარცილინდრული კამარის საბრჯენი თაღი და კედლის თაღები. სამხრეთით საბრჯენი თაღები კრონშტეინებს ეყრდნობა. მინაშენის დასავლეთი ნაწილი ქართული აგურითაა ნაშენი, ხოლო აღმოსავლეთი ნაწილი რიყისა და ფლეთილი ქვით. სამხრეთი შესასვლელი თაღოვანია.

ეკლესიას ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეში მიშენებული აქვს რიყის ქვით ნაგები სწორკუთხა კოშკი. კოშკი ოთხსართულიანია. პირველი სართული მთლიანად ამოვსებულია მიწით. მეორე სართულზე მოთავსებულია სწორკუთხა გეგმის სამლოცველო დარბაზი, აღმოსავლეთით სწორკუთხა საკურთხევლით დასრულებული. მის ცენტრში თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ზემოთ ორივე მხარეს, ასეთივე მცირე ზომის სარკმლებია. ცენტრალური სარკმლის ძირში ტრაპეზის ქვა დევს.
გრძივი კედლები პილასტრების საშუალებით ორ ნაწილად იყოფა. კამარის საბრჯენი და კედლის თაღები პილასტრებს ეყრდნობა. დარბაზი განათებულია ჩრდილოეთით ორი, სამხრეთით  და დასავლეთით თითო თაღოვანი სარკმლით. სამხრეთ, დასავლეთ და ჩრდილოეთ კედლებს დაბალი ხარისხი გასდევს. დასავლეთი შესასვლელი შიგნიდან თაღოვანი, გარედან არქიტრავულია.

კოშკის მესამე და მეოთხე სართულშუა გადახურვა ჩამოქცეულია. შეინიშნება კოჭის ბუდეები. მესამე სართულის აღმოსავლეთის კედელზე შემორჩენილია სარკმლის კვალი. მეოთხე სართულის მცირე ფრაგმენტია შემორჩენილი. კომპლექსი მაღალ ცოკოლზე დგას.

## ლიტერატურა 
*შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:თიღვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ჩაფარუხის ზურგიანი კოშკი (შუა საუკუნეები)

**ჩაფარუხის ზურგიანი კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი, საფორტიფიკაციო-თავდაცვითი ნაგებობა ცხინვალის რეგიონის სოფელ ჩაფარუხში. აგებულია გვიანი შუა საუკუნეებში.
კოშკი სოფლის მიდამოებში  დგას. ნაგებია რუხი ფერის, სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვით. წყობა მშრალია.

გეგმით მართკუთხა კოშკს ჩრდილოეთიდან ზურგი აქვს. კოშკი შემორჩენილია ექ-ვსი სართულის დონეზე. მეორე სართულის სამხრეთ კედელში გაჭრილია არქიტრა-ვული შესასვლელი; კარი ნაოთხალია. დატანებული აქვს საურდულე.
კოშკის სამხრეთი კედლის პირველ, მესამე და მეოთხე სართულებზე გაჭრილია სათოფურები. მეხუთე სართულის სამხრეთ კედელში შესასვლელის ღერძზე სწორკუ-თხა სარკმელია.
მეექვსე სართულის მხოლოდ მცირე ნაწილია შემორჩენილი. კოშკი ამოვსებულია მიწით და ჩამონაშალი ქვით.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 217-218
კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის კოშკები
ძვილეთის წმინდა გიორგის ეკლესია

**ძვილეთის წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა თიღვის მუნიციპალიტეტის სოფელ ძვილეთში. აგებულია ადრე შუა საუკუნეებში. მდებარეობს სოფ. ძვილეთიდან ჩრდილოეთით 0,5 კმ-ზე, ძველ სასაფლაოზე

დარბაზული ეკლესია კოშკით, ნაგებია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვით. ეკლესია გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს. აღმოსავლეთით დასრულებულია შებრტყელებული, ნალისებრი აბსიდით. ჩრდილოეთითით სწორკუთხა ნიშია. აბსიდის სამხრეთი ნაწილი ჩამონგრეულია, ჩრდილოეთის  მხოლოდ ქვედა ნაწილი ჩანს.

შემორჩენილი კედლების სიმაღლე 2-3 მეტრს აღწევს. სამხრეთი შესასვლელის ფორმა დაზიანების გამო არ იკითხება. ინტერიერში შემორჩენილია მოხატულობის კვალი.

ეკლესიის დასავლეთი კედლის გაგრძელებას გეგმით სწორკუთხა კოშკი წარმოადგენს. აღმოსავლეთ კედელში ორი, ხოლო ჩრდილოეთში ერთი სწორკუთხა ნიშია. გრძივ კედლებზე კრონშტეინებია შემორჩენილი. ეკლესიის ჩრდილოეთით მინაშენის კვალი იკითხება.  ორივე ნაგებობა დაზიანებულია.

## ლიტერატურა 
*შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:თიღვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ზემო სნეკვის წმინდა გიორგის ეკლესია

**ზემო სნეკვის წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი,საკულტო ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო სნეკვში. აგებულია IX-X საუკუნეებში. ეკლესია ნაგებია სხვადასხვა ზომის, მოწითალო, უხეშად თლილი ქვით. ალაგ-ალაგ წყობა შევსებულია რიყის ქვით.

დარბაზული ეკლესია გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აბსიდით, რომლის ცენტრში გაჭრილია თაღოვანი სარკმელი. სარკმლის ძირში მასიური ტრაპეზის ქვაა. აბსიდის ჩრდილოეთით და სამხრეთით შეისრულთაღიანი ნიშებია. სატრიუმფო თაღი აბსიდის მხრებს ეყრდნობა. კონქი ნახევარსფერულია.

გრძივი კედლები სამსსაფეხურიანი პილასტრებით ორ თანაბარ ნაწილად იყოფა. ნახევარცილინდრული კამარის საბრჯენი თაღი პილასტრების ცენტრალურ საფეხურს ეყრდნობა. ჩრდილოეთი და სამხრეთი კედლების თაღები პილასტრის გვერდით საფეხურებს ებჯინება. დასავლეთი კედლის თაღები კრონშტეინებს ეყრ-დნობა.

სამხრეთ, დასავლეთ და ჩრდილოეთ კედლებს ერთსაფეხურიანი კარნიზი გასდევს.
დარბაზი ნათდება აღმოსავლეთის და დასავლეთის თაღოვანი სარკმლებით. დასავლეთის თაღოვანი შესასვლელი ამოშენებულია. სამხრეთის შესასვლელი შიგნით თაღოვანი, გარედან — არქიტრავულია, ოდნავ შეღრმავებული ტიმპანის ქვით.

დასავლეთის კარის ორივე მხარეს მაღალი, თაღოვანი ნიშებია. ეკლესიის დასავლეთ სარკმელს შირიმის ქვები აჩარჩოებს. აღმოსავლეთ სარკმელს ორმაგი წარბი აქვს. წარბის ზემოთ ტოლმკლავა ჯვრის რელიეფური გამოსახულებაა. ეკლესიის ფასადები შელესილი იყო. კარნიზი მარტივპროფილიანია. საბურავად გამოყენებულია კრამიტი.
ეკლესიას სამხრეთიდან გეგმით სწორკუთხა მინაშენი აქვს. მინაშენის კედლების სიმაღლე 2-2,5 მეტრს აღწევს. მინაშენში შესასვლელი სამხრეთიდანაა.

კედლები დაბზარულია. ბათქაში მრავალ ადგილას ჩამოცვენილია, სახურავზე ამოსულია მცენარეები. ჩრდილოეთი ფასადი თითქმის პერანგშემოცლილია.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 99-100

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:IX საუკუნის ეკლესიები
საცხენეთის კვირაცხოვლის ეკლესია

**საცხენეთის კვირაცხოვლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ საცხენეთში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

დარბაზული, შვერილაბსიდიანი ეკლესია ქართული აგურითაა აშენებული. სამხრეთი კედლის ზედა შუა ნაწილი და კამარის სამხრეთი ნაწილი დანგრეულია. აბსიდა ძირითადი სივრციდან ორსაფეხურიანი მხრებითაა გამოყოფილი. მათზე სატრიუმფო თაღია გადაყვანილი. აბსიდის ცენტრში თაღოვანი სარკმელია, რომლის ორსავე მხარეს განიერი, თაღოვანი ნიშებია მოთავსებული. თაღი შეისრული ფორმისაა. დასავლეთ კედელზე შეისრული ფორმის თაღია გადაყვანილი.

გრძივი კედლები წყვილი პილასტრებითაა დანაწევრებული, მათზე გადაყვანილი იყო კამარის საბრჯენი თაღები. ეკლესია განათებულია ოთხი თაღოვანი სარკმლით. შესასვლელი კარი დატანებულია სამხრეთიდან და აღმოსავლეთიდან.

## ლიტერატურა
*შიდა ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 160

კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ყორნისის წმინდა მარინეს ეკლესია

**ყორნისის წმინდა მარინეს ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ყორნისში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

დარბაზული ეკლესია გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული აბსიდით, რომლის ცენტრში სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. აბსიდის ჩრდილოეთით და სამხრეთით თითო სწორკუთხა ნიშია. კონქი სფერულია. სატრიუმფო თაღი აბსიდის მხრებს ეყრდნობა. ჩრდილოეთ კედელში ერთი სწორკუთხა სარკმელი და ნიშაა. თაღოვანი შესასვლელი დასავლეთიდანაა. 

ეკლესია დაზიანებულია, კედლები დეფორმირებული. სამხრეთი კედელი თითქმის დანგრეულია, აღმოსავლეთი კი გარღვეული; კამარა ჩამოქცეულია.

## ლიტერატურა 
*შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
არდისის სამების ეკლესია

**არდისის სამების ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა, ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ არდისში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

## ძეგლის აღწერა
მაღალ მთაზე აღმართული ძეგლი ნაგებია სხვადასხვა ზომის ფიქალით დუღაბზე. დარბაზული ეკლესია გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აბსიდით, რომლის ცენტრში გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი. აბსიდი დარბაზისაგან გამოყოფილია შვერილებით. გრძივი კედლები შემორჩენილია 1-2 მეტრ სიმაღლეზე. სამი მეტრის სიმაღლეზე შემორჩენილ დასავლეთ კედელში გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი. არქიტრავული შესასვლელი ნაოთხალიანი კარით სამხრეთიდანაა. არქიტრავის თავზე სწორკუთხა ნიშაა. ინტერიერში მიწის დონე საკმაოდ აწეულია. კამარა და კონქი ჩამოქცეულია. ეკლესია ძლიერ დაზიანებულია.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიახვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 8-9

კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ქლივანის ნაეკლესიარი

**ქლივანის ნაეკლესიარი** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა, მდებარეობს ერედვის მუნიციპალიტეტის ნასოფლარ ქლივანაში. აგებულია შუა საუკუნეებში. 

ეკლესიის შემორჩენილი ნაწილის მიხედვით გეგმის დადგენა დათარიღება სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვით ნაგები კედლები, სიმაღლით 1-1,2 მეტრს აღწევს. ამჟამად ოკუპირებულ ტერიტორიაზეა.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 197

კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ზემო ტბეთის ღვთისმშობლის ეკლესია

**ზემო ტბეთის ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო ტბეთში. აგებულია განვითარებულ შუა საუკუნეებში.
  
დარბაზული ეკლესია ძლიერ დაზიანებულია. ინტერიერში გრძივ კედლებს წყვილი პილასტრი აუყვება.
აბსიდის ჩრდილოეთი ფრაგმენტი 50-სმ-ის სიმაღლეზეა გადარჩენილი, სამხრე-თი კედელი —1,5 მეტრზე. აბსიდს არა აქვს ჩრდილოეთი შვერილი, რადგან მოგვიანებით აქ გაიჭრა კარი. მისი ფუნქცია გაურკვეველია, მით უმეტეს, რომ ჩრდილოეთიდან არავითარი მინაშენის კვალი არ იკითხება. სამხრეთი კედლის დასავლეთ ნაწილში (კედლის ზედა ნაწილი მორღვეულია) და დასავლეთი კედლის ცენტრში — შიგნიდან თაღოვანი და გარედან არქიტრავული შესასვლელები იყო. დასავლეთის შესასვლელის თავზე სარკმელია, რომლისგანაც გადარჩა მხოლოდ ქვე-და ნაწილი.
 
ეკლესია ნაშენია ადგილობრივი ჯიშის, ღია მოყვითალო ფერის, ფლეთილი ქვით. ალაგ-ალაგ შერეულია რიყის ქვებიც.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 102-103

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
არგვიცის ღვთისმშობლის ეკლესია

**არგვიცის ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა, ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფ. არგვიცში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

დარბაზული ეკლესია ნაგებია მოწითალო ფერის, სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვით დუღაბზე. ალაგ-ალაგ წყობა შევსებულია რიყის ქვით. კუთხეებში გამოყენებულია თლილი ქვა. ეკლესია გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აბსიდით, რომლის ცენტრში გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი. სარკმლის ძირში ტრაპეზის ქვაა. ჩრდილოეთით და სამხრეთით სწორკუთხა ნიშებია. კონქი ნახევარსფერულია. სატრიუმფო თაღი აბსიდის მხრებს ეყრდნობა. საკურთხევლის წინ ხის კანკელი და ერთსაფეხურიანი სოლეაა. კამარა ცილინდრულია. დარბაზი ნათდება აღმოსავლეთის და დასავლეთის სწორკუთხა სარკმლებით. სამხრეთი შესასვლელი თაღოვანია. ინტერიერი შებათქაშებულია. იატაკი მიწურია. ეკლესიის კარნიზი მარტივპროფილიანია. საბურავად გამოყენებულია კრამიტი.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიახვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 10

კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ცხინვალის ამაღლების ეკლესია

**ცხინვალის ამაღლების ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის ქალაქ ცხინვალის აღმოსავლეთ განაპირას. აგებულია XVI - XVII საუკუნეებში. 

ეკლესია რიყის ქვით და ქართული აგურითაა აშენებული. იგი დარბაზულია. ინ-ტერიერში აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აბსიდაა, ცენტრში თაღოვანი სარკმლით. აბსიდას კუთხეებში თაღოვანი ნიშები აქვს. კონქი სფერული ფორმისაა.
გრძივი კედლების აღმოსავლეთ ნაწილში განიერი, თაღოვანი სარკმლებია, ამ კედ-ლების ცენტრებში პილასტრებია. მათზე გადადის განიერი თაღი, რომელიც იჭერს ცილინდრულ კამარას. დასავლეთი კედლის ზედა, ცენტრალურ ნაწილში თაღოვანი სარკმელია.

ეკლესიაში შესასვლელი სამხრეთი კედლის დასავლეთ ნაწილშია. იგი გარედან თაღოვანია. შიგნიდან კარები არქიტრავული იყო, მაგრამ არქიტრავი ჩამოვარდნი-ლია. შიდა კედლები შელესილია.
აღმოსავლეთი ფასადის სარკმლის თავზე აგურის წყობაში ჩაძირული, გოლგოთის ჯვარია გამოსახული. ეკლესიას გარს უვლის აგურის სამი ზოლისგან შემდგარი ლა-ვგარდანი. აღმოსავლეთ და დასავლეთ ფასადების კუთხეებში ორ-ორი პილასტრია, სამხრეთისა და ჩრდილოეთისაზე სამ-სამი.

ფასადები ნაშენია რიყის ქვით, აგურის წყობის მონაცვლეობით. დასავლეთ ფას-ადს კეხზე დადგმული აქვს აგურის მცირე სამრეკლო.
კამარა და დასავლეთი კედელი დამსკდარია. ჩამოდის წყალი.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 221-222
კატეგორია:ცხინვალის ტაძრები
საცხენეთის წმინდა გიორგის ეკლესია

**საცხენეთის წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელი საცხენეთის ჩრდილო-დასავლეთით, მთაზე. აგებულია განვითარებულ შუა საუკუნეებში. ეკლესია ნაგებია ყორექვით, კირის დუღაბზე.

გეგმით მართკუთხაა, აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აბსიდით. მასში სარკმლის ორივე მხარეს თითო ოთხკუთხა ნიშია. სარკმლის ქვედა ნაწილში გამოყენებულია შირიმის ქვები. საკურთხეველში დგას მოწითალო ფერის ქვა, რომელზეც წრეში ჩაწერილი ჯვარია გამოსახული.

კამარის საბრჯენი თაღი, ორსაფეხურიან პილასტრებს, ხოლო კედლის თაღები აღმოსავლეთით აბსიდის მხრებს, დასავლეთით კი ნახევარპილასტრებს ეყრდნობოდა. ეკლესიას გააჩნია ორი თაღოვანი კარი, ერთი სამხრეთით, ხოლო მეორე დასავლეთით. მოგვიანებით, ნაგებობას სამხრეთ-დასავლეთით გარშემოსავლელი გაუკეთეს. დასავლეთის გარშემოსავლელში შემორჩენილია კამაროვანი გადახურვის ფრაგმენტი და სარკმელი. დასავლეთი მინაშენი ჩრდილოეთით სცილდება ძირითადი ეკლესიის პერიმეტრს. შესაძლებელია გარშემოსავლელი ჩრდილოეთითაც იყო. აღმოსავლეთ ფასადის სარკმლის თავზე მოთავსებულ ქვაზე, ნაკაწრით შესრულე-ბულია ადამიანთა ფიგურები.

ეკლესია ძლიერ არის დაზიანებული. ჩამოქცეულია კამარა და კონქი; კედლების ზედა ნაწილი მორღვეულია. დასავლეთის მინაშენის სამხრეთი ნაწილი ჩამონგრეულია. სარკმლები დაზიანებულია. გადახდილია საბურავი მასალა.

## ლიტერატურა
*შიდა ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 161

კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ხელჩუის მთავარანგელოზის ნაეკლესიარი

**ხელჩუის მთავარანგელოზის ნაეკლესიარი** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის ცხინვალის რეგიონში, სოფელ ხელჩუას აღმოსავლეთით, ნასოფლარი „ზემო ხელჩუა“. ნასოფლარ „ზემოხელჩუასთან“ მდებარე, თითქმის მთლიანად დანგრეული ნაეკლესიარიდან შემორჩენილია საძირკვლის ფრაგმენტები. სავარაუდოა, იგი მცირეზომის დარბაზული ეკლესია იყო. ზომები: 7,5X7,5 მ. ძლიერი დაზიანების გამო გეგმისა და თარიღის დადგენა შეუძლებელია.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 263

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
გომართის ეკლესია

**გომართის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელი საცხენეთის ჩრდილო-აღმოსავლეთით. აგებულია VIII-IX საუკუნეებში.

დარბაზული ეკლესია სამხრეთით დიდი სწორკუთხა მინაშენით, სოფლიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით 3-4 კილომეტრზე მდებარეობს. აღმოსავლეთით ეკლესიას გააჩნია ოდნავ შებრტყელებული აბსიდა, ცენტრში თაღოვანი სარკმლით. კედელზე მიდგმულია შირიმის კვადრისაგან თლილი, ვიწრო და მაღალი ტრაპეზი. კონქი ნახევარსფერულია. აბსიდის ჩრდილოეთ კუთხეში სწორკუთხა ნიშაა. ტრიუმფალური თაღი ეყრდნობა აბსიდის მხრების კაპიტელებს.

გრძივი კედლები ერთი წყვილი პილასტრით ორ მონაკვეთად იყოფა. დაბალ, სამსაფეხურიან პილასტრებს კაპიტელები გააჩნია. მათზე გადაყვანილი იყო თაღი, რომელიც არ შემორჩა. კამარა ცილინდრული იყო. მისი ცენტრალური ნაწილი მთელ სიგრძეზე ჩამონგრეულია. სამხრეთი კედლის დასავლეთ ნაწილში არქიტრავული, ნაოთხალი შესასვლელია. დასავლეთი კედლის ცენტრში თაღოვანი სარკმელია. ამავე კედელს კუთხის პილასტრები აუყვება, მათში გადაყვანილი თაღი კაპიტელებს ებჯინება. ჩრდილოეთი კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში მცირე ზომის სწორკუთხა ნიშაა. თაღები, კაპიტელები, პილასტრები და კონქი შირიმის თლილი ქვითაა ამოყვანილი. კედლები ფლეთილი და შირიმის თლილი კვადრებითაა ნაშენი. ეკლესიას სამხრეთიდან სწორკუთხა მინაშენი აქვს. სამშენებლო მასალად გამოყენებულია შირიმი და ფლეთილი ქვა. შესასვლელი სამხრეთი კედლის ცენტრშია. ფასადების კუთხეები თლილი შირიმისაა, კედლები — ფლეთილი ქვის. ეკლესიას შემოუყვება მარტივი, სწორკუთხა პროფილის კარნიზი. ეკლესიის დასავლეთი ფასადის სარკმლის თავზე ფილაა „აყვავებული ჯვრის“ კომპოზიციით. გადახურვა არ შემორჩა.

## ლიტერატურა
*შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 162-163

კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:VIII საუკუნის ეკლესიები
ხადურიანთუბნის ციხე

**ხადურიანთუბნის ციხე** — არქიტექტურული ძეგლი, საფორტიფიკაციო-თავდაცვითი ნაგებობა ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხადურიანთუბანში. აგებულია XVIII საუკუნეში.

სიმაგრე შედგება ორი ცილინდრული კოშკისა და გალავნისაგან. დასავლეთით მდებარე კოშკი თითქმის მთლიანად დანგრეულია. სიმაგრე მდებარეობს მდ. პატარა ლიახვის მარცხენა ნაპირზე, მდინარეში შეჭრილ კლდოვან კონცხზე, რომელსაც სამი მხრიდან მდინარე შემოუყვება. აღმოსავლეთის კოშკი ოთხი სართულის დონეზე შემორჩა.

პირველ სართულს გარედან შესასვლელი არ გააჩნია. მასში მოხვედრა შეიძლება მეორე სართულიდან, კედელში ჩატანებული 10 საფეხურიანი კიბით. ჩრდილოეთით სწორკუთხა კარებია. კოშკის შიდა ფორმები იმეორებს გარეთა ფორმებს, სათავსები მრგვალი გეგმისაა. ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში დაბალი და განიერი, სწორკუთ-ხა ნიშია, რომლის კუთხეებში ორი სათოფურია გაჭრილი. კედლის დასავლეთ და აღმოსავლეთ ნაწილში გაჭრილია ირიბი სარკმლები, რომლის გარეთა ღიობები ცერად მიემართებიან და საკმაოდ მაღლა გამოდიან გარეთა ზედაპირზე. სამხრეთ-აღმოსავლეთით და დასავლეთით ისეთივე ნიშებია, როგორიც ჩრდილო-აღმოსავლეთით. სართული გადახურული იყო ბრტყელი, კოჭოვანი ჭერით, რომელიც ჩამონგრეულია.

მეორე სართული გადახურულია კონუსისებრი გუმბათით. ჩრდილოეთით თაღოვანი შემოსასვლელია. გარედან შემოდიოდნენ მისადგმელი კიბით. კარს აქვს საურდულე. ჩრდილო-აღმოსავლეთით თაღოვანი კარებია, საიდანაც იწყება მესამე სართულზე ასასვლელი კიბე. აღმოსავლეთით თაღოვანი ნიშაა შეწყვილებული სათოფურით. ანლოგიური ნიშებია სამხრეთ-აღმოსავლეთით და სამხრეთ-დასავლეთით. სამხრეთით თაღოვანი ბუხარია, დასავლეთით სარკმლები. ჩრდილო-დასავლეთით თაღოვანი კარე-ბია, რომლისგანაც იწყება პირველ სართულზე ჩამავალი, კედელში ჩატანებული კიბე. კიბის ბაქანში სამი სათოფურია, მის შუა სექტორში კი ერთი.

მესამე სართულს გადახურვა არ შემორჩა. სართულზე ამოსასვლელი (კედელში ჩატანებული) კიბე ჩრდილოეთით მოთავსებულ თაღოვან კარებში შემოდის. დასავლეთ კედელში დატანებულია სწორკუთხა ნიშა, რომელშიც გაჭრილია ვიწრო სარკმელი. მის ქვემოთ შეწყვილებული სათოფურია. ასეთივე ნიშები (უსარკმლოდ) არის ჩრდილო-დასავლეთით, სამხრეთ-დასავლეთით და სამხრეთ-აღმოსავლეთით, სამხრეთით მდებარე ნიშა განგრეულია. აღმოსავლეთით კედელში ჩატანებულია ტუალეტი. ტუა-ლეტის აღმოსავლეთ კედელში ერთი სარკმელი და სათოფურია. ჩრდილო-აღმოსავლეთით მოთავსებული კარიდან იწყება IV სართულზე ამავალი კიბის ბაქანი.

მეოთხე სართულის კედლები 1 მეტრის სიმაღლისა შემორჩა. ნიშები და სათოფურები მოშლილია. მესამე სართულიდან ამომავალი კიბე ჩრდილოეთით მდებარე კარებთან მთავრდება.

კოშკის დასავლეთით ხუთიოდე მეტრში დგას ანალოგიური კოშკის ნანგრევი. კოშკებს შორის იყო გალავანი. ისიც დანგრეულია. სხვა მხარეს გალავნის ნაშთები არ შეიმჩნევა, თუმცა მათი არსებობა არც იყო საჭირო, ვინაიდან კონცხი ფაქტობრივად მიუდგომელია. დასავლეთი კოშკიდან გადარჩა პირველი სართულის ფრაგმენტი. მისი ინტერიერის აღწერა შეუძლებელია ხშირი ბუჩქნარის გამო.

## ლიტერატურა 
* Закарая П. КрепостныесооруженияКартли. Тбилиси, «Мецниереба», 1968, стр. 65-68.
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 245-247

კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები
ხაჩირაანის კოშკი

**ხაჩირაანის კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი, საფორტიფიკაციო-თავდაცვითი ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის ცხინვალის რეგიონში, სოფელ ხაჩირაანში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

კოშკი მდებარეობს მაღალი მთის ბორცვზე. იგი ნაგებია სხვადასხვა ზომის ფლე-თილი ქვით - დუღაბზე. წყობა ქაოსურია.
ოთხკუთხა კოშკი შემორჩენილია ოთხი სართულის დონეზე. შეისრულთაღიანი შესასვლელი მეორე სართულის სამხრეთ კედელშია გაჭრილი. კარი ნაოთხალია და დატანებული აქვს საურდულე.

პირველი სართული ამოვსებულია ჩამონაშალი ქვით. მეორე სართულის აღმოსავლ-ეთ და დასავლეთ კედლებში თითო სათოფურია. მესამე სართულის აღმოსავლეთ და სამხრეთ კედლებში წყვილი სათოფურია. მეოთხე სართულის აღმოსავლეთ კედელში ერთი და სამხრეთ კედელში ორი სათოფურია.

შემორჩენილია სართულშუა გადახურვის კოჭების ბუდეები.

კოშკის ჩრდილოეთის და დასავლეთის კედლის დიდი ნაწილი ჩამონგრეულია. გა-დახურვა ჩამოქცეულია.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 247-248

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
დისევის ძელიცხოველის ეკლესია

**დისევის ძელიცხოველის ეკლესია** — არქიტექტურის ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ დისევში. აგებულია X საუკუნეში. 

დარბაზულ ეკლესიას სამმხრივი გარშემოსავლელი ჰქონდა; ამათგან ჩრდილოეთისა უკეთ შემორჩა. 

ძირითადი სივრცე აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აბსიდით სრულდება. ცენტრში სწორკუთხა სარკმელია. აბსიდის კუთხეებში მაღალი ნახევარწრიული გეგმის თაღოვანი ნიშებია. მათში გაჭრილი სარკმლები აღმოსავლეთ ფასადზე გამოდის. კონქი სფერული ფორმისაა.

დარბაზი დახურულია ცილინდრული კამარით. იგი ორ თაღს ეყრდნობა, რომელსაც თავის მხრივ იჭერს ორი წყვილი სამსაფეხურიანი პილასტრი. გრძივ კედლებზე წყვილი თაღედი გადადის. სამხრეთი კედლის ცენტრში გარედან თაღოვანი და შიგნიდან არქიტრავული კარებია. სამხრეთ კედელში ორი თაღოვანი სარკმელია. დასავლეთ კედელში დატანებული შესასვლელი ამოქოლილია. ინტერიერის კედლები შელესილია და ზეთის საღებავითაა შეღებილი.

ჩრდილოეთ მინაშენს აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აბსიდა აქვს. აბსიდის ცენტრალური ნაწილი გამონგრეულია. მინაშენი გადახურულია ცილინდრული კამარით, რომელიც ეყრდნობა ორ თაღს. თაღები სამხრეთით პილასტრებს ებჯინება, ჩრდილოეთით - კრონშტეინებს.

ეკლესია ნაშენია შირიმით, ტუფით და რიყის ქვით. აღმოსავლეთი ფასადის სარკმელი დასრულებულია თავსართით - განედლებული ჯვრის რელიეფით. ჩრდილოეთ ნაწილში ორკვადრია - ერთზე წმინდანის გამოსახულებაა მკერდამდე, მეორეზე - გეომეტრიული ორნამენტი, სამხრეთ ნაწილში კი - შვლის და ლომის გამოსახულება. ქვის მარჯვენა კიდეს ჩამოსდევს ასომთავრული წარწერა

ეკლესიაში ჩადის წყალი.

## ლიტერატურა 
* შიდა ქართლი, პატარა და დიდი ლიახვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 54-56

კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:X საუკუნის ეკლესიები
არკინარეთის ყველაწმინდის ეკლესია

**არკინარეთის ყველაწმინდის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა, ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ არკინარეთში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

ეკლესია დგას ბორცვზე. ნაგებია სხვადასხვა ზომის ფიქალით, ალაგ-ალაგ წყობა შევსებულია წვრილი ქვით. დარბაზული ეკლესია გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აბსიდით, რომლის ცენტრში გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი. ჩრდილოეთით სწორკუთხა ნიშაა. აბსიდი დარბაზისაგან გამოყოფილია შვერილებით. კამარა და კონქი ჩამოქცეულია. ინტერიერში მიწის დონე აბსიდის სარკმლამდე აღწევს, ამდენად, შესასვლელი არ ჩანს. დასავლეთ და სამხრეთ კედლებში თითო სწორკუთხა ნიშაა. იატაკი სავსეა ჩამონაშალი ქვით.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიახვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 11

კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ცხინვალის წმინდა გიორგის ეკლესია (ზღუდერი)

280პქ|მინი
**ცხინვალის წმინდა გიორგის ეკლესია (ზღუდერი)** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის ქალაქ ცხინვალში, უბან ზღუდერში, სასაფლაოზე. აგებულია XVII საუკუნეში. 

ეკლესიის სამხრეთის შესასვლელის თავზე შემორჩენილია ქვის ფილა ექვსსტრი-ქონიანი ასომთავრული წარწერით: 
აღმოსავლეთი ფასადის წარწერა მოთავსებულია სარკმლიდან მარცხნივ. წარწერა სამსტრიქონიანია: 

დარბაზული ეკლესია დგას ხელოვნურ სუბსტრუქციაზე. იგი მთლიანად შეთეთრე-ბულია, წარწერიან ქვაზე კირია გადასმული. სადა, ეკლესიის ერთადერთ მორთულო-ბას წარმოადგენს ჯვრის რელიეფური გამოსახულება, რომელიც მოთავსებულია დასავლეთ ფასადზე.
ეკლესია არ გამოირჩევა ხუროთმოძღვრული თვალსაზრისით. იგი მნიშვნელოვანია თავის ორი წარწერით.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 222-223
* МеписашвилиР., ЦинцадзеВ., ПамятникиУ-Х1 вв. Вкн.:"АрхитектуранагорнойчастиисторическойпровинцииГрузии - Шида-Картли", Тб., 1975, стр. 137.
* მაკალათია ს. - ლიახვის ხეობა. გვ. 45.
* მეგრელიძე ი., ლიახვის ხეობის წარწერები და სხვა სიძველეები (ზღუდერი), თსუ შრომები, ტ. 99, 1962, გვ. 239.
* ცოტნიაშვილი მ., ცხინვალის ისტორიისათვის, სტალინირი, გვ. 51

კატეგორია:ცხინვალის ტაძრები
ქურთის სამების წმინდა გიორგის ეკლესია

**ქურთის სამების წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა, მდებარეობს ქურთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქურთაში. აგებულია XIX საუკუნეში.

## ისტორია
აწ განსვენებული ადგილობრივი მცხოვრების, ყარამან ბასიშვილის გადმოცემით მას ჭაბუკობაში უმუშავია ეკლესიის მშენებლობაზე, რომლის მშენებელიც იყო ბერძენი ხელოსანი. ვინაიდან ყ. ბასიშვილი ას წელს მიტანებული გარდაიცვალა 70-იანი წლების ბოლოს, გამოდის, რომ ს. ქურთის ეკლესია აუშენებიათ XIX საუკუნის ბოლო წლებში.

ეკლესია დაშენებულია ძველ ნაეკლესიარზე, რომლის საძირკვლის ფრაგმენტები ჯერ კიდევ შეინიშნება და მათი მიხედვით, საკმაოდ დიდი ზომის ეკლესია უნდა ყოფილიყო. შესაძლებელია ეკლესიის გაორმაგებული სახელი - "სამების წმ. გიორგი" ამ გარემოებამაც განაპირობა.

## აღწერა
„სამების წმინდა გიორგის“ დარბაზული ეკლესია ნაგებია შერეული მასალით - რიყის ქვით, ფლეთილი ქვით და ქართული აგურით. აქვს ჩატანებული ძველი ეკლესიიდან გადარჩენილი შირიმის თლილი კვადრებიც. ეკლესია შელესილი და შეთე-თრებულია.

ინტერიერში აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აბსიდაა ცენტრში განიერი, თაღოვანი სარკმლით. აბსიდის ჩრდილოეთ ნაწილში ღრმა, განიერი, თაღოვანი ნიშაა (155×78 სმ), სამხრეთით — მაღალი, იგივე ფორმის დიდი ნიში (290×100 სმ.). აბსიდის კუთხეების ზედა ნაწილში ჩატანებულია სააკუსტიკო ხვრელები. აბსიდის ცენტრში ტრაპეზის მასიური ქვაა. იატაკი ქართული აგურისაა და ერთი საფეხურით მაღალია დარბაზის ფიცრულ იატაკზე. აბსიდის იატაკს გააჩნია ნახევარწრიული სოლეა. მის წინ რუსული იკონოსტასის ჩარჩოა. აბსიდის კონქი და დარბაზის კამარა ფიცრულია და შელესილი. კამარის ცენტრში ასევე ფიცრული თაღია. გრძივი კედლების ცენტრებში ქართული აგურით ამოყვანილი განიერი პილასტრებია. აღმოსავლეთით — განიერი, თაღოვანი სარკმლები. ასეთივე სარკმელია დასავლეთი კედლის ზედა, ცენტრალურ ნაწილში. სამხრეთი კედლის დასავლეთ ნაწილში თაღოვანი შესასვლელია, ინტერიერის კედლებიდან ჩამოცვენილი ბათქაშის ქვეშ ჩანს კედლის წყობა — აგური და რიყის ქვა.

ეკლესია გადახურულია თანამედროვე თუნუქის სახურავით. ეკლესიაში დასაფლავებულია ზაალ მაჩაბელი.

ამჟამინდელი ეკლესია დაშენებულია ძველ ნაეკლესიარზე, რომლის საძირკვლის ფრაგმენტები ჯერ კიდევ შეინიშნება, რის მიხედვითაც იგი საკმაოდ დიდი ზომის უნდა ყოფილიყო. შესაძლებელია ეკლესიის გაორმაგებული სახელი — „სამების წმინდა გიორგი“ ამ გარემოებამაც განაპირობა.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 199-200

კატეგორია:ქურთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XIX საუკუნის ეკლესიები
ხეთაგაანთ კოშკი

**ხეთაგაანთ კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი, საფორტიფიკაციო-თავდაცვითი ნაგებობა ქურთის მუნიციპალიტეტის სოფელ სვერში, ხეთაგაანთ უბანში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

ოთხკუთხა ფორმის კოშკი ძლიერ არის დაზიანებული. შემორჩენილია ჩრდილოეთი კედელი, აღმოსავლეთი და დასავლეთი კედლების ჩრდილოეთი მონაკვეთები. კედლები საკმაოდ სქელია. კოშკი ნაგებია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი და რიყის ქვით დუღაბის სქელ ხსნარზე. ჩრდილოეთი კედლის ქვედა, ცენტრალურ ნაწილში, პირველი სართულის დონეზე, დიდი ზომის ბუხარია. ექვსიოდე მეტრის სიმაღლეზე (ასევე ჩრდილოეთ კედელში) მოჩანს სართულშუა გადახურვის ძელების ბუდეები. კედლის ზედა ნაწილი დანგრეულია და კოშკის სიმაღლის დადგენა შეუძლებელია.

## ლიტერატურა
*შიდა ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 164

კატეგორია:ქურთის მუნიციპალიტეტის კოშკები
ზაქარწმინდის ნაეკლესიარი

**ზაქარწმინდის ნაეკლესიარი** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ქურთის მუნიციპალიტეტის სოფელი სვერის აღმოსავლეთით, 800 მეტრში. აგებულია შუა საუკუნეებში.

ნაეკლესიარის კედლები დაფარულია მიწით და ზედ ამოსული მცენარეებით. შემორჩა ჩრდილოეთი კედლის დასავლეთი ნაწილი და დასავლეთი კედლის ფრაგმენტი. გარშემო მიმობნეულია ძალიან კარგად დამუშავებული თაღის ქვები და კაპიტელი. კაპიტელს ორი პარალელური სწორკუთხა თარო და ერთი ირიბი ზოლი აქვს.

ეკლესიის ბორცვს შემოუყვებოდა გალავანი. მისგან შემორჩა სამხრეთ-დასავლეთის მცირე ფრაგმენტი.

## ლიტერატურა
*შიდა ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 165

კატეგორია:ქურთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ხეითის ლიახვისპირა კოშკი

**ხეითის ლიახვისპირა კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი, საცხოვრებელი ნაგებობა ქურთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხეითში, მდინარე ლიახვის მარცხენა ნაპირზე. აგებულია XVII-XVIII საუკუნეებში. იგი ორსართულიანი საცხოვრებელი კოშკია, ორი ოთახით. ნაგებია, როგორც რიყის, ისე ფლეთილი ქვით. წყობა მჭიდროა.

შესასვლელი კარი მეორე სართულიდან აქვს. კარის წინ მოწყობილი იყო ორ ძლიერ კოჭზე გამართული ბაქანი. ბაქანზე ადიოდნენ მისადგმელი კიბით. შესასვლელიდან მარჯვნივ კედელში დაყოლებული კიბე პირველ სართულს უკავშირდება. საცხოვრებელი მეორე სართულზეა, პირველი სართული სამეურნეო დანიშნულებისაა. 

მეორე სართულის ოთახი რვაკუთხედით შემოფარგლულ სივრცეს წარმოადგენს, რომლის წახნაგებშიც ღრმა კამარაგადავლებული უბეებია მოთავსებული. კამარით გადახურული ოთახი საზვერავ-სათოფურებითაა გამართული. 

გარედან კოშკი დაბალია. ერთადერთი დეკორატიული ელემენტი თაღოვანი კარის ზემოთ მოთავსებული ჯვარია. იგი ამოკვვეთილია მოგრძო ქვაზე. კოშკის პირველი სართული ამოვსებულია მიწით. ბანი დაზიანებულია. სართულშუა გადახურვა მოშლილია.

## ლიტერატურა 
* ზაქარაია პ. ხეითი, მისწიგნში: "საქართველოს ძველი ქალაქები და ციხეები", თბ., "მეცნიერება", 1973, გვ. 157.
* ცინცაძე ვ. საცხოვრებელი სახლის ერთი სახის დახასიათებისათვის საქართველოში, (კოშკისოფელხეითში), "ქართულიხელოვნება", 1955 , #4, გვ. 233.
* МеписашвилиР., ЦинцадзеВ., ПамятникиУ-Х1 вв. Вкн.:"АрхитектуранагорнойчастиисторическойпровинцииГрузии - Шида-Картли", Тб., 1975, стр.166.
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 255-257

კატეგორია:ქურთის მუნიციპალიტეტის კოშკები
ხეითის მაცხოვრის ეკლესია

**ხეითის მაცხოვრის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ქურთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხეითში, დოკაძიანთ უბანი, ადგილი „კოშკები“. აგებულია XVII-XVIII საუკუნეებში.

ეკლესია  ნაგებია რიყისა და ფლეთილი ქვით სქელ დუღაბზე. ფასადების კუთხეები თლილი ქვის კვადრებითაა ამოყვანილი.

დარბაზული ეკლესია გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აბსიდით, რომლის ცენტრში გაჭრილია ვიწროთაღოვანი სარკმელი. სარკმლის ძირში ტრაპეზის ქვაა. ჩრდილოეთით ნიშაა. მისი მოხაზულობის დადგენა დაზიანების გამო შეუძლებელია. კონქი ამოყვანილია ქვის რადიალური რიგებით. სატრიუმფო თაღი აბსიდის მხრებს ეყრდნობა. საკურთხევლის წინ ქვის კანკელია.

ნახევარცილინდრული კამარის საბრჯენი თაღი პილასტრებს ეყრდნობა. გრძივ კედლებს დაბალი ხარისხი მიუყვება. ინტერიერი ნათდება აღმოსავლეთის, სამხრეთის და დასავლეთის თაღოვანი სარკმლებით. თაღოვანი შესასვლელი სამხრეთიდანაა.

აღმოსავლეთ სარკმლის სათაურის ქვას შეისრული ფორმა აქვს. კარნიზი მარტივპროფილიანია. საბურავად გამოყენებულია კრამიტი. ეკლესიის გარშემო გალავნის ფრაგმენტებია შემორჩენილი. დაზიანებულია კანკელი, იატაკი, ჩრდილოეთი ფასადი, სამხრეთი სარკმელი.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 257-258

კატეგორია:ქურთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XVII საუკუნის ეკლესიები
წორბისის კოშკი

**წორბისის კოშკი** — საფორტიფიკაციო-თავდაცვითი ნაგებობა თიღვის მუნიციპალიტეტის სოფელ წორბისში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში. 

კოშკი აღმართულია მდ. აღმოსავლეთის ფრონეს მარჯვენა ნაპირზე, შემაღლებულ ადგილზე. ექვსსართულიანი ოთხკუთხა ნაგებობაა. აშენებულია ფლეთილი ქვით. I და II სართულის შესასვლელები ცალ-ცალკე აქვს. კედლებში უხვადაა დატანებული სამეურნეო დანიშნულების ნიშები და სათოფურები. ბუხარი მხოლოდ მეორე სართულზეა. წორბისის კოშკი ყორნისის კოშკების ანალოგიით XVII საუკუნით თარიღდება.

## ლიტერატურა 
* შიდა ქართლი ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა.ტ.II.-თბ.,2004.-გვ.146-148; 154-156.
* ზაქარაია პ. საქართველოს ძველი ქალაქები და ციხეები.-თბ.,1973.-გვ.151-152. 
* ზაქარაია პ. ქართულ ციხესიმაგრეთა ისტორია უძველესი დროიდან XVIII ს. ბოლომდე.-თბ.,2002.-გვ.419-421. 
* გვასალია ჯ. ფრონის ხეობის ისტირიული გეოგრაფიის საკითხები //საქართველოს ისტორიული გეოგრაფიის კრებული.VII.-თბ.,1989.-გვ.15.

კატეგორია:თიღვის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები
დისევის ზურგიანი კოშკი

**დისევის ზურგიანი კოშკი** — არქიტექტურის ძეგლი, თავდაცვითი ნაგებობა ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ დისევში, სოფლიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით 3-4 კმ-ზე, მთაში. აგებულია  გვიან შუა საუკუნეებში. 

ზურგიანი კოშკი ნაგებია კარგად დამუშავებული ქვით, კირის ხსნარზე და შემორჩენილია ოთხი სართულის დონეზე. შესასვლელი მეორე სართულის სამხრეთი კედლის დასავლეთ ნაწილშია გაჭრილი; კარი ნაოთხალია. მას დატანილი აქვს საურდულე. ჩრდილოეთის კედელში ორი სათოფურია. 

დასავლეთ კედლის პირველ, მესამე და მეოთხე სართულზე თითო სწორკუთხა სარკმელია.

შემორჩენილია სართულშუა გადახურვის კოჭის ბუდეები.

## ლიტერატურა 
* შიდა ქართლი, პატარა და დიდი ლიახვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 56

კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის კოშკები