ალანთა სამეფო

**ალანთა სამეფო** — შუა საუკუნეების მომთაბარე ირანული მოდგმის ტომთა, „ალან-ოვსთა“ (პროტო–ოსების) სამეფო. მდებარეობდა იმიერკავკასიაში და მოიცავდა ჩერქეზეთსა და თანამედროვე ოსეთს (რუსეთი). ჩამოყალიბდა IX საუკუნეში ხაზართა სახაკანოსგან დამოუკიდებლობის მოპოვების შედეგად, დაქვეითდა მონღოლთა ლაშქრობებისას (1238–1239) და საბოლოოდ განადგურდა თემურლენგის (1370–1405) დამანგრეველი ლაშქრობების შედეგად. დედაქალაქი მდებარეობდა მაგასში. სამეფოზე გადიოდა უმნიშვნელოვანესი სავაჭრო გზა, რომელიც სამხრეთიდან დარიალის ხეობის გავლით ჩრდილოეთით მიემართებოდა. სამეფომ ზენიტს XI საუკუნეში, დურღულელის მეფობისას მიაღწია.

## ისტორია 
ალან-ოვსები ირანულად მოსაუბრე სკვითო-სარმატების შთამომავლებად ითვლებიან. ისინი ჰუნების შემოსევების დროს ორ ჯგუფად გაიყვნენ, რომელთაგან ერთ-ერთი დასავლეთ ევროპაში გადასახლდა, ხოლო მეორე კავკასიაში დარჩა. კავკასიელი ოვსები ძირითადად იმიერკავკასიის ვაკიან ტერიტორიაზე სახლობდნენ და მათი განსახლების არეალი მდ. ყუბანიდან დარიალის ხეობამდე ვრცელდებოდა.

### ხაზართა ვასალი
VIII საუკუნეში არაბულ-ბიზანტიურ და ხაზარეთ-არაბეთის ომების დროს ალანია მნიშვნელოვან ბუფერულ ტერიტორიას წარმოადგენდა. თეოფანე აღმსარებელის ცნობები მნიშვნელოვან ინფორმაცის შეიცავს ლეონ ისავრიელის (შემდეგ ლეონ III) ალანიაში მისიის შესახებ, რომლის თანახმადაც ბიზანტიის იმპერატორმა იუსტინიანე II-მ (685–695; 705–711) ლეონს ალანების მოსასყიდად დიდი თანხა გადასცა, რის სანაცვლოდაც ალანებს აბაზგებთან უნდა შეეწყვიტათ „უძველესი მეგობრობა“ და მათ თავს დასხმოდნენ, რადგან აბაზგები ომაიანთა ხალიფას ვალიდ I-ს (705–715) დაუკავშირდნენ. ალანებმა აასრულეს იუსტინიანეს ჩანაფიქრი და აბაზგებს დაესხნენ თავს.

როდესაც ლეონ III იმპერატორად ეკურთხა, ალანაიში უმარ II-ის (717–720) ლაშქარი შეიჭრა. ხაზართა ბელადი ბარჯილი ალანთა დასახმარებლად გამოემართა და 722 წელს ალან-ხაზარულმა გაერთიანებულმა არმიამ არაბი გენერალი ტაბიტ ალ-ნაჰრანი დაამარცხა. ამ პერიოდიდან ხაზარები ალანიაში იწყებენ შხიმარის და სხვა ციხესიმაგრეების აღმართვას. 728 წელს იბნ მასლამამ გადალახა დარიალის ხეობა და ააოხრა ალანია. რვა წლის შემდეგ მურვან ყრუმაც ილაშქრა ალანიაში და მიწასთან გაასწორა ციხე-სიმაგრეები.

არაბთა გაუთავებელი ლაშქრობის წინააღმდეგ გაერთიანებული ალანურ-ხაზარული კავშირი, მოგვიანებით ალანთა ხაზართა მიმართ მორჩილებაში გადაიზარდა. ისინი ხაზართა მოკავშირეებად რჩებოდნენ მთელი IX საუკუნეების განმავლობაში და ბენჟამინ ხაკანის მმართველობის დროს მხარს უჭერდნენ ბიზანტიელთა წინააღმდეგ ლაშქრობებში. ანონომური ავტორის ცნობით, შეხტერის წერილების თანახმად, ამ პერიოდში ბევრი ალან-ოვსი იუდაიზმზე მოექცა.

### დამოუკიდებლობა და გაქრისტიანება
 და სენთის ტაძარი.]]. XIX ს. ]]
IX საუკუნის ბოლოს ალან-ოვსებმა ხაზარებისგან დამოუკიდებლობა მოიპოვეს. X საუკუნეში ოვსები ბიზანტიის იმპერიის გავლენის ქვეშ ექცევიან, რისი წინაპირობაც აფხაზთა მეფის, კონსტანტინე III-ის (893–922) ოვსეთში გააქტიურება იყო, ამ უკანასკნელმა კონსტანტინოპოლის პატრიარქი ნიკოლოზ მისტიკოსის (901–925) დავალებით ოვსები ქრისტიანობაზე მოაქცია. ოვსების მოქცევა დოკუმენტირებულია მისტიკოსის მინაწერებში ადგილობრივი ეპისკოპოსის პეტრეს მიმართ, რომელიც აქ გიორგი II-ის (922–957) ძალისხმევით დაინიშნა. ორი რუსული ჯვარი, რომელიც თარიღდება დაახლ. 1200 წლით არქეოლოგების მიერ აღმოჩენილ იქნა არხიზში, რომელიც შუა საუკუნეებში ოვსეთის ცენტრალურ ნაწილად ითვლებოდა.

XII საუკუნის არაბი ისტორიკოსის და გეოგრაფის ალ-ჰამავი იაკუთის ცნობით ის **ალ-ლანი**-ის შესახებ წერს:

XII და XIII საუკუნებში ოვსები სავარაუდოდ ქართველ მისიონერებთან თანამშრომლობდნენ ვაინახების და დვალების გაქრისტიანებაში. ქართველი მისიონერბეი ასევე აქტიური იყვნენ ოვსეთში

XIV საუკუნეში თემურლენგის (1370–1405) ლაშქრობებმა საბოლოო დარყმა მიაყენა ოვსეთს და გაანადგურა მისი მოსახლეობა. ისინი ვინც გადარჩნენ მონობაში აღმოჩნდნენ და სამ ჯგუფად დაიყვნენ: ერთმა ნაწილმა კავკასიის ქედის ცენტრალურ ნაწილს შეაფარა თავი, ვისგანაც წარმოშვა ორი უმთავრესი ოსური ჯგუფი: დიგორები და ირონები. მეორე ნაწილი ყივჩაღებთან ერთად აღმოსავლეთ ევროპაში გადასახლდა, სადაც მათ XV საუკუნის ბოლომდე იასების სახით შეინარჩუნეს ენა და ეთნიკური იდენტობა. მესამე ჯგუფი  შეუერთდა მონღოლთა ურდოს და მალევე გაქრა ისტორიიდან.
## ცნობილი მმართველები 
ტიტული რომლითაც ალან-ოვსები საკუთარი სამეფო ძალაუფლების აღსანიშნავად გამოიყენებდნენ უცნობია. სხვადასხვა უცხოური წყაროების თანახმად მათ „მთავრის“, „მეფის“ ან ბიზანტიური „ექსუსიოკრატორი“-ის წოდებით მოიხსენიებდნენ. აღსანიშნავია რომ ბიზანტიელები ამ ტიტულით არცერთ სხვა უცხო მმართველებს არ მიმართავდნენ და ნაცვლად ამისა მათ აღსანიშნავად იყენებდნენ „არქონტს“ ან „ექსუსიასტს“.

### არა–დინასტიური/უცნობი დინასტია 
***ბაზუკი** – დაახლ. I ს.-ის ბოლო/II ს.-ის დასაწყისი; იბერიელი არშაკიანების მოკავშირე.
***ანბაზუკი**/**ამბაზუკი** – წინამორბედის თანამმართველი.
***აშხადარ** – დაახლ. IV ს.-ის დასაწყისი; მისი ქალიშვილი აშხენი დაქორწინდა სომხეთის მეფე თრდატ III–ზე
***Itazes** – VIII ს.-ის დასაწყისში ომი გამოუცხადა აბაზეგბს.

### ცარაზონების დინასტია 
***ურდურ**/**ურდურა**/**ურდურე** – დაახლ. XI ს.-ის დასაწყისი; 1029 წლებში თავს დაესხა კახეთ-ჰერეთს და მოკლული იქნა კვირიკე III-ის მიერ. ვახუშტი ბატონიშვილის თანახმად შურისძიების მიზნით კვირიკე ალანმა მონამ მოკლა.
***დურღულელ დიდი** – დაახლ. XI საუკუნე; წინამორბედის ვაჟი, დედოფალი ალდეს და ბორენას ძმა. ბიზანტიურ ბეჭდებში იწოდება როგორც **გაბრიელი**.
***როსმიკ** – დაახლ. XII ს.-ის დასაწყისი; ბიზანტიელებთან ერთად იბრძოდა ნორმანების წინააღმდეგ, რომლებიც დაახ. 1107/1108 წლებში ეპირუსს დაესხნენ თავს.
***ხუდანი** – დაახლ. XII საუკუნე; გიორგი III-ის მეუღლის ბურდუხანის მამა.

### ბაგრატიონთა დინასტია 
***დავითი** – დაახლ. XII საუკუნე; ალდეს შვილიშვილი და დემეტრე ანაკოფიელის (გ. 1042) ვაჟი; ის და მისი შთამომავლები ცარაზონებთან დინასტიური კავშირის შედეგად ოვსეთის მეფე გახდნენ.
***ათონი** – წინამორბედის ვაჟი
***ჯადარონი** – წინამორბედის ვაჟი
***დავით სოსლანი** – გ. 1207, წინამორბედის ვაჟი, თამარ მეფის ქმარი.

### არა–დინასტიური/უცნობი დინასტია 
***კაჩირ-უკულე**/**კაჩირუკ ულუ** – დაახლ. 1237 – ტყვედ ჩავარდა და მოკლულ იქნა მონღოლთა მიერ.
***ინდიაბუ** – დაახ. XIII საუკუნე
***პარეჯანი** – დაახლ. 1290 წელი

## სქოლიო
## ლიტერატურა
*
*Kuznetsov V. A. *Ocherki istorii alan*. Vladikavkaz, 1992.
*
*Pletneva, Svetlana. *Ot kochevii k gorodam*. Moscow, 1967.
* 
*
*Н.  Кодзоев – „АЛАНЫ в I—IX вв.“ – „ოვსები I-IX საუკუნეებში“, ალ. სანდუხაძის თარგმანი.

კატეგორია:ისტორიული სახელმწიფოები
კატეგორია:ოსეთის ისტორია