open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
პაატა მანჯგალაძე

**პაატა მანჯგალაძე** (დ. 12 აგვისტო, 1979, თბილისი) — ქართველი პოლიტიკოსი. საქართველოს მე-10 მოწვევის პარლამენტის წევრი.

## ბიოგრაფია
დაიბადა 1979 წლის 18 მარტს. დაამთავრა ბათუმის შოთა რუსთაველის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, სამართალმცოდნეობის სპეციალობით. 2000-2001 წლებში იყო საქართველოს ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაციის აჭარის ფილიალის იურისტი. 2002-2004 წლებში – საადვოკატო კომპანია შპს „სანდოს“ ადვოკატი. 2008-2009 წლებში საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს რესურსების მართვისა და კონტროლის დეპარტამენტის უფროსის მოადგილე. 2009-2011 წლებში იყო საქართველოს თავდაცვის სამინისტროს რესურსების მართვისა და კონტროლის დეპარტამენტის უფროსი. 2011-2012 წლებში სახელმწიფო აუდიტის სამსახურის სახელმწიფო აუდიტორი. 2012-2013 წლებში სახელმწიფო რწმუნებულის, გუბერნატორის მოადგილე, ვიცე-გუბერნატორი ლანჩხუთი, ოზურგეთისა და ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტებში. 2014-2016 წლებში საქართველოს პარლამენტის შტატგარესე მოსამსახურე. 2014-2017 წლებში ინოვაციებისა და განვითარების ფონდის პროექტების მენეჯერი. ამავე წლებში იყო ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის საკრებულოს წევრი.

2020 წლიდან არის საქართველოს მე-10 მოწვევის პარლამენტის წევრი პარტიული სიით, საარჩევნო ბლოკი: „გიორგი ვაშაძე — სტრატეგია აღმაშენებელი“.

## რესურსები ინტერნეტში
* 

## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 12 აგვისტო
კატეგორია:დაბადებული 1979
კატეგორია:თბილისში დაბადებულები
კატეგორია:საქართველოს X მოწვევის პარლამენტის წევრები
პ
აღაქიშიბეილი

**აღაქიშიბეილი** () — სოფელი აზერბაიჯანში,  ლენქორანის რეგიონის მასალის რაიონში.
მოსახლეობის რაოდენობა — 1418 კაცი (2009). 
## რესურსები ინტერნეტში
*
## სქოლიო
კატეგორია:მასალის რაიონის სოფლები
ანა ბუჩუკური

**ანა ბუჩუკური** (დ. 5 აპრილი, 1990) — ქართველი პოლიტიკოსი. მუშაობდა საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაციაში, ადამიანის უფლებათა სამდივნოს (სამსახური) უფროსის თანამდებობაზე. საქართველოს მე-10 მოწვევის პარლამენტის წევრი 2020 წლიდან.

## ბიოგრაფია
დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტი, სამართალმცოდნეობის სპეციალობით. 2009-2010 წლებში იყო სახალხო დამცველის აპარატის პრაქტიკანტი. 2011 წელს იყო სსპ-განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრის აკრედიტაციის ექსპერტი. 2011-2012 წლებში იყო სახალხო დამცველის აპარატის მართლმსაჯულების დეპარტამენტის მთავარი სპეციალისტი. 2012-2014 წლებში იყო იუსტიციის სამინისტროს ადმინისტრაციის მრჩეველი. 2014-2015 წლებში იყო სახალხო დამცველის აპარატის ანალიტიკური დეპარტამენტის მთავარი სპეციალისტი. 2014 წლიდან არის „ნიუ-ვიჟენ“ უნივერსიტეტის პროფესორის ასისტენტი. 2015-2017 წლებში იყო სსიპ-განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრის სამართალ შემოქმედების სამმართველოს უფროსი. 2017 წელს იყო ეკონომიური და მდგრადი განვითარების სამინისტროს პარლამენტთან ურთიერთობის სამმართველოს უფროსი. 2017-2018 წლებში იყო შსს-ს იურიდიული დეპარტამენტის დირექტორის მოადგილე. 2018-2019 წლებში იყო შსს-ს ადმინისტრაციის უფროსის მოადგილე. 2020 წელს იყო საქართველოს მთავრობის ადმინისტრაციის ადამიანის უფლებათა სამდივნოს უფროსი. 2020 წელს იყო პრემიერ-მინისტრის აპარატის უფროსის მოადგილე.  2020 წლიდან არის საქართველოს მე-10 მოწვევის პარლამენტის წევრი პარტიული სიით, საარჩევნო ბლოკი: „ქართული ოცნება — დემოკრატიული საქართველო“. არის საქართველოს პარლამენტის ადამიანის უფლებათა დაცვისა და სამოქალაქო ინტეგრაციის კომიტეტის წევრი.

## სამეცნიერო ნაშრომები
* „საქართველოს კონსტიტუციის პრეამბულა და მისი ნორმატიული გამოყენების შესაძლებლობა“; GiZ-ის „სტუდენტური სამართლებრივი ჟურნალი“; 2014.  
* „საქართველოს კონსტიტუციის პრეამბულა - ძირითადი კანონის მეტაიურიდიული თუ ნორმატიული ნაწილი?“; სამაგისტრო ნაშრომი; თსუ; 2013.  
* „ბიკამერალიზმის დილემები“; კ. ყურაშვილი, კ. ჩოკორაია, ა. ბუჩუკური; კონსტიტუციონალიზმის კვლევისა და ხელშეწყობის რეგიონული ცენტრის მეცხრე გამოცემა; ბათუმი; 2011.

## რესურსები ინტერნეტში
* 

## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 1990
კატეგორია:დაბადებული 5 აპრილი
კატეგორია:საქართველოს X მოწვევის პარლამენტის ქალი წევრები
კატეგორია:„ქართული ოცნების“ წევრები
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
მადაგასკარის პინგვინები

**მადაგასკარის პინგვინები** () — ამერიკული სრულმეტრაჟიანი ანიმაციური ფილმი. DreamWorks Animation-სა და კინოგაერთიანება 20th Century Fox-ის ერთობლივი ნაწარმოები. პრემიერა 2014 წლის 14 ნოემბერი გაიმართა. რეჟისორი — ერიკ დარნელი დ სიმონ ჯ. სმიტი.

## რესურსები ინტერნეტში 
* 
* 
* 

## სქოლიო
კატეგორია:ინგლისურენოვანი ფილმები
კატეგორია:ფილმები ანბანის მიხედვით
კატეგორია:2014 წლის ანიმაციური ფილმები
კატეგორია:2014 წლის ფილმები
კატეგორია:20th Century Fox-ის ფილმები
თიულიუ (ლერიქი)

**თიულიუ** () — სოფელი აზერბაიჯანში, ლენქორანის რეგიონის ლერიქის რაიონში. მოსახლეობის რაოდენობა —   98 კაცი.

## რესურსები ინტერნეტში
*

## სქოლიო
კატეგორია:ლერიქის რაიონის სოფლები
თუსოვა

**თუსოვა** () — სოფელი აზერბაიჯანში, ლენქორანის რეგიონის ლერიქის რაიონში.  

## რესურსები ინტერნეტში
*

კატეგორია:ლერიქის რაიონის სოფლები
არმუდლუ (ქალბაჯარი)

** არმუდლუ** () — სოფელი აზერბაიჯანში, ქალბაჯარ-ლაჩინის რეგიონში, ქალბაჯარის რაიონში. 1993-2020 წლებში დე-ფაქტოდ კონტროლირდებოდა სეპარატისტული მთიანი ყარაბაღის რესპუბლიკის მიერ.

## სქოლიო
კატეგორია:ქალბაჯარის რაიონის სოფლები
ეთიოპიური კალენდარი

**ეთიოპიური კალენდარი** ( — ''ye'Ītyōṗṗyā zemen āḳoṭaṭer'') — კალენდარი, რომელსაც გამოიყენებენ ეთიოპიაში. იგი გამოიყენება ასევე ეთიოპიისა და ერიტრეის მართლმადიდებელი ეკლესიების, ერიტრეის კათოლიკური და ევანგელისტური ეკლესიების მიერ. 

კალენდარი დაფუძნებულია უფრო უძველეს, კოპტურზე, რომელიც თავის მხრივ წარმოიშვა ძველი ეგვიპტის კალენდრიდან, მაგრამ მსგავსება აქვს იულიუსის კალენდართან: იყენებს დამატებით დღეს ყოველ ოთხ წელიწადში. ეთიოპიის კალენდრით წელიწადი იწყება 30 აგვისტოს თუკი ის წელი ნაკიანია, მაგრამ ჩვეულებრივი წლის შემთხვევაში 29 აგვისტოს. კოპტური კალენდრის მსგავსად, ეთიოპიის კალენდარიც შედგება 12 თვისაგან, რომელთაგან თითოეული 30-დღიანია, თუმცა ასევე აქვს ხუთი დამატებითი დღე წლის ბოლოს. 

ეთიოპიის კალენდარში წლების ათვლა იწყება ახალი წელთაღრიცხვის 8 აგვისტოდან, იულიუსის კალენდრის მიხედვით. ამრიგად, ეთიოპიაში ახალ ათასწლეული 2008 წლის 29 აგვისტოს (ახ. სტილით 11 სექტემბერს) დაიწყო.

## თვეები
## რესურსები ინტერნეტში
* Abushakir (Dart/Flutter & JavaScript ) Packages for Ethiopian Calendar, DateTime and Feast/Fasting Tracking
* Ethiopian Current Date and Time 
* Ethiopian Calendar App for Mobile Phones Ethiopian Calendar App for Android Phones on Play Store by EthioLab
* Ethiopian calendar year by year
* Interactive Ethiopian Calendar
* Ethiopian Calendar Converter 
* Ethiopian Perpetual Calendar Software
* Ethiopian Calendar .Net Library
* Ethiopian Calendar Nuget Package

კატეგორია:კალენდარი
კატეგორია:ეთიოპიური კულტურა
კვირიას ხატი (ჭურჭელაურები)

**კვირიას ხატი** — საკულტო ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭურჭელაურების ჩრდილოეთით,  ტყეში. განეკუთვნება გვიან შუა საუკუნეებს. ხატი ნატეხი ქვის მშრალი წყობით ნაშენი მასიური ნაგებობაა (1,15 x1,15 მ, სიმ, 1,85) . აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებში პატარა სწორკუთხა ნიშებია. ხატს საფეხუროვანი პირამიდის ფორმის სახურავი აქვს.  
                                                                            
## ლიტერატურა
კატეგორია:თიანეთის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ზემო ყანდაურის ყველაწმინდის ეკლესია

**ზემო ყანდაურის ყველაწმინდის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო ყანდაურის ჩრდილო-დასავლეთით. ძეგლი განეკუთვნება XIX საუკუნეს.

ძეგლი ძლიერადაა დაზიანებული, სრულიადაა განადგურებული ეკლესიის სამხრეთ კედელი, ხოლო დასავლეთ და აღმოსავლეთ კედლები მხოლოდ 1.8-2 მეტრის სიმაღლემდეა შემორჩენილი, ეკლესიის შიდა სივრცეში ამოსულია მოზრდილი ხე.

ეკლესიაში შესასვლელი სამხრეთიდანნაა. ის დარბაზულია, სიგრძეში 7,7 და სიგანეში 4,5 მეტრი და მას არ გაააჩნია აფსიდი, ეკლესია ნაგებია ნატეხი ქვების არაწესიერი წყობებით. ძეგლის დასავლეთ და აღმოსავლეთ კელდებში ჩართულია საფლავის ლოდები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XIX საუკუნის ეკლესიები
ჩაბანოს ეკლესიის კომპლექსი

**ჩაბანოს ეკლესიის კომპლექსი** — არქიტექტურული ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩაბანოს ჩრდილო-აღმოსავლეთით, 1 კმ-ზე, ტყეში. კომპლექსში შედის ეკლესია, კოშკი და გალავანი. განეკუთვნება გვიან შუა საუკუნეებს.                                                                                                           
                                                                                                                         
ეკლესია დარბაზულია (7,3x4,9 მეტრი), ნაგებია ნატეხი ქვით. დაზიანებულია: ჩამოშლილია გარეგანი მოპირკეთების უმეტესი ნაწილი და სახურავის საფარი. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. მომრგვალებულკუთხეებიანი სწორკუთხა საკურთხევლის აღმოსავლეთ კედელში სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი, რომლის ორივე მხარეს თითო კვადრატული ნიშია. სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, ტრაპეზის ქვაა მიდგმული. თითო სწორკუთხა სარკმელი სამხრეთით და დასავლეთითაა. საკურთხეველი გადახურულია არაწესიერი ფორმის კონქით. კონქის შირიმის ქვით ნაწყობი შეისრული თაღის ქუსლებთან გამოყოფილია შირიმის მარტივი პროფილის იმპოსტები. შეისრული ფორმისაა კამარაც, რომელიც მსგავსი ფორმის ერთ შეკიდებულ საბჯენ თაღს ეყრდნობა. დარბაზის გრძივ კედლებზე ყრუ შეისრული თაღებია. ჩრდილოეთით ორი ასეთი თაღია, სამხრეთით - ერთი ეკლესია შიგნიდან შელესილია.                                                                                           

ეკლესიის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, 2 მეტრზე დგას ნატეხი ქვით ნაგები გვიანი შუა საუკუნეების ზურგიანი კოშკი (3,85x3,7 მეტრი). რომელიც ზურგით ფერდობშია შეჭრილი. კოშკის გვერდის კედლები და ზურგის ნაწილი თითქმის მთლიანად დანგრეულია. სამხრეთის სწორ კედელში (სიმ. 6,5 მეტრი) თაღოვანი შესასვლელია, მის ზემოთ კი  — მეორე სართულის მცირე ზომის სწორკუთხა სარკმელი. მეორე სართულის კედელი შიგნიდან პირველის მიმართ რამდენადმე შეთხელებულია, რაც სართულშუა გადახურვის კოჭების დასაყრდნობ საფეხურს ქმნის. კოშკს ორფერდა სახურავი ჰქონია. წრიული მახაზულობის გალავნის ფრაგმენტებიიღაა შემორჩენილი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თიანეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
მანავის დედა ღვთისმშობლის მეორე ეკლესია

**მანავის დედა ღვთისმშობლის მეორე ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ მანავში, სოფლის ჩრდილოეთით, ნასოფლარ თარაქის ტერიტორიაზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია ნაგებია სხვადასხვა ზომის რიყის ქვითა და ქვიშაქვით. წყობაში გამოყენებულია სრულიად დაუმუშავებელი ლოდები. წყობა ირეგულარულია. ძლიერ დაზიანებულია: ჩამონგრეულია გადახურვა. სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლები 1-1,5 მეტრის სიმაღლეზეა შემორჩენილი. თითქმის მთლიანადაა დანგრეული დასავლეთ კედლის ჩრდილოეთ ნახევარი. ეკლესიის შიგნით და კედლებზე ამოსულია ხეები. ერთადერთი შესასვლელი დასავლეთიდანაა.

აღმოსავლეთით, ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე, აგურით ნაწყობი, დადაბლებული პროპორციების მქონე, შიგნით და გარეთ შეისრული თაღით დახურული სარკმელია, რომელიც გარეთკენ მკვეთრად ვიწროვდება. სარკმლის ორივე მხარეს აფსიდის ბოლოებთან ახლოს თითო ნიშაა მოწყობილი, რომელთა გადახურვა ერთმანეთზე მიყრდნობილი ორი თხელი ქვითაა გამოყვანიი. მსგავსი ნიშაა ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში, იგი სიმაღლით 1 მეტრამდეა და იატაკის დონიდან იწყება.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კოხიწვერის ანგელოზის ეკლესია

**კოხიწვერის ანგელოზის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩეკურაანთგორის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, კოხიწვერის მთაზე. განეკუთვნება განვითარებულ შუა საუკუნეებს. 

ეკლესია დარბაზულია (7,8x5,8 მეტრი), ნაგებია ნატეხი ქვის თარაზული წყობით. აფსიდის მხრების, შესასვლელის წირთხლების და გარეთა კუთხეების წყობაში გამოყენებულია შირიმიც, ძლიერ დაზიანებულია: ჩამონგრეულია გადახურვა, მორღვეულია კედლების ზედა ნაწილები და სამხრეთ-დასავლეთ კუტხე, ჩამოშლილია ფასადთა მოპირკეთების მნიშვნელოვანი ნაწილი. გარედან სწორკუთხა, ხოლო შიგნიდან თაღოვანი შესასვლელი სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნაწილშია გაჭრილი. აფსიდის ჩრდილოეთის გვერდი ნახევარწრიულია, სამხრეთისა - ნალისებრი. აფსიდის ღერძზე გარეთკენ შევიწროებული სარკმელია. აფსიდი დარბაზისგან გამოყოფილია ორსაფეხურიანი მხრებით. მათგას სამხრეთისას შირიმის თაროსებრი იმპოსტი შემორჩა. დარბაზის გრძივ კედლებზე ნატეხი ქვით ნაწყობი თითო ორსაფეხურიანი პილასტრია. 
                                                                                                        
## ლიტერატურა
კატეგორია:თიანეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
გაბმულის წმინდა გიორგის ეკლესია

**გაბმულის წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ გორანის მიდამოებში, დაახლოებით 3 კილომეტრზე, ტყეში. განეკუთვნება VII-X საუკუნეებს.  

ეკლესია დარბაზულია, თანადროული მინაშენით სამხრეთიდან. ნაგებია რიყისა და ნატეხი ქვით. მთლიანადაა დანგრეული. შემორჩენილი კედლები გარედან მიწითაა დაფარული და მხოლოდ ალაგ-ალაგ ჩანს. შიგნით კედლებიდან შედარებით უკეთ ჩანს ჩრდილოეთ კედლის ფრაგმენტი. აღმოსავლეთით იკითხება აფსიდის მოხაზულობა.  

მინაშენი მიწითაა ამოვსებული. მოჩანს მხოლოდ დასავლეთ კედლის ნანგრევი. ეკლესიის გარშემო, დიდ ფართობზე, ქვებია მიმოფანტული. მათ შორის, აქა-იქ შირიმის ქვებიცაა. 

ეკლესიას გარს ევლებოდა გალავანი (შემორჩენილია ფრაგმენტები), რომელსაც შესასვლელი ჩრდილოეთით ჰქონია.  

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:VII საუკუნის ეკლესიები
გორანის ამაღლების ეკლესია

**გორანის ამაღლების ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ გორანის მიდამოებში, დიდ ვაკეებად წოდებულ ადგილში. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს. 

ეკლესია თითქმის მთლიანადაა დანგრეული. შემორჩენილია: სამხრეთ კედელი, აფსიდის სამხრეთ გვერდი და დასავლეთ კედლის სამხრეთ ნაწილი. კედლები ნაგებია ნატეხი ქვითა და რიყის ქვით - კირის დუღაბზე. შემორჩენილია წირთხლების მიხედვით. შესასვლელი სამხრეთიდან ყოფილა.  

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
მანავის ეკლესია

**მანავის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ მანავში, სოფლის ჩრდილოეთით, ოთხიოდე კილომეტრის მანძილზე, ნასოფლარ თარაქის სამხრეთ-აღმოსავლეთ განაპირას, სწორ ადგილზე. განეკუთვნება განვითარებულ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია მოზრდილი ზომის რიყის ქვითა და ქვიშაქვის ნატეხი ქვით, ალაგ-ალაგ გამოყენებულია შირიმიც. ძლიერ დაზიანებულია: შენობას გადახურვა და კედლების ზედა ნაწილები დანგრეული აქვს. შემორჩენილი კედლებიდან ყველაზე დიდ სიმაღლეზე ჩრდილოეთ კედელი დგას.

აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის ღერძზე გაჭრილია განიერი, გარეთკენ შევიწროვებული სარკმელი. აფსიდის ორივე გვერდში თაღოვანი ნიშაა, რომლებიც იატაკის დონიდან იწება. ორივე ნიშის გვერდით თითო პატარა, სწორკუთხა ნიშაცაა. დარბაზის გრძივი კედლები პილასტრების გარეშეა. გარედან ეკლესიის შემორჩენილი კედლები სადაა. სამხრეთ ფასადის წყობაში ჩატანებულია შირიმის საკმაოდ დიდი, სრულიად დაუმუშავებელი ქვა. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
უკუღმართის ეკლესია

**უკუღმართის ეკლესია** — არქეოლოგიური, არქიტექტურული ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის დაბა სიონის ჩრდილოეთით, ნასოფლარ უკუღმართის აღმოსავლეთით, 0,5 კილომეტრზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ამჟამად დაფარულია წყლით. დარბაზული ეკლესია (6,4x4,3 მეტრი) ნაგები იყო შირიმის ნათალი ქვითა და კირის დუღაბით (კედლები შემორჩენილი იყო 1,2-1,5 მეტრის სიმაღლეზე). ერთადერთი შესასვლელი ეკლესიას სამხრეთ კედელში ჰქონდა მოწყობილი. ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე შემორჩენილი იყო სარკმლის ძირი. 1964 წელს, ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის ჟალეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი დ. მუსხელიშვილი) ნასოფლარზე ჩაატარა მცირე გათხრები. ნანგრევთა შორის საყურადღებო იყო საცხოვრებელ კომპლექსში მოზრდილი თახჩებიანი დარბაზით, რომელსაც შემოვლებული ჰქონია გალავანი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თიანეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
საყარაულოს სამაროვანი

**საყარაულოს სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის დაბა სიონის ჩრდილოეთით, მდინარე ივრის მარჯვენა ნაპირზე, ნასოფლარ საყარაულოს დასავლეთით. განეკუთვნება ძველი წელთაღრიცხვით X-Vl საუკუნეებს. 1963 წელს, გათხრები ჩაატარა ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის ჟალეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი დ. მუსხელიშვილი). გათხრილია 10 ქვაყრილიანი ორმოსამარხი, რომლებიც სტრატიგრაფიულ ჭრილში ორ იარუსადაა განლაგებული. სამარხებსა და კულტურულ ფენაში მოპოვებული ნივთების მიხედვით ირკვევა, რომ სამაროვანი ფარავს ადრინდელი ბრინჯაოს ხანის ნამოსახლარს, რომელიც მიწის ზედაპირიდან 2-2,5 მეტრის სიღრმეზეა. სამარხეული მასალის (ბრინჯაოს სამაჯურები, საწვივე რგოლები, რკინის შუბისპირი, ლეგა ჭურჭელი და სხვა) მიხედვით, სამაროვნის ქვედა იარუსი განეკუთვნება ძველი წელთაღრიცხვით X-VIII საუკუნეებს. ზედა იარუსის სამარხები კი - ძველი წელთაღრიცხვით VII-VI საუკუნეებს. სიონის წყალსაცავის მაქსიმალური შევსებისას სამაროვანი წყლით იფარება. არქეოლოგიური მასალა ინახება არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თიანეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
მანავის დედა ღვთისმშობლის ეკლესია

ტერმინი **მანავის დედა ღვთისმშობლის ეკლესია** შეიძლება აღნიშნავდეს:

*მანავის დედა ღვთისმშობლის პირველი ეკლესია — ეკლესია საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ მანავში.
*მანავის დედა ღვთისმშობლის მეორე ეკლესია — ეკლესია საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ მანავში.
სიონის ციხე

**სიონის ციხე** — არქიტექტურული ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის დაბა სიონის ჩრდილოეთით, 1 კილომეტრზე, ნაცისკარის ხევის მარჯვენა ნაპირზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ნაგებია ნატეხი ქვით. შემორჩენილია წრიული გალავნის (დიამეტრი დაახლოებით 25 მეტრი) კედლის წყობის 4-10 რიგი. კედლის სისქეა 1 მეტრი. გალავნის შიგნით რამდენიმე სწორკუთხა შენობის (6x4 მეტრი; 5x3 მეტრი და ასე შემდეგ) ნაშთი ჩანს. მათგან სამი გალავანზეა მიშენებული. ერთ-ერთ შენობაში ჩადგმულია რამდენიმე ქვევრი. შენობები ღარიანი კრამიტით ყოფილა გადახურული. ნანგრევებში მრავლად ჩნდება გვიანდელი შუა საუკუნეების, აგურისფრად გამომწვარი, უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლის ნატეხები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თიანეთის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები
ბურდიანის მთავარანგელოზის ეკლესია

**ბურდიანის მთავარანგელოზის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ ბურდიანის ზემოთ (ჩრდილო დასავლეთით), სამიოდე კილომეტრზე, ტყეში. თარიღდება, სავარაუდოდ გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ძეგლი მცირე ზომის, დარბაზული ეკლესიაა (5X3,65 მეტრზე), ნახევარწრიული აფსიდით და ერთადერთი შესასვლელით დასავლეთიდან, რომელიც გარედან თაღითაა დასრულებული, შიგნით კი თარაზული გადახურვა აქვს. 

ეკლესიის კედლების დიდი ნაწილი ნაგებია წვრილი რიყის ქვითა და კირის დუღაბით. წყობაში, ალაგ-ალაგ, ჩართულია მოზრდილი ზომის, ქვიშაქვის სრულიად დაუმუშავებელი ქვები. გარეთა კუთხეები კი მეტნაკლებად დამუშავებული  ქვიშაქვის ლოდებითაა გამოყვანილი. 

მოგვიანებით ეკლესია მნიშვნელოვნად შეუკეთებიათ, რომლის დროსაც გარეთა კედლების საპირე წყობის დიდი ნაწილი აღუდგენიათ. XX საუკუნის II ნახევარში ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ ჩატარებული რემონტის დროს, შიგნით, კედლების დიდი ნაწილი ცემენტის და ქვიშის ხსნარით შეულესავთ და შენობა ღარისებრი კრამიტით დაუბურავთ, რომელიც ხის მსხვილ ტოტებზეა დაწყობილი.

ეკლესიის ინტერიერი განათებულია აფსიდში გაჭრილი ერთადერთი სარკმლით. იგი გარეთკენ შევიწროვებულია. აქვს თარაზული გადახურვა და შიგნითკენ მკვეთრად დახრილი ძირი. სარკმლის გარეთა ღიობი გამოკვეთილია შირიმის ერთ ქვაში, რომლთაც წყობაში თავდაყირა ჩასმული ( დიდი ალბათობით - შეკვეთების დროს), რის გამოც სარკმელს ძირი მომრგვალებული აქვს, ზემოდან კი თხელი, რიყის ქვა ხურავს. აფსიდის სამხრეთ გვერდში მცირე ზომის ოთხკუთხა ნიშაა. ერთი მსგავსი, მაგრამ ოდნავ მომცრო ნიშა, რომელიც აშკარად გვიანდელია, დარბაზის ჩრდილოეთ კედლეშიცაა. აფსიდი გადახურულია ოდნავ დადაბლებული პროპორციების კონქით, რომლის თაღის მოხაზულობა სრულ ნახევარ წრეზე ოდნავ ნაკლებია. მსგავსი ფორმა ჰქონდა კამარასაც (მნიშვნელოვანი ნაწილი აკლია). ინტერიერი შელესილი და შეთეთრებული ყოფილა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
გორანის მეორე ეკლესია

**გორანის მეორე ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ გორანის მიდამოებში. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს.  

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია რიყის ქვითა და დამუშავებული ქვის კვადრებით. ძლიერაა დაზიანებული: კედლები შემორჩენილია რამდენიმე სანტიმეტრის სიმაღლეზე, აღმოსავლეთით შეინიშნება აფსიდის კვალი, სამხრეთ კედლის შემორჩენილ ნაწილში კარის წირთხლი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ვედრებისის წმინდა გიორგის ეკლესია

**ვედრებისის წმინდა გიორგის ეკლესია** — XVI საუკუნის არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ მანავში, ნასოფლარ თარაქის ზემოთ 2 კილომეტრზე, მანავის ცივის მაღალი მთის, ტყით დაფარულ ერთ-ერთი ფერდის, გავაკებულ წვერზე. სახელი „ვედრებელა“ ფშაველების შერქმეული უნდა იყოს, რომლებიც წელიწადში ერთხელ, გარე კახეთიდან ცივის მთაზე საქონლის გარეკვის დროს, ამ ეკლესიას მსხვერპლს სწირავდნენ.

ეკლესია ნაგებია კვადრატული აგურით და კირის სქელი ხსნარით. ფასადებზე საძირკველთან გამოყენებლია რიყის დიდი ზომის ქვა. ეკლესია გეგმით ჯვრის ფორმის ცენტრალურ-გუმბათოვანი ნაგებობაა, რომლის კედლების ნაწილი აფსიდებიანია ნაწილი კი სწორკუთხა. სამხრეთ და ჩრდილოეთ მკლავებში შესასვლელები თავზე, ოდნავ შეისრულთაღოვანი სარკმლებია გაჭრილი. გუმბათქვეშა კვადრატის კუთხეები ვიწრო მხრებითაა აქცენტირებული, რომლებიც ქვემოთ სწორკუთხედებზეა დამყარებული. გარედან ეკლესია რვაწახნაგაა. დიაგონალზე მდებარე წახნაგები უფრო დაბალია და ყოველ მათგანში ნახევარწრიული კონქიანი ნიშებია განთავსებული. აღმოსავლეთ ფასადზე კედლის სიბრტყე ოდნავ დაღრმავებულია და ზემოთ დასრულებულია შეისრული, ვიწრო თაღით.

ყოველი მკლავი გადახურული იყო ორქანობიანი სახურავით, რომლის ქვეშ განთავსებული ყოფილა შირიმის ლავგარდანი, წრეთარგისა და ლილვის მქონე პროფილით. გუმბათის ყელი რვაწახნაგაა. ფასადებზე ორი ტონალობის აგურია გამოყენებული ღია ვარდისფერი და მოყავისფრო, ამას ემატება მოყვითალო შირიმის ლავგარდანი და რუხი დუღაბი, რომლის სქელი ფენები უაღრესად თვალსაჩინოა აგურის რიგებს შორის. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XVI საუკუნის ეკლესიები
კატეგორია:წმინდა გიორგის სახელობის ეკლესიები
ზემო ყანდაურის წმინდა გიორგის ეკლესია

**ზემო ყანდაურის წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო ყანდაურაში, ძეგლი თარიღდება XIX საუკუნის ბოლოთი.

ეკლესია დარბაზულია, აღმოსავლეთ მხარე დასრულებულია საკურთხევლის ნახევარწრიული აფსიდით, რომლის ერთი ნაწილი, გეგმის სწორკუთხედის ნაწილშია, ხოლო მეორე ნაწილი გამოშვერილია. ეკლესიის ძირითადი ნაწილისგან მოკლე ფრთებითაა გამოყოფილი საკურთხევლის შვერილი, და გადახურულია დამოუკიდებელი კონუსისებრი სახურავით, ეკლესიის სიგრძე (საკურთხევლის ჩათვლით) 13,9 მეტრია, ხოლო სიგანე — 7,6 მეტრი.

შენობის ასაშენებლად გამოყენებულია რიყის ქვა, ნატეხი ქვა და აგური. ძირითადად რიყის ქვითაა გამოყვანილი გარეთა კედლები, აქ ქვები შერჩეულია და თარაზულ რიგებადაა დაწყობილი. საკურთხევლის შვერილის წყობა აგურით ნაწყობი რიგების შუალედებითაა გამოწყობილი. აგური ასევე გამოყენებულია გარეთა კუთხეებში, სადაც აგურებს მოზრდილი რიყის ქვები ენაცვლებათ. თითოეული კუთხის ბოლო ნაწილში თითო საფლავის ლოდია ჩართული. ძველად ყველა კედელი შელესილი იყო, თუმცა დღემდე ნალესობა მხოლოდ სამხრეთ კედელზეა შემორჩენილი.

ეკლესიაში შესასვლელი ჩრდილოეთიდან და დასავლეთიდანაა. ეკლესიის თავდაპირველი შესასვლელი ჩრდილოეთიდან იყო, ის აგურითაა აშენებული და შეისრული თაღითაა გადახურული. დასავლეთ შესასვლელი 2010 წელს მოეწყო ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ ჩატარებული თვითნებური სარესტავრაციო სამუშაოებისას, ამავე დროს აღადგინეს ეკლესიის კამარა, დასავლეთ კედლის დიდი ნაწილი და სამხრეთ-დასავლეთ კუთხე. ეკლესია შიგნიდან გაჯით შელესეს შელესეს. ორივე შესასვლელის წინ ააგეს ოთხკუთხა კარიბჭე და ეკლესია სრულიად გადახურეს ბრტყელი კრამიტით.

ეკლესიის აფსიდა დარბაზისაგან გამიჯნულია წყვილი პალისტრით და მათზე გადაყვანილი საბრჯენი თაღით. აფსიდის ღერძზე გაჭრილია ოთხკუთხა სარკმელი, რომელიც კედლის გულისკენ, შიგნიდან გარეთ ვიწროვდება. სარკმლის ქვემოთ, მაღალი, თაღოვანი ნიშია, ორ-ორი დაბალი, თაღოვანი ნიში აფსიდის კედლებშიცა სიმეტრიულადაა განლაგებული. კიდევ ერთი მცირე ოთხკუთხა ნიში აფსიდის ჩრდილოეთ გვერდის ბოლოშიცაა.

გრძლივ კედლებზე ორ-ორი ორსაფეხურიანი პილასტრია. პილასტრების წინა საფეხურზე კამარის საბრჯენი თაღებია გადაყვანილი, გვერდებს კი კედლის თაღები ეყრდნობა. პილასტრია სამხრეთ-დასავლეთ კუთხეშიც, რომელზეც დასავლეთ კედლის მიმდებარე თაღი იყო გადაყვანილი. თითოეული პილასტრი დაგვირგვინებულია მარტივი პროფილის კაპიტელით. სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებში შიგნიდან თაღოვანი, გარედან კი სწორკუთხა სარკმელია, რომელთა გარეთა ღიობები 2010 წლის რესტავრაციისას დაუნგრევიათ.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XIX საუკუნის ეკლესიები
გორანის პირველი ეკლესია

**გორანის პირველი ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ გორანის მიდამოებში, ტყეში. სავარაუდოდ განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.  

ეკლესია დარბაზულია. შენობას სამხრეთიდან ეკვროდა თანადროული მინაშენი, რომელიც ეკლესიასთან წყობით იყო დაკავშირებული. ეკლესიის კედლები რიყის ქვითა და ნატეხი ქვითაა ნაგები. ქვა შერჩეულია და დაწყობილია თარაზულ რიგებად. კონსტრუქციულ ნაწილებში და გარეთა კუთხეებში გამოყენებულია შირიმის დამუშავებული კვადრები. შიდა კედლები შედარებით ნაკლები ზომის ქვებითაა ნაწყობი - თარაზული რიგების გამოყვანის გარეშე.  

ძეგლი ძლიერაა დაზიანებული: ჩამოშლილია კამარა, მიწის პირამდეა დანგრეული აფსიდის ჩრდილოეთ ნახევარი - გარეთა კედლების შესაბამისი ნაწილებითურთ. შემორჩენილი კედლები დაბზარულია. ინტერიერში ერია ქვები და კედლის ნანგრევები.  

ეკლესიას შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. კარი გარედან ნახევარწრიული თაღითაა გადახურული, შიგნიდან კი ხის, თარაზული გადახურვა ჰქონია (შემორჩენილია კვალი). 

აფსიდის კედელს სარკმლის სამხრეთ წირთხლი და მასზე დაყრდნობილი თაღის ნაწილი შემორჩა. აფსიდის სამხრეთ ბოლოსთან მცირე ზომის, ოთხკუთხა ნიშაა. თითო მსგავსი ნიშა ეკლესიის ჩრდილოეთ და სამხრეთ კედლებშიცაა. სამხრეთ კედელში შიგნიდან და გარედან ბრყტელი ქვით გადახურული სარკმელია გაჭრილი. მისი გვერდები კი, თითო მოგრძო, რიყის ქვით არის გამოყვანილი.  

მინაშენი ეკლესიაზე რამდენადმე მოკლეა და ეკლესიის სამხრეთ ფასადის თითქმის შუამდე გაუყვებოდა. იგი უაფსიდოა და აღმოსავლეთით სწორი კედლითაა დასრულებული, რომელიც ეკლესიის აღმოსავლეთ კედლის ხაზზეა. კედელში პატარა, ოთხკუთხა სარკმელია გაჭრილი. მინაშენის სამხრეთ კედელი მიწის პირამდეა დანგრეული. დასავლეთ კედლიდან კი, მცირე ნაწილი მოჩანს. მინაშენი ეკლესიასთან დაკავშირებული ყოფილა თაღოვანი კარით რომლისგანაც შემორჩენილია აღმოსავლეთ წირთხლი და თაღის შესაბამისი ქუსლი. მინაშენი გადახურული ყოფილა კამარით (ნაშთი ეკლესიის სამხრეთ კედელს შემორჩა).  

შენობის ფასადებს ეტყობა შეკეთების კვალი. კედლები ალაგ-ალაგ, ტლანქი ნალესობით არის დაფარული.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
სხლოვანის განძი

**სხლოვანის განძი** — არქეოლოგიური ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ სხლოვანის მახლობლად, მიწის სამუშაოების დროს. განეკუთვნება განვითარებულ შუა საუკუნეებს. განძს შეადგენს რკინის ნივთები: ფოლადის ცული, ორი დანა-წალდი, ბოძალი ანუ ორწვერა ისრისპირი და მასრიანი საჭრეთელი. განძი ინახება თიანეთის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თიანეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
კატეგორია:საქართველოში აღმოჩენილი განძები
ადგილის დედა (ვაშლიანი)

**ადგილის დედა** — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ ვაშლიანის ჩრდილო-აღმოსავლეთით. სავარაუდოდ განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.  

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია რიყის ქვითა და კირის ხსნარით. ალაგ-ალაგ გამოყენებულია შირიმის კვადრებიც. ძლიერაა დაზიანებული: ჩამოშლილია ეკლესიის საბურავი და კამარის დიდი ნაწილი, დანგრეულია სამხრეთ კედელი. მონგრეულია აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლების ზედა ნაწილები, იატაკი ჩამონაშალი ქვებითა და მიწით წარმოქმნილი, დაახლოებით 1 მეტრი სიმაღლის ფენითაა დაფარული.   

შესასვლელი ეკლესიას სამხრეთიდან აქვს. აღმოსავლეთით კონქით გადახურული, ნახევარწრიული აფსიდია, რომელშიც თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. მის გვერდებზე კი თითო ოთხკუთხა ნიშია მოწყობილი. გარედან სარკმელი თარაზულადაა გადახურული.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ვაშლიანის ამაღლების ეკლესია

**ვაშლიანის ამაღლების ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ ვაშლიანის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, ორიოდე კილომეტრზე. სავარაუდოდ განეკუთვნება შუა საუკუნეებს.  

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია სხვადასხვა ზომის, ნატეხი ქვითა და კირის დუღაბით. ძლიერ დაზიანებულია: კედლები 0,5-1 მეტრ სიმაღლეზეა შემორჩენილი. ინტერიერი ამოვსებულია კამარის ნანგრევებითა და კედლებიდან ჩამონაშალი ქვით.  

შემოსასვლელი ეკლესიას სამხრეთიდან ჰქონდა (შემორჩენილია კარის დასავლეთ წირთხლი) აღმოსავლეთით, ნახევარწრიული აფსიდი, რომელშიც გაჭრილია ვიწრო თაღოვანი სარკმელი (შემორჩენილია ქვედა ნაწილი). აფსიდის ჩრდილოეთ გვერდში მცირე ზომის, ოთხკუთხა ნიშია.  

გარედან კედლების მნიშნველოვანი ნაწილი მიწითაა დაფარული.  

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
თოხლიაურის პირველი ეკლესია

**თოხლიაურის პირველი ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ თოხლიაურში, ძველ სასაფალოზე. არქიტექტურული ნიშნებით თარიღდება XIX საუკუნით. ადგილობრივი მოსახლეობის გადმოცემის მიხედვით ირკვევა, რომ საბჭოთა პერიოდში ეკლესია სოფლის კლუბად იყო გადაკეთებული, რის შედეგადაც ძეგლმა მნიშვნელოვანი ცვლილებები განიცადა, ამოაშენეს დასავლეთ შესასვლელი და ჩრდილოეთ კედელში არსებული ორივე სარკმელი, შიგნითა კელდები კი გაჯით შეულესავთ. 2000-იან წლებში სოფელის მოსახლეობამ თვითნებურად დაიწყო ეკლესიის განახლება, რის დროსაც გაათავისუფლეს ამოვსებული ღიობები, თუმცა მალევე მიატოვეს. 

ეკლესია დარბაზულია, აღმოსავლეთ კედელი დასრულებულია აფსიდით, რომელიც გარედან ხუთწახნაგოვან აბრისშია ჩაწერილი. ეკლესიის შიგნითა ზომებია: სიგრძე 13,5 მეტრი, სიგანე 5,9 მეტრი, კედლის სისქე 1 მეტრი. საშენ მასალად თითქმის თანაბარი რაოდენობითაა გამოყენებულია რიყის ქვა და კვადრატული აგური. კედლები ძირითადად რიყის ქვისაა, რომელთა წყობაშიც თანაბრად დაშორებული აგურის თარაზული რიგებია ჩართული. კარ-სარკმელის ღიობები და სხვა არქიტექტურული ელემენტები მთლინად აგურისაა, მაგრამ წირთხლების წყობაში რიყის ქვებიცაა გამოყენებული. ქვებს შორის არსებული ცარიელი სივრცეები ბათქაშითაა ამოვსებული.

შესასვლელები სამხრეთიდან და დასავლეთიდანაა ორივეს პარალელური წირთხლები აქვთ და ორივე ბრტყელი თაღითაა გადახურული. ინტერიერი განათებული იყო ხუთი სარკმლით. 

ეკლესიას თავდაპირველი გადახურვის კვალი არ ეტყობა. ვარაუდობენ რომ ის ხის კამარით იყო გადახურული.

ეკლესიასთან ახლოს ჩერქეზიშვილთა საფლავის ქვები დგას.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XIX საუკუნის ეკლესიები
ჭიანჭველთგორის კვირიკეს საყდარი

**ჭიანჭველთგორის კვირიკეს საყდარი** — არქიტექტურული ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის დაბა სიონის აღმოსავლეთით, 9-10 კილომეტრზე, ტყეში. განეკუთვნება Vlll-lX საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია (8x6 მეტრი), ნაგებია ნატეხი ქვის ირეგულარული წყობით. შენობა დაზიანებულია: სამხრეთის ფასადის შუა მონაკვეთის პერანგი ჩამოშლილია, მორღვეულია ჩრდილო-აღმოსავლეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხეების ქვედა ნაწილები, კედლებზე გაჩენილია ბზარები. შესასვლელი სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნაწილშია. კარი გარედან თაღოვანია, შიგნით კი სწორკუთხა შეღრმავებაშია ჩასმული. ჩრდილოეთის სწორკუთხა კარი ამჟამად ამოქოლილია. სწორკუთხა დარბაზი ერთი წყვილი ძლიერ შვერილი ერთსაფეხურიანი პილასტრით გაყოფილია ორ ტოლ ნაწილად. მათგან აღმოსავლეთისა საკურთხეველია. საკურთხევლის აღმოსავლეთ კედელში გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი, რომელიც ზემოთკენ თანდათან ვიწროვდება. მის ქვემოთ ოთხკუთხა ტრაპეზია. დასავლეთ სარკმელი ოდნავ დაბალია და ფორმით აღმოსავლეთ სარკმლის მსგავსია. საკურთხევლის სამხრეთ და ჩრდილო კედლებსა და ჩრდილო კარის ამოშენებულ ნაწილში თითო მცირე ზომის სწორკუთხა ნიშია. ერთი ნიში დასავლეთ კედელშია. ტრაპეზთან ახლოს (დასავლეთით) ქვით ნაშენი და შელესილი 20 სანტიმეტრი სიმაღლის ორსაფეხურიანი მართკუთხა ნაგებობაა, რომელსაც ცენტრში ღრმა ფოსო აქვს (შესაძლებელია შიგ ხის ჯვარი იყო ჩადგმული). ნაგებობას ჩრდილოეთიდან ეკვრის ასეთივე ფორმის ნაგებობა, რომლის ერთი გვერდი პილასტრზეა მიბჯენილი. ინტერიერში, ისევე როგორც ფასადებზე, შელესილობის კვალია შემორჩენილი. დასავლეთის ფასადის სარკმლის თავზე, ნალესობაზე, ხელის სამი მტევანია აღბეჭდილი. ერთი ასეთივე ანაბეჭდი ინტერიერშია, ამავე სარკმლის თავზე. შენობის ერთსაფეხურიანი ლავგარდანი თხელი და მოგრძო ქვებითაა ნაწყობი. ლავგარდანს განივ ფასადებზე ჰორიზონტალური შემონაკეცები ჰქონია (ლავგარდანი სრული სახით მხოლოდ აღმოსავლეთის ფასადზეა შემორჩენილი). ამავე ფასადის ფრონტონი დასრულებულია დუღაბით გამოყვანილი კეხით, რომელიც სახურავს თავდაპირველად მთელ სიგრძეზე გასდევდა. ეკლესია გადახურული იყო ღარიანი და ბრტყელი კრამიტით. ზოგ ბრტყელ კრამიტს ტოლმკლავა ჯვარი ამშვენებს. ეკლესიიდან ჩრდილო-დასავლეთით, ოთხიოდე მეტრის მანძილზე, დგას სანახევროდ შემორჩენილი დარბაზული (4x3 მეტრი) ეკლესია, რომელიც, სავარაუდოდ, X საუკუნით თარიღდება. ეკლესია ნაშენია ნატეხი ქვით. სწორკუთხა შესასვლელი სამხრეთ კედლის დასავლეთ კიდეშია. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:თიანეთის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ჭურჭელაურების ეკლესია

**ჭურჭელაურების ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭურჭელაურების ჩრდილოეთით, მთის წვერზე განეკუთვნება გვიან შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია (5,5x3,95 მ). უაფსიდო, ნაგებია ნატეხი ქვით. შემორჩენილი კედლების სიმაღლე 1,3-1,5 მეტრია. აღმოსავლეთ კედლის ღერძზე გაჭრილი სარკმლის მხოლოდ ქვედა ნაწილია შემორჩენილი. შესასვლელი სამხრეთ კედლის დასავლეთ კიდეში ყოფილა. ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში პატარა სწორკუთხა ნიშია.                     
                                                                                                        
## ლიტერატურა
                                                                                                   კატეგორია:თიანეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ზეიანის გორასამარხები

**ზეიანის გორასამარხები** — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ მანავში, სოფლის სამხრეთით 5 კილომეტრზე, ზეიანად წოდებულ ადგილში. 1982 წელს კახეთის არქეოლოიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვ. კ. ფიცხელაური, ვ. ვარაზაშვილი) სამაროვანზე გათხარა სამი გორასამარხი. ერთ-ერთი ძვ. წ. III ათასწლეულის შუა ხანებს განეკუთვნება, მეორე IV ათასწლეულის II ნახევარს ხოლო მესამე I ათასწლეულის I ნახევარს. 

ზეიანში სარწყავი სისიტემის მშენებლობის დროს გორასამარხები დაზიანდა. ყველაზე დიდი მიწაყრილის მქონე ერთ-ერთ სამარხს რიყის ქვის ზვინული ჰქონდა. სამარხი ადრევე გაუძარცვავთ, რასაც მოწმობს ქვაყრილის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში ძველი ჰუმუსის დონეზე არსებული ღიობი და მის გასწვრივ სამარხი ორმოს ჩანგრეული კედელი. დასაკრძალავი ორმოს ყველა კედელთან, ძველი ჰუმუსის დონეზე აღმოჩნდა ნახანძრალი ბუდეები, რაც იმას მიანიშნებს, რომ დასაკრძალავი ორმოს გაწმენდის მიზნით, მის ყველა კედელთან კოცონი დაუნთიათ.დასაკრძალავი დარბაზის სამხრეთ კუთხესთან, გვერდზე  მწოლიარე, ორი ჩონჩხი აღმოჩნდა, ძლიერ მოხრილი კიდურებით. ერთი მარჯვენა გვერდზე ესვენა მეორე მარცხენა. მათი ხელის მტევნები ერთმანეთს ეხებოდა. სამარხში აღმოჩნდა სილანარევი და ქვიშანარევი თიხის ჭურჭელი. ასევე სამარხში აღმოჩნდა ბრინჯაოს ბიკონუსური ფორმის ორი მძივი და პირამიდულთა ვიანი ისრისპირი აგრეთვე ნიჟარის ფუძის ბრტყელი საკიდი. სამარხი ძვ. წ. III ათასწლეულის შუახანებით არის დათარიღებული.

მეორე გორასამარხი მიწაყრილიანია, რომლის ცენტრშიც რიყის ქვის ზვინულია. კამარის სამხრეთ ნაწილში შემაღლებულ ადგილზე, პირდაპირ ქვიან გრუნტზე დასვენებული ექვსი ადამიანის დამწვარი ძვლები აღმოჩნდა. კამარის სამხრეთით ორი კიდურმოხრილი მიცვალებული ესვენა ერთი მარცხენა გვერდზე მეორე მარჯვენაზე. მიცვალებულებს ზემოდანაც ჭილოფი და ტყავი ეფარათ. მონაპოვარი თიხის ჭურჭლის მიხედვით, სამარხი მტკვარ-არაქსის კულტურის ძეგლია.

მესამე ქვამიწაყრილიანი გორასამარხი გაძარცვული აღმოჩნდა. დასაკრძალავი დარბაზის კედელი რკინის სალტეებით და ლურსმნებით გადაბმული, ხისფიცრებით იყო მოპირკეთებული. კამერის ფსკერზე დასავლეთ კედელთან, მამაკაცის ქვის ქანდაკება იდგა. მასალა ინახება საქართველოს ეროვნული მუზეუმის სიღნაღის მუზეუმში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ასკილაურის მეხუთე ეკლესია

**ასკილაურის მეხუთე ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ ასკილაურის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, დაახლოებით 0,7 კილომეტრზე, ტყეში. სავარაუდოდ განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს

ძლიერ დაზიანებულია: შემორჩენილია საკურთხევლის ნაწილი და დასავლეთ კედელი, გრძივი კედლები კი - დაახლოებით 1 მეტრ სიმაღლეზე. აღმოსავლეთ კედელს ჩრდილოეთ კიდე და სააფსიდე წყობის დიდი ნაწილი ჩამოშლილი აქვს, ინტერიერი ამოვსებულია ქვებითა და მიწით. მიწითა და ნანგრევებითაა დაფარული გარეთა კედლების მნიშვნელოვანი ნაწილიც.

ეკლესია დარბაზულია (5,8×3,75 მეტრზე), ნაგებია სხვადასხვა ზომის ქვიშაქვის ნატეხი ქვითა და კირის დუღაბით. გარეთა კედლები გამოყვანილია მოზრდილი, შემთხვევით ფორმის, თხელი ქვებით, რომლებიც ბრტყელი პირით ფასადის მხარეს არის მიქცეული. წყობა  ძირითადად  ქაოსურია, ტლანქი. შიგნით კედლების წყობაში, გაცილებით მცირე ზომის ქვებია გამოყენებული. ჩრდილოეთ კედლის საპირე წყობაში ქვები თავისებურად არის განლაგებული - თხელი, მოგრძო, ნატეხი ქვები თევზიფხურადაა დაწყობილი. მსგავსი წყობით გამოყვანილი ერთი ზოლი დასავლეთ კედლის ქვედა ნახევარშიცაა.  ინტერიერი შელესილი ყოფილა.  ნალესობის ფრაგმენტები ძირითადად საკურთხველშია შემორჩენილი.  

ერთადერთი შესასვლელი (შემორჩენილია წირთხლების ნაშთი) ეკლესიას სამხრეთიდან აქვს. აფსიდი ნახევარწრილი ფორმისაა. იგი იმდენად ღრმაა, რომ მისი სიღრმე დარბაზის სიგრძის ტოლია. აფსიდის შუა ნაწილი, სარკმლის ადგილზე, განგრეულია, ბოლოებთან კი, თითო ოთხკუთხა ნიშაა (სამხრეთით მდებარეს უკანა მხარე განგრეული აქვს). აფსიდი გადახურულია ტლანქად ნაგები კონქით. კონქის თაღი ნახევარწრიულია. მსგავსი ფორმა ჰქონდა კამარასაც, რომლის კვალი დასავლეთ კედელზეა შემორჩენილი. ამავე კედლის ფრონტონის მცირე ნაწილიც შემორჩა.

ეკლესია გადახურული იყო დამუშავებული, ქვიშაქვის თხელი ფილებით (ნაშთები შემორჩენილია აღმოსავლეთ ნაწილის სახურავზე), რომლებიც დაწყობილი იყო დუღაბის სქელ ფენაზე.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
გომბორის ხიდი

**გომბორის ხიდი** — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ გომბორში გადადებულია მდინარე გომბორის მარჯვენა უსახელო შენაკდზე. რომელიც ამ ადგილას რკინა-ბეტონის კალაპოტშია მოქცეული. აგებულია XIX საუკუნეში. 

ხიდი ზომითა და ხასიათით სოლიდურია, ერთმალიანი, სამცენტრიანი თაღის ფორმისაა ( სიგრძე-10,2 მეტრი, სიგანე-6,4მეტრი, სიმაღლე მდინარის ზედაპკრიდან-7,5 მეტრი). ნაგებია აგურით. თაღის საყრდენი ბურჯები ნათალი ქვისაა და იმავე ჯიშის, რუსტირებული ქვითაა მოპირკეთებული. 

დაზიანებულია. ხიდს მოაჯირი, აღარ აქვს. მარცხენა ბურჯს აკლია მოსაპირკეთებელი ქვების დიდი ნაწილი. ხიდი ამჭამადაც მოქმედია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ვერონის კოშკი

**ვერონის კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ ვერონას ჩრდილო-აღმოსავლეთით, გომბორაულად წოდებულ ადგილში, ციხის ქვედა ტერასაზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.  

კოშკი ნაგებია სხვადასხვა ზომის, ნატეხი ქვითა და კირის ხსნარით. წყობაში შიგადაშიგ რიყის ქვებიცაა ჩართული. კედლები შელესილი ყოფილა (კედლის სისქე ფუძის დონეზე 1,9 მეტრია). 

კოშკის უმეტესი ნაწილი დანგრეულია. შემორჩენილია მხოლოდ ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთ კუთხე და შესაბამისი კუთხის ნაწილები, რომელთა შეერთებით შექმნილი კუთხე გარედან მომრგვალებულია ისე, რომ მისი ორივე ბოლო კედლის სისქეშია შეჭრილი და კუთხეში ჩართულ, ნახევარწრიულ ბურგს წააგავს, რაც კოშკის ინდივიდუალური თავისებურებაა. 

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის კოშკები
ტოლათსოფლის ნასახლარი

**ტოლათსოფლის ნასახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ტოლათსოფლის სამხრეთ-დასავლეთით, სასაფლაოზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. შემორჩენილია წრიული ნაგებობის საძირკვლის ნაწილი. საძირკველი ნაგებია რიყის ქვით. იქვე შეიმჩნევა გეგმით ოთხკუთხა შენობის (4x2 მეტრი) კვალიც.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თიანეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ნათლისმცემლის პირველი ნაეკლესიარი

**ნათლისმცემლის პირველი ნაეკლესიარი** — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ მანავში, სოფლის ცენტრში. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს. ნაგები ყოფილა რიყის ქვითა და კირის ხსნარით. კედლები მიწის პირამდეა დანგრეული. შემორჩენილია მხოლოდ სამხრეთ-დასავლეთ კუთხის ნაშთი. გეგმა არ იკითხება.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ადგილის დედა (გომბორი)

**ადგილის დედა** — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ გომბორის ჩრდილოეთით სამიოდე კილომეტრზე. განეკუთვნება სავარაუდოდ გვიანდელ შუა საუკენეებს. 

ეკლესია დარბაზულია (5,78X4,32 მეტრზე), ნაგებია სხვადასხვა ზომის, სრულიად დამუშავებული, ნატეხი ქვითა და კირის დუღაბით. ქვები, ზომისა და ფორმის მიხედვით, შერჩეული არ არის. ისინი შემთხვევით არის დაწყობილი რის გამოც წყობა ქაოსურია. 

ძეგლი თითქმის მთლიანადაა დანგრეული. მისგან მხოლოდ აფსიდი დგას, თუმცა, ისიც შუაშია განგრეული. გვერდები გადმოხრილია ცენტრისაკენ და ნგრევის პირასაა მისული. დანარჩენი კედლები მიწის დონიდან 0,5-1 მეტრზეა შემორჩენილი. მთავარი შემოსასვლელის სამხრეთ კედლის შუა ნაწილი, ხოლო დასავლეთ კედლის სამხრეთი ნახევარი აკლია. ინტერიერში ამოსულია ხეები და დაახლოებით 1 მეტრ სიმაღლეზე, ნანგრევებითა და მიწითა ამოვსებული. 

შესასვლელი (გასუფთავების გარეშე კვალი არ ჩანს) ეკლესიას სამხრეთით ჰქონია. დარბაზი იმდენად მოკლეა, რომ მისი განივი ღერძი, დაახლოებით 1 მეტრით, აღემატება გრძივ ღერძს. აფსიდი ნახევარწრიულია, მასში განიერი, გარეთკენ შევიწროვებული სარკმელია გაჭრილი. მის ორივე მხარეს კი სიმეტრიულად განლაგებული მცირე ზომის, ორი ოთხკუთხა ნიშაა მოწყობილი. ნაშთებიდან ჩანს, რომ სარკმელი თაღოვანი ყოფილა. 

ეკლესიის შემორჩენილ კედლებს საფასადე წყობა თითქმის მთლიანად აქვს ჩამოცვენილი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ტოლათსოფლის სამაროვანი

**ტოლათსოფლის სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ტოლათსოფლის განაპირას, სამხრეთით, განეკუთვნება Xl-Xlll საუკუნეებს. 1967 წელს, სადაზვერვო გათხრები ჩაატარა ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის ერწო-თიანეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელძღვანელი რ. რამიშვილი). გამოვლინდა დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ დამხრობილი სამი ორმოსამარხი და ერთი ქვისსამარხი. ინვენტარი არ აღმოჩნდა (ერთ-ერთ დანგრეულ სამარხში ნაპოვნია მინის ინკრუსტირებელი მძივი, რომელიც ინახება არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში).

## ლიტერატურა
კატეგორია:თიანეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
თოხლიაურის მესამე ეკლესია

**თოხლიაურის მესამე ეკლესია**, **კერპის საყდარი** — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ თოხლიაურის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, სამიოდე კილომეტრის მოშორებით, ნასოფლარ შავქედის სამხრეთით, 300 მეტრზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. 

ეკლესია დარბაზეულია, 7,8 მეტრი 4,5 მეტრზე. საშენ მასალად გამოყენებულია რიყის ქვა, თუმცა წყობაში ალაგ-ალაგ გამოყენებულია შირიმიც. 

ეკლესია დაზიანებულია, კონქთან ერთად შემორჩენილია აფსიდიც, ჩრდილოეთ კედელი 1 მეტრზეღაა შემორჩენილი შემორჩენილი, არც დასავლეთ კედლის ჩრდილოეთ ნაწილი აღემატება 1 მეტრს. აფსიდა ნახევარწრიულია, ის გადახურულია შემცირებული პროპორციების მქონე კონქით. აფსიდის ღერძზე გაჭრილია შეისრულთაღოვანი სარკმელი, საიდანაც დღემდე მხოლოდ თაღი შემორჩა. სარკმლის ორთივე მხარეს თითო ოთხკუთხა ნიშია. ინტერიერი შელესილი ყოფილა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
თელეთის მთავარანგელოზის ეკლესია

**თელეთის მთავარანგელოზის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ მანავში, სოფლის ჩრდილოეთით, ტყეში. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. 

ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია რიყის ქვითა და ნატეხი ქვით. წყობა ირეგულარულია, კუთხებიი ამოყვანილია მოზრდილი ზომის სუფთად ნათალი მოგრძო ქვიშაქვის ქვებით. კარ-სარკმელები გამოყვანილია აგურით. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი შეისრული თაღითაა გადახურული. ეკლესიის დარბაზი იმდენად მოკლეა რომ მისი განივი ღერძი 1 მეტრით აღემატება გრძივ ღერძს. აღმოსავლეთით ღრმა აფსიდია, რომლის სამხრეთ გვერდი ოდნავ ნალისებრი მოხაზულობისაა. აფსიდის ღერძზე გაჭრილია სარკმელი, რომლის ორივე მხარეს თითო კვადრატული ნიშაა. აფსიდი დადაბლებული პროპორციების კონქითაა გადახურული. ეკლესიის ფასადები მოურთვეოლია დასავლეთ ფასადის წყობაში ჩატანებულია ქვიშაქვის სამი მოგრძო ქვა. მათგან ორი შესასვლელის სამხრეთითაა, ერთი  ჩრდილოეთით. ეკლესია დაბურული იყო ღარისებრი კრამიტით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
იახსრის ხატი (ტოლათსოფელი)

**ტოლათსოფლის იახსრის ხატი** — არქიტექტურული ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ტოლათსოფლის განაპირას, სამხრეთით. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. ნაგებია სხვადასხვა ზომის რიყის ქვის ირეგულარული წყობით. წყობაში (ძირითადად გარეთა კუთხეებში) ალაგ-ალაგ შირიმის ტლანქად დამუშავებული ქვაა გამოყენებული. შენობა გეგმით კვადრატულია (2,9x2,9 მეტრი) და ზემოთკენ თანდათან ვიწროვდება (სიმაღლე 4,7 მეტრი). ერთადერთი შესასვლელი სამხრეთის მხრიდან, მიწის დონიდან 1,5 მეტრ სიმაღლეზეა. ღიობი გარედან ერთმანეთზე მიყრდნობილი რიყის ორი ქვითაა გადახურული და ქვემოთკენ თანდათან ფართოვდება. შენობის შიდა სივრცე განათებულია აღმოსავლეთ, სამხრეთ და დასავლეთ კედლებში მოწყობილი თითო ვიწრო სწორკუთხა სარკმლით. შენობის ოთხივე ფასადზე წყობის შეღრმავებით პატარა ტოლმკლავა ჯვრებია გამოყვანილი. აღმოსავლეთისა და დასავლეთის ფასადების შუა ნაწილში თითო ასეთი ჯვარია, ხოლო დანარჩენ ორზე (კუთხეებთან ახლოს) - ორ-ორი. ნაგებობას ორფერდა სახურავი ჰქონია. ნაგებობასთან ახლოს დაფიქსირებულია ნასოფლარის ნაშთები და Xl-Xlll საუკუნეების სამარხები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თიანეთის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ვერონის სამაროვანი

**ვერონის სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ ვერონის მკვიდრის ხ. ჭინჭარაულის საკარმიდამო ნაკვეთში. განეკუთვნება ძვ. წ. VIII-VII საუკუნეებს.  

სამაროვანზე 1974 წელს კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, მიწის ზედაპირიდან 40-50 სანტიმეტრის სიღრმეზე, გათხარა სამი ორმოსამარხი. დაზიანების გამო არ მოხერხდა სამარხების ზომებისა და დამხრობის დადგენა. სამივე სამარხს, სავარაუდოდ, ქვის ყრილი ჰქონდა და ერთ-ერთი ორმოსამარხის დასავლეთ ნახევარში აღოჩნდა: ექვსი ადამიანის თავის ქალა; ქვიშანარევი თიხისგან დამზადებული, მოყავისფრო-მოწითალოდ გამომწვარი, ნაცრისფერკეციანი, მრავალმუცლიანი და ბრტყელძირიანი ცალყურა ხელადა; სუფთად განლექილი თიხისაგან დამზადებული, ნაცრსიფერკეციანი, მოწითალო ფერის ხელადის ძირ-გვერდის ფრაგმენტი; რკინის მასრაგახსნილი შუბისპირი; ბრინჯაოს ბრტყელი ფირფიტის სამი რგოლი, ბრინჯაოსავე საკინძი, რომელსაც კონუსისებრი თავი და მრგვალგანიკვეთიანი, თავსიკენ გამსხვილებული ღერო აქვს. სამარხში ასევე აღმოჩნდა მსხვილფეხა საქონლის ძვლებიც.  

მეორე სამარხში დადასტურდა ნაცრისფრად გამომწვარი, წვრილმარცლოვანი ქვიშანარევი თიხისაგან დამზადებული დერგის ფრაგმენტები. ბრინჯაოს საკინძი, რომლის თავი ვედრების პოზიციაში მყოფი ადამიანის ფიგურითაა შემკული.  

მესამე სამარხში შემორჩენილი იყო ბარძაყის ძვლის ფრაგმენტები და მრგვალმასრიანი, რკინის შუბისპირი - მასრაზე ნახვრეტით.  

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
თოხლიაურის მეხუთე ეკლესია

**თოხლიაურის მეოთხე ეკლესია** (ასევე ცნობილი როგორც, ***ღონიტას ველის საყდარი***) — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ თოხლიაურის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ღონისტასხევის მარცხენა მხარეს, ტყიან ქედზე. სავარაუდოდ განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია, (3,65X3,35 მ). ნაგებია რიყის ქვით და კირის ხსნარით. 

შემოსასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი სწორკუთხაა და კედლის ღერძიდან ოდნავ სამხრეთითაა. აღმოსავლეთით არსებული ნალისებრ აფსიდაში ოთხკუთხა სარკმელია, რომლის სამხრეთითაც მცირე ზომის ოთხკუთხა ნიშია. იმავე ფრომის ოდნავ მოზრდილი ნიში ჩრდილოეთ კედლის დასავლეთ ბოლოშიცაა. დასავლეთ კედელში, შემოსასვლელვის ჩრდილოეთ გვერდის ასწვრივ მოწყობილია ოთხკუთხა, თითქმის პარალელური წირთხლებიანი სარკმელი. შიგნით ეკლესია, განძისმაძიებლების მიერ, დაახლოებით 1.2 მეტრით არის ჩაღრმავებული

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ტოლათსოფლის ღვთისმშობლის ეკლესია

**ტოლათსოფლის ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ტოლათსოფელში, ძველ სასაფლაოზე. ნაგებობის უმეტესი ნაწილი XlX საუკუნის მიწურულს განეკუთვნება. იგი დაშენებულია ადრე არსებული ეკლესიის შემორჩენილ კედლებზე. შენობის ეს ორი სამშენებლო ფენა ერთმანეთისგან განსხვავდება როგორც მასალით, ისე წყობის ხასიათითაც. ეკლესიის თავდაპირველი კედლები რიყისა და ნატეხი ქვის ირეგულარული წყობითაა ნაგები, განახლებული ნაწილები კი - კვადრატული აგურითა და რიყის ქვით. ეკლესია დარბაზულია (8,2x5,9 მეტრი). ძლიერ დაზიანებულია: ჩამოშლილია სახურავი და ლავგარდნის ნაწილი, კედლების ზედა ნაწილები ალაგ-ალაგ მონგრეულია. შესასვლელი ორია: სამხრეთიდან და დასავლეთიდან. სამხრეთის კარი აგურით ნაწყობი ბრტყელი თაღითაა გადახურული, დასავლეთისა - სწორკუთხაა. აღმოსავლეთით აფსიდის ღერძზე საკმაოდ განიერი სარკმელია. მსგავსი ორი სარკმელია სამხრეთით, ხოლო სამი - ჩრდილოეთით. სარკმლები ბრტყელი თაღითაა გადახურული და შიგ რკინისგისოსებიანი ხის ჩარჩოებია ჩასმული. დარბაზს ხის კამაროვანი გადახურვა ჰქონია. ფასადები დასრულებული ყოფილა შირიმის ქვის თაროსებრი ლავგარდნით. ეკლესიის დასავლეთ კედელზე დაშენებული იყო აგურის სამრეკლო, რომლისგანაც კვადრატული საფუძველიღა შემორჩა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თიანეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XIX საუკუნის ეკლესიები
ვერხვიანის წმინდა გიორგის ეკლესია

**ვერხვიანის წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ ვერხვიანის სამხრეთით, ექვსასიოდე მეტრზე, ვენახებს შორის მდებარე, პატარა ბორცვზე. ადგილობრივი მოსახლეობა ეკლესიას ციხეს უწოდებს.  

ეკლესია დარბაზულია, სავარაუდოდ თარიღდება XVI საუკუნით. ნაგებია საშუალო ზომის რიყის ქვითა და კირის ხსნარით. ქვა შერჩეულია და დაწყობილი თანაბარი სიმაღლის, თარაზულ რიგებად. კონსტრანტულ ნაწილებში გამოყენებულია აგური. კედლები გამაგრებული ყოფილა ხის მსხვილი ძეგლებით.  

შენობა ძლიერ დაზიანებულია: მთლიანადაა ჩამონგრეული კამარა. დანგრეულია სამხრეთ და დასავლეთ კედლის დიდი ნაწილი. განგრეულია აფსიდის კედლის შუა ნაწილი. შემორჩენილ კედლებს, მიწიდან 2-2,5 მეტრ სიმაღლეზე, გარედან და შიგნიდან, საპირე წყობა ჩამოშლილი აქვს.  

შესასვლელი ეკლესიას დასავლეთიდან ჰქონია. იგი გარედან ჩასმული ყოფილა აგურით გამოყვანილ, საფეხურით შეღრმავებულ, სწორკუთხა არეში, რომლისგანაც მხოლოდ ზედა, მარცხენა ნაწილიღაა შემორჩენილი. ჰქონდა თუ არა ეკლესიას მეორე შესასვლელი არ ჩანს.  

აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის ორივე გვერდში, სიმეტრიულად, მოწყობილია თითო მაღალი შეისრულთაღოვანი ნიშა. მათი გეგმის მოხაზულობა თითქმის  ნახევარწრიულია. თაღები კი, აგურითაა ნაწყობი. აგურითაა ნაწყობი საკურთხევლის სარკმლის თაღიც, რომელიც როგორც შიგნიდან, ისე გარედანაც შეისრულია და გარეთკენ მკვეთრად ვიწროვდება. აფსიდი კონქითაა გადახურული, რომლის ქვედა ნაწილი აგურისა და რიყის ქვის რიგების მონაცვლეობითაა ამოყვანილი, ზედა კი, მთლიანად აგურისაა. ეკლესიის აღმოსავლეთ კედელი და გრძივი კედლების შესაბამისი ბოლოები კონქის ქუსლის დონემდეა შემორჩენილი, რის გამოც კონქი გარედან მთლიანად გაშიშვლებულია და შორიდან გუმბათს წააგავს.  

ეკლესიის დარბაზი შემაღლებულ პროპორციებში ყოფილა გადაწყვეტილი. დარბაზის გადამხურავი კამარა დაყრდნობილი ყოფილა საბჯენ თაღზე. საკუთრივ თაღი კი - პილასტრებზე, რომელთა წყობაში აგურიც იყო გამოყენებული. პილასტრის ნაშთი დარბაზის ჩრდილოეთ-დასავლეთ კუთხეშიცაა. ამ უკანასკნელს დასავლეთ კედლის მიმდებარე საბჯენი თაღი ეყრდნობოდა.  

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
გორანის ეკლესია

ტერმინი **გორანის ეკლესია** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* გორანის პირველი ეკლესია — ეკლესია საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ გორანაში
* გორანის მეორე ეკლესია — ეკლესია საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ გორანაში