open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
გარიელი

**გარიელი** () — ფრინველების გვარი ბატისნაირთა რიგისა. საშუალო ან დიდი ზომის ფრინველებია; მამალი 1,7 კგ-მდე იწონის, დედალი — ცოტა ნაკლებს. მამალი შავი ფერისაა, დედალი — მოშავო-მურა. გვარი გავრცელებულია ჩრდილოეთ ევროპაში, ჩრდილოეთ აზიაში, სამხრეთ ამერიკაში. შეიცავს 5 სახეობას. ერთი სახეობა შავი გარიელი (Melanitta fusca) გვხვდება საქართველოში; ბინადრობს ჯავახეთის ტბათა მიდამოებში და იქვე ატარებს ზამთარს. გარიელი ივნისსა და ივლისში მრავლდება. დებს 6-10 კვერცხს. კრუხობს 20 დღემდე. სარეწაო მნიშვნელობა აქვს.

## ლიტერატურა
*
კატეგორია:იხვისებრნი
გედები

**გედები** () — ფრინველთა გვარი იხვისებრთა ოჯახისა. მათი სხეულის სიგრძე 180 სმ აღწევს, წონა 13 კგ. აქვთ გრძელი კისერი. კარგად ფრენენ და ცურავენ, ცუდად დადიან და ვერ ყვინთავენ. გვარში 7 სახეობაა. 5 სახეობა გავრცელებულია ევროპაში, აზიასა და ამერიკაში; 1 სახეობა — შავი გედი, ავსტრალიასა და ტასმანიაში ბინადრობს. საქართველოში მხოლოდ მიმოფრენისას გვხვდება სისინა (ანუ წითელნისკარტა) გედი და მყივანი გედი.მონოგამები არიან. მამალი ეხმარება დედალ ბუდის შენებაში. დებენ 5-7 (12-მდე) კვერცხს. დედალი 35-40 დღის განმავლობაში კრუხობს. იკვებებიან მცენარეული საკვებით და წყლის უხერხემლო ცხოველებით. ზოგან სარეწაო მნიშვნელობა აქვს. გამოსადეგია გედების ბუმბული და ხორცი. სისინა გედს აშინაურებენ.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:იხვისებრნი
მონოგამია

**მონოგამია** () — ერთქორწინება, ოჯახისა და ქორწინების ისტორიული ფორმა. წარმოიშვა პირველყოფილი საზოგადოების რღვევის ხანაში წყვილადი ქორწინებიდან და შემდომში ქორწინების გაბატონებული ფორმა გახდა.

ბოლოდროინდელი აღმოჩენების საფუძველზე ბიოლოგები სამი ტიპის მონოგამიას ანსხვავებენ: სოციალური მონოგამია, სექსუალური მონოგამია და გენეტიკური მონოგამია. სოციალური მონოგამია მიუთითებს ორი ადამიანის თანაცხოვრებაზე, რომელთაც სექსუალური ურთიერთობა აქვთ და ერთად შრომობენ ძირითადი რესურსების (საკვები, ტანსაცმელი, ფული, სხვა საჭირო ნივთები) დაგროვებაზე. სექსუალური მონოგამია მიუთითებს ორ ადამიანზე, რომლებიც ერთმანეთის გარდა გამორიცხავს ნებისმიერ სხვა სექსუალურ პარტნიორს. გენეტიკური მონოგამია მიუთითებს ფაქტზე, რომ ორ პარტნიორს ერთმანეთთან მხოლოდ საერთო მემკვიდრე (შვილი) აკავშირებს.

## მონოგამია ცხოველებში
მონოგამია ცხოველებში სქესთა შორის ურთიერთობა, რომლის დროსაც გარკვეული წყვილები მეტ-ნაკლებად ხანგრძლივი დროით იქმნება და მამალი შთამომავლობაზე ზრუნვაშიც მონაწილეობს. მონოგამია ახასიათებს ფრინველების უმრავლესობას, ძუძუმწოვრებს და სხვა. მონოგამიას ზოგჯერ ისეთ ურთიერთობასაც აკუთვნებენ (მწერებში და სხვა უხერხემლოებში), რომლის დროსაც ორივე სქესი, ან მარტო მამალი, ერთჯერადი შეწყვილების შემდეგ მალევე კვდება.

## იხილეთ აგრეთვე 
*ქორწინება
*ნების თავისუფლება

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში 
* The Myth of Monogamy
* UK website on childsupport and paternity with many links to studies of paternity, nonpaternity and pedigree error rates 

კატეგორია:ქორწინება
გვირგვინოსანი წერო

**გვირგვინოსანი წერო** () — ფრინველი წეროსნაირთა რიგისა. გავრცელებულია აფრიკაში საჰარის სამხრეთით. სხეული რუხი ფერისა აქვს, ფრთები — შავი, თეთრგარეული, თავზე მარაოს მსგავსად აქოჩრილი მოჩალისფრო-თეთრი გვირგვინი ადგას. ფეხები და ნისკარტი შავი აქვს. გვირგვინოსანი წერო მობინადრე ან ნახევრად მობინადრე ფრინველია. ბუდობის დროს წყვილებად ცხოვრობს. დებს 2 კვერცხს. იკვებება მცირე ზომის ამფიბიებით, ლოკოკონებით, მწერებით, ჭიებით, აგრეთვე მცენარეთა თესლით და მწვანე ნაწილებით. კარგად იტანს ტყვეობას.

## ლიტერატურა
კატეგორია:წეროსნაირნი
გვირგვინოსანი მტრედი

**გვირგვინოსანი მტრედი** () — ფრინველების გვარი მტრედისებრთა ოჯახისა. სხეულის სიგრძე 80 სმ აღწევს. შეფერილობაში ჭარბობს მოლურჯო და ძოწისფერი. ცნობილია 3 სახეობა. გავრცელებულია ახალ გვინეასა და მის მახლობელ კუნძულებზე. ბინადრობს ტყეში მცირე გუნდებად. ბუდეს იკეთება ხეებზე. დებს ერთ კვერცხს. იკვებება ჩამოცვენილი ნაყოფითა და კენკრით. 

## ლიტერატურა 
*
კატეგორია:მტრედისებრნი
გვრიტი

**გვრიტი** () — ფრინველი მტრედისნაირთა რიგისა. გავრცელებულია ევროპაში, აზიაში, აფრიკაში. საქართველოში მრავალგან გვხვდება. მობუდარი გადამფრენია. ბუდეს იკეთებს ხეზე, წყალსატევის სიახლოვეს. აპრილ-მაისში დებს 2 კვერცხს. კრუხობს ორივე მშობელი 13-14 დღე. ნორჩ ხუნდებს კვებავს ჩიჩახვიდან ამოღებული ნათხევით („ფრინველის რძით“). იკვებება მარცვლოვნებით, იშვიათად - მწერებით, მოლუსკებით და სხვა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:გვრიტი
კატეგორია:ევროპის ფრინველები
გვრიტჩიტასნაირნი

**გვრიტჩიტასნაირნი** (, ძველად — Pterocletiformes) — ფრინველების რიგი. აქვთ 33-37 სმ სიგრძის სხეული, პატარა თავი, გრძელი ფრთები, სოლისებრი ბოლო. გალო შებუმბლულია, უკანა თითი - რუდიმენტული ან ანრიფირებული. მათ ბუმბულს აქვს წყლის შეწოვის უნარი, რაც აუცილებელია მშრალ პირობებში ცხოვრებისათვის. შეფერილობაში ჭარბობს ნარინჯისფერ-წითელი; გავრცელებული არაიან ევროპაში, აზიასა და აფრიკაში. მოიცავს ერთადერთ ოჯახს — **გვრიტჩიტასებრნი** (). რიგში 16 სახეობაა. საქართველოში მიმოფრენისას გვხვდება 2 - შავმუცელა გვრიტჩიტა() და თეთრმუცელა გვრიტჩიტა (). გვრიტჩიტასნაირნი ცხოვრობენ უდაბნოებსა და ნახევრად უდაბნოში. ბუდობენ მიწაზე. დებენ 2-4 კვერცხს. კრუხობს ორივე მშობელი 1 თვემდე. იკვებებიან სარეველას თესლით, მწერებით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ფრინველები
*
გოჭა (მრავალმნიშვნელოვანი)

ტერმინით **გოჭა** შეიძლება აღნიშნული იყოს:

*გოჭა (ფრინველი) — ფრინველი
*გოჭა (თევზი) — თევზი
გოჭა (ფრინველი)

**გოჭა** () — ფრინველი მეჭვავიასნაირთა რიგისა. აქვს 35 სმ სიგრძის სხეული, 200 გრამამდე წონა, მურა ფერის ბულბული მუქი ხაზებით. გავრცელებულია ევროპასა და ჩრდილოეთ აზიაში, ყოფილ სსრკ-ში — დასავლეთ საზღვრიდან ენისეიმდე და სამხრეთ ტუნდრიდან ტყე-სტეპის ზონამდე. საქართველოში გვხვდება მიმოფრენის დროს. გაზაფხულზე გოჭა საგრძნობი რაოდენობით მოფრინდება ხოლმე მდინარეების მტკვრისა და არაგვის დინებათა გაყოლებით და მიისწრაფის ჩრდილოეთისაკენ, კავკასიონის ქედზე გავლით. იგი დროებით ჩერდება გარდაბნის ტრამალებში, მტკვრის ნაპირებთან სველ მინდვრებში, მუხრანის, სკრის, ხვედურეთის, გორისა და ერწოს ტბის ჭაობებში. საქართველოში იგი აპრილის მეორე ნახევარში ჩნდება. ყველაზე მრავალრიცხოვანი გადაფრენა მაისის შუა რიცხვებში იწყება და ივნისის დასაწყისამდე გრძელდება. ბუდეს ჭაობიან ადგილებში მიწაზე იკეთებს. დებს 4 მსხვილ, დაწინწკლულ კვერცხს. ინკუბაცია 17-18 დღე-ღამე გრძელდება. ბარტყები სწრაფად იზრდებიან, ერთი თვისა უკვე ზრდასრულნი არიან და დედას შორდებიან. იკვებება მწერების მატლებით, ჭიებით და ლოკოკინებით, რითაც სარგებლობა მოაქვს მეურნეობისათვის. გოჭა სპორტული ნადირობის ობიექტია.

## ლიტერატურა 
* გ. აბულაძე, ნ. ღამბარაშვილი, ვ. ბურჯანაძე, შ. ჩახანაშვილი, პ. ჟორდანია, ნ. ლომსაძე, ლ. გუნიავა, დ. ახრახაძე, გ. ზახაროვი; „მონადირის ცნობარი“, თბ., 1969.

კატეგორია:ჩიბუხა
კატეგორია:ევროპის ფრინველები
კობრი

**კობრი**, *გოჭა* () — თევზი კობრისებრთა ოჯახისა. მისი სიგრძე 1 მ აღწევს, მისი მასა 12 კგ, ზოგჯერ მეტსაც. ბინადრობს ხმელთაშუა, შავ, კასპიის, არალის ზღვებში, წყნარი ოკეანის აუზის და აღმოსავლეთ აზიის მდინერეებსა და ტბებში. საქართველოში გვხვდება ბევრ მდინარეში, ტბაში და წყალსაცავში. სელექციით მისგან გამოყვანილია მრავალი ჯიში, რომელთაგან საქართველოში შემოყვანილია სარკისებრი კობრი. იკვებება უხერხემლო ცხოველებით და მცენარეებით. მრავლდება 2-5 წლისა. ნაყოფიერება აღწევს 1,5 მლნ. ქვირითს, ტოფობს ზაფხულში. ძვირფასი სარეწაო თევზია. იყენებენ ნედლად, დამარილებულს, დაკონსერვებულს და სხვა.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:კობრისებრნი
გრატასებრნი

**გრატასებრნი** () — ფრინველების ოჯახი ბეღურასნაირთა რიგისა. აქვთ 13-20 სმ სიგრძის სხეული, კონუსისებრი ნისკარტი, ზენისკარტსა და ქვენისკარტს შორის დამახასიათებელი ღრიჭოთი; გრძელი, კიდეზე ამოკვეთილი ბოლო. შეფერილობაში ჭარბობს მუღა და ყავისფერი; მამალი დედალზე ლამაზია. ცნობილია გრატასებრთა 197 სახეობა, რომლებიც გავრცელებული არიან ევროპაში, აზიასა და ჩრდილოეთ აფრიკაში. საქართველოში მობუდარია მთის გრატა, ბაღის გრატა, შავთავა გრატა და მეფეტყვია; მოზამთრეა ჩვეულებრივი გრატა; მიმოფრენისას გვხვდება ლერწმის, წიტელნისკარტა, ბოსტნისა და თეთრქუდა გრატები. გრატასებრთა უმრავლესობა მიწაზე ბუდობს, ნაწილი — ბუჩქნარებში. დებენ 3-6 კვერცხს (უმეტეს შემთხვევაში ორჯერ). იკვებებიან სარეველების თესლითა და მავნე მწერებით, რითაც სარგებლობა მოაქვთ ადამიანისათვის.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ბეღურასნაირნი
გუახარო

**გუახარო** () — ფრინველი უფეხურასნაირთა რიგისა. ერთადერთი სახეობაა გვარსა და ოჯახში. ტიპობრივი გამოქვაბულის ბინადარია. სხეულის სიგრძე 55 სმ აღწევს, ფრთების შლილი 1 მ. აქვს მაგარი ნისკარტი, პირის ირგვლივ გრძელი, უხეში ჯაგრები, რომლებიც ეხმარება სიბნელეში ექოლოკაციის საშუალებით ორიენტირებაში, წაბლისფერ-მურა აქა-იქ თეთრკოპლებიანი ბუმბული. გვხვდება სამხრეთ ამერიკის ჩრდილოეთი ნაწილის მთებში, აგრეთვე კუნძულ ტრინიდადზე. იკვებება ღამით პალმისა და დაფნისებრთა ნაყოფით, რომელსაც ყნოსვით აგნებს. ინელებს მხოლოდ ნაყოფის რბილობს, ამონთხეული თესლითა და ნერწყვით კი ბუდეს იკეთებს. ბუდობს ჯგუფებად. დებს 2-4 კვერცხს. ბარტყები ბუდეში 4 თვემდე რჩებიან და ძლიერ სუქდებიან. მათ ქონს ინდიელები საჭმელად და გასანათებლად იყენებდნენ.

## ლიტერატურა
კატეგორია:გუახარო
გულწითელა

**გულწითელა** () — ფრინველი მემატლიასებრთა ოჯახისა. მისი სხეულის სიგრძეა 15–16 სმ, წონა 16–18 გრამი. გავრცელებულია ევროპაში, სპორადულად აზიასა და ჩრდილოეთ აფრიკაში. საქართველოში თითქმის ყველგან გვხვდება როგორც მობინადრე ფრინველი, ვრცელდება ზღვის დონიდან 1800 მეტრამდე. უდეს იკეთებს მიწაზე, კუნძებზე, იშვიათად ფუღუროში, წაქცეული ხეების ქვეშ. დებს 4–7 (ჩვეულებრივ 5–6) კვერცხს, კრუხობს 13–14 დღე. ბარტყებს ჩეკს ზაფხულში. ფრთხილი ფრინველია, საკვებს ხტუნვა-ხტუნვით დაეძებს. იკვებება მწერებით, ლოქორებით, ჭიებითა და სხვა უხერხემლოებით, ბალახის თესლით და კენკრით. საქართველოში გვხვდება როგორც მობუდარი გადამფრენი ფორმა, ამასთან, ქვესახეობებიდან კავკასიონისათვის დამახასიათებელია კავკასიური გულწითელა (), ხოლო მცირე კავკასიონისათვის — ირანული ქვესახეობა — ჰირკანული გულწითელა (Erithacus rubecula hyrcanus), მიმოფრენისას გვხვდება ჩვეულებრივი გულწითელა ().

## ლიტერატურა 
კატეგორია:გულწითელა
კატეგორია:ევროპის ფრინველები
დრონგოსებრნი

**დრონგოსებრნი** () — ფრინველთა ოჯახი  ბეღურასნაირთა რიგისა. აქვს 25-39 სმ სიგრძის სხეული. შავი, იშვიათად რუხი ბუმბული, მოკლე, მომრგვალებული ფრთები, გრძელი ბოლო, ძლიერი ნისკარტი ფუძესთან უხეში „ჯაგრებით“. გარეთა საჭის ბუმბულები წაგრძელებულია და ბოლოზე მარაოსებურად გაფართოებული. ოჯახში 20 სახეობაა. გავრცელებულია აღმოსავლეთ ნახევარსფეროს ტროპიკებსა და სუბტროპიკებში. დრონგოსებრნი იკვებებიან მწერებით.

## ლიტერატურა
## სქოლიო 
*
კატეგორია:ბეღურასნაირნი
დრონტისებრნი

**დრონტისებრნი** () — ფრინველების ქვეოჯახი მტრედისნაირთა რიგისა. ამოწყდა XVII-XVIII საუკუნეებში. დრონტისებრნი ბატის ზომისა იყვნენ, წონა 20 კგ აღწევდა. ჰქონდათ მასიური ნისკარტი და განუვითარებელი ფრთები. ცხოვრობდნენ მასკარების კუნძულებზე, სადაც ძლიერი მტერი არ ჰყავდათ, ამიტომ თანდათან დაკარგეს თავდაცვის უნარი და შემდეგ კოლონისტების მიერ შემოყვანილმა ღორებმა ადვილად გაანადგურეს ისინი. ცნობილია 3 სახეობა: დოდო — გავრცელებული იყო მავრიკის კუნძულებზე; მეუდაბნოე — კუნძულ როდრიგესზე; თეთრი დოდო — კუნძულ რეუნიონზე. დრონტისებრნი ბინადრობდნენ მიწაზე, სადაც სეზონის განმავლობაში დებდნენ თითო თეთრ კვერცხს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:გადაშენებული ფრინველები
კატეგორია:მტრედისებრნი
ემუ

**ემუ**,, *ავსტრალიური სირაქლემა* () — ფრინველი კაზუარისნაირთა რიგისა. გავრცელებულია ავსტრალიასა და კუნძულ ტასმანიაზე. ემუს სიმაღლე აღწევს 170 ამ, ხოლო წონა — 50 კგ. დებს 20-მდე კვერცხს (თითოეული იწონის 650 გრამს). კრუხად ჯდება მხოლოდ მამალი. მართვეებზეც მხოლოდ მამალი ზრუნავს. ემუ იკვებება ნაირგვარი მცენარეების თესლით და ნაყოფით, პატარ-პატარა მღრღნელებით, ხვლიკებით და მწერებით. ზოგან ცდილობენ ემუს მოშინაურებას.

## იხილეთ აგრეთვე 
* ემუს ომი

## ლიტერატურა 
## სქოლიო 
კატეგორია:ემუ
ვარხვისებრნი

**ვარხვისებრნი** () — ფრინველთა ოჯახი ნიჩაბფეხიანების რიგისა. გავრცელებულია სპორადულად სამხრეთ-აღმოსავლეთ ევროპაში, წინა, შუა და ცენტრალურ აზიაში. დიდი ზომის ფრინველებია. მათი სხეულის სიგრძე 130—180 სმ აღწევს. აქვთ გრძელი, ჩანთიანი ნისკარტი, ფართო ფრთები, მოკლე ბოლო. სხეულის საერთო შეფერილობა თეთრია. კარგად ცურავენ, მაგრამ იმის გამო, რომ პნევმატური ძვლები და განვითარებული კანქვეშა საჰაერო პარკები აქვთ, ვერ ყვინთავენ. ბუდობენ კოლონიებად ზღვების, ტბებისა და მდინარეების პირას. იკვებებიან თევზით. მონოგამები არიან. დებენ 1-4 თეთრ კვერცხს. ოჯახში 1 გვარის (ლათ. Pelecanus) 8 სახეობაა. საქართველოში მიმოფრენისას გვხვდება ვარდისფერი ვარხვი (ლათ. Pelecanus onocrotalus) და ხუჭუჭა ვარხვი (ლათ. Pelecanus crispus).

## ლიტერატურა 
## სქოლიო 
*
კატეგორია:ვარხვისნაირნი
ერთგასავლიანები

**ერთგასავლიანები**, *კვერცხისმდებლები* () — ძუძუმწოვრების რიგი. შეიცავს 2 ოჯახს: იქედნისებრნს და იხვნისკარტასებრნს. ცნობილია ერთგასავლიანების 5 სახეობა. გავრცელებული არიან ავსტრალიაში, ტასმანიასა და ახალ გვინეაში. ერთგასავლიანები ძუძუმწოვრებს შორის გამონაკლისს წარმოადგენს — კვერცხს დებენ, ხოლო გამოჩეკილ ნაშიერს რძით კვებავენ მათი სარძევე ჯირკვლები მარტივია და აგებულებით ოფლის ჯირკვლების მსგავსია. ძუძუს კერტები არა აქვთ. ნაწლავი და შარდსასქესო მილი კლოაკაში იხსნება. იქედნეს სხეულის ტემპერატურა 30°-მდე აღწევს; ხოლო იხვნისკარტასა 25°-მდე. ზრდადამთავრებულ ერთგასავლიანებს კბილები არა აქვთ. ახალგაზრდა იხვნისკარტას 10 სარძევე კბილი აქვს, რომლებიც ძლიერ ჰგვანან მეზოზოურ ერაში მცხოვრები ძუძუმწოვრების კბილებს. კუნთოვანი ტუჩები არ უვითარდებათ.

## კლასიფიკაცია 
* იხვნისკარტასებრნი (*Ornithorhynchidae*)
** იხვნისკარტა (*Ornithorhynchus*)
*** იხვნისკარტა (*Ornithorhynchus anatinus*)
* იქედნისებრნი (*Tachyglossidae*)
** პროიქედნე (*Zaglossus*)
*** ბარტონის პროიქედნე (*Zaglossus bartoni*)
*** ბრიუინის პროიქედნე (*Zaglossus bruijni*)
*** ატენბოროს პროიქედნე (*Zaglossus attenboroughi*)
** ექიდნე
*** ავსტრალიური იქედნე (*Tachyglossus aculeatus*)

## ლიტერატურა 
*
კატეგორია:ძუძუმწოვრები
დურაჯი

thumb|*Francolinus francolinus* 

**დურაჯი** (), ფრინველი ქათმისნაირთა რიგისა. იწონის 400-500 გრამს. 

გავრცელებულია ევროპასა და აზიაში, არაბეთის ნახევარკუნძულზე, კუნძულ კვიპროსზე, საქართველოში, აზერბაიჯანსა და თურქმენეთში. 

XIX საუკუნემდე დურაჯი ფართოდ იყო გავრცელებული მდინარე ივრისა და ალაზნის ხეობებში. ამჟამად რეაკლიმატიზაციის შედეგად დურაჯი მცირე რაოდენობით გვხვდება საგარეჯოს რაიონში, ივრის ნაპირებზე. ბინადრობს არხების, ტბების, მდინარის პირას ხშირ ლელქაშში, ლერწმიანსა და მაყვლიანში. ბუდეს იკეთებს მიწაზე. მონომაგია, ქმნის მტკიცე წყვილებს. დებს 10-15 კვერცხს. კრუხობს დედალი 20 დღემდე. მართვეებზე ზრუნავს ორივე მშობელი. დაფრინავს მოკლე მანძილზე. იკვებება ყლორტებით, კვირტებით, ნაყოფით, თესლით, მწერებით, ლოკოკინებით. მოსპობის საშიშროების გამო დურაჯზე ნადირობა აკრძალულია. შეტანილია „საქართველოს წითელ წიგნში“.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დურაჯები
ვეშაპთავა ყანჩა

**ვეშაპთავა ყანჩა** () — ფრინველი ნიჩაბფეხიანების რიგისა. სხეულის სიგრძეა 120 სმ, სიმაღლე - 1 მ.მდე, წონა - 5-7 კგ, ფრთების შლილი — 250 სმ-მდე. აქვს ფართო, მასიური, კაუჭიანი ნისკარტი, რუხი სხეული; საჭისა და მომქნევი ბუმბული — შავია. გავრცელებულია აფრიკაში. საკმაოდ იშვიათია. ბუდობს ჭაობნარებში. ბუდეს იკეთებს წყლის და ხმელეთის-ბალახოვანი მცენარეებისაგან, დებს 1-2 თეთრ კვერცხს. იკვებება  თევზებით.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ვეშაპთავა ყანჩები
ზარნაშო

**ზარნაშო** () — ფრინველების გვარი ბუსნაირთა რიგისა. გავრცელებულია ევროპაში, აზიაში, აფრიკასა და ჩრდილოეთ ამერიკაში. ბუების რიგის ყველაზე დიდი წარმომადგენელია ჩვეულებრივი ზარნაშო (). მისი სხეულის სიგრძეა 65-80 სმ, ფრთების შლილი 175 სმ, წონა 2-3 კგ. დედალი მამალზე დიდია. ძირითადად მობინადრეა. გვხვდება მთასა და ბარში, ტყესა და უდაბნოში. იკვებება კურდღლებით, ფრინველებით, რითაც მცირეოდენი ზიანი მოაქვს, მაგრამ სასაგრებლოცაა — სპობს დიდძალ თაგვისებრ მღრღნელებს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ბუსნაირნი
თაგვფრინველისნაირნი

**თაგვფრინველისნაირნი** () — ფრინველების რიგი. მათი სხეულის სიგრძე ბოლოიანად 30-38 სმ-ია; წონა 42-56 გ. ბოლოს სიგრძე თითქმის ორჯერ აღემატება სხეულს. ქოჩორი განსაკუთრებით ემჩნევათ გაღიზიანებისას. რუხი ფერისანი არიან, ზურგზე მომწვანო ელფერი გადაკრავთ, კეფაზე ცისფერი ლაქა აჩნიათ. ფეხის ითხივე თითი წინა აქვთ მიმართული, მაგრამ 1-ლი და მე-4 თითი შეუძლიათ უკანაც შემოაბრუნონ. რიგში 1 ოჯახი (თაგვფრინველისებრნი ()) და 6 თანამედროვე სახეობაა. თაგვფრინველისნაირნი გავრცელებული არიან აფრიკაში - სენეგალიდან და სომალიდან კაპის პროვინციამდე. ბინადრობენ სავანებში, მეჩხერ ტყეებში, აგრეთვე ბაღებში. დებენ 2-3 კვერცხს. კრუხობენ 12-15 დღე. იკვებებიან წვნიანი ნაყოფით, კენკრით, კვირტითა და ნექტარით. ზოგჯერ სხვა ფრინველების ბარტყებსაც ჭამენ. ზოგი თაგვფრინველისნაირნი ზიანს აყენებს ბაღებს. არ გალობენ.

## ლიტერატურა
*
კატეგორია:ფრინველები
თეთრი ბუ

**თეთრი ბუ** (Bubo scandiacus, სინონიმები  Bubo scandiaca, Nyctea scandiaca) — ფრინველი ნამდვილ ბუსებრთა ოჯახისა. გავრცელებულია ჩრდილოეთ ამერიკის, ევროპისა და აზიის ტუნდრის ზონაში და ჩრდილოეთ ყინულოვანი ოკეანის ზოგიერთ კუნძულზე. მომთაბარეა, ზამთარში ველების ზონამდე ინაცვლებს. თეთრ ბუმბულზე მეტ-ნაკლებად შესამჩნევი მურა ლაქები აქვს. მისი სხეულის სიგრძეა 55-65 სმ, ფრთების შლილი — 150-160 სმ, წონა — 1,5-2,5 კგ. კვერცხებს (3-11) დებს მაისის შუა ან ბოლო რიცხვებში ხავსით ამოფენილ ორმოში. კრუხობს ერთ თვემდე. იკვებება ლემინგებით და მათ რაოდენობაზეა დამოკიდებული თეთრი ბუს გამრავლების ინტენსივობაც.
## ლიტერატურა 
კატეგორია:ბუსნაირნი
თეთრი მეჭვავიასებრნი

**თეთრი მეჭვავიასებრნი** () — ფრინველების ოჯახი მეჭვავიასნაირთა რიგისა. მათი სხეულის სიგრძე 36-46 სმ აღწევს, ფერად თეთრები არიან. ბუდობენ ზღვის სანაპირო კლდეების ნაპრალებში. დებენ 2-3 ღია ყავისფერ, ფხაჭებიან კვერცხს. იკვებებიან უხერხემლოებით (მოლუსკებით, კიბოსნაირებით), ლეშით, ანადგურებენ პინგვისებისა და ქარიშხალების ბუდეებს. ცნობილი თეთრი მეჭვავიასებრთა 2 სახეობა: ყვითელნისკარტიანი (Chionis alba) და შავნისკარტიანი (Chionis minor). პირველი გავრცელებულის ცეცხლოვან მიწასა და ფოლკლენდის კუნძულზე, მეორე — კერგელენის, პრინს-ედუარდის, მარიონისა და სხვა კუნძულებზე.

## ლიტერატურა
*
კატეგორია:მეჭვავიასნაირნი
თვალშავი

**თვალშავი**, **ჩვეულებრივი თვალშავი** ან **ძელქორი** () — მტაცებელი ფრინველი შავარდნისნაირთა რიგისა. სხეულის სიგრძე 30 სმ აღწევს. მამალი ლეგა-შავია, წითელფეხებიანი; დედალს წითური მუცელი და ლეგა ზურგი აქვს, განივი მუქი ზოლებით. თვალშავი გავრცელებულია ევროპასა და აზიაში, ციმბირში მდინარე ლენამდე, ზამთრობს სამხრეთ აფრიკაში. საქართველოში გვხვდება მიმოფრენისას, გაზაფხულზე (აპრილში) და შემოდგომაზე (აგვისტო-სექტემბერში). ბუდობს ხეებზე სხვა ფრინველების ბუდეში. იკვებება მწერებითა და წვრილი მღრღნელებით, რითაც დიდი სარგებლობა მოაქვს. უწინ თვალშავი ეწოდებოდა ფრინველთა გვარს, რომელშიც ორი სახეობა იყო გაერთიანებული: თვალშავი () და ამურის თვალშავი (), რომელიც გავრცელებულია სამხრეთ-აღმოსავლეთ ციმბირსა და შორეულ აღმოსავლეთში.

## ლიტერატურა
## სქოლიო 
კატეგორია:შავარდნები
კატეგორია:საქართველოს წითელ წიგნში შეტანილი ცხოველები
კატეგორია:ევროპის ფრინველები
ელიზბარ ერისთავი

**ელიზბარ გიორგის ძე ერისთავი**  (*ერისთვისშვილი*) (დ. 1751 ― გ. 13 აგვისტო,  1826; მარი ბროსეს მიხედვით: 1738―1813) — ქართველი პოეტი და პოლიტიკური მოღვაწე, ქსნის ერისთავთა საგვარეულოდან, ძე გიორგი ქსნის ერისთავისა. ნიკოლოზ დადიანის გადმოცემით — სოლომონ მეფის სიძე.

1777 წელს მონაწილეობა მიიღო ქსნის ერისთავთა აჯანყებაში ერეკლე II-ის წინააღმდეგ, გამაგრებული იყო ფოხალას ციხეში, თუმცა ბრძოლას ჯერ კიდევ მამის საბოლოო დამარცხებამდე გამოეთიშა და თავი იმერეთის სამეფოს შეაფარა. ბესიკთან ერთად დიდი გავლენა ჰქონდა იმერეთის სამეფო კარზე; ცოლად ჰყავდა სოლომონ I-ის ქალიშვილი მარიამი (1769-1845). სოლომონ II-ის გამეფების შემდეგ იმერეთი დატოვა და თავის მამულში, ბელოთში დაბრუნდა, თუმცა აქტიურ პოლიტიკურ მოღვაწეობას ჩამოშორებული იყო. ერისთავი ბესიკის სკოლის წარმომადგენელია. მის ლექსებში გამოხატულია სოციალური და პოლიტიკური პრივილეგიების დაკარგვით გამოწვეული სევდა. მისი პოეტური მემკვიდრეობა დაცულია ხელნაწერების სახით.

## ლიტერატურა
* *რუხაძე ტ.,* ძველი ქართული ლირიკის ისტორიიდან, თბ., 1954;

* *ჩიქოვანი, იური*, ქსნის ერისთავები. გვ. 11 , თბ., 2010

## სქოლიო
კატეგორია:ქართველი პოეტები
კატეგორია:ქსნის ერისთავები
კატეგორია:დაბადებული  1751
კატეგორია:გარდაცვლილი 13 აგვისტო
კატეგორია:გარდაცვლილი  1826
კატეგორია:XVIII საუკუნის ქართველები
კატეგორია:XIX საუკუნის ქართველები
თეთრი გნოლი

thumb| * Lagopus lagopus lagopus*

**თეთრი გნოლი** (), ფრინველი ქათმისნაირთა რიგის როჭოსებრთა ოჯახისა. მისი სხეულის სიგრძეა 35-38 სმ, წონა 400-870 გ-მდე. ზამთარში თეთრია, ზაფხულში - მოყვითალო ან ჟანგისფერ-მურა. გავრცელებულია ევროპაში, აზიის და ჩრდილოეთ ამერიკის ჩრდილოეთ ნაწილში. ცნობილია 14 ქვესახეობა. ზამთარში მომთაბარეობს გუნდებად. მონოგამია. მაისის ბოლოს და ივნისში დებს 6-12 კვერცხს. ინკუბაცია 20 დღემდე გრძელდება. იკვებება მცენარეული საკვებით (კენკრა, ფოთლები, კვირტები, ყლორტები). თეთრი გნოლის სეზონური მიგრაციები იწვევენ სონღულისა და თეთრი ბუს მიგრაციებსაც, რადგან მათ საკვებს შეადგენენ. ძვირფასი სარეწაო ობიექტია.
## ლიტერატურა 
კატეგორია:ქათმისნაირნი
ვარსქენ პიტიახში

**ვარსქენი** (გ. 482) — გუგარქის (ქვემო ქართლის) პიტიახში დაახლ. 470-482 წლებში, არშუშას ძე, ფეროზიანთა საგვარეულოს წარმომადგენელი. ცოლად ჰყავდა სომეხთა სპასპეტის ვარდან მამიკონიანის ქალიშვილი შუშანიკი, რომელთანაც სამი ძე და ერთი ასული ჰყოლია.

დაახლ. 475 წელს პოლიტიკური მიზნით ვარსქენმა უარყო ქრისტიანობა და მიიღო მაზდეანობა, რითაც სპარსთა მეფის (სავარაუდოდ პეროზ I-ის) კეთილგანწყობა მოიპოვა — იაკობ ხუცესის თხზულების მიხედვით, მას სპარსთა მეფის ასული მიათხოვეს, ჯუანშერის მიხედვით კი ვარსქენს „რანის ერისთავობა“ მიუღია. იმ პერიოდში (დაახლ. 461-485) ალბანეთის („რანის“) ტახტი მართლაც ვაკანტური იყო და ქვეყანას სპარსეთიდან დანიშნული მეფისნაცვლები (მარზპანები) მართავდნენ. ვარსქენი, შესაძლოა, ერთ-ერთი მათგანი ყოფილიყო. 

475 წელს ვარსქენმა სიკვდილით დასაჯა მისი ქრისტიანი მეუღლე შუშანიკი, რაც აისახა უძველეს ქართულ ჰაგიოგრაფიულ თხზულებაში — იაკობ ხუცესის „შუშანიკის წამებაში“. სომეხი ისტორიკოსის ლაზარ ფარპეცის მიხედვით 482 წელს პოლიტიკური და სარწმუნოებრივი განდგომისთვის ვარსქენი ქართლის მეფე ვახტანგ გორგასალმა მოაკვლევინა. სწორედ ამით დაიწყო ვახტანგის აჯანყება სპარსეთის წინააღმდეგ. ვარსქენის მოკვლის ამბავი ჯუანშერსაც აქვს გადმოცემული, თუმცა მას, შეცდომით, ბაკურ მეფეს მიაწერს.

## გენეალოგია 
## ლიტერატურა
* ჯანაშია ლ.-ნ., ლაზარ ფარპეცის ცნობები საქართველოს შესახებ, თბ., 1962.
* 

კატეგორია:V საუკუნის ქართველები
კატეგორია:ქართლის პიტიახშები
კატეგორია:სიკვდილით დასჯილი ქართველები
კატეგორია:მიჰრანიდები
კატეგორია:დაბადების წელი უცნობია
ზაალ არაგვის ერისთავი

**ზაალ არაგვის ერისთავი** (გ. 13 მაისი, 1660) — არაგვის ერისთავი 1633–1660 წლებში.

ნუგზარ არაგვის ერისთავის ძე. ერისთავად დაჯდა ძმის — დათუნას სიკვდილის შემდეგ. როსტომსა და თეიმურაზ I-ს შორის სამეფო ტახტისთვის ბრძოლაში თავდაპირველად თეიმურაზის მხარეზე იყო, დაუკავშირდა იესე ქსნის ერისთავს, ქართლის სხვა თავადებს და მათ იმერეთში გახიზნული თეიმურაზი მეფედ მოიწვიეს. 1648 წელს, თეიმურაზის კახეთიდან განდევნის შემდეგ, ზაალმა და სხვა დიდებულებმა როსტომს შერიგება სთხოვეს. მეფე დათანხმდა იმ პირობით, თუ ზაალი ირანის შაჰს ეახლებოდა; შაჰმა ზაალი დიდი პატივით მიიღო: 500 თუმანი, ხალათი, ოქროთი შეკაზმული ცხენი, 15 სოფელი (ყაზვინთან ახლოს) უბოძა და სამშობლოში დააბრუნა. ზაალმა ერწო-თიანეთიც დაისაკუთრა. 

როსტომის გარდაცვალების (1658) შემდეგ, მისი მემკვიდრე ვახტანგ V ზაალმა მეფედ არ ცნო. კონფლიქტის გადაჭრის მიზნით შაჰმა ზაალი თავისთან დაიბარა. ერისთავმა, თავის ამალასთან ერთად, მაჰმადიანობა მიიღო და დიდი პატივითა და საჩუქრებით სამშობლოში დაბრუნდა, მაგრამ მშვიდობა მალე დაირღვა. ზაალი ირანელთა ბატონობის წინააღმდეგ კახეთის აჯანყების (1659/1660) ერთ-ერთი ლიდერი გახდა. ვახტანგმა მოახერხა ზაალის ძმისწულებისა და დისწულების გადაბირება, რომლებმაც საკუთარი ბიძა დუშეთში მოკლეს.  

## ლიტერატურა
* ვახუშტი, აღწერა სამეფოსა საქართველოსა, წგ.: ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 4, თბ., 1973.
* კაკაბაძე ს., საქართველოს ისტორია. ახალი საუკუნეების ეპოქა (1500–1810), ტფ., 1922; საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, ტ. 4, თბ., 1972.

კატეგორია:არაგვის ერისთავები
კატეგორია:პიროვნებები გაურკვეველი დაბადების თარიღით
კატეგორია:გარდაცვლილი 13 მაისი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1660
კატეგორია:XVII საუკუნის ქართველები
კატეგორია:მოკლული ქართველები
ტფილისის მაზრა

მინიატიურა|თფილისის მაზრის 1843 წლის გერბი
200px|thumb|თბილისის მაზრის ეთნიკური რუკა, 1880 წ.
200px|thumb|თბილისის მაზრის ეთნიკური რუკა, 1902 წ.
**ტფილისის მაზრა** — 1804-1918 წლებში რუსეთის იმპერიის; 1918-1921 წლებში — დამოუკიდებელი საქართველოს; 1921-1930 წლებში — საქართველოს სსრ ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული. ადმინისტრაციული ცენტრი — ტფილისი.

ტფილისის გუბერნიის შემადგენელი ნაწილი (1864-იდან). შეიქმნა 1804, როდესაც გაუქმებულ ლორის მაზრას ტფილისის მაზრა ეწოდა. მოიცავდა ისტორიულ ქვემო ქართლის ტერიტორიას. მის შემადგენლობაში შედიოდა: ბამბაკის, ბორჩალოს, ყაზახის, შამშადილისა და შურაგელის დისტანციები. 1840 წელს ეს დისტანციები (გარდა ბორჩალოს დისტანცია) ახალშექმნილი ელიზავეტოპოლის მაზრის შემადგენლობაში შევიდა. 1841 წელს შეუერთდა დუშეთის მაზრის, საქართველოს სამხედრო გზაზე არსებული მიწები, თრიალეთისა და ბორჩალოს დისტანციის მიწები. 1867 წელს ტფილისის მაზრას ცალკე ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეულად გამოეყო დუშეთის უბანი და შეიქმნა დუშეთის მაზრა. შემდგომში ტფილისის მაზრას კიდევ ერთი ახალი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული — ბორჩალოს მაზრა გამოეყო. ტფილისის მაზრა გაუქმდა 1930 წელს.   
 
## ლიტერატურა
## კომენტარები 
კატეგორია:თბილისის მაზრა
თვალჭყეტია

**თვალჭყეტია**, **წოლელა** () — ფრინველი მეჭვავიასნაირთა რიგისა. ადრე ითვლებოდა წეროსნაირთა რიგში. მისი სხეულის სიგრძე 45 სმ-ს აღწევს. აქვს ქვიშისფერი ბუმბული, ზურგზე გასწვრივი შავი ზოლებით. გავრცელებულია ევროპაში, ცენტრალურ და სამხრეთ აზიაში, ჩრდილოეთ აფრიკაში. საქართველოში გვხვდება მიმოფრენისას. ბუდეს იკეთებს მიწაზე, ორმოში. დებს 2, იშვიათად 3 კვერცხს. კრუხობს 26 დღე. ღამის ფრინველია. იკვებება მწერებით, ხვლიკებით, წვრილი მღრღნელებით.

## ლიტერატურა
## სქოლიო 
კატეგორია:თვალჭყეტია
კატეგორია:საქართველოს წითელ წიგნში შეტანილი ცხოველები
ველის არწივი

**ველის არწივი** () — ფრინველი ქორისებრთა ოჯახისა. ზომით ოდნავ ჩამორჩება მთის და ბეგობის არწივებს; მისი სხეულის სიგრძეა 67–86 სმ, ფრთების შლილი 175–230 სმ, მასა 2,5–4,5 კგ. თითქმის მთლიანად მუქი ყავისფერია, კეფა ღია ფერისაა, ზოგჯერ წითური. ფრთები ფართო, ნისკარტი მუქი, თვალის ფერადი გარსი — ყავისფრიდან ყვითლამდე. ფეხები და ცვილიანა ყვითელია. ამავე შეფერილობისაა კანი პირის ჭრილის გარშემო, რომელიც თვალს სცილდება, განსხვავებით სხვა არწივებისაგან. ღია მოყვითალო-მოყავისფრო და მომქნევ ბუმბულებზე მუქი ზოლები გასდევს. კუდის ბოლოს ფართო შავი არშიაა. იმის მიუხედავად, რომ ახალგაზრდა ფრინველების შეფერილობა ვარიაციულია, ინდივიდთა უმრავლესობა ფრთის დიდი მფარავი ბუმბულების წვერები მოთეთრო-ბეჟი აქვთ და ფრთის შუაში მთლიან 2 ზოლს წარმოქმნიან, რომელიც ფრენის დროს კარგად შესამჩნევია. ფრთის ქვედა მხარეზე გადის განიერი, ცენტრალური მოთეთრო ზოლი, კუდის კიდე ღია ფერისაა. ხმა — ხრინწიანი „წკავწკავი“.

გავრცელებულია ევრაზიის არიდულ ზონაში. იზამთრებს აზიისა და აფრიკის ტროპიკებსა და სუბტროპიკებში. უპირატესობას ანიჭებს მშრალ ყამირიან და მთიან (ზღვის დონიდან 2300 მეტრამდე) სტეპებს, იშვიათად სახლობს აგროლანდშაფტებში. საქართველოში შემოდის მიმოფრენისას, იშვიათად ზამთრობს აღმოსავლეთ საქართველოში, აქ გვხვდება ზამთარში მომთაბარეობის დროსაც.

დამოკიდებულია თრიების (მთავარი საკვების) რაოდენობის ცვალებადობაზე, მათი ნაკლებობის შემთხვევაში საკვებად იყენებს ფრინველებს. ჭამს მძორსაც. მღრღნელებს ხშირად მათთავე სოროსთან ყარაულობს. მათი განადგურებით სარგებლობა მოაქვს სოფლის მეურნეობისათვის.

ქმნის მუდმივ წყვილებს (ერთ-ერთი წყვილის სიკვდილამდე). ბუდობს ძირითადად ბექობებზე, ყორღანებზე, ცალკეულ ხეებზე, მაღალი ძაბვის გადამცემ ბოძებზე. ბუდეს აკეთებს დიდი ტოტებიდაგან, იგი დიამეტრსა და სიმაღლეში 1–2 მეტრს აღწევს, გამოიყენება მრავალი წლის მანძილზე. კვერცხდების ვადები გაგრძელებულია. დებს 2–3 (5-მდე) კვერცხს. ინკუბაცია 38–45 დღე-ღამე გრძელდება. კრუხობს ძირითადად დედალი. მართვეები 6–11 კვირაში ტოვებენ ბუდეს; წლევანდულები ფართოდ მომთაბარეობენ ჩრდილოეთით ტყის ზონამდე. ტყვეობაში ცუდად მრავლდება.

მრავალი ფრინველი იღუპება მიგრაციის დროს (ვარაუდობენ, რომ ზამთრობის ადგილებიდან ყოველწლიურად პოპულაციის მხოლოდ მეხუთედი ბრუნდება). მისი ადგილსამყოფელი მნიშვნელოვნად შეიცვალა ადამიანის სამეურნეო საქმიანობის გამო (მავნე მღრღნელებთან ბრძოლა, ყამირი მიწების ათვისება და სხვ.). მავნებლებიდან რეგისტრირებულია ერთი სახეობის ნემატოდა და ერთიც — აკანთოცეფალა. სიცოცხლის რეკორდული მაჩვენებელია 41 წელი (ტყვეობაში). ჰყავთ ზოოპარკებში. რაოდენობა თანდათან კლებულობს. შეტანილია IUCN-ის წითელ ნისხაში, შესული იყო საქართველოს სსრ „წითელ წიგნშიც“.

ცნობილია ველის არწივის რამდენიმე ქვესახეობა, რომელთაგან საქართველოში გვხვდება ევროპული ველის არწივი (*A. n. orientalis*).

## გალერეა 

ფაილი:Steppenadler 2010.JPG|ტყვეობაში
ფაილი:Steppe eagle (Aquila nipalensis).jpg|ფრენა
ფაილი:Aquila nipalensis egg, Collection Museum Wiesbaden.jpg|კვერცხი
ფაილი:Stepnoy orel.jpg|

## სქოლიო
კატეგორია:არწივი
კატეგორია:აფრიკის ფრინველები
თოლიასნაირნი

[მინი|250პქ|[დელავერული თოლია]]
**თოლიასნაირნი** () — ფრინველების ქვერიგი მეჭვავიასნაირთა რიგისა (წინათ დამოუკიდებელ რიგად თვლიდნენ). აერთიანებს 89  სახეობის ფრინველს, რომელთა სხეულის ზომა სხვადასხვანაირია (პატარა თევზიყლაპიას სხეულის სიგრეა 20 სმ, წონა 50-60 გრამი, ხოლო პოლარული თოლიისა — 75 სმ და 2,5 კგ). აქვთ პატარა თავი, სხვადასხვა ფორმის ნისკარტი, გამჭოლი ნესტოები, გრძელი, მეტნაკლებად შევიწროებული ფრთები, რაც ხელს უწყობს წყლის ზედაპირთან მარჯვედ ფრენაში. ფეხებზე ოთხ-ოთხი თითი აქვთ, სამ წინა თითს შორის აპკია; უკანა თითი სუსტადაა განვითარებული, ზოგჯერ უბრჭყალოა. გალო დაფარულია მსხვილი რქოვანი ფარებით. ზრდასრული ფრინველების სხეულის შეუბუმბლავი ნაწილები შეფერილია შავად, ვარდისფრად და წითლად. ბუმბული მჭიდრო, ხშირი და წყალგაუმტარია. პირველ წყებაში 11 მომქნევი ბუმბულია (მ.შ. პირველი ძლიერ რედუცირებულია);  საჭის ბუმბულის რაოდენობაა 12, ბოლო სწორად მოჭრილი, ჩანგლისებური ან სოლისებურია. სხეულს სხვადასხვა ასაკში სხვადასხვა შეფერილობა აქვს. წვრილ თოლიასნაირთა საბოლოო შეფერვა სრულდება 23 წლის, ხოლო დიდებისა 4 წლის ასაკში, ამასთან წელიწადში 2-ჯერ ხდება განგური და 2-ჯერ სეზონური შებუმბვლა (საგაზაფხულო არასრულია). ყურთუკი განვითარებულია როგორც  პტერილიებზე, ისე აპტერიებზე. გულმკერდის მალები ოპისტოცელურია (უკანა მხრიდან შეზნექილი). 

მრავალი სახეობა დიდ კოლონიებს ქმნის. ბუდეს იკეთებენ მარჩხობებში, კლდეებსა და ლერწმის ბარდებში, ზოგიერთები კი წყალზე აცურებენ, ან ხეზე და ბუჩქზე იშენებენ. დედალი დებს 14 ჭრელ კვერცხს. მართვები შებუმბლული იჩეკებიან, გამოჩეკის შემდეგ მალე ტოვებენ ბუდეს, მაგრამ შორს არ მიდიან. ფრენის დაწყებამდე მათ მშობლები კვებავენ. კრუხობს და მართვეებს კვებავს ორივე მშობელი. თოლიასნაირთა საკვებია თევზები, კიბოსნაირები, მოლუსკები, კანეკლიანები, მწერები, მღრღნელები, ზოგჯერ ლეში, კენკრა. ნადავლს უთვალთვალებენ შორიდან, შემდეგ თავს დააცხრებიან და ნისკარტით იტაცებენ (ზოგი წყალშიც ჩაეშვება ხოლმე). თოლიასნაირნი იყოფიან 3 ოჯახად. ზღვაურასებრნი (Stercorariidae), რინქოპიდისებრნი (Rhynchopidae) და თოლიასებრნი (Laridae). საქართველოში გვხვდება თოლიასნაირთა 15 სახეობა (აქედან 4 ბუდობს, 11 მიმომფრენია); მობუდარია ვერცხლისფერი თოლია, ვეჟანი თოლია, ჩვეულებრივი (ანუ ტბის) თოლია და მდინარის თევზიყლაპია.

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში 
* Rudy's Gull-index 
* Gull videos  
* Gullpix 

კატეგორია:მეჭვავიასნაირნი
იასონ არაგვის ერისთავი

**იასონ არაგვის ერისთავი** (გ.  1688) — გიორგი არაგვის ერისთავის ძე. 1660 ვახტანგ V-მ დედოფლის სახლთუხუცესობა უბოძა. 1688 წლის ახლო ხანში შაჰის დახმარებით არაგვის საერისთავოს მეთაური გახდა. მალე ირანის წინააღმდეგ აჯანყებულმა ქართლის მეფე გიორგი XI-მ თავის ერთგულ თავადებს მოაკვლევინა.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:არაგვის ერისთავები
კატეგორია:გარდაცვლილი  1688
ბარბალე იანვარაშვილი

**ბარბალე (ვარვარა) ივანეს ასული იანვარაშვილი** (დ.   30 დეკემბერი [ძვ. სტ. 17 დეკემბერი], 1908, ბაქო ― გ. 2000) ― ქართველი მსახიობი. საქართველოს დამსახურებული არტისტი (1965), საქართველოს სსრ სახალხო არტისტი (1979).

## ბიოგრაფია 
1917–1929 წლებში სწავლობდა ბაქოს კონსერვატორიაში. 1928–1937 წლებში მუშაობდა ბაქოს ქართულ დრამატულ თეატრში, 1938-იდან თბილისის ვ. აბაშიძის სახელობის მუსიკალური კომედიის თეატრშია. მნიშვნელოვანი როლები: კეცია (შოთა მილორავას „სიმღერა თბილისზე“), თეო (გიორგი ცაბაძის „სამთა სიყვარული“), თელი (უზეირ ჰაჯიბეკოვის „არშინ მალ ალან“) და სხვა.
## ფილმოგრაფია
*1974: „ღამის ვიზიტი“ რეჟ. ნიკოლოზ სანიშვილი
*1975: „ბერიკაცები“ რეჟ. ალექსანდრე (ალეკო) ნინუა
*1977: „ჰობოი“ რეჟ. რევაზ კეზელი
*1980: „სიყვარული ყველას უნდა“ რეჟისორები მიხეილ ჭიაურელი (უმცროსი), გიორგი შენგელაია
*1988: „გამოცხადება“ რეჟ. გიორგი (გია) მატარაძე

## ლიტერატურა 
## რესურსები ინტერნეტში
*
*
*

## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 30 დეკემბერი
კატეგორია:დაბადებული 1908
კატეგორია:გარდაცვლილი 2000
კატეგორია:ქართველი მსახიობები

კატეგორია:საქართველოს სსრ-ის სახალხო არტისტები
კატეგორია:საქართველოს სსრ-ის დამსახურებული არტისტები
იაკამარასებრნი

**იაკამარასებრნი** () — ფრინველების ოჯახი კოდალასნაირთა რიგისა. უმრავლესობა ბეღურის ტოლია. აქვთ წვრილი, გრძელი ნისკარტი, მოგრძო სხეული. რბილ და მარავალფერ ბუმბულ-საფარველს მკვეთრი ლითონისფერი ბზინვარება დაჰკრავს. იაკამარასებრთა ოჯახი 5 გვარის 18 სახეობაა. გავრცელებული არიან ცენტრალურ და სამხრეთ ამერიკის ტყეებში. ბუდობენ ფლატეებზე, სოროებში, ან ხის ფუღუროებში. დებენ 2-4 თეთრ, მრგვალ კვერცხს. დედალ-მამალი მორიგებით კრუხობს. ყველაზე გავრცელებული სახეობებია მწვანე იაკამარა () და სამოთხის იაკამარა ().

## ლიტერატურა
## სქოლიო 
*
კატეგორია:კოდალასნაირნი
იგუანოდონი

**იგუანოდონი** () — ფრინველმენჯა დინოზავრების გვარი იგუანოდონისებრთა (Iguanodontidae) ოჯახისა. მათი სხეულის სიგრძე 10 აღწევდა. დადიოდნენ ორ ფეხზე, ჰქონდათ შედარებით მოკლე კისერი, გრძელი და გვერდებიდან შებრტყელებული მძლავრი კუდი, საკმაოდ წაგრძელებული თავის ქალა, უკანა კიდურებზე ბევრად მოკლე ხუთთითიანი წინა კიდურები. ცერი ბოლოვდებოდა მსხვილი და წაწვეტებული ფალანგით, რომელიც ალბათ თავდაცვის საკმაოდ ეფექტიანი აირაღი იყო. უკანა კიდურის პირველი თითი ძლიერ რედუცირებული იყო, მეხუთე კი - საერთოდ აღარჰქონდათ. იკვებებოდნენ მცენარეებით. იგუანოდონი გავრცელებული ყოფილა იურული პერიოდის მიწურულსა და ცარცულის დასაწყისში. მისი ნაფეხურები გვხვდება ადრინდელ ცარცული პერიოდის ე.წ. ველდურ ნალექებში.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დინოზავრები
ვლადიმერ იაშვილი (სამხედრო)

**ვლადიმერ მიხეილის ძე  იაშვილი** (დ. 15 ივლისი, 1764 ― გ. 20 ივლისი, 1815, სოფ. მურომცევო, დაკრძალულია სოფ. კოზელში, კალუგის გუბერნია) — რუსეთის არმიის გენერალ-მაიორი. ლევან იაშვილის უფროსი ძმა. მსახურობდა ცხენოსან ათასეულში. მონაწილეობდა იმპერატორ პავლე I-ის მკვლელობაში. იმპერატორ ალექსანდრე I-ის განკარგულებით გადაასახლეს თავის მამულში (სოფ. მურომცევო, კალუგის გუბერნია). 1812 წელს სამამულო ომის დროს მიხეილ კუტუზოვის ნებართვით ჩაება ფრანგების წინააღმდეგ ბრძოლაში, მაგრამ იმპერატორ ალექსანდრე I-მა კვლავ თავის მამულში დააბრუნა. 

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:რუსეთის სამხედრო მოღვაწეები
კატეგორია:დაბადებული 15 ივლისი
კატეგორია:დაბადებული 1764
კატეგორია:გარდაცვლილი 20 ივლისი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1815
კატეგორია:მეფის მკვლელები
კატეგორია:ქართველი გენერლები
კატეგორია:ოქროს იარაღი „მამაცობისთვის“-ის კავალრები
იქთიორნისები

**იქთიორნისები** (), ამომწყდარი ფრინველების რიგი. გავრცელებული იყვნენ ცარცულ პერიოდში. ცნობილია იქთიორნისების 2 გვარი ჩრდილოეთ ამერიკიდან. იქთიორნისების სიმაღლე 1 მ აღწევდა. ჰქონდათ ორმხრივ ჩაზნექილი მალები, ფოსოებში ჩამჯდარი წვრილი ბასრი კბილები, კარგად განვითარებული ქედიანი მკერდის ძვალი და ფრთები. კარგად ფრენდნენ. იკვებებოდნენ თევზებით.

## ლიტერატურა
* ქსე, ტ. 5, გვ. 286, თბ., 1980

კატეგორია:გადაშენებული ფრინველები
იხვინჯა

**იხვინჯა** () — ფრინველთა სახეობა იხვისებრთა ოჯახისა. მისი სხეულის სიგრძეა 35 სმ, წონა 280-550 გ აღწევს. მამალს თავზე თვალიდან კისრამდე ქათქათა თეთრი ზოლი გასდევს; აქვს მოცისფერო ფრთები, მუქი მკერდი. იხვინჯა ბინადრობს ევროპისა და აზიის ზომიერ სარტყელში ბალახით მოფენილ ღია ჭაობებში და ტბების სანაპიროებზე. გადამფრენი ფრინველია. იზამთრებს ხმელთაშუა ზღვის მიდამოებში, აფრიკისა და აზიის სამხრეთ ნაწილში. საქართველოში გვხვდება მოზამთრედ. იკვებება უმთავრესად მოლუსკებით, წყლის მწერებითა და მათი მატლებით, წყლის კიბოსნაირებით. სპორტული ნადირობის ობიექტია.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:იხვი
თუთიყუშისნაირნი

**თუთიყუშისნაირნი** (Psittaciformes) — ფრინველების რიგი. მათი სხეულის სიგრძე 9,5 სმ-იდან 1 მ-მდე მერყეობს, წონა 10 გ-იდან 1 კგ-ზე მეტი, შეფერილობა მკვეთრია, ჭარბობს ღია მწვანე ფერი. აქვთ კაუჭისებრი მასიური ნისკარტი, მოღუნულბრჭყალებიანი ღონიერი ფეხები, მე-4 თითი უკანაა მიბრუნებული და ძლიერ მოქნილია. ფრთები გრძელი და წვეტიანია. რიგში 315 სახეობაა.

თუთიყუშისნაირებს ყოფენ 2 ოჯახად:
# ლორები ანუ ფუნჯიანები (Loridae), რომელთა ენის წვერი შეიცავს მრავალრიცხოვან ძაფისებრ დვრილს. ოჯახში 60 სახეობაა.
# გლუვენიანები ანუ ნამდვილი თუთიყუშები (Psittacidae) აერთიანებს 255 სახეობას.

თუთიყუშისნაირნი გავრცელებული არიან მეტწილად ტროპიკულ სარტყელში, თუმცა ამერიკაში აღწევენ ჩრდილო განედის 42°-სა და სამხრეთ განედის 54°-ს. თუთიყუშისნაირთა უმეტესობა მეხეურია. ერთეულები (ნესტორი, ციანორამფუსი და სხვა) ცხოვრობენ ველებსა და ნახევრად უდაბნოებში. ზოგიერთ თუთიყუშისნაირს (ახალზელანდიური კაკაპო ანუ ბუსებრი თუთიყუში) დაკარგული აქვს ფრენის უნარი. თუთიყუშისნაირნი მონოგამური ფრინველებია. ბუდეს იკეთებენ ხის ფუღუროებში, ქვებს შორის ნაპრალებში და სხვა.

დედალი დებს 2-3 ან 5-8 თეთრ კვერცხს. კრუხობს მეტწილად დედალი. ინკუბაცია გრძელდება 3 კვირამდე. ბარტყი იჩეკება შიშველი და თვალაუხილავი. თუთიყუშისნაირნი იკვებებიან მცენარეული (ნაყოფი, თესლი, ნექტარი), იშვიათად ცხოველური (მწერები) საკვებით. ახალ ზელანდიაში ნესტორი ხანდახან თავს ესხმის ცხვრებს. ზოგი თუთიყუშისნაირნი (არა, ჟაკო) მნიშვნელოვან ზიანს აყენებს მეურნეობას. თუთიყუშისნაირნი ავადდებიან ფსიტაკოზით (ორნითოზით), რომელიც შეიძლება ადამიანსაც გადაედოს. ლამაზი კაშკაშა შეფერილობისა და ხმის მიბაძვის უნარის გამო თუთიყუშისნაირნი ხშირად ჰყავთ გალიებში.

## რესურსები ინტერნეტში 
* City Parrots
## ლიტერატურა
*
იხვისებრნი

**იხვისებრნი** () — ფრინველების ოჯახი ბატისნაირთა რიგისა. ოჯახში გაერთიანებულია ბატები, გედები და იხვები. იგი შეიცავს 56 გვარის 170 სახეობას, რომელთაგან 10 გვარის 25 სახეობა საქართველოში გვხვდება.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ბატისნაირნი
*
კავკასიური შურთხი

**კავკასიური შურთხი** () — ფრინველი ქათმისნაირთა რიგისა. მისი სხეულის სიგრძეა 50 სმ, წონა 2 კგ. ფერად რუხია, წვრილი შავი და წითური ზოლები და კოპლები აქვს. გავრცელებულია კავკასიონის მთავარ ქედსა და მის განშტოებებზე ზღვის დონიდან 1800–4000 მეტრზე. მობინადრეა. კავკასიური შურთხი ბუდეს მიწაზე იკეთებს — ქვებში ან კლდეებშუა. დებს 8–10 მორუხო კვერცხს. კრუხობს 3 კვირას. იკვებება მცენარის თესლით, კვირტებით, ყლორტებით, კენკრით, ტუბერებით, აგრეთვე მწერებით. ზამთარში იკვებება ჯიხვების საბალახოზე (ჯიხვი ფლოქვებით აფხვიერებს თოვლს და უადვილებს შურთხს საკვების მოპოვებას, შურთხი კი უფრო ფრთხილია და ჯიხვებს საფრთხეს ატყობინებს).

## ლიტერატურა 
კატეგორია:შურთხი
კაზუარისნაირნი

**კაზუარისნაირნი** () — დიდტანიანი უტროპო ფრინველების რიგი. აქვთ ძლიერ რედუცირებული, ოდნავ შესამჩნევი ფრთები, ძლიერი, სამთითა ფეხები. გავრცელებული არიან ავსტრალიასა და მის მახლობელ კუნძულებზე. კაზუარისნაირთა რიგში ორი ოჯახია: კაზუარისებრნი  და ემუსებრნი. ამ უკანასკნელს ეკუთვნის ერთადერთი სახეობა - ემუ. კაზუარისებრთა ოჯახში 3 სახეობაა. თავზე აქვთ საკმაოდ დიდი რქოვანი კორძი, ბუმბული შავია. კაზუარისნაირნი  იკვებებიან ჩამოცვენილი ნაყოფით, კენკრითა და თესლით.

## ლიტერატურა
*
კატეგორია:ფრინველები
იხვები

**იხვები** — ბატისნაირთა რიგის ფრინველთა რამდენიმე გვარი. გაერთიანებული არიან იხვისებრთა ოჯახში. ფართოდ არიან გავრცელებული ყველა კონტინენტზე, გარდა ანტარქტიდისა. იხვები იყოფა 3 ჯგუფად: ნამდვილი იხვები, ყვინთიები და ბატასინები. საშუალო და დიდი ზომის ფრინველებია. კარგად ცურავენ და ფრენენ. აქვთ სარეწაო მნიშვნელობა. ნამდვილ იხვებს გემრიელი ხორცი აქვთ. წონა მერყეობს 250-იდან 2000 გრამამდე. ყვინთიებისა და ბატასინების ხორცი უფრო დაბალი ღირსებისაა.

იხვები მიმოფრენი ფრინველებია. საქართველოში 8 გვარის 12 სახეობაა, რომელთა უმრავლესობა აქ მიმოფრენისა და ზამთრის პერიოდებში გვხვდება. ზოგი ბუდობს კიდეც ზოგიერთი შიდა წყალსატევების ნაპირებზე. საქართველოში (ჯავახეთში) მობუდარი იხვებიდან აღსანიშნავია: წითელი იხვი (Tadorna ferruginea), თეთრშუბლა იხვი (Anas penelope), გარეული იხვი (Anas platyrtynchos), წითელნისკარტა ყურყუმელა (Netta rufinae), ქოჩორა ყურყუმელა (Nyroca fuligata) და სხვა.

ვახუშტი ბაგრატიონის ცნობით, საქართველოში იხვები შემოიყვანეს და მოამრავლეს XVII საუკუნეში. აქ მისი სახორცედ გამოზრდა ყველა კლიმატურ ზონაში შეიძლებოდა.

## იხილეთ აგრეთვე 
* შინაური იხვი

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ბატისნაირნი
კავკასიური როჭო

**კავკასიური როჭო** (, Tetrao mlokosiewiczi) — ფრინველი როჭოსებრთა ოჯახისა. აღმოჩენილია ლაგოდეხის ნაკრძალის ტერიტორიაზე 1875 წელს პოლონელი ბუნებისმეტყველის ლუდვიკ მლოკოსიევიჩის მიერ. გავრცელებულია მთავარი კავკასიონის ქედსა და მცირე კავკასიონის ალპურ ველებზე ზღვის დონიდან 1500-3000 მ-მდე. ზამთარში ტყეს აფარებს თავს. მამალი კავკასიური როჭო შავია, კიდურა საჭის ბუმბული ქვემოთ აქვს მოხრილი. დედალი ჭრელია. ბუდეს მიწაზე იკეთებს. დებს 2-10 კვერცხს. იკვებება თესლით, კენკრით, ხილით, ნორჩი ყლორტებითა და ფოთლებით, ჭიებით, ლოკოკინებით. კავკასიური როჭო ჩვენი ფაუნის ძვირფასი წარმომადგენელია და მას ყველგან იცავენ. შეტანილია საქართველოს „წითელ წიგნში“ და ლაგოდეხში 700-მდე ინდივიდი ბინადრობს. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:როჭოსებრნი
კატეგორია:საქართველოს წითელ წიგნში შეტანილი ცხოველები
კატეგორია:ევროპის ფრინველები
კაკაბი

**კაკაბი** () — ფრინველი ქათმისნაირთა რიგისა. ფერად მოცისფრო-მონაცისფროა, თავსა და ფრთებზე მოვარდისფრო ელფერი დაჰკრავს. გვერდებზე გარდიგარდმო მუქი ზოლები დასდევს. მამალი ტანად დედალზე დიდია, ფეხებზე აქვს დეზები. კაკაბის სხეულის წონა 350-700 გრამს აღწევს. გავრცელებულია ბალკანეთის მთებიდან ჩრდილოეთ ჩინეთამდე. საქართველოში ბინადრობს კავკასიონის სამხრეთ კალთებზე, ცივ-გომბორის, გურია-აჭარის და თრიალეთის ქედებზე, ქვაღორღიან, მეჩხერი ბუჩქნარით დაფარული მთების ფერდობებზე - მთისწინებიდან თითქმის თოვლის ხაზამდე. იკვებება მცენარის თესლით, ყლორტებით, კვირტებით და მწერებით. სპორტული ნადირობის ობიექტია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:კაკაბი
კაკადუ

**კაკადუ** ( < ; ) — ფრინველების ქვეოჯახი თუთიყუშისნაირთა რიგისა. ტანად საშუალო და დიდი (სხეულის სიგრძე 60-95 სმ) ფრინველებია. დამახასიათებელი ნიშანია თავზე ქოჩორი. გავრცელებულია ავსტრალიაში, ახალ გვინეაზე, აღმოსავლეთ ინდონეზიაში, ფილიპინის კუნძულებზე. ცნობილია კაკადუს 5 გვარის 17 სახეობა. ბინადრობს ტყეში, მინდვრის ახლოს. იკვებება მცენარის ნაყოფით, თესლით და სხვა. ტიპობრივი გალიის ფრინველია.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თუთიყუშისნაირნი
იყალთოს აკადემია

მარჯვნივ|მინი|იყალთოს აკადემია
**იყალთოს აკადემია** — უმაღლესი სასწავლებელი XI-XII საუკუნეებში საქართველოში. ამას ადასტურებს მონასტრის ეზოში შემორჩენილი შენობის ნანგრევები, რომელიც საერო დანიშნულების ნაგებობას უფრო ჰგავს, ვიდრე სამონასტროსი. ნანგრევებში ჩანს კათედრის ფუძე, დამახასიათებელი თახჩა-ფანჯრები. შენობა მონუმენტური უნდა ყოფილიყო, გელათის აკადემიის შენობის მსგავსი, იმ განსხვავებით, რომ იყალთოს აკადემიის შენობა ორსართულიანია. იყალთოს აკადემიის პირველი რექტორი იყო არსენ იყალთოელი, რომელიც აქ გელათიდან გადმოსულა. ქართული აკადემიებში, კერძოდ, იყალთოს აკადემიაშიც სწავლება ძირითადად ტრივიუმ-კვადრივიუმის ციკლის საგნებს ითვალისწინებდა. ისწავლებოდა აგრეთვე მჭედლობა, კერამიკა („მეკეცეობა“) და მევენახეობა-მეღვინეობა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საქართველოს უმაღლესი სასწავლებლები
კატეგორია:აკადემიები
კაკაჩა

**კაკაჩა** () — მტაცებელ ფრინველთა გვარი ქორისნაირთა რიგისა. ცნობილია 26-31 სახეობა, გავრცელებულია ევროპაში, აზიაში, აფრიკაში, მადაგასკარზე, ჰავაის კუნძულებზე, ამერიკაში. საქართველოში ბინადრობს ჩვეულებრივი კაკაჩა (), ხოლო ზამთარში შემომფრენია ფეხბანჯგვლიანი კაკაჩა (). კაკაჩის სხეულის სიგრძე 46-57 სმ აღწევს, ფრთების შლილი 110-130 სმ. დედალი ტანად მამალზე დიდია. იკვებებიან თაგვისებრი მღრღნელებით, პატარ-პატარა ფრინველებით და სხვა. საქართველოში ჩვეულებრივი კაკაჩის 2 ქვესახეობა გვხვდება: ქარცი კაკაჩა (), რომელიც მცირე კავკასიონზე ბუდობს და კავკასიური კაკაჩა (), რომელიც მეტწილად კავკასიონზე გვხვდება, სასარგებლო ფრინველია, საჭიროებენ დაცვას.

## ლიტერატურა
## სქოლიო 
*
კატეგორია:ქორისებრნი
კანარის ჩიტი

**კანარის ჩიტი**, *კანარელი* () — მომცრო ტანის ფრინველი მთიულასებრთა ოჯახისა. გავრცელებულია კანარისა (აქედან სახელწოდება) და აზორის კუნძულებზე, მადეირაზე. XVI საუკუნეში შემოიყვანეს ევროპაში და გავრცელდა როგორც ტიპობრივი „გალიური ფორმა“. კარგად მრავლდება ტყვეობაში. გამოყვანილია გალობითა და ექსტერიერით განსხვავებული მრავალი ჯიში. მამალ კანარის ჩიტს მუცლის მხარე ყვითელი აქვს, ზურგის მხარე — მოყვითალო-მომწვანო, დედალს — მომწვანო შეფერილობა. სხეულის სიგრძე 12-14 სმ აღწევს.

ქართულ ლიტერატურაში კანარის ჩიტს ზოგჯერ შეცდომით იადონს უწოდებდნენ. კანარის ჩიტის ერთ-ერთი ქვესახეობაა კანარიასებრი მთიულა (Serinus canaria serinus ), რომელიც გავრცელებულია ჩრდილო-დასავლეთ აფრიკაში. მცირე აზიაში, არაბეთის ნახევარკუნძულზე და ევროპაში (ჩრდილოეთის გარდა). ბუდეს იკეთებს ხეზე. დებს 3-5 კვერცხს. ინკუბაცია გრძელდება 13 დღე. იკვებება მარცვლეულით. საქართველოში კანარის ჩიტის შემოფრენის ერთადერთი შემთხვევაა აღნიშნული (1896).

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ბეღურასნაირნი
კატეგორია:აფრიკის ფრინველები
კარდინალი (მრავალმნიშვნელოვანი)

ტერმინით **კარდინალი** შეიძლება აღნიშნული იყოს:

* კარდინალი — კათოლიკურ ეკლესიაში რომის პაპის შემდეგ უმაღლესი სასულიერო პირი
* კარდინალი — ფრინველი
კარდინალი (ფრინველი)

**კარდინალი** () — ფრინველი ბეღურასნაირთა რიგისა. მისი სხეულის სიგრძე 20 სმ აღწევს. აქვს მსხვილი, კონუსისებური ნისკარტი, თავზე — ქოჩორი, გავრცელებულია ჩრდილოეთ ამერიკის სამხრეთ ნაწილში, ცენტრალურ და სამხრეთ ამერიკის ჩრდილოეთ ნაწილში. ბინადრობს ტყეებსა და ბაღებში. სახელწოდება მამლის წითელი (კარდინალის მანტიისფერი) შეფერილობის გამო მიიღო. დედალი მურა ფერისაა. დებს 3-4 კვერცხს, კრუხობს 2 კვირამდე. კარდინალი იკვებება მწერებით, მცენარეებით, მცენარეთა თესლითა და მარცვლებით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ბეღურასნაირნი
კაჭკაჭი

**კაჭკაჭი** () — ფრინველი ბეღურასნაირთა რიგისა ყორნისებრთა ოჯახისა. სხეულის სიგრძე 45–48 სმ აღწევს, მასა 250 გრამს. ფერად შავ-თეთრია; აქვს გრძელი, საფეხურისებრი ბოლო. გავრცელებულია ევროპაში, აზიაში, ჩრდილოეთ აფრიკაში, ჩრდილოეთ ამერიკაში. საქართველოში თითქმის ყველგან გვხვდება კაჭკაჭის ქვესახეობა აღმოსავლეთევროპული კაჭკაჭი (Pica pica fennorum). აღმოსავლეთ საქართველოში იგი მობინადრეა, დასავლეთ საქართველოს ზოგ ადგილას — მოზამთრე. ბინადრობს ბუჩქნარებსა და ტყისპირებში, ჭალებში. ბუდეს იკეთებს ხეზე. იკვებება მცენარეული და ცხოველური საკვებით. ანადგურებს მავნე მწერებს, რითაც ერთგვარი სარგებლობა მოაქვს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:კაჭკაჭი
სპარსეთის ყურის ომი

**„სპარსეთის ყურის ომი“** შეიძლება ნიშნავდეს:
* სპარსეთის ყურის პირველი ომი — ომს ერაყსა და ირანს შორის 1980-1988 წლებში.
* სპარსეთის ყურის მეორე ომი — 1990-1991 წლებში ერაყის მიერ ქუვეითის ანექსიის შედეგად წარმოშობილ ომს ერაყსა და 34 ქვეყნის კოალიციას შორის, რომელთაც მეთაურობდათ აშშ.
* სპარსეთის ყურის მესამე ომი — 2003 წელს დაწყებულ ომს ერაყსა და 48 ქვეყნის კოალიციას შორის, რომელთაც მეთაურობენ აშშ და დიდი ბრიტანეთი.
კირკიტა

**კირკიტა** () — ფრინველი შავარდნისნაირთა რიგისა. მისი სხეულის სიგრძე 31-38 სმ აღწევს, მასა 250 გრამამდე. შეფერილობაში ჭარბობს წითური ფერი. გვხვდება ევროპაში, აზიასა და აფრიკაში. საკმაოდ ბევრია საქართველოში. ბინადრობს ტყეში, ველზე, ნახევრად უდაბნოშიც. ბუდეს იკეთებს ხეზე, კლდის ან ფლატის ნაპრალებში. დებს 4 კვერცხს. იკვებება პატარ-პატარა მღრღნელებითა და მწერებით, რითაც დიდი სარგებლობა მოაქვთ სოფლის მეურნეობისათვის.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:შავარდნები
პეტრე უმიკაშვილი

250px|thumb|პეტრე უმიკაშვილი
**პეტრე იოსების ძე უმიკაშვილი** (დ. 17 ოქტომბერი [ ძვ. სტ. 5 ოქტომბერი], 1838, თბილისი — გ. 25 მაისი (სხვა ვერსიით 23 იანვარი [ ძვ. სტ. 10 იანვარი]) 1904, თბილისი) — ქართული ფოლკლორისტიკის ერთ-ერთი სულისჩამდგმელი, ლიტერატორი და პუბლიცისტი.

## ბიოგრაფია 
დაიბადა თბილისელი კათოლიკეების ოჯახში. მამით ადრე დაობლებული ბავშვი დედამ აღზარდა. პირველდაწყებითი განათლება კათოლიკურ ეკლესიასთან არსებულ სამრევლო სკოლაში მიიღო, შემდეგ კი სწავლობდა კომერციულ გიმნაზიაში, რომელიც 1854 წელს პირველ გიმნაზიას შეუერთდა. ეს გიმნაზია ყმაწვილმა 1854 წელს დაამთავრა. უსახსრობის გამო პეტერბურგის უნივერსიტეტი მოგვიანებით, 1867 წელს დაამთავრა. უნივერსიტეტის დამთავრების შემდეგ მუშაობა თბილისის პირველ გიმნაზიაში დაიწყო. აქ მან 20 წელი იღვაწა ქართულის მასწავლებლად.

პეტრე უმიკაშვილის პირველი ლიტერატურული ნაშრომი დაბეჭდა ჟურნალ „ცისკარში“. აქედან დაიწყო მისი ლიტერატურული და საზოგადოებრივი მოღვაწეობა. მან შექმნა ორიგინალური პიესები, პუბლიცისტური წერილები, მეცნიერული ხასიათის გამოკვლევები, მასვე ეკუთვნის თარგმანებიც. ფასდაუდებელია მის მიერ ფოლკლორული მასალის შეგროვება-გამომზეურება და ჩვენი კლასიკოსების თხზულებათა გამოცემები. 1874 წელს დაბეჭდა ქართული ხალხური სიტყვიერების მარგალიტები — „ლექსები სახალხო სიმღერებისაგან შედგენილი“, გამოაქვეყნა „არსენას ლექსი“, „ეთერიანი“, „ქართული ანდაზები“ და სხვა.

პეტრე უმიკაშვილი იყო ქართული ენისა და წიგნის დაუცხრომელი ქომაგი. მან ჯერ კიდევ 1864 წელს შეადგინა და გამოსცა „ქართული ანბანი“ (მოგვიანებით ამ წიგნის კიდევ ორი გამოცემა გამოვიდა), „დედანი ქართული წერისა“ (პირველი ანალოგიურ გამოცემათა შორის), მისი „ხალხური სიტყვიერება“, სადაც პეტრე უმიკაშვილის მიერ შეგროვებული მასალის უმრავლესი ნაწილია მოთავსებული, გამოიცა 1964 წელს 4 ტომად სახელმწიფო (მაშინ საბჭოთა) მეცნიერებათა აკადემიის ქართული ლიტერატურის ინსტიტუტის მიერ და სხვა მრავალი.

განსაკუთრებით უნდა აღინიშნოს ის დიდი მზრუნველობა, რომელსაც პეტრე უმიკაშვილი იჩენდა ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოებისადმი.

დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში.

## ლიტერატურა 
* ზ. ბაბუნაშვილი, თ. ნოზაძე, „მამულიშვილთა სავანე“, გვ. 332, თბ., 1994
*
* 

## რესურსები ინტერნეტში
## სქოლიო 
კატეგორია:ქართველი ლიტერატორები
კატეგორია:დაბადებული 17 ოქტომბერი
კატეგორია:დაბადებული 1838
კატეგორია:გარდაცვლილი 23 იანვარი
კატეგორია:გარდაცვლილი 25 მაისი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1904
კატეგორია:ქართველი პუბლიცისტები
კატეგორია:ქართველი კათოლიკეები
კატეგორია:დიდუბის პანთეონში დაკრძალულები
კატეგორია:თბილისში დაბადებულები
პ
კატეგორია:მწერლები ანბანის მიხედვით
ქსნისხევი

**ქსნისხევი** — საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარე. იგი მოიცავს ქსნის ხეობას და მისი შენაკადების: ცხრაძმის, ჭურთის, ცხავატურის და ალეურის ხეობებს. ამ კუთხეს სამხრეთით ემიჯნება სოფელი მუხრანი, ხოლო ჩრდილოეთის საზღვარს წარმოადგენს ყელის ტბა. ქსნისხევს ჩრდილო-აღმოსავლეთით ესაზღვრება მთიულეთი, სამხრეთ-აღმოსავლეთით დუშეთის რაიონი (არაგვის ხეობა), ხოლო დასავლეთით ისტორიული შიდა ქართლი.

ქსნისხევი ისტორიულად შედიოდა ქართლის სამეფოს შემადგენლობაში ქსნის საერისთავოს სტატუსით და მას ქსნის ერისთავები მართავდნენ. ქსნის საერისთავოს და შესაბამისად, ქსნისხევის ადმინისტრაციულ-ტერიტორიულ ცენტრს სხვადასხვა დროს წარმოადგენდა ქვენიფნევი, ლარგვისი და ახალგორი.  ქსნის ერისთავებს რეზიდენცია და სასახლე ასევე ჰქონდათ სოფელ იკორთაშიც (ამჟამინდელი იკოთი). ამჟამად ქსნისხევი მოიცავს ახალგორის რაიონს, ასევე დუშეთისა და მცხეთის რაიონების რამდენიმე სოფელს.

კატეგორია:საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარეები