open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ფიფა

**ფეხბურთის ასოციაციათა საერთაშორისო ფედერაცია**, შემოკლებით **ფიფა** (აკრონიმი ) — ფეხბურთის საერთაშორისო მმართველი ორგანო. ორგანიზაციის შტაბ-ბინა მდებარეობს შვეიცარიის ქალაქ ციურიხში. ორგანიზაციის ამჟამინდელი პრეზიდენტია ჯანი ინფანტინო.

## ისტორია 
მინი|მარცხნივ|300პქ|ფიფა-ს შტაბ-ბინა ციურიხში
ფიფა დაარსდა 1904 წლის 21 მაისს პარიზში. ორგანიზაციის დამფუძნებელი წევრები იყვნენ ბელგია, დანია, საფრანგეთი, ნიდერლანდები, ესპანეთი, შვედეთი და შვეიცარია. იმავე დღეს, ტელეგრაფის საშუალებით, წევრობის სურვილი გამოთქვა გერმანიამ.

ფიფა-ს პირველი პრეზიდენტი გახდა ფრანგი რობერ გერენი, რომელიც 1906 წელს ინგლისელმა დანიელ ბარლი ვულფოლმა შეცვალა. პირველი შეჯიბრი, რომელიც ჩატარდა ფიფა-ს ორგანიზებით, იყო ფეხბურთი 1908 წლის ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე.

მალე ფიფა-ში გაწევრება დაიწყეს არაევროპულმა ქვეყნებმაც: სამხრეთ აფრიკამ 1908 წელს, არგენტინამ და ჩილემ 1912 წელს, კანადამ და აშშ-მა 1913 წელს.

პირველი მსოფლიო ომის დაწყების შემდეგ, ორგანიზაციის აქტიურობამ იკლო, ვინაიდან ფეხბურთელთა უმეტესობა ფრონტის ხაზზე აღმოჩნდა. საფრთხის ქვეშ დადგა ორგანიზაციის არსებობის საკითხი. 1918 წელს გარდაიცვალა დანიელ ბარლი ვულფოლი; ფიფა-ს მესვეურობა გენერალურ მდივან კარლ ანტონ ვილჰელმ ჰირშმანს გადაეცა. ფიფა-მ არსებობა განაგრძო, თუმცა ორგანიზაციას გაეთიშა ინგლისის ფეხბურთის ასოციაცია, იმ მიზეზით, რომ არ სურდა იმ ქვეყნების გუნდებთან თამაში, რომელთანაც ისინი ომში იყვნენ ჩაბმული. მოგვიანებით, 1946 წელს, ინგლისი ხელახლა გაწევრიანდა ფიფა-ში.

ოლიმპიური ფეხბურთი წარმატებით სარგებლობდა, ამიტომ ორგანიზაციამ გადაწყვიტა საკუთუთარი საერთაშორისო ჩემპიონატი ჩაეტარებინა. 1928 წლის 28 მაისს, ამსტერდამში, ფიფა-ს კონგრესმა მიიღო ოფიციალური გადაწყვეტილება მსოფლიო ჩემპიონატის ჩატარების შესახებ. ჩემპიონატის პირველი გათამაშება, 1930 წელს, ურუგვაიში ჩატარდა.

## პრეზიდენტები 
## რესურსები ინტერნეტში 
*

## სქოლიო 
კატეგორია:საერთაშორისო საფეხბურთო ორგანიზაციები

კატეგორია:ორგანიზაციები ანბანის მიხედვით
ანკუს მარციუსი

**ანკუს მარციუსი** *(ლათ.* Ancus Marcius - მარსის მსახური) — რომის მეოთხე მეფე. (* ძვ. წ. 675 - გ. ძვ. წ. 617)

## ბიოგრაფია 
ტულუს ჰოსტილიუსის სიკვდილის შემდეგ სენატორებმა მეფედ ნუმა პომპილიუსის შვილიშვილი ანკუს მარციუსი აირჩიეს. მან გამეფებისთანავე სცადა ბაბუის ადათ-წესების და პოლიტიკის აღორძინება. პონტიფიკუსებს უბრძანა ნუმა პომპილიუსის დარიგებები სახალხო რიტუალების შესახებ გამოექვეყნებინათ.

მეზობელმა ლათინებმა ახალი მეფის მშვიდობისკენ მისწრაფება სისუსტედ აღიქვეს და შემოესივნენ რომის მიწებს. ანკუსი მიხვდა რომ ამ სიტუაციაში ნუმასეულ ქცევაზე უფრო გამართლებული იქნებოდა ტულუსის და რომულუსისნაერი ქცევა, მაგრამ მიუხედავად ამ გადაწყვეტილებისა, მან იზრუნა საომარი დროისთვისაც შემოეღო ისეთი რიტუალები, როგორიც მისმა ბაბუამ მშვიდობიანობისთვის შემოიღო.

ამ რიტუალის თანახმად ელჩი როდესაც გადაკვეთდა იმ ქვეყნის საზღვრებს, რომელთანაც უთანხმოება იყო, თავზე შალის თავსაფარს იხურავდა და ამბობდა: „ისმინე იუპიტერო, ისმინეთ ამ ქვეყნის (სახელი) საზღვრებო, დაე შემისმინოს უზენაესმა სამართალმა. მე ვარ მთელი რომაელი ერის მაუწყებელი და პატივის დასაცავად მოვედი ელჩად, დაე დაიჯერეთ ჩემი სიტყვები!“. შემდეგ იგი ჩამოთვლიდა ყველა პრეტენზიებს და მოწმედ იუპიტერს მოუხმობდა. იგივეს უმეორებდა იგი პირველ შემხვედრსაც, ქალაქის კარიბჭესთანაც და ქალაქის მთავარ მოედანზე და თუ 30 დღეში მისი პრეტენზიები არ კმაყოფილდებოდა, მაშინ იგი უკვე უცხადებდა ომს, მოწმეებად კი ყველა ღმერთებს უხმობდა. ამის შემდეგ ელჩი ბრუნდებოდა რომში.

რომში კი მეფე იწვევდა სენატს და ეკითხებოდა სენატორებს თუ რითი უნდა ეპასუხებინათ რომის პრეტენზიების დაუკმაყოფილებლობაზე და პასუხი იყო რომ ომი უნდა დაწყებულიყო, ამგვარად სენატი ადასტურებდა ომის გამოცხადებას. ბოლოს კი ადამიანი მიდიოდა მტრის საზღვრებთან და ომის გამოცხადების სიტყვებით ოთხი მოწმის თანხლებით სტყორცნიდა შუბს მტრული სახელმწიფოს საზღვრებში.

ანკუსმა აიღო ლათინთა ქალაქი პოლიტორიუმი და მოსახლეობა რომში გადმოასახლა. მოგვიანებით რომაელებმა აიღეს ტელენი და ფიკანუსი. ბოლოს ლათინებს მხოლოდ ერთი გამაგრებული ქალაქი დარჩათ - მედულიუსი. ამ ქალაქისთვის ბრძოლები დიდხანს გაგრძელდა. საბოლოო ბრძოლა კი ანკუსმა მოიგო და რომში დიდძალი ნადავლით დაბრუნდა. ამ მოვლენების შედეგად რომის გაზდამ მისი ტიბრის მეორე ნაპირზე განფენაც გამოიწვია. მარციუსმა ააშენა ხის ხიდი ტიბრზე და გაამაგრა დასავლეთ ნაპირი.

მოსახლეობის ზრდასთან ერთად გაუარესდა კრიმინალური მდგომარეობაც, ამასთან საბრძოლველად მეფემ ციხე ააგო. მისი მმათველობის დროს გაიზარდა არა მარტო ქალაქი, არამედ რომის მიწებიც. მეფემ ტიბრის შესართავთან ქ. ოსცია - რომის ნავსადგური ააშენა.

მისი მმართველობის პერიოდში რომში მდიდარი ეტრუსკი ლუციუს ტარკვინიუსი, რომის მომავალი მეფე ჩამოვიდა. იგი მალე გახდა ანკუსის დაახლოვებული პირი და მრჩეველი.

ანკუს მარციუსმა 24 წელი იმეფა.

## რესურსები ინტერნეტში 
ტიტუს ლივიუსი "რომის ისტორია ქალაქის დაარსებიდან"

კატეგორია:რომის მეფეები
კატეგორია:დაბადებული ძვ. წ. 675
კატეგორია:გარდაცვლილი ძვ. წ. 617
კატეგორია:ძვ. წ. VII საუკუნის რომაელები
კატეგორია:დაბადების წელი უცნობია
ძვ. წ. 675

## მოვლენები
### მდებარეობის მიხედვით
#### ძველი ახლო აღმოსავლეთი
* 53 წლიანი მმართველობის შემდეგ მიდიის მეფე დეიოკე გარდაიცვალა. იგი მისმა ვაჟმა, ფრაორტმა შეცვალა, რომელმაც კიმერიელებთან ანტიასურული ალიანსი შეკრა.
*სპარსეთში ჩიშპიში გამეფდა.

## დაიბადნენ
* რომის მეფე ანკუს მარციუსი

## გარდაიცვალნენ
*ხახამანიში - აქემენიდების დინასტიიდან პირველი მეფე

*
დარტმუთის კოლეჯი

**დარტმუთის კოლეჯი** () — კერძო აკადემიური დაწესებულება ჰანოვერში, ნიუ-ჰემფშირი, აშშ. კოლეჯი აივი ლიგის წევრია და ერთ-ერთია ცხრა კოლონიურ კოლეჯთაგან, რომელიც ამერიკის რევოლუციამდე დაარსდა. კოლეჯი დაფუძნდა 1769 წელს ელეაზარ უილოკის მიერ ნაწილოვრივ ამერიკელი ინდიელი მოძღვრის სახელად სამსონ ოკომის მიერ მოზიდული თანხებით და სიძველით მეცხრე კოლეჯია აშშ-ში. წამყვანი ლიბერალურ ხელოვნებათა საბაკალავრო პროგრამის პარალელურად დარტმუთს აქვს სამედიცინო, საინჟინრო და ბიზნეს სკოლები, 18 სამაგისტრო პროგრამასთან ერთად, შესაბამისად სტანდარტული ამერიკული კლასიფიკაციით ის უნივერსიტეტის რანგზე დგას. თუმცა ტრადიციისამებრ, ნაწილობრივ დარტმუთის კოლეჯის ისტორიული მნიშვნელობისა და ასევე საბაკალვრო განათლების უპირატესობის გამო მას კოლეჯად მოიხსენიებენ. 5.744 სტუდენტით დარტმუთი ყველაზე მცირე სკოლაა აივი-ლიგის ოჯახში.

## რესურსები ინტერნეტში 
* დარტმუთის კოლეჯი
* დარტმუთის კოლეჯიის სიახლეები 
* Dartmo.: დარტმუთის კოლეჯის შენობები

## სქოლიო
კატეგორია:აშშ-ის უნივერსიტეტები
კატეგორია:ნიუ-ჰემფშირი
კატეგორია:აივი ლიგა
კატეგორია:უნივერსიტეტები ანბანის მიხედვით
სუმბატ დავითის ძე

**სუმბატ დავითის ძე** (*ბაგრატიონი*), XI საუკუნის პირველი ნახევრის ქართველი ისტორიკოსი. ავტორია ისტორიული ქრონიკისა "ცხოვრება და უწყება ბაგრატონიანთა ჩუენ ქართუელთა მეფეთასა, თუ სადათ მოიწივნეს ამას ქუეყანასა იგინი, ანი რომლით ჟამითგან უპყრიეს მათ მეფობა ქართლისა".

ბიოგრაფიული ცნობები სუმბატ დავითის ძის შესახებ არ მოგვეპოვება. როგორც ე. თაყაიშვილმა გაარკვია, ის უნდა იყოს ბაგრატიონთა ტაოს შტოს წარმომადგენელი. სუმბატ დავითის ძის ნაშრომი ადამიდან იწყება და მთავრდება 1030/1031 ამბებით. ავტორის მიზანი იყო ეჩვენებინა ბაგრატიონთა წარმომავლობა, მათი საქართველოში მოსვლა, გამეფება და მეფეთა ისტორია.

ნაშრომის დასაწყისი ნაწილი ემყარება ბიბლიას. სუმბატ დავითის ძეს ბაგრატიონები ებრაელთა მეფისა და წინასწარმეტყველის დავითის შთამომავლებად გამოყავს. მისი აზრით, ისინი პალესტინიდან საქართველოში VI საუკუნეში მოვიდნენ და ერთი მათგანი გუარამი – ქართლის ერისმთავარი გახდა. ნაშრომის ის ნაწილი, რომელშიც მოთხრობილია ამბები ამ გუარამიდან აშოტ I-მდე, ემყარება "მოქცევაჲ  ქართლისაჲს" ცნობებს. აშოტ I-იდან ბაგრატ III-მდე პერიოდის შესახებ სუმბატ დავითის ძეს ხელთ ჰქონის ტაო-კლარჯეთის ბაგრატიონთა საგვარეულო მატიანეები. ეს ნაწილი შეიცავს უხვ და სარწმუნო ქრონოლოგიურ ცნობებს. ბაგრატ III-ის მეფობის ბოლო წლებიდან სუმბატ დავითის ძე აღწერს თავის თანადროულ მოვლენებს.

სუმბატ დავითის ძე ძლიერი ცენტრალიზებული ხელისუფლების მომხრეა. მისი ქრონიკა ძვირფასი ისტორიული წყაროა განსაკუთრებით VIII-XI საუკუნის I ნახევრის საქართველოს ისტორიისათვის.

## იხილეთ აგრეთვე
* ბაგრატიონთა დინასტიის ბიბლიური წარმომავლობის მტკიცებულება

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქართველი ისტორიკოსები
კატეგორია:ტაო-კლარჯეთის სამეფოს ბაგრატიონები
ბეგა I სურამელი

**ბეგა I სურამელი** — XII საუკუნის II ნახევრის მოღვაწე ქართველი დიდგვაროვანი ფეოდალი. ისტორიული წყაროებით, სურამელთა გვარის ყველაზე ადრინდელი წარმომადგენელი. იხსენიება ბექას და ბეშქენის სახელითაც. 

ბეგა თან ახლდა გიორგი III-ს ანისთან თურქთა სულხან არდოხის ძის წინააღმდეგ ბრძოლაში. ლაშა გიორგის ერთი სიგელის ცნობით, მისთვის გიორგი III-ს უწყალობებია ქართლის სოფელი სუელნეთი. სურამელის ვაჟი იყო ქართლის ერისთავი რატი.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ქართველი დიდი ფეოდალები
ბეგა II სურამელი

**ბეგა II სურამელი** (დ. დაახლოებით 1225 ― გ. XIII საუკუნის ბოლო) — ქართველი დიდი ფეოდალი, ერისთავთერისთავი, ქართლის ერისთავი.

საქართველოს მეფეების: დავით VI ნარინის, დავით VII ულუს, დემეტრე II-ისა და დავით VIII-ის კარის მოხელე-ვეზირი, მსახურთუხუცესი, გრიგოლ სურამელის ძე. სურამელი იყო თანშეზრდილი უფლისწულ დავით რუსუდანის ძისა, რომელსაც 1242/1243 სხვა ქართველებთან ერთად გაჰყვა ურდოში (ჯერ ბათო-ყაენთან, ხოლო იქიდან - ყარაყორუმში, დიდ ყაენთან). საქართველოში დაბრუნების შემდეგ, ორმეფობის დროს (1247 - 1259), ბეგა თავის მამასთან ერთად აქტიურად მონაწილეობდა საქართველოს პოლიტიკურ ცხოვრებაში. 1259 დასავლეთ საქართველოში გაჰყვა მონღოლთა წინააღმდეგ აჯანყებულ დავით VI-ს. 1260, მამის გარდაცვალებასთან დაკავშირებით ის დაბრუნდა აღმოსავლეთ საქართველოში, შეურიგდა მონღოლებს და მიიღო ულუ დავითისაგან მამის ორივე სახელო: ქართლის ერისთავობა და მსახურთუხუცესობა. ამ სახელოებს ის ფლობდა სიკვდილამდე (შემდეგ ისინი ებოძა მის უფროს ვაჟს ჰამადას). ჟამთაღმწერლის ცნობით, მონღოლები ბეგას უწოდებდნენ "სალინ-ბეგს", ე. ი. კარგ ბეგას.

ბეგას ასული ხუაშაქი იყო ლიხთ-იმერეთის მანდატურთუხუცეს ბედიან-დადიანის მეუღლე. ხუაშაქი და მისი მეუღლე იხსენიებიან მარტვილისა და ხობის ხატების წარწერებში. ბეგას ვაჟები ჰამადა, რატი, მიქელი, დემეტრე II-ისა და დავით VIII-ის დროის აქტიური პოლიტიკური მოღვაწეები იყვნენ.

## ლიტერატურა 
* *შოშიაშვილი ნ.,* ქსე, ტ. 9, გვ. 609, თბ., 1985

კატეგორია:ქართველი დიდი ფეოდალები
კატეგორია:ქართლის ერისთავები
გრიგოლ სურამელი

**გრიგოლ სურამელი** — XIII საუკუნის 40-60-იანი წლების მოღვაწე ქართველი დიდგვარიანი ფეოდალი, ქართლის ერისთავ სულა  სურამელის ძე. საქართველოს მეფეების: რუსუდანისა და დავით VII ულუს კარის მოხელე, მსახურთუხუცესი 40-იანი წლების ბოლოდან, ვარამ გაგელის გარდაცვალების შემდეგ. უმეფობის ხანაში (1245 - 1247) მონღოლებმა სურამელი ერთ-ერთი დუმნის — ქართლის გამგებლად დანიშნეს. ალამუთის წინააღმდეგ ერთ-ერთი ლაშქრობის დროს (მონღოლთა ლაშქრობები ასასინების წინააღმდეგ) მან, ჟამთააღმწერლის ცნობით, გონივრული რჩევით დაღუპვას გადაარჩინა ქართველები. მონაწილეობდა ეგარსლან ბაკურციხელის მოწინააღმდეგე დიდებულთა შეკრებაში, სადაც გადაწყდა რუმიდან ულუ დავითის ჩამოყვანა. სურამელმა, ისევე როგორც დიდებულთა ერთმა ჯგუფმა, მხარი არ დაუჭირა დავით ულუს აჯანყებას მონღოლთა წინააღმდეგ და მონღოლებს ეახლა ეგვიპტეში სალაშქროდ (1260).

გრიგოლის ვაჟი იყო ქართლის ერისთავი, მსახურთუხუცესი ბეგა სურამელი, ასული - ხათუთა, მეუღლე კახა თორელისა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქართველი დიდი ფეოდალები
კატეგორია:მსახურთუხუცესები
ძვ. წ. 495

## მოვლენები 
* დიდ ცირკში, რომში მერკურის ტაძარი ააშენეს
* რომის კონსულები: აპლიუს კლაუდიუს მ.ფ. საბინუს რეგილენსისი, პუბლიუს სერვილიუს პ.ფ. პრისცუს სტრუცტუსი. ლარტიუსი *დიქტატორი გახდაულუს

## დაიბადნენ 
## გარდაიცვალნენ 
* რომის ყოფილი მეფე ლუციუს ტარკვინიუს სუპერბუსი

*
აახენი

**აახენი**, *ახენი* (, , , ) — უძველესი ისტორიული ქალაქი ჩრდილოეთ რაინ-ვესტფალიაში, გერმანია. მდებარეობს გერმანიის უკიდურეს დასავლეთში, ბელგიისა და ნიდერლანდების საზღვართან, კიოლნიდან დასავლეთით 65 კმ.-ში.

აახენი მნიშვნელოვანი სატრანსპორტო კვანძი და ეკონომიკური ცენტრია. არის ქვანახშირის აუზის ცენტრი, მეტალურგია, მანქანათმშენებლობა, საფეიქრო, კვებისა და ქიმიური მრეწველობა, ასევე ბალნეოლოგიური კურორტი.

ქალაქის დაარსების თარიღად 89-120 წლები ითვლება, როდესაც რომაელებმა აქ სამკურნალო აბანოები ააგეს (ლათინური სახელწოდება Aquae Grani უკავშირდება წყლებს და, შესაძლოა, კელტურ-გერმანულ მკურნალობის ღვთაება გრანუსს). VIII ს. დამლევს კარლოს დიდმა აახენი თავის რეზიდენციად აქცია და, ააგებინა სასახლე (დაანგრიეს ნორმანებმა 881 წ.) და საკათედრო ტაძარი, რომლის ცენტრალური ნაგებობაა კარლოს დიდის კაპელა (798-805) - კაროლინგების ხანის არქიტექტურის საუკეთესო ნიმუში; აქ არის კარლოს დიდისა და ოტო III-ის სამარხები. XII-XIII სს. აახენი ვაჭრობა-ხელოსნობის მნიშვნელოვანი ცენტრია, ფრიდრიხ I-ისა და ფრიდრიხ II-ის დროს — თავისუფალი საიმპერიო ქალაქი. 813-1531 წლებში გერმანიის იმპერატორთა კორონაციის ადგილია. XVI-XVII სს. რელიგიური ომებისა და 1656 წ. დიდი ხანძრის შედეგად აახენი დაქვეითდა, თუმცა კურორტი და ფართოდ გავრცელებული პროსტიტუცია კვლავ იზიდავდა სტუმრებს. საფრანგეთის დიდი რევოლუციის დროს ქალაქი ფრანგებმა დაიკავეს (1794 წ.). 1801 წ. ლუნევილის ზავით საფრანგეთს გადაეცა, 1815 წ. ვენის კონგრესის გადაწყვეტილებით კი — პრუსიას. მეორე მსოფლიო ომის შემდგომ პერიოდში (1945-1949 წწ.) შედიოდა გერმანიის ოკუპაციის ბრიტანულ ზონაში.

## იხილეთ აგრეთვე 
* გერმანიის დიდი ქალაქების სია

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში 
*City of Aachen (partly available in English)
*Aachen-emotion.com 
*ASEAG (public bus transport) (in German)
*RWTH Aachen University (in German and English)
*Fachhochschule Aachen (Aachen University of Applied Sciences)
*Google Earth placemark with official image overlays 
*Panorama pictures of landmarks and places of interest
**The Spirit of Aachen* – documentary film by SportsQuest International

## სქოლიო
კატეგორია:ჩრდილოეთი რაინ-ვესტფალიის ქალაქები
კატეგორია:ყოფილი დედაქალაქები
სულეიმან ქუჩუქი

**სულეიმან ქუჩუქი** (*მცირე*) (დ. 1785  — გ.  1810), ბაღდადის ფაშა (1807-1810), ქართველი. ქ. ბაღდადში წაიყვანა ბიძამ ჰაფიზ ალი-ფაშა. იყო მამაცი გამგებელი, მოსახლეობის აქტიური მხარდაჭერით წარმატებით იცავდა მამლუქთა რეჟიმს ირანის შაჰის, ვაჰაბიტებისა და ოსმალეთის სულთნის ხელყოფისაგან. მანვე ჩაფუშა საფრანგეთისა და ინგლისის ცდები, გადაექციათ ერაყი თავიანთ კოლონიად. დაიღუპა ქურთების წინააღმდეგ ბრძოლაში.
## ლიტერატურა
**სილაგაძე ბ.,* ქსე, ტ. 9, გვ. 600, თბ., 1985

კატეგორია:დაბადებული  1785
კატეგორია:გარდაცვლილი 1810
მარსი (მრავალმნიშვნელოვანი)

სახელი **მარსი** შესაძლებელია ნიშნავდეს:

* მარსი — რომაული მითოლოგიით ომის ღმერთი.
* მარსი — მზის სისტემის მეოთხე პლანეტა.
* მარსი — მსოფლიოში ცნობილი შოკოლადის ფილა.
* მარსი — საკონდიტრო პროდუქციის მწარმოებელი, ტრანსნაციონალური კომპანია.

კატეგორია:მრავალმნიშვნელოვანი გვერდები გვარის შემცველი სიებით
სუმბატ I

**სუმბატ I**, *სუმბატ კურაპალატი* (გ. 958) — ქართველთა მეფის ადარნასეს ძე. 

გიორგი მერჩულეს მოხსენიებული ჰყავს ერისთავთა ერისთავად, თავისი ძმის აშოტ კურაპალატის
გარდაცვალების შემდეგ (954) მიიღო კურაპალატობა.

მეფედ მოხსენიებულია 936 წელს შატბერდის მონასტერში შექმნილ ჯრუჭის ოთხთავში:

## ლიტერატურა
კატეგორია:გარდაცვლილი 958
კატეგორია:ტაო-კლარჯეთის სამეფოს ბაგრატიონები
კატეგორია:დაბადების წელი უცნობია
ეტრუსკები

მინი|300px|ეტრუსკების ცივილიზაციის გავრცელების არე.
**ეტრუსკები** (, იკითხება „ეტრუში“), **ეტრუსკების ცივილიზაცია** — ძველი იტალიისა და კორსიკის ხალხების კულტურა. ეტრუსკების ანტიკური ბერძნული სახელი იყო , საიდანაც წარმოებულია ლათინური  (ეტრურია) და Tyrrhēnum mare (ტირენიის ზღვა). თავად ეტრუსკელები იყენებდნენ ტერმინს „რასენა“, რომელიც მოგვიანებით შემოკლდა „რასნა-დ“.
 
ეტრუსკების დაცემა დაიწყო იმის მერე როდესაც არიჩესთან ბრძოლაში დამარცხდნენ. რომის ცივილიზაცია ეტრუსკი–ცივილიზაციდან დაწყებული არქიტექტურით დამთავრებული ინსტიტუტების წყობით. ეტრუსკების ცივილიზაციამ ზუსტად 1000 წელი იარსება.

## იხილეთ აგრეთვე
*ეტრუსკული ენა

## რესურსები ინტერნეტში
* ეტრუსკების იარაღი
* Philipp Ammon: Ruma Rasna – Die etruskischen Wurzeln Roms 

კატეგორია:ეტრუსკები 
კატეგორია:ძველი იტალიელები
კატეგორია:ძველი რომაელების მტრები
იანუსი (მრავალმნიშვნელოვანი)

საკუთარი სახელი **იანუსი** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* იანუსი — რომაულ მითოლოგიაში ყოველი დაწყების ღმერთი;
* იანუსი — სატურნის თანამგზავრი;
*აინუსი — კვიპროსის მეფე.

კატეგორია:მრავალმნიშვნელოვანი გვერდები გვარის შემცველი სიებით
ლათინები

[მინი|[აბორიგენი (ტომი)|ძველი ლათინები დაახლოებით ძველი წელთაღრიცხვის V საუკუნეში]]
**ლათინები** — ძველი იტალიკური ტომი. მისი სახელწოდება ტიტუს ლივიუსის ცნობით წარმოდგება მითიური მეფე ლათინოსისგან. იტალიაში დასახლების შემდეგ სახლოდბნენ ლაციუმის ოლქში. იტალიაში მათი დასახლების დრო და გზები უცნობია. სავარაუდოდ ლათინები ეთნიკურად სიკულებისა და უმბროსაბელების ტომობრივი ელემენტების გაერთიანებას წარმოადგენდნენ. ლათინებმა განიცადეს ტერამარის და ვილანოვის კულტურების ზეგავლენა, მჭიდრო ურთიერთობა ჰქონდათ ეტრუსკებთან, მათი მეშვეობით მიიღეს ბერძნული დამწერლობა. ლათინები მისდევდნენ მიწათმოქმედებას და მწყემსობას. ძვ. წ. I ათასწლეულში ქალაქ ალბალონგის მეთაურობით შექმნეს ლათინთა კავშირი. საბინებთან ერთად ლათინებმა შექმნეს ძველი რომის სახელმწიფო. რომაელები ლათინთა ტომის ცალკცეულ ნაწილად ითვლებიან.

## იხილეთ აგრეთვე 
* რომის სამეფო
* ეტრუსკები

## ლიტერატურა 
* 
* Alföldi, Andreas (1966): *Early Rome and the Latins*
* Cornell, T. J. (1995): *The Beginnings of Rome*
* *Encyclopædia Britannica* 15th Ed (1995): Micropædia: "Latium"
* Green, Miranda (1989):*Symbol and Image in Celtic Religious Art*
* Fortson, Benjamin W. (2010): *Indo-European Language and Culture*

## რესურსები ინტერნეტში  
* Images of Villanovan hut-urn
* Distinguishing the terms: Latins and Romans 

კატეგორია:ინდოევროპელები
იუპიტერი (ღმერთი)

thumb|250px|იუპიტერი და თეტისი, ჟან ინგრესი, 1811
**იუპიტერი** — რომაულ მითოლოგიაში ჭექა-ქუხილის და ელვის ღმერთი, და მას იგივე როლი ჰქონდა, როგორც ზევსს ბერძნულ პანთეონში. მას უწოდებდნენ *იუპიტერ ოპტიმუს მაქსიმუსს* (უმაღლესი, უდიდებულესი იუპიტერი), როგორც რომაული სახელმწიფოს მფარველ ღვთაებას, კანონისა და სოციალური წესრიგის განმკარგავს. სახელი მომდინარეობს სიტყვებიდან Jove და pater (ლათ. მამა).

ამავე ღმერთის სახელი დაერქვა პლანეტა იუპიტერს და თავდაპირველად ხუთშაბათსაც (ამჟ. ფრანგ. jeudi, ლათ. Jovis Dies-დან). ლინგვისტური კვლევების თანახმად ეს სახელი უნდა მომდინარეობდეს გერმანიკული Tiwaz (და Zeus)-დან, რომელიც ასევე სამშაბათს ერქვა. ასევე ეტიმოლოგიური კავშირია ვედურ რელიგიასთან (Dyaus Pita).

## ლიტერატურა 
*Dumézil, G. (1996). *Archaic Roman religion: With an appendix on the religion of the Etruscans*. Baltimore, Md: Johns Hopkins University Press. ISBN 0-8018-5481-4
*Article "Jupiter" in *The Oxford Classical Dictionary*.  ISBN 0-19-860641-9
*Smith, Miranda J., 'Dictionary of Celtic Myth and Legend' ISBN 0-500-27975-6

## რესურსები ინტერნეტში 
*Musei Capitolini 

კატეგორია:რომაული ღმერთები
კატეგორია:ღმერთები ანბანის მიხედვით
იანუსი (ღმერთი)

thumb|იანუსი
**იანუსი** () — რომაულ მითოლოგიაში დროის, კარისა და კარიბჭეების, შესასვლელ-გასასვლელის, ყოველივე დასაწყისისა და დასასრულის, ყველა საქმის წამოწყების ღვთაება. იანუსის ორი თავი ნიშნავდა იმას, რომ იგი ერთი თავით იყურებოდა წარსულში, ხოლო მეორეთი მომავალში. სწორედ იანუსი არის ახალი წლის დამაარსებელი ღმერთი, რადგან მისი სახელიდან მომდინარეობს თვე იანვარი.

## მემკვიდრეობა
შუა საუკუნეებში, იანუსი წარმოადგენდა გენუას სიმბოლოს, რომლის იმდროინდელი სახელიც იყო იანია *Ianua*.  პადუას მახლობლად მდებარე სელვაზანო-დი-დენტროს კომუნაში იყო იანუსისადმი მიძღვნილი სამსხვერპლო, მისი გამოსახულებით. თუმცა მისი არსებობა არ არის დადასტურებული. იანუსის მარჯვენა ხელის თითებზე რიცხვი „CCC“ (300) იყო დაწერილი, ხოლო მარცხენაზე კი — „LXV“ (65), რაც წელიწადში დღეების რაოდენობას აღნიშნავდა.

## კატები
კატები რომლებიც იბადებიან ერთი სხეულით და ორი თავით უწოდებენ იანუსის კატებს.

## წყაროები
* 
* 

## რესურსები ინტერნეტში 
* იანუსი
* Translation of Ovid's Fasti, a section on January, and Janus

## სქოლიო
კატეგორია:რომაული ღმერთები
კატეგორია:ღმერთები ანბანის მიხედვით
X საუკუნე

***ათწლეულები და წლები***
----

### საუკუნის უმნიშვნელოვანესი მოვლენები 
* აშენდა ოთხთა ეკლესია

* 901 -
* 902 - 
...
* 998 -
* 999 -

### საუკუნის უმნიშვნელოვანესი მოღვაწენი 
* 901 -
* 902 - 
...
* 998 -
* 999 -

კატეგორია:X საუკუნე
IX საუკუნე

***ათწლეულები და წლები***
----

***საუკუნის უმნიშვნელოვანესი მოვლენები***
----

* 801 -
* 802 - 
...
* 888 -
* 899 -

***საუკუნის უმნიშვნელოვანესი მოღვაწენი***
----

* 801 -
* 802 - 
...
* 888 -
* 899 -

კატეგორია:IX საუკუნე
V საუკუნე

***ათწლეულები და წლები***
----

***საუკუნის უმნიშვნელოვანესი მოვლენები***
----

* 410 - რომი გოთებმა აიღეს
* 455 - რომი ვანდალებმა აიღეს
* 476 - რომის იმპერიამ შეწყვიტა არსებობა
* 499 -

***საუკუნის უმნიშვნელოვანესი მოღვაწენი***
----

* 401 -
* 402 - 
...
* 498 -
* 499 -

კატეგორია:V საუკუნე
410

## მოვლენები 
* 24 აგვისტო : რომი აიღეს გუთებმა ალარიხ I-ის ხელმძღვანელობით.

## დაიბადნენ 
### იანვარი 
### თებერვალი 
### მარტი 
### აპრილი 
### მაისი 
### ივნისი 
### ივლისი 
### აგვისტო 
### სექტემბერი 
### ოქტომბერი 
### ნოემბერი 
### დეკემბერი 
### თარიღი უცნობია 
## გარდაიცვალნენ 
### იანვარი 
### თებერვალი 
### მარტი 
### აპრილი 
### მაისი 
### ივნისი 
### ივლისი 
### აგვისტო 
### სექტემბერი 
### ოქტომბერი 
### ნოემბერი 
### დეკემბერი 
### თარიღი უცნობია 
*ალარიხ I — ვესტგუთების მეფე (დ. 370)
*ღირსი მელანია — მართლმადიდებელი ეკლესიის წმინდანი
*ჰანძეი — იაპონიის   იმპერატორი (დ. 336 )
*
476

## მოვლენები 
* აგვისტო: ბიზანტიის დევნილმა იმპერატორმა ზენონმა, ტახტიდან ჩამოაგდო უზურპატორი ბასილისკოსი;
* 4 სექტემბერი : დასავლეთ რომის იმპერიამ შეწყვიტა არსებობა
* ვარსქენ პიტიახში ქრისტიანობას განუდგა და მაზდეანობა მიიღო.
* ოდოაკრმა, გუთების ბელადმა, თავი იტალიის მეფედ გამოაცხადა.

## დაიბადნენ 
### იანვარი 
### თებერვალი 
### მარტი 
### აპრილი 
### მაისი 
### ივნისი 
### ივლისი 
### აგვისტო 
### სექტემბერი 
### ოქტომბერი 
### ნოემბერი 
### დეკემბერი 
### თარიღი უცნობია 
*არიაბჰატა — ინდოელი ასტრონომი და მათემატიკოსი (გ. 550)

## გარდაიცვალნენ 
### იანვარი 
### თებერვალი 
### მარტი 
### აპრილი 
### მაისი 
### ივნისი 
### ივლისი 
### აგვისტო 
### სექტემბერი 
### ოქტომბერი 
### ნოემბერი 
### დეკემბერი 
### თარიღი უცნობია 
*
VIII საუკუნე

***ათწლეულები და წლები***
----

***საუკუნის უმნიშვნელოვანესი მოვლენები***
----

* 701 -
* 702 - 
...
* 798 -
* 799 -

***საუკუნის უმნიშვნელოვანესი მოღვაწენი***
----

* 701 -
* 702 - 
...
* 798 -
* 799 -

კატეგორია:VIII საუკუნე
IV საუკუნე

***ათწლეულები და წლები***
----

***საუკუნის უმნიშვნელოვანესი მოვლენები***
----

* 301 -
* 302 - 
* 313 - კონსტანტინე დიდმა მიიღო მილანის ედიქტი, ქრისტიანობა ლეგალიზებულ იქნა.
...
* 398 -
* 399 -

***საუკუნის უმნიშვნელოვანესი მოღვაწენი***
----

* 301 -
* 302 - 
...
* 398 -
* 399 -

კატეგორია:IV საუკუნე
III საუკუნე

***ათწლეულები და წლები***
----

***საუკუნის უმნიშვნელოვანესი მოვლენები***
----

* 201 -
* 202 - 
...
* 298 -
* 299 -

***საუკუნის უმნიშვნელოვანესი მოღვაწენი***
----

* 201 -
* 202 - 
...
* 298 -
* 299 -

კატეგორია:III საუკუნე
II საუკუნე

***ათწლეულები და წლები***
----

***საუკუნის უმნიშვნელოვანესი მოვლენები***
----

* საუკუნის II ნახებარი - რომაული ლიტერატურის ვერცხლის ხანის დასასრული და დაკნინება.

***საუკუნის უმნიშვნელოვანესი მოღვაწენი***
----

* 101 -
* 102 - 
...
* 198 -
* 199 -

კატეგორია:II საუკუნე
დეკონსტრუქტივიზმი

მინიატიურა|300პქ|დენიელ ლიბესკინდის იმპერიული ომის მუზეუმის ალუმინის ფილებით დაფარული შენობის ფასადი
[მინიატიურა|300პქ|[სიეტლის ცენტრალური ბიბლიოთეკა, რემ კოოლჰაასი და ომა]]
მინიატიურა|300პქ|ხიდი
**დეკონსტრუქტივიზმი**, აგრეთვე ცნობილი როგორც **დეკონსტრუქცია**, 1980-იან წლებში ჩასახული მიმდინარეობაა პოსტმოდერნისტულ არქიტექტურაში, რომელიც მის ფილოსოფიურ იდეოლოგიას ამავე სახელწოდების ლიტერატურული მოძრაობიდან იღებს.

ეს არის თანამედროვე სტილი, რომელიც არქიტექტურული მოდერნის გათვლილ რაციონალურობას უპირისპირდება. ამ მიმდინარეობის საფუძვლად ფრაგმენტულობა, დიზაინის არა-ლინეარული პროცესები, არა-ევკლიდესეული გეომეტრია, პოლარულობის წინააღმდეგობა და ა.შ. უდევს. ამ სტილის შენობათა საბოლოო ვიზუალური ეფექტი ხასიათდება მასტიმულირებელი ამოუცნობლობითა და კონტროლირებადი ქაოსით. თუმცა დეკონსტუქციის კრიტიკოსთა მტკიცებით ეს პრინციპულად სოციალურად ნაკლებ მნიშვნელოვანი ფორმალური ხასიათის სავარჯიშოა.

ამ მიმდინარეობაზე გარკვეული გავლენა იქონია ფრანგი ფილოსოფოსი ჟაკ დერიდას შრომებმა და მისმა იდეებმა დეკონსტრუქციაზე. ზოგიერთ არქიტექტორზე ასევე მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა რუსული კონსტრუქტივისტული მოძრაობის გეომეტრიულმა უბალანსობამ. კონსტრუქტივიზმთან ერთად დეკონსტრუქტივიზმში შეინიშნება მსგავსება ხელოვნებისა და არქიტექტურის სხვა მიმდინარეობებთანაც, მათ შორის მოდერნიზმთან, პოსტმოდერნიზმთან, კუბიზმთან, ექსპრესიონიზმთან, მინიმალიზმთან და კონტემპორარულ ხელოვნებასთან. დეკონსტრუქტივიზმის ზოგადი მცდელობაა მოარიდოს არქიტექტორი მოდერნიზმის მბოჭავ 'კანონებს', როგორიცაა "ფორმა მოჰყვება ფუნქციას", ფორმის სიწმინდე და სტრუქტურის ექსპრესია.

ამ მიმდინარეობის ყველაზე განთქმული არქიტექტორები არიან:
* პიტერ აიზენმანი
* ფრენკ გერი
* ზაჰა ჰადიდი
* კუუპ ჰიმელბლაუ
* რემ კოოლჰაასი
* დენიელ ლიბესკინდი
* ბერნარდ ჩუმი

## რესურსები ინტერნეტში 
* აიზენმანის საიტი
* ჰადიდის საიტი 
* რემ კოოლჰაასის ფირმა 
* კოოპ ჰიმელბლაუს საიტი 
* ვენური პოსტმოდერნი 

კატეგორია:არქიტექტურული მიმდინარეობები
კატეგორია:დეკონსტრუქტივიზმი
კატეგორია:პოსტმოდერნისტული არქიტექტურა
ძვ. წ. I საუკუნე

***ათწლეულები და წლები***
----

***საუკუნის უმნიშვნელოვანესი მოვლენები***
----

* ძვ. წ. 1 -
* ძვ. წ. 2 - 
...
* ძვ. წ. 98 -
* ძვ. წ. 99 -

***საუკუნის უმნიშვნელოვანესი მოღვაწენი***
----

* ძვ. წ. 1 -
* ძვ. წ. 2 - 
...
* ძვ. წ. 98 -
* ძვ. წ. 99 -

კატეგორია:ძვ. წ. I საუკუნე
ძვ. წ. II საუკუნე

***ათწლეულები და წლები***
----

***საუკუნის უმნიშვნელოვანესი მოვლენები***
----

* ძვ. წ. 101 -
* ძვ. წ. 102 - 
...
* ძვ. წ. 198 -
* ძვ. წ. 199 -

***საუკუნის უმნიშვნელოვანესი მოღვაწენი***
----

* ძვ. წ. 101 -
* ძვ. წ. 102 - 
...
* ძვ. წ. 198 -
* ძვ. წ. 199 -
455

## მოვლენები 
* 9 ივლისი : რომაელი სამხედრო მეთაური ავიტუსი დასავლეთ რომის იმპერატორი გახდა.
* ვანდალების მიერ რომის აღება და სასტიკი აოხრება

## დაიბადნენ 
### იანვარი 
### თებერვალი 
### მარტი 
### აპრილი 
### მაისი 
### ივნისი 
### ივლისი 
### აგვისტო 
### სექტემბერი 
### ოქტომბერი 
### ნოემბერი 
### დეკემბერი 
### თარიღი უცნობია 
## გარდაიცვალნენ 
### იანვარი 
### თებერვალი 
### მარტი 
*16 მარტი: ვალენტინიანე III   — დასავლეთ რომის იმპერიის იმპერატორი (დ. 419)

### აპრილი 
### მაისი 
### ივნისი 
### ივლისი 
### აგვისტო 
### სექტემბერი 
### ოქტომბერი 
### ნოემბერი 
### დეკემბერი 
### თარიღი უცნობია 
*ბალენდუხტი   — ქართლის დედოფალი, ვახტანგ I გორგასალის პირველი ცოლი.
*
ძვ. წ. 508

## მოვლენები
* რომის კონსულები გახდნენ პ. ლუკრეციუს ტიტუსი ტრიციპიტინუსის ძე, პ. ვალერიუსი ვოლუსის ძე პუბლიკოლა

## დაიბადნენ
## გარდაიცვალნენ
* ლუციუს იუნიუს ბრუტუსი რომის რესპუბლიკის დამაარსებელი და პირველი კონსული

*
ძვ. წ. 514

## მოვლენები
* ჰიპარქეს მკვლელობა.

## დაიბადნენ
## გარდაიცვალნენ
*
ძვ. წ. 507

## მოვლენები
*რომის კონსულები: პ. ვალერიუსი ვოლუსის ძე პუბლიკოლა III, მარკუს ჰორაციუს პულნუს II

## დაიბადნენ
## გარდაიცვალნენ
*
ძვ. წ. 506

## მოვლენები
*რომის კონსულები: სპ. ლარციუს რუსფუსი (ფლავიუსი), ტიტუს ჰერმინიუს აკილინუსი

## დაიბადნენ
## გარდაიცვალნენ
*
ძვ. წ. 505

## მოვლენები
*რომის კონსულები: მარკუს ვალერიუსი ვოლუსის (ვოლუსუსი?) ძე, პუბლუის პოსტუმიკოსი კ. ტიბერიუსის ძე

## დაიბადნენ
## გარდაიცვალნენ
*
ძვ. წ. 504

## მოვლენები
*რომის კონსულები: პ. ვალერიუსი ვოლუსის ძე პუბლიკოლა IV, ტიტუს ლუკრეციუსი ტრიციპიტინუს II-ის ძე

## დაიბადნენ
## გარდაიცვალნენ
*
ძვ. წ. 502

## მოვლენები
*რომის კონსულები: ოპიტერ ვერგინიუს ოპიტ. ფ. ტრიკოსტუსი, სპურიუს კასიუს ვესელინუსი (ან ვისელინუსი)

## დაიბადნენ
## გარდაიცვალნენ
*
ძვ. წ. 501

## მოვლენები
*რომის კონსულები: პოსტუმინუს კომინიუს აურუნკუსი, ტიტუს ლარციუს ფლავიუსი (ან რუფუსი)

## დაიბადნენ
## გარდაიცვალნენ
*
ძვ. წ. 500

## მოვლენები
*რომის კონსულები: სერვიუს სულპიციუს პ.ფ. კამარინუსი (კამერინუსი), მანიუს ტულიუს ლონგუსი

## დაიბადნენ
## გარდაიცვალნენ
*
ძვ. წ. 503

## მოვლენები
*რომის კონსულები: მემენიუს აგრიპა ლანატუსის ძე, პუბლუის პოსტუმიკოსი კ. ტიბერიუს II-ს ძე

## დაიბადნენ
## გარდაიცვალნენ
* ვალერიუს ვოლუსი პუბლიკოლა  რომის კონსული ძვ. წ. 509 - ძვ. წ. 507 და ძვ. წ. 504 წლებში.

*
ტიბრი

**ტიბრი** (, ) — სიგრძით მესამე მდინარე იტალიაში 406 კმ-ით მდ. პოსა და ადიჯეს შემდეგ; სათავეს იღებს მთა ფუმაიოლოდან და რომის გავლით ტირენიის ზღვაში ჩაედინება ორი განშტოებით.

## სახელწოდება 
სახელწოდება სავარაუდოდ ლათინურამდელია, რომაული სახელი ტიბურის მსგავსად (თანამ. ტივოლი). მითური მეფე ტიბერინუსი, მეცხრე ლეგენდარული ალბა-ლონგას მეფეთა სიიდან, ლეგენდის თანახმად მდინარე ალბულაში დამხრჩვალა, რის გამოც მას შემდეგ ტიბროსი დაერქვა. სახელი შესაძლოა ასევე მომდინარეობდეს ინდო-ევროპულამდელი ენიდან „თეთრი“ დანალექით. ასევე ლეგენდის თანახმად, რომის დამფუძნებლები, ტყუპი ძმები რომულუსი და რემუსი ამ მდინარეში გადაარჩინა ძუ მგელმა.

[thumb|250px|მარცხნივ|მდ. ტიბრი [რომი|რომში]]

## იხილეთ აგრეთვე 
*იტალიის მდინარეები

## რესურსები ინტერნეტში 
* Autorità di bacino del fiume Tevere 
* Alto-medio e basso Tevere  
* Archeologia del Tevere  
* I Muraglioni del Tevere 
* Il bacino del Tevere  
* Il parco fluviale del Tevere

## ლიტერატურა 
კატეგორია:იტალიის მდინარეები
კატეგორია:რომი
ვენერა

**ვენერა** (სიმბოლო: ♀; *ძვ. ქართული სახელწოდება:* **ასპიროზი**, **მთიები**, **ხარიპარია**, **ცისკრის ვარსკვლავი**) — მეორე პლანეტა მზიდან და მას ხშირად დედამიწის დობილს უწოდებენ, ვინაიდან ორივე ციური სხეული ერთმანეთს საკმაოდ ემსგავსება სიდიდითა და შემადგენლობით. პლანეტას რომაელი სიყვარულის ქალღმერთის ვენერას სახელი ჰქვია.

ვენერას ზედსართავი სახელი „ვენერიულია“, თუმცა მისი ამგვარი ფორმით გამოყენებისგან თავს იკავებენ, ამ სიტყვის თანამედროვე ტერმინოლოგიაში სქესობრივი გზით გადამდებ დაავადებებთან ასოციაციის გამო. ამის ნაცვლად ზოგიერთი ასტრონომი იყენებს ზედსართავს „სითერიული“, რომელიც მომდინარეობს „სითერეა“-დან, ძველ ბერძნულ მითოლოგიაში აფროდიტეს ალტერნატიული სახელი.

ჩინურ, კორეულ, იაპონურ და ვიეტნამურ კულტურებში პლანეტას მოიხსენიებენ ლითონის ვარსკვლავად (金星), ხუთ ელემენტზე დაყრდნობით.

ვენერა დედამიწას ყველა სხვა პლანეტაზე მეტად უახლოვდება ხოლმე. ეძახიან „მწუხრის ვარსკვლავსაც“ და „ცისკრის ვარსკვლავსაც“, რადგან მისი დანახვა ხან დაისის შემდეგ შეიძლება, ხან განთიადის წინ. იგი იმდენად ნათელი და კაშკაშაა, ხშირად ამოუცნობი მფრინავი ობიექტი (ამო, „მფრინავი თეფში“) ჰგონიათ. ვენერას თეთრი ღრუბლების სქელი ფენა ფარავს. ზედაპირზე ტემპერატურა 470 ºC-ს აღწევს. მასზე ნაკლებადაა კოსმოსური სხეულის ნაკვალევი — კრატერები, რადგან კოსმოსური სხეულები უმეტესწილად ვენერას ატმოსფეროში შეჭრისთანავე იწვის მისი დიდი სიმკვრივის გამო. ზედაპირი დაფარულია „ბებერი“ ვულკანებითა და ლავით.

ვენერას წელიწადი დედამიწის 7,5 თვის ტოლია. იგი თავისი ღერძის გარშემო პლანეტების უმეტესობასთან შედარებით პირუკუ ტრიალებს. მეცნიერები ამ მოვლენის მიზეზს დამაჯერებლად ვერ ხსნიან. ვენერას ღერძული ბრუნვა რეკორდულად ნელია - მისი პერიოდი დედამიწის 243 დღე-ღამეს უდრის. მზის ირგვლივ ორბიტაზე 35 020 მ/წმ სიჩქარით მოძრაობს. მისი დიამეტრი 12 104 კმ-ია. მზის ირგვლივ ერთ ბრუნს ასრულებს 
7 თვესა და 12 დღეში. აფელიუმში მზიდან 108 942 109 კმ-ით (0.728 231 28 ა.ე.) არის დაშორებული, პერიფელიუმში 107 476 259 კმ-ია (0.718 432 70), საშუალო მანძილი არის 108 208 930 კმ (0.723 332). ვენერას ორბიტა თითქმის წრეა, ექსცენტრისიტეტი 0.0068 უდრის.

მეცნიერები ვენერას დღესაც დიდი გულისყურით სწავლობენ. მის ზედაპირს სხვადასხვა დროს რამდენიმე კოსმოსური ავტომატური სადგური მიუახლოვდა. მათ დედამიწაზე პლანეტის შესახებ ინფორმაციები გადმოსცეს. პლანეტის სიმხურვალის გამო ეს სადგური მალე დაიწვა. ვენერას ატმოსფეროს ტემპერატურა 462&nbsp;°C (735 °K). წნევა 93 ატმოსფერო (9,3 მპა). ატმოსფერო ძირითადად გოგირდმჟავის ორთქლისაგან შედგება. მის ზედაპირზე განუწყვეტლივ ქრის ქარი, რომლის სიჩქარე მერყეობს 270-დან 350 კილომეტრამდე საათში.

## სქოლიო 
კატეგორია:ვენერა
კატეგორია:მზის სისტემის პლანეტები
ალექსანდრე სულხანიშვილი

**ალექსანდრე სულხანიშვილი** (დ. 1808, თბილისი ― გ. წ. უცნობია) — ქართველი მთარგმნელი, კალიგრაფი. 1825 წელს გადაუწერია სულხან-საბა ორბელიანის „სამოთხის კარი“. ფლობდა რუსულ, სპარსულ და თურქულ ენებს. 1828 სპარსულიდან პროზაულად თარგმნა XV საუკუნის პოეტის ფანაჰის პოემა „ბახთიარნამე“. შესავალში მოცემულია ავტობიოგრაფიული ცნობები და ძეგლის თარგმნის ისტორია. XIX საუკუნის 40-იან წლებში სულხანიშვილი პეტერბურგში იყო. 1839 წელს გამოაქვეყნა ქართულ-ფრანგულ-რუსული ლექსიკონი.

## ლიტერატურა 
* *გვახარია ა.,* სპარსული ხალხური დასთანების ქართული ვერსიები, I — ბახთირ-ნამე, თბ., 1968;
* *რუხაძე ტ.,* ქართული ეპოსი „გარდამავალი ხანის“ ლიტერატურაში, თბ., 1939;

კატეგორია:ქართველი კალიგრაფები
კატეგორია:ქართველი მთარგმნელები
კატეგორია:დაბადებული 1808
კატეგორია:გარდაცვალების წელი უცნობია
ედგარ იაფე

**ედგარ იაფე** (; დ. 14 მაისი, 1866, ჰამბურგი, გერმანია — გ. 29 აპრილი, 1921, მიუნხენი, გერმანია) — გერმანელი ეკონომისტი, პოლიტიკოსი და ფინანსთა მინისტრი. მისი მეუღლე იყო ელზე ფონ რიხტჰოფენი.

ედგარ იაფე, თავის ყოფილ პროფესორებთან მაქს ვებერთან და ვერნერ ზომბარტთან ერთად 1904 წლიდან ჟურნალ „სოციოლოგიისა და სოციალპოლიტიკის არქივის“ რედაქტორი იყო, რომელიც შემდგომში წამყვანი სოციალ-სამეცნიერო ჟურნალი გახდა გერმანიაში.

## რესურსები ინტერნეტში 
* Jaffe Prof Edgar , Gladys and David's Genealogy. 

კატეგორია:გერმანელი სახელმწიფო მოღვაწეები
კატეგორია:დაბადებული  14  მაისი
კატეგორია:დაბადებული 1866
კატეგორია:გარდაცვლილი 29 აპრილი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1921
რობერტ იაფე

**რობერტ იაფე** (გერმ.: Robert Jaffé) (დ. 24 იანვარი, 1894 — გ. 21 თებერვალი, 1968) — გერმანელი პოლიტიკური მოღვაწე.

რობერტ იაფე გერმანული პარტიის წევრი იყო. 1952 წლის 9 იანვარს კარლ ფონ კამპეს პენსიაში გასვლის შემდეგ იგი გერმანიის ბუნდესტაგის წევრი გახდა. ლეგისლატურის პერიოდის გასვლის შემდეგ იგი ხელმეორედ აღარ აურჩევიათ პარლამენტში.

კატეგორია:გერმანელი პოლიტიკოსები
კატეგორია:დაბადებული  24 იანვარი
კატეგორია:დაბადებული 1894
კატეგორია:გარდაცვლილი 21 თებერვალი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1968
ტეოდორო ტრივულციო

**ტეოდორო ტრივულციო** () (დ. 1456 — გ. 1531) — იტალიელი და მოგვიანებით ფრანგი მხედართმთავარი, საფრანგეთის მარშალი.

ტეოდორო საფრანგეთის მარშლის ჯან ჯაკომო ტრივულციოს ძმისშვილი და ცნობილი და მდიდარი მილანური ოჯახის წარმომადგენელი იყო. ბიძის მსგავსად ისიც საფრანგეთის მეფის სამსახურში იდგა, თუმც მოგვიანებით ვენეციის ჯარების მთავარი გენერალი გახდა. 

1524 წელს იგი მილანის გუბერნატორად დაინიშნა და საფრამგეთის მარშლის ტიტული მიენიჭა. მოგვიანებით იგი გენუის გუბერნატორი გახდა, რომელიც მან ანდრე დორიას გადააბარა. თეოდორო ტრივულციო 1531 წელს გარდაიცვალა. ამ დროს მას ლიონის გუბერნატორის პოსტი ეკავა.

კატეგორია:იტალიელი სამხედრო მოღვაწეები
კატეგორია:საფრანგეთის მარშლები
კატეგორია:დაბადებული 1456
კატეგორია:გარდაცვლილი 1531
ჯან ჯაკომო ტრივულციო

**ჯან ჯაკომო ტრივულციო**, მარკიზი დი ვიგევანო (იტალ.:Gian Giacomo Trivulzio, Marchese di Vigevano) (* 1436, მილანი, იტალია; † 1518) - წარმოშობით იტალიელი საფრანგეთის ჯარების მთავარსარდალი და საფრანგეთის მარშალი.

ჯან ჯაკომო ტრივულციო ცნობილი და მდიდარი მილანური ოჯახის წევრი იყო, რომლებმაც ძალაუფლების ზენიტს XVI საუკუნეში მიაღწიეს. 1466 წელს ჯან ჯაკომო საფრანგეთის წინააღმდეგ მოწყობილ ლაშქრობაში მიიღო მონაწილეობა. 1476 წელს მან სისხლში ჩაახშო გიბელინების აჯანყება გენუაში. 10 წლის შემდეგ, 1486 წელს იგი ნეაპოლის მეფის სამსახურში ჩადგა, ხოლო 1494 წელს საფრანგეთის მეფის ქვეშევრდომობა მიიღო.

1499 წელს საფრანგეთის ჯარის სათავეში მდგომმა ტრივულციომ მშობლიური ქალაქი მილანი და მთელი მილანის საჰერცოგო დაიპყრო, რისთვისაც მას საფრანგეთის მარშლის წოდება მიენიჭა, ხოლო მოგვიანებით მილანის შტატჰალტერიც კი გახდა.

ძალაუფლების ზენიტში მყოფ ტრივულციოს მოწინააღმდეგეებმა ბრალი დადეს ვენეციასთან და შვეიცარიასთან საიდუმლო კავშირში, რის გამოც მისი ავტორიტეტი საფრანგეთის მეფის თვალში ძალიან დაეცა. 1518 წელს ტრივულციო თავის გასასამართლებლად სამეფო კარზე გამოცხადდა, მაგრამ უპატიოდ იქნა მიღებული. ამდენი დამცირებით გატეხილი მოხუცი მარშალი მალე გარდაიცვალა კიდეც.

ჯან ჯაკომო ტრივულციოს ძმა რენე გიბელინების მხარეზე იბრძოდა და ვენეციის სამსახურში გარდაიცვალა, ხოლო ძმისშვილი ტეოდორო ტრივულციო მოგვიანებით აგრეთვე საფრანგეთის მარშალი გახდა.
## სქოლიო
კატეგორია:იტალიელი სამხედრო მოღვაწეები
კატეგორია:საფრანგეთის მარშლები
კატეგორია:დაბადებული  1436
კატეგორია:გარდაცვლილი 1518
ჰერმან ფონ რიხტჰოფენი

ბარონი **ჰერმან ფრეიერ ფონ რიხტჰოფენი** (გერმ.: Hermann Freiherr von Richthofen) (დ. 20 ნოემბერი, 1933, ბრესლაუ, დღ. პოლონეთი) – გერმანელი დიპლომატი და სახელმწიფო მოღვაწე.

* 1955-1958
:ფონ რიხტჰოფენი სამართალმცოდნეობას სწავლობდა მიუნხენში, ჰაიდელბერგში და ბონში.
* 1963
: დიპლომის არების შემდეგ მუშაობა დაიწყო საგარეო საქმეტა სამინისტროში.
* 1966-1968
: მუშაობდა დიპლომატად საიგონში.
* 1968-1970
: გადაყვანილ იქნა ჯაკარტაში.
* 1970-1989
: იყო დიპლომატიურ მისიაში გერმანიის დემოკრატიულ რესპუბლიკაში.
* 1989-1993
: გერმანიის ელჩი ლონდონში
* 1993-1998
: ფონ რიხტჰოფენი ელჩად მუშაობდა ნატოში.

იგი არის მანფრედ ფონ რიხტჰოფენის ძმის შვილიშვილი, ჰყავს მეუღლე და 3 შვილი.

კატეგორია:გერმანელი დიპლომატები
კატეგორია:დაბადებული 1933
კატეგორია:დაბადებული 20 ნოემბერი
სატურნი (მრავალმნიშვნელოვანი)

საკუთარი სახელი **სატურნი**  შეიძლება აღნიშნავდეს:

*სატურნი — პლანეტა
*სატურნი — ღვთაება
რიხტჰოფენი

thumb|რიხტჰოფენთა საგვარეულო გერბი
სახელს **რიხტჰოფენი** (გერმ.: Richthofen) (თავდაპირველი ვერსია: პრეტორიუს ფონ რიხტჰოფენი; გერმ.: Prätorius von Richthofen) ატარებდნენ:

* კარლ ფონ რიხტჰოფენი (1811-1888), სამართალმცოდნეობის ისტრიკოსი, ბერლინის უნივერსიტეტის პროფესორი.
* ფერდინანდ ფონ რიხტჰოფენი (1833-1905), ცნობილი გეოგრაფი.
* ოსვალდ ფონ რიხტჰოფენი (1847-1906), სალემწიფო მოღვაწე, პრუსიის სახელმწიფო მინისტრი.
* მანფრედ ფონ რიხტჰოფენი (1855-1939), გერმანელი გენერალი
* ელზე ფონ რიხტჰოფენი (1874-1972), ეკონომისტი, ფაბრიკის ისპექტორი და ედგარ იაფეს მეუღლე.
* ფრიდა ფონ რიხტჰოფენი (1879-1956), მწერალი, მთარგმნელი და დ.ჰ. ლოურენსის მეუღლე.
* მანფრედ ფონ რიხტჰოფენი (1892-1918), ლეგენდარული გერმანელი მფრინავი, მეტსახელად „წითელი ბარონი“.
* ლოთარ ფონ რიხტჰოფენი (1894-1922), გერმანელი მფრინავი, „წითელი ბარონის“ ძმა.
* ვოლფრამ ფონ რიხტჰოფენი (1895-1945), გენერალ-ფელდმარშალი «მესამე რაიხის» დროს.
* ბოლკო ფონ რიხტჰოფენი (1899-1983), ისტორიკოსი.
* კარლ-ბოლკო ფონ რიხტჰოფენი (1903-1971), „წინთელი ბარონის“ ძმა.
* ჰერმან ფონ რიხტჰოფენი (* 1933), დიპლომატი.
* მანფრედ ფონ რიხტჰოფენი (* 1934), გერმანელი მეწარმე და 1994 წლიდან გერმანიის სპორტის კავშირის პრეზიდენტი.

კატეგორია:გერმანული არისტოკრატთა საგვარეულოები
ნეპტუნი

**ნეპტუნი** (სიმბოლო: ♆) — მზის სისტემაში რიგით მერვე ანუ ბოლო პლანეტა. ყინულის გიგანტი. ნეპტუნის ორბიტის ექსცენტრისიტეტის კოეფიციენტი 0,011214269 უდრის. მიუხედავად იმისა, რომ გაზის გიგანტთა შორის ყველაზე მცირეა, ნეპტუნი ურანზე უფრო მასიურია. მისი მასა დედამიწის 17 მასის ტოლია. ნეპტუნის ზედაპირის მინიმალური ტემპერატურა -218&nbsp;°C (55 °K). ხოლო მაქსიმალური -196&nbsp;°C (77 °K). მძლავრი გრავიტაციული ველის გამო მისმა შემადგენელმა გაზმა მაღალი სიმჭიდროვის კომპრესია განიცადა. ვარაუდობენ რომ მის ცენტრში ტემპერატურა 5000&nbsp;°C. (5273 °K). ნეპტუნი სიდიდით მესამე პლანეტაა (დიამეტრით მეოთხე).

ნეპტუნის ატმოსფერო შედგება 90 % წყალბადისგან, 19 % ჰელიუმისგან და 1 % სხვა აირებისგან. მისი ეკვატორული დიამეტრი 49 500 კმ-ია, ხოლო პოლარული დიამეტრი 48 700 კმ. ორბიტაზე მოძრაობის სიჩქარეა 5430 მ/წმ, ხოლო მზის ირგვლივ ერთ ბრუნს 164 წელს 9 თვეს და 15 დღეს ანდომებს. თავისი ღერძის გარშემო ბრუნვის პერიოდია: 16 სთ 6 წთ 36 წმ. აფელიუმში მანძილი 4 553 946 490 კმ-ს (30.44125206 ა. ე.) უდრის, პერიჰელიუმში 4 452 940 833 კმ-ს (29.76607095 ა. ე.). საშუალო მანძილი 4 503 443 661 კმ-ია (30.10366151 ა. ე.).

ბოლო დროს ოდნავ შესამჩნევი რუხი რგოლები იქნა შენიშნული ამ ლურჯი პლანეტის ირგვლივ, თუმცა ისინი სატურნისაზე ნაკლებად მასიურია. მათი აღმოჩენისას მიიჩნევდნენ, რომ ეს რგოლები არასრული იყო, მაგრამ „ვოიაჯერ 2“-მა ეს ჰიპოთეზა უარყო. ნეპტუნს ასევე ახასიათებს 2.100 კმ/სთ სიჩქარის წყალბადის, ჰელიუმისა და მეთანის ქარები, რაც მას ლურჯ შეფერილობას აძლევს. ნეპტუნს 13 თანამგზავრი ჰყავს.მისი უდიდესი თანამგზავრი ტრიტონი გამოირჩევა რეტროგრადული ორბიტით, ექსტრემალურად ცივია -235&nbsp;°C (38 °K) და მას ექსტრემალურად შეკუმშული (14 მიკრობარი) აზოტ/მეთანის ატმოსფერო აქვს.

პლანეტას რომაული ღმერთი ნეპტუნის სახელი ჰქვია მისი ლურჯი მეთანის ღრუბლების გამო. მისი ასტრონომიული სიმბოლო ღმერთის სამკაპის ნიშნის სტილიზებული ვერსიაა (♆).

პლანეტა აღმოჩენილ იქნა 1846 წლის 23 სექტემბერს და დღემდე მას მხოლოდ ერთი ხომალდი ვოიაჯერ 2 ეწვია, რომელმაც მის გასწვრივ 1989 წლის 25 აგვისტოს ჩაიფრინა. 

## სქოლიო 
*
კატეგორია:მზის სისტემის პლანეტები
სატურნი

**სატურნი** (სიმბოლო: ♄; *ძვ. ქართული სახელწოდებებია:* **კრონოსი** ან **ზუალი**) — სიშორით მეექვსე პლანეტაა მზიდან. ეს გაზის გიგანტი სიდიდით მეორე პლანეტაა მზის სისტემაში იუპიტერის შემდეგ. პლანეტას რომაული ღმერთი სატურნის სახელი ჰქვია. მისი სიმბოლოა ღმერთის კვერთხის სტილიზებული რეპრეზენტაცია - ♄. ჩინურ, კორეულ, იაპონურ და ვიეტნამურ კულტურებში პლანეტას მიწის ვარსკვლავად მოიხსენიებენ (土星), ხუთი ელემენტის ციკლის მიხედვით. ითვლება რომ სატურნის რგოლები, პირველად გალილეო გალილეიმ აღმოაჩინა, საკუთარი ტელესკოპით გაკეთებული ასტრონომიული დაკვირვებებისას (1610 წელს). თუმცა ტელესკოპის არასრულყოფილებისა და მცირე გადიდების გამო, გალილეომ ვერ ამოიცნო უშუალოდ რგოლები, მან რაღაც „უცნაური“ წარმონაქმნები დალანდა, რომლებიც ტოსკანის ჰერცოგისთვის 1610 წელს მიწერილ წერილში, „სატურნის ყურებად“ მოიხსენია.

სატურნის პირველი მაღალი გარჩევადობის ფოტოსურათები პიონერ 11 -მა 1979 წლის სექტემბერში გადაიღო 20 000 კმ-ის მანძილიდან. სურათებზე, სატურნის რამდენიმე თანამგზავრიც აღმოაჩინეს. ნასას 2023 წლის მონაცემებით სატურნს 146 თანამგზავრი ჰყავს, მათ შორის ყველაზე დიდია ტიტანი. სატურნის ატმოსფეროს 96,3 % წყალბადისგან შედგება, 3,25 % ჰელიუმისგან, დანარჩენი 0,45 % სხვა აირებია.

სატურნი აფელიუმში მზიდან 1 513 325 783 კმ-ზე (10.11595804 ა.ე.) იმყოფება, ხოლო პერიფელიუმში 1 353 572 956 კმ (9.04807635 ა.ე.). მზიდან საშუალო დაშორების მანძილია 1 433 449 370 კმ (9.58201720 ა. ე.). სიდერული ბრუნვის პერიოდია 10 სთ 34 წთ. ორბიტაზე მოძრაობის სიდერული პერიოდია 29 წელი 5 თვე 15 დღე. ორბიტის ექსცენტრისიტეტია 0.055723219. მისი ეკვატორული დიამეტრია 120 540 კმ, ხოლო პოლარული დიამეტრი 108 730 კმ. მზის ირგვლივ ორბიტაზე მოძრაობის სიჩქარეა 9690 მ/წმ. მისი მასა 95 დედამიწის მასის ტოლია. გარე ღრუბლების ფენის მაქსიმალური ტემპერატურაა -139&nbsp;°C (134 °K), მინიმალური -190&nbsp;°C (83 °K).

## სატურნის რგოლები 
სატურნს ირგვლივ მკვეთრად შესამჩნევი რგოლები აკრავს, რომლის 93 % ყინულის ნაწილაკებისგან და 7 % ქვიანი მასისა და მტვრისგან შედგება. რგოლების სისქეა დაახლოებით 20 მ. ყველაზე ახლო რგოლი სატურნის ეკვატორის ზედაპირიდან 6630 კმ-ზეა, ყველაზე შორი 120 700 კმ-ზე. ამ რგოლების შესახებ 2 თეორია არსებობს. პირველი თეორია იმაში მდგომარეობს, რომ ეს რგოლები სატურნის რომელიღაც დაშლილი თანამგზავრის ნაწილებია, ხოლო მე 2 თეორიის მიხედვით, მილიარდობით წლის წინ მზის სისტემის ამ ადგილზე სატურნი სწორედ ამ მტვრის ნაწილაკების შეერთებით წარმოიქმნა.

## სქოლიო 
კატეგორია:მზის სისტემის პლანეტები
რატი I სურამელი

**რატი I სურამელი** — XII საუკუნის II ნახევრისა და XIII საუკუნის დასაწყისის ქართველი დიდგვარიანი ფეოდალი, შვილი ბეგა I სურამელისა და ხუაშაქ ცოქალისა. დემნა უფლისწულის აჯანყების შემდეგ გიორგი III-მ ქართლის ერისთავობა ჩამოართვა ამ აჯანყების მონაწილე ლიპარიტ სუმბატის ძე ორბელს და გადასცა რატი I სურამელს. ამის შემდეგ სურამელები გახდნენ ერისთავთერისთავები, ქართლის ერისთავები. გიორგი III-ის 1170 სიგელის ცნობით, სურამელის მღვიმის მონასტრისათვის შეუწირავს სოფ. კობალი. მისი ვაჟი ქართლის ერისთავი სულა.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ქართველი დიდი ფეოდალები
რატი II სურამელი

**რატი II სურამელი**, ქართველი დიდგვაროვანი ფეოდალი XIII-XIV საუკუნეების მიჯნაზე, ბეგა II სურამელის ძე. სურამელი თან ახლდა მეფე დემეტრე II თავდადებულს მონღოლთა ლაშქრობებში და არაერთხელ გამოიჩინა თავი, როგორც კარგმა სარდალმა და გმირმა მებრძოლმა. თავის ძმასთან, ჰამადასთან ერთად იბრძოდა ქართლში შემოჭრილი ალან-ოვსების წინააღმდეგ.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქართველი დიდი ფეოდალები
სულა სურამელი

**სულა სურამელი**, XIII საუკუნის I მეოთხედში მოღვაწე ქართველი დიდგვარიანი ფეოდალი. ქართლის ერისთავ რატი I სურამელის ძე. მამის შემდეგ თვით გახდა ქართლის ერისთავი. ლაშა-გიორგი სიგელის ცნობით, ქვათახევის მონასტერს შესწირა სოფ. სუელნეთი. მისი ვაჟი იყო ქართლის ერისთავი და მსახურთუხუცესი გრიგოლ სურამელი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქართველი დიდი ფეოდალები
მარიის სასახლე (კიევი)

thumb|300px|სასახლის წინა ხედი
**მარიის სასახლე**, ასევე **მარიინსკის სასახლე** () — ბაროკოს სტილის სასახლე კიევში, მდინარე დნეპრის შემაღლებულ ნაპირზე. სასახლე უკრაინის პრეზიდენტის ოფიციალური რეზიდენციაა ცერემონიებისათვის, სასახლე მდებარეობს უმაღლესი რადის გვერდით.

სასახლის მშენებლობა 1744 წელს შეუკვეთა რუსეთის იმპერატრიცა ელიზავეტა პეტროვნამ და მისი პროექტი ბართოლომეო რასტრელის ეკუთვნის, რომელიც ყველაზე განთქმული არქიტექტორი იყო იმხანად რუსეთში. რასრესლის ერთ-ერთმა მოსწავლემ, ივან მიჩურინმა, სხვა არქიტექტორთა ჯგუფთან ერთად სასახლე 1752 წელს დაასრულა. თუმცა იმპერატრიცა ელიზავეტამ სასახლის დასრულებას ვერ მოუსწრო. პირველი სამეფო ფიგურა, რომელმაც ამ სასახლეში იცხოვრა იყო იმპერატრიცა კატერინა II, რომელმაც კიევს 1787 წელს იმგზავრა. მე-18 საუკუნის ბოლოსა და მე-19 საუკუნის დასაწყისში სასახლე გუბერნატორ-გენერალთა რეზიდენცია იყო.

thumb|250px|left|საბანკეტო დარბაზი
მე-19 საუკუნის დასაწყისში სასახლე ხანძართა სერიამ თითქმის სრულიად გაანადგურა. ნახევარი საუკუნით გვიან, 1870 წელს, აელქსანდრე II-ს ბრძანებით სასახლეს რეკონსტრუქცია ჩაუტარდა არქიტექტორი კონსტანტინ მაევსკის მიერ, რომელიც ძველ ნახაზებსა და ფერწერულ ტილოებს იყენებდა სასახლის უწინდელი იერის აღსადგენად. აღდგენის შემდეგ სასახლეს სახელი გადაერქვა იმჟამინდელი იმპერატრიცა მარია ალექსანდროვნას პატივსაცემად. იმპერატიცას სურვილით სასახლის სამხრეთით დიდ პარკი გაშენდა. 1917 წლამდე სასახლე კიევში დროდადრო ჩამოსულ სამეფო ოჯახის წევრთა რეზიდენციად გამოიყენებოდა.

რუსეთის სამოქალაქო ომის წლებში (1917-20) სასახლე სამხედრო შტაბ-ბინად გამოიყენებოდა. 1920-იან წლებში მასში სასოფლო-სამეურნეო სკოლა მოთავსდა, მოგვიანებით კი ის მუზეუმად გადაკეთდა. მეორე მსოფლიო ომის დროს მარიინსკი მძიმედ დაშავდა, თუმცა 1940-იანების ბოლოს ის ისევ აღადგინეს. კიდევ ერთი მასშტაბური აღდგენითი სამუშაოები სასახლეს 1980-იან წლებში ჩაუტარდა.

## გალერეა
	
Маріїнський палац.JPG|
2005-08-10 Kiev Mariinsky Palace 125.JPG|
Pałac Maryjski.JPG|
Presidential Palace Ukraine.jpg|
Украина, Киев - Мариинский дворец 01.jpg|
Украина, Киев - Мариинский дворец 05.jpg|
Грушевського Михайла вул., 5-а DSC 6640.JPG|
Грушевського Михайла вул., 5а 02.JPG|

კატეგორია:კიევის სასახლეები
კატეგორია:უკრაინის სასახლეები
კატეგორია:უკრაინის ოფიციალური რეზიდენციები
კატეგორია:სამეფო რეზიდენციები
კატეგორია:საპრეზიდენტო რეზიდენციები
ჰამადა სურამელი

**ჰამადა (აჰმადა) სურამელი**, ქართველი დიდი ფეოდალი XIII-XIV საუკუნეების მიჯნაზე, ბეგა II სურამელის ძე, საქართველოს მეფის დავით VIII-ის დაახლოებული პირი, მისი ვეზირი-მსახურთუხუცესი, ქართლის ერისთავი. 1290-იან წლებში ხელმძღვანელობდა ბრძოლას ოვსთაგან გორის გასათავისუფლებლად, თუმცა მონღოლთა ჩარევამ აიძულა აიძულა ჰამადა შეეწყვიტა გორის ალყა. სურამელის ასული ცოლად შეირთო დავით VIII-მ. მას შემდეგ, რაც დედოფალი ოლჯათი აღარ დააბრუნეს ურდოდან. ჰამადას შემდეგ, როგორც ჩანს სურამელთა საგვარეულო დაემცრო და აღარ იხსენიება წყაროებში.

## ლიტერატურა 
* *შოშიაშვილი ნ.,* ქსე, ტ. 9, გვ. 610, თბ., 1985

კატეგორია:ქართველი დიდი ფეოდალები
კატეგორია:მსახურთუხუცესები
ფადლა I

**ფადლა I** (გ. 893)  — კახეთის მთავარი (ქორეპისკოპოსი) 881-892 წლებში ეკუთვნოდა არევმანელთა საგვარეულოს. ფიქრობენ, რომ კახეთის მთავრის გრიგოლის შთამომავალი იყო. „მატიანე ქართლისაჲს“ ცნობით, ფადლა I-ს პოლიტიკური ძალაუფლება ბრძოლით მოუპოვებია. გაუმარჯვებია დონაურებთან დინასტიურ ბრძოლაში. დონაურების მიერ სამთავრო ტახტის დაკარგვას გარდაბნელების განდგომა მოჰყოლია. ფადლა I-ს დაუმორჩილებია გარდაბნელები და თვით გარდაბანიც თავისი სამთავროსთვის შეუერთებია. „მატიანე ქართლისაჲს“ ავტორის დახასიათებით, ფადლა I ყოფილა „კაცი ბრძენი და საქმის მეცნიერი“.
## წყარო
**ვახუშტი*, აღწერა სამეფოსა საქართველოსა, წგნ.:ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 4, თბ., 1973;
*მატიანე ქართლისა, იქვე, ტ. 1, თბ., 1955
## ლიტერატურა
## სქოლიო 
კატეგორია:არევმანელთა დინასტია
კატეგორია:კახეთის მთავრები
კატეგორია:გარდაცვლილი 893
კატეგორია:დაბადების წელი უცნობია
ფადლა II

**ფადლა II** — კახეთის მთავარი (ქორეპისკოპოსი) 918-929 წწ. ეკუთვნოდა არევმანელთა საგვარეულოს. ფადლა II-მ კახეთის სამთავროს დასავლეთ საზღვარზე ააგო ციხე ლოწობანი. მის დროს კახეთის სამთავროს შემოესია „საჯთა“ სახლიდან გამოსული ერთ-ერთი არაბი ამირა. კახეთის სამთავროს გარეპოლიტიკური ვითარების გართულებით ისარგებლა ჰერეთის მთავარმა ადარნასე პატრიკმა და უკნა დაიბრუნა კახთა ქორეპისკოპოსის კვირიკე I-ისა და აფხაზთა მეფის კონსტანტინე III-ის მიერ მიტაცებული ჰერეთის ტერიტორიები (არიში, გავაზანი და ორჭობი). 922 წელს ფადლა II დაეხმარა სომხეთის მეფეს აშოტ II ერკათს მეამბოხე უტის მოსეს წინააღმდეგ ბრძოლაში, თავისი მმართველობის ბოლო წლებში კი — აფხაზეთის მეფე გიორგი II-ს კონსტანტინე ბატონიშვილის წინააღმდეგ ბრძოლაში.
## წყარო
**ვახუშტი*, აღწერა სამეფოსა საქართველოსა, წგნ.:ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 4, თბ., 1973;
*მატიანე ქართლისა, იქვე, ტ. 1, თბ., 1955

## ლიტერატურა
## სქოლიო 
კატეგორია:კახეთის მთავრები
კატეგორია:დაბადების წელი უცნობია
იესე ფალავანდიშვილი

**იესე იოსების ძე ფალავანდიშვილი** (. გ. 1857, სოფ. უსტ-ცილმა, ახლანდ. კომის რესპუბლიკა, რუსეთის ფედერაცია) — 1832 წლის შეთქმულების გამცემი, თავადი. რუსეთში ცნობილი იყო, როგორც ევსევი ოსიპოვიჩ ფალავანდოვი (Евсевий Осипович Палавандов).

1832 წლის შეთქმულების მზადების დროს ფალავანდიშვილმა მოინდომა თავისი ძმის, თბილისის სამოქალაქო გუბერნატორის, ნიკოლოზ ფალავანდიშვილის ჩაბმა შეთქმულებაში, მაგრამ მიზანს ვერ მიაღწია. ძმის გავლენით თვითონვე გასცა შეთქმულება. 

გადაასახლეს ფინეთში, შემდეგ ასტრახანში, სადაც იძულებით სამხედრო სამსახურს გადიოდა. შემდეგ მსახურობდა ტყეების ადმინისტრატორად პეჩორის ოლქში, სადაც თავისი მოღვაწეობითა და ეკოლოგიაზე ზრუნვით ადგილობრივი მოსახლეობის პატივისცემა დაიმსახურა. ყირიმის ომის (1853-1856) დროს მონაწილეობდა სანაპიროების გამაგრებაში, რისთვისაც წმ. სტანისლავის III ხარისხის ორდენი მიიღო. 

გარდაიცვალა პეჩორის ოლქში, სოფელ უსტ-ცილმაში; დაკრძალულია იქვე. 

## ლიტერატურა
* 
* „პეჩორის თავადი“ — მოგონება იასე ფალავანდიშვილზე / თამაზ ჯოლოგუა ; [რედ. როსტომ ჩხეიძე]. - თბ. : არტანუჯი, [2013]. - 262 გვ. ; 20 სმ.. - საძ: გვ. 233-262. - ISBN 978-9941-445-22-4
* Палавандов, Евсевий Осипович // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907

## რესურსები ინტერნეტში
* თოფურია, თეა (სექტემბერი 14, 2022). მოღალატე? წმინდანი? იესე ფალავანდიშვილი 1832 წლამდე და მერე. რადიო თავისუფლება, RFE/RL. 

კატეგორია:ქართველი მეამბოხეები
კატეგორია:გარდაცვლილი 1857
კატეგორია:რუსეთის იმპერიის სამხედრო პირები
კატეგორია:ქართველი სამხედრო მოღვაწეები
კატეგორია:წმინდა სტანისლავის III ხარისხის ორდენის კავალრები