open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ბუჩაანის ეკლესია

**ბუჩაანის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, რომელიც მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ ბუჩაანის აღმოსავლეთით, 1 კილომეტრზე, მთის ციცაბო კალთაზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

## აღწერა
ეკლესია დარბაზულია და აღმოსავლეთ ნაწილით ფერდობშია შეჭრილი. ნაგებია სხვადასხვა ზომის კლდის ნატეხი ქვის ირეგულარული წყობით, დუღაბზე. ძლიერ დაზიანებულია: თითქმის მთლიანადაა ჩამოშლილი დარბაზის კამაროვანი გადახურვა, დანგრეულია დასავლეთ კედელი, მონგრეულია გრძივი კედლების მნიშვნელოვანი ნაწილები. შესასვლელი დასავლეთიდან ჰქონია. ეკლესიის კვადრატული ფორმის დარბაზი აღმოსავლეთით შებრტყელებული, ბოლოებთან ნალისებრად მორკალული უსარკმელო აფსიდითაა დასრულებული. აფსიდის ჩრდილოეთის გვერდში, ერთი მეორის ზემოთ, ორი პატარა ნიშია. დარბაზი ფიქლით ნაწყობი კამარით ყოფილა გადახურული, რომლის ჩრდილოეთის გვერდის მცირე ნაწილიღაა შემორჩენილი. ინტერიერში შეინიშნება შელესილობის ფრაგმენტები. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ბუჩაანის ჩირდილის ეკლესია

**ბუჩაანის ჩირდილის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, რომელიც მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, მდინარე არაგვის მარცხენა ნაპირას, სოფელი ბუჩაანის ჩრდილო-დასავლეთით, 2 კილომეტრზე, ჩრიდილად წოდებულ ადგილზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. 

## აღწერა
ეკლესია დარბაზულია. დასავლეთიდან გვიანდელი მინაშენი ეკვრის. ნაგებია სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვით. ძლიერ დაზიანებულია: მთლიანადაა ჩამოქცეული კამარა და კონქი, მონგრეულია კედლების ზემოთა ნაწილები, დანგრეულია მინაშენის დიდი ნაწილი. შესასვლელი სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნაწილშია. ეკლესიის თითქმის კვადრატული დარბაზი აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდითაა დასრულებული. აფსიდის ღერძზე გარეთკენ ოდნავ შევიწროებული სწორკუთხა სარკმელია. სარკმლის ორივე მხარეს სწორკუთხა ნიშებია. ორი სამხრეთითაა, ერთი - ჩრდილოეთით. სამხრეთის ნიშებიდან ერთი იატაკის დონეზეა, მეორე - ზემოთაა და მისი გადახურვა კონქის ქუსლის ხაზზეა. ინტერიერსა და ფასადებზე შემორჩენილია შელესილობის ფრაგმენტები. 

მინაშენი გეგმით სწორკუთხაა, ნაგებია ნატეხი ქვითა და ტალახით. შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. დასავლეთ კედლის შიგნით გაგანიერებული სწორკუთხა სარკმელია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
სიმაგრეულის ციხე

**გომეწრის სიმაგრეულის ციხე** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელი გომეწრის სამხრეთით 1 კილომეტრზე, მაღალი მთის თხემზე, ხელოვნურად მოსწორებულ, ციცაბონაპირებიან მიუდგომელ ბაქანზე და მთის სამხრეთ კალთაზე. თარიღდება შუა საუკუნეებით. ციხე მდინარე ხორხის ხეობიდან მომავალი გზის დამცველის საფორტიფიკაციო ნაგებობა იყო.

ნაგებია ნატეხი ქვით. თითქმის მთლიანად დანგრეულია. მისი ზედა ნაწილიდან შემორჩენილია ნანგრევებად ქცეული გალავნის კედლები და რამდენიმე სადგომის ნაშთი. ციხის ამ ნაწილის შესასვლელი ჩრდილოეთიდანაა - კლდეში გაჭრილი ვიწრო კარიდან. სამხრეთით 30 მეტრზე, ქვემოთ, სამ ბუნებრივ ტერასაზე. შემორჩენილია ქვითკირის ნაგებობათა ფრაგმენტები. უფრო ქვემოთ, ორ ხელოვნურ ტერასაზე კი - ერთი სწორკუთხა, ორი ზურგიანი კოშკი და ტერასის საყრდენი კედლების ნაწილები.

ქვედა ხელოვნურ ტერასაზე მდგარი სწორკუთხა კოშკი ნაგებია ნატეხი ქვით. მისი დასავლეთისკენ მიმართული კუთხე მთელ სიმაღლეზე ჩამოშლილია. შესასვლელი II სართულის დონეზე ჩრდილოეთიდანაა. კოშკიდან აღმოსავლეთით, 12 მეტრზე, მასთან სწორი კედლით დაკავშირებული ზურგიანი კოშკი დგას. ქვით ნაგები კოშკის მხოლოდ ნაწილია შემორჩენილი. კოშკის სწორი, სრულიად ყრუ კედელი მხოლოდ 5 მეტრი სიმაღლისაა. ამ კოშკიდან, აღმოსავლეთით 20 მეტრზე დგას მეორე ზურგიანი კოშკი. იგი დანგრეულია. შემორჩენილია ორნახევარი სართული, კარი არატიპურად, ზურგის მხარეს II სართულის დონეზეა. შემორჩენილია სართულშუა გადახურვის ხის კოჭების ბუდეები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები
გამსის კოშკი

**გამსის კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი, რომელიც მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ გამსის ჩრდილო-დასავლეთით, 1 კილომეტრზე, მთის ციცაბო კალთაზე. განეკუთვნება განვითარების შუა საუკუნეებს. 

## აღწერა
კოშკი ზურგიანია. ნაგებია ლოდებით, მშრალად. დანგრეულია. შემორჩენილია 1.5 მეტრი სიმაღლის კედლები. კოშკიდან დასავლეთით 60-70 მეტრზე ნასოფლარია. შემორჩენილია ნაგებობის ნაშთები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის კოშკები
ხოშა-ოთარ დადიშქელიანი

**ხოშა-ოთარ დადიშქელიანი**, *დიდი ოთარი*, *კარგი ოთარი* (გ. დაახლ. 1750) — სვანი მთავარი. XIX საუკუნის დადიშქელიანები თავს ხოშა-ოთარის შთამომავლებად თვლიდნენ.

გადმოცემით, ოთარი უშგულელების მიერ მოკლული ფუთა დადიშქელიანის შთამომავლი იყო. ჰყავდა ძმები — სორთმანი და დუდაუ, რომელთა შთამომავლობა განუწყვეტელ კლანურ კონფლიქტებში ამოწყდა. გადარჩა მხოლოდ ოთარის შტო („ოთარშა“). 1857 წელს კავკასიის არმიის მთავარ შტაბში შედგენილი გენეალოგიური ნუსხის მიხედვით ოთარს ჰყავდა შვილები — როსტომ-ხანი და თენგიზი, შემდგომდროინდელი დადიშქელიანების წინაპრები. ოთარი იხსენიება ასევე სვანურ ფოლკლორში.

## ლიტერატურა
* გაბლიანი ე., ძველი და ახალი სვანეთი, ტფ., 1925, – გვ. 66-67;
* Думин С. В., Чиковани Ю. К. Дворянские роды Российской империи. Том 4. Князья Царства Грузинского / Под ред. С. В. Думина. – М.: Линкоминвест, 1998. – გვ. 87.

ხოშა-ოთარ
კატეგორია:გარდაცვლილი 1750
ბეგოთკარის მთავარმოწამის ეკლესიის კომპლექსი

300px|მინი|ეკლესია
**ბეგოთკარის მთავარმოწამის ეკლესიის კომპლექსი** — არქიტექტურული ძეგლი, დგას დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბეგოთკარის ჩრდილო-დასავლეთით, ხევისპირა მინდორზე. კომპლექსი მდინარე ხადისწყლის ხეობის მთავარი სალოცავია. სამშენებლო წარწერის მიხედვით, აგებულია 1908 წელს ადგილობრივი მოსახლეობის დაკვეთით.

კომპლექსი შედგება ეკლესიის, სამრეკლოსა და გალავნისაგან.
200px|მინი|მარცხნივ|სამრეკლო
ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია ნატეხი ქვით. შეკეთებულია, ჩრდილოეთიდან და სამხრეთიდან, მთელ სიგრძეზე, მიშენებულია თითო განიერი და მაღალი კონტრფორსი. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი სწორკუთხაა და ნახევარწრიული ქვის ტიმპანი აქვს. მეორე კარი სამხრეთი კედლის დასავლეთ ნაწილშია. იგი კონტრფორსების მიშენებისას გაუუქმებიათ. აღმოსავლეთით, სწორკუთხა საკურთხეველში, მოზრდილი თაღოვანი, შიგნითკენ შევიწროებული სარკმელია. ასეთივე სარკმელია დასავლეთ კედელში, კარის თავზე. საკურთხევლის ჩრდილოეთ და სამხრეთ კედლებში თითო მცირე ნიშაა. კანკელი ხისაა.

ეკლესიის ინტერიერი და ფასადები შელესილი და შეთეთრებულია. აღმოსავლეთის ფასადზე, სარკმლის ზემოთ, ირმის ორი მოზრდილი რელიეფური გამოსახულებაა. მათ შორის, ჯვარცმული ქრისტეა. დასავლეთის ფასადზე, კარის ტიმპანში, ცხენზე ამხედრებული წმინდა გიორგის მიერ გველეშაპის განგმირვის სცენაა. რელიეფი შეფერილია თეთრი, აგურისფერი და შაბიამნისფერი საღებავით. ამავე ფასადზე, სარკმლის თავზე, ნალესობაში გამოყვანილია ვერძის გამოსახულება, ფრონტონის წვერში კი – ჯვარი. კედლები დასრულებულია მარტივი ლავგარდნით. სახურავი ორფერდაა.

ეკლესიის ჩრდილო-დასავლეთით თლილი ქვით ნაგები ორსართულიანი სამრეკლო დგას. მისი პირველი სართული ერთმანეთთან ნახევარწრიული თაღებით დაკავშირებული ოთხი მასიური ბურჯია. მეორე სართული მსგავსი ფორმის, მაგრამ შედარებით ვიწრო ფანჩატურია, რომელიც პირველ სართულს უკავშირდება იატაკში გაჭრილი ღიობით. სამრეკლოს გადახურვა და მეორე სართულის ერთი თაღი ჩაქცეულია.

ქვით ნაგები გალავნის კვალიღა შეიმჩნევა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XX საუკუნის ეკლესიები
ციხეთგორის სამაროვანი და ნამოსახლარი (გიორგწმინდა)

**ციხეთგორის სამაროვანი და ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი, რომელიც მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ გიორგწმინდის სამხრეთ-დასავლეთით, მდინარეების - არღუნისა და გიორგწმინდისწყლის შესართავთან, ეგრეთ წოდებულ ციხეთგორზე. სამაროვანი თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვით III ათასწლეულის დასასრულით. ძეგლი 1985-1986 წლებში გათხარა აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, რევაზ რამიშვილის ხელმძღვანელობით.

## აღწერა
სამაროვანზე გათხრილია შვიდი ნახევრად მიწისქვეშა აკლდამა, რომლებიც გამართული იყო ბუნებრივ ეხებში. კედლები ამოშენებულია მხოლოდ წინა ფასადის მხარეს, ნაგებია ფიქლითა და ტალახით. გვხვდება ორ და სამსართულიანი აკლდამებიც, სადაც ქვედა სართულის გადახურვა ზედა სართულის იატაკია და ასე შემდეგ. სამარხების ნაწილი ინდივიდუალურია, ნაწილი კოლექტიური. მიცვალებულის პოზა დაფიქსირდა მხოლოდ ერთ აკლდამაში, რომელშიც მიცვალებული იწვა მარჯვენა გვერდზე, ძლიერ მოხრილ პოზაში, თავით ჩრდილო-დასავლეთისკენ. ხშირია შემთხვევები ადამიანის ცალკეული ნაწილების დაკრძალვისა. თავის ქალები აღმოჩნდა ორ აკლდამაში. ერთ-ერთში ჩონჩხი თავის ქალის გარეშე იყო. აღნიშნული ფაქტი მეორად დაკრძალვაზე უნდა მიუთითებდეს.

სამარხებში აღმოჩნდა მოშავო და მონაცრისფრო ზედაპირიანი, მსხვილ კენჭებნარევი და ქსოვილიანი თიხის ჭურჭელი, ბრინჯაოს მავთულის ორრკალნახევრიანი სამაჯური, ხვიები, რგოლები და ძელის სახვრეტები.

ნამოსახლარი მდებარეობს ციხეთგორის მარცხენა ფერდობის დავაკებაზე, მდინარე გიორგწმინდისწყლის მარჯვენა ნაპირას, ადგილ ნასისხლართან. ძეგლი არ გათხრილა. იგი ორფენიანია. ზედა ფენა გვიანდელ ბრინჯაოს ხანას განეკუთვნება, ქვედა ფენა - ადრინდელ ბრინჯაოს ხანას. ფენებს შორის 1 მეტრი სისქის სტერილური ფენაა. ნამოსახლარზე აღმოჩენილია ხელსაფქვავები და თიხის ჭურჭლის ნატეხები. მასალა ინახება დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
გომეწრის ეკლესია

**გომეწრის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, რომელიც დგას დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ გომეწართან ახლოს, გუდამაყრის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე, მდინარე მაღაროსხევის მარცხენა ნაპირას, ადგილ საყდართგორაზე. თარიღდება VIII-IX საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია. ნაგები ყოფილა ნატეხი ქვით. თითქმის მთლიანად დანგრეულია. იკითხება მხოლოდ გეგმა. აფსიდი ძლიერ შებრტყელებულია და დარბაზისგან განიერი მხრებითაა გამოყოფილი. ნანგრევებში შემორჩენილია კამარის საბჯენი თაღისა და პილასტრების ქვები და კრამიტის ნამტვრევები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:VIII საუკუნის ეკლესიები
გომეწრის ღვთისმშობლის ეკლესია

**გომეწრის ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, დგას დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელი გომეწრის შუაში. აგებულია XIX საუკუნეში.

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია ნატეხი ქვითა და რიყის ქვით. სარკმლები ქართული აგურითაა ამოყვანილი. გადახურვა ჩაქცეულია. XX საუკუნის 30-იან წლებში ეკლესიაში სკოლა გაუხსნიათ და ნაგებობისთვის სახე შეუცვლიათ. შესასვლელი დასავლეთიდან და სამხრეთიდანაა. დასავლეთისა ამჟამად გადაკეთებულია სარკმლად. სამხრეთის შესასვლელის წინ ფართო ტერასაა. აღმოსავლეთით, სწორკუთხა საკურთხეველში, ერთი სარკმელია. თითო სარკმელი და თითო სწორკუთხა ნიშია ჩრდილოეთ და სამხრეთ კედლებში.

ეკლესია შიგნით და გარეთ შელესილი ყოფილა. აღმოსავლეთის და დასავლეთის ფასადზე აგურის წყობით თითო შეღრმავებული ჯვარია გამოყვანილი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XIX საუკუნის ეკლესიები
თათარყან დადიშქელიანი

**თათარყან (ნიკოლოზ) დადიშქელიანი** (გ. 1849) — სვანეთის სამთავროს ნაწილის მმართველი, ეცერ-ცხუმარ-ბეჩოს მფლობელი. ბაბა-ციოყის ძე. 

## ბიოგრაფია
1833 წლის 26 დეკემბერს მიიღო რუსეთის იმპერიის ქვეშევრდომობა. 1834 წელს დაუმტკიცდა მაიორის წოდება, მოინათლა მართლმადიდებლური წესით და დაირქვა ნიკოლოზი. მტრობდა ჩუბეხევის დადიშქელიანებს და 1842 წელს, ახალგაზრდა კონსტანტინე დადეშქელიანის სამეგრელოში ყოფნისას, თავს დაესხა მათ რეზიდენციას სოფელ ფარში. ბრძოლაში დაიღუპა კონსტანტინეს ბებია დიგორხანი, მისი ბევრი ყმა, ხოლო კონსტანტინეს და ტყვედ ჩავარდა. 1843 წელს რუსეთის მთავრობის ზეწოლით თათარყანმა კონსტანტინეს სამფლობელოები დაუბრუნა. 

ჰყავდა სამი ვაჟი (ოთარი, ჯანსუღი, მოსოსტრი) და ერთი ქალიშვილი (სახელი უცნობია).

## ლიტერატურა
* ბოროზდინი კ., სამეგრელო და სვანეთი. 1884-1861, ტფ., 1934;
* Думин С. В., Чиковани Ю. К. Дворянские роды Российской империи. Том 4. Князья Царства Грузинского / Под ред. С. В. Думина. – М.: Линкоминвест, 1998. – გვ. 88.

## კომენტარი
## სქოლიო
კატეგორია:გარდაცვლილი 1849
თათარყან
თათარყან
ყელყვითლას ციხე

**გომეწრის ყელყვითლას ციხე** — არქიტექტურული, არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელი გომეწრის ჩრდილოეთით 1,5 კილომეტრზე. მდინარეების გომეწრულისა და შარახევის შესართავთან, ტყიან ქედზე. თარიღდება განვითარებული შუა საუკუნეებით. 1972 წელს დაზვერვითი სამუშაოები ჩაატარა ივანე ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის ჟინვალის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. ყელყვითელას ციხე შედგება ციტადელისა და ხელოვნურ ტერასებზე განლაგებული ნაგებობებისაგან.
## არქიტექტურა
ციტადელი ნატეხი ქვითა და მტკიცე დუღაბით ნაგები მძლავრი გოდოლია, რომელიც დგას ქედის უკიდურეს ჩრდილო-აღმოსავლეთ კონცხზე. შემორჩენილია 3-4 მეტრი სიმაღლის და 1,5 მეტრი სისქის კედლები. შესასვლელი აღმოსავლეთიდანაა. შიდა ტერიტორია ამოვსებულია ნანგრევებით, რის გამოც, სათავსთა გეგმარების დადგენა შეუძლებელია. გოდოლის დასავლეთით, ქედზე, ღრმა ჭრილებია. აღმოსავლეთით, მკვეთრად დაქანებულ ფერდობზე, შვიდ ხელოვნურ ტერასაზე შეიმჩნევა ნაგებობათა ნაშთები. ციტადელის მისასვლელთან, აღმოსავლეთით. I ტერასაზე სამი კედლის ნანგრევებია, II ტერასაზე - შვიდი კედლისა. აქვე ერთი სათავსის და მასზე დასავლეთიდან მიშენებული კოშკის კედლების მცირე ნაწილებია შემორჩენილი. III-IV-V ტერასებზე არსებული ნანგრევების გეგმა არ იკითხება. VI ტერასის ჩრდილო ნაწილში კლდეში გამოკვეთილი ბაქანია, ბოლო VII ტერასაზე შემორჩენილია ნატეხი ქვით ნაგები გალავნის კედლის ნაწილები, აღმოსავლეთით კარიბჭეა. ციხე მძლავრი საფორტიფიკაციო ნაგებობა იყო და იცავდა თიანეთისა და მთიულეთ-გუდამაყრის დამაკავშირებელ გზას.   
## ეპიგრაფიკა
ყელყვითელას ციხეზე 1944 წელს აღმოჩნდა წარწერიანი ქვის ფილა, რომელიც  X საუკუნის ეპიგრაფიკული ძეგლია.

რუხი ფერის, მოგრძო და სწორკუთხა ქვას სამი გვერდი ტლანქად აქვს დამუშავებული, მეოთხეზე წარწერაა. ოთხსტრიქონიანი ასომთავრულნარევი ნუსხური წარწერა ნაწილობრივ დაზიანებულია. ასოები დაუდევრად არის ამოკვეთილი, ხოლო სტრიქონები უსწორმასწოროა. სიტყვები ერთმანეთისგან არაა დაცილებული, ტექსტის დასაწყისში, სამივე სტრიქონის წინ ამოღარულია მოგრძო ჯვარი. წარწერა, ცნობილი „ჴელი მუშალა გოგლეურისა“ სახელწოდებით. ერთ-ერთი უძველესი ძეგლია, რომელიც გვაწვდის ცნობას კაცის მკვლელობისათვის ქონებრივი საზღაურით დასჯის შესახებ.
### წარწერის მხედრული ტრანსკრიფცია
ესე ჴელი მე მო(ჳ)შ(ა){ლ}ა [დავ]წერე, გოგ(ო)ლეო(ჳ)რმან. სამას ორმოცი საჴნისი
ვ(ი)ძიე მიქ(ე)ლაო(ჳ)რისა. [გი]ზ[ღ]ოს [ბ(ა)]ღდი(ა)თა. მათ კაცი მოკლის -- შაბიდა : მ(ა)თ(ი)\ტას
და გია{ს ძე. მათ ს}[აღ]მართალსა მეფე შე_რის(ხ)[და] და [ე]...
[რ__ა]...

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
დეხვა

**დეხვა** — მდინარე საქართველოში, აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის ქობულეთის მუნიციპალიტეტში. სათავე აქვს დაგვის ქედის დასავლეთ ფერდობიდან (მთა ქვაკვერცხა), ზღვის დონიდან 1120 მ. შავ ზღვას ერთვის მდინარე კინტრიშთან ახლოს სამხრეთით. სიგრძე დაახლოებით 14 კმ, ხოლო მდინარის აუზის ფართობი 41 კმ²-ია, ვარდნა 16,3 მ.კმ. ახასიათებს ხანმოკლე წყალდიდობა შემოდგომაზე თავსხმა წვიმების გამო და გაზაფხულზე თოვლის დნობის შედეგად, გააჩნია საკმაოდ ღრმა ხეობა ზემო წელში, აგრეთვე ხასიათდება ჩანჩქერებით.

## სქოლიო
კატეგორია:აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის მდინარეები
კატეგორია:შავ ზღვაში ჩამდინარე მდინარეები
გრიგოლაანთკარის კვირაცხოვლის ეკლესია

**გრიგოლაანთკარის კვირაცხოვლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, დგას დუშეთის მუნიციპალიტეტში, სოფელი გრიგოლაანთკარის სამხრეთით, 300 მეტრზე, სასაფლაოზე. თარიღდება XVII საუკუნით. XVIII საუკუნეში ეკლესია აღუდგენიათ და კამარის ზემოთ ნისკარტა სალოდეებითა და სათოფურებით აღჭურვილი სადგომი მოუწყვიათ. 

ეკლესიის თავდაპირველი კედლები რიყის ქვითაა ნაგები, მოგვიანებით აღდგენილი ნაწილები კი - აგურითა და რიყის ქვით. კამარა, საბჯენი თაღი და გარეთა კუთხეები მთლიანად აგურისაა. სწორკუთხა შესასვლელი სამხრეთი კედლის დასავლეთ კიდეშია. კარის ღიობი გარედან ქვიშაქვის თლილი ქვებითაა გამოყვანილი. ეკლესია უაფსიდოა. აღმოსავლეთით მხრებით გამოყოფილი და ორი საფეხურით შემაღლებული სწორკუთხა საკურთხეველი აქვს. საკურთხევლის აღმოსავლეთი კედლის ღერძზე სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი, რომლის ქვემოთ, კედელზე, მიშენებულია კუბური ფორმის ტრაპეზი. საკურთხევლის სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებში თითო პატარა სწორკუთხა ნიშაა. საკურთხეველი გადახურულია ცილინდრული კამარით. დარბაზის სამხრეთ კედელში ერთი ბრტყლად გადახურული სარკმელია. გრძივი კედლები და კამარა უიმპოსტო პილასტრებითა და მათზე დაყრდნობილი ნახევარწრიული საბჯენი თაღით გაყოფილია ორ თანაბარ ნაწილად.

ინტერიერი შელესილი და შეთეთრებულია. ეკლესიის კამარასა და ორფერდა სახურავს შორის დაბალი და ვიწრო სწორკუთხა სადგომია. სადგომში ასასვლელი კიბე სამხრეთ კედელშია. კიბის უჯრედში თაღოვანი შესასვლელი ეკლესიის შესასვლელის თავზე, კამარის გვერდშია მოწყობილი. სადგომი გადახურულია აგურის კამარით, აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებში თითო ნისკარტა სალოდეა, სალოდეების ორივე მხარეს, ერთ დონეზე, თითო სათოფურია. 

ფასადები შელესილია. აღმოსავლეთის ფასადზე, სარკმლის თავზე, აგურის წყობის შეღრმავებით გამოყვანილია საფეხუროვან პოსტამენტზე დაყრდნობილი ჯვარი. კედლები დასრულებულია აგურის საფეხუროვანი ლავგარდნით. სახურავი კრამიტით ყოფილა დაბურული. ეკლესიის დასავლეთი ფრონტონის წვერზე დგას აგურის პატარა სამრეკლო - ოთხთაღიანი და პირამიდულსახურავიანი ფანჩატური.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XVII საუკუნის ეკლესიები
ერმინიო მასანტონიო

**ერმინიო მასანტონიო** ( დ. 5 აგვისტო, 1910, ენსენადა, ბუენოს-აირესის პროვინცია, არგენტინა — გ. 11 სექტემბერი, 1956, ბუენოს-აირესი, არგენტინა) — არგენტინელი ფეხბურთელი, თავდამსხმელი. იცავდა „ურაკანის“, „დეფენსორ სპორტინგის“, „ბანფილდისა“ და არგენტინის ეროვნული ნაკრების ღირსებას. არგენტინის ყველა დროის ერთ-ერთი საუკეთესო ბომბარდირი, გატანილი გოლების რაოდენობით არგენტინის პროფესიული საფეხბურთო ჩემპიონატების ისტორიაში მესამე ადგილს იკავებს.

## ბიოგრაფია
დაიბადა 1910 წლის 5 აგვისტოს იტალიელი ემიგრანტების ოჯახში ბუენოს-აირესის პროვინციის პატარა ქალაქ ენსენადაში. ფეხბურთის თამაშს ადგილობრივ საფეხბურთო კლუბ პლატენსეს ლიგის მონაწილე „სპორტივა ვილია ალბინოს“ შემადგენლობაში იწყებს. მისი თამაში ყურადღებას იქცევს და მასანტონიოს გასასინჯად „ესტუდიანტესისა“ და „ხიმნასია ლა-პლატას“ მესვეურები უკავშირდებიან, თუმცა საბოლოო გადაწყვეტილებამდე კლუბები ვერ მიდიან. ერთ-ერთი ასეთი მორიგი გასინჯვის დროს საფეხბურთო კლუბ „ხიმნასია ლა-პლატას“ რიგებში, რომელსაც მასანტონიო ბავშვობიდან გულშემატკივრობდა, მისი თამაში „ურაკანის“ პრეზიდენტმა, ლეიტენანტმა ტომას ადოლფო დუსიმ შეამჩნია და კლუბში მიიწვია.

### სანაკრებო კარიერა 
1935–1942 წლებში იყო არგენტინის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრების წევრი, რომლის შემადგენლობაში 19 მატჩი ითამაშა და 21 ბურთი გაიტანა.

## მიღწევები
### საკლუბო
;  ურაკანი
* ბეკარ ვალერას თასი: 1933

### სანაკრებო 
;  არგენტინა
* ლიპტონის თასი: 1933

### ინდივიდუალური 
* კოპა ამერიკას საუკეთესო ბომბარდირი: 1935, 1942 
* ურაკანის ყველა დროის საუკეთესო ბომბარდირი: 268 გოლი

## რესურსები ინტერნეტში
* ერმინიო მასანტონიო — Dale Huracán
* ერმინიო მასანტონიო — Futbolfactory.Futbolweb.Net 
* ერმინიო მასანტონიო — Huracán y su gente
* ერმინიო მასანტონიო — SoyQuemero

## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 5 აგვისტო
კატეგორია:დაბადებული 1910
კატეგორია:გარდაცვლილი 11 სექტემბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1956
კატეგორია:იტალიელი არგენტინელები
კატეგორია:არგენტინელი ფეხბურთელები
კატეგორია:არგენტინის პრიმერა დივიზიონის ფეხბურთელები
კატეგორია:ურაკანის ფეხბურთელები
კატეგორია:ბანფილდის ფეხბურთელები
კატეგორია:ურუგვაის საფეხბურთო ჩემპიონატის ფეხბურთელები
კატეგორია:დეფენსორ სპორტინგის ფეხბურთელები
კატეგორია:არგენტინის ნაკრების ფეხბურთელები
ოთარ დადიშქელიანი

მინი|ოთარ დადიშქელიანის ერთ-ერთი ვაჟი — ციოყი.
**ოთარ თათარყანის (ნიკოლოზის) ძე დადიშქელიანი** (გ. 1854) — სვანეთის სამთავროს ნაწილის მმართველი, ბეჩოს მფლობელი.

თათარყან (ნიკოლოზ) დადიშქელიანის უფროსი ძე. სვანეთის სამთავროს რუსეთის მფარველობაში მიღებასთან დაკავშირებული შეთანხმების (1833) მიხედვით თათარყანის სამფლობელო — ეცერ-ცხუმარ-ბეჩოს თემები — ოთარს უნდა დარჩენოდა, თუმცა მამის გარდაცვალების შემდეგ ეცერი და ცხუმარი უმცროს ძმას — ჯანსუღს დაუთმო. მეორე ცოლად ბალყარელი ქალის, მინათ ურუსბიევის შერთვის შემდეგ ოთარმა ქრისტიანობაზე უარი თქვა და ისლამი მიიღო, შვილებიც მუსულმანურად მონათლა. ამის გამო 1857 წელს რუსეთის ხელისუფლებამ ოთარის ვაჟებს — ლევანს, ისლამს, ბექირბის და ციოყს — სვანეთში ცხოვრება აუკრძალა და დადიშქელიანის ნაცვლად ოთაროვების გვარი დაუმტკიცა, მათი სამფლობელო კი მათ ბიძაშვილს — თენგიზ (ნიკოლოზ) ჯანსუღის ძეს გადასცა.

## ლიტერატურა
* Акты, собранные Кавказской Археографической комиссией : [В 12-ти т.] / Арх. гл. упр. наместника Кавк.; Под общ. ред. А. Д. Берже. - Тифлис : Тип. гл. упр. Наместника Кавк., 1866-1904. Т. 12 : [1856-1862] / Арх. Канц. Главноначальствующего; Под ред. Е.Д. Фелицына и А.П. Наумова. - Тифлис : Тип. канц. главнонач. гражд. частью на Кавказе, 1904. – გვ. 371;
* Думин С. В., Чиковани Ю. К. Дворянские роды Российской империи. Том 4. Князья Царства Грузинского / Под ред. С. В. Думина. – М.: Линкоминвест, 1998. – გვ. 89.

კატეგორია:გარდაცვლილი 1854
ოთარ
ჯანსუღ დადიშქელიანი

მინი|150პქ|ჯანსუღ დადიშქელიანის ვაჟი — თენგიზი
**ჯანსუღ თათარყანის (ნიკოლოზის) ძე დადიშქელიანი** (დ. დაახლ. 1810 — გ. 1855) — სვანეთის სამთავროს ნაწილის მმართველი, ეცერ-ცხუმარის მფლობელი.

თათარყან (ნიკოლოზ) დადიშქელიანის უმცროსი ძე. 1842 წელს მამასთან ერთად გაილაშქრა ჩუბეხევის დადიშქელიანების წინააღმდეგ. ჯანსუღმა ცეცხლს მისცა კოშკი, რომელშიც ჩუბეხევის მეურვე — დიგორხანი იყო გამაგრებული. 

სვანეთის სამთავროს რუსეთის მფარველობაში მიღებასთან დაკავშირებული შეთანხმების (1833) მიხედვით თათარყანის სამფლობელო — ეცერ-ცხუმარ-ბეჩოს თემები — მის უფროს ვაჟს, ოთარს უნდა დარჩენოდა, თუმცა მამის გარდაცვალების შემდეგ 1849 წელს ძმებმა მემკვიდრეობა გაიყვეს. ეცერი და ცხუმარი ჯანსუღს ერგო. 1851 წლის აპრილში ოთართან ერთად ჩუბეხეველ დადიშქელიანებთან ზავი შეკრა, მაგრამ ამით ნათესავებს შორის მშვიდობა არ დამყარებულა. 1855 წლის აპრილში, სოფელ ლახმურთან ჯანსუღი მოკლეს ჩუბეხეველი კონსტანტინე დადიშქელიანის ძმებმა — თენგიზმა და ისლამმა. შეტაკებაში ჯანსუღის შვილი, თენგიზი (ნიკოლოზი; დ. 1836 — გ. 1884) დაიჭრა და სამეგრელოში გაქცევით უშველა თავს, მისი სამფლობელო ჩუბეხეველმა დადიშქელიანებმა დაიკავეს. 1857 წელს რუსეთის ხელისუფლების გადაწყვეტილებით ეცერი, ცხუმარი და ბეჩო თენგიზ ჯანსუღის ძეს უნდა დამტკიცებოდა, თუმცა სვანეთის სამთავროს გაუქმების შემდეგ დადიშქელიანები რიგით მემამულეებად იქცნენ. 

## ლიტერატურა
* Акты, собранные Кавказской Археографической комиссией : [В 12-ти т.] / Арх. гл. упр. наместника Кавк.; Под общ. ред. А. Д. Берже. - Тифлис : Тип. гл. упр. Наместника Кавк., 1866-1904. Т. 12 : [1856-1862] / Арх. Канц. Главноначальствующего; Под ред. Е.Д. Фелицына и А.П. Наумова. - Тифлис : Тип. канц. главнонач. гражд. частью на Кавказе, 1904. – გვ. 371;
* Думин С. В., Чиковани Ю. К. Дворянские роды Российской империи. Том 4. Князья Царства Грузинского / Под ред. С. В. Думина. – М.: Линкоминвест, 1998. – გვ. 89.

კატეგორია:გარდაცვლილი 1855
ჯანსუღ
კატეგორია:დაბადებული 1810-იანები
ნიკოლოზ დადიშქელიანი

მინი|ციოყ (მიხეილ) დადიშქელიანი და მისი შვილები — თენგიზი (ნიკოლოზი) და ისლამი (მარცხნიდან მარჯვნივ).
**ნიკოლოზ (თენგიზ) მიხეილის (ციოყის) ძე დადიშქელიანი** (დ. 1830 — გ. დაახლ. 1882) — დადიშქელიანების ჩუბახევის შტოს წარმომადგენელი, ციოყ (მიხეილ) დადიშქელიანის შვილი.

1833 წელს რუსეთის მფარველობაში შესვლასთან დაკავშირებით მამამ მართლმადიდებლური წესით მონათლა და ნიკოლოზი დაარქვა. ჰქონდა რუსეთის არმიის როტმისტრის წოდება. 1855 წელს შურისძიების მიზნით ძმასთან — ისლამთან ერთად მოკლა ჯანსუღ დადიშქელიანი. მკვლელობის დაგეგმვასა და განხორციელებაში არ მონაწილეობდა ნიკოლოზის უფროსი ძმა — სვანეთის მთავარი კონსტანტინე დადიშქელიანი, თუმცა რუსეთის ხელისუფლებამ დანაშაული სვანეთის ავტონომიის გაუქმების საბაბად გამოიყენა. კონსტანტინეს სიკვდილით დასჯის (1857) შემდეგ მისი ძმები სვანეთიდან გადაასახლეს: ალექსანდრე — ირკუტსკში, ნიკოლოზი, ისლამი და ციოყი (მიხეილი) — ვიატკაში. ცოლად ჰყავდა პოლიქსელე მიხეილის ასული ბულაცელი.

## ლიტერატურა
* ბოროზდინი კ., სამეგრელო და სვანეთი. 1884-1861, ტფ., 1934;
* Думин С. В., Чиковани Ю. К. Дворянские роды Российской империи. Том 4. Князья Царства Грузинского / Под ред. С. В. Думина. – М.: Линкоминвест, 1998. – გვ. 89.

ნიკოლოზ
კატეგორია:დაბადებული 1830
კატეგორია:გარდაცვლილი 1880-იანები
ნიკოლოზ
კოპალას ეკლესია (ბულაჩაური)

**კოპალას ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბულაჩაურის ჩრდილო-დასავლეთით, მდინარე წირდალისხევის მარცხენა ნაპირას. განეკუთვნება გვიან შუა საუკუნეებს. 

ეკლესია დარბაზულია ნაგებია რიყის ქვითა და აგურით. ძლიერ დაზიანებულია: ჩამონგრეულია ცილინდრული კამარის უმეტესი ნაწილი, კონქის თაღი და კედლების ზედა ნაწილები. ნაგებობის აღმოსავლეთ ნაწილი ჩამოზვავებულ მიწაშია ჩაფლული. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. ღიობი გარედან თაღითაა გადახურული, შიგნით - სწორკუთხოვანია. აღმოსავლეთით, ღრმა ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე, ვიწრო თაღოვანი სარკმელია, რომლის ორივე მხარეს თითო სწორკუთხა ნიშია. ერთი პატარა სარკმელი დასავლეთითაა, კარის თავზე. ეკლესიის ფასადები სადაა. აღმოსავლეთის ფასადზე სარკმელი აგურით ნაწყობ სწორკუთხა შეღრმავებაშია ჩასმული, რომელიც დასრულებულია კუთხურად დალაგებული აგურის ორსაფეხურიანი ფრიზით. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კოპაძეების ეკლესია

**კოპაძეების ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბურსაჭირის ზემო ნაწილში, კოპაძეების უბანში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. 

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვით, წყობა ირეგულარულია. შენობის გარეთა კუთხეებში ჩართულია შირიმის კვადრები. ოთხკუთხა შესასვლელი დასავლეთ კედელშია. ეკლესიის ცილინდრული კამარა. სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლების უმეტესი ნაწილი დანგრეულია. აღმოსავლეთით, ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე, გაჭრილია დაბალი სარკმელი, რომლის ორივე მხარეს ღრმა და განიერი სწორკუთხა ნიშებია. კონქის ნახევარწრიული თაღი ეყრდნობა შირიმის ქვის იმპოსტებს. ეკლესია შიგნით და გარეთ შელესილია. გადახურული ყოფილა კრამიტით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
მთავართას კომპლექსი

**მთავართას კომპლექსი** — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბუჩაანიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით, 2 კილომეტრზე. მაღალი მთის წვერზე, მთიულეთიდან ფშავში გადასასვლელ გზაზე. კომპლექსში შედის წმ. გიორგის ეკლესია, რამდენიმე საცხოვრებელი და სამეურნეო დანიშნულების ნაგებობა და გალავანი. კომპლექსის ნაგებობები მძლავრი გალავნით შემოვლებულ თითქმის წრიულ ფართობზე ორ ჯგუფადაა განლაგებული. ერთ ჯგუფს შეადგენს ეზოს შუაში მდებარე წმ. გიორგის ეკლესია და მასზე სამხრეთიდან და დასავლეთიდან მიშენებული რამდენიმე ნაგებობა. მეორე ჯგუფს კი - ეზოს ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში მდგარი ორსართულიანი საცხოვრებელი, რომელსაც აღმოსავლეთიდან ოროთახიანი ნაგებობა ეკვრის. ნაგებობები ძლიერ დაზიანებულია. მათი უმრავლესობა ნანგრევებადაა ქცეული და ხშირი მცენარეულობითაა დაფარული.

ეკლესია განეკუთვნება გარდამავალ ხანას. დარბაზულია, ნაგებია კლდის ნატეხი ქვით. გარეგანი კუთხეებისა და კონსტრუქციული ნაწილების წყობაში შირიმია გამოყენებული. ძლიერ დაზიანებულია: ჩამოშლილია კამარა და კონქის უმეტესი ნაწილი, მონგრეულია კედლების ზემოთა ნაწილები და სხვა. ეკლესიას შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია. აფსიდის ღერძზე მცირე თაღოვანი სარკმელია, რომლის მარჯვნივ ერთი კვადრატული ნიშია. აფსიდი დარბაზის გრძივი კედლებიდან სხვადასხვა სიგანის მხარეებითაა გამოყოფილი: მათგან ჩრდილოეთისაში, რომელიც სამხრეთისას თითქმის სამჯერ აღემატება, ღრმა ნიშია მოწყობილი. იგი სამკვეთლოს ფუნქციას ასრულებდა. ნიშს ერთ ქვაში გამოკვეთილი თაღი ხურავს, რომლის ქუსლებთან შირიმის მარტივპროფლიანი იმპოსტებია გამოყობილი. მსგავსი პროფილისაა ეკლესიის აფსიდის თაღის შემორჩენილი სამხრეთის იმპოსტიც. ნიშის ზემოთ, კედლის სისქეში, სამალავია. დარბაზის გრძივ კედლებზე გამოყოფილიათით მარტივი პილასტრი, რომელსაც კამარის საბჯენი თაღი ეყრდნობოდა. დასავლეთ კედლის სამხრეთ ნაწილში მოწყობილია პატარა ღიობი, საიდანაც რამდენიმე საფეხური ეშვება კამაროვან გვირაბში, რომელიც ჩრდილოეთით მიემართება. გვირაბი აგებულია კლდის ქვებითა და დუღაბით.

საცხოვრებელი ნაგებობა დგას ეზოს ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში, გეგმით სწორკუთხაა. შემორჩენილია მისი  I  სართული II-ის ნახევარი. შენობის ჩრდილო კედელი გალავანშია ჩართული. I სართული კაპიტალური კედლებით რამდენიმე ოთახადაა დაყოფილი. სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხეში მდებარე ოთახი დანარჩენებისგან იზოლირებულია და აღმოსავლეთიდან დამოუკიდებელი ქვისკიბიანი შესასვლელი აქვს. ოთახის  ჩრდილოეთ და დასავლეთ კედლებში თითო ვიწრო სარკმელია. ოთახს ნატეხი ქვით ნაწყობი ორფერდა ჭერი აქვს. საცხოვრებელი ნაგებობის ჩრდილოეთ კედელში გაჭრილი ორი სარკმლით. რომლებსაც საფეხურად დამუშავებული ძირი აქვთ. ერთი მსგავსი სარკმელი შენობის დასავლეთ კედელშია, იგი სამხრეთ-დასავლეთ ოთახს ანათებდა. ამ სართულის კედლებში რამდენიმე სწორკუთხა ნიშია. ნაგებობის მეორე სართულის კედლებიდან მხოლოდ მცირე ნაწილებიღაა შემორჩენილი. შენობას აღმოსავლეთიდან ეკვრის ერთ გრძივ ღერძზე განლაგებული ორი მოზრდილი სადგომი, რომელთაც დამოუკიდებელი შესასვლელი აქვს ჩრდილოეთიდან. ორივე სადგომი თითქმის მთლიანად დანგრეულია. გალავანი წრიული მოხაზულობისაა ნაგებია ნატეხი ქვით. მთავარი შესასვლელი ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილშია, მეორე, შედარებით მომცრო, - სამხრეთ-დასავლეთით. ეს უკანასკნელი მოზრდილი ქვითაა გადახურული. გალავანი აღმოსავლეთ ნაწილში რამდენიმე საისრეა შემორჩენილი.   

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კონსტანტინე ჯავრიშვილი (მრავალმნიშვნელოვანი)

**კონსტანტინე ჯავრიშვილი** შეიძლება აღნიშნავდეს:
*კონსტანტინე ჯავრიშვილი — ქართველი გეოლოგი, მთამსვლელი
*კონსტანტინე ჯავრიშვილი    — იურისტი, პოლიტიკოსი
მათიაშვილი

საკუთარი სახელი **მათიაშვილი** შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს:

* აკაკი მათიაშვილი — ისტორიკოსი, პოლიტიკოსი 
* გიორგი მათიაშვილი — სამხედრო პირი
* ლაშა მათიაშვილი — სპორტსმენი (სამბო)
* მანანა მათიაშვილი — ფილოლოგი, მთარგმნელი, ჟურნალისტი

კატეგორია:ქართული გვარები
გორკული ცხვარი

**გორკული ცხვარი** — სახორცე-სამატყლე მიმართულების ნახევრად წმინდამატყლიანი მოკლებეწვიანი ცხვრის ჯიში. გამოყვანილია გორკის (ახლანდ. ნიჟნი ნოვგოროდის) ოლქში 1936–1950 წლებში ჩრდილოური მოკლებეწვიანი ჯიშის ნერბის შეჯვარებით ჰემფშირული ჯიშის ერკემლებთან. მსხვილი ცხოველია, აქვს მსუბუგი, მაგრამ მაგარი სხეულის აგებულება, კარგადაა გამოხატული მეხორცული ფორმები, რქები არ აქვს, ფერად თეთრია, თავზე, ყურებსა და კიდურებზე მუქი მურა თმის საფარია. ნერბის ცოცხალი მასაა 58–65 კგ (უდიდესი 90 კგ), ერკემლისა 110–120 კგ (უდიდესი 130-მდე). ადრეულა ჯიშია. 6 თვის მოზარდის მასა 35—40 კგ-ია. ნაკლავის გამოსავალი 50—55%. ნაყოფიერება მაღალია, 155–165 მატკანი 100 ნერბზე. მატყლის ნაპარსი ნერბისა 3–4 კგ, ერკემლისა 5–5,5 კგ, წმინდა მატყლის გამოსავალი 55–65%. მატყლის სიგრძე 8–9 სმ (უდიდესი 17 სმ), სიმსხო 27–31 მკმ; სიგრძითა და სიწვრილით ერთგვაროვანი და გათანაბრებულია, ძირითადად 56-ე ხარისხის. გორკული ცხვრის მოშენებას მისდევენ ნოჟნი ნოვგოროდის ოლქში, საუკეთესო საშენი მეურნეობები დალნეე-კონსტანტინოვოსა და ბოგოროდსკის რაიონებშია. დახარჯული საკვებისა და მიღებული ხორცის თანაფარდობით, რუსეთში ერთ-ერთ საუკეთესო ჯიშად ითვლება. იყენებენ სამრეწველო შეჯვარებაში უხეშმატყლიანი ჯიშების მატყლის ხარისხისა და სხვა ჯიშების ადრეულობის გაუმჯობესების მიზნით.

## ლიტერატურა 
* *Капацинская А. Д.*, Овцеводство Горьковской области, Г., 1960;
* Государственная племенная книга овец горьковской породы, т. 1—4, М., 1953—65;
* *Капацинская А. А.*, Горьковская порода // Большая советская энциклопедия, т. 12 — М. : Советская энциклопедия, 1952;
* Овцеводство/ Под ред. Г. Р. Литовченко, П. А. Есаулова. М.,1972. Т. 2;
* *Семенов С. И.*, *Селькин И. И.* Овцы // Генетические ресурсы сельскохозяйственных животных в России и сопредельных странах. СПб., 1994;
* 

## სქოლიო 
კატეგორია:ცხვრის ჯიშები
ბაბა-ციოყ დადიშქელიანი

**ბაბა-ციოყ თენგიზის ძე დადიშქელიანი** (გ. 1812) — სვანეთის მთავარი, ჩუბეხეველი დადიშქელიანების წარმომადგენელი.

გადმოცემის მიხედვით, პატარა ციოყის მამა და ძმები ეცერის მფლობელმა ჯანსუღ დადიშქელიანმა ამოწყვიტა. პეპა ჩარკვიანმა, რომელსაც ციოყის მოკვლა ჰქონდა დავალებული, ბიჭს გაქცევის საშუალება მისცა. ციოყს ჩუბეხევლები მალულად ზრდიდნენ. ჯანსუღის სიკვდილის შემდეგ ციოყმა მისი შვილები ეცერიდანაც განდევნა და მთელი სამთავროს მფლობელი გახდა. ხალხში მას ბაბა-ციოყს („მამა ციოყი“) უწოდებდნენ. ბაბა-ციოყის გარდაცვალების შემდეგ მის შთამომავლებს შორის მტრობა ჩამოვარდა, რასაც, საბოლოოდ, მის შვილს თათარყანსა და შვილთაშვილს ციოყ მოსოსტრის ძეს შორის სამთავროს ორ ნაწილად გაყოფა მოჰყვა.

## ლიტერატურა
* Стоянов А. И. Путешествие по Сванетии // Зап. Кавказ, отд. РГО, 1876, т. 10, №2, с. 238—472;
* ამყოლაძე თ., დადეშქელიანების ამბავი: მე-19 საუკუნის ქართული ქრონიკა. ქუთაისი, 2014. ISBN 9789941938801.

ბაბა-ციოყ
კატეგორია:გარდაცვლილი 1812
ზღვისპირა ალპები (ქედი)

**ზღვისპირა ალპები** ( ) — ქედი იტალიასა და საფრანგეთში. დასავლეთი ალპების ნაწილი. აღმოსავლეთიდან დასავლეთისაკენ გადაჭიმულია 301 კმ-ზე. მაქსიმალური სიმაღლე 3297 მ (მთა არჯენტერა). ბევრია უღელტეხილი. ზღვისპირა ალპების დასავლეთი ნაწილი ძირითადად აგებულია კირქვებითა და კრისტალური ქანებით, აღმოსავლეთი — ფლიშით. კალთების ქვედა ნაწილში მუხისა და ფიჭვის მეჩხერი ტყეებია, მაღლა — შერეული და წიწვოვანი ტყეები და სუბალპური მდელოები. ზღვისპირა ალპების სამხრეთი შტოქედები ლიგურიის ზღვისაკენ ეშვება და ქმნის საფრანგეთისა და იტალიის რივიერის ლამაზ სანაპიროს. ქედის ფარგლებშია მერკანტურის ეროვნული პარკი.

## რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:იტალიის ქედები
კატეგორია:საფრანგეთის ქედები
მარია ანა ბავარიელი (1805-1877)

**მარია ანა ბავარიელი** (; დ. 27 იანვარი, 1805, მიუნხენი, ბავარია, საღვთო რომის იმპერია — გ. 13 სექტემბერი, 1877, დრეზდენი, საქსონია, გერმანიის იმპერია) — ვიტელსბახთა დინასტიის წარმომადგენელი. ბავარიის მეფე მაქსიმილიან I-ისა და დედოფალ კაროლინა ბადენელის ასული. ავსტრიის ერცჰერცოგინია სოფია ბავარიელის ტყუპისცალი. საქსონიის დედოფალი 1836-1854 წლებში როგორც ფრიდრიხ ავგუსტ II-ის მეუღლე.

## ბიოგრაფია 
მარია ანა დაიბადა 1805 წლის 27 იანვარს მიუნხენში. იგი იყო იგი იყო ბავარიის მეფე მაქსიმილიან I-ისა და მისი მეორე ცოლის, დედოფალ კაროლინა ბადენელის შუათანა ქალიშვილი და პრინცესა სოფიას ტყუპისცალი და. აღსანიშნავია, რომ სოფიას მხრიდან მარია ანა დეიდად ერგებოდა ავსტრია-უნგრეთის იმპერატორ ფრანც იოზეფ I-სა და მექსიკის იმპერატორ მაქსიმილიან I-ს.

1833 წლის 24 აპრილს დრეზდენში შედგა მარია ანა ბავარიელისა და საქსონიის კრონპრინც ფრიდრიხ ავგუსტის ქორწინება. მოგვიანებით ფრიდრიხ ავგუსტის ძმამ, პრინცმა იოჰანმა ცოლად შეირთო მარია ანას და, ამალია ავგუსტა. 

1836 წლის 6 ივნისს ტახტზე ფრიდრიხ ავგუსტ II ადის, რითაც საქსონიის დედოფალი მარია ანა გახდა. მიუხედავად მრავალწლიანი და ბედნიერი ქორწინებისა, წყვილს შვილები არ ჰყოლია. 

1854 წლის 9 აგვისტოს მარია ანა დაქვრივდა და ვინაიდან მეფეს შვილი არ ჰყოლია ტახტი მისმა მაზლმა, მეფე იოჰანმა დაიკავა, რითაც საქსონიის ახალი დედოფალი მარია ანას და გახდა. 1859 წელს დებმა ერთად დააარსეს „დრეზდენელ ქალთა ასოციაცია“, რომელიც 1932 წლამდე არსებობდა.

მარია ანა ბავარიელი გარდაიცვალა 1877 წლის 13 სექტემბერს დრეზდენში, 72 წლის ასაკში. 

## ლიტერატურა 
* Martha Schad : Bayerns Königinnen, Piper 2004 Martha Schad, drottning av Bayern, Piper 2004

კატეგორია:დაბადებული 27 იანვარი
კატეგორია:დაბადებული 1805
კატეგორია:გარდაცვლილი 13 სექტემბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1877
კატეგორია:ვიტელსბახები
კატეგორია:საქსონიის დედოფლები
კატეგორია:ბავარიის პრინცესები
ლევან დადეშქელიანი

**ლევან (ლეონტი) ბექირბის (კონსტანტინეს) ძე დადეშქელიანი** (დ. 19 თებერვალი, 1873 — გ. 26/28 თებერვალი, 1918) — ქართველი პუბლიცისტი, პოლიტიკური მოღვაწე; ცხუმარელ დადეშქელიანთა წარმომადგენელი.

დადეშქელიანი ძირითადად ქუთაისსა და ცაგერში ცხოვრობდა. 1890-იანი წლებიდან სხვადასხვა საზოგადოებრივ-პოლიტიკურ საკითხებზე, მათ შორის სვანეთში განათლების პრობლემებზე, აქვეყნებდა წერილებს ქართულ ჟურნალ-გაზეთებში („ივერია“, „დროება“, „მოგზაური“ და სხვ.). ზოგჯერ წერდა ლევან დადეშკელიანის სახელით, ასევე ფსევდონიმებითაც („ლე- და-“, „ლ. დ.“, „დაშდან-გელან“, „დაგდაშან-გელან-სვანი“, „ბუნებით სვანი“). იყო ლეჩხუმის მაზრის თავადაზნაურთა საკრებულოს წევრი (1900-1905). ეწინააღმდეგებოდა მთავრობის მცდელობას სამეგრელო-სვანეთის დაწყებით სკოლებში ქართულენოვანი სწავლება ადგილობრივი ენებით ჩაენაცვლებინა. ახლოს იყო სოციალ-დემოკრატებთან. აქტიურად მონაწილეობდა 1905 წლის რევოლუციურ გამოსვლებში ქუთაისის გუბერნიაში, აგიტაცია-პროპაგანდას ეწოდა ლეჩხუმსა და სვანეთში. აჯანყების ჩახშობის დროს სადამსჯელო რაზმებმა გადაწყვეს მისი სახლ-კარი ლეჩხუმში. დაპატიმრებული იყო, თუმცა, ზოგიერთი ცნობით, მოახერხა გაქცევა და თურქეთს თუ სპარსეთს შეაფარა თავი. 1909 წელს იყო თბილისური საზოგადოებრივ-პოლიტიკურ ჟურნალ 
„იალქნის“ რედაქტორი. 1917 წლის თებერვლის რევოლუციის შემდეგ კვლავ აქტიურად მონაწილეობდა პოლიტიკურ ცხოვრებაში. არჩეული იყო ამიერკავკასიის სეიმის წევრად. 1918 წლის თებერვალში ლეჩხუმის მაზრაში ბოლშევვიკების მიერ ორგანიზებული ამბოხების დროს თან ახლდა სამთავრობო ჯარს. გლეხებთან მოსალაპარაკებლად გაგზავნილი მოკლეს ბოლშევიკებმა. დაკრძალეს ქუთაისის საკ­რებულო ტაძარში (1924 წელს ტაძრის დანგრევის შემდეგ საფლავის ბედი უცნობია).    

## ლიტერატურა
* გაბლიანი ე., ძველი და ახალი სვანეთი, ტფ., 1925.
* ქართული საზოგადოებრივი აზრის ისტორიიდან : (ლევან დადეშქელიანი - საზოგადო მოღვაწე და პუბლიცისტი) / როზეტა გუჯეჯიანი // ილია ჭავჭავაძის სახელობის ქუთაისის სამეცნიერო ბიბლიოთეკის წელიწდეული. - ქუთაისი, 2009. - ISSN 1987-9288. - [ტ.]I, ეძღვნება საქართველოში წიგნის ბეჭდვის 300 წლისთავს. - გვ.68-77;
* ამყოლაძე თ., დადეშქელიანების ამბავი: მე-19 საუკუნის ქართული ქრონიკა. ქუთაისი, 2014. ISBN 9789941938801.
## რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:დაბადებული 19 თებერვალი
კატეგორია:დაბადებული 1873
კატეგორია:გარდაცვლილი 1918
კატეგორია:ქართველი პოლიტიკოსები
კატეგორია:ქართველი პუბლიცისტები
ლევან
ალექსანდრე ხუბულური

**ალექსანდრე ხუბულური** (დ. 8 აგვისტო, 2000, გორი) — ქართველი სპორტსმენი (ძიუდო, სამბო). სამბოში ჭაბუკებს შორის ევროპის ჩემპიონატის გამარჯვებული (2018, პრაღა, ჩეხეთი).

## ძირითადი შედეგები 
## რესურსები ინტერნეტში 
* ალექსანდრე ხუბულური  — ქართული სპორტი

კატეგორია:დაბადებული 8 აგვისტო
კატეგორია:დაბადებული 2000
კატეგორია:ქართველი ძიუდოისტები
კატეგორია:ქართველი სამბისტები
კატეგორია:გორში დაბადებულები
ტბის კალმახი

**ტბის კალმახი**, **რომანოვის კალმახი** () — თევზი ორაგულისებრთა ოჯახისა. კუმჟას ქვესახეობა. გამსვლელი თევზია. დიდი თავი და ფართო პირი აქვს. თვალები საშუალო ზომისაა. ზოგადად, სხვადასხვა შეფერილობა აქვს, ჩვეულებრივ, კი მუქი ფერისაა. ზურგი მოშავო და მუქი-ყავისფერია, გვერდები ყავისფერი და მუქი-ვერცხლისფერი, მუცელი ღია ჩალისფერი ან მუქი-მოყვითალო. სიცოცხლის მაქსიმალური ხანგრძლივობა 7 წელი.

აღწერილია ტბის კალმახის სხეულის მაქსიმალური სარეკორდო სიგრძე 140 სმ და წონა 50 კგ. ჩვეულებრივ, მისი წონა 4–20 კგ-ს აღწევს. მისი სხეულის საშუალო სიგრძეა 50–120 სმ. ცხოვრობს ცივ, გამჭვირვალე, ჟანგბადით მდიდარ წყალში. ტოფობს სწრაფ, ჭორომიან მდინარეებში. თუმცა, აღსანისნავია, რომ ბოლო 20–25 წლის მანძილზე ტბის კალმახი საქართველოში არ დაფიქსირებულა და შესაბამისად, იგი ჩვენში გადაშენებულად მიიჩნეოდა. 2015 წელს გარემოს ეროვნული სააგენტოს მეთევზეობისა და შავი ზღვის მონიტორინგის სამსახურის თანამშრომლებმა სამცხე-ჯავახეთის მხარეში იქთიოლოგიური სამეცნიერო კვლევითი ექსპედიციის შედეგად ტბის კალმახი აღმოაჩინეს და მოპოვებული თევზი ცოცხალ მდგომარეობაში კვლავ გარემოში დააბრუნეს. საქართველოში ტბის კალმახის ბინადრობის შესახებ ინფორმაცია 1896 წელს რუსმა იქთიოლოგმა თედორე კავრაისკიმ გამოაქვეყნა, რომელმაც ტაბაწყურში მობინადრე კალმახი ცალკე ფორმის სახით აღწერა და რუსეთის იმპერატორის პატივსაცემად  უწოდა. და მისი ჭერა მთელი წლის განმავლობაშია აკრძალული.

## სქოლიო
კატეგორია:ორაგულისებრნი
იმიერბაიკალური ცხვარი

**იმიერბაიკალური ცხვარი** — წმინდამატყლიანი ცხვრის ჯიში სამატყლე-სახორცე მიმართულებისა. გამოყვანილია 1927–1956 წლებში ჩიტის ოლქში ადგილობრივი უხეშმატყლიანი ბურიატულ-მონღოლური ცხვრის რთული აღწარმოებითი შეჯვარებით ახალკავკასიური მერინოსის, საბჭოური მერინოსის, ამერიკული რამბულიეს, პრეკოსის, აგრეთვე ალთაური, გროზნოული და (შეზღუდულად) ასკანიური ჯიშის ერკემლემთან. ჯიშს აქვს მაგარი კონსტიტუცია და კარგად განვითარებული ჩონჩხი. კარგად არიან შეგუებული იმიერბაიკალეთის მკაცრ ბუნებრივ პირობებს, საძოვრებს მთელი წლის განმავლობაში იყენებენ საკვებად. ერკემალი მჭლეგრძელკუდიანია. მკერდი ფართო და ღრმაა, კიდურები მაგარი, უბრალო ჩლიქებით. იმიერბაიკალური ჯიშის ნერბი ურქოა, ერკემალი ძირითადად რქიანი. დანაოჭება ზომიერია. აქვთ კარგი სახორცე ხარისხი, გამოირჩევიან ადრეულობით. ნერბის ცოცხალი მასაა 55–58 კგ, ერკემლისა 100–115 კგ. კანძი მკვრივი, შეკრული და შტაპელური აგებულებისაა. მატყლი თეთრი, უბრალო; ნერბის ნაპარსი 2,6–3,0 კგ-ია (უდიდესი 11 კგ), ერკემლისა 6,0–7,0 კგ (უდიდესი 14,5 კგ), სუფთა ბოჭკოს გამოსავალი 46–48% (უდიდესი 56%-მდე). მატყლის სიგრძე შესაბამისად 7,5–8,5 სმ და 8,5–9,0 სმ და მეტი; სიმსხო 20,6–25,0 მკმ და 20,6–27 მკმ; მატყლი 60–64-ე ხარისხისაა. ცხიმოფლი კარგი ხარისხისაა. ნაყოფიერება 100 ნერბზე 110–130 ბატკანია. 1982 წელს დამტკიცდა იმიერბაიკალური ჯიშის ნერჩინსკის ტიპი, რომელიც ჩიტის ოლქის საშენი ქარხნის „კომსომოლეც“-ის ბაზაზე გამოიყვანეს კავკასიური და ავსტრალიური მერინოსის ჯიშების ერკემლების გამოყენებით. მისი მაჩვენებლები მატყლის ნაპარსისა და ცოცხალი მასის მხრივ 10–15%-ით უფრო მაღალია. იმიერბაიკალური ცხვრის მოშენებას მისდევენ იმიერბაიკალეთის რაიონებში, საუკეთესო ფარები ყოფ. ჩიტის ოლქის მეურნეობებშია. ერკემლებს იყენებენ ადგილობრივი უხეშმატყლიანი ცხვრების გასაუმჯობესებლად.

## ლიტერატურა 
* Овцеводство, под ред. П. А. Есаулова, Г. Р. Литовченко, М., 1963;
* Забайкальская порода // Большая советская энциклопедия, т. 9 — М. : Советская энциклопедия, 1972;
* *Котляров И. Т.* Забайкальская тонкорунная порода овец. 2-е изд. Чита, 2006;
* 

## სქოლიო 
კატეგორია:ცხვრის ჯიშები
ლაშა ჯელაძე

**ლაშა ჯელაძე** (დ. 7 დეკემბერი, 1996, ამბროლაური) — ქართველი სპორტსმენი (თავისუფალი ჭიდაობა, სუმო), 18-წლამდელებს შორის მსოფლიოს და ევროპის ჩემპიონატების ბრინჯაოს პრიზიორი, 21-წლამდელებს შორის ევროპის ჩემპიონი და  ვერცხლის პრიზიორი, 23-წლამდელებს შორის ევროპის ჩემპიონატის ბრინჯაოს პრიზიორი.

## ძირითადი შედეგები 
## რესურსები ინტერნეტში 
* ლაშა ჯელაძე  — ქართული სპორტი

კატეგორია:დაბადებული 7 დეკემბერი
კატეგორია:დაბადებული 1996
კატეგორია:ამბროლაურის მუნიციპალიტეტში დაბადებულები
კატეგორია:ქართველი მოჭიდავეები თავისუფალ სტილში
კატეგორია:ქართველი სუმოისტები
ტირძნისის სვეტიცხოველი

**ტირძნისის სვეტიცხოველი** — არქიტექტურული ძეგლი გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ტირძნისის სასაფლაოზე. აგებულია ძველ ნაეკლესიარზე XX საუკუნის ბოლოს. 

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია რიყის ქვით, კუთხეები და კარ-სარკმელების საპირეები აგურისაა. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდაა, ცენტრში თაღოვანი სარკმელით, გვერდებზე თაღოვანი ნიშებით. სამხრეთ კედელში ორი სწორკუთხა სარკმელია. დასავლეთი კედლის ზედა ნაწილში ასეთივე სარკმელია. სამხრეთი კედლის ცენტრში თაღოვანი შესასვლელია. გრძივი კედლების დასავლეთ ნაწილში ქართული აგურით ამოყვანილი პილასტრებია. იატაკი აგურისაა. ეკლესიის ჭერი ბეტონისაა, სახურავი კი თუნუქის. სახურავის აღმოსავლეთ ნაწილში ვიწრო, მრგვალი ფორმის გუმბათია.

## რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XX საუკუნის ეკლესიები
თერგვისის ღვთისმშობლის ეკლესია

**თერგვისის ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ თერგვისის სასაფლაოზე. აგებულია XVI-XVII საუკუნეებში. 

ეკლესია დარბაზულია.  ნაშენია რიყის ქვით, თლილი ტუფით და ქართული აგურით. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდაა, ცენტრში სარკმელით და გვერდებზე თაღოვანი ნიშებით. კამარა და კონქიც ქართული აგურისაა. ტრიუმფალური თაღი თლილ კაპიტელებს ეყრდნობა. გრძივი კედლების ცენტრებში განიერი პილასტრებია თლილი კაპიტელებით, რომლებსაც აგურის თაღი ეყრდნობა. სამხრეთის კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში და დასავლეთის კედლის ცენტრში თითო სარკმელია. სამხრეთის კედლის დასავლეთ ნაწილში თაღოვანი კარებია. აფსიდის იატაკი ერთი საფეხურით მაღალია დარბაზის იატაკზე. ეკლესიაში რუსული კანკელია. 

დასავლეთი ფასადის ზედა ნაწილში ჯვრის გამოსახულებიანი კვადრი თავდაყირაა ჩატანებული. ეკლესია შიფერითაა გადახურული. სახურავის დასავლეთ კეხზე სამრეკლოა დადგმული. ეკლესიას სამხრეთით გარსშემოსავლელის კვალი ეტყობა.

## რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XVI საუკუნის ეკლესიები
არბოს ღვთისმშობლის ეკლესია

**არბოს ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ არბოს ცენტრში, წმინდა გიორგის ორი ეკლესიის სამხრეთ-აღმოსავლეთით 15 მ-ში. აგებულია XX საუკუნეში.

ეკლესია დარბაზულია. აგებულია რიყის ქვითა და ქართული აგურით. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია თაღოვანი სარკმელით, გვერდებზე - მაღალი ნიშებით. კონქი და კამარა ბეტონისაა. ჩრდილოეთის კედელი ყრუა. სამხრეთის კედლის ცენტრში მაღალი, თაღოვანი სარკმელია მოქცეული. დასავლეთის კედელში შიგნიდან სწორკუთხა და გარედან თაღოვანი შესასვლელია. მის თავზე სარკმელია. ეკლესიას შემოუყვება ქართული აგურით გამოყვანილი კარნიზი. ეკლესია გადახურულია თუნუქით. ინტერიერი გაჯითაა გალესილი.

## რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XX საუკუნის ეკლესიები
ნიკო ლომოურის სახლ-მუზეუმი

**ნიკო ლომოურის სახლ-მუზეუმი** — გორის ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მუზეუმის ფილიალი, ისტორიული ძეგლი გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ არბოში. დგას შუა სოფელში.

მუზეუმი ერთსართულიანია, ოროთახიანი. ერთ ოთახში გამოფენილია მწერლის ცხოვრებისა და მოღვაწეობის ამსახველი ფოტომასალა, მემორიალური ნივთები, მეორეში კი სოფლის ბიბლიოთეკაა. ქართველი მწერალი, პედაგოგი და საზოგადო მოღვაწე ნიკო ლომოური დაიბადა ამ სახლში 1852 წლის 19 თებერვალს და ცხოვრობდა 1860 წლამდე.

## ლიტერატურა 
## რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის მუზეუმები
კატეგორია:კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლები შიდა ქართლის მხარეში
ევროპული ჭაფალა

**ევროპული ჭაფალა** () — თევზი ორაგულისერთა ოჯახისა. უმეტესწილად ტბის მტკნარწყლიანი თევზია. გავრცელებულია ბალტიის, ბარენცისა და თეთრი ზღვების აუზში და აგრეთვე მდინარე ვოლგის ზემოთებში. ლადოგისა და ონეგის ტბებში გავრცელებულია მსხვილი ფორმები რიპუსი და კილეცი. სიცივის მოყვარული ჯოგური თევზია. უპირატესობას ანიჭებს ისეთ წყალსატევებს, რომელთა წყლის ტემპერატურა არ აღემატება 16–17°С-ს. ნაყოფიერება 0,8–57 ათ. ქვირითი. ტიპური ჭაფალას წონა 25–30 გრ აღწევს, მსხვილი ფორმებისა — 160–180 გრ. ლადოგური რიპუსის სიგრძეა 40 სმ, წონა 1,2 კგ. ონეგური კილეცისა შესაბამისად, 37 სმ და 600 გრ. სიცოცხლის ხანგრძლივობა არ აღემატება 10 წელს. იკვებება ძირითადად პლანქტონით. საქართველოში აკლიმატიზებულია ევროპული ჭაფალას ქვესახეობა რიპუსი.

## სქოლიო
კატეგორია:ორაგულისებრნი
რიპუსი

**რიპუსი**, **ლადოგური რიპუსი** () — თევზი ორაგულისებრთა ოჯახისა. წარმოადგენს ევროპული ჭაფალას ქვესახეობას. მისი სხეულის სიგრძეა 46 სმ-მდე, წონა 1,5 კგ-მდე. გავრცელებულია ლადოგის, ონეგისა და სხვა ტბებში. სქესობრივ სიმწიფეს აღწევს 3–4 წლისა. ტოფობს ნოემბერ-დეკემბერში. ნაყოფიერება დაახლოებით 3000 ქვირითი, რომელიც ფსკერულია და რომელიც დაახლოებით 160 დღის განმავლობაში ვითარდება. იკვებება პლანქტონითა და წვრილი თევზით. აკლიმატიზებულია ურალისა და სხვა ტბებში, სადაც მწიფდება სიცოცხლის მე-2 წელს. რეწვის მნიშვნელოვანი ობიექტია. აკლიმატიზებულია საქართველოშიც, გვხვდება ტაბაწყურის, ფარავნისა და საღამოს ტბებში.

## სქოლიო
კატეგორია:ორაგულისებრნი
რაშ ხუტაბა

**რაშ ხუტაბა** (დ. 10 თებერვალი, 1951, გუდაუთა)  — აფხაზი სპორტსმენი (თავისუფალი ჭიდაობა), ევროპის ჩემპიონი (1982  ვარნა, ბულგარეთი, 100 კგ), სსრკ ჩემპიონი (1981, ულან-უდე,100 კგ), სსრკ ჩემპიონატის ორგზის ბრინჯაოს  პრიზიორი (1976, 1982, ოდესა, ორჯონიკიძე,100 კგ), სსრკ საერთაშორისო კლასის სპორტის ოსტატი. 1993 წლიდან გუდაუთაში რაშ ხუტაბას სახელობის საერთაშორისო ტურნირი ტარდება.

## ძირითადი შედეგები 
## რესურსები ინტერნეტში 
* რაშ ხუტაბა  — ქართული სპორტი

კატეგორია:დაბადებული 10 თებერვალი
კატეგორია:დაბადებული 1951
კატეგორია:აფხაზი მოჭიდავეები
კატეგორია:საბჭოთა კავშირის საერთაშორისო კლასის სპორტის ოსტატები
კატეგორია:გუდაუთის მუნიციპალიტეტში დაბადებულები
რაშ
მთამაღალის მთიულა

**მთამაღალის მთიულა** () — ფრინველთა გვარი ბეღურასნაირთა რიგისა. მათი სხეულის სიგრძეა დაახლ. 15 სმ. შეფერილი არიან რუხ და მურა, ზოგიერთი კი — ყავისფერ, მურა და ვარდისფერ ტონებში. ცნობილია 6 სახეობა. გავრცელებული არიან ცენტრალური აზიის, შუა და აღმოსავლეთ ციმბირის მთებში, კურილის და კომანდორის კუნძულებზე, ჩრდილოეთ ამერიკის დასავლეთ ნაწილში. ბინადრობენ მთების ალპურ და სუბალპურ სარტყლებში; ზოგიერთი სახეობა ზღვის დონიდან 5000 მეტრამდეც ბუდობს. მკვიდრი ფრინველებია, ზამთარში ვერტიკალურად მომთაბარეობენ. ბუდეს ჩვეულებრივ ქვების ქვეშ აკეთებენ ქვიშრობებში. წელიწადში ერთხელ ბუდობენ. იკვებებიან თესლებით, იშვიათად მწერებით.

## სახეობები 
*  — ციმბირული მთიულა
*  — შავი მთიულა
*  — მურათავა მთიულა
*  — მარგალიტა მთიულა
*  — ჰიმალაიური მთიულა
*  — ამერიკული მთიულა

## ლიტერატურა 
* Горные вьюрки // Большая советская энциклопедия, т. 7 — М. : Советская энциклопедия, 1972.

## სქოლიო 
*
გროზნოული ცხვარი

**გროზნოული ცხვარი** — წმინდამატყლიანი ცხვრის ჯიში სამატყლე მიმართულებისა. გამოყვანილია დაღესტანში, საშენ საბჭოთა მეურნეობაში „ჩერვლიონიე-ბურუნი“ 1929–1950 წლებში ახალკავკასიური და მაზაევის ჯიშის წმინდამატყლიანი ნერბის შეჯვარებით ავსტრალიური მერინოსის ერკემალთან. თეთრი ფერის, მაგარი კონსტიტუციის ცხვრებია, ყელზე 2–3 ნაოჭი აქვთ, ერთი წინსაფარივითაა. ნერბები, როგორც წესი, ურქოებია. მათი სიმაღლე მინდაოში 59–62 სმ შეადგენს, ერკემლისა 63–66 სმ; ცოცხალი მასა 45–52 კგ და 80–95 კგ შესაბამისად. ნაყოფიერება 100 ნერბზე 130–140 ბატკანია. მატყლი მაღალი ტექნოლოგიური თვისებებისაა, გრძელი, ხშირი, რბილი, აბრეშუმისებრი ბზინვარებით. მატყლის სიგრძე 8–8,5 სმ-მდეა (უდიდესი — 13 სმ-მდე), სიმსხო 18–23 მკმ; 64–70-ე ხარისხის. ნერბის ნაპარსი 6–6,5 კგ-ს შეადგენს (უდიდესი — 12,5 კგ-მდე), ერკემლისა 14–15 კგ-ს (უდიდესი — 25 კგ-მდე); სუფთა მატყლის გამოსავალი 50% და მეტია. ცხიმოფლი თეთრი ან ღია კრემისფერია, კარგი ხარისხის. გროზნოული ცხვარი შეგუებულია მშრალი სტეპის გარემო პირობებს, კარგად იყენებს იშვიათი ბალახით დაფარულ საძოვრებს. გავრცელებულია კასპიისპირა დაბლობის, ყალმუხეთის აღმოსავლეთ და ასტრახანის ოლქის მშრალ რაიონებში. საუკეთესო ფარები დაღესტანსა და ყალმუხეთშია (რუსეთი). გროზნოული ჯიშის ერკემლები გამოიყენება სხვა წმინდამატყლიანი ცხვრების მატყლის ხარისხის გასაუმჯობესებლად. 

## ლიტერატურა 
* Овцеводство, под ред. П. А. Есаулова и Г. Р. Литовченко, М., 1963;
* *Новикова Н. А.* Грозненская порода // Большая советская энциклопедия, т. 7 — М. : Советская энциклопедия, 1972;
* Овцеводство / Под ред. Г. Р. Литовченко, П. А. Есаулова. М., 1972. Т. 2;
* *Семенов С. И.*, *Селькин И. И.* Овцы // Генетические ресурсы сельскохозяйственных животных в России и сопредельных странах. СПб., 1994;
* 

## სქოლიო 
კატეგორია:ცხვრის ჯიშები
ლადოგური სიგი

**ლადოგური სიგი** () — თევზი ორაგულისებრთა ოჯახისა. წარმოადგენს ჩვეულებრივი სიგის ქვესახეობას. ბინადრობს ლადოგის ტბის აუზში. შედარებით დიდი თავი აქვს. გამსვლელი (ტბიურ-მდინარეული) ფორმაა. სქესობრივად მომწიფებული თევზის სიგრძეა 43–55 სმ, საშუალოდ დაახლოებით 50 სმ, საშუალო წონა 0,5–1 კგ, თუმცა გვხვდება ეგზემპლარები წონით 2–3,2 კგ. ქვირითის დასაყრელად მდინარეებში ადის. ბინადრობს ლადოგის ტბის სამხრეთ ნაწილში, დიდწილად მის სამხრეთ-აღმოსავლეთ რაიონში ვოლხოვისა და სვირის უბეების წინ. საქართველოში მოშენებული იქნა ტაბაწყურის ტბაში. ნ. ნინუას მონაცემებით ზრდასრული სიგის საკვებს ზოოპლანქტონთან ერთად, წარმოადგენენ ბენთოსური ორგანიზმები: გვერდულები, წურბლები, ლოკოკინები, ასევე თევზის ქვირითი და ბაყაყები.
  
## სქოლიო
კატეგორია:ორაგულისებრნი