open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ქვემო ქედის პირველი სადგომი

**ქვემო ქედის პირველი სადგომი** — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სოფლელ ქვემო ქედის სამხრეთ-აღმოსავლეთით 20-25 კილომეტრის დაშორებით, ზილჩის ქვაბულში ეგრეთ წოდებული შავი მთის კომპლექსის დასავლეთ ფერდობის ძირში უსახელო ხრამის პირას. თარიღდება მუსტიეს ხანით.

1963 წელს მიაკვლია ისტორიის არქელოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის ქვის ხანის რაზმმა. ნაპოვნია კაჟის ფართო და გლუვი დარტყმის მოედნის მქონე დაბალი ფართო, შემთხვევითი მოყვანილობის ანატკეცი და კაჟის მოგრძო თვალისებრ ანატკეცზე დამზადებული სახვრეტი.

მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ტარიბნის გორასამარხი

**ტარიბნის გორასამარხი** — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს ტარიბანად წოდებულ ადგილზე (საერთო სიმაღლე - 3 მ, ქვამიწაყრილის სიმაღლე - 2 მ, დიამეტრი - 40 მ). თარიღდება ძვ. წ. IV – III ათასწლეულების მიჯნით. 

2002 წელს შეისწავლა კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის და ქალაქ პალეს (გერმანია) მარტინ ლუთერის სახელობის უნივერსიტეტის ერთობლივმა არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელები : კ. ფიცხელაური, ა. ფურტვენგლერი). ძეგლი დაზიანებული იყო განძთმაძიებლების მიერ. ყრილის ქვეშ აღმოჩნდა დასაკრძალავი კუთხეებმომრგვალებული ორმო (სიგრძე - 3,3 მ, სიგანე  - 2,2 მ, სიღრმე - 12მ. ) რომელიც დამხრობილია სამხრეთ - აღმოსავლეთიდან ჩრდილო - დასავლეთით. სამარხში აღმოჩნდა ერთმანეთზე დალაგებული ადამიანის 63 ჩონჩხი. მიცვალებულები (ასაკი 4-5 წლიდან 60 წლამდე) ესვენა კიდურებმოხრილი, მარჯვენა ან მარცხენა გვერდზე თავით სხვადასხვა მიმართულებით, სამარხში გამოვლინდა თიხის 29 ჭურჭელი - ფრაგმენტულად, აფსიდიანის ფუძემომრგვალებული ისრის პირი და ძვლის ორი კვირისთავი. სამარხეული კერამიკა დამზადებულია ხელით, თიხა წვრილ ან მსხვილ მარცვლოვანია. რამდენიმე შემთხვევაში დადასტურდა კენჭის მინარევიანი და წმინდა, განლექილ თიხაზე დამზადებული ჭურჭელიც მასალა უმეტეს შემთხვევაში კარგადაა გამომწვარი. ბადიების კეცი მკვრივია მოყვითალო - მოწაბლისფრო, ან ლეგა - მონაცრისფრო. ზოგიერთის ზედაპირი ხელითაა მოგლუვებული, ხშირად გვხვდება სუსტად ნაპრიალებიც. კეცებს ორივე პირზე (სიმეტრიულად) ან ერთ მხარეს მიძერწილი აქვს შვერილები. გამორჩეულია ერთი ჭურჭელი, რომელსაც პირთან, ერთ მხარეს, მიძერწილი აქვს ერთმანეთთან მიჯრილი ორი (,,ტყუპი’’) შვერილი. ტოლჩებისთვის დამახასიეთებელია ცალ ან ორივე მხარეს მიძერწილი ყურები. მათ, ქოთნებთან ერთად, კარგად ეტყობათ მხარზე გარდატეხის ხაზი (წიბო). ერთი ჭურჭლის დაზიანებულ შიდა პირზე ჩანს ქსოვილის ანაბეჭდი. საყურადღებოა ჯამი, რომელიც სავარაუდოდ, სწორკედლიანია, პირთან სიმეტრიულად მიძერწილი ორი პატარა ყურით. სამარხს სამხრეთ - აღმოსავლეთიდან უერთდება დრომოსი (სიგრძე - 1 მ.), რომლის სიგანე ველის დონეზე 0,5 მ-ია, კამერასთან- 1მ. და მთავრდება საფეხურით (სიმაღლე - 0,25 მ.). დრომოსის ორივე გვერდი ამოშენებული იყო მცირე ზომის რიყის ქვის ერთი რიგით. დრომოსსა და კამერის შეშასვლელში ჩნონჩხების უმეტესობა მცირეწლოვანი ბავშვებისა იყო. კამერის ჩრდილოეთის კედელთან აღმოჩდა ცხოველის (თხა თუ ცხვარი) თავის ქალა. სამარხის ცენტრში რამდენიმე მიცვალებულია, სავარაუდოდ, ცხოველის ტყავშია გახვეული. ბორცვზე აღმართული ყოფილა რიყის და ქვიშაქვის ორ ათეულებამდე მრგვალი ან კონუსური სტელა (სიმაღლე - 0,4 მ-დან 1,2 მ-მდე, სიგანე - 0,4-0,5 მ). მსგავსი სტელის ფრაგმენტები მიმოფანტულია სამარხის მიმდებარე ტერიტორიაზე. მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ოზაანის ნამოსახლარი

**ოზაანის ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სოფელ ოზაანის ჩრდილოეთით, გორაზე, მშრალი ხევის მარჯვენა მხარეს. თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვის II ათასწლეულის ბოლო საუკუნეებით. 2010 წელს მიაკვლია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის არქეოლოგიურმა რაზმმა (ხელმძღვანელი ვ. ვარაზაშვილი). ნამოსახლარი გეგმით ოვალურია (სიგრძე - 40 მეტრი, სიგანე - 30 მეტრი). ჩრდილოეთით და სამხრეთით ჩანს სათავდაცვო ზღუდე.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ქვემო ქედის მეორე სადგომი

**ქვემო ქედის მეორე სადგომი** — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სოფლელ ქვემო ქედის ჩრდილოეთით 0,5-1 კილომეტრზე. დიდგვერდად წოდებულ ადგილზე. მინდორზე თარიღდება გვიანდელი მუსტიეს ხანით.

სადგომი 1964 წელს გამოავლინა ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის კავკასიის ქვის ხანის რაზმმა. ძეგლზე ნაპოვნია მონაცრისფრო კაჟის მოგრძო, ორფერდა სამკუთხედისებრი წვეტანა, რომელიც გაფორმებულია ლამელაზე. ლამელას ფაცეტირებული, ამოზნექილი დარტყმის მოედანი აქვს.

ინახება საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ზემო მაჩხაანის წმინდა ელიას ეკლესია

**ზემო მაჩხაანის წმინდა ელიას ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი დგას სოფელ მაჩხაანის სამხრეთით 9-10 კილომეტრზე, თელათწყლად წოდებულ ადგილზე. განეკუთვნება გვიანდ. შუა საუკუნეებს. ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია დაუდევრად, სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვითა და რიყის ქვით. გარეთა კუთხეების წყობაში ალაგ-ალაგ კვადრატული აგურიცაა ჩართული. აგურითაა გამოყვანილი კამარა, კონქი და ეკლესიის შესასვლელი, რომელიც ჩრდილოეთ კედლის დასავლეთ კიდეშია გაჭრილი. კარი თაღით ყოფილა გადახურული. იგი გარედან ჩასმულია საფეხურით შეღრმავებულ სწორკუთხა არეში, რომელიც დასრულებულია ერთ რიგზე გამოყვანილი, ხერხულა წყობის ზოლით. შესასვლელი შიგნით, სავარაუდოდ, ხის ზღუდრით, თარაზულად ყოფილა გადახურული.

ეკლესიის შიდა სივრცე აღმოსავლეთით აფსიდითაა დასრულებული, რომელსაც გეგნით უსწორმასწორო ნახევარწრის ფორმა აქვს და გრძივ კედლებს უშუალოდ ერთვის. აფსიდის ღერძზე გაჭრილის დაბალი, თარაზულად გადახურული სარკმელი, გვერდებში კი, თითო სწორკუთხა ნიშაა. სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, აგურითაა და ნატეხი ქვით ნაგები ოთხწახნაგა ტრაპეზია მიდგმული. აფსიდი გადახურულია აგურის ნაწყობი კონქით, რომელიც დარბაზის ფორმის, აგურისავე შეკიდული, საბჯენი თაღითაა გამიჯნული. ოდნავ შეისრული ფორმისაა კამარაც. იგი აფსიდის თაღის გარდა, დასავლეთ კედლის მიმდებარე საბჯენ თაღსაც ეყრდნობა. ეს უკანასკნელი, აფსიდის თაღის მსავსად, შეკიდულია.

აფსიდის სარკმლის გარდა, შიდა სივრცეს დასავლეთ კედელში გაჭრილი სარკმელიც აშუქებს. მას მიახლოებით, კვადრატის ფორმა აქვს და ბრტყლადაა გადახურული. 
ეკლესიის კედლებში რამდენიმე სათოფურია მოწყობილი, რაც შენობას თითო-თითო სათოფური გრძივ კედლებშია, ორი დასავლეთ კედელში. შიგნით კედლები შელესილია.

ეკლესიის ფასადებზე და შესასვლელის წყობაში, აქა-იქა, ჩრათულია ცისფრად მოჭიქული აგურის ნატეხები. შენობას სახურავის საფარი ჩამოშლილი აქვს. იგი, სავარაუდოდ, კრამიტით იყო გადახურული.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ზილჩის ველის რკინის სადნობი სახელოსნოები

**ზილჩის ველის რკინის სადნობი სახელოსნოები** — არქეოლოგიური ძეგლი, ადრეული მეტალურგიული სახელოსნოები საქართველოში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში, ზილჩის სერზე. 

მოკვლეულია 2009 წელს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის არქეოლოგიური დაზვერვების დროს. სახელოსნოები ორი ჯგუფისგან შედგება: ერთი მდებარეობს ველის ჩრდილო-დასავლეთით, ერთ-ერთი მშრალი ხევის სათავეში, მეორე — მდინარე ლეკისწყლის ხეობიდან სამუხის ველზე გამავალი გზის მარჯვენა მხარეს, ხრამის ნაპირას. სავარაუდოდ, უნდა დათარიღდეს ძველი წელთაღრიცხვით I ათასწლეულით. 

პირველ ჯგუფში დადასტურდა რამდენიმე სახელოსნო. ზოგ მათგანზე შეიმჩნევა წიდის მოზრდილი ფრაგმენტებიც, მეორე ჯგუფში გამოვლინდა ოთხი პუნქტი. კარგად ჩანს წიდის დიდი გროვები. 
## იხილეთ აგრეთვე
* ზილჩის ველის გორასამარხები
* ზილჩის ველის ნამოსახლარები
## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
დიდი შირაქის ველის პირველი ნამოსახლარი

**დედი შირაქის ველის პირველი ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს დედოფლისწყარო-ზემო ქედის საავტომობილო გზის მარჯვენა მხარეს, ერთ-ერთ თავმომრგვალებულ ბორცვზე.

თარიღდება ძვ. წ. I ათასწლეულის I ნახევარით. აღმოჩნდა 2009 წელს, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ წარმოებული არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). ნამოსახლარის ციტადელი ოვალურია, მიმართულია აღმოსავლეთიდან დასავლეთით. შემოსდევს სათავდაცვო ზღუდე. აღმოსავლეთ ფერდობზე ჩანს ზღუდის გარე დასახლება (ციტადელის სიგრძე - 100 მეტრი, სიგანე - 75 მეტრი).

ნამოსახლარზე აკრეფილი კერამიკული მასალა დაცულია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ყალადარის ნამოსახლარები

**ყალადარის (კადირდაღის) ნამოსახლარები** — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს შირაქის ველის სამხრეთ განაპირას ყალადარის მთაზე. აღმოჩნდა 2009 წელს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ წარმოებული არქეოლოგიური გათხრებისას. ნამოსახლარებს შორის საშუალო მანძილი 1-1.5 კილომეტრია. ხუთინამოსახლარიდან 3 ოვალურია. თარიღდება ძვ. წ. II ათასწლეულის ბოლოთი. ნამოსახლარები თავმოსწორებულ გორებზეა გამართული. ზოგ მათგანზე ჩანს სათავსისი კვალი.

მეოთხე, წრიული ფორმის ნამოსახლარი მცირე ზომისაა. სამი მხრიდან ფეერდობებითაა შემოსაზღვრული, ჩრდილო-აღმოსავლეთით კი მიმდებარე რელიეფს ებმის. ნამოსახლარს აქვს სათავდაცვო თხრილი.

მთის აღმოსავლეთ ნაწილში, დავაკებაზე, გამოვლინდა მეხუთე ნამოსახლარი, რომელიც აკონტროლებდა როგორც დიდ ისე პატარა შირაქის ველებს. ნამოსახლარს სამხრეთ მხრიდან ცეცაბო ფერდობები შემოსდევს, ჩრდილო-აღმოსავლეთით კი იგი გაშლილ ველზე გადადის. 

ძეგლი მრავალფენიანია. დადასტურებულია გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის, ანტიკური და შუა საუკუნეების მასალა.

დავაკების გაყოლებით, ვიწრო ზოლად, ძეგლისთვის დამახასიათებელი ციტადელია, რომლისზედაპირი ზოგან შუა საუკუნეების სათავსებითაა დაზიანებული. ციტადელის ჩრდილოეთიდან და ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან შემოუყვება საკუთარი ზღუდის მქონე ქვედა დასახლება (სიგ. 100-150 მ). აქ აღმოჩენილი ღრმულები სათავსების არსებობის მიმანიშნებელი უნდა იყოს. 

ზედაპირულად აკრეფილი მასალა ინახება ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ზემო მაჩხაანის წმინდა ნინოს ეკლესია

**ზემო მაჩხაანის წმინდა ნინოს ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს სოფელ ზემო მაჩხაანის ახალ სასაფლაოზე. ძეგლი თითქმის მთლიანადაა დანგრეული. შემორჩენილია მხოლოდ რიყის ქვითა და აგურის შერეული წყობით ნაშენი, აღმოსავლეთ, დასავლეთ და ჩრდილოეთ კედლების მცირე ნაწილები, დასავლეთ კედელში კი შესასვლელის ზღურბლის ქვა.

ეკლესიის გეგმა გასუფთავების გარეშე არ იკითხება.   

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ჩალიანხევის ნამოსახლარი

**ჩალიანხევის ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს ჩალიანხევის მარცხნივ, ბორცვზე. თარიღდება ძვ. წ. II ათასწლეულის მეორე ნახევრით და ძვ. წ. I ათასწლეულის საწყისი საუკუნეებით. 

2009 წელს დაზვერვებისას მიაკვლია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის არქეოლოგიურმა რაზმმა (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). ნამოსახლარის ციტადელი ოთხკუთხაა (170 X 150 მ.) კუთხეებმომგვალებული. გარეშემოუყვება სათავდაცვო ზღუდე (სიმაღლე 2 მ-მდე).

ნამოსახლარზე აკრეფილი მასალა დაცულია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ქვემო ქედის საკულტო ნაგებობა

**ქვემო ქედის საკულტო ნაგებობა** — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სოფელ ქვემო ქედის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, 16 კილომეტრზე, ეგრეთ წოდებულ შავი მთის კომპლექსის ერთგვარ მოედანზე, საქართველოსა და აზერბაიჯანის სახელმწიფო საზღვართან. თარიღდება V-VI საუკუნეებით.

1989-1991 წლებში შეისწავლა არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის შირაქის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. ნაგებობა გეგმით ოთხკუთხაა. დამხრობილია აღმოსავლეთიდან დასავლეთით. შესასვლელი დასავლეთიდან ჰქონია. ნაგები იყო დიდი ზომის ბრტყელი აგურითა და კირის დუღაბით. საძირკველი გარედან გამაგრებულია რიყის ქვით. შენობა გადახურული იყო წითლად გვერდებაკეცილი და კურტანიანი კრამიტით. შიგნით დასავლეთ, ჩრდილოეთ და სამხრეთ ნაწილებში აღმოჩნდა აგურით ნაგები საკურთხევლის ნაშთები. აგურითვე ყოფილა იატაკი მოგებული. აღმოჩნდა სვეტის ბაზა ანტეფიქსები წითლად გამომწვარი, სიცოცხლის ხის რელიეფური გამოსახულებით, გარშემოყოლილი მცირე ზომის კოპებით; რკინის მრგვალქუდიანი ოთხკუთხაღეროიანი ლურსმნები; დიდი რაოდენობის კერამიკული მასალა.

აღმოჩენილი არქეოლოგიური მასალა ინახება ქალაქ დედოფლისწყაროს მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
არბოშიკის წმინდა კვირიკეს ეკლესია

**არბოშიკის წმინდა კვირიკეს ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი დგას სოფელ არბოშიკში, ჩრდილო-დასავლეთით, სოფელ მირზაანისკენ მიმავალი გზის მარჯვენა მხარეს. განეკუთვნება XVIII საუკუნეს. 
 
ეკლესია დარბაზულია  (12,4 x 6,6 მეტრი).  ნაგებია რიყის ქვით და აგურით. შესასვლელი ორია: სამხრეთით და დასავლეთით. ორივე კარი გარედან არქიტრავითაა  გადახურული. შიგნიდან – თაღოვანია. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია. რომელიც  დარბაზისგან პროფილირებული კაპიტელებით დასრულებული პილასტრებითა და მათზე  დაყრდნობილი ნახევარწრიული თაღითაა გამოყოფილი. აფსიდის ღერძზე გაჭრილია  მაღალი, თაღოვანი სარკმელი, რომლის ორივე მხარეს თაღოვანივე ნიშებია მოწყობილი – ერთი სამხრეთით, ორი  კი –  ჩრდილოეთით, მათგან ერთ-ერთის ზემოთ მცირე სამალავია. აფსიდის შუაში დგას ოთხწახნაგა ტრაპეზი. საკურთხევლის ბაქანი დარბაზის იატაკის მიმართ ოდნავ შემაღლებულია და შუაში ნახევარწრიული ამბიონი აქვს მოწყობილი.

დარბაზის გრძივი კედლები ორი წყვილი, ერთსაფეხურიანი პილასტრით სამ თანაბარ  ნაწილად იყოფა. პილასტრებზე გადადის კამარის საბჯენი თაღები. აფსიდის სარკმლის გარდა, შიდა სივრცეს სამხრეთ, დასავლეთ და ჩრდილოეთ კედლებში  გაჭრილი თითო თაღოვანი სარკმელი აშუქებს.  

დასავლეთ ფასადზე, შესასვლელსა და სარკმელს შორის, დაბალი თაღოვანი ნიშაა. სარკმლის ზემოთ კი საფეხურიან საფუძველზე აღმართული ჯვარია გამოსახული. სარკმლის ორივე მხარეს გამოყვანილია ვერტიკალურად განლაგებული სამ-სამი რომბი. ფასადები დასრულებულია აგურის ლავგარდნით. ეკლესია გადახურულია ღარისებრი  კრამიტით.  
შენობის დასავლეთ კედელზე დგას აგურის სამრეკლო.

## ლიტერატურა -
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XVIII საუკუნის ეკლესიები
დიდი შირაქის ველის მეორე ნამოსახლარი

**დიდი შირაქის ველის მეორე ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს დიდი შირაქის ველის ჩრდილო-დასავლეთით.

თარიღდება ძვ. წ. II ათასწლეულის ბოლო - I ათასწლეულის დასაწყისით. ნამოსახლარი წრიულია (დიამეტრი 200 მეტრი,  სიმაღლე - ზოგან - 3 მეტრამდე), აღმოჩნდა 2009 წელს. ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის წარმოებული არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). ძეგლს შემოვლებული აქვს სათავდაცვო ზღუდე, სავარაუდოდ, თხრილიც. დაზიანებულია ხვნის შედეგად. ნამოსახლარის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, 400 მეტრზე, ერთმანეთთან ახლოს განლაგებული სხვადასხვა დიამეტრის (10-იდან 40 მეტრამდე) და სიმაღლის (1-2 მეტრი) რამდენიმე ბორცვია (სავარაუდოდ, სამარხები).

ნამოსახლარზე აკრეფილი კერამიკული მასალა დაცულია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ქვემო ქედის სამარხი

**ქვემო ქედის სამარხი** — საცურაო აუზის მშენებლობისას შემთხვევით აღმოჩენილი არქეოლოგიური ძეგლი. მდებარეობს სოფელ ქვემო ქედში. მიეკუთვნება იალოილუთეფეს კულტურას.

სამარხში გამოვლინდა ბრინჯაოს თხელი ფირფიტებისგან დამზადებული რომაული მუზარადი. იგი დეფორმირებულია, შემკულია რელიეფურად დატანილი ხაზებით. შუბლსაფარზე მცირე ნახვრეტები და შვერილებია. შემორჩენილი აქვს ბრინჯაოს რგოლის ფრაგმენტიც. სამარხში გამოვლინდა ბრინჯაოს სამაჯურები, მოწითალო და მოყავისფრო თიხისგან დამზადებული ჭურჭელი.

აღმოჩენილი არქეოლოგიური მასალა ინახება ქალაქ დედოფლისწყაროს მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
მირზაანის ეკლესია

**მირზაანის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს სოფელი მირზაანის აღმოსავლეთით 1 კილომეტრზე ყველაწმინდის ეკლესიასთან ახლოს რამდენიმე მეტრში. თარიღდება შუა საუკუნეებით. შენობა გეგმით სწორკუთხაა, შემორჩენილია რიყის ქვით ნაგები კედლების მცირე ფრაგმენტები. შესასვლელი დასავლეთით ჰქონია აღმოსავლეთით ნალისებრი აფსიდი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ჩანკაანის გორანმოსახლარი

**ჩანკაანის გორანამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს შირაქის ველის ჩრდილოეთ განაპირას, სოფლებს ზემო ქედსა და სამრეკლოს შორის, ჩანკაანად წოდებულ ადგილზე. თავბრტყელ ბუნებრივ ბორცვზე, რასაც ირგვლივ ევლება სათავდაცვო თხრილი. ძეგლი თარიღდება ძვ. წ. II ათასწლეულის დასასრულით. ნამოსახლარიდან 0.3 კილომეტრზე აღმოჩენილია სამაროვანი, რომელიც დიდი რაოდენობით დაზიანებული ორნამენტებითაა წარმოდეგენილი. ნამოსახლარზე და სამაროვანზე აიკრიფა თიხის ჭურჭელი. 

მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ჭაჭუნის ვაკის გორასამარხი

**ჭაჭუნის ვაკის გორასამარხი**  — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს მდინარე ივრის მარცხენა ნაპირას, ჭაჭუნად წოდებულ ადგილზე, თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვით II ათასწლეულის I ნახევრით, აღმოჩნდა არქეოლოგიური დაზვერვების დროს გაითხარა 1970 წელს ინსტიტუტის კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის მიერ. გორასამარხი დაზიანებული იყო შემორჩენილი ჰქონდა მცირე ქვაყრილი, რის ქვეშ, ცენტრალურ ნაწილში, გამოვლინდა სამრახი ორმო.

ორმოს ცენტრში მიცვალებული დაკრძალული იყო მოხრილი კიდურებით, თვით დასავლეთით. სამარხში აღმოჩნდა ქვიშანარევი თიხის ხელით ნაძერწი ჭურჭელი ორი ქილა, ქოთანი და ბაღია. ერთი ქილა მოწითალოა, კვერცხისებრი. აქვს ფართო, ოდნავ გადაჭლილი პირი და ვიწერო ძირი, მეორე ნაცრისფერია, რუხლაქებიანი, ზედაპირი სუსტადააა ნაპრალები. აქვს სწორი პირი, მომრგვალებული, ყელზე გადმოკეცილი ბაკო და დაბალი ყელი, სფერული მუცელი და ფართო ძირი. ყელიდან მხარზე გადასვლის ადგილას გარშემოუყვება ამოღარული და ამოტიფრული ორნამენტი, გლუვი, მოყვითალო, მოვარდისფრო ქოთანი, რასაც ფართო, გადაშლილი, ბრტყელბიკოიანი პირი და ფართო ძირი აქვს, გლუვია, რუხი, ნაცრისფერლაქვებიანია ბადიაც. აქვს ფართო, გადაშლილი პირი და ძირისკენ მკვეთრად შევიწროებული კალთა.

მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნიკურ საცავში. 

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ოზაანის სამების ეკლესია

**ოზაანის სამების ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი საქართველოში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში. დგას სოფელ ოზაანის სამხრეთ-დასავლეთით, 1,5 კილომეტრზე, მთის ქედზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ძეგლი სხვადასხვა პერიოდის ორი ნაწილისგან შედგება — მცირე ზომის, თითქმის კვადრატული გეგმის (4,8x3,5 მეტრზე), რომელიც თავდაპირველი ნაწილის უშუალო გაგრძელებას კი არ წარმოადგენს, არამედ ოდნავ ირიბად ერწყმის და მასთან საერთო ორკალთა სახურავის ქვეშაა მოქცეული. შენობის ორივე ნაწილი რიყის ქვითა და კვადრატული აგურით ტლანქადაა ნაგები. თავდაპირველი ნაწილი გარედან და შიგნიდან შელესილია. მოგვიანებით მიშენებული ნაწილის კედლების წყობა კი, თავდაპირველი ნაწილისგან განსხვავებულია. აქ საფასადო წყობის ქვედა ნახევარი რიყის ქვისაა, რომელშიც თანაბარი ინტერვალებით ჩართულია ორრიგად ნაწყობი აგურის ჰორიზონტალური რიგები. კედლების ზედა ნახევარი კი აგურისაა და მხოლოდ აქა-იქაა ჩართული რიყის ქვის მოკლე რიგები. შესასვლელი მოგვიანებით მიშენებული ნაწილის დასავლეთ კედელშია. კარი შიგნიდან და გარედან გადახურულია აგურით ნაწყობი, დადაბლებული პროპორციების, ოდნავ ნალისებრი თაღით.

ეკლესია უფასადოა, აღმოსავლეთით დასრულებულია სწორკუთხა საკურთხევლით. საკურთხევლის ნაწილი დარბაზისგან გამოყოფილია მცირე სიგანის მხრებით, რომლებიც ზემოთკენ თანდათან ვიწროვდება და კამარის მრუდს ერწყმის. საკურთხევლის აღმოსავლეთ კედლის შუაში თაღოვანი სარკმელია მოწყობილი, ჩრდილოეთ კედელში კი — მცირე ზომის ნიშა. თითო ნიშა გრძივ კედლებშიცაა, საკურთხეველთან ახლოს. შიგნიდან და გარედან სწორკუთხაა. მეორე სარკმელი გვიანდელი ნაწილის დასავლეთ კედელში შესასვლელი თაღის თავზეა. საკურთხევლის ბაქანი დარბაზის იატაკის მიმართ ოდნავ შემაღლებულია, დარბაზის სივრცეში რამდენადმე (დაახლოებით I მეტრით) წინ წამოწეული, შუაში კი ნახევარწრიული ამბიონი აქვს მოწყობილი.

საკურთხევლის კედლებზე და კამარაზე შემორჩენილია „ხალხური“ მხატვრობის გაჭვარტლული ფრაგმენტები. გვიანდელი ნაწილის გრძივ კედლებზე თითო ფართო პილასტრია რომელზეც აგურით ნაწყობი კამარის საბჯენი თაღი გადადის. „პილასტრების“ ერთი წყვილი დარბაზის შუაშიცაა — შენობის ნაწილთა საზღვარზე. ისინი თავდაპირველი ეკლესიის დასავლეთ კედლის გაჭრის შედეგადაა მიღებული. ეკლესიის იატაკი მოგებულია კვადრატული აგურით. შენობა დგას რიყის ქვითა და აგურით ნაგებ მაღალ (სიმაღლე 0,8 მეტრი) ბაქანზე. ფასადები სადაა, დასრულებულია ორსაფეხურიანი, აგურით ნაწყობი ლავგარდნით, რომელსაც განივ ფასადებზე, ფრონტონის ძირის დონეზე, პატარა, ჰორიზონტალური შემონაკეცები აქვს. დასავლეთ ფასადზე, შესასვლელის გვერდით (ჩრდილოეთით) პატარა ნიშაა, რომელიც გადახურულია ერთმანეთზე კუთხით მიყრდნობილი ორი აგურით. სახურავი ორფერდაა, დაბურულია ღარისებრი კრამიტით. დასავლეთ ფრონტონის წვერზე დადგმულია ოთხწახნაგა, ოთხივე მხარეს სწორკუთხა ღიობით გახსნილი აგურის სამრეკლო, რომელიც დასრულებულია პირამიდული სახურავით.

2010 წელს ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ ეკლესია დაუდევრად გარემონტდა: ინტერიერის მნიშვნელოვანი ნაწილი შეილესა გაჯით, აღმოსავლეთ სარკმელი გარედან დადაბლდა, ფასადების დაზიანებული ნაწილი კი კირით გაილესა.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
სამრეკლოს ნამოსახლარი გორა

**ნამოსახლარი გორა** — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სოფლის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, მლაშე ტბის აღმოსავლეთით მდებარე მთის სამხრეთ ფერდზე, ხელოვნურად მოსწორებულ ადგილზე, რომელსაც გარშემოუყვება სათავდაცვო თხრილი. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაო-რკინის ხანით. გასული საუკუნის 70-იან წლებში მიაკვლია არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი კოტე ფიცხელაური). ძეგლზე დადასტურებულია თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები. 

მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
თავწყაროს ორსაყდარები

**თავსწყაროს ორსაყდარები** — არქიტექტურული ძეგლი დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე, სოფელ თავწყაროს სამხრეთ-აღმოსავლეთით. თარიღდება გვიანად შუა საუკუნეებით, დარბაზულია, გეგმით სწორკუთხა. დანგრეულია შემორჩენილია რიყის ქვითა და კირის დუღაბით ნაშენი კედლების ნაწილები, რათა შორის ყველაზე დიდ დიმაღლეზე აღმოსავლეთ კედელი დგას. 

შესასვლელი დასავლეთიდანაა აღმოსავლეთით კუთხეებმომრგვალებული საკურთხეველია, რის აღმოსავლეთ კედელში სწორკუთხა სარკმელია ხოლო ჩრდილოეთ კედელში მცირე ოთკუთხა ნიშაა მოწყობილი. 

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ლომისის წმინდა გიორგის ნიში

**ლომისის წმინდა გიორგის ნიში** — ისტორიული საკულრო ძეგლი მდებარეობს სოფელ ზემო ქედის განაპირას. თარიღდება XIX საუკუნით. 1889 წელს, მეფის რუსეთის მთავრობის გადაწყვეტილებით შირაქში რუსები უნდა ჩემოესახლებინათ. ვაჟა-ფშაველას ინიციატივითადა ირგანიზატორობით სოფლის ზემო ქედში, ქვემო ქედსა და არხილოსკალოში ჩამოსახლდა და დამკვიდრდა აღმოსავლეთ მთიანეთის მოსახლეობის საკმაოდ დიდი ნაწილი. მთიელებმა აქ ლომისის წმინდა გიორგის სახელობის ნიშიც ააგეს. XX საუკუნის 90-იან წლებში ნიშის ნაფუძარზე ადგილობრივი მაცხოვრებლებმა ბურდულებმა ააგეს ამავე სახელწოდების ნიში, რომლის აღმოსავლეთ ფასადის წყობაში ჩასმულია დაახლოებით წრიული ფორმის დამლახვრელი წმონდა გიორგის რელიეფური გამოსახულებით. რელიეფი ოსტატურადაა შესრულებული. სავარაუდოდ, იგი IX-X საუკუნეებს განეკუთვნება.  

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XIX საუკუნის ეკლესიები
კავთის ეკლესია

**კავთის ეკლესია** — არქიტეტქტურული ძეგლი დგას სოფელ მირზაანში, მცირე ბორცვზე. თარიღდება შუა საუკუნეებით.ეკლესია დარბაზულია ძირითადად ნაგებია სხვადასხვა ზომის რიყის ქვით, გარეთა კუთხეები, კარ-სარკმელთა ღიობები და ლავგარდანი აგურით. 

2007-2008  წლებში ეკლესია შეკეთდა საერთაშორისო საქველმოქმედო ფონდ „ქართუს“  ფინანსური დახმარებით. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი გარედან ოდნავ შესრული თაღითაა გადახურული, შიგნიდან კი სწორკუთხაა. აღმოსავლეთით ნახევაწრიული აფსიდია, რომლის ღერძზე მცირე, ბრტყლად გადახურული სარკმელია გაჭრილი, სარკმლის ორივე მხარეს თითო სწორკუთხა ნიშაა ერთი მსგავსი სარკმელი დასავლეთის კედელშიცაა აღმოსავლეთ სარკმლის ქვემოთ კედელზე აგურით ნაშენი ოთხწახნაგა ტრაზეია მიდგმული მსგავსი, ოღონდ ოდნავ მცირე ტრაპეზია მიშენებული ჩრდილოეთ ნიშის ქვემოთაც იგი როგორც ჩანს, სამკვეთლოდ გამოიყენებოდა აფსიდის ბაქანი დარბაზის იატაკთან მიმართებით  საფეხურითაა შემაღლებული და რიყის ბრტყელი ქვებითაა მოგებული. ეკლესია შიგნით გადახურულია რიყის ქვით ნაწყობი სამკუთხა კამარით, თითქმის იგივე ფორმისაა კონქის თაღიც რომელიც წვერში ოდნავ მომგვალებულია. ეკლესიის ფასადები სადაა, ერთადერთ დეკორაციულმახვილს ქმნის დასავლეთის სარკმლის საპირე რომელიც ცისფრად მოჭიქული აგურითაა გამოყვანილი. შენობა დასრულებულია სამ სართულიანი ლავგარდნით რომლის ქვედა და ზედა საფეხურები ჩვეულებრივად დაწყობილიი აგურის რიგითაა გამოყვანილი შუა კი კუთხით შვრილი აგურის რიგით. ეკლესიის სახურავის კეხის დასავლეთის კიდეში შემორჩენილი იყო აგურის სამრეკლოს ოთხწახნაგა საფუძვლის ნაშთი, რომელიც შეკეთების დროს მოიხსნა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
დედოფლისწყაროს მეორე ნამოსახლარი

**დედოფლისწაროს მეორე ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი, რომელიც მდებარეობს ქალაქ დედოფლისწყაროს დასავლეთით, არწივის ხეობის მარცხენა მხარეს. თარიღდება ძვ. წ. I ათასწლეულის I ნახევრით. 

აღმოჩნდა 2009 წელს, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კონსტანტინე ფიცხელაური). ნამოსახლარის საერთო ფართობია 2 ჰა. იგი ჩრდილოეთ-დასავლეთიდან დაცულია მაღალი კლდით. დასავლეთ მხრიდან ვიწრო ზოლად, იწყება ნადაბლება (ხელოვნური?).

აკრეფილი კერამიკული მასალა დაცულია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ზემო მაჩხაანის კოშკი

**ზემო მაჩხაანის კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი დგას სოფელ ზემო მაჩხაანში, ბენაანთ უბანში, ბენაშვილების ეზოში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ადგილობრივი მოსახლეობის გადმოცემით კოშკი ბოსტაშვილებს ეკუთვნოდათ.

კოშკი გეგმით კვადრატულია (გარეთა ზომები ფუძის დონეზე 6,3x6,3 მეტრია), ზემოთკენ შევიწროებული. შემორჩენილია ხუთი სართულის სიმაღლეზე (სიმაღლე 10,6 მეტრი). დაზიანებულია: ჩამონგრეულია სართულშუა გადახურვები, რომლებიც ხის კოჭებზე ყოფილა გამართული (შემორჩენილია კოჭების საყრდენი ბუდეები), მონგრეულია მეხუთე სართულის კედლების ზედა ნაწილი. სართულის შემორჩენილ კედლებში ნაპრალები და ხვრელებია გაჩენილი.

კოშკი ნაგებია სწორხაზოვან რიგებად დაწყობილი, თანაბარი ზომის რიყის ქვით, კირის დუღაბზე. გარეთა კუთხეები გამოყვანილია კვადრატული აგურით. კედლები ორივე მხრიდან გასწორებულია ბათქაშით.

კოშკის შესასვლელი I სართულის დასავლეთ კედელშია. კარი შეისრული თაღითაა გადახურული. შესასვლელის წირთხლები და თაღი აგურისაა. I სართული საცხოვრებელია, უსათოფურო. სართულის აღმოსავლეთ, სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებში ორ-ორი სწორკუთხა ნიშაა. ჩრდილოეთ კედელში, ნიშებს შორის, მოწყობილია გეგმით ნახევარწრიული, შეისრულთაღოვანი ბუხარი. დანარჩენი სართულები სათავდაცვოა. კედლებში გარეთკენ დახრილი, ცალმაგი სათოფურებია გაჭრილი. მეოთხე და მეხუთე სართულების დასავლეთ კედელში თითო განიერი და მაღალი სწორკუთხა ღიობია, რომლებიც ხით ყოფილა გადახურული (შემორჩენილია კვალი). სართულები ერთმანეთს მისადგმელი კიბით უკავშირდებოდა.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის კოშკები
ოზაანის უსანეთის ნაეკლესიარი

**ოზაანის უსანეთის ნაეკლესიარი** — არქიტექტურული ძეგლი დგას სოფელ ოზაანის აღმოსავლეთით 0,5-0,6 კილომეტრზე, ტყეში. გადმოცემით თავის დროზე აუგია მეხრიშვილების საგვარეულოს და მისთვის გამრავლება უთხოვია. ნაეკლესიარზე შემორჩენილია ჩრდილოეთ და სამხრეთ კედლების მცირე ფრაგმენტები. ძეგლი ნაგები იყო რიყის ქვით კირის ხსნარზე. ნაეკლესიარის აღმოსავლეთ ნაწილში ადგილობრივ მოსახლეობას აგურით მისივე სახელობის ნიში აუგია.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
დედოფლისწყაროს მესამე ნამოსახლარი

**დედოფლისწაროს მესამე ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი, რომელიც მდებარეობს ქალაქ დედოფლისწყაროს ჩრდილოეთით, არწივის ხეობასთან, მოვაკებულ, ტერასისებრ ადგილას. თარიღდება ძვ. წ. I ათასწლეულის ბოლო საუკუნით. 

აღმოჩნდა 2009 წელს, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). ძეგლი სამი მხრიდან შემოსაზღვრულია კლდით. ჩრდილოეთიდან კი სათავდაცვოდ გამოყენებული აქვს კირქვის მასივი. ნამოსახლარი (150 X 70 მეტრი) დამხრობილია აღმოსავლეთიდან დასავლეთით.

აღმოჩენილი მასალა მწირია. დაცულია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ჭაჭუნის ვაკის რკინის სადნობი სახელოსნოები

**ჭაჭუნის ვაკის რკინის სანდობი სახელოსნოები** — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს მდინარე ივრის მარცხენა ნაპირას, 3-4 კილომეტრზე, თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვით I ათასწლეულის პირველი ნახევრით, აღმოჩნდა 2009 წელს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ წარმოებული არქეოლოგიური დაზვერვების დროს. პირველი სახელოსნო გამართულია არა ხეობაში, არამედ ზეგანზე არსებულ სწორ ველზე, რაც გარკვეულ თავისებურებას წარმოადგენს. ველის ზედაპირზე შეინიშნება წიდის სხვადასხვა ზომის ნაშთები. მეორე სახელოსნო ერთ-ერთი ხრამის ტერასაზეა, სადაც წიდის მსხვილ ნაშთებთან ერთად დადასტურდა რამდენიმე სათავსის კვალიც.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ხომხელის წმინდა გიორგის ეკლესია

**ხომხელის წმინდა გიორგის ეკლესია** —  არქიტექტურული ძეგლი საქართველოში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში. დგას სოფელ არბოშიკის განაპირას, სამხრეთით, ბორცვზე.  განახლებულია 2009 წელს, მამა გიორგი გუგენიშვილის თაოსნობით და საერთაშორისო საქველმოქმედო ფონდ „ქართუს“ ფინანსური მხარდაჭერით. ეკლესიის კედლები დაშენებულია ადრე იმ ადგილას მდგარი დანგრეული ეკლესის კედლებზე. 

შემორჩენილი იყო: დასავლეთი (სიმაღლე — 0,5–1,2 მეტრი) და ჩრდილოეთი კედელი (სიგრძე — 4 მეტრი, სიმაღლე 0,5–1,2 მეტრი) კედლები, შიგნით, დასავლეთ კუთხეებში და გრძივ კედლებზე შემორჩენილი იყო ორსაფეხურიანი პილასტრი. თავდაპირველი ეკლესია ნაგები ყოფილა რიყის ქვითა და კვადრატული აგურით. 

ამჟამინდელი ეკლესიის კედლები ძირითადად რიყის ქვისაა. გარეთა კუთხეები, კარ-სარკმელთა ღიობები და ლავგარდანი აგურითაა გამოყვანილი. ეკლესია შიგნით გაჯითაა შელესილი, ხოლო გარედან მობათქაშებულია. ეკლესიის ოთხივე კედელში თითო მცირე ზომის, ზევითკენ შევიწროებული, თაღოვანი სარკმელია მოწყობილი. სახურავის კეხის დასავლეთ კიდეზე დადგმულია აგურის ოთხწახნაგა  სამრეკლო. ეკლესია გადახურულია ღარისებრი კრამიტით დაბურულია  ორკალთა სახურავით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
დედოფლისწყაროს მეოთხე ნამოსახლარი

**დედოფლისწაროს მეოთხე ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი, რომელიც მდებარეობს ქალაქ დედოფლისწყაროს სამხრეთ-აღმოსავლეთით, 8-10 კილომეტრზე, გორაზე. თარიღდება ძვ. წ. II ათასწლეულის მიწურულით - ძვ. წ. I ათასწლეულის  დასაწყისით.

აღმოჩნდა 2009 წელს, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). ნამოსახლარი სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან ჩრდილო-დასავლეთითაა წაგრძელებული (200 მ X 120 მ). დასავლეთიდან ესაზღვრება დახრამული ფლატე, ჩრდილოეთ დასავლეთიდან და აღმოსავლეთიდან — ფერდობი, ჩრდილოეთ და ჩრდილო-აღმოსავლეთ მხარეს შემოუყვება 3-4, ზოგან 5 მეტრი სიმაღლის სათავდაცვო ზღუდე. დადასტურდა ზღუდის გარე დასახლებაც. აიკრიფა კარგად გამომწვარი მონაცრისფრო თიხის ჭურჭლის მცირე და ქვის რამდენიმე თოხის ფრაგმენტი.

აღმოჩენილი მასალა დაცულია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
მწარეწყლის სამაროვანი

**ზემო მაჩხაანის მწარეწყლის სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს მდინარე ივრის მარცხენა ნაპირას, მშრალი ხევების, მწარეწყლის, კოდისხევის და ბაზარხევის შესაყარზე. თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვით II ათასწლეულის I ნახევრით. 

გაითხარა 1997 წელს, არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის, კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის მიერ (ექსპედიციის ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური, რაზმის ხელმძღვანელი შ. დედაბრიშვილი). ხუთი გორასამარხიდან პირველი სამი გაძარცული იყო. დანარჩენი გორასამარხების ოთხკუთხა, კუთხეებმომრგვალებული, ორმოიანი სამარხები ჩაჭრილი იყო ღორღნარევ მიწაში. მათგან ერთი გორასამარხის (№ 4) ორმო (სიგრძე — 3 მეტრი, სიგანე — 2,5 მეტრი, სიღრმე — 2,5 მეტრი) დამხრობილი იყო აღმოსავლეთიდან დასავლეთით. იგი ჭილოფგადაფარებული ძელებით ყოფილა გადახურული, ჭილოფზე დადასტურდა წითელი ოქროს კვალი. სამარხში აღმოჩნდა მსხვილფეხა საქონლის ძვლები და თიხის ხელით ნაძერწი შვიდი ჭურჭელი: ქვიშანარევი თიხის კარგად გამომწვარი, შავპრიალა, კოპლებით და ამოღარული ხაზებით შემკული დერგი; ქვიშანარევი, კარგად გამომწვარი, მოწითალო ჯამი; მოვარდისფრო-მონაცრისფრო სამარილე და სამი ქილა. სამარხეული ჭურჭლიდან ზოგი ფრაგმენტებითაა შემორჩენილი. 

მსგავსი ჭურჭელი გამოვლინდა მეორე (№5) გორასამრხის ორმოშიც (სიგრძე — 2 მეტრი, სიგანე — 1,4 მეტრი, სიღრმე — 2,3 მეტრი). გორასამარხებში მიცვალებულის ჩონჩხი არ აღმოჩენილა. სავარაუდოდ, აქ დაკრძალვის წესი შუა ბრინჯაოს ხანაში გავრცელებული კრემაცია უნდა ყოფილიყო.

მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის, გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ზემო ქედის ნამოსახლარები

**ზემო ქედის ნამოსახლარები** — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სოფელ ზემო ქედის ჩრდილო-აღმოსავლეთით (0,5 კმ-ზე) და ჩრდილო-დასავლეთით (ერთი — 1 კმ-ზე, მეორე 2,5-3 კმ-ზე). თარიღდება ძვ. წ. II ათასწლეულის ბოლო — I ათასწლეულის დასაწყისით. აღმოჩნდა 2009 წელს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ წარმოებული არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური).   

ჩრდილო-აღმოსავლეთით მდებარე ნამოსახლარი წრიულია (დიამეტრი —100 მ.). დაზიანებულია საქონლისთვის საზამთრო სადგომების მშენებლობის დროს. ძეგლის აღმოსავლეთით დამრეცი ფერდობია, დასავლეთით — მაღალი მიწაყრილი. დასავლეთ მხარეს ებმის მეორე ნამოსახლარი (სიგრძე — 300 მ. სიგანე — 200 მ.), რომელსაც გარშემოუყვება მიწაყრილი (სიმაღლე — 2 მ.). 

ჩრდილო-დასავლეთის მიმდებარე ნამოსახლარებიდან ერთი (დიამეტრი — 200 მ-მდე) მთლიანად განადგურებულია გასული საუკუნის 70-იან წლებში. ბორცვი მოუსწორებიათ და აქ სხვადასხვა დანიშნულების საწყობები აუშენებიათ. სავარაუდოდ, ბორცვს გარსშემოუყვებოდა სათავდაცვო ზღუდე და თხრილი. ანაკრეფ კერამიკულ მასალაში ჭარბობს ჭურჭლის მონაცისფრო ფრაგმენტები.

მეორე ნამოსახლარი ბუნებრივი ბორცვის მოსწორებულ თხემზე იყო გამართული. ძეგლი ოვალურია (სიგრძე — 250 მ. სიგანე — 170 მ.). გარშემო შემოუყვება სათავდაცვო ზღუდე. 

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ზემო მაჩხაანის ნამოსახლარები

**ზემო მაჩხაანის ნამოსახლარები** — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სოფელ ზემო მაჩხაანის ტერიტორიაზე, საავტომობილო გზის ორივე მხარეს. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაო-ადრინდელი რკინის ხანით. ძეგლს მიაკვლია არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის, კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ექსპედიციის ხელმძღვანელი კონსტანტინე ფიცხელაური). გზის აღმოსავლეთით მდებარე ნამოსახლარი დიდია და მაღალ, ბუნებრივ ბორცვზეა გამართული. ბორცვს თხემი მოსწორებული აქვს და ორი განიერი ტერასა შემოუყვება. გზის დასავლეთით მცირე, ერთტერასიანი ნამოსახლარიცაა. ძეგლზე გამოვლინდა  თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ჩამადაანთ გორის ნამოსახლარი

**ჩამადაანთ გორის ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი, რომელიც მდებარეობს ქალაქ დედოფლისწყაროს დასავლეთით, დედოფლისწყაროს პლატოს ნაპირას, დედოფლისწყაროსა და სოფელ გამარჯვებას შორის, მაღალ კლდეზე. თარიღდება ძვ. წ. I ათასწლეულის I ნახევრით.

გასული საუკუნის 60-იან  შეისწავლა ისტორიის არქეოლოგიისა  და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). დაზიანებულია ქვის მოპოვების დროს. ძეგლზე აიკრიფა თიხის ჭურჭელი.

მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა ინახება საქართველოს ეროვნული მუზეუმის  გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
არბოშიკის ბოსტანაანთ კოშკი

**არბოშიკის ბოსტანაანთ კოშკი** — არქეოლოგიური ძეგლი, საფორტიფიკაციო ნაგებობა, რომელიც მდებარეობს სოფელ არბოშიკის დასაწყისში, სასოფლო გზის მარკვენა მხარეს, სამი ხეობის შესაყართან. კოშკი სათვალთვალო იყო და აკონტროლებდა სამივე ხეობას. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. 

## ძეგლის აღწერა
შენობა გეგმით კვადრატს მიახლოებული ოთხკუთხედია (8,3 X 7,6 მეტრი) — შიგნიდან და გარედან კუთხეებმომრგვალებული. ნაგებია რიყის ქვითა და აგურით, კირის ხსნარზე. დანგრეულია. შემორჩენილია მხოლოდ პირველი სართული. შესასვლელი დასავლეთ კედლის სამხრეთ კიდეშია. აღმოსავლეთ კედლის შუაში თაღოვანი სარკმელია, მის ორივე მხარეს კი ერთ დონეზე თითო ცალმაგი სათოფური. დასავლეთ კედლის სამხრეთ ნაწილში სათოფურით აღჭურვილი განიერი და ღრმა ნიშაა. სამხრეთ კედელში შემორჩენილია ღიობის ერთი (დასავლეთი) წირთხლი. სართული გადახურული იყო აგურის გუმბათოვანი კამარით (შემორჩენილია ქუსლის წყობის მცირე ნაწილი, რომლი რვაწახნაგოვან საფუძველს სართულის ოთხივე კუთხეში განლაგებული ტრომპები ქმნის. კოშკს მეორე სართულიც ჰქონია, რომელზეც ასასვლელი კიბე აღმოსავლეთ კედლის სისქეში იყო მოწყობილი. კიბის უჯრედი გადახურული იყო აგურით გამოყვანილი კამარით (შემორჩენილია ნაწილი).

## ლიტერატურა
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის კოშკები
ჭაჭუნის ვაკის სადგომები

**ჭაჭუნის ვაკის სადგომები**  — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს მდინარე ივრის მარცხენა ნაპირას. ტარიბნის ტაფობსა და კოწახურის ქედის სამხრეთით, 3-4 კილომეტრზე. მიკვლეულია 1968 (ჭაჭუნა III) და 1976 (ჭაჭუნა I და ჭაჭუნა II) წლებში, ისტორიის არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის მიერ. სადგომი ჭაჭუნა I ივრის ზეგანზე აღმოჩენილი პირველი აშელური ძეგლია. ჭაჭუნა II და ჭაჭუნა III კი თარიღდება ადრინდელი მუსტიეს ხანით. 

სადგომი ჭაჭუნა I ბუნებრივი ბორცვის სწორ თხემზე. ორი მცირე გორასამარხის გვერდით გამოვლინდა დაახლოებით 50-50 მეტრი ფართობზე შეგროვდა ქვის ქვედაპალეოლითური ნივთები:მონაცისფრო მერგელის ნუკლეუსები დამზადებულია ქვარგვალებსა და ანამტვერებზე: გამოიყოფა ორი ნუკლეუსი ჩოპერი. ორი გრძივი ტიპის ერთფუძიანი და ერთი ორფუძიანი ორმხრივი ნაკეთობა. ანატკეცი ნამზადები მოგრძო. დაბალი ფართო, შემთხვევითი და სამკუთხედისებრი მოყვანილობისაა, მათთვის დამახასიათებელია ფართო, გლუვი დარტყმის მოედანი და რელიეფური ბურცული. იარაღი შედგება ანატკეცეზე დამზადებული ექვსი ხელსაწყოსგან და წარმოდგენილია ცალპირა სწორი, ამოზნექილი და ამოზნექილ-ჩაზნექილ სამუშაოპირიანი, კონვერგენტული, ორპირა, სწორი სამუშაოპირიანი და სამიპირა ჩაზნექილსამუშაოპირიანი სახოკებით. 

ჭაჭუნა I-ის სამხრეთით, ფერდობის ძირში, ივრისპირა ვაკეზე. დაახლოებით 1 ჰექტარის ფართობზე მდებარეობდა სადგომი ჭაჭუნა II რომლის ზედაპირულად მოპოვებული მასალა მოიცავს ანდეზიტისა და კაჟის შუა პალეოლეითურ არალევალუაურ ნივთებს ნუკლეუსებს, ანატკეცებს, მზა იარაღს, ნეკლეუსები ერთფუძიანია. გრძივი და განივი ტიპის, ამორფული. დამზადებულია ქვარგვალებსა და ანამტრევებზე. ანატკეც-ნამზადები მოგრძო ან დაბალი, ფართო შემთხვევითი მოყვანილობის. ახასიათებთ გლუვი, ფართო, ბლაგვი კუთხით განლაგებული დარტყმის მოედანი და რელიეფური ბურცული, რომელსაცქვედა სიბრტყის ნახევარი უკავია. იარაღი წარმოდგენილია ოთხი სახოკი-ჩოპერით, ანუ ცალმხრივი უხეში საჩეხით, რომლებიც დამაზდებულია ანდეზიტის დისკოსებრ ქვარგვალზე და არის ცალპირა, განივი ტიპის, სწორსამუშაოპირიანი, გრძივი ტიპის ამოზნექილსამუშაოპირიანი, გრძივი ტიპის ამოზნექილ-ჩაზნექილი სამუშაოპირიანი და სწორი სამპირა, ამოზნექილ და ჩაზნექილსამუშაოპირიანი. სამი კონვერგენტული, გრძივი ტიპის ამოზნექილსამუშაოპირიანი საფხეკითა და ორი გვერდამოღარული ანკოშით. 

ჭაჭუნა I-ის და ჭაჭუნა II-ის აღმოსავლეთით. 1-1,5 კილომეტრის დაშორებით მდებარეობდა სადგომი ჭაჭუნა III. ძეგლზე გამოვლინდა ხუთი შუაპალეოლითური არალევალუაური ნივთი: გაკაჟებული ქანისა და რიყის ქვის ერთფუძიანი გრძივი ტიპის და ამორფული ნუკლეუსები. არასწორი მოყვანილობის სამი მოგრძო ანატკეცი და განივი ტიპის ამოზნექილსამუშაოპირიანი სახოკი. მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიის საცავში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
არბოშიკის დამბადებლის ეკლესია

**არბოშიკის დამბადებლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, რომელიც დგას სოფელ არბოშიკის განაპირას, ტყიან ბორცვზე. თარიღდება XVIII საუკუნით. 

## ძეგლის აღწერა
ეკლესია დარბაზულია (5 X 4 მეტრი). ნაგებია რიყის ქვით კუთხეების ზედა ნაწილები (განახლებულია) ნაწყობია კვადრატული აგურით. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი ბრტყელი თაღითაა გადახურული.  აღმოსავლეთით მოკლე მხრებით გამოყოფილი აფსიდაა, რომელსაც გეგმით თავგაბრტყელებული ნახევარწრის ფორმა აქვს.  აფსიდაში პატარა, შიგნიდან შეისრული, ხოლო გარედან ოთხკუთხა ფორმის სარკმელია გაჭრილი. იგი ინტერიერის განათების ერთადერთი წყაროა. კამარა ქვისაა, დაყრდნობილია აფსიდის თაღსა და დასავლეთ კედლის მიმდებარე საბჯენ თაღზე. ფასადები სადაა, მოკლებულია ყოველგვარ მორთულობას.

2007-2008 წლებში შეკეთდა საქართველოს ისტორიულ ძეგლთა დაცვის ფონდის მიერ, აღდგა კედლების ზედა ნაწილები, არსებული აგურის ლავგარდნის ნაშთების მიხედვით მოეწყო ახალი ლავგარდანი, შიგნით კედლები შეილესა გაჯით, ეკლესიად გადაიხურა ღარისებრი კრამიტით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XVIII საუკუნის ეკლესიები
დედოფლისწყაროს პირველი ნამოსახლარი

**დედოფლისწაროს  პირველი ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი. მდებარეობს ქალაქ დედოფლისწყაროს დასავლეთით, ორიოდ კილომეტრზე, ე. წ. ორი ძმის მთის დასავლეთით, 300 მეტრზე. თარიღდება ძვ. წ. I ათასწლეულის ბოლო საუკუნით. 

აღმოჩნდა 2009 წელს, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). დაზიანებულია მიწის დამუშავების გამო.

აკრეფილი მასალა (ყვითლად გამომწვარი კერამიკის ფრაგმენტები), რომელიც დიდ ფართობზე იყო გაბნეული. დაცულია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ოზაანის ყველაწმინდის ეკლესია

მინი|ცლუნკაანის ყველაწმინდა
**ოზაანის ყველაწმინდის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი დგას სოფელ ოზაანის დასავლეთ განაპირას, ყოფილ სოფლის ცლუნკაანის (ამჟამად სოფლის ერთ-ერთი უბანია) ტერიტორიაზე ძველ სასაფლაოზე. თარიღდება XVIII-XIX საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია (7,7x5,5 მეტრზე), გარედან სწორკუთხა მოხაზულობის. ნაგებია რიყის ქვით. კამარა, საბჯენი თაღები და კარ-სარკმლების ღიობები გამოყვანილია კვადრატული აგურით. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. შიგნიდან სწორკუთხა. ღიობი გარედან ბრტყელი თაღითაა გადახურული და შიგნითკენ თანდათან ვიწროვდება.

ეკლესიის შიდა სივრცე აღმოსავლეთით დასრულებულია საკურთხევლის ნახევარწრიული აფსიდით, რომელიც დარბაზისგან წყვილი პილასტრითა და მათზე დაყრდნობილი შეისრული თაღითაა გამიჯნული. აფსიდში ერთი სწორკუთხა სარკმელი და ოთხი ნიშაა. მათგან სამი სარკმლის ჩრდილოეთითაა, ერთი — სამხრეთით. აფსიდი გადახურულია წესიერი ფორმის კონქით.

ეკლესიის დარბაზი მოკლეა, გეგმით კვადრატს მიახლოებული. გადახურულია შეისრული კამარით, რომელიც საკურთხევლის კამარის გარდა, ეყრდნობა კიდევ ორ საბჯენ თაღს. მათგან ერთი დარბაზის შუაშია, მეორე - დასავლეთ კედელთან. ორივე თაღი შეკიდულია. დარბაზის სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლები დანაწევრებულია ერთმანეთის სიმეტრიულად განლაგებული, ორ-ორი განიერი, მაღალი, შეისრულთაღოვანი ნიშით. თითო მსგავსი, ოღონდ გაცილებით დაბალი, ვიწრო ნიშა, დასავლეთ შესასვლელის გვერდებზეცაა.

საკურთხევლის სარკმლის გარდა, შიდა სივრცეს სამხრეთ კედლის აღმოსავლეთ ნიშაში გაჭრილი სარკმელიც აშუქებს, რომლის თაღი ნიშის თაღს ემთხვევა.

ეკლესია შიგნით შელესილია გაჯით, გარედან შელესილი და შეთეთრებულია — შიგნი კირის ხსნარით. დასავლეთ ფასადზე, შესასვლელის ზემოთ, წყობის შეღრმავებით გამოყვანილია მაღალი ჯვრის გამოსახულება, რომელიც საფეხუროვან პოსტამენტზე დგას.

კედლები დასრულებულია აგურის ორსაფეხურიანი ლავგარდნით. ეკლესია დაბურულია ღარისებრი კრამიტით.

ეკლესიის დასავლეთ კედელზე დადგმული იყო აგურის მრგვალი სამრეკლო, რომლისგანაც მხოლოდ საფუძველია შემორჩენილი.

2008 წელს ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ ძეგლზე ჩატარდა სარეაბილიტაციო სამუშაოები: დაიდგა კანკელი, კედლები შიგნიდან ხელახლა შეილესა გაჯით, ხოლო გარედან (მხოლოდ დაზიანებული ადგილები) - კირის ხსნარით.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XVIII საუკუნის ეკლესიები
მირზაანის კვირაცხოვლის ეკლესია

მინი|კვირაცხოვლის ეკლესია
**მირზაანის კვირაცხოვლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს სოფელ მირზაანში, მთავარი სამანქანო გზის პირას. ძველი სხვადასხვა პერიოდის ორი შენობისგან შედგება. თავდაპირველად აქ მდგარი XVIII საუკუნის პატარა დარბაზული ეკლესიისგან და მოგვიანებით მასზე დაშენებული რამდენიმე მოკლე, მაგრამ ოდნავ განიერი სათავსისგან, რომელიც გეგმით თითქმის კვადრატს უახლოვდება.

2010 წელს საერთაშორისო ფონდ „ქართუს“ დაფინანსებით ჩატარდა ეკლესიის სარეაბილიტაციო სამუშაოები. აღდგა თავდაპირველად ეკლესიის დასავლეთის კედელზე მდგარი აგურის ოთხწახნაგა სამრეკლო და ლავგარდნის ჩამოშლილი ნაწილები, ეკლესია გადაიხურა ღარისებრი კრამიტით. ეკლესია ძირითადად რიყის ქვითაა ნაგები, ღიობები კონსტრუქციული ელემენტებიდა ლავგარდანი გამოყვანილია აგურით გარდა ამისა აგური ალაგ-ალაგ გარეთა კუთხეების წყობაშიცაა ჩართული. კედლები შიგნიდან და გარედან შელესილია, ეკლესიისგან განსხვავებით, მინაშენის წყობაში აგური ჭარბადა მოხმარებული. წყობაში ასევე გამოყენებულია საფლავის როგორც მთლიანი ისე სხვადასხვა სიდიდის ფრაგმენტებიც. ეკლესიას ორი სწორკუთხა შესასვლელი აქვს, ორივე მინაშენია სამხრეთიდან და დასავლეთიდან. მათგან სამხრეთის მინაშენის შესაბამისი კედლის აღმოსავლეთ ნაწილშია, ხოლო დასავლეთის, გაცილებით განიერი, კედლის შუაშია გაჭრილი. ეკლესიის შიდა სივრცე მნიშვნელოვნადა დაგრძელებული. აღმოსავლეთით იგი დასრულებულია საკურთხევლის ნახევარწრიული აფსიდით, რომლის ღერძზე სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი აფსიდში სამი ნიშაა ერთი სამხრეთით და ორი ჩრდილოეთით, საკურთხეველი ეკლესიის დარბაზის მიმართ საფეხურითაა შემაღლებული და შუაში ნახევარწრიული ამბიონი აქვს მოწყობილი, საკურთხევლის იატაკი მორგებულია კვადრატული აგურით აფსიდი გადახურულია წესიერი ფორმის კონქით. ეკლესიის თავდაპირველი ნაწილის გრძივ კედლებზე ორი წყვილი პილასტრია, რომლებზეც კამარის საბჯენი შეისრული თაღებია გამოყვანილი. შეისრული ფორმისა კამარაც. პილასტრების აღმოსავლეთ წყვილთა და მათზე დაყრდნობილი საბჯენი თაღით საკურთხევლის სივრცეა გამოყოფილი. გრძივ კედლებზე ორ-ორი განიერი, შეისრული თაღით გადახურული ნიშაა. მათ შორის აღმოსავლეთ წყვილში თითო სარკემლია გაჭრილი, რომელთა თაღები შესაბამისი ნიშას თაღს ერწყმის, ორივე სარკმელი გარედან სწორკუთხაა. დარბაზის იატაკიც აგურისაა, მაგარამ აქ აგური გაცილებით დიდი ზომისა. 

ეკლსიის დასავლეთ მინაშენის გრძივი კედლების შუაში და კიდეებში ერთსაფეხურიანი პილასტრებია მოწყობილი, რომლებზეც კამარის საბჯენი თაღებია დაყრდნობილი კამარაც და თაღებიც შესრულია. მინაშენი განათებულია ოთხი თაღოვანი სარკმლით მათ შორის ორი ჩრდილოეთ კედელშია პილასტრის გვერდებზე ხოლო თითო-თითო სამხრეთით და დასავლეთით ინტერიერი შელესილი და შეთეთრებულია. ეკლესიის ფასადებიდან მხოლოდ დასავლეთისაა მორთული აქ შესასვლელის გვერდებზე ერთი მეორეს ზემოთ, აგურის წყობით სამ-სამი შეღრმავებული ტოლმკლავი ჯვარია გამოსახული შესასვლელეის თავზე მცირე, შეღრმავებული რომბია, უფრო ზემოთ თაღოვანი სარკმელი და საფეხურებიან ბაზაზე აღმართული ზღვარი რომელიც ფრონტონის წვერშია მოქცეული. ეკლესიის ორივე ნაწილის კედლები დასრულებულია ოთხსაფეხუროვანი ლავგარდნით, რომლებიც შედგენილია ჩვეულებრივად დაწყობილი და კუთხით შვრილი აგურით რიგების მონაცვლეობით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XVIII საუკუნის ეკლესიები
მირზაანის ნაეკლესიარი

**მირზაანის ნაეკლესიარი** — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს სოფელი მირზაანის აღმოსავლეთით 1 კილომეტრზე ყველაწმიდის ეკლესიის სამხრეთით, რამდენიმე მეტრში.

ძეგლი მთლიანად დანგრეულია. შემორჩენილია დასავლეთის კედლის საძირკველის ფრაგმენტები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ჭაჭუნის ვაკის სადგომი

**ჭაჭუნის ვაკის სადგომი**  — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს  მდინარე ივრის მარცხენა ნაპირას, ტარიბნის ტაფობსა და კოწახურის ქედის სამხრეთით 3-4 კილომეტრზე, უსახელო ხევის მარჯვენა მხარეს, გორასამარხების ტერიტორიაზე. თარიღდება პალეოლითის ხანის დასასულით. 

ძეგლს 1961 წელს მიაკვლია ისტორიის არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. სადგომს უკავია 2000-2500 კვ. მ. ფართი, რომელიც კაჟის ოფსიდიანისა და ბაზალტის ქვის ნამტვრევებითაა მოფენილი. სადგომის ტერიტორიაზე აღმოჩენილი მასალა იახება საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
გამარჯვების ნამოსახლარები

**გამარჯვების ნამოსახლარები** — არქეოლოგიური ძეგლი საქართველოში, სოფელ გამარჯვებაში, დასავლეთით 4-5 კილომეტრზე, თელეთხევის მარცხენა ნაპირას, მაღალ სერზე. თარიღდება ძვ. წ. II ათასწლეულის მეორე ნახევრით და ძვ. წ. I ათასწლეულის პირველი ნახევრით.

2009 წელს მიაკვლია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის სადაზვერვო არქეოლოგიურმა რაზმმა (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). ნამოსახლარი აღმოსავლეთ — დასავლეთი მიმართულებითაა წაგრძელებული (სიგრძე — 70 მეტრი, სიგანე — 15 მეტრი) ირგვლივ შემოუყვება ტერასა (მაქსიმალური სიგრძე — 30 მეტრია), რომელიც რელიეფშია გამოკვეთილი, არქეოლოგიური მასალა არ აღმოჩენილა.

იმავე წელს, ხევის მარჯვენა მხარეს, გამოვლინდა მეორე ნამოსახლარი, რომლის ჩრდილოეთ და სამხრეთ მხარეს ჩანს ორმაგი სათავდაცვო ზღუდე. არქეოლოგიური მასალა არც აქ აღმოჩენილა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ოლეს სამაროვანი

**ოლეს სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სოფელ ზემო მაჩხაანის სამხრეთით, ოლეს მინდორზე. 1961 წელს აღმოაჩინეს გორასამარხების ველი, დაახლოებით 100-მდე სამარხით. ზედაპირულად აკრეფილი მასალის მიხედვით, სამარხები დათარიღდა შუა და გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის მიჯნით. 1970 წელს ძეგლზე არქეოლოგიური გათხრები ჩაატარა ივანე ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ექსპედიციის ხელმძღვანელი კონსტანტინე ფიცხელაური). შესწავლილ სამარხთა შორის დიდი გორასამარხები თითო-ოროლა იყო, მცირე ზომისა კი მრავლად. დიდ გორასამარხთაგან ერთი მათგანი ქვაყრილიანია, ღრმა, ფართო, ოთხკუთხა ორმოთი. სამარხი გაძარცული აღმოჩნდა, მაგრამ მოპოვებული თიხის ჭურჭლის ნატეხების მიხედვით იგი შუა ბრინჯაოს ხანის თრიალეთური კულტურის ძეგლია. მცირე გორასამარხების ქვაყრილის დიამეტრი მერყეობს 6-დან 12 მეტრამდე, სიმაღლე საშუალოდ, 1 მეტრამდეა. ქვაყრილების ქვეშ, ცენტრალურ ნაწილში, ოთხკუთხა, მოგრძო ორმოა (სიღრმრე 0,85-1,1 მეტრი, სიგანე 1,4-1,7 მეტრი, სიგრძე 1,7-2,5 მეტრი). სამარხები ინჰუმაციურია. მიცვალებული წევს მარჯვენა ან მარცხენა გვერდზე, კიდურებმოხრილი, თავით დასავლეთისკენ ან ჩრდილოეთ-დასავლეთისკენ მიმართული. ძეგლზე მცირე რაოდენობით აღმოჩნდა თიხის ჭურჭელი, მათი დამუშავებისა და შემკულობის მიხედვით, ეს სამარხებიც შუა და გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის მიჯნით თარიღდება. სავარაუდოდ, ამ სამაროვნებზე პირველი სამარხები გაუმართავთ შუა ბრინჯაოს ხანის მიწურულში. სამარხთა უმეტესობა კი მომდევნო ხანის დასაწყისით თარიღდება.

მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები