ჯონ გარანგი

**ჯონ გარანგი** (დ. 23 ივნისი, 1945 — გ. 30 ივლისი, 2005) —სუდანელი პოლიტიკოსი და რევოლუციონერი ლიდერი. 1983 წლიდან 2005 წლამდე, სუდანის მეორე სამოქალაქო ომის დროს, ის მთავარსარდლის რანგში ხელმძღვანელობდა „სუდანის სახალხო განმათავისუფლებელ არმიასა და მოძრაობას“ (SPLA/M, რომელიც ამჟამად ცნობილია როგორც „სამხრეთ სუდანის სახალხო თავდაცვის ძალები“). მას ეკავა სუდანის პირველი ვიცე-პრეზიდენტის თანამდებობა სამი კვირის განმავლობაში — 2005 წლის ყოვლისმომცველი სამშვიდობო შეთანხმების დადებიდან 2005 წლის 30 ივლისს ვერტმფრენის კატასტროფაში დაღუპვამდე. 

პროფესიით ეკონომისტი განვითარების დარგში, გარანგი იყო ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი ფიგურა იმ მოძრაობაში, რომელმაც საფუძველი ჩაუყარა სამხრეთ სუდანის დამოუკიდებლობას სუდანის პრეზიდენტ ომარ ალ-ბაშირის მმართველობისგან.

## ადრეული ცხოვრება და განათლება
ჯონ გარანგი დაიბადა 1945 წლის 23 ივნისს ღარიბ ოჯახში, სოფელ ვანგულეიში (ტვიჩ ისტის ოლქი, ზემო ნილოსის რეგიონი, სუდანი). დინკას ეთნიკური ჯგუფის წარმომადგენელი ათი წლის ასაკში დაობლდა. სკოლის საფასურს მას ნათესავი უხდიდა, რის გამოც სწავლა ჯერ ვაუში, შემდეგ კი რუმბეკში შეძლო. 1962 წელს, სუდანის პირველი სამოქალაქო ომის დროს, იგი სამხრეთ სუდანელ სეპარატისტ ამბოხებულებს შეუერთდა. თუმცა, მცირე ასაკის გამო, ამბოხებულთა ლიდერებმა მას და მის თანატოლებს უმაღლესი განათლების მიღება ურჩიეს. მიმდინარე ბრძოლების გამო, გარანგი იძულებული გახდა საშუალო განათლება ტანზანიაში დაესრულებინა. სტიპენდიის მოპოვების შემდეგ, მან სწავლა აშშ-ში, აიოვას შტატის გრინელის კოლეჯში განაგრძო, რომელიც 1969 წელს ეკონომიკის ბაკალავრის ხარისხით დაასრულა.

მას შესთავაზეს კიდევ ერთი სტიპენდია ასპირანტურაში სწავლისთვის ბერკლის კალიფორნიის უნივერსიტეტში, თუმცა მან ტანზანიაში დაბრუნება არჩია, სადაც დარ-ეს-სალამის უნივერსიტეტში (UDSM), როგორც ტომას ჯ. უოტსონის სტიპენდიანტი, აღმოსავლეთ აფრიკის სოფლის მეურნეობის ეკონომიკას სწავლობდა. UDSM-ში ყოფნისას იგი „უნივერსიტეტის სტუდენტთა აფრიკული რევოლუციური ფრონტის“ წევრი იყო. მალე გარანგი სუდანში დაბრუნდა და „ანიანიას“ ამბოხებულებს შეუერთდა. არსებობს მრავალი მცდარი ცნობა იმის შესახებ, თითქოს გარანგი ამ პერიოდში შეხვდა და დაუმეგობრდა უგანდის მომავალ პრეზიდენტს, იოვერი მუსევენის; მიუხედავად იმისა, რომ გარანგიც და მუსევენიც 1960-იან წლებში UDSM-ის სტუდენტები იყვნენ, ისინი იქ ერთსა და იმავე დროს არ სწავლობდნენ. 1970 წელს გარანგი მოხვდა იმ ჯარისკაცთა ჯგუფში, რომელიც „ანიანიას“ იმდროინდელმა ლიდერმა, გორდონ მუორტატ მაიენმა, ისრაელში სამხედრო წვრთნებზე გაგზავნა.

სამოქალაქო ომი 1972 წლის ადის-აბებას შეთანხმებით დასრულდა და გარანგი, მრავალი სხვა ამბოხებულის მსგავსად, სუდანის რეგულარულ არმიაში ჩაირიცხა. თერთმეტი წლის განმავლობაში იგი კარიერული სამხედრო იყო და კაპიტნიდან პოლკოვნიკის ჩინამდე დაწინაურდა მას შემდეგ, რაც აშშ-ში, ჯორჯიის შტატში, ფორტ ბენინგის ქვეით ოფიცერთა კურსები გაიარა. ამ პერიოდში მან ოთხწლიანი აკადემიური შვებულება აიღო და აიოვას სახელმწიფო უნივერსიტეტში (ISU) მაგისტრის ხარისხი მიიღო სოფლის მეურნეობის ეკონომიკაში. 1981 წელს მან ამავე უნივერსიტეტში ეკონომიკის დოქტორის (PhD) ხარისხი დაიცვა. 1983 წლისთვის გარანგი ვადი საიედნას სამხედრო აკადემიაში (ომდურმანის ცენტრიდან 21 კმ-ში) უფროს ინსტრუქტორად მუშაობდა, სადაც ოთხ წელზე მეტი ხნის განმავლობაში წვრთნიდა კურსანტებს. მოგვიანებით იგი ხარტუმში, არმიის შტაბ-ბინის სამხედრო კვლევების განყოფილებაში სამსახურისთვის წარადგინეს.

## პოლიტიკური იდეოლოგია
გარანგმა ჩამოაყალიბა „სუდანიზმის“ ფილოსოფია, რომელიც გახდა სახელმძღვანელო პრინციპი სეკულარული და მულტიეთნიკური „ახალი სუდანის“ შესაქმნელად. მას სჯეროდა, რომ სუდანელი ხალხის ერთიანობისთვის აუცილებელი იყო არა ქვეყანაში არსებულ მრავალრიცხოვან ეთნიკურ ფრაქციებად დაყოფა, არამედ კოლექტიური უარის თქმა იმ რწმენაზე, თითქოს შავკანიანი აფრიკელობა, ისლამი, წარმართობა ან ქრისტიანობა სუდანის განმსაზღვრელი უმთავრესი მახასიათებლებია. პირიქით, მას სურდა, რომ მოქალაქეებს მიეღოთ სუდანის ყველა კულტურა და გაერთიანებულიყვნენ ერთი საერთო ნიშნის ქვეშ — რაც არის სუდანელობა.

## ამბოხებულთა ლიდერი
250px|მინი
1983 წელს გარანგი გაემგზავრა ბორში, სამხრეთელ სამთავრობო ჯარისკაცებთან 105-ე ბატალიონიდან, რომლებიც ეწინააღმდეგებოდნენ ქვეყნის ჩრდილოეთ პოსტებზე როტაციით გადაყვანას. მიუხედავად იმისა, რომ იგი არ ყოფილა იმ ოფიცერთა შორის, ვინც 105-ე ბატალიონის ანტისამთავრობო ამბოხებულების მხარეს გადასვლას გეგმავდა, იგი მხარს უჭერდა რევოლუციას. როდესაც 1983 წლის 16 მაისს 105-ე ბატალიონმა მაიორ კერუბინო კუანინ ბოლის მეთაურობით იერიში მიიტანა სუდანის არმიაზე, გარანგი ალტერნატიული გზით გაემართა მათთან შესაერთებლად ეთიოპიაში მდებარე ამბოხებულთა სიმაგრეში. მაიორები კერუბინო კუანინ ბოლი და უილიამ ნიუონ ბანი მაჩარი მეთაურობდნენ 105-ე და 107-ე ბატალიონებს ბორსა და აიოტში. კერუბინო და უილიამი გაერთიანდნენ ამბოხის მოსაწყობად და გზები გახსნეს ეთიოპიის დაბლობებისკენ.

ივლისის ბოლოსთვის „სუდანის სახალხო განმათავისუფლებელ არმიასა და მოძრაობაში“ (SPLA/M) უკვე 3000-ზე მეტი ჯარისკაცი გაერთიანდა. ორგანიზაცია ეწინააღმდეგებოდა სამხედრო მმართველობასა და ქვეყანაში ისლამის დომინირებას. ისინი მოუწოდებდნენ სხვა სამხედრო გარნიზონებსაც, დაეწყოთ ამბოხი მთავრობის მიერ ქვეყანაში თავსმოხვეული ისლამური კანონმდებლობის (შარიათის) წინააღმდეგ. უილიამ ნიუონ ბანი და კერუბინო კუანინ ბოლი SPLA-ს დამფუძნებელი წევრები იყვნენ. ბანი ბოლის შემდეგ რიგით მესამე მაღალი რანგის მეთაურად დაინიშნა.

ეს მოვლენები მიიჩნევა სუდანის მეორე სამოქალაქო ომის დასაწყისად, რასაც ოცწლიანი კონფლიქტის განმავლობაში მილიონ-ნახევარი ადამიანის სიცოცხლე ემსხვერპლა. მიუხედავად იმისა, რომ გარანგი ქრისტიანი იყო და სამხრეთ სუდანის მოსახლეობის უმრავლესობა არამუსლიმია (ძირითადად ანიმისტები), თავდაპირველად მას ომის რელიგიურ ასპექტებზე აქცენტი არ გაუკეთებია.

გარანგი ეროვნული ერთიანობის მტკიცე მომხრე იყო: მისი აზრით, უმცირესობები ერთად ქმნიდნენ უმრავლესობას და, შესაბამისად, მათ უნდა ემართათ ქვეყანა. მას სჯეროდა, რომ ერთობლივი ძალისხმევით ისინი შეძლებდნენ პრეზიდენტ ომარ ალ-ბაშირის შეცვლას მთავრობით, რომელიც შედგებოდა „სუდანის ყველა ტომისა და რელიგიის“ წარმომადგენლისგან. მისი პირველი რეალური მცდელობა ამ მიზნის მისაღწევად 1985 წლის ივლისში განხორციელდა, როდესაც მისი სარდლობით SPLA კორდოფანის რეგიონში შეიჭრა.

SPLA-მ მოიპოვა ლიბიის, უგანდისა და ეთიოპიის მხარდაჭერა. გარანგი და მისი არმია აკონტროლებდნენ ქვეყნის სამხრეთ რეგიონების დიდ ნაწილს, რომელსაც „ახალი სუდანი“ უწოდეს. იგი აცხადებდა, რომ მისი ჯარისკაცების სიმამაცე მოდიოდა „იმ რწმენიდან, რომ ჩვენ სამართლიანი საქმისთვის ვიბრძვით, რაც ჩრდილოეთ სუდანსა და მის ხალხს არ გააჩნია“. კრიტიკოსები კი მის ამბოხს ფინანსური მოტივებით ხსნიდნენ და აღნიშნავდნენ, რომ სუდანის ნავთობის სიმდიდრის დიდი ნაწილი სწორედ ქვეყნის სამხრეთში მდებარეობდა.

მალევე, 1991 წლის აგვისტოში, გარანგსა და SPLA-ს მაღალჩინოსან მეთაურებს — რიეკ მაჩარსა და ლამ აკოლს შორის — უთანხმოება წარმოიშვა. მაჩარისა და აკოლის მეთაურობით ჩამოყალიბებულ განცალკევებულ ჯგუფს „SPLA-ნასირი“ ეწოდა. რამაც გამოიწვია სამოქალაქო პირების რისხვა და გამოააშკარავა ღრმა ეთნიკური დაყოფა SPLA-ს შიგნით. სამხრეთ სუდანის თემები იმაზე მეტად დაიყვნენ, ვიდრე ოდესმე მათ ისტორიაში. ამ შიდა განხეთქილებას კიდევ უფრო ამწვავებდა ხართუმის რეჟიმების მიერ გატარებული „გათიშე და იბატონეს“ პოლიტიკა, რათა შეენარჩუნებინათ ძალაუფლება სამხრეთ სუდანის ხალხებზე. „SPLA-ნასირი“ გარანგს ძალისმიერ მართვასა და „დიქტატორულ ტერორში“ ადანაშაულებდა; თუმცა, ჩანდა, რომ ეთნიკურ მეტოქეობასაც დიდი როლი ჰქონდა: ნასირის ფრაქცია ძირითადად ნუერებისგან შედგებოდა, ხოლო გარანგის მხარდამჭერები — ძირითადად დინკას ხალხისგან. 1992 წლის დასაწყისში ორ ფრაქციას შორის თვეების განმავლობაში მიმდინარე ბრძოლებს ათასობით ადამიანი ემსხვერპლა. გარდა ამისა, „SPLA-ნასირმა“ წამოაყენა დამოუკიდებელი სამხრეთის იდეა (მაშინ, როცა გარანგს ერთიანობა სურდა). მოგვიანებით კი ბოლთან ერთად ჩამოაყალიბა „SPLA-გაერთიანებული“ (SPLA-United).

გარანგმა უარი თქვა 1985 წლის გარდამავალ მთავრობაში ან 1986 წლის არჩევნებში მონაწილეობაზე და ამბოხებულთა ლიდერად დარჩა. თუმცა, 2005 წლის 9 იანვარს, კენიის დედაქალაქ ნაირობიში, SPLA-სა და მთავრობას შორის ხელი მოეწერა სამშვიდობო შეთანხმებას. 2005 წლის 9 ივლისს, საზეიმო ცერემონიის შემდეგ, სადაც მან და პრეზიდენტმა ომარ ალ-ბაშირმა ხელი მოაწერეს ძალაუფლების გადანაწილების კონსტიტუციას, გარანგმა პირველი ვიცე-პრეზიდენტის — ქვეყნის მეორე ყველაზე გავლენიანი პირის — ფიცი დადო. პარალელურად, იგი სამხრეთ სუდანის პრემიერ-მინისტრი გახდა. ამ ადმინისტრაციას ექვსი წლის განმავლობაში ჰქონდა შეზღუდული ავტონომია, რომლის დასრულებისას დაგეგმილი იყო რეფერენდუმი სეცესიის (გამოყოფის) თაობაზე. მანამდე არცერთ ქრისტიანს ან სამხრეთელს არ ჰქონია ასეთი მაღალი სამთავრობო თანამდებობა. ცერემონიის შემდეგ გარანგმა განაცხადა: „ვულოცავ სუდანელ ხალხს, ეს არ არის ჩემი ან ალ-ბაშირის მშვიდობა, ეს სუდანელი ხალხის მშვიდობაა“.

2003 წლის ახალ წელს, ნაირობის სასტუმრო „ჰილკრესტში“, შედგა შეხვედრა SPLA-სა და ფურის ხალხის წარმომადგენლებს შორის. გარანგმა სთხოვა აბდულ ვაჰიდ ალ-ნურის (რომელმაც მოგვიანებით „სუდანის განთავისუფლების მოძრაობა“ ჩამოაყალიბა) ორ თანამშრომელს, განეცხადებინათ, რომ ფურის ხალხი SPLA-ს მხარეს იყო, რაზეც მათ უარი თქვეს. მისი ხელმძღვანელობის პერიოდში SPLA-ს ადამიანის უფლებების დარღვევაშიც სდებდნენ ბრალს. აშშ-ის პრეზიდენტი ჯორჯ ბუში, რომელიც მხარს უჭერდა სამხრეთ სუდანის დამოუკიდებლობას, გარანგს იმედისმომცემ ლიდერად თვლიდა და მას „მშვიდობის პარტნიორს“ უწოდებდა. ბუში ხაზს უსვამდა გარანგის ქრისტიანულ რწმენას და მას თავის მშობლიურ ქალაქში, მიდლენდში (ტეხასი), ევანგელურ ეკლესიებთან კავშირებსაც კი უმყარებდა.

გარანგი თავისი მიზნების პროპაგანდისთვის ეფექტურად იყენებდა რადიოს.

## გარდაცვალება
2005 წლის ივლისის ბოლოს გარანგი დაიღუპა უგანდის პრეზიდენტის კუთვნილი Mi-172 ტიპის ვერტმფრენის კატასტროფის შედეგად. იგი რვაკიტურიდან ბრუნდებოდა, სადაც თავის ძველ მოკავშირეს, უგანდის პრეზიდენტ იოვერი მუსევენის შეხვდა. მას სუდანის მთავრობისთვის არ შეუტყობინებია ამ შეხვედრის შესახებ და, შესაბამისად, არ უსარგებლია საპრეზიდენტო თვითმფრინავით. მეტიც, გარანგმა განაცხადა, რომ უქმეების გატარებას ნიუ-კუშში აპირებდა — კენიის საზღვართან მდებარე პატარა სოფელში, რომელიც თავადვე დააარსა. დღემდე უცნობია ამ შეხვედრის სხვა მონაწილეთა ვინაობა თუ მისი მიზანი.

მას შემდეგ, რაც ვერტმფრენი 24 საათზე მეტხანს დაკარგულად ითვლებოდა, უგანდის პრეზიდენტმა აცნობა სუდანის მთავრობას, რომელმაც, თავის მხრივ, ინფორმაციისთვის SPLM-ს მიმართა. SPLM-მა უპასუხა, რომ ვერტმფრენი, რომლითაც გარანგი მგზავრობდა, უსაფრთხოდ დაეშვა SPLA-ს ძველ საწვრთნელ ბანაკში. სუდანის სახელმწიფო ტელევიზიამ ეს ინფორმაცია ოპერატიულად გადასცა. თუმცა, რამდენიმე საათში სუდანის ინფორმაციის მინისტრმა, აბდელ ბასეტ საბდარატმა, ტელევიზიით უარყო მანამდე გავრცელებული ცნობა. როგორც აღმოჩნდა, SPLA/M-ის პრესსპიკერმა, იასირ არმანმა განზრახ მიაწოდა მთავრობას მცდარი ინფორმაცია უსაფრთხო დაშვების შესახებ, რათა მოეპოვებინა დრო SPLA-ს შიგნით მემკვიდრეობის საკითხების მოსაგვარებლად გარანგის სიკვდილის ოფიციალურ გამოცხადებამდე.

გარანგის ვერტმფრენი პარასკევს ჩამოვარდა, ის კი მთელი შაბათის განმავლობაში „დაკარგულად“ ითვლებოდა. ამ დროს მთავრობას სჯეროდა, რომ იგი კვლავ სამხრეთ სუდანში აგვარებდა თავის საქმეებს. საბოლოოდ, სუდანის პრეზიდენტის, ომარ ალ-ბაშირის ოფისის მიერ გავრცელებულმა განცხადებამ დაადასტურა, რომ უგანდის საპრეზიდენტო ვერტმფრენი „სამხრეთ სუდანის მთიან ქედს შეეჯახა ცუდი ხილვადობის გამო, რამაც გამოიწვია დოქტორ ჯონ გარანგ დე მაბიორის, მისი ექვსი კოლეგისა და უგანდური ეკიპაჟის შვიდი წევრის დაღუპვა“. გამოცემა Sudan Tribune-ის თანახმად, ჯონ გარანგის მემკვიდრეობა სამხრეთ სუდანის დამოუკიდებლობისთვის ბრძოლის ქვაკუთხედი გახდა. გარანგის გარეშე, აფრიკის მრავალი მარგინალიზებული ხალხი, მათ შორის სუდანელებიც, თანამედროვე სამყაროსთვის მეტწილად მივიწყებული დარჩებოდა.

ჯონ გარანგის ცხედარი გადაასვენეს ნიუ-კუშში, კატასტროფის ადგილთან ახლოს მდებარე დასახლებაში, სადაც ყოფილი ამბოხებულები და სამოქალაქო მხარდამჭერები შეიკრიბნენ მისთვის პატივის მისაგებად. დაკრძალვის ცერემონია 2005 წლის 3 აგვისტოს ჯუბაში გაიმართა. მისმა ქვრივმა, რებეკა ნიანდენგ დე მაბიორმა, პირობა დადო, რომ ქმრის საქმეს განაგრძობდა: „ჩვენს კულტურაში ამბობენ — თუ ლომს მოკლავ, ნახავ, რას იზამს ლომის ძუ“.

### ვერსიები
250px|მინი
სუდანის მთავრობამაც და „სუდანის სახალხო განმათავისუფლებელი არმიის“ (SPLA) ხელმძღვანელობამაც მომხდარი უბედური შემთხვევა ამინდს დააბრალა. მიუხედავად ამისა, არსებობს ეჭვები იმის შესახებ, იყო თუ არა ეს რეალური მიზეზი, განსაკუთრებით SPLA-ს რიგით წევრებს შორის. უგანდის პრეზიდენტმა, იოვერი მუსევენმა, ინციდენტთან დაკავშირებით განაცხადა: „ზოგი ამბობს, რომ ეს იყო შემთხვევა; შესაძლოა იყო შემთხვევა, ან შესაძლოა — სხვა რამ“; მან ასევე აღნიშნა, რომ კატასტროფა შესაძლოა რაიმე „გარე ფაქტორს“ გამოეწვია.

მიიჩნევა, რომ ჯონ გარანგის სიკვდილთან გარკვეულწილად კავშირში იყო „რუმბეკის კრიზისიც“ (SPLA/M-ის შიდა დაპირისპირება), რომელიც 2004 წლის 29 ნოემბრიდან 1 დეკემბრამდე მიმდინარეობდა — „ყოვლისმომცველი სამშვიდობო შეთანხმების“ (CPA) ხელმოწერამდე ერთი თვით ადრე.

სანამ სუდანელი ხალხი დიდი იმედით ადევნებდა თვალს ნაივაშას სამშვიდობო მოლაპარაკებებს, თავად „სუდანის სახალხო განმათავისუფლებელ მოძრაობაში“ (SPLM) ვრცელდებოდა ხმები და ბრალდებები შეთქმულების შესახებ. ეს ეხებოდა SPLM-ის თავმჯდომარის მოადგილის, სალვა კიირ მაიარდიტის თანამდებობიდან გადაყენებას და მის ნაცვლად ახალგაზრდა ნიალ დენგ ნიალის დანიშვნას. ნიალ დენგ ნიალი იყო სამხრეთ სუდანელთა ცნობილი ლიდერის, უილიამ დენგ ნიალის შვილი, რომელიც 1968 წელს სუდანის არმიამ მოკლა. უილიამ დენგ ნიალი დევნილობაში ხელმძღვანელობდა „სუდანის აფრიკულ ნაციონალურ კავშირს“ (SANU), თუმცა სუდანში 1968 წლის არჩევნებში მონაწილეობის მისაღებად დაბრუნდა, რის შემდეგაც მალევე მოკლეს.

არსებობს ცნობები, რომ სალვა კიირი არ ეთანხმებოდა იმ ამნისტიას, რომელიც რიეკ მაჩარსა და ლამ აკოლს მიენიჭათ 2003 წელს გარანგის წინააღმდეგ მოწყობილი გადატრიალების მცდელობის შემდეგ; მას ასევე არ მოსწონდა გარანგის გადაწყვეტილება, რომლის მიხედვითაც მაჩარს მაღალი თანამდებობა და ლიდერის მოადგილის თანამდებობა დაუბრუნდა. გავრცელებული ხმების თანახმად, გარანგის ამ ქმედებების საპასუხოდ, კიირი სამხრეთ სუდანის ხელმძღვანელობის წინააღმდეგ შეიარაღებული ამბოხით იმუქრებოდა.

## იხილეთ აგრეთვე
*სამხრეთ სუდანის პრეზიდენტი

## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 1945
კატეგორია:სამხრეთ სუდანის პრეზიდენტები
კატეგორია:სამხრეთსუდანელი პოლიტიკოსები
კატეგორია:დაბადებული 23 ივნისი
კატეგორია:გარდაცვლილი 2005
კატეგორია:გარდაცვლილი 30 ივლისი