open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
აფენის განძი

**აფენის განძი** —  ვერცხლის მონეტების განძი (394 ერთეული), აღმოჩენილი 1924 წელს ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტის სოფელ აფენთან. შეიცავს VI–II საუკუნეების სასანურ და ტაბარისტანულ მონეტებსა და სახალიფოს სხვადასხვა ქალაქში მოჭრილ VII-IX საუკუნეების ქუფურ დირჰემებს. დაცულია აკად. სიმონ ჯანაშიას სახელობის საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში.
## ლიტერატურა
კატეგორია:საქართველოში აღმოჩენილი განძები
კატეგორია:ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტი
შატ-ელ-არაბი

**შატ-ელ-არაბი** ( — "შატ ალ-'არაბ",  — "არავანდ რუდ") — ტიგროსისა და ევფრატის შეერთების შედეგად წარმოშობილ 195 კმ სიგრძის მდინარე, რომელიც სპარსეთის ყურეში ჩაედინება. მდინარის ქვედა ნაწილი წარმოადგენს საზღვარს ირანსა და ერაყს შორის. შატ ალ-არაბს აღმოსავლეთიდან უერთდება მდ. ქარუნი. მდინარეზე 2 მნიშვნელოვანი პორტია: ბასრა (ერაყი) და აბადანი (ირანი).

1852 წელს უბედური შემთხვევის შედეგად შატ-ალ-არაბში ჩაიძირა პარიზში მიმავალი სატრანსპორტო გემი, რომელიც სავსე იყო დურ შარუქინში გათხრების შედეგად მოპოვებული უნიკალური ექსპონატებით. ეს განძი სამუდამოდ დაიკარგა.

## რესურსები ინტერნეტში 
*ICE case: Iran–Iraq War and Waterway rights
*ირან ერაყის საზღვარი 

კატეგორია:ერაყის მდინარეები
კატეგორია:ირანის მდინარეები
აფენისხევი

**აფენისხევი**, **აფენი** — მდინარე შიგნი კახეთში (გაღმამხარი), ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტში. არეშის მარჯვენა შენაკადი. სიგრძე 23 კმ, აუზის ფართობი 36 კმ².

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:კახეთის მხარის მდინარეები
ანდრია აფაქიძე

**ანდრია მელიტონის ძე აფაქიძე** (დ. 3 სექტემბერი, 1914, ზანა, ამჟამად სენაკის მუნიციპალიტეტი — გ. 25 ნოემბერი, 2005) — ქართველი არქეოლოგი, ისტორიკოსი, საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი (1967), ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი (1959), პროფესორი, მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწე (1964). საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ს. ჯანაშიას სახელობის საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის დირექტორი (1943-1952), საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ივ. ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური სექტორის ხელმძღვანელი (1952-1972), ანტიკური ხანის არქეოლოგიური განყოფილების გამგე (1972-1989), საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ვიცე-პრეზიდენტი (1988-იდან). ხელი აქვს მოწერილი საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის აქტზე (1991 წლის 9 აპრილი). 

## ბიოგრაფია 
მუშაობდა ანტიკური ხანის არქეოლოგიის და საქართველოს ძველი კულტურის ისტორიის საკითხებზე. 1936 წლიდან არქეოლოგიური გათხრებს აწარმოებდა ბაკურციხეში, არმაზისხევში, წიწამურში, ბაგინეთზე, სარკინეთსა და ქართლის მთაზე. 1952-1974 წლებში ხელმძღვანელობდა არქეოლოგიურ გათხრებს ბიჭვინთაში, 1975-იდან — მცხეთასა და მის მიდამოებში. მისი ძირითადი ნაშრომები ანტიკური ხანის ქართული ქალაქების ისტორიას ეძღვნება. აფაქიძე რედაქტორი და თანაავტორია წიგნისა  „საქართველოს არქეოლოგია“, რედაქტორია მისივე ინიციატივით დაარსებული სერიის „მასალები საქართველოს და კავკასიის არქეოლოგიისათვის“ მეტი წილი ნაკვეთებისა. დაჯილდოებულია „საპატიო ნიშნის“ ორდენით და მედლებით.
## ლიტერატურა 
## რესურსები ინტერნეტში
*ანდრია აფაქიძე — საქართველოს პარლამენტის ოფიციალური საიტი

 

კატეგორია:ქართველი არქეოლოგები
კატეგორია:დაბადებული 3 სექტემბერი
კატეგორია:დაბადებული 1914
კატეგორია:გარდაცვლილი 25 ნოემბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 2005
კატეგორია:საპატიო ნიშნის ორდენის კავალრები
კატეგორია:თბილისის საპატიო მოქალაქეები (1998)
კატეგორია:სენაკის მუნიციპალიტეტში დაბადებულები
კატეგორია:საქართველოს რესპუბლიკის I მოწვევის უზენაესი საბჭოს წევრები
კატეგორია:საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსები
აფთარი

**აფთარი** () — მტაცებელი ძუძუმწოვარი გვარი აფთრისებრთა ოჯახისა. საქართველოში გავრცელებულია ამ გვარის ერთადერთი სახეობა — ზოლებიანი აფთარი (Hyaena hyaena). მოიცავს ორ სახეობას.
## ლიტერატურა 
* * არაბული ა.,* ენციკლოპედია „საქართველო“, ტ. 1, გვ. 246, თბ., 1997

კატეგორია:აფთრისებრნი
*
აფთრისებრი ძაღლი

**აფთრისებრი ძაღლი** () — მტაცებელი ძუძუმწოვარი ძაღლისებრთა ოჯახისა. სხეულის სიგრძე 1 მ-მდეა, კუდისა — 40 სმ-მდე, მასა — 25 კგ-მდე. ბალნიანი საფარველი მოხატული აქვს თეთრი, შავი და წითური ლაქებით, რის გამო მას „ჭრელ მგელსაც“ უწოდებენ. გავრცელებულია აფრიკის სავანებში, საჰარის სამხრეთით. აფთრისებრი ძაღლები ცხოვრობენ ხროვად (20-30 ერთად). ანადგურებენ ანტილოპებს, ზებრებს, სირაქლემებს, შინაურ ცხოველებს და სხვა. ნადირობენ როგორც დღისით, ისე ღამით. ძუ ყრის 6-8 ლეკვს. ძნელად თვინიერდება. ტყვეობაში მრავლდება.

## რესურსები ინტერნეტში 
* აფთრისებრი ძაღლი — Lycaon pictus 
* აფთრისებრი ძაღლი — Lycaon pictus 
* აფთრისებრი ძაღლი — Lycaon pictus 

## ლიტერატურა 
კატეგორია:აფთრისებრი ძაღლები
ტეტჩერიზმი

**ტეტჩერიზმი** (ინგლ. Thatcherism) — პოლიტიკური აზროვნების სისტემა, რომელსაც 1979-90 წლებში ბრიტანეთის პრემიერ-მინისტრის, მარგარეტ ტეტჩერის, მთავრობას მიაკუთვნებენ.

## მიმოხილვა
ტეტჩერიზმისთვის დამახასიათებელია თავისუფალი ბაზრის ეკონომიკა, მონეტარისტული ეკონომიკური პოლიტიკა, სახელმწიფო საკუთრებაში მყოფი საწარმოების პრივატიზაცია, დაბალი პირდაპირი დაბეგვრა მაღალ ირიბ დაბეგვრასთან პარალელურად, საწარმოო გაერთიანებების (პროფკავშირები) მიმართ ოპოზიცია სახელმწიფო რეგულირებით, ნაციონალიზმი, ცენტრალიზაცია და მისთ. ტეტჩერიზმი შეიძლება შედარებულ იქნას რეიგანომიკასთან. ტეტჩერი მხარს უჭერდა ინდივიდუალიზმს და წინააღმდეგი იყო კოლექტივიზმის — მისი მთავარ მანტრა იყო თვითდახმარება.

ტეტჩერიზმთან დაახლოებული მოაზროვნეები იყვნენ კეიტ ჯოზეფი, ენოხ პაუელი, ფრიდრიხ ჰაიეკი და მილტონ ფრიდმანი. 1996 წელს საიმონ ჰეფერთან ინტერვიუში ქ-ნმა ტეტჩერმა განაცხადა, რომ ორი უდიდესი ადამიანი, რომელთა მასზე ზეგავლენა მოახდინეს იყვნენ ჯოზეფი და პაუელი. ფრიდმანმა ერთხელ ინტერვიუში განაცხადა "რასაც ადამიანები ვერ ხედავენ არის ის, რომ მარგარეტ ტეტჩერში მრწამსით არ არის ტორი. ის მე-19 საუკუნის ლიბერალია." ტეტჩერს სწამდა ეკონომიკური ლიბერალიზმის. 1996 წელს ჯოზეფის მემორიალურ ლექციაზე ქ-ნმა ტეტჩერი ამტკიცებდა, რომ "კონსერვატივიზმის ტიპი, რომელსაც ის და მე... ვუჭერთ მხარს ყველაზე უკეთ განისაზღვრება როგორც "ლიბერალული", ძველ-მოდური მნიშვნელობით. და მე ვგულისხმობ ლიბერალიზმს ბ-ნი გლადსტოუნის, და არა გვიანდელი კოლექტივისტებისა."

## სქოლიო
კატეგორია:გაერთიანებული სამეფოს პოლიტიკა
კატეგორია:ეკონომიკური იდეოლოგიები
კატეგორია:ეპონიმური პოლიტიკური იდეოლოგიები
ქლოროფილი

მინი|300პქ|ქლოროფილი აძლევს ფოთლებს მწვანე შეფერილობას.
**ქლოროფილი** ( ბერძნ. chloros — მწვანე და phyllon — ფოთოლი) — მწვანე ფოტოსინთეზის პიგმენტი მცენარეებში და ზოგიერთ ბაქტერიებში. ქლოროფილი ითვისებს ყველაზე ძლიერ ელექტრომაგნიტური სპექტრის ლურჯ და წითელ, უფრო ნაკლებად მწვანე ნაწილებში, შედეგად მიიღება მწვანე შეფერილობის ქლოროფილის შემცველი ქსოვილები, როგორიცაა მცენარეების ფოთლები.

კატეგორია:ფოტოსინთეზური პიგმენტები
კატეგორია:ბოტანიკა
მიხეილ ეიზენშტეინი

**მიხეილ ეიზენშტეინი** (Mikhail Eisenstein; 1867 - 1921) — ლატვიელი არქიტექტორი და სამოქალაქო ინჟინერი, გერმანულ-ებრაული წარმოშობის. მას ეკუთვნის მრავალი არტ-ნუვოს სტილის შენობა რიგაში, ლატვია. განსაკუთრებით ცნობილია მის მიერ ა. ლებედინსკისთვის შექმნილი საცხოვრებელი სახლები (1903-4 წლები). მისი შვილი სერგეი ეიზენშტეინი საყოველთაოდ ცნობილი საბჭოთა კინორეჟისორი იყო.

## გალერეა 

Image:Riga_-_Elizabetes_Iela_10b,_1903.JPG|Elizabetes iela 10b
Image:Riga_-_Elizabetes_Iela_10b,_detail.JPG|დეტალი
Image:Riga_-_Alberta_iela_4.JPG|Alberta iela 4
|დეტალი
Image:Riga_-_Alberta_Iela_2a,_1906.JPG|Alberta iela 2a
Image:Riga_-_Strelnieku_iela_4a.JPG|Strelnieku iela 4
Image:Riga_Jugendstil_Hausfassade.jpg|დეტალი

## რესურსები ინტერნეტში 
* მიხეილ ეიზენშტეინის შენობები რიგაში. 

კატეგორია:ლატვიელი არქიტექტორები
კატეგორია:ლატვიელი ინჟინრები
კატეგორია:დაბადებული 1867
კატეგორია:გარდაცვლილი 1921
კატეგორია:წმინდა სტანისლავის III ხარისხის ორდენის კავალრები
კატეგორია:ბერლინში გარდაცვლილები
ელიელ საარინენი

**გოტლიბ ელიელ საარინენი** (; დ. 20 აგვისტო, 1873 — გ. 1 ივლისი, 1950) — ფინელი არქიტექტორი, რომელმაც სახელი არტ-ნუვოს სტილის შენობებით გაითქვა XX საუკუნის დასაწყისში.

## ბიოგრაფია
განათლება ჰელსინკიში მიიღო. მისი პირველი მნიშვნელოვანი ნამუშევარი, 1900 წლის მსოფლიო გამოფენის ფინური პავილიონი სტილისტურ გავლენათა არაორდინალური შერწყმა გამოდგა, მასში გაერთაინდა ფინური ხის არქიტექტურა, ბრიტანული გოთური აღორძინება და იუგენდსტილი. საარინენის ადრეულ მანერას მოგვიანებით ფინური ეროვნული რომანტიციზი უწოედეს, რამაც კულმინაციას ჰელსინკის რკინიგზის სადგურის პროექტში ჰპოვა (1910-1914). მასვე ეკუთვნის მარკას ბანკნოტების დიზაინი, რომელიც 1922 წელს შევიდა ბრუნვაში.

საარინენი 1923 წელს აშშ-ში გადადის ჩიკაგოში ტრიბუნის ტაუერისთვის კონკურსში წარმატების შემდეგ. მიუხედავად იმისა, რომ ამ კონკურსში მეორე ადგილზე გავიდა და მისი პროექტი ჩიკაგოში არ აშენებულა, ეს დიზაინი სრულად განხორციელდა გალფ-ბილდინგში, ჰიუსტონში, ტეხასი. საარინენი მას შემდეგ პროფესიულ და აკადემიურ კარიერს მიჩიგანში აგრძელებს.

1925 წელს ჯორჯ გაფ ბუზმა მას კრენბრუკის საგანმანათლებლო საზოგადოების კამპუსის დაპროექტება სთხოვა, რომელიც ბაუჰაუზის ამერიკული ეკვივალენტი უნდა გამხდარიყო. საარინენი აქ ასწავლიდა და შემდგომში, 1932 წელს, კრენბრუკის ხელოვნების აკადემიის პრეზიდენტი გახდა. მის სტუდენტთა შორის იყვნენ რეი კაიზერი და ჩარლზ იმსი.

შემდგომში ის მიჩიგანის უნივერსიტეტის არქიტექტურის ფაკულტეტის პროფესორი ხდება; ამჟამად მიჩიგანის არქიტექტურისა და ქალაქგეგმარების კოლეჯი მის სახელს ატარებს.

საარინენის ვაჟი, ეერო (1910-1961), XX საუკუნის ერთ-ერთი ყველაზე გავლენიანი ამერიკელი არქიტექტორი ხდება საერთაშორისო სტილში.

## გალერეა

ფაილი:Helsinki Railway Station 20050604.jpg|ჰელსინკის რკინიგზის სადგური
ფაილი:Helsinki_Kansallismuseo_2006.jpg|ფინეთის ნაციონალური მუზეუმი
ფაილი:Asematori-Viipuri.jpg|ვიბორგის რკინიგზის სადგური
ფაილი:Tartu asv2022-04 img28 StPaul Church.jpg|წმინდა პავლეს ტაძარი ტარტუში
ფაილი:Kleinhans_Music_Hall.jpg|კლაინჰანსის მუსიკის დარბაზი
ფაილი:FirstChristianChurch.jpg|პირველი ქრისტიანული ტაძარი
ფაილი:Finnish_Pavilion_at_Paris_1900.jpg|ფინეთის პავილიონი

## ლიტერატურა
* 
* 
* 
* A&E with Richard Guy Wilson, Ph.D.,(2000). America's Castles: Newspaper Moguls, Pittock Mansion, Cranbrook House & Gardens, The American Swedish Institute. *A&E Television Network*.
* 
* 

## რესურსები ინტერნეტში
* ელიელ საარინენი

## სქოლიო
კატეგორია:ფინელი არქიტექტორები
კატეგორია:არტ-ნუვოს არქიტექტორები
კატეგორია:დაბადებული 1873
კატეგორია:გარდაცვლილი 1950
სეზარ პელი

**სეზარ პელი** (; დ. 12 ოქტომბერი, 1926, ტუკუმანი, არგენტინა — გ.  19 ივლისი, 2019) — არგენტინელი-ამერიკელი არქიტექტორი განთქმული მსოფლიოს ყველაზე მაღალი შენობებითა და მნიშვნელოვანი ქალაქგეგმარების პროექტებით. მისი კომპანია ამჟამად ნიუ-ჰავენში, კონექტიკუტი, მდებარეობს. მისი ხელწერა გამოირჩევა მორკალული ფასადებითა და ლითონის ელემენტებით.

პელი აშშ-ში გადასახლდა 1952 წელს, ნატურალიზებული მოქალაქე 1964 წელს გახდა. თავდაპირველად არქიტექტურას სწავლობს ტუკუმანის ეროვნულ უნივერსიტეტში, შემდეგ კი ილინოისის უნივერსიტეტის არქიტექტურის სკოლაში ურბანა-კემპეინში.

1977-1984 წლებში იელის უნივერსიტეტის არქიტექტურის სკოლის დეკანი იყო. კარიერა დიდი არქიტექტორი ეერო საარინენის კომპანიაში დაიწყო და აქ მუშაობდა მსოფლიოს ფინანსური ცენტრის კომპლექსზე დაუნთაუნ მანჰეტენზე.

1991 წელს ამერიკის არქიტექტორთა ინსტიტუტმა პელი მსოფლიოს ათ ყველაზე გავლენიან ცოცხალ ამერიკელ არქიტექტორთა სიაში შეიყვანა. მისი ყველაზე ცნობილი ნამუშევარია პეტრონას ტაუერები კუალა-ლუმპურში, რომლებიც ერთ დროს მსოფლიოს ყველაზე მაღალი შენობები იყო.

კატეგორია:დაბადებული  12 ოქტომბერი
კატეგორია:დაბადებული 1926
კატეგორია:გარდაცვლილი 19 ივლისი
კატეგორია:გარდაცვლილი 2019
კატეგორია:ამერიკელი არქიტექტორები
0,(9)

[300px|right|thumb|მძიმის შემდეგ განმეორებადი ცხრიანები, მეორდება [უსასრულობა|უსასრულოდ.]]
**0,999...** (ასევე აღნიშნება როგორც 0{,}\bar{9} , 0{,}\dot{9} ან \ 0{,}(9)) — მათემატიკაში უსასრულო ათწილადია რომელიც ზუსტად ერთის ტოლია. სხვა სიტყვებით, სიმბოლოები '0.999...' და '1' ერთი და იმავე ნამდვილ რიცხვს ასახავს. მათემატიკოსები ამ ტოლობას რამდენიმე მეთოდით ამტკიცებენ.

*პირველი მეთოდი:
:\frac{1}{3} = 0,333... = 0,(3);

: 1 = 3\cdot\frac{1}{3} = 0,999... = 0,(9).

*მეორე მეთოდი:

:
\begin{align}
x           &= 0{,}(9);\\
10 x        &= 9{,}(9);\\
10 x - x    &= 9{,}(9) - 0{,}(9);\\
9 x         &= 9{,}0 \\
x           &= 1. \\
\end{align}

კატეგორია:ნამდვილი რიცხვები
კატეგორია:მათემატიკური პარადოქსები
აფიანჩა

**აფიანჩა** — მთა საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, გულრიფშის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს მდინარე კოდორის მარჯვენა მხარეს. სიმაღლე ზღვის დონიდან 1060 მ. ანტიკლინის ბირთვი აგებულია ბაიოსური პორფირიტებით, ფრთები — ზედაიურული და ცარცული კირქვებით, კალთებზე წიფლნარია, მთის ძირთან — წიფლნარ-რცხილნარი მარადმწვანე ქვეტყითა და ლიანებით. აფიანჩის მთის ძირას გაშენებულია სოფლები: ოქტომბერი და ქვემო აფიანჩა.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის მთები
კატეგორია:აფხაზეთის კავკასიონის მთები
აფიანჩა (მრავალმნიშვნელოვანი)

საკუთარი სახელი **აფიანჩა** შეიძლება აღნიშნავდეს: 

* აფიანჩა — მთა გულრიფშის მუნიციპალიტეტში
* აფიანჩა — ძველი სოფელი გულრიფშის მუნიციპალიტეტში
* აფიანჩა — პალეოლითის ხანის სადგომი აფიანჩის მთის ჩრდილოეთ ფერდობზე.
კუები

**კუები** () — ქვეწარმავალთა რიგი. სხეული მოქცეული აქვთ ძვლოვან ჯავშანში, რომელიც შედგება ამობურცული ზურგის ბაკანისა ანუ კარაპაქსისაგან და უფრო ბრტყელი მუცლის ფარის ანუ პლასტრონისაგან. ორივე ფარი ერთმანეთთან მოძრავად ან უძრავადაა დაკავშირებული. ჯავშანს ქმნის მალების გაფართოებული წარზიდული მორჩები და ნეკნები, აგრეთვე კანის გაძვალებანი. ლავიწი და მკერდის ძვალი შესულია მუცლის ფარის შედგენილობაში. კუების უმრავლესობას ჯავშანი დაფარული აქვს რქოვანი ფირფიტებით, ან ფარებით, ზოგიერთებს — კანით. კბილები არა აქვთ, ყბების ბოლოები დაფარულია რქოვანი შალითით. კისერი მოძრავია. აქვთ 2 ანალური ბუშტი, რომელიც წყლით ივსება და გამოიყენება დამატებითი სუნთქვის ორგანოდ (წყლის ფორმებში), აგრეთვე გრუნტის დასარბილებლად კვერცხის დების დროს. კიდურების კუნთები კარგად აქვთ განვითარებული, ტანისა კი თითქმის გამქრალია. ზურგის ტვინი უკეთესად არის განვითარებული, ვიდრე თავისა. გრძნობის ორგანოებიდან ყველაზე კარგადაა განვითარებული ყნოსვის, გემოვნებისა და შეხების ორგანოები. ტანად ყველაზე დიდია კუების ზღვის ფორმები (სიგრძე 2 მ, მასა 400 კგ აღწევს). თანამედროვე კუებს ყოფენ 2 ქვერიგად, 12 ოჯახად და 240-მდე სახეობად. საქართველოში გვხვდება 3: ხმელთაშუა ზღვის კუ (Testudo graeca) — გავრცელებულია აღმოსავლეთ საქართველოს ველისა და ნახევრად უდაბნოს ზონაში, ჭაობის კუ (Emys orbicularis) — გვხვდება მთელი საქართველოს წყალსატევეებში, კასპიური კუ (Clemmys caspica) — ბინადრობს აღმოსავლეთ საქართველოს წყალსატევებში (ხშირად ჭაობის კუებთან ერთად).

კუები გავრცელებულია ყველა კონტინენტზე (გარდა ანტარქტიდისა). ყველაზე ბევრია ტროპიკებში, ცივ სარტყელში არ გვხვდება. კუების ნაწილი ხმელეთზე ბინადრობს. ზღვის კუების შებრტყელებული ფორმის კიდურები ფარფლებს მოგვაგონებს. ზოგი სახეობა ნახევრად წყლის ცხოვრების ნირს ეწევა. ხმელეთის კუები  ძირითადად მცენარეულობით იკვებებიან, წყლის ფორმები — ცხოველებით (უხერხემლოები, თევზები). ყველა კუ კვერცხმდებია, დებს 1-160 კვერცხს. კუები დიდხანს ცოცხლობენ, ზოგი ფორმა 200 წელს და მეტს ძლებს. კუს ხორცსა და კვერცხს მაღალი საკვები ღირებულება აქვს. ჯავშნისაგან ამზადებენ სხვადასხვა ნაკეთობას.

## ლიტერატურა 
* Жизнь животных, т. 4, ч. 2, М., 1969;
* *Терентьев В. П.,* Герпетология, М., 1961;

## სქოლიო 
კატეგორია:კუები
აფიანჩა (სოფელი)

**აფიანჩა** — ძველი სოფელი აფხაზეთში, გულრიფშის მუნიციპალიტეტში (ახლანდელი ქვემო აფიანჩა). სოფლის მახლობლად, აფიანჩის მთის ჩრდილოეთ ფერდობეზე, აფიანჩას მღვიმესთან ახლოს 1934-1938 წლებში ს. ზამიატნინმა შეაგროვა და შეისწავლა პალეოლითის ხანის არქეოლოგიური მასალა. კოლექცია მცირერიცხოვანია, ნივთები - დანიური სართულის კაჟისა. უმთავრესად გვხვდება კლექტონის ტიპის მასიური, უხეში ანატკეცები. კოლექციის ძირითადი ნაწილი აშელის ეპოქით თარიღდება, დანარჩენი - მუსტიეს საფეხურით. დაცულია სანქტ-პეტერბურგში. პეტრე I-ის სახელობის ანთროპოლოგიისა და ეთნოგრაფიის მუზეუმში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის ისტორიული სოფლები
კატეგორია:გულრიფშის მუნიციპალიტეტი
აფიანჩის ჭა

**აფიანჩის ჭა** — კარსტული ჭა საქართველოში, აფხაზეთში, გულრიფშის მუნიციპალიტეტის სოფელ წებელდის ტაფობში, აფიანჩა-ჩაჟოუშის ქედის ჩრდილოეთ კალთის ზედაცარცულ კირქვებში. სიღრმე 70 მ. ჭის პირი ვიწრო მილისებური ხვრელია. ქიმიური ნალექებიდან გვხვდება სტალაგმიტები და კალციტის მოფარდაგებანი; მექანიკურიდან ნგრევის ადგილობრივი მასალა, თიხის ნაფენები. ჰავა სტატიურია. 

## ლიტერატურა
* ყიფიანი შ., ტინტილოზოვი ზ., ოქროჯანაშვილი არს., ჯიშკარიანი ვ., საქართველოს კარსტული მღვიმეების კადასტრი, თბ., 1966.

კატეგორია:საქართველოს კარსტული ჭები
აფიანჩა-ჩიჟოუშის ქედი

**აფიანჩა-ჩიჟოუშის ქედი (სერი)**, განედური, ანტიკლინური, დაბალი ქედი საქართველოში, გულრიფშის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს მდინარეებს კელასურსა და კოდორს შორის, წებელდის ტაფობს ესაზღვრება სამხრეთიდან. აგებულია ნეოგენური ქვიშაქვების, თიხებისა და კირქვებისაგან. ქედის აბსოლუტური სიმაღლეები მერყეობს 650-1036 მ-ს შორის. თხემი მოკავებულია, ჩრდილოეთი კალთა - დამრეცი, სამხრეთი - შედარებით ციცაბო. კალთები ტყითაა შემოსილი, ქედის შუა ნაწილი უტყეოა და ათვისებულია სამეურნეოდ.

## ლიტერატურა 
* *უკლება დ*., ენციკლოპედია „საქართველო“, ტ. 1, გვ. 247, თბ., 1997

კატეგორია:აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის ქედები
აფილია

**აფილია** ( — უარყოფის ნაწილაკი და  — ფოთოლი) — *უფოთლობა*, ფოთლების სრული რედუქცია. აფილია ახასიათებს საქსაულს, ჯუზღუნს და სხვა ფსამოფიტებს. აფილური მცენარეების ფოტოსინთეზში მთავარ როლს მწვანე ღეროები ასრულებს.
## ლიტერატურა
კატეგორია:ბოტანიკა
აფონია (მრავალმნიშვნელოვანი)

საკუთარი სახელი **აფონია** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* აფონია — გიორგი დანელიას ფილმი
* აფონია — ჩურჩულით საუბარი
აფრა

საკუთარი სახელი **აფრა** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* აფრა — გემის (ნავის) ანძაზე მიმაგრებული საგანგებო ფორმისა და ზომის ქსოვილი
* აფრა — კონსტრუქციული ელემენტი
* აფრა — ყვავილის გვირგვინის ზედა (ქვედა) ფურცელი
*აფრა — ჟურნალი
აფონია (დაავადება)

**აფონია** ( < α — უარყოფის ნაწილი და φωνή — ბგერა, ხმა) — ხმამაღლა ლაპარაკის უნარის დაკარგვა, ჩურჩულით ლაპარაკი. ვითარდება ხორხის დაავადების (ანთებითი პროცესები, ხორხის კუნთების დამბლა, სიმსივნე და სხვა) შედეგად. შეიძლება იყოს აგრეთვე ფუნქციური ხასიათის — ისტერიისა და სხვა ნევროზების დროს. მკურნალობენ აფონიის გამომწვევ დაავადებას.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დაავადებები
კატეგორია:მეტყველება
აფრა (არქიტექტურა)

[მინი|აფრები, [თეატინკირხე (მიუნხენი)|თეატინკირხე.]]
**აფრა**, **პანდატივი** — კონსტრუქციული ელემენტი, სამკუთხედის ფორმის სფერული კამარა, რომელიც შესაძლებელს ხდის ოთხკუთხა ფუძიდან გუმბათოვან გადახურვაზე თანდათან გადასვლას, ავსებს ოთხკუთხა სადგომის კედლებზე ამოყვანილ თაღებს შორის კუთხეებში დარჩენილ სივრცეს. 

აფრა, როგორც კონსტრუქციული და მხატვრული სისტემა, პირველად გამოიყენეს ბიზანტიელმა ხუროთმოძღვრებმა VI საუკუნეში (აია-სოფიას ტაძარი კონსტანტინოპოლში). საქართველოში ჩნდება VIII-IX საუკუნეებში (ვაჩნაძიანის ყველაწმინდა კახეთში და სხვა) და ცვლის მანამდე გავრცელებულ ტრომპებს. საბოლოოდ კი X საუკუნიდან მკვიდრდება.

## ლიტერატურა
კატეგორია:არქიტექტურული ელემენტები
აფროდიტე

**აფროდიტე** () — სილამაზისა და სიყვარულის ქალღმერთი ძველ ბერძნულ მითოლოგიაში, ზევსისა და დიონეს ასული. ჰესიოდეს თანახმად, იშვა ზღვის ქაფიდან კუნძულ კვიპროსთან (აქედან — მისი ერთ-ერთი ეპითეტი „კიპრიდა“). ზღვისგან ნაშობი სიყვარულის ქალღმერთის იდეა და კულტი საბერძნეთში აზიიდან გავრცელდა (შდრ. ასტარტე). თავდაპირველად აფროდიტე ბუნების ძალას განასახიერებდა და ნაყოფიერების ქალღმერთად ითვლებოდა. მისი კულტი ფართოდ იყო გავრცელებული ბერძნულ სამყაროში, განსაკუთრებით კუნძულ კვიპროსზე, მცირე აზიისა და იონიის კუნძულებზე. ძველ რომაულ მითოლოგიაში აფროდიტეს შესატყვისია ვენერა (ვენუს). ანტიკურ სახვით ხელოვნებაში აფროდიტე წარმოდგენილია იდეალური სილამაზის შიშველი ქალის სახით. აფროდიტეს ქანდაკებიდან განსაკუთრებით ცნობილია პრაქსიტელეს კნიდოსის აფროდიტე (ძვ. წ. IV ს.) და აფროდიტე (ვენერა) მილოსელი (ძვ. წ. II ს.).

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში
## სქოლიო 
კატეგორია:ბერძნული მითოლოგია
კატეგორია:ილიადას ღვთაებები
კატეგორია:ბერძნული ქალღმერთები
კატეგორია:სიყვარულის და ვნების ქალღმერთები
კატეგორია:ზევსის შვილები
კატეგორია:ღმერთები ანბანის მიხედვით
ეერო საარინენი

[thumb|250px|[გეიტუეი არჩი, სენტ-ლუისი.]]
thumb|250px|*ყაყაჩო-სკამი*
**ეერო საარინენი** (Eero Saarinen; დ. 20 აგვისტო, 1910 — გ. 1 სექტემბერი, 1961) — ფინელი-ამერიკელი არქიტექტორი და პროდუქციის დიზაინერი ცნობილი მისი მარტივი, თაღოვანი ნაგებობებით.

ელიელ საარინენის შვილი, რომელიც ასევე განთქმული ინჟინერი და არქიტექტორი იყო, მამასთან სწავლობდა კრენბრუკის ხელოვნების აკადემიაში მიჩიგანში ჩარლს და რეი იმსებთან ერთად. არქ. ბაკალავრის ხარისხი მიიღო იელის უნივერსიტეტში 1934 წელს, ხოლო 1940 წელს აშშ-ის ნატურალიზებული მოქალაქე გახდა.

საარინენის პირველი გახმაურებული პროექტი გახდა 1948 წლის ჯეფერსონის ეროვნული მემორიალის საკონკურსო ნამუშევარი, რომელიც 1960-იან წლებში განხორციელდა (კონკურსის ჯილდო შეცდომით მამამისს გაუგზავნეს). მისი პროექტით შესრულებული ჯენერალ მოტორსის ტექნიკური ცენტრი, ნოიეს სდუტქალაქი ვასარში და სხვანი გამოირჩევა მორკალული, თეატრალური, ფუტურისტული სტილით. ის იყო სიდნეის ოპერის თეატრის საკონკურსო კომისიის წევრი და გადამწყვეტი როლი მიუძღვის ამ შენობისთვის ამჟამად უკვე საყოველთაოდ ცნობილი იორნ უტცონის პროექტის შერჩევაში.

## რესურსები ინტერნეტში
* ენციკლოპედია „ბრიტანიკა“

კატეგორია:ამერიკელი არქიტექტორები
კატეგორია:მოდერნისტი არქიტექტორები
კატეგორია:დაბადებული 20 აგვისტო
კატეგორია:დაბადებული 1910
კატეგორია:გარდაცვლილი  1 სექტემბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1961
კატეგორია:ფინელი არქიტექტორები
ჰერკულესი (მრავალმნიშვნელოვანი)

ტერმინით **ჰერკულესი** შეიძლება აღნიშნული იყოს:

* ჰერკულესი — ბერძნული მითოლოგიის გმირის ჰერაკლეს რომაული სახელი
* ჰერკულესი — მწერი ფირფიტულვაშიან ხოჭოების ოჯახისა
* ჰერკულესი — თანავარსკვლავედი ცის ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში; მასში მოთავსებულია მზის მოძრაობის აპექსი.
* ჰერკულესი — ფარტენების სახით დამზადებული შვრიის ბურღულის საბჭოური მარკა 

## იხილეთ აგრეთვე 
* ჰერკულესის სვეტები — ორი მთა გიბრალტარის სრუტესთან
ჰერაკლე (მრავალმნიშვნელოვანი)

საკუთარი სახელი **ჰერაკლე** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* ჰერაკლე - ძვ. ბერძნულ მითოლოგიის უდიდესი გმირი
* ჰერაკლე - ბიზანტიის იმპერატორი
ჰერმესი

[thumb|right|279პქ|ჰერმესის ქანდაკება, [პრაქსიტელე, მარმარილო. ოლიმპიის არქეოლოგ. მუზეუმი]]
**ჰერმესი** () — ძველ ბერძნულ მითოლოგიაში ზევსისა და მაიას (ატლანტის ასული) ძე (ჰესიოდე). ჭკვიანი, გამჭრიახი, მოხერხებული ჰერმესი ღმერთების ნების მაცნეა. ზევსის შიკრიკი და მისივე ნების აღმსრულებელი, ყველა საქმის კეთილად დამაგვირგვინებელი და ბედნიერებისა და კეთილდღობის მომნიჭებელი (ჰომეროსი). იგი მიცვალებულთა სულებს აცილებს ჰადესში, შეუძლია სიზმრებისა და ძილის მოგვრა, ამიტომაც იყო, რომ მას ძილის წინ ზედაშეს სწირავდნენ. ჰერმესს მიაწერენ ქნარის (დაბადებისთანავე არტახებიდან გამომძვრალა და აპოლონის ნახირიდან 50 ძროხა მოუპარავს. განრისხებულ აპოლონს ჰერმესი ზევსისათვის მიუგვრია ქურდობაში გამოსატეხად, მაგრამ როდესაც მოუსმენია მისი დაკვრა ქნარზე, რომელიც პატარა ჰერმესს კუს ბაკნისაგან გაუკეთებია, მაშინ ამ ქნარში გაუცვლია თავისი ძროხები. აპოლონსავე უბოძებია მისთვის ოქროს კვერთხი — ბედნიერების და სიმდიდრის სიმბოლო), ანბანის, რიცხვების გამოგონებას, ღვთისმსახურების დაწესებას და სხვა.

ჰერმესი ტანვარჯიშის (ena gonis), ჭკვიანი და მოხერხებული სიტყვის (lógios) ღვთაებად მიაჩნდათ, რომელიც მიზნის მისაღწევად არ ერიდებოდა ხრიკებს, მზაკვრობას, ტყუილსაც კი. მას მოგზაურთა მფარველად, ნახირისა და საძოვრების ღმერთად რაცხდნენ. ჰერმესის სამშობლო არკადია იყო, მაგრამ თაყვანს სცემდნენ საბერძნეთში, მისი გამოსახულებები იდგა გზებზე და ქუჩებში, საზოგადოებრივ მოედნებზე (ეს იყო ძირითადად ბოძები, რომლებზედაც ჰერმესის თვის იდგა, ე. წ. ჰერმები — Hermai) ჰერმესს მსხვერპლად სწირავდნენ თაფლს, ლეღვის ჩირს, ღვეზელს, ღორს, კრავს, ცხვარს და სამსხვერპლო ცხოველის ენას. ხელოვნებაში გამოსახავდნენ წარმოსადეგი ჭაბუკის სახით, რომელსაც მშვიდი ნაკვთბი, გამჭრიახი და კეთილი გამომეტყველება, ტერფებზე ფრთები ჰქონდა, მას ზოგჯერ ხელში ოქროს კვერთხი ეჭირა, ფართოფარფლებიანი, ბრტყელი სამგზავრო ქუდი ეხურა.

ჰერმესს რომაელებთან შეესატყვისებოდა მერკური (Mercurius), რომელიც უმთავრესად ვაჭრობისა და მოგების მფარველი ღვთაება იყო.
## ლიტერატურა 
## სქოლიო 
კატეგორია:ბერძნული მითოლოგია
კატეგორია:ღმერთები ანბანის მიხედვით
ჰერა

**ჰერა** () — ძველ ბერძნულ მითოლოგიაში კრონოსისა და რეას უფროსი ასული, ზევსის და და ცოლი; უზენაესი ქალღმერთი, ქორწინებისა და მშობიარობის მფარველი, არესის, ჰეფესტოსის, ჰებეს და ელითიას დედა. ჰომეროსთან ეჭვიანი, ჭირვეული, ბუზღუნა და მზაკვარია. დაუნდობლად სდევნის ზევსის რჩეულებს და შვილებს, განსაკუთრებით მტრობს ჰერაკლეს, რისთვისაც იგი ზევსმა დასაჯა კიდეც: შებოჭა ოქროს ჯაჭვებით და ფეხზე მძიმე გრდემლი დაჰკიდა. ჰერას საშველად მისული ღმერთები განრისხებულმა ზევსმა მიწაზე დაანარცხა. ჰერას თაყვანს სცემდნენ მიკენში, კორინთში, სპარტაში, განსაკუთრებით არგოსში, სადაც მისი მთავარი ტაძარი იდგა. ამ ტაძარში იყო აღმართული პოლიკლიტესეული ჰერას განთქმული, გიგანტური, ოქროსა და სპილოს ძვლის ქანდაკება: ტახტზე იჯდა გვირგვინოსანი ჰერა, ცალ ხელში ბროწეული ეჭირა, მეორეში - გუგულის გამოსახულებიანი კვერთხი. ჰერას ატრიბუტებია ბროწეული (ქორწინებისა და სიყვარულის სიმბოლო), ფარშევანგი, ყვავი და გუგული - გაზაფხულის მაცნე (ზევსისა და ჰერას ქორწინების დრო). რომაულ მითოლოგიაში ჰერას შეესატყვისება იუნონა.

## ლიტერატურა 
## რესურსები ინტერნეტში
## სქოლიო 
კატეგორია:ბერძნული მითოლოგია
კატეგორია:ბერძნული ქალღმერთები
კატეგორია:ილიადას ღვთაებები
კატეგორია:ღმერთები ანბანის მიხედვით
ჰერმესი (მრავალმნიშვნელოვანი)

საკუთარი სახელი **ჰერმესი** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* ჰერმესი — ძველი ბერძნული მითოლოგია
* ჰერმესი — მცირე ცთომილი
ირემახოჭო

**ირემახოჭო** () — ხოჭოების რიგის მწერი. ყოფილ სსრკ-ის ფაუნის სახეობის ყველაზე დიდი ხოჭოა. მამალი ირემახოჭოს სხეულის სიგრძე 7 სმ აღწევს. დიდი თავი და ირმის რქებისმსგავსი უზარმაზარი ყბები აქვს. სხეული შავია, ზედა ფრთები-მოყავისფრო მურა. ყოფილ სსრკ-ში გვხვდება აღმოსავლეთით სამხრეთ-დასავლეთით ურალამდე, კავკასიაში. საქართველოში ირემახოჭოს 6 სახეობაა აღრიცხული. იკვებება ხიდან (უმთავრესად მუხიდან) გამონადენი წვენით. ირემახოჭოს მატლი ცხოვრობს ლპობად მერქანში, მისი განვითარება 4-6 წელს გრძელდება. ირემახოჭოს ზიანი არ მოაქვს.

Lucanus cervus male 2017 G1.jpg|*Lucanus cervus* ♂
'Lucanus cervus female'.JPG|*Lucanus cervus* ♀

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ხოჭოები
აფრიკული ფეტვი

**აფრიკული ფეტვი**, *ზანგური ფეტვი* (Pennisetum typhoides; Pennisetum spicatum) — ერთწლოვანი მცენარე მარცვლოვანთა ოჯახისა. სიმაღლე - 1-3 მ, აქვს გრძელი ფართო ფოთლები და ტაროსებრი საგველა ყვავილედი. 

მისი სამშობლოა აფრიკა, ჩრდილოეთ აფრიკის ქვეყნებსა და ინდოეთში კულტივირებულია პურეულად, ხოლო სამხრეთ ევროპაში, ამერიკასა და ავსტრალიაში 

იყენებენ საქონლის საკვებად. გვალგამძლეა. კარგ მოსავალს იძლევა. აფრიკული ფეტვის მარცვალი დიდი რაოდენობით შეიცავს ცილებსა და ცხომებს. იყენებენ ფქვილად, ბურღულად, ლუდისა და არყის გამოსახდელად და სხვა.
## ლიტერატურა
**სახოკია მ.,* ქსე, ტ. 2, გვ. 28, თბ., 1977

კატეგორია:მარცვლოვანნი
სანტიმეტრი

**სანტიმეტრი** (სანტი... და ...მეტრი; აღნიშვნა: '***, ****) — მეტრული სისტემის სიგრძის ერთეული, რომელიც ტოლია 0.01 მეტრის. 

: **1 სმ*' = 0.01 მ = 0.1 დმ = 10 მმ.

## თანაფარდობა სიგრძის სხვა ერთეულებთან 
## ლიტერატურა 
## რესურსები ინტერნეტში
* სანტიმეტრი — უცხო სიტყვათა ლექსიკონი
* The International System of Units (SI)

## სქოლიო
კატეგორია:მეტრი
კიევის ალყა (968)

**კიევის ალყა პაჭანიკთა მიერ 968 წელს** აღწერილია პირველად ქრონიკებში, ისტორიული დეტალების ფოლკლორში შეზავებით.

ქრონიკების თანახმად, მაშინ, როდესაც კიევის მთავარი სვიატოსლავ I პირველი ბულგარეთის იმპერიის წინააღმდეგ კამპანიაში იყო ჩართული, ბიზანტიის იმპერატორ ნიკეფორე ფოკას მიერ მოქრთამული პაჭანიკები რუსეთს დაესხნენ თავს და მის დედაქალაქ კიევს ალყა შემოარტყეს. ალყაში მოქცეული კიევის მოსახლეობა შიმშილითა და წყურვილით იტანჯებოდა, თუმცა დნეპრის მოპირდაპირე მხარეს დაბანაკებული სვიატოსლავის გენერალი პტერიხი მისი დრუჟინის ამალით მდინარის გადაკვეთას ვერ ბედავდა მრავალრიცხოვან პაჭანიკთა ძალის შიშით.

სვიატოსლავის ოჯახი მისი ყველა ვაჟითურთ ამ დროს კიევში იმყოფებოდა. ხანგრძლივი ალყით უკიდურესად დასუსტებული სვიატოსლავის დედა ოლგა მტრისთვის დანებებას აპირებდა თუ პრეტიხი ალყას ქალაქზე ერთ დღეში ვერ მოხსნიდა. თუმცა პრეტიხისთვის სიტყვის მიგზავნა შეუძლებელი ჩანდა. მხსნელად ერთი ბიჭი მოევლინათ, რომელიც პაჭანიკთა ენას კარგად ფლობდა. ბიჭმა ქალაქიდან გაღწევა და პტერიხისთვის სიტყვის მიტანა ითავა. პაჭანიკად თავის მოჩვენებით ბიჭი მოწინააღმდეგის ბანაკში შევიდა, დაკარგული ცხენის ძიების საბაბით. მტერი განზრახვას მხოლოდ მაშინ მიუხვდა, როდესაც ბიჭმა მდინარეზე გადაცურვა სცადა, თუმცა უკვე გვიანი იყო.

კიეველთა გაუსაძლისი მდგომარეობის შეტყობის შემდეგ პტერიხი საკუთარი მთავრის განრისხებას შეუშინდა და გადაწყვიტა ალყა გაერღვია სვიატოსლავის ოჯახის ქალაქიდან გამოსაყვანად. დილით ადრე პრეტიხი მისი ამალით ნავებით დნეპრზე გადავიდა საყვირებით ატეხილი დიდი ხმაურითა და ზარ-ზეიმით. ქალაქელებმაც მხარი აუბეს და ოლგა გამოვიდა მდინარისკენ პრეტიხითან შესახვედრად. პაჭანიკებმა იფიქრეს სვიატოსლავი ბრუნდებოდა მისი დიდი არმიით და ალყა მყისვე მოხსნეს.

პაჭანიკთა მეთაურმა გადაწყვიტა პრეტიხს შეხვედროდა და ჰკითხა თუ ის იყო სვიატოსლავი. პრეტიხმა უპასუხა რომ ის მხოლოდ მისი გენერალი იყო, თუმცა გააფრთხილა, რომ სვიატოსლავის არმია უკან მოჰყვებოდა. მშვიდობისა და კეთილგანწყობის ნიშნად პაჭანიკთა მეთაურმა პრეტიხს ხელი ჩამოართვა და საკუთარი ცხენი, ხმალი და შუბი გაუცვალა პრეტიხს აბჯარში.

კატეგორია:რუსეთის ისტორია
კატეგორია:უკრაინის ისტორია
კატეგორია:X საუკუნის ბრძოლები
კატეგორია:968 წლის ბრძოლები
აფროსნისებრნი

**აფროსნისებრნი** () — დღის პეპლების ოჯახი. აერთიანებს 700 სახეობას. ფრთების შლილი 30 სმ აღწევს. მოხატულობა მრავალგვარია, მკვეთრი, ფოლადისფერი ელფერით. უკანა ფრთები ხშირად გრძელი კუდის მსგავსი გამონაზარდით ბოლოვდება. აფროსნისებრნი მთელ მსოფლიოშია გავრცელებული, განსაკუთრებით ტროპიკებში. საქართველოში — 6 სახეობაა. ფართოდაა გავრცელებული მაქაონი, პოდალირიუსი, აპოლონი და შავი აპოლონი. საყურადღებოა კავკასიური ენდემი „ნორდმანი“ — Parnassius nordmanni, რომელიც ზღვის დონიდან 3600-3900 მ-ზე ადის და კავკასიური თაისი — Thaiscarisyi caucasica, რომლის მატლი მხოლოდ საქართველოში გავრცელებული ძირმწარათი იკვებება.
## ლიტერატურა
*
ჰეფესტოსი

[thumb|right|279პქ|ჰეფესტოსი [ზევსისთვის კვერთხს ჭედავს, რუბენსი.]]
**ჰეფესტოსი**, *ჰეფესტო* () — ცეცხლისა და მჭედლობის ღვთაება ძველბერძნულ მითოლოგიაში, ზევსისა და ჰერას ძე, ზოგი ვერსიით (ჰესიოდე) უმამოდ შობილა ჰერასგან. ერთი ვერსიით ჰეფესტოსი დაბადებულა კოჭლი და ულამაზო, რისთვისაც ჰერას ოლიმპიდან გადმოუგდია, მაგრამ ქალღმერთ თეტიდას აუტაცებია და 9 წლამდე აღუზრდია. შურისძიების მიზნით ჰეფესტოსს ჰერასთვის გაუგზავნია თავისი გამოჭედილი ოქროს ტახტი, რომელზეც დაბრძანებული ჰერა ვეღარ ადგებოდა, მაგრამ დიონისეს შეურიგებია დედასთან. 

მეორე ვერსიით, ოლიმპზე დაბრუნების შემდეგ ჰეფესტოსს განრისხებული ზევსისაგან დაუცავს ჰერა, რის გამოც ზევს ჰეფესტოსი ციდან გადმოუგდია, იგი კ. ლემნოსზე დავარდნილა და სამუდამოდ დაკოჭლებულა. ამ ვულკანურ კუნძულზე ჰეფესტოსმა სამჭედლო გამართა და თავისივე შექმნილი ორი ოქრის მონა ქალის (შეეძლოთ მოძრაობა და ლაპარაკი) დახმარებით ულამაზეს ნივთებს ჭედავდა. ჰომეროსთან მისი სამჭედლო ოლიმპზეა, თავისთვის და ღმერთებისათვის აგებს სპილენძის სასახლეებს. ღმერთებისა და გმირებისათვის ჭედავს იშვიათი სილამაზის და გამძლეობის იარაღს. აქილევსისა და დიომედესათვის აბჯარი გამოუჭედია, ზევსისათვის - კვერთხი.

ჰეფესტოსს მონაწილეობა მიუღია პრომეთეს მიჯაჭვაში (ესქილეს „მიჯაჭვული პრომეთე“). გვიანდელი ტრადიციით, ჰეფესტოსის სამჭედლო ეტნის მთაზეა და ციკლოპები ეხმარებიან ჭედვაში. „ილიადაში“ ჰეფესტოსის ცოლად ქარიტა იხსენიება, „ოდისეაში“ - აფროდიტე, ხოლო ჰესიოდესთან - აგლაია. ჰეფესტოსისადმი მიძღვნილი დღესასწაულები - ჰეფესტეია ან ქალკეია - ძირითადად ათენსა და კ. ლესბოსზე იმართებოდა. რომაულ მითოლოგიაში ჰეფესტოსის შეესატყვისებოდა ვულკანუსი. ჰეფესტოსს გამოსახავდნენ ძლიერი, წვეროსანი, ოდნავ კოჭლი მამაკაცის სახით. (დ. ველასკესის (პრადო, 1630), პიეტრო და კორტონას (ბარმერინის სასახლე, რომი, 1633) და სხვათა ნამუშევრები).

## ლიტერატურა 
## სქოლიო 
კატეგორია:ბერძნული მითოლოგია
კატეგორია:ღმერთები ანბანის მიხედვით
აფშილები

**აფშილები**, **აფსილები** — ისტორიული კოლხეთის სამეფოს ტერიტორიაზე მოსახლე ტომი. პირველად იხსენიებს I საუკუნეში რომაელი მწერალი პლინიუს უმცროსი, სებასტოპოლისის ანუ ახლანდელი სოხუმის ახლოს, მის სამხრეთით. II საუკუნიდან ჰქონდათ საკუთარი სამთავრო, რომლის გამგებელს რომის იმპერატორი ამტკიცებდა. მათი ეთნიკური კუთვნილების შესახებ წყაროებში ცნობები არ მოგვეპოვება. სახელწოდების მიხედვით მკვლევართა ნაწილი მათ მიიჩნევს თანამედროვე აფხაზთა (აფსუების) წინაპრებად, ხოლო ნაწილი — ქართველურ ტომად. IV საუკუნიდან შედიოდნენ ლაზიკის სამეფოში. VII საუკუნის I ნახევარში აბაზგებთან გაერთიანდნენ, მათი ნაწილი კი დასავლურ-ქართულ ტომებს შეერწყა. VIII საუკუნის შემდეგ წყაროებში მათ ცალკე აღარ იხსენიებენ.

## იხილეთ აგრეთვე
* აფშილეთი

## ლიტერატურა
**ანჩაბაძე ზ.*, ქსე, ტ. 2, გვ. 28, თბ., 1977
**ლომოური ნ.,* ენციკლოპედია „საქართველო“, ტ. 1,გვ. 248, თბ., 1997

კატეგორია:ქართული ტომები
კატეგორია:აფხაზური ტომები
პლინიუსი

საკუთარი სახელი **პლინიუსი** შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს:

* პლინიუს უფროსი — რომაელი მწერალი
* პლინიუს უმცროსი — რომაელი მწერალი
აფსნი (მრავალმნიშვნელოვანი)

საკუთარი სახელი **აფსნი** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* აფსნი (სახელწოდება) — აფხაზეთის სახელწოდება აფხაზურ ენაზე
* აფსნი (პოლიტიკური პარტია) — რესპუბლიკური პარტია სეპარატისტულ აფხაზეთში
* აფსნი (გაზეთი) — აფხაზური გაზეთი
* აფსნი — წითელი ღვინო
აფშილეთი

[მინიატიურა|350px|[ანტიკური ხანა|ანტიკური ხანისა და შუა საუკუნეების მხარეები აფხაზეთში:1. მთიანი აფხაზეთი (ძირითადი აფხაზეთი)2. ზღვისპირა აფხაზეთი (ძვ. სამხრეთი ჰენიოხეთი)3. შიდა ჰენიოხეთი (სანიგეთი)4. ჯიქეთი (ძვ. ჩრდილო ჰენიოხეთი)5. აბსილეთი (ძვ. კორახეთი)6. მისიმიანეთი (ძვ. კოლაეთი)7. აფხაზეთისა და ეგრისის სანაპირო მხარე „შუა სოფელი“]]
**აფშილეთი**, *აფსილეთი* — აფშილებით დასახლებული ტერიტორია ისტორიულ კოლხეთში. თავდაპირველად ფლავიუს არიანეს (II საუკუნე)  ცნობით, მოიცავდა ახლანდელი ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტს მდინარე ღალიძგის ჩრდილოეთით მდინარე კოდორამდე. წარმოადგენდა რომის ვასალურ პატარა სამთავროს. IV საუკუნისთვის სამხრეთიდან ლაზების (ეგრების) მოწოლის შედეგად უფრო ჩრდილოეთით გადაინაცვლა კოდორს გადაღმა და, როგორც ქართული წყაროებიდან (ჯუანშერი) ჩანს
, ქ. ცხუმი (სოხუმი) უკვე მის მიწა-წყალზე ივარაუდება. IV-VI საუკუნეებში აფშილეთი ლაზიკის (ეგრისის) სამეფოში შედიოდა როგორც მისი ქვეშევრდომი სამთავრო. მისი მთავარი ლაზების მეფეს ხარკს უხდიდა და ჯარითაც უნდა დახმარებოდა. VII საუკუნის I ნახევარში ბიზანტიის ხელისუფლებამ მისი დასავლეთი ნაწილი აბაზგიასთან გააერთიანა და აფშილეთმა დამოუკიდებელი სამთავროს სტატუსი დაკარგა, ხოლო აღმოსავლეთი ნაწილი (მდინარე კოდორის სამხრეთით) ეგრისს შეერწყა. VII საუკუნიდან ბიზანტიის მწელებისათვის აფშილეთი გაიგივებული იყო აბაზგიის პოლიტიკურ ცნებასთან, ხოლო VIII საუკუნიდან ქართულ წყაროებში — ტერმინ „აფხაზეთთან“.
## წყარო
*არიანე ფლავიუს, მოგზაურობა შავი ზღვის გარშემო. ნ. კეჭაღმაძის გამოც., თბ., 1961;
*პროკოპი კესარიელი, De bello gothico. წგნ.: გეორგიკა, ს. ყაუხჩიშვილის გამოც. , ტ. 2, თბ., 1965
## ლიტერატურა
**ანჩაბაძე ზ.,* ქსე, ტ. 2, გვ. 28, თბ., 1977
**ლომოური ნ.,* ენციკლოპედია „საქართველო“, ტ. 1,გვ. 248, თბ., 1997

კატეგორია:საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარეები
აფსნი ყაფში

**აფსნი ყაფში** () — აფხაზური გაზეთი, საქართველოს კპ აფხაზეთის საოლქო კომიტეტის, აფხაზეთის ასსრ-ის უმაღლესი საბჭოსა და აფხაზეთის ასსრ-ის მინისტრთა საბჭოს ორგანო.

დაარსდა 1919 წლის „აფსნის“ () სახელწოდებით, 1921 წლიდან ეწოდა „აფსნი ყაფში“. გამოდიოდა 1991 წლამდე. გაზეთის რედაქტორებად სხვადასხვა დროს იყვნენ სერგეი ჭანბა, მიხაილ ლაკერბაი, დიმიტრი გულია.

## იხილეთ აგრეთვე
*სოვეტსკაია აბხაზია
*საბჭოთა აფხაზეთი

## ლიტერატურა 
## სქოლიო
კატეგორია:საქართველოს გაზეთები
კატეგორია:აფხაზურენოვანი გაზეთები
დემეტრა

**დემეტრა** () — ნაყოფიერებისა და მიწათმოქმედების მფარველი ღვთაება ბერძნულ მითოლოგიაში. მოგვიანებით კანონმდებლობის, ოჯახისა და ქორწინების მფარველიც. კრონოსისა და რეას მეორე ქალიშვილია 

დემეტრას მითში აისახა ძველისძველი წარმოდგენა დედამიწაზე მცენარეულობის პერიოდული კვდომისა და აყვავების შესახებ. დემეტრასა და ზევსის ასული პერსეფონე ზევსისავე ნებართვით მოიტაცა ქვესკნელის ღვთაება ჰადესმა. განრისხებულმა დემეტრამ დედამიწას ნაყოფიერება დაუკარგა. ქვეყანაზე შიმშილმა დაისადგურა და ადამიანები ღმერთებს მსხვერპლს აღარ სწირავდნენ. ზევსმა პერსეფონეს უბრძანა, წელიწადის ორი მესამედი დედამიწაზე — დედასთან გაეტარებინა, დანარჩენი კი - მიცვალებულთა სამეფოში. დემეტრას საკულტო ცენტრი იყო ელევსინი, სადაც იმართებოდა ელევსინის მისტერიები — დემეტრასა და პერსეფონესადმი მიძღვნილი აგრარული დღესასწაულები. დემეტრას კულტი გავრცელებული იყო მთელ საბერძნეთსა და სიცილიაში. ძველი რომაელები დემეტრას კულტს აიგივებდნენ თავიანთ ღვთაება ცერერას კულტთან.

უძველეს ხანაში დემეტრას ანალოგიური ფუნქციების მქონე ნაყოფიერების მფარველი ქალღმერთის კულტის არსებობა საქართვ. ტერიტორიაზეც დასტურდება. ამგვარ შესაძლებლობას ადასტურებს ვანის ნაქალაქარში აღმოჩენილი, პოსტამენტზე ამოკაწრული გრაფიტო, რომელშიც ქალღმერთი მოხსენიებულია ელევსინის დემეტრას ეპიკლიზით — ანასას სახელით.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:ბერძნული მითოლოგია
კატეგორია:ბერძნული ქალღმერთები
კატეგორია:მიწათმოქმედების ქალღმერთები
კატეგორია:ცხოველთა ქალღმერთები
კატეგორია:ელევსინური მისტერიები
კატეგორია:თავდაპირველი მასწავლებლები
კატეგორია:ღმერთები ანბანის მიხედვით
აფსნი (ღვინო)

**აფსნი**, ბუნებრივად მოტკბო წითელი ღვინო. ამზადებენ აფხაზეთში გავრცელებული წითელი ყურძნის ჯიშებისაგან. შეიცავს 9-10% (მოცულობით) სპირტს, 3-5% შაქარს, ტიტრული მჟავიანობა 5-7 გ/ლ. აქვს ბროწეულის ფერი. ჰარმონიული გემო. საერთაშორისო კონკურსზე მიანიჭეს ვერცხლის მედალი.
## ლიტერატურა
**სირბილაძე ა.*, ენციკლოპედია „საქართველო“, ტ. 1,გვ. 248, თბ., 1997

კატეგორია:აფხაზეთის ღვინოები
აფხაზეთის აჯანყება

**აფხაზეთის აჯანყება** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* აფხაზეთის აჯანყება (1821-1824) — აჯანყება ცარიზმის კოლონიური რეჟიმისა და მისი მომხრე ფეოდალების წინააღმდეგ;
* აფხაზეთის აჯანყება (1840-1842) — ანტიკოლონიური აჯანყება მთიანი აფხაზეთის ოლქებში;
* აფხაზეთის აჯანყება (1866) — ბატონყმური და კოლონიური ჩაგვრის წინააღმდეგ;
* აფხაზეთის აჯანყება (1918) — აჯანყება საბჭოთა ხელისუფლების დასამყარებლად.
აფსნი აყაზარა

**„აფსნი აყაზარა“** („აფხაზეთის ხელოვნება“) — აფხაზურენოვანი დასურათებული ჟურნალი, აფხაზეთის კულტურის სამინისტროს ორგანო. დაარსდა სოხუმში 1979 წელს თეატრის, მუსიკის, არქიტექტურის, მხატვრობისა და სხვა საკითხების გასაშუქებლად. პირველ ნომერში გამოქვეყნებული იყო პირველი აფხაზი პროფესიონალი მხატვრის ა. შერვაშიძე-ჩაჩბას ნამუშევრები.
## ლიტერატურა
კატეგორია:აფხაზურენოვანი ჟურნალები
კატეგორია:საქართველოს ჟურნალები
სანტი...

**სანტი...** ( −2 (1/100, ერთი მეასედი) ამოსავალ ერთეულს.

წარმოშობილია ლათინურიდან — centum (ასი).

ოფიციალურად მიღებულია 1795 წელს, მაგრამ ადრეც გამოიყენებოდა. 

### მაგალითები
* 1 სანტიმეტრი = 10−2 მეტრი = 0.01 მეტრი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:სი თავსართები
ფეხბურთის ასოციაცია

**ფეხბურთის ასოციაცია** () — ინგლისის (და გვირგვინს დაქვემდებარებულ ჯერზის, გერნზისა და მენის კუნძულის) ფეხბურთის მმართველო ორგანო. ფეხბურთის ასოციაციას უნიკალური ადგილი უჭირავს ზოგადად ფეხბურთის ისტორიაში, ვინაიდან სწორედ მან ჩამოაყალიბა თანამედროვე თამაშის წესები.

## რესურსები ინტერნეტში
*
*

კატეგორია:ფიფა-ს წევრი ასოციაციები
კატეგორია:უეფა-ს წევრი ასოციაციები
კატეგორია:ეროვნული საფეხბურთო ფედერაციები
ფარსი

[მინი|ფარსის მაყურებლები, ავტორი — [კუზმა პეტროვ-ვოდკინი.]]
**ფარსი** ( <  — „ვჩურთავ“, „ვტენი“: შუა  საუკუნეების მისტერიებში „შეჩურთული“ იყო  კომედიური ჩანართები). 

# XIV-XVI საუკუნის დასავლეთევროპული ხალხური კომედია, რომელსაც სატირული მიმართულება, რეალისტური კონკრეტულობა, არაიშვიათად უხამსობაც ახასიათებდა. ფარსის თემატიკა ქალაქური ცხოვრებას უკავშირდება. გლეხები და წვრილი აზნაურობა დაცინვის ობიექტად იყო ქცეული. პერსონაჟები ინდივიდუალურ საწყისს მოკლებული ნიღბებია (სულელი ქმარი, ბუზღუნა ცოლი, უჭკუო მსაჯული, თაღლითი ექიმი, პედანტი სწავლული და ა.შ), რაც სოციალური ტიპაჟის ჩამოყალიბების პირველი ცდაა. ფარსი ახალი პიროვნების მსოფლმხედველობას ამკვიდრებდა. ძველი ადათ-წესების დამცველნი გაქილული და დამარცხებული იყვნენ. ფარსი, მართალია დასცინოდა, მაგრამ არ ამხელდა მანკიერებას; იგი მორალურ-დიდაქტიკურ შინაარსს მოკლებული იყო. ანტიკლერიკალური და ანტიკონსერვატორული ბუნების გამო ფარსი იდევნებოდა ეკლესიის მიერ. ფარსი საფუძვლად დაედო   commedia dell'arte-ს. ფარსის გამოძახილი ისმის უილიამ შექსპირის კომედიებში, სერვანტესის ინტერმედიებში. XIX-XX საუკუნეებში ფარსის ტრადიცია აღდგენილია ბრეხტის სატირულ პიესებში. ფარსის ბუფონადის ხერხები დღემდე შემორჩენილია საცირკო კლოუნადაში. 
# XIX-XX საუკუნეებში ფარსი არის ბურჟუაზიული თეატრის კომედიური ჟანრი, რომელსაც კავშირი აქვს გაწყვეტილი ხალხურ ტრადიციასთან. ასეთი პიესები ხშირად უშინაარსო, უხამსი კომედიებია, სადაც შინაარსს კომიკური ხერხების წყება ცვლის. 

## ანტიკური პერიოდის წარმომადგენლები 
*ტიტუს მაკციუს პლავტუსი (Aulularia)

## დიდი ბრიტანეთი 
*ჯეფრი ჩოსერი, (კენტერბერიული მოთხრობები, XIV საუკუნე.) 
*უილიამ შექსპირი, (შეცდომების კომედია, დაახ. 1592 წ.)
*ჩარლზ დიკენსი, (The Lamplighter, 1879 წ.)
*ოსკარ უაილდი, (სერიოზულობის მნიშვნელოვნება, 1895 წ.)
*ნოელ კაუარდი
*ტორნტონ უაილდერი, (მაჭანკალი, 1954 წ.)
*ტომ სტოპარდი, (On the Razzle, 1981)

## საფრანგეთი 
*მოლიერი, (ტარტიუფი, 1664 და ძუნწი ანუ ტყუილის სკოლა, 1668)
*ოქტავ მირბო, (Farces et moralités, 1904)

## რუსეთი 
*ნიკოლოზ გოგოლი, (რევიზორი — 1836, 1842)
*ანტონ ჩეხოვი, (საქორწილო შეთავაზება, ალუბლის ბაღი და დათვი)
*მიხეილ ბულგაკოვი, (ოსტატი და მარგარიტა, 1966-1967)

## ესპანეთი 
*მიგელ დე სერვანტესი, (დონ კიხოტი, 1605)

## ამერიკის შეერთებული შტატები 
### ფილმები 
*მარტო სახლში (1990)

### ანიმაციური ფილმები 
*სამხრეთის პარკი (1997–დღემდე)

### თეატრი 
*დევიდ მემეტი, (რომანსი, 2005)
*ორსონ უელსი, (ცხენი ჭამს ქუდს, 1936)
*მარკ ტვენი, (ის მკვდარია?, 1898)

## რესურსები ინტერნეტში 
*IMDB list of film and television farces
*Farce

კატეგორია:ლიტერატურული ჟანრები
კატეგორია:თეატრი
აფხაზეთის ენის, ლიტერატურისა და ისტორიის ინსტიტუტი

**აფხაზეთის ენის, ლიტერატურისა და ისტორიის ინსტიტუტი**, დ. გულიას სახელობის, საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიისა, დაარსდა 1930 წელს ქ. სოხუმში. 1941 წლიდან შედის საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის სისტემაში. 1991 წელს ინსტიტუტში 8 სამეცნიერო განყოფილება იყო: ენის, ლექსიკოლოგიის, ლიტერატურისა და ფოლკლორის, ისტორიის, არქეოლოგიის, ეთნოგრაფიის, ხელოვნების ეკონომიკის. 

თავისი არსებობის მანძილზე ინსტიტუტი იქცა ცენტრად, სადაც აფხაზთმცოდნეობის სპეციალისტებმა მოიზარეს თავი. ინსტიტუტი აფხაზურ, ქართულ და რუსულ ენებზე გამოსცემდა ბეჭდვით ორგანოს „მაცნეს“, რომელსაც 1972 წლამდე ერქვა „შრომები“. სამეცნიერო გამოკვლევების პარალელურად იგი დიდ მუშაობას ატარებდა აფხაზურ საშუალო და უმაღლესი სკოლებისათვის აფხაზური ენის, ლიტერატურის, ფოლკლორის, ისტორიის და ეთნოგრაფიის სახელმძღვანელოების, სასწავლო პროგრამებისა და დამხმარე თვალსაჩინოების, აგრეთვე აფხაზთა თანამედროვე ეთნოგრაფიის და აფხაზეთის რეგიონული ეკონომიკის საკითხებზე სამეცნიერო რეკომენდაციების მომზადებისათვის.

## ლიტერატურა
* 
* 

კატეგორია:საქართველოს სამეცნიერო ორგანიზაციები
კატეგორია:აფხაზეთი
აფხაზეთის საკათალიკოზო გლეხების დიდი დავთარი

**„აფხაზეთის საკათალიკოზო გლეხების დიდი დავთარი“**, *„აფხაზეთის საკათალიკოზო გამოსავალი მოსაკრებლობის დავთარი“* — დასავლეთ საქართველოს საკათალიკოსო ყმებისა და მათი გადასახადების წიგნი ("ნუსხა"). შედგენილია 1622 წელს აფხაზეთის კათოლიკოსის მალაქიას დაკვეთით. დავთარში სრულად არის არღეწილი იმერეთის, გურიისა და ოდიშის (აფხაზეთითურთ) ტერიტორიებზე კათოლიკოსის კუთვნილი ყმა მეკომურები და მათი მეგარა-სამსახური. შეტანილია ცალ-ცალკე ცაიშის, ხონისა და ჯუმათის საეპისკოპოსოების საყმო დავთრებიც, რადგან 1622 წელს მალაქია კათოლიკოსი ცაიშელ-ჯუმათელი და ხონელი ეპისკოპოსიც იყო. დღეისათვის ხელნაწერში საჯუმათლოს დავთარი აღარ მოიპოვება, შემორჩენილია მხოლოდ ცნობები საჯუმათლოს საყმო მიწა-წყალზე მცხოვრებ მოლაშქრე მსახურ-აზნაურთა კომლობრივი რაოდენობის შესახებ.

„აფხაზეთის საკათალიკოზო გლეხების დიდი დავთარი“ მნიშვნელოვანი, სანდო წყაროა დასავლეთ საქართველოს სოციალურ-ეკონომიკური ისტორიისა და დემოგრაფიული საკითხების შესასწავლად.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საქართველოს ისტორია
აფხაზეთის საკათალიკოზო დიდი იადგარი

**„აფხაზეთის საკათალიკოზო დიდი იადგარი“**, *„ბიჭვინთის იადგარი“* — დასავლეთ საქართველოს საკათალიკოსო (ბიჭვინთის) საყდრისათვის სხვადასხვა პირის მიერ გაწეული ღვაწლისა და შეწირულების აღნუსხველი ძეგლი, რომელიც ამასთან ერთად შეიცავს საკათალიკოსოს უძრავ-მოძრავი ქონების მფლობელობის სამართალებრივ ნორმებს, საგადასახადო და სასამართლო შეუვალობათა დამამტკიცებელ საბუთებს. „იადგარში“ შესული მრავალი იურიდიული დოკუმენტი, შემონახული რედაქტირებული ან პირვანდელი სახით, თავის დროზე მოქმედი იყო. „იადგარი“ შედგება ორი ნაწილისაგან: პირველი ანუ საკუთრივ „იადგარი“ შედგენილია XVI-XVII საუკუნეების მიჯნაზე და საფუძვლად უდევს იმერეთის მეფის ბაგრატ III-ის მიერ ბიჭვინთისათვის 1537-1565 წლებში დაწერილი „იადგარი“, რომელსაც დამოუკიდებელი და პირვანდელი სახით ჩვენამდე არ მოუღწევია. მეორე ნაწილი შედგება XVII-XVIII საუკუნეების მეფეების, კათოლიკოსებისა და მთავრების შეწირულებათა საბუთებისაგან, რომლებიც შემონახულია სრულად ან ნაწილობრივ. „იადგარში“ დაცული ცნობები საუკეთესო მასალაა საქართველოს ეკონომიკის, სოციალურის, სამართლისა და მატერიალური კულტურის ისტორიის შესასწავლად.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საქართველოს ისტორია
მელოდრამა

**მელოდრამა** () — დრამის ჟანრული ფორმა, რომელიც ჩაისახა XVIII საუკუნის ბოლო წლებში. თავიდან იგი აღნიშნავდა მუსიკალურ-დრამატულ ნაწარმოებს, რომელშიც პერსონაჟთა დიალოგები და მონოლოგები მუსიკალური თანხლებით იყო წარმოდგენილი.
 
თანამედროვე გაგებით მელოდრამის ფუძემდებლად ითვლება გილბერ დე პიქსერეკური. პირველი მელოდრამა — *ვიქტორი ანუ ტყის ბავშვი* — მან 1799 წელს დაწერა. დამახასიათებელია მძაფრი ინტრიგა, პათეტიკური ვნებათაღელვა და ჭარბი ემოციურობა, დამრიგებლობითი ხასიათი. მელოდრამის გმირები საბედისწერო შემთხვევებიდან ყოველთვის უხიფათოდ (განსაკუთრებით კეთილი ბუნების ადამიანები) გამოდიან. მძაფრი დრამატული კონფლიქტების მიუხედავად, მოქმედება მშვიდობიანად მთავრდება. 

ქართულ დრამატურგიაში მელოდრამად მიჩნეულია კ. ყიფიანის *სამეგრელოს თავადი ლევანი*, ვ. გუნიას *და-ძმა*. თანამედროვე დრამატურგიაში მელოდრამისადმი ინტერესი არ შეწყვეტილა, მაგრამ არა კლასიკური ფორმით, არამედ უფრო მელოდრამატული ტენდენციები იჩენს ხოლმე თავს.

## რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ლიტერატურული ჟანრები
კატეგორია:თეატრი
აფხაზეთის კავკასიონი

**აფხაზეთის კავკასიონი** — საქართველოს კავკასიონის დასავლეთი ნაწილი, მდინარეების ფსოუსა და საკენის სათავეებს შორის. მოიცავს მთავარ ქედს და მის სამხრეთ განშტოებებს: გაგრის, ბზიფის, აფხაზეთისა და კოდორის ქედებს, რომელთა შორის მოქცეულია ბზიფის, ჩხალთის, საკენისა და სხვა ხეობები. მთავარ ქედზე უმაღლესი წერტილია მწვერვალი დომბაიულგენი (4046 მ). უღელტეხილებია: ქლუხორი (2816 მ), ნაჰარი (2931 მ), მარუხი (2746 მ), სანჩარო (2292 მ), ხიდა (2632 მ) და სხვა. მათზე გადადის საცალფეხო გზები.

აფხაზეთის კავკასიონს ახასიათებს სიმაღლეთა დიდი ამპლიტუდა. განეკუთვნება ალპურ ნაოჭა სისტემას. თითქმის ყველა მაღალი ქედის ზემო ნაწილში არის ტროგული ხეობები, მყინვარული ცირკები, მყინვარული ტბები და სხვა. აფხაზეთის კავკასიონის ბუნება მრავალფეროვანია. აქ არის თითქმის ყველა სიმაღლითი ლანდშაფტური სარტყელი მათი კარსტული სახესხვაობებით: მთა-ტყის (ფართოფოთლიანი) სარტყელი ტყის ყომრალი ნიადაგებით (ზღვის დონიდან 500-600 მ-დან 1300-1400 მ-მდე); წიფლნარ-მუქწიწვიანი ტყის სარტყელი ტყის ყომრალი და გაეწრებული ყომრალი ნიადაგებით (1000-1300 მ-დან 1800-1900 მ-მდე); სუბალპური სარტყელი მთის მდელოს ნიადაგებით, სუბალპური ტყე-ბუჩქნარით, ლიხითა და მდელოებით (1800-1900 მ-დან 2300-2400 მ-მდე); ალპური სარტყელი მთა-მდელოს ნიადაგებით, მდელოებითა და ხალებით (2300-2400 მ-დან 2700-2800 მ-მდე); სუბნივალური და ნივალური სარტყელი (2800-2900 მ ზემოთ) შიშველი კლდეებით, თოვლითა და მყინვარებით.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
აფხაზეთის საკათალიკოსო

**აფხაზეთის საკათალიკოსო** —  დასავლეთ საქართველოს საკათალიკოსო. მის დაარსებას უნდა მომხდარიყო X საუკუნის II ნახევარში (თუმცა ზოგი მკვლევარი VIII- IX საუკუნეებს, ზოგი კი XIII საუკუნეს თვლიდა). აფხაზეთის საკათალიკოსო წარმოადგენდა ქართულ ეროვნულ და ცენტრალიზებულ ეკლესიას, რომლის პოლიტიკურ საფუძველს ქართული სახელმწიფო აფხაზთა სამეფო  წარმოადგენდა. აფხაზეთის საკათალიკოსომ შეცვალა კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოს დაქვემდებარებული ლაზიკის სამიტროპოლიტო და აბაზგიის საარქიეპისკოპოსო ეპარქიები. აფხაზეთის კათალიკოსის საკათედრო ტაძარი, რომელიც ანდრია მოციქულის საყდრად იწოდებოდა, ბიჭვინთაში იყო. აფხაზეთის კათალიკოსს „ბიჭვინთის კათალიკოსსაც“ უწოდებდნენ. XI საუკუნიდან იერარქიულად იგი საქართველოს კათოლიკოსის გავლენის ქვეშ იყო. XV საუკუნიდან, საქართველოს პოლიტიკური დაშლის შემდეგ, აფხაზეთის საკათალიკოსო კვლავ სავსებით დამოუკიდებელი გახდა და მისი მეთაური „აფხაზეთის კათალიკოს-პატრიარქად“ იწოდებოდა. მისი იურისდიქცია ვრცელდებოდა იმერეთის სამეფოზე, გურიის, ოდიშის, აფხაზეთის სამთავროებზე, დასავლეთით და ჩრდილოეთით კი ბევრად სცილდებოდა ქართულ პოლიტიკის საზღვრებს. XVI საუკუნის II ნახევარში, კათოლიკოს ევდემონ ჩხეტიძის (1558—1578 წწ.) დროს, აფხაზეთის საკათალიკოსოს რეზიდენცია ბიჭვინთიდან გელათში გადაიტანეს, რაც გამოწვეული იყო ქვეყნის საშინაო და საგარეო მდგომარეობის გართულებით (სამეფო-სამთავროებს შორის შინაომები და ოსმალეთის აგრესიის გაძლიერება აფხაზეთში), ბიჭვინთას ამის შემდეგაც არ დაუკარგავს საკათალიკოსო საყდრის სახელი დამნიშვნელობა. რუსეთის იმპერატორის 1814 წლის 14 ოქტომბრის ბრძანებულებით დასავლეთ საქართველოს საკათალიკოსო უშუალოდ შეუერთდა რუსეთის ეკლესიას, ხოლო ადგილობრივ მმართველად დაინიშნა საქართველოს ეგზარქოსი, რომელსაც „საქართველოსა და იმერეთის ეგზარქოსი“ ეწოდა. 1917 წელის 12 მარტს მცხეთის სვეტიცხოველში ქართული ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენის კრებაზე, ყოფილი აფხაზეთის საკათალიკოსოს ეპარქიები და მრევლი მათივე სურვილითა და გადაწყვეტილებით შევიდა საქართველოს კათოლიკოსის გამგებლობაში, გურია-სამეგრელოს ეპისკოპოსი ლეონიდე დადგენილ იქნა სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის მოვალეობის შემსრულებლად (ანუ მოსაყდრედ). ეს შეერთება ოფიციალურად გაფორმდა თბილისის სიონის საკათედრო ეკლესიაში მოწვეულ სრულიად საქართველოს ეკლესიის საეკლესიო კრებაზე 1917 წლის სექტემბერში, როდესაც საეკლესიო კრების მიერ დამტკიცდა საქართველოს ეკლესიის მართვა-გამგეობის დებულება. 

## იხილეთ აგრეთვე
*დასავლეთ საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქები

## ლიტერატურა
კატეგორია:საქართველოს ისტორია
კატეგორია:საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესია