შავი ანგელოზები (ქრამი)

**„შავი ანგელოზები“** (, ქვესათაურით „ცამეტი სურათი ბნელი მიწიდან“ („Thirteen Images from the Dark Land“) — ამერიკელი ავანგარდისტი კომპოზიტორის, ჯორჯ ქრამის ნაწარმოები „ელექტრონული სიმებიანი კვარტეტისთვის“. იგი ერთი წლის განმავლობაში იქმნებოდა და პარტიტურის მიხედვით შემდეგნაირად თარიღდება: „პარასკევი, ცამეტი მარტი, 1970 (in tempore belli)“ („Friday the Thirteenth, March 1970 (in tempore belli)“. ლათინური ფრაზა *in tempore belli* („ომის დროს“), რომელიც პარტიტურას ქრამმა დააწერა, უკავშირდება ვიეტნამის ომს, რომელიც „შავი ანგელოზების“ შექმნის დროს მიმდინარეობდა. კომპოზიტორმა ნაწარმოების სტრუქტურა რიცხვების 13 და 7 გარშემო ააწყო, რომლებიც, ტრადიციულად, ბედსა და ბედისწერას უკავშირდება. იგი გამორჩეულია უჩვეულო ინსტრუმენტული შემადგენლობით, რომელიც მოიცავს ელექტრონულ სიმებიან საკრავებს, ბროლის ჭიქებს და ორ ტამტამს. ნაწარმოებში ციტირებულია ფრანც შუბერტის მე-14 სიმებიანი კვარტეტის („სიკვდილი და ქალიშვილი“) მეორე ნაწილი (*Andante con moto*).

## ისტორია 
ნაწარმოები წარმოადგენს ოდას ან გოდებას ვიეტნამის ომზე. რობერტ გრინბერგის მიხედვით, შესავალი ნაწილი სიმბოლურად მოიერიშე ვერტმფრენებს უკავშირდება, რომლებიც ამერიკული ძალებისთვის უმთავრეს ინსტრუმენტს წარმოადგენდა საველე ოპერაციების დროს. მასში ქრამმა ციტირების სახით რამდენიმე კომპოზიტორის მუსიკა გამოიყენა, მათ შორის, ფრანც შუბერტისა. კომპოზიტორის თქმით, „შავ ანგელოზებში“ ტონალური მუსიკის რამდენიმე ალუზიაა: ციტატა შუბერტის კვარტეტიდან „სიკვდილი და ქალიშვილი“ (*Pavana Lachrymae-ში* და ნაკლებ შესამჩნევად, ნაწარმოების ბოლო გვერდზეც); ავტორისვე სარაბანდა სტილისტურად სინთეტურია; შენარჩუნებულია სი-მაჟორული ტონალობა ნაწილში „ღმერთის მუსიკა“; ასევე, რამდენიმე მინიშნებაა ლათინურ ჰიმნზე *Dies Irae* („რისხვის დღე“).“ ნაწარმოებში მრავლადაა ტრადიციული მუსიკალური სიმბოლიზმები, როგორიცაა *Diabolus in Musica* („ეშმაკი მუსიკაში“, შემცირებული კვინტა, იგივე ტრიტონი) და *Trillo Di Diavolo* („ეშმაკის ტრილი“, ტარტინის მიხედვით).

მუსიკალური კომპოზიციის ზოგადი ანალიზისას ქრამმა თქვა, რომ „შავი ანგელოზები (ცამეტი სურათი ბნელი მიწიდან)“ შეიქმნა, როგორც ჩვენი, თანამედროვე, სირთულეებით სავსე სამყაროს პარაბოლა. ნაწარმოებში მოცემული არაერთი კვაზი-პროგრამული მინიშნება, ამდენად, სიმბოლურია, თუმცა, საფუძველში არსებული წინააღმდეგობა — ღმერთი ეშმაკის წინააღმდეგ — არა მხოლოდ წმინდად მეტაფიზიკურ რეალობას გულისხმობს. „შავი ანგელოზის“ ხატება ადრეული მხატვრების მიერ ხშირად გამოყენებული სახე იყო დაცემული ანგელოზის აღსანიშნავად“.

## ნაწილები 
„შავი ანგელოზების“ ცამეტი ნაწილი სამ ჯგუფადაა დაყოფილი:

## სტრუქტურა 
ქრამმა განაცხადა, რომ „შავი ანგელოზების“ სტრუქტურას საფუძვლად უდევს უზარმაზარი თაღოვანი დიზაინი, რომელიც სამ „გოდებაზე“ დგას. „ნაწარმოები სულის მოგზაურობას ასახავს. ამ მოგზაურობის სამი ეტაპია **გამგზავრება** (მადლის დაკარგვა), **არყოფნა** (სულიერი ანიჰილაცია) და **დაბრუნება** (მიტევება).“ როგორც ადამენკო ამბობს, „ამ ნაწილის იდუმალი ქვესათაური აერთიანებს რიცხვებს 7 და 13 განმეორებითი სახით: 7-გზის 7 და 13-გზის 13. ნაწილი ტრიტონით იხსნება, რომელიც თითოეულ პარტიაში 7-ჯერ მეორდება. ქვესათაურით ნაკარნახევი კონტექსტით თუ ვიმსჯელებთ, ტრიტონის სიმბოლო რიცხვი 7 უნდა იყოს. ფორმულა „13-ჯერ 13“ უკავშირდება სიტყვა „ცამეტის“ წარმოთქმას სხვადასხვა ენაზე — სახელდობრ, იგი 3 შემსრულებლის მიერ 3-3-ჯერ წარმოითქმება (სულ 9 წარმოთქმა) პარტიტურის მე-5 გვერდზე, ერთხელ კი ნაწილის ბოლოს ოთხივე შემსრულებლის მიერ (9 + 4 = 13). ეს ცენტრალური ნაწილი შემოსაზღვრულია ორი ნაწილით, რომლებიც ასევე შეიცავენ ერთნაირ რიცხვებს: 13 13-ზე „სარაბანდაში“ და 13 13-ის ქვეშ „პავანაში““.

კომპოზიციის ნუმეროლოგიურ სიმბოლიზმზე საუბრისას ქრამმა თქვა: „შავი ანგელოზების“ ნუმეროლოგიური სიმბოლიზმი, შესაძლოა, ყურისათვის შესამჩნევი არაა, მაგრამ კარგადაა ასახული მუსიკალურ სტრუქტურაში. ეს „მაგიური“ მიმართებანი სხვადასხვაგვარადაა გადმოცემული, მაგალითად, ფრაზის სიგრძეში, ერთი და იგივე ნოტების დაჯგუფებებში, გრძლიობებში, გამეორების ფორმებში და ა.შ. მნიშვნელოვანი ტონური ელემენტი ნაწარმოებში — დაღმავალი მი, ლა, რე- — ასევე აღნიშნავს საბედისწერო რიცხვებს 7-13. ნაწარმოების ზოგიერთ ადგილას არის თითქოსდა რიტუალური დათვლა სხვადასხვა ენებზე, მათ შორის, გერმანულად, ინგლისურად, ფრანგულად, რუსულად, უნგრულად, იაპონურად და სუაჰილიზე.“

## პოპულარულ კულტურაში 
ნიუ-იორკის სიმებიანი კვერტეტის მიერ შესრულებული „შავი ანგელოზების“ ჩანაწერი (Composers Recordings, Inc.) დეივიდ ბოუიმ თავის 25 ფავორიტ ჩანაწერს შორის დაასახელა. „კრონოსის კვარტეტი“ (Kronos Quartet), რომელიც ახალ მუსიკას ასრულებს, 1973 წელს მას შემდეგ ჩამოყალიბდა, რაც მევიოლინე დეივიდ ჰარინგტონმა რადიოში „შავი ანგელოზები“ მოისმინა. მისი აზრით, ქრამის ნაწარმოები „რაღაც უცხო, რაღაც საშიში“ იყო და „აბსოლუტურად ზუსტად ის მუსიკა, რაც უნდა დაკრულიყო“. იგი კვრტეტის მიერ სცენაზე შესრულებული ერთ-ერთი პირველი ნაწარმოებიც გახდა. ხოლო „ღმერთის მუსიკა“ მესამე ნაწილიდან (*III. Return - God-music*) ისმის კარლ სეიგანის სატელევიზიო პროგრამაში „კოსმოსი: პერსონალური მოგზაურობა“ (Cosmos: A Personal Voyage), კერძოდ, მესამე ეპიზოდში, სახელწოდებით „სამყაროთა ჰარმონია“ (*The Harmony of the Worlds*).

მწერალმა ელიზაბეთ ჰენდმა ბნელი ფენტეზის ჟანრის რომანისთვის „მთვარის გაღვიძება“ (Waking the Moon) თავების სათაურები „შავი ანგელოზებიდან“ აიღო, რაც აღნიშნა კიდეც წიგნის „კოდაში“.

## რესურსები ინტერნეტში 
*Interview in Philadelphia City Paper (ინტერვიუ გაზეთში Philadelphia City Paper, ინგლისურად) 
*"Black Angels" at George Crumb's official website („შავი ანგელოზები“ ჯორჯ ქრამის ოფიციალურ საიტზე)

## სქოლიო 
კატეგორია:XX საუკუნის კლასიკური მუსიკა