open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ნატახტრის სამაროვანი და ნამოსახლარი

**ნატახტრის სამაროვანი და ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ნატახტარიში, სოფლის სამხრეთით, თბილის-დუშეთის საავტომობილო გზის 31-ე კილომეტრზე. ძეგლი მრავალფეროვანია, გათხარა მცხეთის მუდმივმოქმედმა არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. გამოვლინდა შუა და გვიანდელი ბრინჯაოს, ადრინდელი რკინის ხანის სამაროვნები და გვიანდელი ანტიკური, ადრინდელი  ფეოდალური ხანის სამაროვნისა და ნამოსახლარის ნაშთები.

I ფენაში, რომელიც მიწის სამუშაოების დროს დაზიანდა, გამოვლინდა ქვაფენილიანი იატაკის ნაშთები, მოვარდისფროდ გამომწვარი თხელკედლიანი ქვევრის ძირები და ადრინდელი ფეოდალური  ხანისათვის დამახასიათებელი თიხის ჭურჭლის ნატეხები.

II ფენა შეიცავდა გვიანდელ ანტიკური  ხანის სამარხებს. მიცვალებულები გულაღმა გაშოტილი, თავით დასავლეთისკენ ესვენა. სამარხებში აღმოჩნდა თიხის ჭურჭელი, სამკაული და ოქტავიანე ავგუსტუსის ვერცხლის მონეტები.

III ფენაში გამოვლინდა შუა ბრინჯაოს ხანის გორასამარხები და  კატაკომბური ტიპის სამარხი ნაგებობანი. სამარხებში აღმოჩნდა: შავპრიალა რელიეფურორნამენტიანი თიხის ჭურჭელი, წითლად ანგობირებული, შევრონებით შემკული დერგები, ბრინჯაოს საკინძები, ბრინჯაოს ყუნწიანი სატევრის პირები.

IV ფენაში იყო გვიანდელი ბრინჯაოს ადრინდელი რკინის ხანის ქვაყრილიანი ორმოსამარხები. მიცვალებულები ხელფეხმოკეცილი დაუკრძალავთ, მამაკაცები მარჯვენა ქალები მარცხნა გვერდზე. სამარხებში აღმოჩნდა შავად და ლეგა მონაცრისფროდ გამომწვარი თიხის ჭურჭელი, ბრინჯაოსა და რკინის იარაღი და სამკაული. მასალები ინახება მცხეთის მუდმივმოქმედი არქეოლოგიური ექსპედიციის ბაზაზე.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
წაღვლის მესამე ნამოსახლარი

**წაღვლის მესამე ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ წაღვლის სამხრეთით, ორ კილომეტრზე, სოფელ კლდისწყაროსთან დამაკავშირებელი გზის აღმოსავლეთით, ადგილ პირაღმა ვენახებში. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს, ადრინდელი რკინის, ანტიკური და ფეოდალური ხანით. ნამოსახლარის ზედაპირზე იპოვება თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:ხაშურის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
სამადლოს ხიდი

**სამადლოს ხიდი** — არქიტექტურულ-ისტორიული ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ძეგვის დასავლეთით 3 კილომეტრზე, გადებულია მდინარე მტკვრის მარჯვენა შენაკად სამადლოსხევზე, შესართავიდან 200 მეტრზე. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. ერთმალიანი ოდნავ შეისრულთაღიანი ხიდი ნაგებია მსხვილი რიყის ქვითა და კირის ხსნარით. მისი სიგრძე 7,5 მეტრია, სავალი ნაწილის სიგანე — 1,4 მეტრი, თაღის ღიობის სიმაღლე — ამჟამად 0,5 მეტრია. ხიდი სანახევროდ მოსილულია. უძველესი დროიდან აქ გადიოდა ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი სავაჭრო გზა, რომელიც მდინარე მტკვრის მარჯვენა ნაპირს მიჰყვებოდა და მთელ შიდა ქართლს სიგრძივ კვეთდა. ხიდის დასავლეთით, 300 მეტრზე, მტკვრისპირა ბორცვზე შემორჩენილია ქვითკირის შენობის ნანგრევები (ფუნდუკი ან ქარვასლა).

## ლიტერატურა 
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
დაურ ბარგანჯია

**დაურ ბარგანჯია** (დ. 17 თებერვალი, 1958, სოხუმი, აფხაზეთის ასსრ, საქართველოს სსრ) — აფხაზი პოლიტიკოსი. აფხაზეთის ასსრ-ის უზენაესი საბჭოს დეპუტატი (1991-1992), აფხაზეთის რესპუბლიკის პარლამენტის წევრი (1992-1996), აფხაზეთის რესპუბლიკის ეროვნული ბანკის თავმჯდომარე (1996-1998).

## ბიოგრაფია
დაურ ბარგანჯია დაიბადა 1958 წლის 17 თებერვალს ქ.  სოხუმში.  დაამთავრა სოხუმის საალო სკოლა. 1975-1980 წლებში სწავლობდა მოსკოვის სახელმწიფო უნივერსიტეტში, საერთაშორისო ეკონომიკური ურთიერთობების ფაკულტეტზე. 1980-1982 და 1986-1998 წლებში იყო აფხაზეთის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პედაგოგი, დოცენტი. 1982-1986 წლებში იყო მოსკოვის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ეკონომიკური ფაკულტეტის ასპირანტი. 1986 წელს დაიცვა საკანდიდატო მინიმუმი. 1990-1991 წლებში კოპენჰაგენის უნივერსიტეტში ეკონომიკის ფაქკულტეტზე გაიარა სამეცნიერო სტაჟირება. 1991 წლის 29 სექტემბერს მონაწილეობდა აფხაზეთის ასსრ-ის უზენაესი საბჭოს არჩევნებში, სადაც გამოდიოდა ქ. სოხუმის №8 საარჩევნო ოლქის დეპუტატობის კანდიდტად. დაურ ბარგანჯიამ პირველსავე ტურში მიიღო ამომრჩეველთა ხმათა უმრავლესობა. 1991-1992 წლებში იყო აფხაზეთის ასსრ-ის XII მოწვევის უზენაესი საბჭოს დეპუტატი, ხოლო 1992-1996 წლებში კი სეპარატისტული აფხაზეთის რესპუბლიკის პარლამენტის წევრი. 1992-1993 წლებში აფხაზეთის ომის დროს იყო საპარლამენტო კომისიის თავჯდომარის მოადგილე ეკონომიკის საკითხებში. 1992 წლის ნოემბერ-დეკემბერში მონაწილეობდა აფხაზეთის რესპუბლიკის თავდაცვის სახელმწიფო კომიტეტისა და საგარეო საქმეთა სამინისტროს კანონპროექტის შემუშავებაში. 1993 წლის 18-20 სექტემბერში მონაწილეობდა ადლერში ქართულ-აფხაზურ სამშვიდობო მოლაპარაკებებში. 1994-1995 წლებში იყო აფხაზეთის რესპუბლიკის ეკონომიკის მინისტრი. 1996 წლის 14-15 ნოემბერს ე. შევარდნაძესა და ი. მენაღარიშვილთან მონაწილეობდა თბილისში ქართულ-აფხაზურ მოლაპარაკებებზე. 1996-1998 წლებში იყო აფხაზეთის რესპუბლიკის ეროვნული ბანკის თავმჯდომარე. 1999 წლიდან „ალფა-ბანკის“ მენეჯერია მოსკოვში.

## ლიტერატურა
*გაზ. „აფხაზეთის ხმა“, №159, 8 ოქტომბერი, 1991 წელი

## რესურსები ინტერნეტში
*Барганджия Даур Андреевич

კატეგორია:დაბადებული 1958
კატეგორია:დაბადებული 17 თებერვალი
კატეგორია:აფხაზეთის ასსრ-ის XII მოწვევის უზენაესი საბჭოს დეპუტატები
კატეგორია:სოხუმში დაბადებულები
კატეგორია:აფხაზეთის დე-ფაქტო ხელისუფლების წევრები
წრომის მეორე ნასოფლარი

**წრომის მეორე ნასოფლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ წრომის სამხრეთით 1 კილომეტრზე, ე. წ. კუდა ტყესთან. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. მიწის ჰუმუსოვანი საფარის ქვეშ შემონახულია რიყის ქვით ნაგები შენობათა საძირკვლის ნაშთები. შენობებთან აღმოჩნდა მარცვლეულის შესანახი რამდენიმე ორმო - ხარო. იპოვება წითლად გამომწვარი უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლის ნამტვრევები, დიდი ზომის ქვევრის ფრაგმენტები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ხაშურის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
კომბოსტოს ფოთოლჭამია

**კომბოსტოს ფოთოლჭამია** () — ფართოდ გავრცელებული მავნებელი ფოთლიჭამიასებრთა ოჯახისა. ბინადრობს ევროპაში. კვერცხის ფორმისაა, ლურჯი ან წითელი ფერის. მამრის სიგრძე 3–3,5 მმ-ია, მდედრისა — 4–4,5 მმ, მატლები 5,5 მმ სიგრძისაა, ფერად მუქი-ყვითელი, შავი თავით. იზამთრებენ მცენარულ ნარჩენებში, გაზაფხულზე იკვებებიან კომბოსტოს ნათესში გავრცელებული სარეველებით, შემდეგ გადადიან კულტურულ მცენარეებზე, მათ შორის რაფსზეც. კვერცხს დებენ პატარა ორმოებში. ემბრიონალური განვითარება 8–12 დღე გრძელდება. წელიწადში ერთხელ მრავლდებიან.

## სქოლიო 
კატეგორია:ფოთლიჭამიასებრნი
კატეგორია:კომბოსტოს მავნებლები
კატეგორია:მავნებელი მწერები
წრომის მესამე ნასოფლარი

**წრომის მესამე ნასოფლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი ხაშურის მუნიცუპალიტეტის სოფელ წრომის სამხრეთით 400 მეტრზე, სასაფლაოზე და მის მიდამოებში. თარიღდება გვაინდელი ფეოდალური ხანით. ნასოფლარზე შემორჩრნილია შენობის ნაშთი, რომელთა საძირკვლები რიყის ქვითაა ნაგები. ჩანს წითლად გამომწვარი უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლის ნამტვრევები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ხაშურის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ფარაჯ კარაევი

**ფარაჯ კარა-ოღლუ კარაევი** (; დ. 19 დეკემბერი, 1943, ბაქო) — რუს-აზერბაიჯანელი კომპოზიტორი და პედაგოგი, პროფესორი, აზერბაიჯანელი კომპოზიტორის კარა კარაევის შვილი, პ. ი. ჩაიკოვსკის სახელობის მოსკოვის კონსერვატორიის პროფესორი. აზერბაიჯანის სახალხო არტისტი.

## ბიოგრაფია 
1966 წელს წარჩინებით დაამთავრა უზ. გაჯიბეკოვის სახელობის აზერბაიჯანის სახელმწიფო კონსერვატორია საკუთარი მამის, პროფესორი კარა კარაევის კომპოზიციის კლასით, 1971 მასთანვე — ასპირანტურა. 1966-დან 2003 წლამდე ასწავლიდა კომპოზიციას, ინსტრუმენტულობას და პოლიფონიას აზერბაიჯანის სახელმწიფო კონსერვატორიაში (1991 წლიდან — ბაქოს მუსიკალური აკადემია), 1994 წლიდან — პროფესორი. 1991 წლიდან ცხოვრობდა ბაქოში და მოსკოვში. 1999 წლიდან — პ. ი. ჩაიკოვსკის სახელობის მოსკოვის სახელმწიფო კონსერვატორიის მუსიკალური თეორიის კათედრის პროფესორი, ასწავლის ინსტრუმენტალობის კურსს და (ცალკეულ სასწავლო წლებში) — ინსტრუმენტთმცოდნეობას.

2003 წლიდან — ნ. ჟიგანოვის სახელობის ყაზანის სახელმწიფო კონსერვატორიის კომპოზიციის კათედრის პროფესორი. 1994–1996 წწ. თანამედროვე მუსიკის მოსკოვის ასოციაციის (თმა) ვიცე-პრეზიდენტი. 1995 წლიდან მის მიერ ბაქოში დაარსებული თანამედროვე მუსიკის საზოგადოების პრეზიდენტი Yeni Musiqi. 1980–1994 წწ. სამხატვრო ხელმძღვანელი ВаКаRА-ENSEMBLE (ბაქო). 1991–1992 წწ. — ა. კრუპას კულტურული ფონდის სტიპენდიატი (ესენი, გერმანია).

აზერბაიჯანის პრეზიდენტის 2018 წლის 27 მაისის განკარგულებით „აზერბაიჯანული კულტურის განვითარებაში შეტანილი ღვაწლისათის“ ფარაჯ კარაევს მიენიჭა აზერბაიჯანის რესპუბლიკის სახალხო არტისტის წოდება.

## სქოლიო 
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
კატეგორია:ბაქოში დაბადებულები
წაღვლის მეოთხე ნამოსახლარი

**წაღვლის მეოთხე ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ წაღვლის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, მდინარე წაღვლურის შენაკადის, კლდისწყაროს მარჯვენა ნაპირზე, ადგილ ნალობიერში. თარიღდება ფეოდალური ხანით. ნამოსახლარზე იპოვება თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:ხაშურის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
თელოვანის ქვაჯვარა

**თელოვანის ქვაჯვარა** — არქეოლოგიურ-ისტორიული ძეგლი მცხეთის მონიციპალიტეტის სოფელ თელოვანის  ჩრდილოეთით, 1 კილომეტრის მოშორებით, ტყეში. თარიღდება ფეოდალური ხანით. კლდის ქვისაგან გამოთლილი ჯვრით ერთმანეთისაგან იყო გამიჯნული ბაგრატიონების, სვეტისცხოვლის ტაძრისა და მაღალაშვილების მამულები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
წრომის მეოთხე ნასოფლარი

**წრომის მეოთხე ნასოფლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ წრომის ცენტრალურ ნაწილში, საშუალო სკოლის მახლობლად. თარიღდება გვაინდელი ფეოდალური ხანით. ნასოფლარის ტერიტორიაზე, რომელიც ამჟამად დასახლებულია, მიწის სამუშაოების დროს აღმოჩნდა დიდი ზომის ქვევრები. ამ მიდამოებში იპოვება ცისფრად მოჭიქული და წითლად გამომწვარი უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლის ნამტვრევები. აქვეა წყალსადენის თიხის მილები და სხვა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ხაშურის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
თელოვანის სამაროვანი

**თელოვანის სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ თელოვანთან, თბილისის ჩრდილო-დასავლეთით, 7 კილომეტრის მოშრებით, დიდგორის მთის აღმოსავლეთფერდობზე, ნატუსების სერზე, უკავია 1 ჰექტარამდე ფართობი. თარიღდება VI-VII საუკუნეებით.

1971 წელს ძეგლი გათხარა, ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის ექსპედიციამ, რ. აბრამიშვილის ხელმძღვანელობით. ნაგებობაზე გამოვლინდა ქვიშაქვის გათლილი ფილებით შეკრული ქვაყუთები, რომლებიც ერთი ან ორი მეტრითაა ერთმანეთს დაშორებული და მიწის ზედაპიდან 0,5-1 მეტრის სიღრმეზეა ჩადგმული. სამარხთა უმრავლესობა კოლექტიურია. თითოეულ მათგანში დაკრძალულია 2-5 მიცვალებული, გულაღმა, გაშოტილი, თავით დასავლეთისაკენ. სამარხში აღმოჩენილი ინვენტარი ინახება არქეოლოგიური კვლევის ცენტრში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ჩარდახის ნამოსახლარი

**ჩარდახის ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტში, მცხეთა-გორის საავტობილო გზიდან მარჯვნივ, 400 მეტრზე, ხელოვნურად წარმოქმინილ გორაზე (დიამეტრი 60 მეტრი, სიმაღლე 8-10 მეტრი). შეგროვებული კერამიკული მასალის მიხედვით, ნამოსახლარი თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს და ადრინდელი რკინის ხანით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
წაღვლის მეექვსე ნამოსახლარი

**წაღვლის მეექვსე ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ წაღვლის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, მდინარე წაღვლურის მარჯვენა ნაპირზე, ადგილ ბესას ტყეში. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს ხანით. მდინარის მიერ ჩამორეცხილ ფერდზე ჩანს გაშიშვლებული კულტურული ფენები, რომლებიც უხვად შეიცავს შავპრიალაზედაპირიანი თიხის ჭურჭლის ნატეხებს. მოპოვებული მასალა ინახება ხაშურის რაიონის არქეოლოგიური ექსპედიციის ფონდებში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ხაშურის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
მცხეთის ნამოსახლარი

**მცხეთის ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტში, ქალაქ მცხეთის ჩრდილო-დასავლეთით, ბუჩქნარით დაფარულის სათხიების ქედის ფერდზე. კულტურული ფენა ალაგ-ალაგ გადარეცხილია. შემორჩენილია კირის ხსნარზე ნატეხი ქვით ნაგებ შენობათა ნაშთები. კერამიკული მასალის მიხედვით ნამოსახლარი III-IV სს-ით თარიღდება.

## ლიტერატურა
კატეგორია: მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
წაღვლის მეხუთე ნამოსახლარი

**წაღვლის მეხუთე ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ წაღვლის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, მდინარე წაღვლურის მარჯვენა ნაპირზე, ზეგანზე, ადგილ წეღვერში. თარიღდება ანტიკური ხანით. ნამოსახლარზე იპოვება ანტიკური ხანის თიხის ჭურჭლის ნატეხები. მიწის სამუშაოების დროს აღმოჩნდა წითლად გამომწვარი თიხის დოქი და მძივები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ხაშურის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
საგურამოს სამაროვანი

**საგურამოს სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ საგურამოში,  სოფლიდან 2 კილომეტრზე. გათხრები ჩატარდა 1920 წელს. გაითხარა ორმოსამარხები, რომლეშც მიცვალებულები ესვენა ხელფეხმოკეცილი. მიცვალებულებს ჩატანებული ჰქონდათ უხეშად ნაძერწი მოშავო-მონაცრისფრო ან ღიაფრად გამომწვარი თიხის ჭურჭელი და სამკაული. აღმოჩენილი მასალა საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში ინახება.  სამაროვანი  I-III საუკუნით თარიღდება.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
წრომის სამეთუნეო სახელოსნო

**წრომის სამეთუნეო სახელოსნო** — არქეოლოგიური ძეგლი ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ წრომის აღმოსავლეთით 200 მეტრზე, მდინარე წრომულის ფლატეში. თარიღდება გვანდელი ბრნიჯაოს ხანით. აღმოჩენილია სამეთუნეო ქურის ნაშთი, ნახშირის გროვები და წითლად გამომწვარი უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ხაშურის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
წაღვლის მეშვიდე ნამოსახლარი

**წაღვლის მეშვიდე ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი ხაშურის მუნიციპალიტეტის  სოფელ წაღვლის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ორ კილომეტრზე, ე. წ. საციხურის გორაზე. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს, ადრინდელი რკინის, ანტიკური და ფეოდალური ხანით. არქეოლოგიურ სამუშაოებს ატარებდა ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის ხაშურის ექსპედიცია. ნამოსახლარი მდებარეობს ბორცვზე. კულტურული ფენები მოჩანს ბორცვის ჩრდილოეთით და აღმოსავლეთითაც, დაბლობში. ნამოსახლარის ბორცვს სამხრეთიდან ჰქონია სათავდაცვო თხრილი, რომელიც მოქმედებდა ადრინდელ ფეოდალურ ხანამდე. თხრილის სიღრმე მიწის ახლანდელი ზედაპირიდან რვა მეტრია. ნამოსახლარზე გამოვლინდა თიხის ჭურჭლის ნატეხები, ნაგებობათა იატაკის ფრაგმენტები და ნიადაგში ჩაჭრილი ორმოები. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:ხაშურის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
მცხეთის ნასოფლარი

**მცხეთის ნასოფლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტში, მცხეთის გარეუბან კოდმანში, პლატოზე და გაშლილია მდინარე მტკვრის მარცხენა ნაპირიდან ფიქრის გორამდე. ნასოფლარი სამხრეთ-აღმოსავლეთით მცხეთის ტერიტორიიდან გამოყოფილია ხელოვნური თხრილითა და ალიზის აგურის კედლით. თარიღდება ფეოდალური ხანით.

## ლიტერატურა
კატეგორია: მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
თელოვანის წმინდა ნინოს ეკლესია

**თელოვანის წმინდა ნინოს ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ თელოვანის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, სასაფლაოზე. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით.

ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია აგურითა და ქვიშაქვით. დაზიანებულია: ჩამონგრეულია სახურავი და სამხრეთ კედლის დიდი ნაწილი. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. აღმოსავლეთის ნახევარწრიულ აფსიდში ერთი სარკმელია, რომლის ორივე მხარეს თითო თაღოვანი ნიშია. ერთი ასეთი ნიში ჩრდილოეთ კედელშიცაა, დარბაზის სამხრეთ, ჩრდილოეთ და დასავლეთ კედლებში თითო სარკმელია, გრძივ კედლებზე პილასტრებია. ეკლესიას აგურის ოთხსაფეხურიანი ლავგარდანი აქვს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ძველი ქანდის ნამოსახლარი

**ძველი ქანდის ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ძველ ქანდაში, გორაზე, ნამოსახლარ ფარეხების გორის ჩრდილო-აღმოსავლეთით 100–120 მეტრზე. უძველესი კულტურული ფენა თარიღდება ძვ.წ. I ათასწლეულით, უახლესი — ფეოდალური ხანით. გორის ზედაპირზე აიკრიფა თიხის ჭურჭლის ნატეხები.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
წაღვლის მერვე ნამოსახლარი

**წაღვლის მერვე ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ წაღვლის სამხრეთით, 1,5 კილომეტრზე, სოფელ კლდისწყაროსაკენ მიმავალი გზის დასავლეთით. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს, ადრინდელი რკინის, ანტიკური და ფეოდალური ხანით. ნამოსახლარი სამოსახლო ბორცვებისაგან შედგება, რომელთაგან ერთი ბუნებრივ გორაკზეა, ხოლო ოთხი ამ გორაკის ჩრდილოეთით, ხელოვნურ ბორცვზე. ნამოსახლარზე აიკრიფა თიხის ჭურჭლის ნატეხები, ზოომორფული კერამიკული გამოსახულებები, კაჟის ნამგლის ჩასართები, ბათქაშის ფრაგმენტები და ბრინჯაოს თავხვია საკინძი. მასალა ინახება სოფელ წაღვლის საჯარო სკოლის მხარეთმცოდნეობის კაბინეტში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ხაშურის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
დიდგორას ნამოსახლარი

**დიდგორას ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩარდახის ჩრდილო-დასავლეთით 1 კილომეტრზე, ვენახებში. მოპოვებული მასალა მიეკუთვნება ადრინდელ და გვიანდელ ბრინჯაოს ხანას. დიდგორა ვაკეზეა (გორის მაქსიმალური სიმაღლე 6-8 მეტრია, დიამეტრი 50-60 მეტრია), როგორც ჩანს, იგი ხანგრძლივი ცხოვრების შედეგადაა წარმოქმნილი. ნამოსახლარზე კულტურული ფენები კარგად არის შემონახული.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ხცისის ნაეკლესიარი

**ხცისის ნაეკლესიარი** — არქიტექტურული ძეგლი ხაშურის მუნიცუპალიტეტის სოფელ ხცისის სამხრეთით 200 მეტრზე. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. ეკლესია დარბაზულია (7X5 მეტრზე), ნაგებია ნატეხი ქვით. ძლიერ დაზიანებულია: სამხრეთისა და დასავლეთის კედლები მთლიანად დანგრეულია, აღმოსავლეთისა და ჩრდილოეთის ნაწილობრივ.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ხაშურის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
წაღვლის მეცხრე ნამოსახლარი

**წაღვლის მეცხრე ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ წაღვლის სამხრეთ-დასავლეთით, მდინარე წაღვლურასა და პატარა ხევს შორის, ადგილ გოროკოზე. თარიღდება ადრინდელი რკინის, ანტიკური, გვიანდელი ბრინჯაოს და ფეოდალური ხანით. ნამოსახლარზე იპოვება თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:ხაშურის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
მინის სახელოსნო ჭიქიანა

**მინის სახელოსნო ჭიქიანა** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ სათოვლეში, სოფლის სამხრეთით, 1 კილომეტრზე, ადგილ მზვარეში, თარიღდება განვითარებული ფეოდალური ხანით. სახელოსნოს ტერიტორიაზე გამოვლინდა მინის გრეხილღეროიანი სამაჯურების ნატეხები, მინის წიდები და სხვა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
წაღვლის პირველი ნამოსახლარი და სამაროვანი

**წაღვლის პირველი ნამოსახლარი და სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ წაღვლის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, სამ კილომეტრზე, მდინარე წაღვლურის მარჯვენა ნაპირზე, ადგილ ლეკიკალიაზე. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს, ადრინდელი რკინის, ანტიკური და ფეოდალური ხანით.

ნამოსახლარზე აიკრიფა თიხის ჭურჭლისა და ბათქაშის ნატეხები, რკინის თავხვია საკინძი და სხვა მასალები. ტერასის ჭრილში ჩანს ნაცროვანი ფენები და თიხის ჭურჭლის ნატეხები. 

ნამოსახლარის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში, შემაღლებულ ადგილას სამაროვანია. აქ მიწის სამუშაოების დროს იპოვება ბრინჯაოს ნივთები, მძივები და ადამიანის ძვლები. მასალა ინახება სოფელ წაღვლის საჯარო სკოლის მხარეთმცოდნეობის კაბინეტში. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:ხაშურის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ჯოიანის წმინდა გიორგის ეკლესია და ნასოფლარი

**ჯოიანის წმინდა გიორგის ეკლესია და ნასოფლარი** — არქიტექტურულ-არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ თელოვანის სამხრეთ-დასავლეთით, 500 მეტრის მოშორებით, ფერდობზე, ხევის წყლის მარცხენა მხარეს. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით.

## წმინდა გიორგის ეკლესია
ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია ქვიშაქვითა და კირის ხსნარით. დაზიანებულია: ჩამონგრეულია სახურავი და სამხრეთ კედელი. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. აღმოსავლეთის ნახევარწრიულ აფსიდში ერთი სარკმელია, რომლის ორივე მხარეს თითო თაღოვანი ნიშია.

ფასადები მოპირკეთებულია დიდი ზომის რეგულარულად ნაწყობი ქვიშაქვით. კარის არქიტრავის ქვაზე წრეში ჩასმული ჯვარია ამოკვეთილი. ეკლესიას წრეთარგისა და ლილვისაგან შედგენილი ლავგარდანი აქვს. სამხრეთიდან ეგვტერი ყოფილა მიშენებული.

## ნასოფლარი
ეკლესია დგას ფეოდალური ხანის ნასოფლარის ტერიტორიაზე, რომელიც ამჟამად ტყითაა დაფარული. ადგილზე შემორჩეენილია ქვითკირის შენობათა ნანგრევები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
კოხიანა

**ნაეკლესიარი კოხიანა** — არქეოლოგიური  ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ სათოვლეში, სოფლის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, 2 კილომეტრზე, სოფელ ხეკორძიდან სოფელ ლელობისაკენ მიმავალი გზის პირას მარჯვნივნივ შემორჩენილია კირის ხსნარით, ტუფის გათლილი კვადრებითა და კლდის ნატეხი ქვით ნაგები, გეგმით სწორკუთხა ეკლესიის კედლების წყობის ქვედა 2-4 რიგი. ნაეკლესიარი დაფარულია მცირე ნარეულობით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ქსოვრისის ციხე-დარბაზი

**ქსოვრისის ციხე-დარბაზი** — არქიტექტურული ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქსოვრისის ცენტრში. ძეგლი თარიღდება XVIII საუკუნით.

ციხე-დარბაზის გალავანი, კოშკი, ეკლესია და სასახლე ნაგებია რიყის ქვით, ასევე კონსტრუქციის ადგილებში გამოყენებულია აგური.

გალავანი გეგმით ოთხკუთხაა (30×38 მ). მისი კედლები სამიარუსიანია, მათი საშუალო სისქე 1 მეტრია. პირველი იარუსი ყრუა, ხოლო მეორე და მესამე იარუსებზე სათოფურებია. გალავანი ძლიერაა დაზიანებულია

გალავანზე, სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხეში მიდგმული კოშკი ოთხსართულიანია, ცილინდრული (დიამეტრი 5 მეტრი; სიმაღლე 14 მეტრამდე). კოშკის პირველი და მეორე სართული შიგნითაც ცილინდრულია, ხოლო მესამე — კვადრატული. პირველ სართულში შესასვლელი ეზოდანაა. ამ სართულის კედლებში სამეურნეო დანიშნულების 4 ნიშია. იქვეა ჭა. მეორე და მესამე სართულზე თითო ბუხარი და რამდენიმე ცალმაგი და ორმაგი სათოფურია. სართულშუა გადახურვა ხის ყოფილა (არ შემორჩენილა).

ციხე-დარბაზის ეკლესია დარბაზულია (9,8×6,2 მეტრი), დგას გალავნის სამხრეთ-დასავლეთ კუთხეში. ეკლესიას დასავლეთით, სამხრეთითა და ჩრდილოეთით თითო შესასვლელი აქვს. ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე სარკმელია. ეკლესიის დასავლეთის კედელში ერთი სარკმელია (სამხრეთ სარკმელი გვიანდელია). დარბაზი გადახურულია საბჯენ თაღზე დამყარებული შეისრული კამარით.

ფასადებზე (გარდა დასავლეთისა), სწორკუთხედებში ჩასმულია შეისრული დეკორატიული თაღები. აღმოსავლეთისა და დასავლეთის ფასადზე აგურის წყობით გამოყვანილია თითო ჩაღრმავებული ჯვარი. ამავე ფასადებზე შემორჩენილი სამშენებლო მხედრული წარწერის თანახმად, ეკლესია აუგიათ 1712 წელს, რატიშვილ ზურაბს და მის მეუღლეს სოლოღაშვილის ასულს ანას.

ციხე-დარბაზის თავდაპირველი სასახლიდან აღარაფერია შემორჩენილი. ნანგრევებზე, სამხრეთით, მიდგმული სასახლე XIX საუკუნისაა და მრავალჯერაა გადაკეთებული.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები
ხცისის ნასოფლარი და ნაეკლესიარი

**ხცისის ნასოფლარი და ნაეკლესიარი** — არქეოლოგიური ძეგლი ხაშურის მუნიციპალოტეტის სოფელ ხცისის სასაფლაოზე, ადგილ არაკაანთხრვში. თარიღდება გვაინდელი ფეოდალური ხანით. ნასოფლარი შედგება რამდენიმე ნასახლარი ბუდისგან. შემორჩენილია რიყის ქვით ნაგებ შენობათა ნაშთები და წმინდა ნიკოლოზის ეკლესიის ნანგრევები. დარბაზული ეკლესია ნაგებია რიყისა და ნატეხი ქვით. კედლები მოპირკეთებულია ქვიშაქვის კვადრებით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ხაშურის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ხცისის ნასოფლარი

**ხცისის პირველი ნასოფლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი ხაშურის მუნიციპალუტეტის სოფელ ხცისის სამხრეთ-აღმოსავლეთით 1 კილომეტრზე, ადგილ ხარვებში. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. ნასოფლარის მიდამოებში შემორჩენილია რიყისა და ნატეხი ქვით ნაგები შენობების საძირკვლის ნაშთები; იპოვება წითლად გამომწვარი უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლის ნამტვრევები, დიდი ზომის ქვევრის ფრაგმენტები და სხვა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ხაშურის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
წაღვლის პირველი სამაროვანი

**წაღვლის პირველი სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ წაღვლის სამხრეთით, ერთ კილომეტრზე, ვენახებში, ადგილ ჩოჩქოლიკარში. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოსა და ადრინდელი რკინის ხანით. სამაროვანზე შემთხვევით აღმოჩნდა ბრინჯაოს შუბის პირები, კაჟის ნამგლის ჩასართი და ზოომორფული ფიგურები. მასალა დაცულია სოფელ წაღვლის საჯარო სკოლის მხარეთმცოდნეობის კაბინეტში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ხაშურის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
წაღვლის მესამე ნამოსახლარი და სამაროვანი

**წაღვლის მესამე ნამოსახლარი და სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ წაღვლის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, სამ კილომეტრზე, მდინარე წაღვლურას მარცხენა ნაპირზე, პატარა ლაშეს ღელის ორივე მხარეს, ვენახებში. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს, ადრინდელი რკინისა და ანტიკური ხანით.

ნამოსახლარზე აიკრიფა თიხის ჭურჭლის ნატეხები. სამაროვანზე იპოვები ადამიანის ძვლები და ბრინჯაოს ნივთები. მასალა დაცულია სოფელ წაღვლის საჯარო სკოლის მხარეთმცოდნეობის კაბინეტში. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:ხაშურის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
წაღვლის მეორე სამაროვანი

**წაღვლის მეორე სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ წაღვლის სამხრეთით, 1,5 კილომეტრზე, სოფელ კლდისწყაროსთან დამაკავშირებელი გზის აღმოსავლეთით, ვენახებში, ადგილ ყვირილაკარში. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს და ადრინდელი რკინის ხანით. სამაროვანზე შემთხვევით აღმოჩნდა ბრინჯაოს შუბისპირი, ორთითი, კაჟის ნამგლის ჩასართი და კვირისტავი. მოპოვებული მასალა ინახება სოფელ წაღვლის საჯარო სკოლის მხარეთმცოდნეობის კაბინეტში. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:ხაშურის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ფარეხების გორა

**ფარეხების გორა** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ძველ ქანდაში, თბილის-გორის საავტომობილო გზიდან ქსნის რკინიგზის სადგურისაკენ მიმავალი გზის მარცხენა მხარეს 100 მეტრზე. თარიღდება გვიანდელი  ბრინჯაო — ადრინდელი რკინის ხანით (ძვ. წ. II-I ათასწლეულთა მიჯნა — ძვ. წ. I ათასწლეულის შუა ხანები). XIX საუკუნეში ამ ადგილას ფარეხები მდგარა. აქედან მომდინარეობს სახელწოდებაც. გეომორფოლოგიურად გორა ამოზიდული ტიპისაა და წაგრძელებულია ჩრდილო-დასავლეთიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთისაკენ. გორის ჩრდილოეთ ფერდი მიწის სამუშაოების დროს დაზიანებულა და კარგად ჩანს დაახლოებით ერთი მეტრის სიმძლავრის კულტურული ფენა. აქ გამოვლენილი რიყის ქვის საძირკველზე ნაგები ძელური სახლების კედლები თიხითაა შელესილი. გვხვდება წითლად გამომწვარი კერამიკის ნაშთები. ნაპოვნია ჯამები, კოჭობები, სასმისები, ქოთნები, დერგები და ქვევრები. სოფლის სკოლის მოსწავლეებმა გორის ძირში იპოვეს აღმოსავლეთ-ქართული ცული, ე. წ. ჩუგლუგი, დასავლეთ-ქართული ბრტყელი ცული და ბრინჯაოს სხვა ნივთები. ნაპოვნი ნივთები ინახება სოფლის საშუალო სკოლის პიონერთა ოთახში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
მცხეთის საფორტიფიკაციო ნაგებობანი

**მცხეთის საფორტიფიკაციო ნაგებობანი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის ქალაქ მცხეთის ჩრდილოეთით, ღართისკარის ხევის მარცხენა ნაპირზე. თარიღდება ელინისტური ხანით. ძეგლის გათხრა 1980 წელს დაიწყო ივანე ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის მცხეთის მუდმივმოქმედმა არქეოლოგთა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი ა. აფაქიძე). აღმოჩნდა კედლები და ოთხკუთხა კოშკები, მოსწორებულ ტერასებზე (2,8 X 1,4-3 მ) ამოყვანილია ხის ძელებით გამაგრებული რიყის ქვის საფუძველი, რომელზეც აღმართულია ალიზის კედელი (სიგრძე 3მ). ალიზის აგურები (0,5X0,22X0,12 მ; 0,37X0,22X0,12 მ) გადაბმულია ჯაჭვურად და შემტკიცებულია თიხის ხსნარით. აქვე აღმოჩნდა წითლად ანგობირებული პირმოყრილი ქუსლიანი ჯამები. ღართისკარში აღმოჩენილი საფორტიფიკაციო სისტემა წარმოადგენს ანტიკური ხანის მცხეთის ჩრდილოეთის კარს და გვაწვდის მასალებს ამ პერიოდის მცხეთის ისტორიული ტოპოგრაფიის დასადგენად.

## ლიტერატურა
კატეგორია: მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ახალი არმაზის სამაროვანი

**ახალი არმაზის სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტში, რკინიგზაზე ბაქანის სამხრეთით, ფერდობის ძირას, არმაზისა და მარტაზის ხევებს შორის. ჩრდილოეთით მას მდინარე მტკვარი ესაზღვრება, სამხრეთით — თრიალეთის ქედის კალთები. თარიღდება გვიან ანტიკური ხანითა და ადრიან ფეოდალური ხანით. 1976 წელს გათხარა მცხეთის მუდმივმოქმედმა არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი — ა. აფაქიძე).

სამარხები ჩადგმული იყო 1,8 მეტრის სიღრმეზე. მათ განივ კედლებად ქვიშაქვის თითო ფილაა გამოყენებული, ხოლო გრძივი კედლები ნაგებია ნატეხი ქვითა და ტალახით. სამარხები მოზრდილი ფილებით. ზოგ სამარხზე შემორჩენილია შელესილობის კვალი. რამდენიმე სამარხზე აღმოჩნდა ვერტიკალურად აღმართული ქვიშაქვის ფილის ნატეხი (სამარხის მრავალგზის გამოყენების ნიშანი). მიცვალებულები დაკრძალულია გულაღმა, გაშოტილი, თავით დასავლეთისკენ. III საუკუნის სამარხებში მიცვალებულთა ქრისტიანული წესით დაკრძალვა მოწმობს, რომ დიდი მცხეთასა და მის შემოგარენში ქრისტეს თემები არსებობდა ქრისტიანობის სახელმწიფო რელიგიად გამოცხადებამდე.

სამარხებში აღმოჩნდა: ოქროს, ვერცხლისა და რკინის ბეჭდები, საყურეები, მინისა და პასტის მძივები, ბრინჯაოს საკინძები, სამაჯური, თიხისა და მინის სანელსაცხელებლები, პართული მონეტა.

სამაროვანის აღმოსავლეთით გამოვლინდა მძლავრი კულტურული ფენა, რომელიც შეიცავდა ადრეული ფეოდალური ხანის დიდძალ კერამიკას, რომელთა შორის მძლავრადაა კერამიკული წუნი (სამეთუნეო სახელოსნო), აგრეთვე ნატეხი ქვითა და თიხით ნაგები კედლები.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
მცხეთის სამაროვანი

**მცხეთის სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის ქალაქ მცხეთაში, ფიქრისგორაზე. ამჟამად აქ მცხეთის რაიონული საავადმყოფოს კორპუსი დგას. თარიღდება IV-IX სს-ით. სამაროვანი 1975 წელს გათხარა ივანე ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის მცხეთის მუდმივმოქმედმა არქეოლოგთა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი ა. აფაქიძე). მოგრძო სწორკუთხა ქვაყუთები ჩადგმული იყო 0,5-0,8 მ სიღრმეზე. მათი გრძივი კედლები თითო ან წყვილი ფილაქვისგან შედგება, ხოლო განივი კედლები — თითო ფილაქვისგან. დაუდევრად დამუშავებული ფილაქვები ერთმანეთთან ცუდადაა მორგებული. ფარღიატების შესავსებად გამოყენებულია რიყის ან ნატეხი ქვა. სამარხები საოჯახოა. შიგ ესვენა ერთიდან ოთხამდე მიცვალებული, გულაღმა, გულხელდაკრეფილი, თავით დასავლეთისკენ. სამარხებში აღმოჩნდა ძოწის და გიშრისთავიანი  რკინისა და ბრინჯაოს საკინძები, ოქროს წყვილი ნახევარსფეროსებრი კილიტი, რკინის ბეჭედი, მშვილდსაკინძი, დანისპირი, ძოწის მძივები, მინის სანელსაცხებლე და სხვა. 

## ლიტერატურა
კატეგორია: მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ლელობის ნაქალაქარი

**ლელობის ნაქალაქარი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ლელობის ჩრდილო-დასავლეთით, 4 კილომეტრის მოშორებით, მდინარე ხეკორძულას სათავეებთან, ფერდობზე, ადგილ ნაქალაქარზე. თარიღდება XIII საუკუნითა და XIV საუკუნის I ნახევრით.

1971 წელს ძეგლზე გათხრები ჩაატარა ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტის დიღმის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, რ. აბრამიშვილის ხელმძღვანელობთ. 

ნაქალაქარი ოთხ ტერასაზეა განლაგებული. ჩრდილოეთით მას კლდის ბუნებრივი ზღუდე გასდევს შემორჩენილია საერო და საკულტო შენობათა ნანგრევები. შენობის კლდის ქვის მშრალი წყობითაა ნაგები. ორ და სამოთახიან საცხოვრებელ  კომპლექსებს სამეურნეო დანიშნულების სათავსები ეკვრის. შენობათა იატაკში ზოგან სამალავი და სურსათის შესანახი ორმოებია ამოჭრილი.  ნაქალაქარის ტერიტორიაზე მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა ინახება არქეოლოგიური კვლევის ცენტრში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
სათოვლის ნასოფლარი

**სათოვლის ნასოფლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ სათოვლეში, სოფლის ჩრდილო-დასავლეთით 1,5 კილომეტრზე, გადასახედი კლდე. თარიღდება ფეოდალური ხანით. შემორჩენილია ნასახლარი ბუდეები და ნატეხი ქვით ნაგებ შენობათა კედლების ფრაგმენტები.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
წაღვლის მეორე ნამოსახლარი და სამაროვანი

**წაღვლის მეორე ნამოსახლარი და სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ წაღვლის სამხრეთით, 700-800 მეტრზე, ადგილ ოსანაძეების ახოზე. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს, ადრინდელი რკინისა და ფეოდალური ხანით. 1976 წელს მიწის სამუშაოების დროს აქ აღმოჩნდა ადამიანის ძვლები, ბრინჯაოს იარაღი, თიხის ჭურჭლის ნატეხები, აგრეთვე ქვევრები და დუღაბით ნაგები დანგრეული საწნახელი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ხაშურის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ჩარდახის სამაროვანი

**ჩარდახის სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩარდახში, ნ. მუზაშვილის სახლის ეზოში. ძეგლი თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვის XIII-XII საუკუნეებით.

1961 წელს მიწის სამუშაოების დროს აღმოაჩინეს ხის ძელებით გადახურული ორმოსამარხები. სამარხები დაზიანებულია, რის გამოც დაკრძალვის წესის დადგენა ვერ მოხერხდა. მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა (სამეთუნეო ჩარხზე გამოყვანილი და არათანაბრად გამომწვარი, დახვეწილი ფორმის თიხის სხვადასხვა ჭურჭელი, რომელიც შემკულია ამოღარული, კონცენტრული ხაზებით, თევზიფხური ორნამენტით, ცხოველის რქების სტილიზებული გამოსახულებით; ბრინჯაოს მთლიანადსხმული კახური ტიპის სატევარი; მასრაგახსნილი ხელშუბისპირი) სამთავროს, ნარეკვავის, თრიალეთის, ნავთლუღისა და სხვა სინქრონული ძეგლების მასალების ანალოგიურია. არქეოლოგიური მასალები ინახება საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
წაღვლის საცხოვრებელი სახლი

ტერმინი **წაღვლის საცხოვრებელი სახლი** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* წაღვლის პირველი საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ წაღვლში
* წაღვლის მეორე საცხოვრებელი სახლი — არქიტექტურული ძეგლი ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ წაღვლში
ლისის ნამოსახლარი

**ლისის ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპლაიტეტში, მდინარე დიღმურას მარცხენა ნაპირზე, ძაღლაანთ ხევში. თარიღდება ფეოდალური ხანით. ნამოსახლარზე შემორჩენილია შენობების ქვის კედლების ნაშთები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ბერუათხევი

**ნასოფლარი ბერუათხევი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის უნიციპალიტეტის სოფელ სათოვლეში, სოფლის ჩრდილო-დასავლეთით 2-3 კილომეტრზე, ბერუათხევის ნაპირზე. თარიღდება ადრინდელი ფეოდალური ხანით, ამჟამად ტყით დაფარული ნასოფლარის ტერიტორიაზე ჩანს ნასახლარი ბუდეები. ნასოფლარის ჩრდილოეთით 50-100 მეტრზე შემორჩენილია კირის ხსნარითა და რიყის ქვით ნაგები დარბაზული ეკლესიის აღმოსავლეთისა და დასავლეთის კედლების ფრაგმენტები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ლისის ნასოფლარი

**ლისის ნასოფლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ლისის ჩრდილოეთით, 3 კილომეტრის მოშორებით, მდინარე დიღმურას მარჯვენა ნაპირზე. თარიღდება ფეოდალური ხანით. ნასოფლარზე შემორჩენილია რიყის ქვით ნაგები შენობათა ნანგრევები. ნასოფლარის ჩრდილოეთით, 300 მეტრის მოშორებით სამაროვანი და ეკლესიის ნანაგრევებია. სამაროვანზე დადასტურდა საფლავის ქვები და კერამიკის ნატეხები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
თომა ციციშვილის სასახლე

300px|მინი|სასახლის ნაშთები
**თომა ციციშვილის სასახლე**  — არქიტექტურული ძეგლი ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხცისის განაპირას, აღმოსავლეთით. სამშენებლო წარწერის მიხედვით, აგებულია 1872 წელს გადაკეთებულია რამდენიმეჯერ. 1920-იან წლებიდან სხვადასხვა დროს შენობაში მოთავსებული იყო დაწყებითი სკოლა, სასოფლო საბჭო, კოლმეურნეობის კანტორა, კლუბი და მედპუნქტი. 1930 წელს სასახლის ნაწილი დაიწვა. აღდგენის შემდეგ, 1974 წლამდე შენობაში სკოლა იყო. ამჟამად გამოუყენებელია.

სასახლე ორი ნაგებობისგან შედგება: ერთი (12,5X23,5 მეტრზე) ადრინდელია, მისი ფასადი ჩრდილოეთისკენაა მიმართული, მეორე (6,6X16,3 მეტრეზე) - უფრო გვიანდელი. ნაგებობები კუთხით ერწყმის ერთმანეთს. სამხრეთით ეზოს მხარეს ორივე შენობას გაერთიანებული ღია აივანი აკრავს. სასახლე ნაგებია რიყის ქვითა და კვადრატული აგურით, გადაკეთების დროს გამოყენებულია თანამედროვე აგური.

სასახლის ძირითად ორსართულიან შენობას, რომელსაც ჩრდილოეთით ღია აივანი აქვს, წაგრძელელებული სწორკუთხედის ფორმა აქვს. თითოეულ სართულზე ორ რიგად განლაგებული ექვსი ოთახია, რომლებიც ერთმანეთს კარებით უკავშირდება. მთავარი შესასვლელი ჩრდილოეთიდანაა. ერთშრიანი კიბე II სართულის ღია აივანზე ადის. I სართულის დასავლეთ ნაწილში ვიწრო კორიდორია, რომელიც ეზოში გადის. ორივე სართულის ოთახების გრძივ კედლებში გაჭრილია ფანჯრები. კედლებში ბუხრები და ღუმლებია. მეორე, გვიანდელი ნაგებობა სამსართულიანია. I სართულზე მარანია (ამჟამად თითქმის ამოვსებულია მიწით). მარანში ჩასასვლელი გაჭრილია ჩრდილოეთით, ნაგებობის თანხვედრის კუთხესთან. მარნის გრძივ კედლებზე ოთხი წყვილი პილასტრია, რომლებსაც ნახევარწრიული კამარის საბჯენი თაღები ეყრდნობა. კედლებში რამდენიმე ნიში და სარკმელია. სარკმლების ძირი შიგნიდან გარეთ მაღლდება. შენობის II და III სართული გადაკეთებულია და ერთიან წაგრძელებულ სათავსებს წარმოადგენს. ჩრდილოეთ კედელში დატანებულია საკანალიზაციო მილი.

მტკვრის ხეობისაკენ მიმართული ჩრდილოეთის ფასადი სიმეტრიულადაა დანაწევრებული ორ იარუსად განლაგებული ფანჯრებით, რომლებსაც რიყის ქვითა და აგურით ნაწყობი თაღები აქვთ.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ხაშურის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
წაღვლის პირველი საცხოვრებელი სახლი

**წაღვლის პირველი საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ წაღვლის ქვედა უბანში, აგებულია 1921 წელს. ეკუთვნის აბრამ გელაშვილს. 

სახლი ორსართულიანია, ნაგებია ქვიშაქვით. ქვედა სართული ნახევარსარდაფია. აქ მარანია, რომლის გადახურვა გამაგრებულია ორი ხის სვეტით. მარნის უკანა კედელში ბუხარია ჩაშენებული. მარნის წინ დაბალმოაჯირიანი აივანია. ხის ერთმარშიანი კიბე ზედა სართულის აივანზე ადის. აქ ერთი საცხოვრებელი ოთახია, რომლის კარი და ორი სარკმელი აივანზე გამოდის. ოთახის უკანა კედელში კიდევ ერთი სარკმელია. ოთახისა და აივნის ჭერი შეფიცრულია. აივანს ექვსი პროფილირებული სვეტი აქვს. სვეტებს შორის, ზევით, ჭვირულორნამენტიანი თაღებია. გადახურვის შვერილ კოჭებს შორის არე შევსებულია კვეთილორნამენტიანი ფიცრით. აივნის მოაჯირი ყრუა. სახლს ნივნივებზე დაწყობილი კრამიტის სახურავი აქვს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ხაშურის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ციხისძირის ეკლესიების კომპლექსი

**ციხისძირის ეკლესიების კომპლექსი** — არქიტექტურული ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ციხისძირის აღმოსავლეთით, იმ მთის ჩრდილო-დასავლეთ ფერდობზე, რომელზედაც ქსნის ციხეა აღმართული. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. კომპლექსში შედის ორი ეკლესია, ორივე ნაგებია რიყის ქვით, აქა-იქ ქვიშაქვის მოზრდილი ლოდები და ბრტყელი აგურიცაა ჩართული.

აღმოსავლეთის ეკლესია დარბაზულია (5,4X4,5 მეტრი). ეკლესია დაზიანებულია - ჩამონგრეულია სახურავის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხე, დეფორმირებულია სარკმელი, ინტერიერში ჩამოცვენილია შელესილობა. ეკლესიას დასავლეთით თაღოვანი შესასველი აქვს. ყოველ კედელში თითო სარკმელია. აღმოსავლეთით ნახევარელიფსური მოყვანილობის აფსიდია, რომელიც იატაკის საერთო დონიდან 0,4 მეტრითაა ამაღლებული. აფსიდის ორივე მხარეს, კედელში ნახევარწრიული კამარებით გადახურული, ძლიერ ვიწრო სადიაკვნე და სამკვეთლოა. მათ დაბალი თაღოვანი შესასვლელები და აღმოსავლეთით თითო სარკმელი აქვთ. დარბაზი, კამარა და კონქი დაბეტონებულია კირხსნარით. სატრიუმფო თაღი ერთსაფეხურიან პილასტრებს ეყრდნობა. ეკლესიას დასით გალავნით შემოზღუდული ეზო (8 X 10 მეტრი) აკრავს.

დასავლეთის ეკლესიაც დარბაზულია (7,2X5,1 მეტრი). მისი შესასვლელი დასავლეთიდანაა. მას არქიტრავით გადახურული მაღალი ზღურბლი აქვს. აღმოსავლეთით სწორკუთხა, შეისრულკამარიანი საკურთხეველია, რომელიც დარბაზის იატაკიდან 0,4 მეტრითაა ამაღლებული, ასევე საკურთხეველში სარკმელია გაჭრილი. სატრიუმფო თაღი ერთსაფეხურიან მასიურ პილასტრებს ეყრდნობა. დარბაზი თითქმის კვადრატულია და გადახურულია აგურით ამოყვანილი ელიფსური გუმბათით, ჩრდილოეთით ერთი სარკმელია.

ამ ეკლესიასაც დასავლეთით გალავნიანი ეზო (7,6X6,8 მეტრი) აკრავს. შესასვლელი გალავნის ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეში ყოფილა გაჭრილი. სტილისტური ნიშნებით ორივე ეკლესია გვიანდელი ფეოდალური ხანით თარიღდება, ეკლესიები სომხურია. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
წაღვლის მეორე საცხოვრებელი სახლი

**წაღვლის მეორე საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ წაღვლის ზედა უბანში. აგებულია XX საუკუნის დასაწყისში. ეკუთვნის შაქრო კაპანაძეს. 

სახლი ორსართულიანია, ნაგებია ქვითა და აგურით. ქვედა სართული ნახევარსარდაფია. აქ მარანი და ერთი ოთახია. ორივე სათავსის კარ-სარკმელი გადის ეზოსკენ, აივანზე. გარედან მოდგუმლი ხის ერთმარშიანი კიბე ზედა სართულის აივანზე ადის. აქ ორი ოთახია. ოთახებში შესასვლელი აივნიდანაა. აივანზე გამოდის ოთახების სარკმლებიც. ერთ-ერთ ოთახს გვერდზე კიდევ ერთი სარკმელი აქვს. კარ-სარკმელი გარედან დასრულებულია რკალური თაღით. ოთახები ერთმანეთს ტიხარში დატანებული კარით უკავშირდება. 

ეზოს მხრიდან სახლს მთელ სიგრძეზე საკმაოდ განიერი ხის აივანი გასდევს. ქვედა სართულის აივანს ჰქონია კვადრატული კვეთის მასიური სვეტები, რომლებიც ქვის ბალიშებს ეყრდნობოდა. ამჟამად შემორჩენილია მხოლოდ ერთი სვეტი, დანარჩენები შეცვლილია ლითონის მილებით. ზედა სართულის აივანს შვიდი რვაწახნაგა სვეტი აქვს. მოაჯირი შემკულია ჭვირული ორნამენტით. სვეტებს შორის, ზევით, ჭვირულორნამენტიანი თაღებია. გადახურვის შვერილ კოჭებს შორის არე შევსებულია კვეთილორნამენტიანი ფიცრით. კრამიტის სახურავი ნივნივებზეა მოწყობილი. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:ხაშურის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ძველი ქანდის ყორღანული სამარხები

**ძველი ქანდის ყორღანული სამარხები** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ძველ ქანდის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, წეროვნის მინდორზე. თარიღდება ძვ.წ. XVII-XIV საუკუნეებით. 1962 წელს ი. ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი ა. კალანდაძე) გათხარა 2 სამარხი, რომლებიც გაძარცვული იყო. დაკრძალვის წესი ვერ დადგინდა. აღმოჩენილი მასალა (ტეხილ-ხაზოვანი ნაკაწრი ორნამენტით შემკული შავპრიალა თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები), რომლის მსგავსი გვხვდება თრიალეთისა და შიდა ქართლის შუა ბრინჯაოს ხანის ძეგლებზე, ინახება საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
სათოვლის სამაროვანი

**სათოვლის სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ სათოვლეში, სოფლის აღმოსავლეთით, მდინარე ხეკორძულას შენაკადის პატარახევის მარცხენა ნაპირზე, ადგილ ნაბაკარზე, თარიღდება ძვ. წ. I ათასწლეულის I ნახევრით, ადრინდელი, განვითარებულ და გვიანდელი ფეოდალური ხანით. სამარხები გადარეცხილია ნიაღვრებისაგან. ზოგი მათგანი მიწის სამუშაოების გამოა დაზიანებული. სამარხზე 1949 წელს მიწის სამუშაოების დროს შემთხვევით აღმოჩენილი ნივთები (ბრინჯაოს ისრისპირები ბრინჯაოსტარიანი რკინის მახვილი, ბრინჯაოს სამაჯურის ნატეხები, ელექტრუმის საკიდი და სხვა) ინახება საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში.

1971-1981 წლებში გაითხარა აღმოსავლეთიდან დასავლეთისაკენ დამხრობილი, მიწის ზედაპირიდან 0,15–0,2 მეტრ სიღრმეზე განლაგებული ქვაყრილიანი ორმოსამარხები (ძვ. წ. I ათასწლეულის I ნახევარში). ქვაყრილი შედგებოდა ნატეხი და რიყის საშენი ზომის ქვებისგან. სამარხი ორმოები წაგრძელებული სწორკუთხედის ფორმის ან კუთხეებმომრგვალებულია. ორმოების იატაკი მოგებული იყო წვრილი ქვით. ყველა სამარხი (გარდა ერთისა, რომელშიც ორი მიცვალებული ესვენა) ინდივიდუალური და ინკუბაციურია. მიცვალებულები ესვენა ხელფეხმოკეცილი, მამაკაცები მარჯვენა, ხოლო ქალები მარცხენა გვერდზე, თავით დასავლეთისკენ. სამარხებში აღმოჩნდა დახვეწილი ფორმის ამოღარული, ირიბად ნაჭდევი ხაზებითა და ზოლებით, წერტი ლოვანი სახეებითა და ცხოველის თავის სტილიზებული თავისებურებებით შემკული "მავად, ნაცრისფრად ან ლეგანაცრისფრად გამომწვარი ხის ჭურჭელი საბრძოლო იარაღები, სამკაული, საკულტო ნივთები, შინამოსაქმეობისა და ტანსაცმელთან დაკავშირებული ნივთები.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
წაღვლის ციხე-დარბაზი

**წაღვლის ციხე-დარბაზი** — არქიტექტურულ-არქეოლოგიური, ისტორიული ძეგლი ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ წაღვლის სამხრეთ-დასავლეთით, 1,5 კილომეტრზე, მდინარე წაღვლურის მარჯვენა ნაპირზე, ადგილ გალავნებში, ნასოფლარ წაღვლისთავის ტერიტორიაზე. თარიღდება ფეოდალური ხანით. ისტორიული წყაროების მიხედვით, დავით აღმაშენებელს წაღვლისთავში ჰქონია ციხე-დარბაზი, ე. წ. მცირე სასახლე. 

ციხე-დარბაზი 1910 წელს ძლიერ იყო დაზიანებული და დანგრეული. 1930-იან წლებში მოსახლეობას ციხის შემორჩენილი კედლები დაუშლია და ქვა საშენ მასალად გამოუყენებია. ამჟამად შემორჩენილია სამხრეთი, დასავლეთი და აღმოსავლეთი კედლების საძირკვლის ნაშთი.

ციხე-დარბაზი გეგმით აღმოსავლეთიდან დასავლეთისკენ წაგრძელებული სწორკუთხა ნაგებობაა, რომელსაც ოთხივე კუთხეში ცილინდრული კოშკები ჰქონდა. შემორჩენილია მხოლოდ სამხრეთ-აღმოსავლეთი და სამხრეთ-დასავლეთი კოშკების კვალი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ხაშურის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
კატეგორია:ხაშურის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
მუხათგვერდის პირველი სამაროვანი

**მუხათგვერდის პირველი სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ მუხათგვერდის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, მდინარე მტკვრის მარჯვენა ნაპირზე, ბორცვზე, თბილისი-მცხეთის საავტომობილო გზის მე-15 კილომეტრზე. თარიღდება IV-VIII საუკუნეებით. 

სამაროვანი დაზიანდა საქართველოს სამხედრო გზის გაყვანისას, 1975-1976 წლებში. აქ გათხრები აწარმოა მცხეთის მუდმივმომქმედმა არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, ა. აფაქიძის ხელმძღვანობით. სამაროვანი დაცულია. სამროვანზე გაითხარა ერთმანეთთან ახლოს ჩადგმული უხეშად დამუშავებული ქვის ლოდებისგან შედგენილი წაგრძელებული ოთხკუთხა ქვაყუთები. თითოეულ სამარხში დაკრძალული იყო ერთიდან ხუთამდე მიცვალებული, გულაღმა, გაშოტილი, თავით დასავლეთისაკენ. სამარხებში ძირითადად აღმოჩნდა სამკაულები. ძეგლზე აღმოჩენილი არქეოლოგიური მასალა ინახება მცხეთის მუდმივმოქმედი არქეოლოგიური ექსპედიციის ბაზაზე

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ციხისძირის ნასოფლარი

**ციხისძირის ნასოფლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტში, მდინარე ქსნის მარცხენა ნაპირზე, ქსნის ციხის დასავლეთით. ძეგლი თარიღდება ფეოდალური ხანით. ნასოფლარის ტერიტორიაზე ნასახლარ ბუდეებს დაახლოებით 1 ჰექტარი ფართობი უკავიათ. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ტაბარუკის სამაროვანი

**ტაბარუკის  სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ტაბარუკში, სოფლის ჩრდილოეთით 100 მეტრზე. თარიღდება ფეოდალური ხანით. სამაროვანზე აღმოჩნდა ქვაყუთები. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
წეროვნის ნამოსახლარი

**წეროვნის ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ წეროვნის საბჭოთა მეურნეობის დასავლეთით, გორაზე. ზედაპირულად აკრეფილი მასალის მიხედვით (თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები, კაჟის ნამგლის დაკბილული ჩანართი და სხვა), რომელიც ინახება საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში, ნამოსახლარი გვიანდელი ბრინჯაოსა და ადრინდელი რკინის ხანით თარიღდება. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ტუიაქოჩორას სამაროვანი

**ტუიაქოჩორას სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტში ქალაქ მცხეთაში, მცხეთა-შიომღვიმის გზის მარცხენა მხარეს, ბორცვზე. თარიღდება IV-VIII საუკუნეებით. ტუიაქოჩორას სამაროვანი 1953 წელს გათხარა ივანე ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის მცხეთის მუდმივმოქმედმა არქეოლოგთა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი ა. აფაქიძე). გაითხარა 14 ქვაყუთი. სამარხების ნაწილი მიწის სამუშაოების დროსაა დაზიანებული, ნაწილი კი ადრევე გაუძარცვავთ.მოპოვებული მასალა ინახება მცხეთის მუზეუმში. სამარხები ტლანქად გათლილი ქვის ფილებისაგან ნაგებ ბანურსახურავიან ქვაყუთებს წარმოადგენს. ისინი უმთავრესად საოჯახოა.მიცვალებულები ქრისტიანული წესითაა დაკრძალული: გულაღმა, თავის დასავლეთისკენ, ხელები ნებისმიერად უწყვიათ. ინვენტარის სიუხვით გამოირჩევა მე-4 ქვაყუთი (ახლად ჩასახული ფეოდალური არისტოკრატიის წარმომადგენელთა საოჯახო სამარხი?). მასში აღმოჩნდა გიშრის პასტისა და მინის მოგრძო, ცილინდრული, რომბისებრი, დაკუთხული მძივები; ოქროს, ბრინჯაოსა და რკინის საკინძები, ოქროს საყურეები, თვალედი და გემიანი ოქროს ბეჭდები, მინის საბეჭდავი, სანელსაცხებლე. ტუიაქოჩორას სამაროვანზე მიკვლეული სამარხეული ინვენტარის ანალოგები უხვადაა გამოვლენილია აღმოსავლეთ საქართველოს, ჩრდილოეთ კავკასიისა და აზერბაიჯანის ნასახლარებსა თუ სამაროვნებზე.

## ლიტერატურა
კატეგორია: მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
კიკოლაანთ საყდარი

მინი|ეკლესიის ხედი სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან
**კიკოლაანთ საყდარი** — არქიტექტურული ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო ნიჩბისში, სოფლის განაპირას, სამხრეთით, მთსი ფერდობზე. თარიღდება X საუკუნით. ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია სხვადასხვა ზომისა და ფორმის ქვით. სწორკუთხა შესასვლელი სამხრეთიდანაა. აღმოსავლეთით შეკუმშული ნახევარწრის ფორმის აფსიდია. აფსიდის ღერძზე გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი. სარკმლის ქვეშ, კედელთან მთლიანი ქვის სატრაპეზია მიდგმული. დარბაზის კამარა უშუალოდ კედლებს ეყრდნობა. ჩრდილოეთის სარკმელთან ნუსხური ქარაგმებიანი წარწერაა: „ქრისტე შეიწყალე გიორგი“. ინტერიერი შელესილი და მოხატული იყო. ეკლესიას შემოვლებული აქვს თაროსებრი ლავგარდანი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:X საუკუნის ეკლესიები
მუხათგვერდის სამაროვანი

ტერმინი **მუხათგვერდის სამაროვანი** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* მუხათგვერდის პირველი სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ მუხათგვერდში. 
* მუხათგვერდის მეორე სამაროვანი — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ მუხათგვერდში.
კარსნის მეთუნეთა ნამოსახლარი

**კარსნის მეთუნეთა ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი მცხეთის მუნიციპალიტეტში, თბილისი-მცხეთის საავტომობილო გზის მე-17 კილომეტრზე, კარსნისხევის მარჯვენა ნაპირზე. თარიღდება ძვ. წ. I და ახ. წ. I-III საუკუნეებით. ძეგლი 1975 წელს გაითხარა ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტის მიერ, ა. აფაქიძის ხელმძღვანელობთ. 

## ნამოსახლარი
ნამოსახლარი ტერასულადაა განლაგებული ბორცვის თხემსა და ძირში. გამოვლინდა კარგად გამოკვეთილი სამი სამშენებლო ფენა. საცხოვრებელი შედგებოდა საცხოვრებელი სახლისა და მსუბუქი კონსტრუქციის დამხმარე ნაგებობისაგან. გეგმით ოთხკუთხა შენობები ნაგებია ნატეხი ქვშაქვით და ტალახით. მათი უმეტესობა გადახურული ყოფილა მცხეთური ღარიანი და ბრტყელი კრამიტებით. თიხის იატაკის ცენტრალურ ნაწილში ქვითა და თიხით ნაგები კერებია. ნამოსახლარზე დიდი რაოდენობით გამოვლინდა მოვარდისფრო-მოწითალოდ გამომწვარი თხელკეციანი სამეორნეო დანიშნულების კერამიკა,  სუფრისა და სამზარეულოს თიხის ჭურჭელი, ლითონისა და თიხის ქანდაკებები, რკინის დანები, მონეტები, ქვის სატყორცნი ჭურვები და სხვა.

## სახელოსნო უბნები
სახელოსნო უბანი ნამოსახლრიდან 60 მეტრის მოშორებით, აღმოსავლეთით მდებარეობს. აქ აღმოჩნდა თიხის ჭურჭლის გამოსაწვავი ქურები და მასთან დაკავშირებული ფარდულის ტიპის ნაგებობების ნაშთები. ქურების ნაწილი ორსართულიანი ყოფილა. მათი ქვედა საცეცხლე განყოფილება გადახურულია ალიზის დიდი აგურებისაგან შეკრული თაღებით, რომლებშიც ცეცხლის ამოსასვლელად ღია ადგილებია დატოვებული. ალი ადიოდა მეორე სართულზე, სადაც ჭურჭლის გამოწვა ხდებოდა. საწარმო უბანზე გარდა ე. წ. ვერტიკალური ქურებისა არის ასევე ოვალური გუმბათისებრთაღიანი ქურა. საწარმოო ობანზე, ქურებში და მათ მახლობლად აღმოჩნდა წითელი წერნაქით მოხატული გვიანდელი ელინისტური ხანის თიხის ჭირჭელი.

## სამაროვანი
სამაროვანზე გაითხარა ძირითადად კრამიტსამარხები. აქ ასევე დადასტურდა ორმოსამარხები, კომბინირებული სამარხები, ფილასამარხი და ქვევრსამარხი. კრამიტსამარხები ძირითადად ბრტყელი და ღარიანი კრამიტებით ნაგები ორფერდასახურავიანი კრამიტყუთებია, რომლებიც მიწაში ამოთხრილ ორმოებში ყოფილა ჩადგმული. ზოგიერთ კრამიტსამარხს იატაკიც კრამიტის ჰქონდა. მიცვალებულები მარჯვენა ან მარცხენა გვერდზე ესვენა, კიდურებმოკეცილი. სამარხებში აღმოჩნდა მოვარდისფროდ გამომწვარი თიხის სამტუჩა ხელადები, რელიეფული სარყლითა და კოპებით შემკული ხელადისებური ჭურჭელი, კოჭობები, მინის  სანელსაცხებლები, ოქროს საყურეები და სასაფეთქლე რგოლები, რომაული და პართული მონეტები, გემიანი ბეჭდები და სხვა.

## საწნახელი და მარანი
კარსნიხევის ნამოსახლართან ახლოს გამოვლინდა საწნახელის და მარნის ნაშთი. ჰიდრავლიკური ხსნარით მოკირყლულ-შემოზღუდული მოედანი  ეკვრის კერამიკული ფილებით ნაშენ წაგრძელებულ ოთხკუთხა აბაზანისებურ ნაგებობას. ისინი იატაკში გაჭრილი ხვრელებით უერთდებიან კერამიკულ მილსადენს. საწნახელი ფერდობზე, მოსოწრებულ ტერასაზე დგას. მას უკავშირდება საურმე გზა. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები