ჰედი ლამარი

**ჰედი ლამარი** ( დ. 9 ნოემბერი, 1914 — გ. 19 იანვარი, 2000) — ავსტრიელ-ამერიკელი მსახიობი, MGM-ის ოქროს ხანის პერიოდის ერთ-ერთი დიდებული ვარსკვლავი. ლამარი ასევე გამომგონებელიც იყო, იგი ერთ-ერთი მათგანია, ვინც განფენილობის სპექტრის კომუნიკაციების ადრეული ტექნიკა გამოიგონა, რაც კომპიუტერამდელი ეპოქიდან დღევანდელ დღემდე უკაბელო კომუნიკაციის სხვადასხვა ფორმების საწყისია.
## ადრეული წლები 
ჰედი ვენაში, ავსტია-უნგრეთში დაიბადა, როგორც ჰედვიგ ევა მარია კიესლერი. ის იყო ებრაელი მშობლების - ბუდაპეშტელ პიანისტ გერტრუდისა და ლემბერგში დაბადებული, წარმატებულ ბანკის მმართველ ემილ კიესლერის ერთადერთი შვილი.  მისი მამა ვენაში ჰოლოკოსტამდე გარდაიცვალა.

10 წლის ასაკში მან ბალეტი და პიანინოზე დაკვრა ისწავლა. როდესაც ბერლინში მაქს რეინჰარდთან მუშაობდა, ის მას მოიხსენიებდა როგორც „ყველაზე მშვენიერი ქალი ევროპაში“. მალე მოზარდმა გოგონამ ისეთ ვარსკვლავებთან, როგორებიცაა ჰეინზ რუჰმანი და ჰანს მოსერი,  გერმანულ ფილმებში აღსანიშნავი როლები შეასრულა.

## კარიერა 
thumb|left|ჰედი ლამარი ფილმში "მოდი ჩემთან იცხოვრე" (1941)
ადრეულ 1933 წელს მან მონაწილეობა მიიღო გუსტავ მახატის გახმაურებულ ფილმში "ექსტაზი", რომელიც იყო პრაღაში გადაღებული ჩეხოსლოვაკური ფილმი და რომელშიც მან სიყვარულსმისწრაფებული ახალგაზრდა ცოლი განასახიერა, რომელსაც გულგრილი ხანში შესული ქმარი ჰყავდა. მისი სახის ე.წ. ქლოუზ-აფებმა და გრძელმა კადრებმა, სადაც ის ტყეში შიშველი დარბის ფილმს სკანდალური რეპუტაცია შესძინა. ეს იყო დაახლოებით ოცდაათი წლით ადრე, სანამ კინოში სიშიშვლე ჩვეული გახდებოდა.

1933 წლის 10 აგვისტოს ის ფრიდრიხ მანდლზე დაქორწინდა, რომელიც ქალაქ ვენის მკვიდრი და მასზე 13 წლით უფროსო იყო. თავის ავტობიოგრაფიაში „ექსტაზი და მე“ ლამარმა მანდლი დაახასიათა, როგორც ძლიერ კონტროლიორი მამაკაცი, რომელიც მას ხანდახან თავიანთ დიდ სახლში გამოკეტავდა ხოლმე. ის ყიდულობდა „ექსტაზის“ იმდენ ასლს, რამდენსაც კი იპოვნიდა და ამით პროტესტს უცხადებდა ჰედის მიერ ფილმში მონაწილეობის მიღებასა და „გამომეტყველებას მის სახეზე“ (მოგვიანებით ლამარმა აღნიშნა, რომ ფილმში ვნების გამომხატველობა იყო შედეგი იმისა, რომ რეჟისორი ქინძისთავს არსობდა).

მანდლი მას ხელს უშლიდა სამსახიობო კარიერის გაგრძელებაში და ამის მაგივრად ტექნიკოსებთან და ბიზნეს პარტნიორებთან შეხვედრებზე დაჰყავდა. ამ შეხვედრებზე მათემატიკური ნიჭის მქონე ლამარმა სამხედრო ტექნოლოგია შეისწავლა. თუ ის შეხვედრაზე არ წავიდოდა, მაშინ სასახლეში უნდა დარჩენილიყო. მან მოგვიანებით აღნიშნა, რომ მიუხედავად იმისა, რომ მანდლი ნახევრად ებრაელი იყო, მას ნაცისტ მრეწველებთან შეხმატკბილებული ურთიერთობა ჰქონდა, რის გამოც თავად ჰედი ბრაზობდა. „ექსტაზსა და მეში“ ლამარმა დაწერა, რომ დიქტატორები ბენიტო მუსოლინი და ადოლფ ჰიტლერი მანდლის დიდ წვეულებებს ესწრებოდნენ ხოლმე. ჰედიმ აღნიშნა, რომ 1937 წელს მან თავის ერთ-ერთ მოახლედ გაასაღა თავი და პარიზში ჩაფრინდა, სადაც განქორწინება გააფორმა, შემდეგ კი ლონდონში გადავიდა. სხვა ვერსიის თანახმად, მან დაითანხმა მანდლი, რომ წვეულებაზე დასწრების ნება მიეცა, რომელზეც თავისი ყოველი ძვირადღირებული სამკაული ეკეთა. შემდეგ მოახლის დახმარებით მოწამლა და სამკაულებთან ერთად ის ქვეყნიდან გააქცია.

## ჰოლივუდი 
თავდაპირველად ის პარიზში ჩავიდა, შემდეგ ლონდონში ლუის ბ. მეიერს შეხვდა. სამსახურში აყვანის შემდეგ მისი მოთხოვნით სახელი შეიცვალა, როგორც ჰედი ლამარი. გვარი მუნჯი კინოს მშვენიერ კინოვარსკვლავ ბარბარა ლა მარის პატივსაცემად აირჩია,  მას შემდეგ, რაც პატენტის ვადა გასული იყო. ამ გამოგონების შესახებ ნაკლებად იყო ცნობილი 1997 წლამდე, როდესაც ელექტრონულმა სასაზღვრო ფონდმა ლამარს ამ წვლილისათვის ჯილდო გადასცა.  თუმცა ვადაგასულ პატენტებს ეკონომიკური ღირებულება არ გააჩნია. ანთეილი 1959 წელს გარდაიცვალა.

ლამარისა და ანთეილის სიხშირის აჩქარების იდეა თანამედროვე განფენილობის სპექტრის საკომუნიკაციო ტექნოლოგიის საფუძველს წარმოადგენს, ისეთი როგორებიცაა COFDM, რომელიც გამოყენებულია Wi-Fi-ის ქსელურ კავშირებში და CDMA, რომელიც გამოყენებულია ზოგ უკაბელო ტელეფონებში. ჩანს, რომ ბლექველის, მარტინისა და ვერნემის 1920 წლის პატენტმა - საიდუმლო კომუნიკაციის სისტემამ (Secrecy Communication System) საფუძველი დაუდო ლამარისა და ანთეილის პატენტს, რომელმაც გამოიმუშავა ტექნიკები ტორპედების ავტონომიურ კონტროლში.

ლამარს სურდა, რომ გამომგონებელთა ნაციონალური საკონსულოს წევრი გამხდარიყო, თუმცა მას უთხრეს, რომ ის უკეთ დაეხმარებოდა საომარ ძალისხმევას თავისი ვარსკვლავური სტატუსის გამოყენებით საომარი ობლიგაციების გაყიდვაში. ერთხელ მან მხოლოდ ერთ საღამოზე 7,000,000 დოლარის მოგროვება შეძლო.

1990-იანების დროს რამდენიმე წლის განმავლობაში პროგრამა CorelDRAW-ის კომპლექტის ყუთები გაფორმებული იყო ჰედი ლამარის დიდი დახატული სურათით, რაც მისი კომპიუტერამდელი მეცნიერული აღმოჩენების პატივსაცემად იყო გაკეთებული. სწორედ ამ სურათებმა გაიმარჯვეს CorelDRAW-ის წლიურ პროგრამების კომპლექტის გარეკანის დიზაინის შეჯიბრში. ლამარმა კი კორელს სურათის ნებართვის გარეშე გამოყენებისათვის უჩივლა. კორელი კი შეეკამათა, იმ მოტივით, რომ ლამარი არ ფლობდა სურათის უფლებებს. 1999 წელს მათ გაუმჟღავნებელ მორიგებას მიაღწიეს.

## უკანასკნელი წლები 
ბოლო წლებში ლამარი საზოგადო ცხოვრებიდან წავიდა და ფლორიდაში დასახლდა.

კინო-ინდუსტრიაში შეტანილი წვლილისათვის ჰედი ლამარს ჰოლივუდის დიდების ხეივანში ვარსკვლავი აქვს, რომელიც ჰოლივუდის ბულვარის ნომერ 6247-ში მდებარეობს.
## პირადი ცხოვრება 
1953 წლის 10 აპრილს ლამარი ამერიკის შეერთებული შტატების სრულუფლებიანი მოქალაქე გახდა.
### ქორწინებები და რომანები 
ის მცირე ხნით დანიშნული იყო გერმანელ მსახიობ ფრედ დოედერლეინზე და მოგვიანებით მსახიობ ჯორჯ მონტგომერიზე 1942 წელს.  მისი მეუღლეები კი იყვნენ:
*ფრიდრიხ მანდლი (1900 - 1977), ქორწინებაში იმყოფებოდა 1933-დან 1937 წლამდე. Hirtenberger Patronen-Fabrik-ის მმართველი, რომელიც მოწინავე შეიარაღების ფირმა იყო და რომელიც მისი მამის - ალექსანდრ მანდლის მიერ იქნა დაარსებული. მანდლი, რომელიც ნაწილობრივ ებრაული წარმოშობის იყო, მხარს უჭერდა ასტროფაშიზმს, თუმცა არა ნაციზმს.
*ჯინ მარკი (1895 - 1980), სცენარისტი და პროდიუსერი, ქორწინებაში იმყოფებოდა 1939-დან 1941 წლამდე. ვაჟიშვილი (რომელიც განქორწინების შემდეგ, 1941 წელს იქნა აყვანილი) ჯეიმზ ლამარ მარკი (დ. 1939).  როდესაც ლამარი და მარკი განქორწინდნენ, ჰედი ირწმუნებოდა, რომ თავიანთ ქორწინებაში ყოფნის დროს მათ ერთად მხოლოდ ოთხი საღამო გაატარეს და მოსამართლემ მას ურჩია, რომ ნებისმიერ მომავალ მეუღლესთან უფრო დიდი დრო გაეტარებინა, ვიდრე მხოლოდ ოთხი კვირა, რომლის განმავლობაშიც მარკის იცნობდა.
*ჯონ ლოდერი (1898 - 1988), მსახიობი, ქორწინებაში იმყოფებოდა 1943-დან 1947 წლამდე. ორი შვილი: ენტონი ლოდერი (დ. 1947) და დენის ლოდერი (დ. 1945). ლოდერმა ჰედის ვაჟი - ჯეიმზ ლამარ მარკი იშვილა და თავისი გვარი მისცა. ჯეიმზ ლამარ ლოდერმა 2000 წელს პრეტენზია გამოთქვა ჰედი ლამარის ანდერძზე, რომელიც მას არ იხსენიებდა. მოგვიანებით მან 50 000 დოლარის სანაცვლოდ საჩივარი გააუქმა. ენტონი ლოდერი ჩანს ევროპულ დოკუმენტურ ფილმში „ვეძახი ჰედი ლამარს“ (2004).
*ერნესტ (ტედი) სტოფერი (1909 - 1991), ღამის კლუბის მფლობელი, რესტავრატორი და ყოფილი ჯგუფის ლიდერი, ქორწინებაში იმყოფებოდა 1951-დან 1952 წლამდე.
*ვ. ჰოვარდ ლი (1909 - 1981), ტექსასელი ნავთობმაგნატი, ქორწინებაში იმყოფებოდა 1953-დან 1960 წლამდე. 1960-ში ის კინოვარსკვლავ ჯინ ტაირნიზე დაქორწინდა.
*ლუის ჯ. ბოიზი (დ. 1920), ადვოკატი (მისი განქორწინების ადვოკატი), ქორწინებაში იმყოფებოდა 1963-დან 1965 წლამდე.

საბოლოო რომანი, რომელიც ნახსენებია წიგნში „ექსტაზი და მე“, არის იმ დროს, როდესაც ლამარი 50 წლის ასაკშია და გაცილებით ახალგაზრდა მამაკაცთანაა, რომელიც მხატვარია და პიერი ჰქვია. მას ლამარი ახასიათებს, როგორც „ძალიან სიმპათიური ახალგაზრდა მამაკაცი... ის მგრძნობიარე იყო, მე ის მაშინვე მომეწონა“. ამ რომანის პერიოდში ლამარი პიერთან ერთად მუშაობდა მის ნახატებზე და ერთგვარი ბოჰემური ცხოვრების სტილით ცხოვრობდა. „ახალ სახლში ელექტროენერგია ან გაზი არ გვქონდა და ყინვასავით სიცივე იყო. ვიპოვნიდით რამდენიმე სანთელს და გათბობის მცდელობაში მათ სიახლოვეს ვსხდებოდით... ჩვენ უბრალოდ ვხატავდით, ვსიყვარულობდით და ათასში ერთხელ ვჭამდით“.

### სკანდალები 
1965 წელს ლამარი ლოს-ანჯელესში მაღაზიაში ქურდობისათვის დააკავეს. საბოლოოდ დაკისრებული განაჩენი გაუქმდა. 1991 წელს ის იმავე მიზეზით ფლორიდაში დააკავეს, ამჯერად 21.48 დოლარის ღირებულების წამლებისა და თვალის წვეთების გამო. მან სასამართლოს "არავითარი გარჩევის" თხოვნით მიმართა, რათა მის წინაშე გამოჩენა თავიდან აერიდებინა, ხოლო იმ დაპირების სანაცვლოდ, რომ ერთი წლით ყოველგვარი კანონის დარღვევისაგან თავს შეიკავებდა, განაჩენი კიდევ ერთხელ მოუხსნეს.

ავტობიოგრაფიის "ექსტაზი და მე" თანახმად, ერთხელ, როდესაც ფრიდრიხ მანდლისაგან გაქცევას ცდილობდა, საროსკიპოში შეიპარა და ცარიელ ოთახში დაიმალა. სანამ მისი ქმარი საროსკიპოს ათვალიერებდა, ოთახში კაცი შემოვიდა და მას მასთან სექსი ჰქონდა, რათა შესძლებოდა კვლავ დამალული დარჩენილიყო. საბოლოოდ გაპარვა მაშინ მოახერხა, როდესან ახალი მოახლე დაიქირავა, რომელიც მას წააგავდა. მან მოწამლა მოახლე და გამოიყენა მისი უნიფორმა, რათა გაქცეულიყო. ლამარმა მოგვიანებით გამომცემელს უჩივლა და ირწმუნებოდა, რომ წიგნში ბევრი ამბავი (რომელიც მოსამართლემ აღწერა, როგორც "ბინძური, გულისამრევი და საზიზღარი") თავისი უჩინარი მწერლის - ლეო გილდის მიერ იყო მოგონილი.

ინტერვიუში, რომელიც ფილმ "მხურვალე უნაგირების" (1974) DVD-ის გამოცემაშია შეტანილი, მელ ბრუკსი ირწმუნება, რომ ჰედი ლამარი პროდიუსერების მიმართ სასამართლოში ჩივილით იმუქრებოდა. მისი თქმით მსახიობს სჯეროდა, რომ ფილმში განთავსებული "ჰედლი ლამარის" (Hedley Lamarr) ხუმრობა მისი პუბლიკაციის უფლებებს არღვევდა. ერთ სცენაში ბრუკსის გმირი ამბობს: "ჰედლი ლამარ, ეს 1874 წელია - შენ შეძლებ, რომ მას უჩივლო!". მელ ბრუკსი აღნიშნავს, რომ ყველაფერი მცირე თანხით მოგვარდა.
## გარდაცვალება და შემდეგ 
200px|right|thumb|ჰედი ლამარი და ჯონ ჰოდიაკი ფილმში "ქალბატონი პასპორტის გარეშე" (1950)

ლამარი 2000 წლის 19 იანვარს კასელბერიში, ფლორიდაში (ორლანდოსთან ახლოს) გარდაიცვალა. ჰედის სურვილის თანახმად, ვაჟმა ენტონი ლოდერმა მისი ფერფლი ავსტრიაში წაიღო და ვიენერვალდის ტყეში გააბნია.

2004 წელს ვიდეო თამაშში Half-Life 2, რომელიც ცნობილ სახელებთან, ამბებთან და მეცნიერულ ფაქტებთან კავშირს შეიცავს, ექიმ კლაინერის საყვარელ შინაურ ცხოველს მსახიობის პატივსაცემად ლამარი დაარქვეს. თამაშში ექიმი კლაინერი შინაურ ცხოველს აღსანიშნავად იხსენიებს, როგორც ჰედი.

2005 წელს გერმანულენოვან ქვეყნებში პირველი გამომგონებლის დღე ლამარის პატივსაცემად 9 ნოემბერს ჩატარდა, რაც მისი 92-ე დაბადების დღე იქნებოდა.

2010 წლის ნიუ-იორკის სახალხო ბიბლიოთეკის გამოფენა სახელწოდებით "ფოტოგრაფიის ოცდაათი წელი ნიუ-იორკის სახალხო ბიბლიოთეკაში" შეიცავს მკერდმოშიშვლებული ლამარის ფოტოს (დათარიღებული 1930 წლით), რომელიც ავსტრიაში დაბადებული ამერიკელი ფოტოგრაფის - ტრუდე ფლაიშმანის მიერაა გადაღებული.

## ფილმოგრაფია 
**Das Geld liegt auf der Straße* (*ფული ქუჩაში*, 1930)
**Die Frau von Lindenau* (*შტორმი წყლის ჭიქაში*, 1931)
**Die Abenteuer des Herrn O. F.* (*მისტერ ო.ფ.-ის თავგადასავლები*, 1931)
**Man braucht kein Geld* (*ჩვენ ფული არ გვჭირდება*, 1932)
**Ekstase / Symphonie der Liebe* (*ექსტაზი*, 1933)
**ალგიერები* (1938) (გადმოწერეთ ან უყურეთ)
**ჰოლივუდი ქალაქში მიდის* (1938) (მოკლემეტრაჟიანი)
**ეკრანული ფოტოები: ვარსკვლავები საქველმოქმედო ბანკეტზე* (1939) (მოკლემეტრაჟიანი)
**ტროპიკული ქალბატონი* (1939)
**მე ვირჩევ ამ ქალს* (1940)
**ბუმის ქალაქი* (1940)
**ამხანაგი იქსი* (1940)
**მოდი ჩემთან იცხოვრე* (1941)
**ზიგფილდის გოგონა* (1941)
**ჰ.მ. ფულემი, ესკ.* (1941)
**ბრტყელი ნამცხვარი* (1942)
**გზაჯვარედინები* (1942)
**თეთრი კარგო* (1942)

**შოუბიზნესი ომში* (1943) (მოკლემეტრაჟიანი)
**ღვთაებრივი სხეული* (1944)
**შეთქმულები* (1944)
**სახიფათო ცდა* (1944)		
**მისი უდიდებულესობა და მეკორიდორე* (1945)
**უცნაური ქალი* (1946) (გადმოწერეთ ან უყურეთ)	
**სახელგატეხილი ქალბატონი* (1947) (გადმოწერეთ ან უყურეთ)
**მოდი ცოტა ვიცოცხლოდ* (1948)	
**სამსონი და დელილა* (1949)	
**ქალბატონი პასპორტის გარეშე* (1950)	
**სპილენძის კანიონი* (1950)	
**ჩემი საყვარელი ჯაშუში* (1951)	
**სამარადისო ქალი* (1954) (დაუსრულებელი)	
**სამი დედოფლის სიყვარული* (1954)	
**ადამიანთა მოდგმის ისტორია* (1957)	
**მდედრი ცხოველი* (1958)
**სასწრაფო კარმა* (1990) (არქივი)

## ბიბლიოგრაფია 
ბერტონი, რუთი. ჰედი ლამარი: ყველაზე მშვენიერი ქალი კინოში. ლექსინგტონი: University of Kentucky Press, 2010. ISBN 978-0-8131-2604-3.
## სქოლიო 
## რესურსები ინტერნეტში 
* ჰედი ლამარის საიტი 
* ჰედი ლამარის ფონდი 
* ჰედი ლამარის თაყვანისმცემლების საიტი 
* 
* ჰედი ლამარი — TCM-ის კინოფილმების მონაცემთა ბაზაში
* 
* 
* ჰედი ლამარი Reel Classics-ზე 
* Inventions.org - გვერდი ჰედი ლამარზე 
* ინტერვიუ ჰედი ლამარის ბიოგრაფ პატრიკ ეგენთან
* *Advanced Weaponry of the Stars* პროფესორ ჰანს-იოაქიმ ბრაუნის მიერ  Invention & Technology-ის სტატია ჰედი ლამარის პატენტის შესახებ
* გამომგონებლის წლიური დღე მის დაბადების დღეზე
* CorelDRAW-ის სურათები
* *ვეძახი ჰედი ლამარს* (2004)
* ფოტოსურათები და ლიტერატურა

კატეგორია:ავსტრიელი მსახიობები
კატეგორია:ამერიკელი მსახიობები
კატეგორია:ებრაელი მსახიობები
კატეგორია:ამერიკელი გამომგონებლები
კატეგორია:ხალხი ვენიდან
კატეგორია:დაბადებული  9 ნოემბერი
კატეგორია:დაბადებული 1914
კატეგორია:გარდაცვლილი  19 იანვარი
კატეგორია:გარდაცვლილი 2000
კატეგორია:XX საუკუნის ამერიკელი ქალი მსახიობები
კატეგორია:ჰოლივუდის დიდების ხეივანი
კატეგორია:ვენაში დაბადებულები