ბამაკო

**ბამაკო** () — მალის დედაქალაქი და უდიდესი ქალაქი. 2009 წლის აღწერის მიხედვით აქ ცხოვრობდა 1 809 106 ადამიანი. ბამაკო არის აფრიკაში მოსახლეობის მხრივ ყველაზე სწრაფად მზარდი ქალაქი (მსოფლიოში მეექვსე). ქალაქი გაშენებულია მდინარე ნიგერის ორივე სანაპირო ზოლში, მდინარეზე არის პორტი, რაც ხელს უწყობს ვაჭრობას. ბამაკო მდებარეობს მალის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში, ამ ტერიტორიიდან რამდენიმე კილომეტრში არის მალი-კოტ-დ’ივუარის ოფიციალური სახელმწიფო საზღვარი. ეს დასახლებული პუნქტი წარმოადგენს მალის პოლიტიკურ და კულტურულ ცენტრს, ამ ქალაქს ქვეყანაში განსაკუთრებული ადმინისტრაციული სტატუსი აქვს მინიჭებული.

ბამაკოდან 15 კილომეტრში მდებარეობს საერთაშორის აეროპორტი. მალის დედაქალაქი სარკინიგზო ხაზის მეშვეობით უკავშირდება ქვეყნის სხვადასხვა ქალაქს.

## ეტიმოლოგია 
ლეგენდის თანახმად, ერთ-ერთი პირველი დასახლება დაარსდა მონადირის, სახელად ბამბას, გამო და შესაბამისად სახელად დაერქვა «ბამა კო», ანუ «მდინარე ბამბა». მეორე ვერსიის თანახმად, ქალაქის სახელი დაკავშირებულია სიტყვა «ბამა»-სთან, რომელიც ბამბარას ხალხის ენაზე ნიშნავს «ნიანგს». ამ თეორიის შესაბამისად «ბამაკო» ითარგმნება, როგორც «ნიანგების მდინარე». ეს თეორია ძირითადად ითვლება, რის გამოც ბამაკოს გერბზე გამოსახულია სამი ნიანგი.

## ისტორია 
ბამაკოს ტერიტორიაზე ადამიანი უძველესი დროიდან იყო დასახლებული. მდინარე ნიგერის ნაყოფიერი მიწები ადამიანებისთვის უხვ საკვებს უზრუნველყოფდა და ამ ტერიტორიაზე წარმოქმნილი სამეფოები სიმდიდრით გამოირჩეოდა, რადგანაც სავაჭრო მარშრუტებით დასავლეთ საჰარას, საჰარასა და ჩრდილოეთ აფრიკასა და ევროპას უკავშირდებოდა. ადრეული ბინადრები ოქროთი, სპილოს ძვლით, ხეკოლითა და მარილით ვაჭრობდნენ. XI საუკუნისთვის ამ ტერიტორიაზე ლიდერი განის იმპერია] გახდა. ბამაკომ მთავარი სავაჭრო ქალაქის ფუნქცია და ისლამური ცოდნის ცენტრის სტატუსი შეიძინა, რადგანაც შუა საუკუნეებში აქ ორი უნივერსიტეტი და უამრავი მეჩეთი აშენდა. 1992 წლის 26 აპრილს პრეზიდენტი ალფა უმარი კონარი გახდა.

## გეოგრაფია 
ბამაკო მდებარეობს მდინარე ნიგერის ნაპირებზე. დედაქალაქი ძირითადად ბრტყელ ველზეა გაშლილი, მხოლოდ ჩრდილოეთი ნაწილია ამობურცული, სადაც ადრე ვულკანი არსებობდა. აქ საპრეზიდენტო სასახლე და მთავარი საავადმყოფო მდებარეობს. 

თავდაპირველად ქალაქი მდინარის ჩრდილოეთ მხარეს იყო გაშენებული, მაგრამ ზრდასთან ერთად ხიდებიც აიგო, რამას ჩრდილოეთი და სამხრეთი ერთმანეთთან დააკავშირა. პირველი მოწამეთა ხიდი (ორი სამოძრაო ზოლი ორი საფეხმავლო ბილიკით) და მეფე ფადის ხიდი (ოთხი სამოძრაო ზოლი, მოტოციკლეტებითვის განკუთვნილი ორი ზოლითა და ორი საფეხმავლო ბილიკით) იყო. კოლონიურ პერიოდში აღმოსავლეთ სოტუბასა და მისაბუგუს შორის სეზონური გზაც გაიყვანეც. სოტუბას გზა ივლისიდან იანვრამდე პერიოდში წყლით იფარება. მესამე ხიდი (1.4 კმ სიგრძისა და 24 მეტრის სიგანის, ოთხზოლიანი, მოტოციკლეტებისთვის განკუთვნილი ორი ზოლითა და ორი საფეხმავლო ბილიკით) ცენტრშია აგებული და ქალაქის ბირთვის განტვირთვას ემსახურება.

## კლიმატი 
ბამაკოსათვის დამახასიათებელია საჰელის სამხრეთისთვის ტიპური კლიმატი. მას აქვს სუბეკვატორული სარტყელის ნიშნები, მაგრამ ხასიათდება, როგორც ტროპიკული და საკმაოდ ცხელი, ჰაერის საშუალო ტემპერატურა მთელი წლის განმავლობაში არ ეცემა 25 °С-ზე დაბლა. ყველაზე უფრო ცხელი თვეებია — მარტი, აპრილი და მაისი, როდესაც ტემპერატურის საშუალო მაქსიმუმი აღწევს 38-39 °С. ყველაზე უფრო ცივი თვეებია — ნოემბერი, დეკემბერი და თებერვალი. ნალექების რაოდენობის საშუალო წლიური დონე შეადგენს 880 მმ-ს და ნალექების ეს რაოდენობა თითქმის მთლიანად მოდის მაისიდან ოქტომბრამდე მონაკვეთში. დეკემბრიდან თებერვლის ჩათვლით პერიოდში ნალექი საერთოდ არ მოდის.

## დემოგრაფია 
ქალაქი დიდი ხნის განმავლობაში განიცდის დემოგრაფიულ *ბუმს*: 2,5 ათასი მაცხოვრებელი 1884 წელს; 8 ათასი 1908 წელს; 37 ათასი 1945 წელს; დაახლოებით 100 ათასი 1960 წელს (მალის დამოუკიდებლობის მოპოვების წელი). ამ დროიდან ქალაქი აგრძელებს სოფლის მოსახლეობის მოზიდვას, რომლებიც დედაქალაქში მიემართებიან სამუშაოს მოსაძებნად. მოსახლეობის რაოდენობის ასეთი არაკონტროლირებადი ზრდა პროვოცირებას ახდენს ქალაქის ეკოლოგიის, კანალიზაციის, ავტოგზებზე საცობების, სასმელი წყლის და სხვა სერიოზულ პრობლემებზე.

დაკარიდან და აბიჯანიდან ათასი კმ-ის ან გვინეის სახელმწიფო საზღვრიდან 400 კმ-ის სიშორეზე მდებარე ქალაქი ბამაკო ბოლო წლებში გახდა დასავლეთი აფრიკის *გზაჯვარედინი*. ქალაქში ცხოვრობს მრავალფეროვანი ეთნიკური ჯგუფები, როგორც თვითონ მალიდან, ასევე მიმდებარე სახელმწიფოებიდან.

## ადმინისტრაციული დაყოფა 
ბამაკოს რაიონი 6 კომუნადაა დაყოფილი (განასხვავებენ ნომრების და არა სახელების მიხედვით). 1982 წლის თებერვალში მიღებული კანონებით III და IV კომუნების ახალი საზღვრები დაწესდა. ყოველ კომუნას მუნიციპალური საბჭო და საბჭოს წევრების მიერ არჩეული მერი მართავს. ბოლო არჩევნები 2009 წელს გაიმართა და კომუნების წარმომადგენლობით ორგანოში უმრავლესობა მალის დემოკრატიულმა ალიანსმა მოიპოვა. 

### კომუნები და სამეზობლოები 
I კომუნაში 335 407 ადამიანი ცხოვრობს (2009) და 35 კვადრატულ კილომეტრ ტერიტორიას მოიცავს. ჩრდილოეთით სასოფლო კომუნა დჯარაკოროდჯი ესაზღვრება, დასავლეთიდან - II კომუნა, ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან სასოფლო კომუნა სანგარებუგუ, აღმოსავლეთით სასოფლო კომუნა გაბაკურუ და სამხრეთით მდინარე ნიგერი. კომუნას ცხრა სამეზობლო ქმნის: ბანკონი, ბულკასომბუგუ, დჯელიბუგუ, დუმანზანა ფადჯიგუილა, სამხრეთი სოტუბა კოროფინა და ჩრდილოეთი კოროფინა სიკორონი.

II კომუნაში 159 805 ადამიანი ცხოვრობს (2009) და 18.3 კვადრატულ კილომეტრ ტერიტორიას მოიცავს. სამხრეთით მდინარე ნიგერი ესაზღვრება. მუნიციპალიტეტი თეთრმეტ სამეზობლოს მოიცავს: ნიარელა (უძველესი), ბაგადადჯი, მედინა-კურა, ბოზოლა, მისირა, იპოდრომი, ქუინზამბუგუ, ბაკარიბუგუ, TSF, სამრეწველო ტერიტორია და ბუგუბა. II კომუნაში მდებარეობს კუნძული Cité Niger. ეს კომუნა ბამაკოს მთავარი ინდუსტრიული ცენტრია.

III კომუნაში 128 872 ადამიანი ცხოვრობს და 20.7 კვადრატულ კილომეტრ ტერიტორიას მოიცავს. ჩრდილოეთიდან მას კათი ესაზღვრება, აღმოსავლეთით - სალახლო ბულვარი, რომელიც II კომუნისგან გამოყოფს. სამხრეთით მდინარე ნიგერის ნაპირებია, ხოლო დასავლეთით - მდინარე ფარაკო და შეიხ ზაიად ელ მაჰიან ბენ სულთანის გამზირი. ეს კომუნა ბამაკოს ადმინისტრაციული და კომერციული ცენტრია. აქ მდებარეობს დედაქალაქის ორი უდიდესი ბაზარი: დიდი ბაზარი და დიბიდა. კომუნაში 20 სამეზობლო შედის, მათ შორის კულუნინკოსა და სირაკოროდუნფინგის სოფლებიც.

IV კომუნაში 300 085 ადამიანი ცხოვრობს (2009) და 42 კვადრატულ კილომეტრ ტერიტორიას მოიცავს. აღმოსავლეთით III კომუნა ესაზღვრება, ხოლო სამხრეთით მდინარე ნიგერის მარცხენა ნაპირი. IV კომუნა რვა სამეზობლოსგან შედგება: ტალიკო, ლასა, სიბირინბუგუ, დჯიკორონი პარა, სებენიკორო, ჰამდალაი, ლაფიანბუგუ და კალაბამბუგუ.

V კომუნაში 414 668 ადამიანი ცხოვრობს (2009) და 82 კვადრატულ კილომეტრ ტერიტორიას მოიცავს. ჩრდილოეთით მდინარე ნიგერი ესაზღვრება, სამხრეთით - აეროპორტი და კალაბანკოროს კომუნა, ხოლო აღმოსავლეთით VI კომუნა და ნიგერი. კომუნა რვა სამეზობლოსგან შედგება: ბადალაბუგუ, სემა I, მალის კვარტალი, ტოროკორობუგუ, ბაკო-დჯიკორონი, საბალიბუგუ, დაუდაბუგუ და კალაბან-კურა.

VI კომუნაში 470 269 ადამიანი ცხოვრობს და 87 კვადრატულ კილომეტრ ტერიტორიას მოიცავს. იგი ბამაკოს ყველაზე დიდი კომუნაა როგორც მოსახლეობის, ისე ფართობის მიხედვით. შედგება ათი სამეზობლოსგან: ბანანკაბუგუ, დჯანეკელა, ფალადიე, მაგნამბუგუ, მისაბუგუ, ნიამაკორო, სენუ, სოგონიკო, სოკოროდჯი და ირიმადიო.

## ეკონომიკა 
### მრეწველობა 
ბამაკოს რაიონზე ქვეყნის სამრეწველო აქტივობის 70% მოდის. მომსახურების სექტორი ყველაზე მეტადაა განვითარებული. განვითარებულია ხელსაქმე და ვაჭრობა. ბამაკოს ტრადიციული კომერციული ცენტრი მდინარე ნიგერის ჩრდილოეთით იყო განლაგებული.

ქალაქის საქმიანი ნაწილი დაბინძურებული, საცობებით დატვირთული და ძვირია. ურბანიზაცია სწრაფად ვრცელდება ქალაქის ირგვლივ 30 კმ-ის რადიუსში. ქალაქის ყველაზე უბრანიზებული ტერიტორია მდინარე ნიგერის სამხრეთ სანაპიროა. თანამედროვე ბიზნეს რაიონი სწრაფად ვითარდება ქალაქის საქმიანი ნაწილის დასავლეთით ACI-2000 რაიონში, რომელსაც უკეთესი გეომეტრიული განლაგებით გამოირჩევა. ბამაკოში მდებარეობს Air Mali-ს (ყოფილი Compagnie Aérienne du Mali) სათაო ოფისი. წლების განმავლობაში ბამაკოში ინვესტიციების დიდი ნაწილი საუდის არაბეთიდან მოდიოდა, რომელთა მეშვებითაც არაერთი მნიშვნელოვანი შენობა-ნაგებობა აიგო. უკანასკნელ წლებში ბამაკოს მნიშვნელოვანი ინვესტორი ჩინეთი გახდა, რომლის დაბანდებებიც ინფრასტრუქტურისა და სხვადასხვა ობიექტის გაუმჯობესებისკენაა მიმართული.

ბამაკოში მნიშვნელოვანი წილი უჭირავს სოფლის მეურნეობასაც, რომელსაც ძირითადად ბოზოს ტომის მეტევზეები მისდევენ.

### ენერგია 
ბამაკოს ელექტროენერგიის დიდი ნაწილი სელინგის კაშხლის ჰიდროელექტროსადგურის მეშვეობით მიეწოდება. სასმელი წყალი ბამაკოსა და ქალაქ კატის მდინარე ნიგერის სატუმბი სადგურიდან მიეწოდება. აღსანიშნავია, რომ 135 000 კუბური მეტრი სასმელი წყალი ქალაქის მოსახლეობისთვის საკმარისი არაა, რომელსაც ცხელ სეზონზე, აპრილსა და ივნისს შორის პერიოდში სულ ცოტა 150 000 კუბური მეტრი წყალი სჭირდება ყოველდღიურად. ამ პერიოდში წყლის დეფიციტი მთავარი პრობლემაა. 2009 წელს ქალაქ კაბალაში ახალი სატუმბი სადგური ამოქმედდა.

## ტრანსპორტი 
სარკინიგზო ხაზი დაკარი-ბამაკო დედაქალაქს ქვეყნის დასავლეთში მდებარე ქალაქ კაესის გავლით აკავშირებს სენეგალის დედაქალაქ დაკართან. ფუნქციონირებს საავტომობილო კავშირი ქვეყნის ისეთ მსხვილ ქალაქებთან, როგორებიცაა კულიკორო, კატი, სეგუ, სიკასო და სხვა.

1974 წელს გახსნილი ბამაკოს აეროპორტი (*Bamako-Sénou International Airport*) მდებარეობს დედაქალაქიდან 15 კმ-ში. ხელისუფლების მონაცემებით 2005 წლისთვის აეროპორტის ტრაფიკმა შეადგინა 516 000 ადამიანი. ასევე განსაკუთრებული სატრანსპორტო მნიშვნელობა აქვს მდინარე ნიგერს. ქალაქი მდებარეობს მდინარის ორივე სანაპიროზე, რომლებიც ერთმანეთთან შეერთებულია სამი ხიდით (პირველი აშენდა 1960 წელს, მეორე — 1992 წელს, მესამე 2011 წელს).

## არქიტექტურა 
20 სართულიანი BCEAO კოშკი მდინარე ნიგერის ჩრდილოეთ ნაპირზე, ბამაკოს ცენტრში მდებარეობს. კოშკში დასავლეთ აფრიკის სახელმწიფოთა ცენტრალური ბანკის მალის შტაბ-ბინაა განთავსებული და ფრანკოფონურ დასავლეთ აფრიკის სახელმწიფოებში საბანკო საქმის, სავალუტო გაცვლისა და სამთავრობო საფინანსო საქმიანობის განვითარებას უწყობს ხელს. შენობას ნეო-სუდანურ არქიტექტურას მიაკუთვნებენ, რადგანაც იგი სუდანურ-საჰელიური არქიტექტურის თარგის მიხედვითაა აგებული, როგორც ცნობილი ჯენესა და ტომბუქტუს მეჩეთები. შენობა III კომუნაში მდებარეობს, მუსა ტაბელეს გამზირისა და მეფე ფაჰდის ხიდისა და მოწამეთა ხიდის გადაკვეთასთან არსებულ სანაპირო ბულვარის კვეთაში. კომპლექსის აღმოსავლეთით პარკი და ბაღი მდებარეობს, სადაც დიაგონალურად გაშლილი სახალხო ბულვარი მდინარე ნიგერამდე აღწევს.

## კულტურა 
მალის ეროვნული ბიბლიოთეკა პირველად 1944 წელს შეიქმნა საფრანგეთის კოლონიური მმართველობისას. 1960 წელს დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ ბიბლიოთეკა მთავრობის ბიბლიოთეკა გახდა. შემდეგ მას ძველი სახელი დაუბრუნდა. 1968 წელს ბიბლიოთეკა თავდაპირველი ადგილიდა, კულუბადან ოულოფობუგუში გადაიტანეს. ბიბლიოთეკაში 60 000-ზე მეტი წიგნია დაცული, მათ შორის წიგნები, პერიოდული გამოცემები, აუდიო დოკუმენტები, ვიდეოები და ელექტრონული მონაცემები. ბიბლიოთეკაში დაცული წიგნები და სხვა ნივთები საჯაროა, მხოლოდ მცირე პრივილეგიების მისაღებად საწევრო გადასახადის გადახდაა საჭირო. ბიბლიოთეკა მასპინძლობს აფრიკული ფოტოგრაფიის შეხვედრას, ფოტოგრაფიულ ფესტივალს, რომელიც ბამაკოში წელიწადში ორჯერ ტარდება. 

მალის ეროვნული მუზეუმი არქეოლოგიური და ანთროპოლოგიური მუზეუმია, სადაც მალის პრეისტორიის დროებითი და მუდმივი გამოფენებია მოწყობილი. გამოფენილია მუსიკალური ინსტრუმენტები, ტანისამოსი და მალის სხვადასხვა ეთნიკურ ჯგუფთან დაკავშირებული რიტუალური საგნები. ეროვნული მუზეუმის, როგორც სუდანური მუზეუმის მშენებლობა საფრანგეთის დაქვემდებარებაში ყოფნის დროს დაიწყო თეოდორე მონოდის ხელმძღანელობით. იგი პირველად 1953 წლის 14 თებერვალს გაიხსნა უკრაინელი არქეოლოგის, იური შუმოვსკის მეთვალყურეობით. შუმოვსკი მუზეუმში 9 წლის მანძილზე მუშობდა და ექსპონატთა ნახევარი, დაახლოებით 3000 მისი შეგროვებულია.

ბამაკოში მდებარეობს მუსო კუნდას მუზეუმი, ბამაკოს რეგიონული მუზეუმი, ბამაკოს ზოოპარკი, ბამაკოს ბოტანიკური ბაღები, ეროვნული საკონფერენციო ცენტრის კოშკი, სუვენირების პირამიდა, დამოუკიდებლობის ძეგლი, ალ ქუოდსის ძეგლი, ჰამდალაის ობელისკი, მობიდო კეიტას მემორიალი და სხვა ძეგლები. 

1988 წელს ბამაკოში მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის კონფერენცია, სახელწოდებით ბამაკოს ინიციატივა ჩატარდა, რომლის მეშვეობითაც სუბ-საჰარული აფრიკის ჯანდაცვის სფეროს ცვლილებას შეუწყო ხელი. 

### მუსიკა 
ბამაკოში მუსიკალური ბუმი 1990-იან წლებში დაიწყო, როდესაც ვოკალისტმა სალიფ კეიტამ და მომღერალმა და გიტარისტმა ალი ფარკა ტურემ საერთაშოირისო აღიარება მოიპოვეს. ამან არაერთი პროდიუსერი და მუსიკოსი დააინტერესა, რომლებიც ხშირად სტუმრობდნენ დედაქალაქს. ბამაკოს ქუჩებში ჯემბეებითა და დასარტყამი ინსტრუმენტებით ტრადიციული ბამანის რითმების შემსრულებელი მუსიკოსების ნახვა ხშირადაა შესაძლებელი.

ბამაკოს მუსიკალური სცენა მალის მრავალფეროვანი ეთნიკური ჯგუფების წარმომადგენლებითაა დაკომპლექტებული: საჰარის ტუარეგები, ტომბუქტუელი სონრაები, ბამაკოს სამხრეთით მოსაზღვრე რეგიონიდან ჩამოსული მალინკები, დოგონები, ფულბეები და ა.შ.

## ჯანდაცვა 
Point G საავადმყოფო 1906-1913 წლებშია იგო და 25 ჰექტარს ფარავს. ყოფილი სამხედრო ჰოსპიტალი მალის დამოუკიდებლობის მოპოვებიდან მცირე ხანში სამოქალაქო საავადმყოფო გახდა. იგი იმ ბორცვზე მდებარეობს, რომელიც დედაქალაქს გადაჰყურებს.

მეორე საავადმყოფო 1959 წელს დაარსდა. მას სახელი ეწოდა 1910 წელს, უაგადუგუში დაბადებული ექიმისა და ჰუმანისტის, გაბრიელ ტურეს პატივსაცემად, რომელიც 1935 წელს პაციენტთან კონტაქტისას გადამდები დაავადებით დაიღუპა.

## დამეგობრებული ქალაქები 
*  როჩესტერი, (1975 წლიდან)
*  ანჟე, (1974 წლიდან)
*  დაკარი, (1974/75 წლებიდან)
*  ბობო-დიულასო, (1994 წლიდან)
*  ლაიპციგი, (1966 წლიდან)
*  აშხაბადი, (1974 წლიდან)
*  სან-პაულუ
*  ბანჯული

შეთანხმება თანამშრომლობის შესახებ ასევე ხელმოწერილია ფრანგულ ქალაქებთან: ლიონი, მარსელი და ბორდო, ასევე ბურკინა-ფასოს დედაქალაქ უაგადუგუსთან.

## რესურსები ინტერნეტში 
* Bamako-culture.org (French language) 
* Bamako at *Cités du Monde* (French language) 
* United States Embassy in Bamako 

## სქოლიო 
## ლიტერატურა 
* 
* 
* 
* “Bamako,” New Encyclopedia of Africa 2nd Edition, editors John Middleton and Joseph Miller (Detroit: Charles Scribner’s Sons, 2008)
* 
* 
* 
* 

კატეგორია:მალის ქალაქები
კატეგორია:აფრიკის დედაქალაქები