უნგრეთის რევოლუცია (1956)

**1956 წლის უნგრეთის რევოლუცია** () — სახალხო აჯანყება უნგრეთში ერთპარტიული კომუნისტური რეჟიმის — უნგრეთის სახალხო რესპუბლიკისა და საბჭოთა კავშირის ჰეგემონიის წინააღმდეგ. საბჭოთა კავშირში ნიკიტა ხრუშჩოვის მიერ დაწყებული ე. წ. დესტალინიზაციის პოლიტიკის პარალელურად უნგრეთში გაძლიერდა მოძრაობა თავისუფალი სიტყვისა და დემოკრატიული რეფორმების მოთხოვნით. საპროტესტო გამოსვლები 1956 წლის ოქტომბერში ბუდაპეშტის ქუჩებში უნგრეთის უშიშროების ძალებთან და საბჭოთა ჯარებთან შეტაკებებში გადაიზარდა. უნგრეთის ჯარის დიდი ნაწილი ხალხის მხარეს გადავიდა. რევოლუციურმა ტალღამ ქვეყანაში ახალი მთავრობა მოიყვანა რეფორმისტი პოლიტიკოსის, იმრე ნადის თავმჯდომარეობით. ახალმა ლიდერმა დადო მრავალპარტიული სისტემის შემოღების პირობა, 1 ნოემბერს უნგრეთი ნეიტრალურ სახელმწიფოდ გამოაცხადა და გაეროს მხარდაჭერისკენ მოუწოდა. დასავლეთის ქვეყნებმა ახალი გლობალური დაპირისპირების შიშით უნგრეთის საქმეებში ჩარევისგან თავი შეიკავეს. 1956 წლის 4 ნოემბერს საბჭოთა არმიამ დაიწყო სრულმასშტაბიანი სამხედრო ოპერაცია უნგრეთის რევოლუციის ჩასახშობად. ბუდაპეშტში და ქვეყნის სხვა რეგიონებში ერთკვირიან ბრძოლებს 2 500 უნგრელი და 750 საბჭოთა ჯარისკაცი შეეწირა, უნგრეთის 200 000 მოქალაქე კი ლტოლვილად იქცა. აჯანყება დამარცხდა; ნადი დააპატიმრეს და სიკვდილით დასაჯეს. საპროტესტო მოძრაობა სრულად 1957 წლის იანვარში ჩაახშეს. უნგრეთში საბჭოთა კავშირის პირდაპირმა შეიარაღებულმა ინტერვენციამ და აღმოსავლეთის ბლოკის ქვეყნებში ძალმომრეობითი კონტროლის ზრდამ დასავლეთის მარქსისტულ წრეებში დიდი იმედგაცრუება გამოიწვია; ბევრი კომუნისტური პარტია დაიშალა. სამ ათწლეულზე მეტხანს 1956 წლის რევოლუცია უნგრეთში ტაბუდადებული თემა იყო. 1980-იან წლებში ამ მოვლენის ირგვლივ დისკუსია გახშირდა, 1989 წელს კი 1956 წლის ფართომასშტაბიანი რევოლუციური მანიფესტაციების პირველი დღე — 23 ოქტომბერი — ეროვნულ უქმე დღედ გამოცხადდა.

## წინაისტორია 
მეორე მსოფლიო ომის დროს უნგრეთი გერმანიისა და მისი მოკავშირეების მხარეს იბრძოდა. 1944 წელს უნგრეთის მცდელობას დაზავებოდა ანტიჰიტლერულ კოალიციასნ მოჰყვა ნაცისტური ჯარების მიერ მისი ოკუპაცია და მარიონეტული რეჟიმის დამყარება. იმავე წელს უნგრეთის ტერიტორია საბჭოთა კავშირის არმიამ დაიკავა. ოკუპაციის მიუხედავად ქვეყანაში მრავალპარტიანი დემოკრატია დამკვიდრდა, თუმცა უნგრეთის კომუნისტურმა პარტიამ საბჭოთა კავშირის მხარდაჭერით მნიშვნელოვანი გავლენა მოიპოვა, კოალიციურ მთავრობაში ხელთ იგდო ძალოვანი სამინისტროების კონტროლი. კომუნისტებმა შანტაჟის, ცრუ ბრალდებების და მორალური ტერორის გზით ოპონენტები თანდათან ჩამოიცილეს, შეიერთეს სოციალ-დემოკრატიული პარტია და უნგრეთის მშრომელთა სახალხო პარტიის სახელით 1949 წელს ხელისუფლებაში მოვიდნენ. გამოცხადდა უნგრეთის სახალხო რესპუბლიკა, რომელმაც განვითარების გზად სოციალიზმი აირჩია და მჭიდრო ურთიერთობა დაამყარა საბჭოთა კავშირთან. ახალი მთავრობა მათიაშ რაკოშის ხელმძღვანელობით და უშიშროების პოლიციის ძალებზე (Államvédelmi Hatóság, ÁVH) დაყრდნობით შეუდგა ავტორიტარული, რეპრესიული რეჟიმის დამკვიდრებას. შეიზღუდა სიტყვის თავისუფლება, იდევნებოდა კათოლიკური ეკლესია. მნიშვნელოვნად დაქვეითდა ცხოვრების სტანდარტი და გაჩნდა ეკონომიკური კრიზისის ნიშნები.

იოსებ სტალინის გარდაცვალების (1953) შემდეგ საბჭოთა კავშირში დაწყებულმა ე. წ. დესტალინიზაციის პოლიტიკამ ევროპულ კომუნისტურ პარტიებში გარკვეული ლიბერალიზაცია მოიტანა. რაკოში, რომელსაც „სტალინის საუკეთესო მოსწავლეს“ უწოდებდნენ, უნგრეთის მთავრობის თავმჯდომარეობიდან გადადგა და ის რეფორმისტმა იმრე ნადიმ ჩაანაცვლა. გაჩნდა მეტი თავისუფლების განცდა; გამოცოცხლდა პრესა და სტუდენტური მოძრაობა, თუმცა რაკოში გარკვეული ხნით რჩებოდა პარტიის ხელმძღვანელად და მნიშვნელოვან წინააღმდეგობას უწევდა რეფორმებს, ხოლო 1955 წლის აპრილში მან ნადის გადაყენებას მიაღწია. 

1956 წელი საბჭოთა კავშირსა და აღმოსავლეთის ბლოკის ქვეყნებში შიდა დაძაბულობის ზრდით აღინიშნა. საპროტესტო გამოსვლები მოხდა საბჭოთა საქართველოში და კომუნისტურ პოლონეთში. პოლონური მაგალითით გამხნევებულმა უნგრელმა სტუდენტებმა 1956 წლის ოქტომბერში საპროტესტო მოძრაობა დაიწყეს; ისინი საბჭოთა გავლენისგან თავისუფლებას, დემოკრატიულ რეფორმებს და რაკოშის მემკვიდრის, ერნიო გერიოს გადადგომას ითხოვდნენ.

საბჭოთა სარდლობა იძულებული გახდა 28 ოქტომბერს ცეცხლის შეწყვეტის შესახებ შეთანხმება დაედო და ტანკები ბუდაპეშტის ქუჩებიდან ქალაქგარეთ ბაზებზე გაეყვანა. 30 ოქტომბერს ბუდაპეშტში კვლავ დაუპირისპირდნენ ერთმანეთს დემონსტრანტები და უშიშროების პოლიციის ძალების ნაშთები, რომლებიც უკომპრომისო კომუნისტების ერთგული რჩებოდნენ და უნგრეთის სახალხო მუშათა პარტიის შტაბს იცავდნენ, მაგრამ რევოლუციის ლიდერებმა შეძლეს ხალხის დაშოშმინება და ძალადობის დროებით შეჩერება. ათასობით პოლიტიკურმა პატიმარმა დატოვა საპყრობილეები, კომუნისტური რეჟიმის მიერ აკრძალული პოლიტიკური პარტიები კვლავ ლეგალური გახდა. იმავე დღეს, 30 ოქტომბერს, აზრთა სხვადასხვაობის მიუხედავად, საბჭოთა კავშირის ხელმძღვანელობამ მიიღო გადაწყვეტილება შეიარაღებული ჩარევა აღარ განეახლებინა.

4-9 ნოემბერს საბჭოთა ძალებმა მოახერხეს უნგრეთის სამხედრო ნაწილების სპორადული და არაორგანიზებული წინააღმდეგობის გატეხვა, განაიარაღეს 12 უნგრული დივიზია და მთელი საჰაერო ძალები. ინტენსიური წინააღმდეგობა ინტერვენტებს ბუდაპეშტის ბარიკადებით გამაგრებულ რამდენიმე უბანში (განსაკუთრებით მუშათა კლასის რაიონ ჩეპელში), ქალაქ პეჩთან და სამრეწველო დასახლება სტალინვაროშთან (ახლანდ. დუნაუივაროში) შეხვდათ. 4 ნოემბერს უნგრეთის კომუნისტური პარტიის ახალი თავმჯდომარე იანოშ კადარი აშკარად გადავიდა საბჭოთა კავშირის მხარეს და ქალაქ სოლნოკში „უნგრეთის რევოლუციური მუშათა და გლეხთა მთავრობა“ გამოაცხადა, თუმცა ხალხის მხარდაჭერა მას არ ჰქონია. 11 ნოემბრისთვის საბჭოთა ჯარებმა შეიარაღებული წინააღმდეგობის ბოლო კერები ჩაახშეს. ბრძოლებში 2 500-ზე მეტი უნგრელი დაიღუპა და 20 000-მდე დაიჭრა, საბჭოთა დანაკარგებმა შეადგინა 699 მოკლული, 1 450 დაჭრილი და 51 უგზოუკვლოდ დაკარგული.

უნგრეთის რევოლუციური მთავრობის ლიდერმა ნადიმ თავი იუგოსლავიის საელჩოს შეაფარა, საიდანაც საბჭოთა წარმომადგენლებმა ხელშეუხებლობის პირობით გამოიტყუეს და დააპატიმრეს. 1958 წელს ის საიდუმლო სასამართლოს გადაწყვეტილებით ჩამოახრჩვეს. მასთან ერთად სიკვდილით დასაჯეს ასევე გენერალი პალ მალეტერი და ჟურნალისტი და პოლიტიკოსი მიკლოშ გიმეში. რევოლუციური მთავრობის კიდევ ერთი წევრი, გეზა ლოშონცი საპატიმროში შიმშილობის დროს დაიღუპა საკვები ზონდის იძულებითი ჩადგმისას. ცალკეული საპროტესტო აქციები და გაფიცვები 1957 წლის იანვრამდე გაგრძელდა. ამ პერიოდში იანოშ კადარის პროსაბჭოურმა რეჟიმმა ათასობით ადამიანი დააპატიმრა და გაასამართლა; 22 000-ზე მეტს პატიმრობა მიესაჯა, 13 000 ინტერნირებული იქნა, 229 სიკვდილით დასაჯეს. თითქმის 200 000-მა უნგრელმა ლტოლვილმა ავსტრიას მიაშურა. საბჭოთა კავშირმა ჯარები მუდმივად განალაგა უნგრეთში, ადგილობრივი შეიარაღებული ძალების ნარჩენები კი მკაცრ კონტროლს დაუქვემდებარა. გარკვეული გამოხმაურება უნგრეთის ამბებს ქართველ დისიდენტებშიც ჰქონდა. 1956 წლის დეკემბერში თბილისის ქუჩებში სკოლის მოსწავლეებმა — მერაბ კოსტავამ და ზვიად გამსახურდიამ საპროტესტო პროკლამაციები გაავრცელეს, რომელშიც უნგრელი ხალხის მიმართ სოლიდარობას გამოხატავდნენ (შსს არქივი, სისხლის სამართლის საქმე  №4612). პროკლამაციის ასლი წარმოდგენილია თბილისის საბჭოთა ოკუპაციის მუზეუმში.

## სქოლიო
კატეგორია:უნგრეთის ისტორია
კატეგორია:1950-იანი წლების კონფლიქტები
კატეგორია:საბჭოთა კავშირის სამხედრო ისტორია
კატეგორია:1956 წლის კონფლიქტები
კატეგორია:საბჭოთა კავშირის შეჭრები
კატეგორია:საბჭოთა ოკუპაციები
კატეგორია:სოციალისტური ბანაკი
კატეგორია:1956 წელი საერთაშორისო ურთიერთობებში
კატეგორია:უნგრეთის ომები
კატეგორია:სსრკ-ის ომები
კატეგორია:სსრკ-უნგრეთის ურთიერთობები