კლასიკური მუსიკა

[მინი|მარჯვნივ|მარცხნიდან მარჯვნივ,I რიგში: [ანტონიო ვივალდი|ვივალდი, ბახი, ჰენდელი, მოცარტი, ბეთჰოვენი; II რიგში: როსინი, მენდელსონი, შოპენი, ვაგნერი, ვერდი; III რიგში: იოჰან შტრაუსი II, ბრამსი, ბიზე, ჩაიკოვსკი, დვორჟაკი; IV რიგში: გრიგი, ელგარი, რახმანინოვი, გერშვინი, ხაჩატურიანი]]

**კლასიკური მუსიკა** — დასავლეთევროპულ კულტურულ ტრადიციებთან დაკავშირებული ლიტურგიკული ან სეკულარული არტ-მუსიკა. უფრო ვიწრო მნიშვნელობით, ტერმინი ზოგჯერ გამოიყენება 1750-1820 წლამდე ეპოქის (კლასიციზმი) აღსანიშნავად, ხოლო ეს სტატია ეხება პერიოდს ჩვენი წელთაღრიცხვით VI საუკუნიდან დღევანდელ დღემდე, რომელიც, სხვა პერიოდებთან ერთად კლასიციზმსაც მოიცავს. ამ მუსიკალური ტრადიციის ცენტრალური ნორმები ტონალური მუსიკის ეპოქაში, 1550-1900 წლებში ჩამოყალიბდა. 

## მიმოხილვა 
ევროპულ არტ-მუსიკას არაევროპული კლასიკური და პოპულარული მუსიკალური ტრადიციებისგან, პირველ რიგში, მუსიკალური ნოტაციის სისტემა გამოარჩევს, რომელიც, სხვადასხვა ფორმით, დაახლოებით, XI საუკუნიდან გამოიყენება. თანამედროვე ევროპული მუსიკალური ნოტაციის პირველი ფორმები კათოლიკე ბერებმა მსოფლიო მასშტაბით საეკლესიო ლიტურგიის სტანდარტიზების მიზნით განავითარეს. კომპოზიტორების მხრიდან დასავლეთევროპული სანოტო სისტემა გამოიყენება შემსრულებლისთვის ბგერის სიმაღლისა და გრძლიობის, ასევე, სხვა ნიუანსების შესახებ ინფორმაციის გადასაცემად.

ტერმინი **კლასიკური მუსიკა** პირველად ადრე XIX საუკუნეში გამოიყენეს; ამის მიზანი იოჰან სებასტიან ბახიდან ლუდვიგ ვან ბეთჰოვენამდე პერიოდის მუსიკის ცალკე, „მუსიკის ოქროს ხანის“ სახით კანონიზება იყო. ოქსფორდის ინგლისური ენის ლექსიკონის მიხედვით, ტერმინი პირველად 1829 წელს იქნა გამოყენებული.

## პერიოდები 
კლასიკური მუსიკის ძირითადი პერიოდებია:
*  ანტიკური მუსიკა, ჩვ. წ.-მდე 500 წელზე ადრე
*  ძველი მუსიკა, რომელშიც შედის:
**  შუა საკუნეების მუსიკა (500–1420), რომელიშიც შედის:
***  არს ანტიკა (Ars antiqua) (1170–1310)
***  არს ნოვა (Ars nova) (1310–1377)
*** არს სუბტილიორ (Ars subtilior) (1360–1420)
**  რენესანსის მუსიკა (1400–1600) 
*  ტონალური მუსიკის პერიოდი, რომელშიც შედის:
** ბაროკო (1600–1750)
** გალანტური მუსიკა (1720–1770)
** კლასიციზმი (1750–1820)
** რომანტიზმი (1800–1910)
* თანამედროვე კლასიკური მუსიკა (გვიან XIX, XX და XXI საუკუნეების მუსიკა; 1890-დან დღემდე), მათ შორის:
** მოდერნიზმი (1890–1930/45), რომელშიც შედის: 
***იმპრესიონიზმი (1890–1925)
*** ექსპრესიონიზმი (1908–1925)
*** ნეოკლასიციზმი (1920–1950, ძირითადად, ომების შუა პერიოდში)
**  პოსტმოდერნიზმი/თანამედროვე მუსიკა (1930–)
***  ექსპერიმენტული მუსიკა (1950–)
***  მინიმალიზმი (1960–1990)
***  პოსტმინიმალიზმი (1980-)

## მახასიათებლები 
ევროპული კლასიკური მუსიკა სტილური მრავალფეროვნებით გამოირჩევა, შუა საუკუნეების გრიგორიანული ქორალიდან კლასიკურ და რომანტიკულ სიმფონიებამდე და XX საუკუნის ავანგარდულ ნაწარმოებებამდე. შესაბამისად, მისი ზოგადი მახასიათებლების ჩამოთვლა რთულია. მიუხედავად ამისა, საერთო ფაქტორად შეიძლება განხილული იქნას მუსიკალური ნაწარმოებების ჩასაწერად ზუსტი მენზურული (დაახლოებით, XIII საუკუნიდან მოყოლებული), ხოლო შემდგომ, სანოტო სისტემის (1600-იანი წლებიდან) გამოყენება და მათი განუხრელად შესრულება. მეორე ფაქტორია კომპლექსური სოლო ინსტრუმენტული ფორმების (მაგალითად, ფუგა) განვითარება. პირველი სიმფონიები კლასიციზმის პერიოდში წარმოიშვა (XVIII საუკუნის დასაწყისიდან), რის შემდეგაც სიმფონიური ანსამბლები და კომპოზიციები კლასიკური მუსიკის მნიშვნელოვან ნაწილად იქცა.

## კომპლექსურობა 
კლასიკური მუსიკის ნიმუშებს ახასიათებს გაორკესტრების, კონტრაპუნქტის, ჰარმონიის, მუსიკალური განვითარების, რიტმის, ფრაზირების, ტექსტურის და ფორმის კომპლექსურობა. განსხვავებით პოპულარული მუსიკისგან, რომელიც, როგორც წესი, კუპლეტურ ფორმაშია, კლასიკურ მუსიკას ახასიათებს რთული და დახვეწილი ინსტრუმენტული (კონცერტი, სიმფონია, სონატა) და ვოკალურ-ინსტრუმენტული ფორმების განვითარება (ოპერა, ორატორია).

კლასიკური მუსიკის რეპერტუარის შესრულება მოითხოვს დახელოვნებას ფურცლიდან კითხვასა და ანსამბლში დაკვრაში, ჰარმონიის პრინციპების ცოდნას, ვარჯიშს სმენაში (ბგერის სიმაღლის სმენით ამოცნობას, შესწორებას და გასწორებას), საშემსრულებლო პრაქტიკების ცოდნას (მაგალითად, ბაროკოს ორნამენტების); მუსიკოსი უნდა იცნობდეს იმ პერიოდის, სტილის და მუსიკალური ენის თავისებურებებს, რომელსაც მის მიერ შესასრულებელი ნაწარმოები მიეკუთვნება (მაგალითად, ბრამსის სიმფონია ან მოცარტის კონცერტი).

ერთ-ერთი უმთავრესი ფაქტორი, რომელიც ევროპულ კლასიკურ მუსიკას პოპულარული და ხალხური მუსიკისგან გამოარჩევს, არის მისი ჩაწერა სანოტო სისტემაში, რის შედეგადაც იქმნება პარტიტურა. მასში მითითებულია დეტალები რიტმის, ბგერის სიმაღლის, გრძლიობის და ერთზე მეტი პარტიის არსებობის შემთხვევაში, მათი ურთიერთკოორდინაციის შესახებ. მუსიკის ჩაწერამ შესაძლებელი გახადა მაღალი დონის კომპლექსურობა. მაგალითად, ფუგაში ძლიერ განსხვავებული მელოდიური ხაზები ერთ კონტრაპუნქტულ ქსოვილში ისეა მოქცეული, რომ დაცულია ერთიანი ჰარმონიული ლოგიკა. წერილობითი ნოტაციის უმნიშვნელოვანესი შედეგია ნაწარმოებების შემონახვა, რაც კლასიკური მუსიკის შემსრულებლებს მრავალი საუკუნით ადრე შექმნილი ნაწარმოებების შესრულების საშუალებას აძლევს. 

XX-XXI საუკუნეებში კლასიკურ მუსიკაში იმპროვიზაციის ტრადიცია დაიკარგა, თუმცა ბაროკოდან რომანტიკულ ეპოქამდე ბევრი შემსრულებელი თავისი ეპოქის მუსიკის იმპროვიზება შეეძლოთ. ბაროკოს ერაში მუსიკოსები იმპროვიზირებდნენ პრელუდიებს, კლავიშიან საკრავებზე შემსრულებლები კი აკორდებს ციფრულ ბანზე დაყრდნობით; იმპროვიზაციის შედეგი იყო მუსიკალური ორნამენტები ვოკალურ პარტიებში. იოჰან სებასტიან ბახი განთქმული იყო თავისი რთული იმპროვიზაციებით. კლასიკურ ეპოქაში, ვოლფგანგ ამადეუს მოცარტი ცნობილი იყო იმით, რომ შეეძლო სხვადასხვა სტილებში იმპროვიზაცია. კონცერტების კადენცაში იმპროვიზირებდა სოლისტიც. ბეთჰოვენი, როგორც პიანისტი, ასევე განთქმული იყო იმპროვიზაციებით.

## ინსტრუმენტები და ვოკალური პრაქტიკა 
ინსტრუმენტების უმეტესობა, რომლებიც დღეს კლასიკურ მუსიკაში გამოიყენება, XIX საუკუნის შუა ხანებამდე (ზოგიერთი ბევრად უფრო ადრე) გამოიგონეს, ხოლო მათი დახვეწა და სისტემატიზაცია XVIII-XIX საუკუნეებში მოხდა. მატი უმეტესობა წარმოადგენს დღევანდელ სიმფონიურ ორკესტრში შემავალ ინსტრუმენტებს, რასაც რამდენიმე სოლო ინსტრუმენტი (ფორტეპიანო, კლავესინი, ორღანი და სხვა) ემატება. ორკესტრი შედგება სიმებიანი, ხის და ლითონის ჩასაბერი და დასარტყამი ოჯახების ინსტრუმენტებისგან. სასულე ორკესტრში ხის და ლითონის ჩასაბერი ინსტრუმენტების უფრო დიდი მრავალფეროვნებაა, ვიდრე ორკესტრში, თუმცა ისინი სიმებიან ინსტრუმენტებს არ შეიცავენ (გამონაკლისია კონტრაბასი, რომელიც ბევრ სასულე ორკესტრს ემატება ხოლმე). 

ვოკალური პრაქტიკა განვითარდა შუა საუკუენეების მონოდიური (ერთხმიანი) გრიგორიანული საგალობლებიდან მოყოლებული რენესანსის და ბაროკოს რთულ, პოლიფონიურ მუსიკამდე და თანამედროვე ვოკალურ ნაწარმოებებამდე, რამდენიმე დამოუკიდებელი მელოდიური ხაზითა და ინსტრუმენტული თანხლებით.

## ისტორია 
კლასიკური მუსიკის ძირითადი პერიოდები, 1900 წლამდე, არის ძველი მუსიკა, რომელიც მოიცავს შუასაკუნეების (500–1400) და აღორძინების (1400–1600) ეპოქებს და ტონალური მუსიკის პერიოდი, რომელიც მოიცავს ბაროკოს (1600–1750), კლასიციზმის (1750–1820) და რომანტიზმის (1810–1910) ეპოქებს. თანამედროვე პერიოდი მოიცავს XX საუკუნის მუსიკას (1901–2000) და მასში მოაიაზრება ადრეული მოდერნიზმი (1890–1930), მაღალი მოდერნიზმი (XX საუკუნის შუა პერიოდი); აგრეთვე თანამედროვე ეპოქა (ტერმინის უფრო ვიწრო გაგებით, 1945- ან 1975–) ან პოსტმოდერნზმი (1930–). XXI საუკუნის კლასიკური მუსიკა, ჯერჯერობით, თანამედროვე/პოსტმოდერნისტული ტრადიციის გაგრძელებას წარმოადგენს, რომელიც წინა საუკუნეში ჩამოყალიბდა.

თარიღები ზოგადი ხასიათისაა, რამდენადაც პერიოდები და ეპოქები ხშირად კვეთს ერთმანეთს, ხოლო კატეგორიზაცია რამდენადმე ბუნდოვანია; მეტიც, ზოგიერთი მკვლევარი ტერმინებს „პერიოდი“ და „ერა (ეპოქა)“ ურთიერთშენაცვლებით იყენებს და ახსენებს ტონალური მუსიკის **ეპოქას**, რომელიც ბაროკოს, კლასიციზმის და რომანტიზმის **პერიოდებად** იყოფა და არა პირიქით. მაგალითად, ფუგის ფორმა და კონტრაპუნქტის გამოყენება, რომელიც ბაროკოს ეპოქის (ან პერიოდის) მახასიათებლად ითვლება, კლასიციზმის დროს იოზეფ ჰაიდნმა, ხოლო რომანტიზმის ეპოქაში ბეთჰოვენმა, ბრამსმა და სხვებმა გააგრძელეს. მიუხედავად ამისა, პერიოდებს შორის დიფერენცირება მათი მუსიკის სხვადასხვა მახასითებლების საშუალებით ხდება. 

პრეფიქსი **ნეო-** გამოიყენება XIX, XX და XXI საუკუნეში შექმნილი ისეთი მუსიკისთვის, რომელიც უფრო ადრეული ეპოქის სტილშია შექმნილი.  მაგალითად, იგორ სტრავინსკის ბალეტი *პულჩინელა* ნეოკლასიკური ნაწარმოებია, რადგან სტილისტურად ბაროკოს ნაწარმოებების მსგავსია.

### ფესვები 
ბერგი (2006) გამოთქვამს მოსაზრებას, რომ დასავლური კლასიკური მუსიკის ფესვები უძველეს ეგვიპტურ არტ-მუსიკაში, ქეირონომიის ხელოვნებაში და ძველეგვიპტურ ორკესტრშია საძიებელი, რომელიც ჩვენს წელთაღრიცხვამდე 2695 წლით თარიღდება. ანტიკურ საბერძნეთში მუსიკალური გამები არისტოქსენემ და პითაგორამ განავითარეს. პითაგორამ შექმნა ინსტრუმენტის მომართვის სისტემა და მუსიკალური ნოტაციის თავისებური ფორმა. ძველბერძნულმა ინსტრუმენტებმა, როგორიცაა აულოსი და ლირა, სათავე დაუდო არაერთ თანამედროვე ინსტრუმენტს. ძველი მუსიკის (და შესაბამისად, კლასიკური მუსიკის) წინამორბედად ანტიკური მუსიკა ითვლება (რომის დაცემამდე, 476).

### ძველი მუსიკა 
#### შუა საკუნეები
შუა საუკუნების ეპოქა რომის დაცემიდან (476) დაახლოებით 1400 წლამდე შექმნილ მუსიკას მოიცავს. დაახლოებით 1100 წლამდე მონოფონიური (მონოდიური) გრიგორიანული საგალობლები დომინანტურ ფორმას წარმოადგენდა. მაგალითად, არაბული რებაბი ყველა ევროპული ხემიანი ინსტრუმენტის წინაპარია, მათ შორის, ბიზანტიური ლირის, რებეკის და ვიოლინოსი.

ბევრი ინსტრუმენტი, რომელზეც შუა საუკუნეების მუსიკა სრულდებოდა, დღესაც არსებობს, თუმცა, განსხვავებული ფორმით. მათ შორის იყო ფლეიტა, რეკორდერი (ბლოკ-ფლეიტა) და ლუტი. არსებობდა ორღანისა და ვიოლინოს ადრეული ვარიანტებიც. შუა საუკუნეების ინსტრუმენტები, უმეტესად, მარტო გამოიყენებოდა, ხშირად კი აკომპანიმეტის სახით იმავე ინსტრუმენტის დრონი ახლდა. სულ მცირე XIII საუკუნიდან მოყოლებული XV საუკუნის ჩათვლით არსებობდა ინსტრუმენტების დაყოფა „მაღალ“ (; მაღალი რეგისტრის, ხმამაღალი, გარეთ დასაკრავი ინსტრუმენტები) და „დაბალ“ (; წყნარი, ინტიმური ხმოვანების ინსტრუმენტები) კატეგორიებად. ადრე შუა საუკუნეებში ლიტურგიკული ვოკალური მუსიკა მონოფონიური იყო, ესე იგი აკომპანიმეტის გარეშე და ერთი ვოკალური მელოდიური ხაზისგან შედგებოდა.  პოლიფონიური ვოკალური ჟანრები, რომლებიც რამდენიმე დამოუკიდებელი ვოკალური ხაზებისგან შედგება, შედარებით გვიან განვითარდა და უმაღლეს წერტილს გვიან XIII და ადრე XIV საუკუნეში მიაღწია. 

შუა საუკუნეების მნიშვნელოვანი კომპოზიტორებია ჰილდეგარდ დე ბინგენი, გიიომ დე მაშო, ლეონენი, პეროტენი, ფილიპ დე ვიტრი, ფრანჩესკო ლანდინი და იოჰანეს ჩიკონია.

### რენესანსი 
აღორძნების ეპოქა 1400-დან 1600 წლამდე გრძელდებოდა. იგი ხასიათდება შედარებით მრავალფეროვანი ინსტრუმენტების გამოყენებით, პოლიფონიის კიდევ უფრო განვითარებით და ბანის ინსტრუმენტების პირველი გამოყენებით. გავრცელდა სახალხო ცეკვები, რამაც ცეკვის თანხლებისათვის შესაფერისი ხასიათის მუსიკის განვითარება და სტანდარტიზება გამოიწვია. სანოტო დგამებისა და მუსიკალური ნოტაციის სხვა მახასიათებლების სრულყოფამ შესაძლებელი გახადა მუსიკალური კომპოზიციის პროცესის გამოყოფა მისი გადაცემის პროცესისგან. სანოტო ჩანაწერების გარეშე მუსიკალური ნაწარმოებების გადაცემა ზეპირად ხდებოდა, რაც ყოველი გადაცემის დროს უცილობელ ცვლილებებს იწვევდა, პარტიტურის საშუალებით კი შესაძლებელი გახდა ნაწარმოების ზუსტად შესრულება კომპოზიტორის ადგილზე ყოფნის გარეშე. XV საუკუნეში საბეჭდი დაზგის გამოყენებამ უმნიშვნელოვანესი გავლენა მოახდინა მუსიკალური ნაწარმოებების შენახვასა და გავრცელებაზე.

რენესანსის დროს ბევრი ინსტრუმენტი წარმოიშვა, ზოგიერთი მათგანი კი მანამდე არსებული საკრავების გაუმჯობესება ან ვარიაცია იყო. ზოგიერთი დღემდე შემორჩა, ზოგის გამოყენება შეწყდა, ზოგისა კი ისტორიულად აკურატული შესრულების მიზნით კვლავ შემოიღეს ხმარებაში. დღევანდელი დღის მსგავსად, მაშინდელი საკრავების კლასიფიცირებაც შესაძლებელია ლითონის ჩასაბერი, ხის ჩასაბერი, სიმებიანი/ხემიანი და დასარტყამი ინსტრუმენტების ოჯახებად. ლითონის ჩასაბერებზე სხვადასხვა გილდიებში გაერთიანებული პროფესიონალი მუსიკოსები უკრავდნენ ხოლმე. მათგან აღსანიშნავია კულისიანი საყვირი, ხის კორნეტი, უვენტილო საყვირი და ბაროკოს ტრომბონი. სიმებიან ინსტრუმენტებში შედიოდა ვიოლი, რებეკი, არფის მსგავსი ლირა, ლუტი, გიტარა, ცისტრა, ბანდორა და ორფარიონი. კლავიშიანი ინსტრუმენტები არსებობდა კლავესინის და კლავიკორდის სახით. არსებობდა რამდენიმე სახის დასარტყამი ინსტრუმენტიც. ხის ჩასაბერებიდან აღსანიშნავია შალემი (ჰობოის ოჯახის ადრეული წარმომადგენელი), ენაკიანი სალამური, გუდასტვირი, ფლეიტა, ბლოკფლეიტა, დულსიანი და ა.შ. არსებობდა მარტივი ორღანიც, მეტწილად, ეკლესიებში, თუმცა, იყო გადასატანი ვარიანტებიც. ბეჭდვის საშუალებით შესაძლებელი გახდა მუსიკალური ინსტრუმენტების აღწერის და მახასიათებლების სტანდარტიზება, ასევე, მათი დამზადებისა და მოხმარების ინსტრუქციების გავრცელება.

რენესანსის ვოკალური მუსიკა გამოირჩევა სულ უფრო რთული პოლიფონიური აზროვნებით. მთავარ ლიტურგიკულ ფორმებს მესა და მოტეტი წარმოადგენდა, რომელთაც, ეპოქის დასასრულს, სხვა ფორმებიც დაემატა, განსაკუთრებით, მას შემდეგ, რაც საეკლესიო მუსიკის კომპოზიტორებმა სეკულარული ფორმების (მაგალითად, მადრიგალის) ადაპტირება და გამოყენება დაიწყეს. ეპოქის დასასრულს გამოჩნდა ოპერის წინამორბედი დრამატული ფორმები, მაგალითად, მონოდია, კომედია-მადრიგალი და ინტერმედიო. დაახლოებით 1597 წელს იტაკლიელმა კომპოზიტორმა იაკოპო პერიმ დაწერა *დაფნე*, პირველი ნაწარმოები, რომელსაც შეიძლება ოპერა ეწოდოს. მანვე შექმნა *ევრიდიკე* – დღემდე შემორჩენილი პირველი ოპერა. 

რენესანსის მნიშვნელოვანი კომპოზიტორებია ჟოსკენ დე პრე, ჯოვანი პიერლუიჯი და პალესტრინა, ჯონ დანსტეპლი, იოჰანეს ოკეგემი, ორლანდო დე ლასუსი, გიიომ დიუ ფე, ჟილ ბენშუა, ტომას ტალისი, უილიამ ბერდი, ჯოვანი გაბრიელი, კარლო ჯეზუალდო, ჯონ დაუნლენდი, იაკობ ობრეხტი, ადრიან უილერტი, ჟაკ არკადელი და ჩიპრიანო დე რორე.

### ტონალური მუსიკის პერიოდი 
ტონალური მუსიკის პერიოდი (common practice period), ჩვეულებრივ, განისაზღვრება, როგორც პერიოდი ტონალური სისტემის ჩამოყალიბებიდან მის მოშლამდე. ეს დაახლოებით მოიცავს ორნახევარ საუკუნეს და მასში ბაროკოს, კლასიციზმის და რომანტიზმის ეპოქები შედის.

### ბაროკო 
ბაროკოს მუსიკა ხასიათდება რთული ტონალური კონტრაპუნქტის და basso continuo-ს – განუწყვეტელი ბანის ხაზის გამოყენებით. ყველა წინა ეპოქასთან შედარებით მუსიკა ბევრად უფრო კომპლექსური გახდა. სონატური ფორმის, ასევე, თემისა და ვარიაციების პირველი ფორმები ჩამოყალიბდა. დასრულებული ფორმა მიიღო მაჟორული და მინორული ტონალური სისტემების გამოყენებამ მუსიკაში დისონანსის, ქრომატიზმის და სხვა პროცესების სამართავად.

ბაროკოს ერაში კლავიშიან საკრავებზე (კლავესინი, ორღანი) შესრულებული მუსიკის პოპულარობა გაიზარდა. ვიოლინოს ოჯახის ხემიანმა  ინსტრუმენტებმა კი მიიღეს ის ზოგადი ფორმა, რომლითაც მათ დღეს ვიცნობთ. ოპერა, როგორც სასცენო მუსიკალური დრამა, გამოეყო დანარჩენ მუსიკალურ და დრამატულ ფორმებს; გავრცელდა სხვა ვოკალური ფორმებიც, როგორიცაა კანტატა და ორატორია. პირველად კლასიკური მუსიკის ისტორიაში ვოკალისტებმა მუსიკის თავიანთი ინტერპრეტაციით შესრულება დაიწყეს.

ბაროკოს ერაში გავრცელებული საკრავები შეიცავდა ინსტრუმენტებს წინა პერიოდიდან, ასევე, რამდენიმე ახალ სახეობას (ჰობოი, ფაგოტი, ჩელო, კონტრაბასი და ფორტეპიანო). წინა პერიოდის ბევრი ინსტრუმენტი უკვე აღარ გამოიყენებოდა.  მთავარი სიმებიანი/ხემიანი ისნტრუმნეტები იყო ბაროკოს ვიოლინო, ვიოლი, ალტი, ვიოლა დ’ამორე, ჩელო, კონტრაბასი, ლუტი, თეორბო (რომელიც ხშირად basso continuo-ს უკრავდა), მანდოლინა, ბაროკოს გიტარა, არფა და ჰერდი-გერდი (hurdy-gurdy). ხის ჩასაბერებში შედიოდა ბაროკოს ფლეიტა, ბაროკოს ჰობოი, ბლოკფლეიტა და ფაგოტი. ლითონის ჩასაბერებში კორნეტი, ნატურალური ვალტორნა, ბაროკოს საყვირი, სერპენტი და ტრომბონი. კლავიშიან ინსტრუმენტებში კლავიკორდი, კლავესინი, ორღანი და უფრო მოგვიანებით, ფორტეპიანოს ადრეული ვერსია. დასარტყამ ინსტრუმენტებში ლიტავრა, დოლი, ტამბურინი და კასტანეტები. 

ერთ-ერთი მთავარი განსხვავება ბაროკოსა და მის შემდგომ კლასიციზმის ეპოქას შორის ისაა, რომ ბაროკოს ეპოქის მუსიკალური ინსტრუმენტები და მათი ანსამბლები ბევრად უფრო ნაკლებად სტანდარტიზებული იყო. ბაროკოს ანსამბლში შეიძლება ყოფილიყო რამდენიმე სხვადასხვა სახის კლავიშიანი ინსტრუმენტი (მაგალითად, კლავესინი და ორღანი), დამატებით, სიმებიანი აკორდული ინსტრუმენტები (ლუტი ან გიტარა), ხემიანი საკრავები, ნებისმიერი სახის ჩასაბერები და ნებისმიერი რაოდენობის ბანის ინსტრუმენტები basso continuo-ს შესასრულებლად (ჩელო, კონტრაბასი, ალტი, ფაგოტი, სერპენტი და სხვა).

ვოკალური ფორმებიდან ბაროკოს ერაში განვითარდა ოპერის განსხვავებული ფორმები: კომიკური ოპერა და ოპერა-სერია; აგრეთვე ორატორიები და კანტატები.

ბაროკოს ეპოქის მნიშვნელოვანი კომპოზიტორებია იოჰან სებასტიან ბახი, ანტონიო ვივალდი, გეორგ ფრიდრიხ ჰენდელი, ჰენრი პერსელი, კლაუდიო მონტევერდი, ბარბარა სტროცი, დომენიკო სკარლატი, გეორგ ფილიპ ტელემანი, არკანჯელო კორელი, ალესანდრო სკარლატი, ჟან-ფილიპ რამო, ჟან-ბატისტ ლული და ჰაინრიხ შუცი.

#### კლასიციზმი 
 პორტრეტი (1732–1809), ავტორი ტომას ჰარდი (1791)]]

ტერმინი **კლასიციზმი** (მუსიკაში), ან **კლასიკური მუსიკა** უფრო ვიწრო გაგებით აღნიშნავს დასავლეთევროპულ არტ-მუსიკას 1750-იანი წლებიდან 1820-იან წლებამდე — ვოლფგანგ ამადეუს მოცარტის, იოზეფ ჰაიდნის და ლუდვიგ ვან ბეთჰოვენის ეპოქას. 

კლასიციზმის ეპოქაში ჩამოყალიბდა კომპოზიციის, შესრულებისა და სტილის ბევრი ნორმა; ამავე პერიოდში გახდა ფორტეპიანო დომინანტური კლავიშიანი ინსტრუმენტი. ორკესტრის *ძირითადი* მუსიკალური შემადგენლობა რამდენადმე სტანდარტიზებული გახდა (თუმცა, მისი ზრდა სხვადასხვა ინსტრუმენტების განვითარებასთან ერთად გაგრძელდა). კამერული მუსიკის ანსამბლები 8-10 შესმრულებლამდე გაიზარდა. გაგრძელდა ოპერის განვითარება და გაჩნდა ლოკალური სტილები იტალიაში, საფრანგეთში და გერმანულად მოლაპარაკე ქვეყნებში. გაიზარდა *opera buffa-ს*, კომიკური ოპერის იტალიური ვარიანტის პოპულარობა. დამოუკიდებელ მუსიკალურ ფორმად ჩამოყალიბდა სიმფონია, ხოლო კონცერტის ფორმა ვირტუოზ შემსრულებლებს თავიანთი შესაძლებლობების დემონსტრირების საშუალებას აძლევდა. ორკესტრება კლავესინის და basso continuo-ს ინსტრუმენტები აღარ სჭირდებოდა და მათი ხელმძღვანელი პირველი ვიოლინო გახდა (კონცერტმაისტერი).

კლასიკური ეპოქის მუსიკოსებმა ბაროკოს ბევრი ინსტრუმენტის გამოყენება განაგრძეს (ჩელო, კონტრაბასი, ბლოკფლეიტა, ტრომბონი, ლიტავრა, ორღანი). ზოგიერთის გამოყენება შეწყდა, ხოლო ზოგიერთი კიდევ უფრო დაიხვეწა და დღევანდელი ფორმა მიიღო, მაგალითად, ბაროკოს ვიოლინო დღევანდელ ვიოლინოდ იქცა, ბაროკოს ჰობოი – თანამედროვე ჰობოიდ, ხოლო ბაროკოს საყვირი ვენტილიან საყვირად. ამ ეპოქაში მოხდა საორკესტრო და კამერულ მუსიკაში გამოყენებული სიმებიანი ინსტრუმენტების სტანდარტიზება დღევანდელი სახით: ვიოლინო, ალტი, ჩელო და კონტრაბასი. ხის ჩასაბერებში შედიოდა ბასეტკლარნეტი, ბასეტჰორნი, კლასიკური კლარნეტი, შალუმო, ფლეიტა, ჰობოი და ფაგოტი. კლავიშიანი ინსტრუმენტები მოიცავდა კლავიკორდს, ფორტეპიანოს, ხოლო კლავესინი, რომელიც პირველ ეტაპზე (1750-იანი და 1760-იანი წლები) ორკესტრში შედიოდა, თანდათან ამოვარდა ხმარებიდან. ლითონის ჩასაბერებიდან აღსანიშნავია ოფიკლაიდი (ბანის საკრავი, რომელმაც ბაროკოს სერპენტი ჩაანაცვლა და რომელიც, მოგვიანებით, ტუბამ შეცვალა) და ნატურალური (უვენტილო) ვალტორნა.

ხის ჩასაბერი ინსტრუმენტები კლასიკურ ერაში საკმაოდ დაიხვეწა. ორმაგ ენაკიანი ინსტრუმენტების (ჰობოი, ფაგოტი) სტანდარტიზება ჯერ კიდევ ბაროკოს ეპოქაში მოხდა; ხოლო კლარნეტის ოჯახის ერთენაკიანი ინსტრუმენტები არც ისე ფართოდ გამოიყენებოდა, ვიდრე მოცარტმა მათი როლი არ გაზარდა როგორც საორკესტრო, ისე კამერულ და საკონცერტო ნაწარმოებებში.

კლასიციზმის ეპოქის უმთავრესი კომპოზიტორებია ვოლფგანგ ამადეუს მოცარტი, იოზეფ ჰაიდნი, კრისტოფ ვილიბალდ გლუკი, იოჰან კრისტიან ბახი, ლუიჯი ბოკერინი, კარლ ფილიპ ემანუელ ბახი, მუციო კლემენტი, ანტონიო სალიერი და იოჰან ნეპომუკ ჰუმელი. ლუდვიგ ვან ბეთჰოვენი ხშირად განიხილება, როგორც ხიდი კლასიციზმსა და რომანტიზმს შორის.

#### რომანტიზმი 
რომანტიკული ეპოქის მუსიკა (დაახლოებით, XIX საუკუნის პირველი დეკადიდან ადრეულ XX საუკუნემდე) ხასიათდებოდა გაზრდილი ყურადღებით მელოდიური ხაზის მიმართ, ასევე, მძაფრი ექსპრესიითა და ემოციური ელემენტებით, რაც ხელოვნების სხვა ფორმებში არსებული რომანტიზმის პარალელური იყო. მუსიკალური ფორმები თანდათან გამოთავისუფლდნენ კლასიციზმის ეპოქაში კოდირებული ვარიანტებისგან; გაჩნდა ნოქტიურნი, ფანტაზია, პრელუდია, რომლებშიც ექსპოზიციის და დამუშავების მანამდე მიღებული მეთოდები უარყოფილი ან მინიმუმამდე დაყვანილი იყო. მუსიკა უფრო ქრომატიული, დისონანტური და ტონალურად მრავალფეროვანი გახდა. განვითარდა აკადემიური სიმღერის ფორმა (), ასევე, ეპიკური მასშტაბების გრანდ-ოპერა, რომელმაც კულიმინაციურ ფორმას რიხარდ ვაგნერის *ბეჭდის* ციკლის სახით მიაღწია.

XIX საუკუნეში, როცა კომპოზიტორებმა არისტოკრატიისგან დამოუკიდებლად ცხოვრება შეძლეს, მუსიკალური დაწესებულებებიც გამოვიდა მდიდარი მფარველების კონტროლიდან. იზრდებოდა სულ უფრო განვითარებადი საშუალო კლასის ინტერესი მუსიკის მიმართ, რამაც გამოწვია სხვადასხვა ინსტიტუციების ჩამოყალიბება მუსიკის სწავლების, შესრულების და შემონახვის მიზნით. ფორტეპიანო, რომლის თანამედროვე დიზაინიც სწორედ ამ ეპოქაში შეიქმნა (ნაწილობრივ, მეტალურგიის მაშინდელი მიღწევების შედეგად), საშუალო კლასის ოჯახებში ძლიერ პოპულარული გახდა, რომელთა მოთხოვნის დასაკმაყოფილებლადაც ფორტეპიანოს ბევრი მწარმოებელი გაჩნდა. ამ დროსვე დაარსდა ბევრი სიმფონიური ორკესტრი. ევროპულ კულტურულ იდეებზე მნიშვნელოვანი გავლენა ჰქონდა მსოფლიოს სხვა ნაწილებში ექსპანსიასაც. 

რომანტიზმის ეპოქაში, განსაკუთრებით, მის ბოლო ათწლეულებში, გაიზარდა ნაციონალიზმის გავლენა სხვადასხვა კომპოზიტორის შემოქმედებაზე, (რაც, ზოგჯერ, გარშემო მიმდინარე პოლიტიკური პროცესების გამოძახილი იყო). ედვარდ გრიგი, ნიკოლაი რიმსკი-კორსაკოვი და ანტონინ დვორჟაკი მუსიკაში თავიანთი ქვეყნების ტრადიციული მუსიკის ელემენტებს იყენებდნენ.

რომანტიკულ ერაში კლავიშიანი ინსტრუმენტები თანამედროვე, მძლავრი ჟღერადობისა და ფართო დიაპაზონის ფორტეპიანომ ჩაანაცვლა. ორკესტრი კლასიციზმის დროს ჩამოყალიბებულ ფორმას ინარჩუნებდა ხემიანი, ხის ჩასაბერი, ლითონის ჩასაბერი და დასარტყამი საკრავების სექციებით, თუმცა, მუსიკის ექსპრესიულობის ზრდასთან ერთად, კომპოზიტორებს სტანდარტული საორკესტრო პალიტრა აღარ აკმაყოფილებდათ, ამიტომ უფრო სავსე, მძლავრი და მდიდარი ხმოვანების მისაღებად აღნიშნული სექციები გაფართოვდა. მაგალითად, თუ ბაროკოს ორკესტრში ორი კონტრაბასი საკმარისი იყო, რომანტიკულ ორკესტრს შეიძლება 10-12 ჰყოლოდა.

საორკესტრო საკრავების ოჯახების გაფართოებამ კულმინაციას XX საუკუნის დასაწყისში, გვიანრომანტიკოს და მოდერნისტ კომპოზიტორებთან მიაღწია. დასარტყამი ინსტრუმენტების ოჯახი უფრო მრავალფეროვანი გახდა. მნიშვნელოვნად გაიზარდა ლითონის ჩასაბერი ინსტრუმენტების როლი, რადგან ვენტილების გამოგონებამ მათზე უფრო მეტი ნოტების დაკვრის შესაძლებლობა შექმნა. ორკესტრის ზომამ, რომელიც კლასიციზმის დროს 40-მდე შემსრულებელს ითვლიდა, 100-ს გადააჭარბა. ახალი ხის ჩასაბერი ინსტრუმენტებიდან აღსანიშნავია კონტრფაგოტი, ბანის კლარნეტი და ფლეიტა პიკოლო; ორკესტრის დასარტყამ ინსტრუმენტებს დაემატა ქსილოფონები, ჩელესტა, ზარები და ა.შ.; XIX საუკუნის ბოლომდე ხშირი იყო კორნეტების გამოყენებაც, რადგან ისინი საყვირებთან შედარებით უფრო მოქნილ ინსტრუმენტებად ითვლებოდა. 

რომანტიკული ერის მნიშვნელოვანი კომპოზიტორებია პეტრე ჩაიკოვსკი, ფრედერიკ შოპენი, ჰექტორ ბერლიოზი, ფრანც შუბერტი, რობერტ შუმანი, ფელიქს მენდელსონი, ფრანც ლისტი, ჯუზეპე ვერდი, რიხარდ ვაგნერი, იოჰანეს ბრამსი, ედვარდ გრიგი და იოჰან შტრაუსი II. გუსტავ მალერი და რიხარდ შტრაუსი ხშირად განიხილებიან, როგორც გარდამავალი ფიგურები გვიანრომანტიკულ და ადრემოდერნისტულ პერიოდებს შორის.

### XX და XXI საუკუნეები 
#### მოდერნიზმი 
, პაბლო პიკასოს ნახატი (1920)]]

მოდერნიზმი კლასიკურ მუსიკაში არაერთ პოსტ-რომანტიკულ სტილს აერთიანებს (იმპრესიონიზმი, ექსპრესიონიზმი, ნეოკლასიციზმი და სხვა). ამ პერიოდში ბევრმა კომპოზიტორმა უარყო წინა ეპოქების ბევრი წესი და ღირებულება, როგორიცაა ტრადიციული ტონალობა, მელოდია, ინსტრუმენტების გამოყენების პრინციპები და სტრუქტურა. მუსიკის ისტორიის ზოგიერთი მკვლევარი მოდერნიზმს 1890-დან 1930 წლამდე პერიოდში მოიაზრებს;  სხვები თვლიან, რომ მოდერნიზმი ორიდან ერთ-ერთი მსოფლიო ომის დამთავრებასთან ერთად დასრულდა. აგრეთვე, არსებობს შეხედულებაც, რომ მოდერნიზმი არა ისტორიულ ეპოქა, არამედ კომპოზიტორის „დამოკიდებულებაა; ცოცხალი კონსტრუქტი, რომელიც დროსთან ერთად ვითარდება“. XX საუკუნის ბოლო მესამედში მოდერნიზმის დაკნინებას ჰქონდა ადგილი, თუმცა, არსებობდნენ კომპოზიტორები, რომლებიც მისი იდეებისა და ფორმების ერთგული რჩებოდნენ, მაგალითად, პიერ ბულეზი, პოლინ ოლივეროსი, ტორუ ტაკემიცუ, ჯორჯ ბენჯამინი, ჯეოკობ დრუკმანი, ბრაიან ფერნიჰიუ, ჯორჯ პერლი, ვოლფგანგ რიმი, რიჩარდ ვერნიკი, რიჩარდ უილსონი და რალფ შეიპი.

მუსიკალური მოდერნიზმის ორი მთავარი მიმართულება იყო იმპრესიონიზმი, რომელიც დაახლოებით 1890 წლიდან დაიწყო და ექსპრესიონიზმი, რომლის დაწყების თარიღადაც 1908 წელი ითვლება. ეს იყო განსხვავებული რეაქციები მუსიკის ძველი კატეგორიების შეცვლასა და ხელახალ ინტერპრეტაციებზე, ინოვაციები, რომლებმაც მოიტანა ახალი მიდგომები ჰარმონიასთან, მელოდიასთან, მუსიკის ბგერით და რიტმულ ასპექტებთან. ეს ცვლილებები მჭიდრო კავშირში იყო იმდროინდელ ხელოვნებაში ზოგადად არსებულ მოდერნისტულ ღირებულებებთან. მთავარი მახასიათებელი „ენობრივი მრავალფეროვნებაა“, რაც იმას ნიშნავს, რომ არცერთ მუსიკალურ ჟანრს დომინანტური პოზიცია არ მოუპოვებია.

მოდერნიტული ეპოქის პირველ წლებში ორკესტრი ზრდას განაგრძობდა და პიკს XX საუკუნის პირველ ათწლეულებში მიაღწია. საქსოფონი, რომელიც XIX საუკუნეში მხოლოდ იშვიათად გამოიყენებოდა, სულ უფრო ხშირი გახდა დამხმარე ინსტრუმენტის სახით, თუმცა, სიმფონიური ორკესტრის ძირითადი წევრი მაინც ვერ გახდა. როგორც გვიანი რომანტიზმის, ისე რამდენიმე მოდერნისტულ ნაწარმოებში გამოყენებულია ეუფონიუმი (როგორც წესი, პარტიაში მითითებულია, როგორც „ტენორის ტუბა“.

ადრეული XX საუკუნის უმნიშვნელოვანესი კომპოზიტორებია იგორ სტრავინსკი, კლოდ დებიუსი, სერგეი რახმანინოვი, სერგეი პროკოფიევი, არნოლდ შონბერგი, ჰეიტორ ვილა-ლობოსი, ანტონ ვებერნი, ალბან ბერგი, სესილ შამინადი, პოლ ჰინდემიტი, არამ ხაჩატურიანი, ჯორჯ გერშვინი, ეიმი ბიჩი, ბელა ბარტოკი და დიმიტრი შოსტაკოვიჩი; ასევე, ზემოხსენებული მალერი და შტრაუსი, რომელთა მუსიკაც გარდამავალია რომანტიკულ და მოდერნისტულ ეპოქებს შორის.

#### პოსტმოდერნიზმი/თანამედროვე ეპოქა 
ითვლება, რომ პოსტმოდერნიზმი მუსიკაში დაახლოებით 1930 წლიდან დაიწყო. მას საერთო მახასიათებლები გააჩნია ზოგადად პოსტმოდერნისტულ ხელოვნებასთან – იგი წარმოადგენს რეაქციას წინამორბედ მოდერნისტულ ხელოვნებაზე. 

ზოგიერთი ავტორიტეტული მკვლევარი მეტ-ნაკელბად აიგივებს პოსტმოდერნიზმსა და თანამედროვე ეპოქას, რომელიც 1930 წლიდან დღემდე გრძელდება. პოსტმოდერნიზმის ზოგიერთი მიმართულებაა ნეორომანტიზმი, მინიმალიზმი და პოსტმინიმალიზმი.

XXI საუკუნის დასაწყისში ტერმინი **თანამედროვე კლასიკური მუსიკა** ხშირად აღნიშნავდა 1945 წლის შემდეგ შექმნილ მუსიკას. დღევანდელი გაგებით, იგი აღნიშნავს ჯერ კიდევ ცოცხალი და მოქმედი კომპოზიტორების შემოქმედებას და მიმართულებების სახით აერთიანებს მოდერნიზმს (სხვადასხვა ვარიაციით), პოსტმოდერნიზმს, ნეორომანტიზმს, ეკლექტიზმს და სხვა.

## კომპოზიტორთა ქრონოლოგია 
### 1100-1600 

Preset    = TimeHorizontal_AutoPlaceBars_UnitYear
ImageSize = width:1000

Define $living       = 2020 # !!need to update manually to current year

Colors =
  id:paleGray  value:gray(0.8)
  id:offWhite  value:rgb(0.97,0.97,0.97)
  id:darkGray  value:gray(0.3)

# id:fir       value:rgb(0.75,0.65,0.3) legend:First
  id:med       value:rgb(0.75,0.65,0.3) legend:შუასაკუნეები
  id:ren       value:rgb(0.6,0.9,1)     legend:რენესანსი

BackgroundColors = canvas:offWhite

Period     = from:1075 till:1625
# ScaleMajor = unit:year increment:25 start:1075 gridcolor:paleGray
# ScaleMajor = gridcolor:paleGray unit:year increment:3 start:1425
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:1100 grid:grid1
ScaleMinor = unit:year increment:25 start:1100 gridcolor:paleGray

Legend     = orientation:vertical left:35 top:75

BarData=
  barset:Composers

PlotData=

# set defaults
# width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(4,-4) #previous smaller text
  width:15 fontsize:M align:left anchor:from shift:(3,-5)  # use M (not 9) as per manual

  barset:Composers
  from:1098 till:1179 color:Med text:ჰილდეგარდ ბინგენელი
  from:1150 till:1200 color:Med text:ლეონენი
  from:1155 till:1200 color:Med text:პეროტენი
  from:1240 till:1287 color:Med text:ადამ დე ლა ჰალი
  from:1291 till:1361 color:Med text:ფილიპ დე ვიტრი
  from:1300 till:1377 color:Med text:გიიომ დე მაშო
  from:1325 till:1397 color:Med text:ფრანჩესკო ლანდინი
  from:1370 till:1412 color:Med text:იოჰანეს ჩიკონია
  from:1390 till:1453 color:Med text:ჯონ დანსტეპლი
  from:1397 till:1474 color:Ren text:გიიომ დიუ ფე
  from:1425 till:1497 color:Ren text:იოჰანეს ოკეგემი
  from:1440 till:1521 color:Ren text:ჟოსკენ დე პრე
  from:1452 till:1518 color:Ren text:პიერ დე ლა რიუ
  from:1490 till:1562 color:Ren text:ადრიან ვილერტი
  from:1495 till:1560 color:Ren text:ნიკოლას გომბერტი
  from:1505 till:1585 color:Ren text:ტომას ტალისი
  from:1516 till:1565 color:Ren text:ჩიპრიანო დე რორე
  from:1525 till:1594 color:Ren text:ჯოვანი პალესტრინა
  from:1532 till:1594 color:Ren text:ორლანდო დე ლასუსი
  from:1543 till:1623 color:Ren text:უილიამ ბერდი
  from:1548 till:1611 color:Ren text:ტომა დე ლა ვიქტორია
  from:1554 till:1612 color:Ren text:ჯოვანი გაბრიელი
# test

### 1600- 

Preset    = TimeHorizontal_AutoPlaceBars_UnitYear
ImageSize = width:1000

Define $living       = 2020   # !!need to update manually to current year

Colors =
  id:paleGray  value:gray(0.8)
  id:offWhite  value:rgb(0.97,0.97,0.97)
  id:darkGray  value:gray(0.3)

# id:fir       value:rgb(0.75,0.65,0.3) legend:First
  id:bar       value:rgb(0.6,1,0.5)     legend:ბაროკო
  id:cla       value:rgb(1,0.9,0.4)     legend:კლასიციზმი
  id:rom       value:rgb(1,0.75,0.65)   legend:რომანტიზმი
  id:mod       value:rgb(0.9,0.5,0.5)   legend:მოდერნიზმი/XXსაუკუნე
  id:pmc       value:rgb(0.8,0.5,0.8)   legend:პოსტმოდერნიზმი/თანამედროვე

BackgroundColors = canvas:offWhite

Period     = from:1550 till:2025
# ScaleMajor = unit:year increment:25 start:1075 gridcolor:paleGray
# ScaleMajor = gridcolor:paleGray unit:year increment:3 start:1425
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:1600 grid:grid1
ScaleMinor = unit:year increment:25 start:1550 gridcolor:paleGray

Legend     = orientation:vertical left:35 top:125

BarData=
  barset:Composers

PlotData=

# set defaults
# width:15 fontsize:S textcolor:black align:left anchor:from shift:(4,-4) #previous smaller text
  width:15 fontsize:M align:left anchor:from shift:(3,-5)  # use M (not 9) as per manual

  barset:Composers

#  from:1562 till:1621 color:Bar text:იან სველინკი
  from:1567 till:1643 color:Bar text:კლაუდიო მონტევერდი
  from:1583 till:1643 color:Bar text:ჯიროლამო ფრესკობალდი
  from:1585 till:1672 color:Bar text:ჰაინრიხ შუცი
  from:1605 till:1674 color:Bar text:ჯაკომო კარისიმი
  from:1632 till:1687 color:Bar text:ჟან-ბატისტ ლული
  from:1637 till:1707 color:Bar text:დიტერიხ ბუქსტეჰუდე
#  from:1653 till:1706 color:Bar text:იოჰან პაკელბელი
  from:1653 till:1713 color:Bar text:არკანჯელო კორელი
  from:1659 till:1695 color:Bar text:ჰენრი პერსელი
  from:1660 till:1725 color:Bar text:ალესანდრო სკარლატი
  from:1668 till:1733 color:Bar text:ფრანსუა კუპერენი
#  from:1674 till:1754 color:Bar text:ტომაზო ალბინონი
  from:1678 till:1741 color:Bar text:ანტონიო ვივალდი
  from:1681 till:1767 color:Bar text:გეორგ ფილიპ ტელემანი
  from:1683 till:1764 color:Bar text:ჟან ფილიპ რამო
  from:1685 till:1759 color:Bar text:გეორგ ფრიდრიხ ჰენდელი
  from:1685 till:1750 color:Bar text:იოჰან სებასტიან ბახი
  from:1685 till:1757 color:Bar text:დომენიკო სკარლატი
  from:1710 till:1736 color:Bar text:ჯოვანი ბატისტა პერგოლეზი
  from:1714 till:1788 color:Cla text:კარლ ფილიპ ემანუელ ბახი
  from:1714 till:1787 color:Cla text:კრისტოფ ვილიბალდ გლუკი
  from:1717 till:1757 color:Cla text:იოჰან შტამიცი
  from:1732 till:1809 color:Cla text:იოზეფ ჰაიდნი
#  from:1743 till:1805 color:Cla text:ლუიჯი ბოკერინი
  from:1750 till:1825 color:Cla text:ანტონიო სალიერი
  from:1756 till:1791 color:Cla text:ვოლფგანგ ამადეუს მოცარტი
  from:1770 till:1827 color:Cla text:ლუდვიგ ვან ბეთჰოვენი
  from:1782 till:1840 color:Rom text:ნიკოლო პაგანინი
  from:1786 till:1826 color:Rom text:კარლ მარია ფონ ვებერი
#  from:1791 till:1857 color:Rom text:კარლ ჩერნი
  from:1792 till:1868 color:Rom text:ჯოაკინო როსინი
  from:1797 till:1828 color:Rom text:ფრანც შუბერტი
  from:1797 till:1848 color:Rom text:გაეტანო დონიცეტი
  from:1803 till:1869 color:Rom text:ჰექტორ ბერლიოზი
  from:1809 till:1847 color:Rom text:ფელიქს მენდელსონი
  from:1810 till:1849 color:Rom text:ფრედერიკ შოპენი
  from:1810 till:1856 color:Rom text:რობერტ შუმანი
  from:1811 till:1886 color:Rom text:ფრანც ლისტი
  from:1813 till:1883 color:Rom text:რიხარდ ვაგნერი
  from:1813 till:1901 color:Rom text:ჯუზეპე ვერდი
#  from:1818 till:1893 color:Rom text:შარლ გუნო
#  from:1819 till:1880 color:Rom text:ჟაკ ოფენბახი
#  from:1824 till:1884 color:Rom text:ბედრჟიხ სმეტანა
  from:1824 till:1896 color:Rom text:ანტონ ბრუკნერი
  from:1833 till:1897 color:Rom text:იოჰანეს ბრამსი
#  from:1835 till:1921 color:Rom text:კამილ სენ-სანსი
  from:1838 till:1875 color:Rom text:ჟორჟ ბიზე
#  from:1838 till:1920 color:Rom text:მაქს ბრუხი
  from:1839 till:1881 color:Rom text:მოდესტ მუსორგსკი
  from:1840 till:1893 color:Rom text:პეტრე ჩაიკოვსკი
  from:1841 till:1904 color:Rom text:ანტონინ დვორჟაკი
  from:1843 till:1907 color:Rom text:ადვარდ გრიგი
  from:1844 till:1908 color:Rom text:ნიკოლაი რიმსკი-კორსაკოვი
  from:1845 till:1924 color:Rom text:გაბრიელ ფორე
  from:1854 till:1928 color:Mod text:ლეოშ იანაჩეკი
  from:1857 till:1934 color:Rom text:ედვარდ ელგარი
  from:1858 till:1924 color:Rom text:ჯაკომო პუჩინი
  barset:break

  from:1860 till:1911 color:Mod text:გუსტავ მალერი
  from:1861 till:1935 color:Mod text:კარლ ნილსენი
#  from:1862 till:1934 color:Mod text:ფრედერიკ დელიუსი
  from:1862 till:1918 color:Mod text:კლოდ დებიუსი
  from:1864 till:1949 color:Mod text:რიხარდ შტრაუსი
  from:1865 till:1957 color:Mod text:ჟან სიბელიუსი
#  from:1867 till:1916 color:Rom text:ენრიკე გრანადოსი
#  from:1869 till:1937 color:Mod text:ალბერ რუსელი
  from:1872 till:1915 color:Mod text:ალექსანდრ სკრიაბინი
  from:1872 till:1958 color:Mod text:რალფ ვონ უილიამსი
  from:1873 till:1943 color:Rom text:სერგეი რახმანინოვი
  from:1874 till:1951 color:Mod text:არნოლდ შონბერგი
  from:1874 till:1934 color:Mod text:გუსტავ ჰოლსტი
  from:1874 till:1954 color:Mod text:ჩარლზ აივზი
  from:1875 till:1937 color:Mod text:მორის რაველი
#  from:1876 till:1946 color:Mod text:მანუელ დე ფალა
#  from:1879 till:1936 color:Mod text:ოტორინო რესპიგი  
  from:1881 till:1945 color:Mod text:ბელა ბარტოკი
#  from:1881 till:1955 color:Mod text:ჯორჯ ენესკუ
  from:1882 till:1971 color:Mod text:იგორ სტრავინსკი
  from:1883 till:1965 color:Mod text:ედგარ ვარეზი
  from:1883 till:1945 color:Mod text:ანტონ ვებერნი
  from:1885 till:1935 color:Mod text:ალბან ბერგი 
#  from:1887 till:1959 color:Mod text:ჰეიტორ ვილა-ლობოსი
  from:1891 till:1953 color:Mod text:სერგეი პროკოფიევი
  from:1895 till:1963 color:Mod text:პოლ ჰინდემიტი
#  from:1895 till:1982 color:Mod text:კარლ ორფი
  from:1899 till:1963 color:Mod text:ფრანსის პულენკი
  from:1900 till:1990 color:Mod text:აარონ კოპლანდი
#  from:1905 till:1998 color:Mod text:მაიკლ ტიპეტი
  from:1906 till:1975 color:Mod text:დიმიტრი შოსტაკოვიჩი
  from:1908 till:2012 color:Mod text:ელიოტ კარტერი
  from:1908 till:1992 color:Pmc text:ოლივიე მესიანი
  from:1912 till:1992 color:Pmc text:კონ კეიჯი
  from:1913 till:1976 color:Pmc text:ბენჯამინ ბრიტენი
  from:1916 till:2011 color:Mod text:მილტონ ბებიტი
#  from:1921 till:1997 color:Pmc text:რობერტ სიმპსონი  
  from:1922 till:2001 color:Mod text:იანის ქსენაკისი             
  from:1923 till:2006 color:Mod text:დიერდ ლიგეტი
  from:1924 till:1990 color:Mod text:ლუიჯი ნონო
  from:1925 till:2016 color:Mod text:პიერ ბულეზი 
#  from:1928 till:2016 color:Pmc text:ეინოიუჰანი რაუტავარა                      
  from:1928 till:2007 color:Pmc text:კარლჰაინც შტოკჰაუზენი
  from:1933 till:$living color:Pmc text:კშიშტოფ პენდერეცკი  
  from:1935 till:$living color:Pmc text:არვო პერტი                      #living
  from:1936 till:$living color:Pmc text:სტივ რაიხი                   #living
  from:1937 till:$living color:Pmc text:ფილიპ გლასი                  #living
 from:1947 till:$living color:Pmc text:ჯონ ადამსი      #living
  from:1971 till:$living color:Pmc text:ტომას ადესი                  #living
# test

## ქალები კლასიკურ მუსიკაში 
თითქმის ყველა კომპოზიტორი, რომელზეც მუსიკის სახელმძღვანელოებშია საუბარი და რომელთა შემოქმედებაც სტანდარტულ საკონცერტო რეპერტუარს შეადგენს, მამაკაცია, მიუხედავად იმისა, რომ კლასიკური მუსიკის მთელი ისტორიის მანძილზე მნიშვნელოვანი რაოდენობის ქლი კომპოზიტორები არსებობდნენ. მუსიკოლოგი მარშა სიტრონი სვამს კითხვას, თუ რატომაა ქალების მიერ შექმნილი მუსიკა ასე მცირედ წარმოდგენილი სტანდარტულ კლასიკურ რეპერტუარში და „განიხილვს იმ პრაქტიკებს და დამოკიდებულებას, რომელთაც დასავლური „კანონიკური“ რეპერტუარიდან ქალი კომპოზიტორების გამორიცხვა გამოიწვია“.  იგი ამტკიცებს, რომ 1800-იან წლებში ქალი კომპოზიტორები, როგორც წესი, არტ-სიმღერის ფორმაში მუშაობდნენ, რომლებიც მცირე კამერულ კონცერტებზე სრულდებოდა ხოლმე და ნაკლებად წერდნენ სიმფონიებს, რომლებიც ორკესტრის მიერ დიდ დარბაზებში უნდა შესრულებულიყო. რამდენადაც ეს უკანასკნელი უფრო მნიშვნელოვან და სერიოზულ ჟანრად ითვლებოდა, ქალებს, როგორც კომპოზიტორებს, რომლებიც ამ ჟანრში ნაკლებად მუშაობდნენ, ნაკლები მნიშვნელობა ენიჭებოდათ. ები ფილიპსი კი ამტკიცებს, რომ XX საუკუნეშიც კი, „ქალებს, რომლებიც წერდნენ/უკრავდნენ ბევრად უფრო ნაკლები ყურადღება ექცეოდათ, ვიდრე მათ მამაკაც კოლეგებს.“ ბოლო დიდი ორკესტრი, რომელმაც მდედრობითი სქესის მუდმივი წევრი დანიშნა, ბერლინის ფილარმონიული იყო. 1996 წლის თებერვალში ვენის ფილარმონიულის პირველმა ფლეიტამ, დიტერ ფლურიმ, დასავლეთგერმანიის რადიოსთან ინტერვიუში განაცხდა, რომ ქალების მიღება საფრთხეს შეუქმნიდა ორკესტრის იმჟამინდელ „ემოციურ ერთიანობას“ (). იმავე წლის აპრილში ორკესტრის საზოგადოებასთან ურთიერთობის წარმომადგენელი წერდა, რომ დეკრეტული შვებულებების ანაზღაურება პრობლემატური იქნებოდა.

1997 წელს ვენის ფილარმონიული ორკესტრის ამერიკულ ტურნეს საპროტესტო ტალღა ახლდა თან, რომლის ორგანიზატორები აშშ-ის ქალთა ეროვნული ორგანიზაცია და ქალი მუსიკოსების საერთაშორისო ალიანსი იყვნენ. ბოლოს, „გახდნენ რა დაცინვის ობიექტები სოციალურად კონსერვატიულ ავსტრიაშიც კი, ორკესტრის წევრები ტურნეს დამთავრების წინა დღეს სპეციალურად შეიკრიბნენ [1997 წლის 28 თებერვალს] და გადაწყვიტეს ქალი არფისტი, ანა ლელკესი აეყვანათ“. 2013 წლისთვის ორკესტრს 6 მდედრობითი სქესის წევრი ჰყავდა, მათ შორის ერთ-ერთი, მევიოლნე ალბენა დანაილოვა, 2008 წელს ორკესტრის პირველი ქალი კონცერტმაისტერი გახდა. ორკესტრის პრეზიდენტის, კლემენს ჰელსბერგის განცხადებით, ვენის ფილარმონიული წევრების შესარჩევად ამჟამად ბრმა მოსმენებს იყენებს.

2013 წელს ჟურნალ *Mother Jones-ში* გამოქვეყნებული სტატიის მიხედვით, „ბევრ პრესტიჟულ ორკესტრში ქალ წევრებს მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავთ — ნიუ-იორკის ფილარმონიულის ვიოლინოების სექციაში ქალები რაოდენობით კაცებს აჭარბებენ, ხოლო ბევრ ცნობილ ორკესტრს, მათ შორის, ეროვნულ სიმფონიურ ორკესტრს, დეტროიტის სიმფონიურს და მინესოტას სიმფონიურს ქალი კონცერტმაისტერები ჰყავს“. მიუხედავად ამისა, კონტრაბასის, ლითონის ჩასაბერების და დასარტყამი ინსტრუმენტების სექციაში „ძირითადად, კაცები ჭარბობენ“. 2014 წელს BBC-ზე გამოქვეყნებულ სტატიაში ნათქვამია, რომ „ბრმა მოსმენების შემოღებამ, რომლის დროსაც ჟიური კანდიდატებს ვერ ხედავს, რათა ნებისმიერი სახის სქესობრივი ან რასობრივი დისკრიმინაცია გამოირიცხოს, სიმფონიურ ორკესტრებში გენდერული ბალანსის გარკვეული შეცვლა გამოიწვია“.

## კავშირი სხვა მუსიკალურ ტრადიციებთან 
### პოპულარული მუსიკა 
კლასიკურ მუსიკაში ხშირად ხდებოდა კომპოზიტორის თანამედროვე პოპულარული მუსიკის გამოყენება. ამის მაგალითია ბრამსის *აკადემიური ფესტივალის უვერტიურა*, რომელშიც სტუდენტთა საქეიფო სიმღერებს იყენებს; კურტ ვაილის *სამგროშიანი ოპერა* და ჯაზის აშკარა გავლენა XX საუკუნის ისეთ კომპოზიტორებზე, როგორიცაა მორის რაველი (სავიოლინო სონატაში ერთ-ერთ ნაწილს „ბლუზი“ ეწოდება). ზოგიერთი პოსტმოდერნისტი, მინიმალისტი და პოსტმინიმალისტი კომპოზიტორი აღიარებს პოპ-მუსიკის გავლენას მათ შემოქმედებაზე.

არაერთი მაგალითი აჩვენებს გავლენას საწინააღმდეგო მიმართულებით, რაც გამოიხატება კლასიკურ მუსიკაზე დამყარებულ პოპულარულ სიმღერებში, პაკელბელის *კანონის* ხშირ გამოყენებაში 1970-იანი წლებიდან და ჟანრებს შორის მუსიკალური ქროსოვერის ფენომენში, როცა კლასიკური მუსიკის შემსრულებლებმა წარმატებას პოპულარულ მუსიკაშიც მიაღწიეს. მნიშვნელოვანი მაგალითებია სამეფო ფილარმონიული ორკესტრის ალბომები სერიიდან *Hooked on Classics* (1980-იანი წლები), ასევე, მევიოლინეების – ვანესა მეის და კატია მარეს წარმატება. როკ-მუსიკაში, რამდენიმე ლიდ-გიტარისტის, მათ შორის, რიჩი ბლეკმორის და რენდი როუდსის საშემსრულებლო სტილი ბაროკოს და კლასიკური ეპოქების ვირტუოზულ საშემსრულებლო მანერებზეა დაფუძნებული.

### ხალხური მუსიკა 
კლასიკური მუსიკის კომპოზიტორები თითქმის ყველა ეტაპზე იყენებდნენ ხალხური მუსიკის ნიმუშებს. ზოგიერთი კომპოზიტორი, მაგალითად, დვორჟაკი და სმეტანა, ხალხურ თემებს თავიანთი მუსიკისთვის ნაციონალისტური არომატის მისაცემად იყენებდა, ხოლო ბარტოკი პირდაპირ იღებდა თემატურ მასალას ხალხური მუსიკიდან და საკუთარ შემოქმედებაში იყენებდა.

‹›== კომერციალიზაცია ==

კლასიკური მუსიკის ზოგიერთი სტანდარტული ნიმუში ხშირად გამოიყენება კომცერციულად (სარეკლამო რგოლებში ან ფილმებში, საუნდტრეკების სახით). სატელევიზიო რეკლამებში ზოგიერთი პასაჟი კლიშედ იქცა, მათ შორის, რიხარდ შტრაუსის *ასე იტყოდა ზარათუშტრა* (შესავალი, რომელიც ცნობილი გახდა ფილმიდან *2001: კოსომოსური ოდისეა*) და კარლ ორფის „O Fortuna“, პირველი ნაწილი ორატორიისა *კარმინა ბურანა*; სხვა მაგალითებიდან აღსანიშნავია Dies Irae ვერდის რექვიემიდან, ედვარდ გრიგის *მთის მეფის დარბაზში* სიუიტიდან *პერ გიუნტი*, ბეთჰოვენის მე-5 სიმფონიის პირველი ტაქტები, რიხარდ ვაგნერის „ვალკირიების რბოლა“ ოპერიდან *ვალკირია*, რიმსკი-კორსაკოვის *ბაზის გაფრენა*, ნაწყვეტები აარონ კოპლანდის ბალეტიდან *როდეო* და სხვა. კლასიკური მუსიკის ნიმუშები გამოყენებულია ოქროს ხანის ანიმაციურ ფილმებშიც. ამის მნიშვნელოვანი მაგალითებია უოლტ დისნეის *ფანტაზია*, ტომი და ჯერის ეპიზოდი *იოჰან მაუსი (Johann Mouse)*, უორნერ ბრაზერსის *Rabbit of Seville* და ''What's Opera, Doc?*

გარდა ამისა, კინო და ტელეინდუსტრია დახვეწილობისა და ამაღლებული განწყობის შესაქმნელად ხშირად ერთსა და იმავე, კლიშედ ქცეულ ნაწარმოებებს უბრუნდება. ამ მხრივ ყველაზე ხშირად გამოყენებული ნიმუშებია ბახის სიუტია ჩელოსთვის №1 , მოცარტის *პატარა ღამის მუსიკა (Eine kleine Nachtmusik)*, ვივალდის *წელიწადის დრონი*, მუსორგსკის *ღამე მოტიტვლებულ მთაზე* (რიმსკი-კორსაკოვის გაორკესტრება) და როსინის *ვილჰელმ ტელის* უვერტიურა. შონ ვანკური ამტკიცებს, რომ XX საუკუნის დასაწყისიდან მოყოლებული, კომერციალიზაციამ კლასიკურ მუსიკას არაადეკვატური რეპრეზენტაციის გამო ზიანი მოუტანა.

## სქოლიო 
## დამატებითი ლიტერატურა 
* Copland, Aaron (1957) *What to Listen for in Music*; rev. ed. McGraw-Hill. (paperback).
* Gray, Anne; (2007) *The World of Women in Classical Music*, Wordworld Publications.  (Paperback)
* Hanning, Barbara Russano; Grout, Donald Jay (1998 rev. 2009) *Concise History of Western Music*. W.W. Norton & Company.  (hardcover).
* Kamien, Roger (2008) *Music: an appreciation*; 6th brief ed. McGraw-Hill 
* 
* Lihoreau, Tim; Fry, Stephen (2004) *Stephen Fry's Incomplete and Utter History of Classical Music*. Boxtree. 
* Scholes, Percy Alfred; Arnold, Denis (1988) *The New Oxford Companion to Music*. Oxford University Press.  (paperback).
* Schick, Kyle (2012). "Improvisation: Performer as Co-composer" , Musical Offerings: Vol. 3: No. 1, Article 3.
* Sorce Keller, Marcello (2011) *What Makes Music European. Looking Beyond Sound*. Latham, New Jersey: Scarecrow Press.
* Taruskin, Richard (2005, rev. paperback version 2009) *Oxford History of Western Music''. Oxford University Press (US).  (Hardback),  (Paperback)

## რესურსები ინტერნეტში 
* Historical classical recordings from the British Library Sound Archive 
* Chronological list of recorded classical composers
* Music World , timeline, composers, instruments

კატეგორია:ევროპული მუსიკა
კატეგორია:კლასიკური მუსიკა