შეთქმულების თეორია

**შეთქმულების თეორია** () — ჰიპოთეზათა ერთობლიობა, რომელიც სასიცოცხლო მნიშვნელობის მქონე მოვლენებს ან ისტორიის სვლას წარმოაჩენს, როგორც ადამიანთა გარკვეული ჯგუფის შეთქმულების შედეგს, რომელიც მსოფლიოში მიმდინარე პროცესებს „კულისებიდან“ მართავს. შეთქმულების თეორია ასევე შეიძლება განხილულ იქნას როგორც *„ელიტის თეორიის“* ერთ-ერთი ვარიანტი.

## შეთქმულების თეორიის წარმოშობის საფუძვლები
თეორიის წარმოშობის ერთ-ერთ ძირითად მიზეზს წარმოადგენს ადამიანის ერთგვარი სოციალური და ფსიქოლოგიური მოთხოვნილებები — იგი პირდაპირაა დაკავშირებული სტერეოტიპიზაციის, პროექციის მექანიზმებსა და ესკაპიზმის ფენომენთან. საზოგადოებრივ ცხოვრებაში შეთქმულების თეორიის წარმატებულად დამკვიდრების მიზეზად ასევე სახელდება სოციალური უთანასწორობა და მასზე ადამიანთა მწვავე იდეოლოგიური რეაგირება. ამერიკელი პუბლიცისტი და ბრიტანული სპეცსამსახურის ყოფილი წევრი ჯონ კოლემანი საკუთარ წიგნში *„კომიტეტი-300. მსოფლიო ხელისუფლების საიდუმლოებანი“* ირწმუნებოდა, რომ მსოფლიოში არსებობს საიდუმლო ორგანიზაცია, რომელიც შედგება ბრიტანეთის, აშშ-ის და რამდენიმე სახელმწიფოს ელიტური ჯგუფებისაგან. მათი მიზანია შეამცირონ პლანეტის მოსახლეობა 1 მილიარდამდე.

აღსანიშნავია რენე ალლო, ფრანგი ისტორიკოსი და ფილოსოფოსი (ჰერმეტიზმის სფეროში), რომელმაც დიდი დრო დაუთმო მესამე რაიხის ისტორიას. საკუთარ წიგნში „ჰიტლერი და ფარული ორგანიზაციები“ () რენე ალლო აღწერს „თულეს საზოგადოების“ შექმნის ისტორიას, რომელიც დაკავშირებულია ნაციზმის ესქატოლოგიურ ასპექტებთან. რენე ალლო ასევე აღნიშნავს მწვანე ფერის სიმბოლიზმს ე.წ „ეზოთერიკულ ჰიტლერიზმში“,  სიმბოლიზმი მან დაუკავშირა ისლამს, რენე ასევე მიუთითებს შუცშტაფელის რაიხსფიურერის, ჰაინრიხ ჰიმლერის საყვარელი კალმის მელნის მწვანე ფერზეც.

მიმდინარეობის მოწინააღმდეგეები ადანაშაულებენ კონსპიროლოგებს იმაში, რომ რეალურად ისინი არ იძიებენ რაიმე ფაქტებს, რომლებიც საბოლოოდ უარყოფენ ან დაადასტურებენ ამა თუ იმ შეთქმულების არსებობას. ამის ნაცვლად კონსპიროლოგები ნებისმიერ ფაქტს შეთქმულების არსებობის დასადასტურებლად იყენებენ. ყველა დანარჩენი ფაქტი, რომელიც უარყოფს შეთქმულების რომელიმე თეორიას, კონსპიროლოგიაში ყოველთვის შესაძლებელია გაქარწყლებულ იქნას ძალიან მარტივი არგუმენტების მეშვეობით — „თქვენ არ გაქვთ რეალური წარმოდგენა აღნიშნული ინფორმაციის შესახებ“ ან „მათ სურდათ, რომ თქვენ სწორედ ასე გეფიქრათ“.

## შეთქმულებათა ტიპოლოგია
### გლობალური შეთქმულებები
გლობალური შეთქმულებები — ამ ტიპის შეთქმულებათა უმრავლესობისათვის დამახასიათებელი ნიშანი არის იმის გამოცხადება, რომ არსებობს სრულიად უცნობი (ან ნაკლებად ცნობილი) ფარული საზოგადოება, რომელიც დაარსებულია ადამიანთა გარკვეული ჯგუფის მიერ მსოფლიოზე გაბატონების მიზნით. აღნიშნული საზოგადოების მოღვაწეობა გამოიხატება ისტორიულ პროცესებში, რომლებიც თეორიის მომხრეთათვის უკიდურესად ნეგატიური ხასიათისაა. გლობალური შეთქმულების თეორიის მომხრეები პოსტულირებენ მთელ რიგ კავშირებს ისტორიულ და თანამედროვე მოვლენებს შორის, რომლებიც გლობალური შეთქმულების მონაწილეთა საბოლოო მიზნის ცალკეულ ეტაპებს წარმოადგენენ.

როგორ წესი, გლობალური შეთქმულების თეორიები პოპულარობის პიკს აღწევენ ეკონომიკური ან/და პოლიტიკური არასტაბილურობის, კრიზისის პერიოდში. შესაბამისად, საზოგადოების ფართო მასებს არ სურთ შეეცადონ გაეცნონ პრობლემის ობიექტურ მიზეზებს, ამიტომაც პოულობენ „მარტივ გამოსავალს“ — ეძებენ მტრებს, რომლებიც კრიზისს ხელოვნურად ქმნიან. აქედან გამომდინარე, გლობალური შეთქმულების თეორია გზას უხსნის მასობრივ ქაოსს, რომელიც შეიძლება გამოყენებულ იქნას როგორც მმართველი ელიტის სასარგებლოდ (შავი ასეული რუსეთის იმპერიაში), ასევე მის წინააღმდეგ (ნაციზმი ვაიმარის რესპუბლიკაში). ამის გამო გლობალური შეთქმულების თეორია კრიზისულ სიტუაციაში ფართო მასებით მანიპულირების ერთ-ერთ ყველაზე ეფექტურ იარაღად იქცევა, ამასთან მისმა „არასწორად“ გამოყენებამ შესაძლოა გაუთვალისწინებელი შედეგები გამოიწვიოს.

#### ეკონომიკური შეთქმულება
[მინიატიურა|მარჯვნივ|„ყოვლისმხედველი თვალი“, [ილუმინატების სიმბოლო ამერიკულ ერთ დოლარიან კუპიურაზე]]
ბოლო დროს ფართოდ გავრცელდა სხვადასხვა ეკონომიკური კრიზისების გამომწვევ მიზეზთა ახსნა — ეკონომიკურ კრიზისებს ხელოვნურად ქმნიან მსოფლიოს ყველაზე  გავლენიანი ბანკები და უმდიდრესი ოჯახები, რათა გააკონტროლონ მსოფლიოს ეკონომიკური სისტემა (თეორიის მომხრეები მიუთითებენ, რომ ეკონომიკური კრიზისები არ არსებობდნენ საბანკო სისტემისა და სხვა ფინანსური სტრუქტურების შექმნამდე). ეკონომიკური შეთქმულების მომხრეები არ განიხილავენ ეკონომიკურ კრიზისს, როგორც თანამედროვე ეკონომიკურ სისტემაში მიღებული ობიექტური ეკონომიკური წესების კანონზომიერ გამოვლინებას.

#### მწარმოებელთა შეთქმულება
არსებობს ჰიპოთეზა მწარმოებელთა შეთქმულების არსებობს შესახებ: ივარაუდება, რომ ეს უკანასკნელნი თანხმდებიან, აწარმოონ უხარისხო, მალფუჭებადი და შეუსაბამოდ ძვირი პროდუქცია და დაბრკოლება შეუქმნან ხარისხიანი პროდუქციის გავრცელებას, რათა ხარჯების შემცირებით მაქსიმალური სარგებელი მიიღონ. აქედან გამომდინარე ჩნდება კითხვა — რამდენად მიზანშეწონილია მწარმოებელთა აღნიშნული ქმედება ჩაითვალოს შეთქმულებად, ვინაიდან იგივე შეიძლება განხორციელდეს უბრალო ინტერესების თანხვედრის გამო (სწორედ ისე, როგორც ბანქოს თამაშის დროს, მოთამაშეთა ნაწილი მოქმედებს ერთი მოთამაშის წინააღმდეგ, რომლის მარცხიც დანარჩენთათვის მომგებიანია — ანუ, მოხდა ინტერესთა თანხვედრა). მიუხედავად ამისა, 1990-იან წლებში ამერიკის შეერთებულ შტატებში ჩატარდა სასამართლო პროცესთა მთელი სერია — ხელისუფლების წარმომადგენლებმა თამბაქოს უმსხვილესი მწარმოებლები დაადანაშაულეს შეთქმულებაში, რომლის მიზანსაც წარმოადგენდა ადამიანთა ჯანმრთელობისათვის თამბაქოს მავნებლობის შესახებ ინფორმაციის დამალვა საზოგადოების ფართო მასებისათვის (თამბაქოს განაწილების შესახებ შეთანხმება).

#### კომპიუტერული შეთქმულება
არსებობს ვერსია, რომ კომპიუტერული პროგრამების მწარმოებლები, კომპიუტერული რესურსებისადმი სულ უფრო მეტად მოთხოვნად (იგულისხმება სისტემური მოთხოვნილება) პროდუქტებს აწარმოებენ, რათა არ შემცირდეს ძვირადღირებულ აპარატურაზე მოთხოვნა. პროგრამული უზრუნველყოფის „ინფლაციის“ ფენომენის რაციონალური ახსნა მდგომარეობს იმაში, რომ კომპიუტერული რესურსების ფასების მკვეთრად კლების პირობებში, თუნდაც ცუდი კომპიუტერული პროგრამირება მოთხოვნადი ხდება, ამიტომაც მისი მწარმოებლისათვის გაცილებით მომგებიანია, საერთოდ არ იღელვოს პროდუქტის ოპტიმალურობაზე — რითაც შეამცირებს დამუშავეს ვადებს (შესაბამისად ხარჯებსაც), ვინაიდან გამოიყენებს უბრალო (შესაბამისად ნაკლებად ხარისხიან) რესურსებს, ასეთი მიდგომით კი შესაძლებელი ხდება ნაკლებად კვალიფიციურ პროგრამისტთა მომსახურების გამოყენება. „კომპიუტერული შეთქმულების“ მომხრეებს მიაჩნიათ, რომ კომპიუტერული ანტივირუსების მწარმოებლები თავად ქმნიან ვირუსებს და ავრცელებნ მათ ვებ-სივრცეში (ან უკიდურეს შემთხვევაში, აფინანსებენ ასეთ საქმიანობას), რათა მათ მიერ წარმოებულ პროდუქტზე მოთხოვნა არ შემცირდეს.

#### ბანკირთა შეთქმულება
ძირითადად განიხილება „ეკონომიკურ შეთქმულებასთან“ ერთად და გარკვეულწილად უკავშირდება პოლიტოლოგიას — ამ კონსპირაციული ვარიანტის ზოგიერთი ასპექტი ემთხვევა მარქსიზმის პოლიტიკურ დოქტრინებს.

#### ნავთობმწარმოებელთა შეთქმულება
აღნიშნული კონსპირაციული კონცეფციის თანახმად, უმსხვილესი ნავთობკომპანიების მფლობელები აბრკოლებენ ალტერნატიული ენერგეტიკის განვითარებას, რათა არ დაუშვან „ენერგეტიკული რევოლუცია“. 2008 წელს, ევროკომისიამ გამოააშკარავა ე.წ „პარაფინის შეთქმულება“, რომელშიც მონაწილეობდნენ „ExxonMobil“, „Total“, „Sasol Limited“ და სხვა წამყვანი ნავთობკომპანიები, რომლებიც საიდუმლოდ შეთანხმდნენ, დაეწესებინათ მაღალი ფასები პარაფინზე.

#### ავტომწარმოებელთა შეთქმულება
ეს კონსპირაციული კონცეფცია ხშირად განიხილება ნავთობმწარმოებელთა შეთქმულებასთან ერთად. მისი არსი მდგომარეობს იმაში, რომ მთელი მსოფლიოს ავტომწარმოებლები მალავენ წარმოების იაფ, ეკონომიურ და ეკოლოგიურად უსაფრთხო ტექნოლოგიებს, რათა შეინარჩუნონ მომხმარებელთა მოთხოვნა ავტონაწილებზე, ზეთსა და საწვავზე. ამ მხრივ აღსანიშნავია 2006 წლის ამერიკული დოკუმენტური ფილმი „ვინ მოკლა ელექტრომობილი“.

#### სპორტსმენთა შეთქმულება
გამომდინარე იქიდან, რომ სპორტში საკმაოდ დიდი „ფული ტრიალებს“, აღნიშნული თეორიის მომხრეები თვლიან, რომ ამა თუ იმ სპორტული შეჯიბრის შედეგი წინასწარ არის განსაზღვრული — ანუ „ნაყიდია“, სპორტსმენთა შეჯიბრი და ბრძოლა კი უბრალო ფიქციაა, რომელიც სანახაობისთვისაა განკუთვნილი.
[მინიატიურა|მარჯვნივ|მასონური სიმბოლიზმი [აშშ-ის სახელმწიფო გერბზე]]

#### მონდიალისტური შეთქმულება
მონდიალისტური შეთქმულება — კონსპიროლოგიის უახლესი ფორმა, რომლის მიზანია ამხილოს და გამოაშკარავოს „მსოფლიო ხელისუფლების საიდუმლოებანი“. შეთქმულების ამ ვარიანტის თავისებურებას წარმოადგენს ის, რომ დაკვირვების ძირითადი ობიექტია ამერიკის შეერთებული შტატები, როგორც განსაკუთრებული გეოპოლიტიკური ცენტრი თავისი სპეციფიკური და სადავო კულტურული თუ ფუტურისტული კონცეფციით.

#### მასონური შეთქმულება
[მინიატიურა|მარჯვნივ|[თავისუფალი მასონების სიმბოლო (გამოსახულია ფარგალი და გონიო)]]
მასონური შეთქმულების თეორიის მომხრეებად ხშირ შემთხვევაში გვევლინებიან რელიგიური კონტრრევოლუციონერები, კათოლიკე თუ მართლმადიდებელი კონსერვატორები და ფუნდამენტალისტები. მასონური შეთქმულების გამოაშკარავება ძირითადად ხორციელდება თეოლოგიური მოძღვრების მეშვეობით. თეორიის მომხრეები ირწმუნებიან, რომ მსოფლიოს ყველა (ან თითქმის ყველა) მმართველი, ასე თუ ისე ემორჩილება მასონთა ნებას.

#### ებრაული შეთქმულება
ებრაული შეთქმულება — ფართოდ გავრცელებული კონსპირაციული კონცეფცია, რომელსაც აქვს ორი ძირითადი „მიმართულება“: თეოლოგიური (ამ შემთხვევაში კრიტიკის საგანს წარმოადგენს იუდაიზმის რელიგიური ასპექტები) და რასობრივი (ებრაელთა შურისძიება: რასიზმი სხვა ნაციათა მიმართ). აქვე აღსანიშნავია შეთქმულების თეორიის კიდევ ერთი სახე, რომლის სახელწოდებაა „ებრაულ-მასონური შეთქმულება“ და შესაბამისად, საკუთარ თავში აერთიანებს ებრაული და მასონური შეთქმულებების კონცეფციას.

#### არაბული შეთქმულება
არაბული შეთქმულება — გლობალური ისლამისტური შეთქმულება, რომელიც მიმართულია დასავლური ცივილიზაციის წინააღმდეგ. შეთქმულების ძირითად მიზანს, კონსპიროლოგების აზრით, წარმოადგენს დასავლეთ ევროპაში ისლამისტური თეოკრატიის დამყარება, ასევე აშშ-ისა და ისრაელის განადგურება. შეთქმულების მხარდამჭერ იდეოლოგიად ითვლება ფაშიზმი ან კომუნიზმი.

#### სექტების შეთქმულება
ეს საკმაოდ ძველი კონსპირაციული კონცეფცია გულისხმობს ნეოსპირიტუალისტურ შეთქმულებას, რომელიც პოლიტიკურ აქტივობას განმარტავს, როგორც მისტიურ მოძრაობას (იგულისხმება რელიგიად ქცეული სპირიტული მიმდინარეობა „New Age“).

#### უცხო ცივილიზაციების არსებობის დაფარვისაკენ მიმართული შეთქმულება
აღნიშნული თეორიის მომხრეები თვლიან, რომ მსოფლიოს მმართველები ფლობენ გარკვეულ ინფორმაცის „უცხოპლანეტელთა“ შესახებ, თუმცა საზოგადოების ფართო მასებს უმალავენ ჭეშმარიტებას, რათა დაიცვან საზოგადოებრივი უსაფრთხოება, არ დაუშვან ქაოსი მსოფლიოში ან ითანამშრომლონ უცხოპლანეტელებთან პირადი გამორჩენის მიზნით (მაგალითად, არაამქვეყნიური ტექნოლოგიების ხელში ჩაგდება, რათა დაამყარონ ტოტალური კონტროლი დედამიწაზე ან უცხოპლანეტელთა მიერ ჩვენი პლანეტის კოლონიზაციის დროს საკუთარი სიცოცხლის შეინარჩუნება).

## ლიტერატურა
### სამეცნიერო-პუბლიცისტური ნაშრომები
* 
* 
* 
* 
* 

### კონსპიროლოგიური ნაშრომები
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### ფილმები
* დროის სული, დროის სული — დამატება და დროის სული — შემდეგი ნაბიჯი — პიტერ ჯოზეფის დოკუმენტურ ფილმების სერია, რომელშიც განხილულია 2001 წლის 11 სექტემბრის ტერორისტული აქტები, აშშ-ის ფედერალური სარეზერვო სისტემის ეკონომიკური შეთქმულება და სხვა თეორიები
* სიკეთის იმპერია — დოკუმენტური ფილმი აშშ-ის პოლიტიკის შესახებ
* საიდუმლო — 2006 წლის ამერიკული დოკუმენტული ფილმი, რომელიც შეეხება „შეთქმულების თეორიას“
* ფარენჰაიტი 9/11 — დოკუმენტური ფილმი რომელიც შეეხება 11 სექტემბრის შეთქმულებას
* შეთქმულების თეორია — 1997 წლის მხატვრული ფილმი, რომლის სიუჟეტის მიხედვითაც, მთავარ გმირს, (მელ გიბსონს), აწუხებს პარანოიდული იდეა, მას ყველგან შეთქმულებები ეჩვენება

### ბესტსელერები
* ჯეიმზ გრეიდის რომანი „კონდორის ექვსი დღე“
* დენ ბრაუნის რომანები „და ვინჩის კოდი“ და „ანგელოზები და დემონები“
* უმბერტო ეკოს რომანი „ფუკოს ქანქარა“
* ლოურენს ნოლფოკის რომანი ლამპრიერეს ლექსიკონი
* რობერტ შისა და რობერტ უილსონის ტრილოგია „The Illuminatus!“
* ალექსანდრე ექშტეინის იუმორისტული ფანტასტიკა „სავსე მთვარის ადამიანები“

## სქოლიო
კატეგორია:შეთქმულების თეორია