open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
მტრედისნაირნი

**მტრედისნაირნი** () — ფრინველთა რიგი. ტანად პატარა (გვრიტი, მასა 30 გრამი), საშუალო (უმეტესად) და დიდი (გვირგვინოსანი მტრედი), მასა 3 კგ, სხეულის სიგრძე 80 სმ-მდე) ფრინველებია. მტრედისნაირნი ფართოდ არიან გავრცელებული ზომიერ და ტროპიკულ სარტყელებში. მოიცავს 1 (ან 2) ოჯახის (მტრედისებრნი და დრონტისებრნი, მაგრამ ამ უკანასკნელის სტატუსი საკამათოა; უმთავრესად ითვლება ქვეოჯახად) 44 გვარის 300-მდე სახეობას, რომელთაგან 6 ამომწყდარია. საქართველოში 4 სახეობაა: გარეული მტრედი (), გვიძინი (), ქედანი () და გვრიტი (). 

მტრედისნაირნი დღის, უმთავრესად მეხური (იშვიათად ნიადაგური) ფრინველებია. ბინადრობენ ფოთლოვან, უფრო იშვიათად წიწვოვან ტყეებში, მთებში, ღია და კულტურულ (ანთროპომორფულ) ლანდშაფტში. მონოგამებია. ახასიათებს წელიწადში 2 (იშვიათად 4-5) კვერცხდება. დედალი დებს 1-2 კვერცხს. ინკუბაცია გრძელდება 14-30 დღე-ღამე. დედალი კვებავს მართვებს ჩიცახვის ეპითელიუმის თეთრი გამონაყოფით, ე.წ. „ჩიტის რძით“. იკვებებიან მცენარეული საკვებით, მოლუსკების ნიჟარებით. მრავალი სახეობა სპორტული ნადირობის ობიექტია. საჭიროებენ წყალს.

## ლიტერატურა
## სქოლიო 
*
კატეგორია:ფრინველები
თეოდორ მომზენი

**თეოდორ მომზენი** (; დ. 30 ნოემბერი, 1817, გარდინგი — გ.1 ნოემბერი, 1903, შარლოტენბურგი) — გერმანელი ისტორიკოსი, ძველი რომის ისტორიისა და რომის სამართლის სპეციალისტი.

მღვდლის შვილი ლაიფციგის (1848-იდან), ციურიხის (1852-იდან), ბრესლაუს (ვროცლავი; 1954-დან), ბერლინის (1858-1903) უნივერსიტეტების პროფესორი. 1848-1849 წლების რევოლუციის დროს გერმანიის ბურჟუაზიის მარცხენა ფლანგს მიემხრო, მოითხოვდა შლეზვიგის შეერთებას პრუსიასთან, რედაქტორობდა შლეზვინ-ჰოლშტაინის დროებითი მთავრობის ორგანოს . პრუსიის ლანდტაგის (1863-1866 და 1873-1879) და გერმანიის რაიხსტაგის (1881-1884) დეპუტატი პროგრესისტების პარტიისაგან.

მომზენის ცნობილი ნაშრომის „რომის ისტორია“, რომელშიც მან დაასაბუთა და განავითარა „დემოკრატიული მონარქიის“ იდეა; მომზენის აზრით, ეს იდეა საუკეთესოდ იყო განხორციელებული იულიუს კეისრის დიქტატურის სახით. რომის ისტორია გადმოცემულია ძვ. წ. 46-მდე. მე-4 ტომი არ გამოქვეყნებულა. მე-5 ტომში რომის იმპერიის ეპოქის პროვინციის ისტორიაა მიმოხილული. თხზულება დაწერილია პოპულარულ ენაზე, სხარტად, შეიცავს დიდძალ ფაქტობრივ მასალას.

მომზენი ძირითადად სამხედრო-პოლიტიკურ ისტორიას იკვლევდა, თუმცა სოციალური ისტორიის ელემენტებსაც შეეხო. განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებდა დიდ ადამიანებს (ალექსანდრე მაკედონელი, ჰანიბალი, გაიუს გრაკქუსი, იულიუს კეისარი და სხვა). მომზენს ეკუთვნის 1500-ზე მეტი შრომა, გამოკვლეული აქვს რომის ისტორიის თითქმის ყველა საკითხი — სახელმწიფო სამართალი, ნუმიზმატიკა, ეპიგრაფიკა, ქრონოლოგია, მეტროლოგია, ლიტერატურა, ლინგვისტიკა.

მომზენის ინიციატივით და ხელმძღვანელობით დაიწყეს ლათინური წარწერების კრებულის („Corpus Inscriptionum latinarum“) გამოცემა (1863-იდან). ნობელის პრემიის ლაურეატი (1902).

თეოდორ მომზენმა გაილაშქრა „ფსევდოდოქტორების“ წინააღმდეგ და ამგვარ ცრუმეცნიერულ დამოკიდებულებას ისტორიის სამეცნიერო, პროფესიონალური კვლევა დაუპირისპირა. ის განსაკუთრებული აკულატურობით უდგებოდა დოკუმენტური წყაროების დამუშავებას და ზედმიწევნით მკაცრად იცავდა სიზუსტეს ისტორიული ფაქტების დადგენის საქმეში. თუმცა, ისტორიული დეტალების დიდოსტატს, მომზენს, მისმა მთავარმა ისტორიულმა ნაშრომმა - „რომის ისტორია“, აღიარება მოუტანა, როგორც მხატვრული სიტყვის ოსტატს. 1954-1956 წლებში გამოქვეყნებულ ამ დაუმთავრებელ ნაწარმოებს 1902 წელს ნობელის პრემია მიენიჭა ლიტერატურის დარგში. 

თეოდორ მომზენის დაინტერესება რომის ისტორიით, განსაკუთრებით კი იულიუს კეისრის ფიგურით (მომზენი აშკარად გამოკვეთილი „ცეზარისტი“ იყო, იგი განადიდებდა იულიუს კეისარს, მას „გამორჩეულ კაცსა“ და „გენიოსს“ უწოდებდა), განპირობებული იყო მომზენის თანამედროვე პრუსიაში არსებული საერთო საზოგადოებრივ-პოლიტიკური სულისკვეთებით.

## ლიტერატურა 
## სქოლიო
კატეგორია:გერმანელი მწერლები
კატეგორია:გერმანელი ისტორიკოსები
კატეგორია:დაბადებული 30 ნოემბერი
კატეგორია:დაბადებული 1817
კატეგორია:გარდაცვლილი 1 ნოემბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1903
კატეგორია:ანტიკური ხანის ისტორიკოსები
კატეგორია:გერმანელი ნაციონალისტები
კატეგორია:ეპიგრაფები
კატეგორია:XIX საუკუნის გერმანელი მწერლები
კატეგორია:XIX საუკუნის გერმანელი არქეოლოგები
კატეგორია:XIX საუკუნის გერმანელი ისტორიკოსები
კატეგორია:კიელის უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულები
კატეგორია:გერმანელი  ნობელის პრემიის ლაურეატები
კატეგორია:XIX საუკუნის არქეოლოგები
კატეგორია:ნობელის პრემიის ლაურეატები ანბანის მიხედვით
კატეგორია:ბერლინში გარდაცვლილები
მყივანი არწივი

**მყივანი არწივი** (Aquila clanga), ფრინველი შავარდნისნაირთა რიგისა. გავრცელებულია ევროპასა და აზიაში. საქართველოში გვხვდება მიმოფრენისას (მარტ-აპრილისა და ოქტომბერ-ნოემბერში). ბინადრობს ტყეში და ველ-მინდვრებზე. ბუდეს იკეთებს ხეზე, მაისში დედალი 1-2 კვერცხს დებს. კრუხობა 6 კვირამდე გრძელდება. იკვებება მღრღნელებითა და წვრილ-წვრილი ფრინველებით.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:არწივი
მქირდავა

**მქირდავა** () — ფრინველთა გვარი ბეღურასნაირთა რიგისა. გავრცელებულია ევროპაში, აზიასა და აფრიკაში. პატარ-პატარა ზომის ფრინველებია. ბინადრობენ ფოთლოვან ტყეებსა და პარკებში, ხშირ ბუჩქნარებში, ტყისპირებში, უდაბნოებში, მთების კალთებზე, ველებსა და ჭალებში, ბუდეს იკეთებენ ხეზე, ბუჩქსა და მიწაზე. დედალი 4-6 კვერცხს დებს, კრუხობა 2 კვირამდე გრძელდება. იკვებებიან წვრილი მწერებითა და მათი მატლებით, კენკრით. მქირდავებიდან საქართველოში ბუდობს ერთი — დიდი ბუტბუტა (), რომელიც ზამთარს აფრიკაში ატარებს.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ბეღურასნაირნი
მწყერი

**მწყერი**, **ჩვეულებრივი მწყერი** () — ფრინველი ქათმისნაირთა რიგისა. მისი სხეულის სიგრძე 16-20 სმ, მასა 80-145 გრამს აღწევს. აქვს მურა, მუქი და ღია ფერის ლაქებიანი ზურგი. გავრცელებულია ევროპაში, დასავლეთ აზიასა და აფრიკაში. საქართველოში თითქმის ყველგან გვხვდება. ბინადრობს ველ-მინდვრებსა და ალპურ მდელოებზე. იზამთრებს აფრიკასა და სამხრეთ-დასავლეთ აზიაში (საქართველოში მობინადრე მწყრების ნაწილი შირაქ-ალაზნის ველზე და აზერბაიჯანში რჩება). ბუდობს მიწაზე. დედალი 9-15 კვერცხს დებს. ინკუბაცია გრძელდება 15-17 დღე-ღამე. მწყერი იკვებება მცენარეული საკვებით, იშვიათად — მწერებით. შუა აზიაში მწყრები გალიებში გასართობად ჰყავთ, როგორც მოჩხუბარი ფრინველი.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:მწყერი
მწყერჩიტა

**მწყერჩიტა** () — ფრინველთა გვარი ბეღურასნაირთა რიგისა. მათი სხეულის სიგრძე 14-20 სმ აღწევს. ფერად მურაა, ლაქებიანი. ფართოდაა გავრცელებული სუბარქტიკული სარტყლიდან სუბანტარქტიკულამდე (ახალ გვინეასა და ოკეანიის კუნძულების გარდა). ბუდეს იკეთებენ მიწაზე. დედალი 4-6 კვერცხს დებს, ინკუბაცია 2 კვირამდე გრძელდება. იკვებებიან მწერებით, ობობებითა და სხვა უხერხემლოებით. ცნობილია მწყერჩიტას 30-მდე სახეობა, რომელთა შორის საქართველოში ბუდობს 3 სახეობა: მინდვრის მწყერჩიტა (), ტყის მწყერჩიტა () და მთის მწყერჩიტა ().

## ლიტერატურა 
## რესურსები ინტერნეტში
*
კატეგორია:ბოლოქანქარასებრნი
მომოტისებრნი

**მომოტისებრნი** () — ფრინველთა ოჯახი ყაპყაპისნაირთა რიგისა. მოიცავს 6 გვარს (Momotus, Aspatha, Barypthengus, Electron, Eumomota, Hylomanes) და 14 სახეობას, რომლებიც გავრცელებულია ცენტრალურ და სამხრეთ ამერიკის ტროპიკულ ტყეებში. ტანად საშუალო და პატარა ფრინველებია (სიგრძე 17-47 სმ, მასა 50-400 გ). ბუდობენ ნაკადულების, ხრამების ნაპირებზე. დედალი 3-4 კვერცხს დებს, კრუხობს ორივე მშობელი 21-22 დღე-ღამე. იკვებებიან მწერებით, ხილით.

## ლიტერატურა
## სქოლიო 
*
კატეგორია:ყაპყაპისნაირნი
ნამგალასნაირნი

**ნამგალასნაირნი** (Apodiformes), ფრინველების რიგი. აერთიანებს 400-მდე სახეობას. გავრცელებული არიან ზომიერ და განსაკუთრებით ტროპიკულ სარტყელში. მასა მერყეობს 1,6 გრამიდან 50 გრამამდე. აქვთ ვიწრო, გრძელი, ნამგლისებური ფრთები და მანევრული ფრენის უნარი. ნამგალასნაირნი თითქმის სიცოცხლეს ფრენაში ატარებენ. ფრენის დროს იკვებებიან კიდეც. აქვთ პატარა და სუსტი ფეხები, რომლითაც ვერ დადიან. არა აქვთ სხეულის მუდმივი ტემპერატურა, ფრენის დროს იგი 43°-მდე აღწევს. თუ ჰაერის ტემპერატურა დაეცა, ბუდეში მჯდომარე ბარტყები შეიძლება ანაბიოზშივ ჩავარდნენ. რიგში 2 ქვერიგია: ნამგალები და კოლიბრები.

## ლიტერატურა 
*
არქიტექტურა

[thumb|300px|არქიტექტურული [არქიტექტურული ორდერი|ორდერების ცხრილი, ციკლოპედია, 1728.]]
**არქიტექტურა** ( და ; „ვიწყებ ხელოსნობას“), *ხუროთმოძღვრება* — შენობა-ნაგებობათა დაპროექტებისა და დიზაინის ხელოვნება და მეცნიერება. უფრო ვრცელი გაგებით არქიტექტურა ასევე მოიცავს მთელი სამშენებლო კომპლექსისა და მისი გარემოს დიზაინს, ანუ მაკრო დონიდან — ურბანული დაგეგმარება, ურბანული დიზაინი და პანორამული არქიტექტურა, მიკრო დონემდე — ინტერიერისა და ავეჯის შექმნის ჩათვლით. არქიტექტურული დიზაინი ითვალისწინებს, როგორც მშენებლისთვის ღირებულებასა და საინჟინრო თვალსაზრისით მართებულობას, ასევე მომხმარებლისთვის ფუნქციონალურ და ესთეტიურ მნიშვნელობას.

## იხილეთ აგრეთვე 
*ორგანული არქიტექტურა

## ლიტერატურა
* 

## რესურსები ინტერნეტში 
* Architecture Week 
* American Institute of Architects
* Glossary of Architecture Terms 

## სქოლიო
კატეგორია:არქიტექტურა
მოლაღური

**მოლაღური**, *გულყვითელა* () — ფრინველი ბეღურასნაირთა რიგისა. მისი სახეულის სიგრძე 25 სმ-ს აღწევს. მამალს მოოქროსფრო-ყვითელი შავნარევი ბუმბული აქვს, დედალსა და ახალგაზრდა მოლაღურს — მომწვანო. მკერდზე ლაქები აყრია. გავრცელებულია ევროპაში, აზიაში, სამხრეთ-დასავლეთ აფრიკაში. საქართველოში ბევრ ადგილას გვხვდება როგორც მობუდარი გადამფრენი ფრინველი. ბუდეს იკეთებს ხეებზე. იკვებება მწერებით, უფრო იშვიათად კენკრით. მისი გალობა ფლეიტის ხმას ჰგავს, ხმამაღლა სტვენა კი — კატის კნავილს. ხალხური სახელწოდება ბიჭო-გოგია.

## გალერეა 

ფაილი:Oriolus oriolus Ayodar 1.jpg
ფაილი:Oriolus oriolus MHNT 232 Foret de la Mamora Maroc RdN.jpg
ფაილი:Indian Golden Oriole (Oriolus kundoo), male at Secunderabad W2 IMG 6715.jpg

## ლიტერატურა 
## სქოლიო
კატეგორია:ბეღურასნაირნი
ერჰარდ მილხი

მინი|right|ერჰარდ მილხი, შუაში
**ერჰარდ მილხი** () (დ. 30 მარტი, 1892, ვილჰელმსჰაფენი — გ. 25 იანვარი, 1972, ვუპერტალი) — გერმანელი სამხედრო მოღვაწე, „ლუფტვაფეს“ გენერალ-ფელდმარშალი, რაიხის საჰაერო მიმოსვლის სამინისტროს სახელმწიფო მდივანი 1933–1945 წლებში და გენერალ-ლუფტცოიგმაისტერი 1941–1945 წლებში.

## ბიოგრაფია
კატეგორია:გერმანელი სამხედრო მოღვაწეები
კატეგორია:დაბადებული  30 მარტი
კატეგორია:დაბადებული 1892
კატეგორია:გარდაცვლილი 25 იანვარი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1972
ნარჩიტასებრნი

**ნარჩიტასებრნი** () — ფრინველთა ოჯახი ბეღურასნაირთა რიგისა. გავრცელებულია ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს ტყეებში. ყვითელთავა ნარჩიტა (), იკეთებს თითქმის მრგვალ ბუდეს, რომელიც დაკიდებულია ხეების ზედა ტოტებზე. ტანად პატარაა. აგრეთვე წითელთავა ნარჩიტა (), რომელიც ამიერკავკასიაში ყირიმისა და დასავლეთ უკრაინის ტყეებში გვხვდება. ასპუჭაკასებრი ნარჩიტა (), რომელიც ბინადრობს ტიან-შანის მთებში, ადრე ამ ოჯახში შედიოდა, დღეისათვის კი სხვა ოჯახშია გაერთიანებული. საქართველოში ფართოდაა გავრცელებული ყვითელთავა ნარჩიტა, აბასთუმნის მიდამოებში — სიღრძეში ნაპოვნია წითელთავა ნარჩიტას ერთადერთი ბუდობის ადგილი.

## კლასიფიკაცია 
* ნარჩიტასებრნი (*Regulidae*)
** ნარჩიტა (*Regulus*)
*** ყვითელთავა ნარჩიტა (*Regulus regulus*)
*** წითელთავა ნარჩიტა (*Regulus ignicapillus*)
*** მადეირული ნარჩიტა (*Regulus madeirensis*)
*** ტაივანური ნარჩიტა (*Regulus goodfellowi*)
*** ოქროსთავა ნარჩიტა (*Regulus satrapa*)
*** ლალისთავა ნარჩიტა (*Regulus calendula*)

## ლიტერატურა
## სქოლიო 
*
კატეგორია:ბეღურასნაირნი
ოლოლი

**ოლოლი**, **ყურებიანი ბუ** () — ფრინველი ბუსნაირთა რიგისა. მისი სხეულის სიგრძეა 36-37 სმ, ფრთების შვილი 1 მ, მასა 250 გრამს აღწევს. აქვს შავი ნისკარტი და ბრჭყალები, თავზე წაგრძელებული ბუმბულები („ყურები“). ღამის ფრინველია. 

გავრცელებულია ევროპაში, მცირე აზიაში, ირანში, ქაშმირში, იაპონიაში, კორეაში, ჩინეთში, კანარის კუნძულებზე, ჩრდილოეთ-დასავლეთ აფრიკაში, ეთიოპიაში, ჩრდილოეთ ამერიკაში. საქართველოში ბინადრობს დაბლობისა და მთის მაღალხეებიან ტყეებში, ვერტიკალურად 3 ათას მეტრს აღწევს. 

ბუდობს ხეებზე — უმთავრესად სხვა ფრინველთა ბუდეებში, იშვიათად ფუღუროში, მიწაზე. იკვებება თაგვისებრი მღრღნელებით (დღეში თითო ოლოლოს ულუფა 3 თაგვია) და მწერებით, რითაც სარგებლობა მოაქვთ.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ყურებიანი ბუები
ორბი

**ორბი** () — ფრინველთა გვარი ქორისნაირთა რიგისა. ტანად დიდი ფრინველია. მათი სხეულის სიგრძე 1 მ აღწევს, ფრთების შლილი 2,5 მ, მასა 8  კგ. გავრცელებულია ევროპაში, აზიასა და ჩრდილოეთ აფრიკაში. ბუდეები როგორც წესი, ახლოს მდებარეობენ ერთმანეთთან და ზოგჯერ მცირე დაჯგუფებებს წარმოქმნიან. საქართველოში გავრცელებული ორბი მთამაღალის მკვიდრია, ცხოვრობს მთის მშრალ და ღია ლანდშაფტებში, ბუდობს კლდეებზე, ხევებსა ან ბორცვებზე. ვერტიკალურად აღწევს 3400 მეტრს. ხშირად ბუდობს კოლონიებად. დედალი დებს 1 კვერცხს, კრუხობს ორივე მშობელი 48-54 დღეს. იკვებება დიდი ცხოველების მძორით. მიუხედავად დიდი ზომისა ცოცხალ ცხოველებს თავს არ ესხმის. ამის მიზეზი ისაა, რომ აღჭურვილია ბლაგვი ბრჭყალებითა და სუსტი ნისკარტით, რომელითაც შეუძლებელია ცხოველის ტყავის გახევა. ამიტომ მკვდარი ცხოველის ჭამას იწყებს იმ ნაწილიდან, სადაც მისი ტყავი დაზიანებულია. ცხოვრების ასეთი ნირის გამო წარმოადგენს ბუნების სანიტარს. ორბის რაოდენობა თანდათან კლებულობს. შეტანილია საქართველოს "წითელ წიგნში", როგორც სპორადულად გავრცელებული სახეობა.

## ლიტერატურა
## სქოლიო 
*
კატეგორია:ქორისებრნი
ნიბლია

**ნიბლია**, **სკვინჩა** () — მთიულასებრთა ოჯახის ფრინველი. საქართველოს ზოგ კუთხეში წიფლის ჩიტსაც ეძახიან. ტანად პატარა (სხეულის სიგრძე 17 სანტიმეტრს აღწევს), მგალობელი ფრინველია. მასა 18–29 გ-ს შეადგენს. გავრცელებულია ევროპაში, დასავლეთ აზიასა და ჩრდილოეთ აფრიკაში. საქართველოში ერთ-ერთი ყველაზე მრავალრიცხოვანი ფრინველია. ბინადრობს ყველა ტიპის ტყესა და ანთროპოგენურ ლანდშაფტში, უმთავრესად კი — მთის ტყეებში. ზამთრობით დაბლობებში უფრო მეტია. აპრილში დებს 3-6 კვერცხს, რომლებიც ფერად მკრთალი ცისფერია მოწითალო ლაქებით, კრუხობს მხოლოდ დედალი. ინკუბაცია გრძელდება 2 კვირამდე, ზოგჯერ მეორედ ბუდობს ივნისში. იკვებება მცენარეების მწვანე ნაწილებით (განსაკუთრებით სარეველებით), თესლებით, ნაყოფით და სხვა ნაწილებით, ზაფხულში — მწერებით, ობობებით და სხვა უხერხემლოებით. საქართველოში ბინადრობს ორი ქვესახეობა — კავკასიური ნიბლია (Fringilla coelebs caucasica) და ყირიმული ნიბლია (Fringilla coelebs solomkoi). სიცოცხლის ხანგრძლივობა 7–15 წელს შეადგენს.

## ლიტერატურა 
## რესურსები ინტერნეტში
## სქოლიო 
კატეგორია:მთიულასებრნი
კატეგორია:ევროპის ფრინველები
ოფოფისებრნი

**ოფოფისებრნი** () — ფრინველთა ოჯახი ყაპყაპისნაირთა რიგისა. შეიცავს მხოლოდ 1 სახეობას — ოფოფს (Upupa epops), რომელიც გავრცელებულია ევროპაში, აზიასა და აფრიკაში (მადაგასკარის ჩათვლით). მისი სხეულის სიგრძე 26-30 სმ აღწევს. საქართველოში ფართოდ არის გავრცელებული, როგორც მობუდარი გადამფრენი ფორმა. ბინადრობს ღია ადგილებში, ტყე-ველსა და ველებზე, მდინარეებთან, ტყისპირებში, ქვაღორღიან მშრალ ხევებში, ადამიანის სამოსახლოში. ბუდობს ცალკეული წყვილების სახით. მაისში დებს 3-12 (ჩვეულებრივ 4-6) კვერცხს. დედალი 18 დღეს კრუხობს, მამალი კი კვებავს მას. განგური ივლისიდან ნოემბრამდე მიმდინარეობს. იკვებება ჭიებით, ობობებითა და მწერებით. მამალს თავზე ჭრელი ქოჩორი აქვს, დედალს — მხოლოდ გამრავლების პერიოდში. მართვების ზანდაროზის ჯირკვალი გამოიმუშავებს მყრალ მოშავო-ყავისფერ სითხეს, რომელიც შიშის დროს გამოიყოფა და აფრთხობს მტერს. ამიტომ ჩვენში ოფოფს მყრალსაც ეძახიან.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყაპყაპისნაირნი
კატეგორია:აფრიკის ფრინველები
პალამედეასებრნი

**პალამედეასებრნი** () — ფრინველთა ოჯახი ბატისნაირთა რიგისა. ტანად დიდი ფრინველებია, მათი სხეულის სიგრძე 70-90 სმ, ფრთების შლილი 2 მ, მასა 2-4 კგ აღწევს. აქვთ გრძელი ბოლო, ფრთების მოღუნვის ადგილებზე — 2 დეზი, კანქვეშ — მრავალი წვრილი საჰაერო ბუშტუკი. შეიცავს 2 გვარსა () და 3 სახეობას, რომლებიც გავრცელებული არიან სამხრეთ ამერიკაში გვიანასა და ვენესუელიდან არგენტინამდე. ბინადრობენ ჭაობნარში. მონოგამებია. დებენ 2-6 კვერცხს, კრუხობს ორივე მშობელი. იკვებებიან მცენარეული საკვებით, ზოგჯერ — ჭიებით, მოლუსკებით, მწერებით,ქვეწარმავლებით. სანადირო ობიექტია.
## ლიტერატურა 
კატეგორია:ბატისნაირნი
პინგვინისნაირნი

**პინგვინისნაირნი** () — ფრინველთა რიგი. მოიცავს მხოლოდ 1 ოჯახს — **პინგვინისებრნს** (), რომელშიც ერთიანდება 6 გვარი და 17 სახეობა. მასა — 1,5-45 კგ, სხეულის სიგრძე 40-120 სმ. პინგვინისნაირნი ვერ ფრენენ, კარგად ცურავენ (36 კმ/სთ) და ყვინთავენ (20 მ-მდე). აქვთ საცურაო აპკით შეერთებული 3 თითი. ფრთა გადაქცეულია ფარფლად. ფეხები ცურვისას ასრულებენ საჭის როლს. გავრცელებული არიან ანტარქტიდის ნაპირებთან, სუბანტარქტიდის კუნძულებზე, ავსტრალიის, აფრიკისა და სამხრეთ ამერიკის სამხრეთ ნაპირებზე, გალაპაგოსის კუნძულებზე. ბუდობენ დიდ კოლონიებად, ზოგი — წყვილებად ან პატარ-პატარა გუნდებად. დებენ 1-2 კვერცხს, იკვებებიან თევზებით, თავფეხიანი მოლუსკებითა და კიბოსნაირებით.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ფრინველები
*
ოყარი

**ოყარი** () — დიდი ზომის ფრინველთა გვარი ყანჩისებრთა ოჯახისა. ადრე აერთიანებდა 3 სახეობას: დიდი ოყარი (Egretta alba), საშუალო ოყარი (Egretta intermedia) და პატარა ოყარი (Egretta garzetta), ხოლო ახლა — 13 სახეობას: პატარა ოყარი (Egretta garzetta), თეთრი ოყარი (Egretta thula), ცისფერფეხა ოყარი (Egretta rufescens), სამხრეთაფრიკული წითურყელიანი ოყარი (Egretta vinaceigula), შავი ყანჩა (Egretta ardesiaca), სამფეროვანი ყანჩა (Egretta tricolor), თეთრლოყება ყანჩა (Egretta novaehollandiae), პატარა ცისფერი ყანჩა (Egretta caerulea), აღმოსავლური რიფის ყანჩა (Egretta sacra), სანაპიროს ყანჩა (Egretta gularis), რიფის ყანჩა (Egretta dimorpha), კაჭკაჭისებრი ყანჩა (Egretta picata), და ყვითელნისკარტა ყანჩა (Egretta eulophotes); აგრეთვე ერთ ამომწყდარ სახეობას Egretta subfluvia. ბუდობენ კოლონიებად. დებენ 3-4 (იშვიათად 5) კვერცხს. კრუხობს ორივე მშობელი 25-26 დღე-ღამე. ფართოდ არიან გავრცელებული ტროპიკულ და სუბტროპიკულ ზონებში. დიდი ოყარი საქართველოში გვხვდება როგორც მობუდარი ფრინველი. გვხვდება ჯავახეთში, კოლხეთის დაბლობსა და სამეგრელოში. საქართველოში გვხვდება მიმოფრენისას. ოყარი შეტანილია „წითელ წიგნში“.

## სახეობები 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  

## ლიტერატურა
## სქოლიო 
*
კატეგორია:ყანჩისებრნი
პორფირიონი

**პორფირიონი**, **ხონთქრის ქათამი** () — ლაინასებრთა ოჯახის ფრინველი. გავრცელებულია სამხრეთ ევროპაში, სამხრეთ აზიაში, აფრიკაში, ავსტრალიასა და დასავლეთ პოლინეზიაში, აღმოსავლეთ დაღესტანსა და აზერბაიჯანში, სამხრეთ-აღმოსავლეთ თურქმენეთში. წინათ საქართველოში გვხვდებოდა ჯანდარისა და კუმისის ტბებზე. პორფირიონი ბინადრობს ზღვებისა და მტკნარი წყალსატევების პირას, ხშირ ლერწამ-ლელქაშში, ბუდეს იკეთებს მიწაზე. მისი სხეულის სიგრძე 45 სმ აღწევს. ცხოვრობენ წყვილებად, აპრილში დედალი დებს 5-7 (ჩვეულებრივ 3-5) კვერცხს, კრუხობს ორივე მშობელი 22-25 დღე-ღამეს. იკვებება მცენარეული საკვებით, უმნიშვნელო რაოდენობით მწერებით. მეტად იშვიათად ჭამს ბაყაყს, ფრინველის მართვეს. შეტანილია „წითელ წიგნში“.
## ლიტერატურა 
კატეგორია:ლაინასებრნი
პიპრისებრნი

**პიპრისებრნი**, **მანაკინისებრნი** () — ფრინველთა ოჯახი ბეღურასნაირთა რიგისა. ოჯახში 21 გვარის 61 სახეობაა. გავრცელებულია ცენტრალურ და სამხრეთ ამერიკის ტროპიკულ ტყეებში. მათი სხეულის სიგრძე 8-16 სმ, მასა 7-40 გ აღწევს. ბინადრობენ ხშირ ბუჩქნარებში. ბუდეს აკეთებენ ხეებზე. გამრავლების პერიოდში მამლები ტიხტიხებენ. დედალი დებს 2 კვერცხს. იკვებებიან მწერებით, მცენარეული საკვებით (კენკრა, პატარ-პატარა ნაყოფები).

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ბეღურასნაირნი
კოლაჟი

thumb|600 × 968 pixels| კოლაჟი

**კოლაჟი** (, შეწებება) — განსხვავებული ფორმების ნაწილებისგან ახალი მთლიანის შექმნა-შეკოწიწება. მაგალითად, კოლაჟი ხელოვნებაში შეიძლება შეიცავდეს ერთ მთლიან თაბახზე ან ტილოზე დაწებებულ საგაზეთო ამონაჭრებს, ბაფთებს, ზონრებს, ხელთნაკეთი ფერადი ქაღალდების ნაჭრებს, ფოტოებსა და სხვა.

## კოლაჟი ხელოვნებაში  
კოლაჟი სახვითი ხელოვნების ერთ-ერთი ყველაზე სახალისო და მრავალფეროვანი სახეობაა, თუმცა კოლაჟის ნამუშევარი არ იქმნება ტრადიციული მეთოდით და მასალებით (საღებავები, ფანქრები, პასტელები), იგი მზადდება სხვადასხვა მასალისგან, როგორებიცაა: ნაჭრები, ნაკუწები, ზოგჯერ — ნივთების კომბინაციით. ამ ელემენტების შეერთება ძირითადად დაწებებით ხდება.

კოლაჟის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ნიმუშია პაბლო პიკასოს მიერ შექმნილი „ნატურმორტი გატეხილი სკამით“, რომელიც შექმნილია 1912 წელს.

## რესურსები ინტერნეტში 
* დიდი რუსული ენციკლოპედია

კატეგორია:სახვითი ხელოვნება
სახვითი ხელოვნება

[მინი|[ვინსენტ ვან გოგი: *ტაძარი ოვერში*, (1890)]]
**სახვითი ხელოვნება** მოიცავს მხატვრობას, სკულპტურას, ფოტოგრაფიას და ხელოვნების სხვა ისეთ სახეებს, რომელთა პირველადი ბუნება ვიზუალური ხასიათის ნამუშევართა შექმნაა. სახვით ხელოვნებას განასხვავებენ საშემსრულებლო ხელოვნების, სიტყვის ხელოვნების, კულინარული ხელოვნებისა და სხვა მსგავსთაგან; თუმცა განსაზღვრება მკაცრი არ არის და მრავალი ხელოვნების შემსწავლელი დისციპლინა მოიცავს სახვით ხელოვნებას სხვა ტიპის ხელოვნებებთან მიმართებაში.

## სახვითი ხელოვნების დარგები (ანბანურად) 
[მინი|[რაფაელ სანტი|რაფაელი: *ფერიცვალება*, (1520)]]
* ბეჭდვა
* გრაფიკა
* გრაფიტი
* დეკორაციული ხელოვნება
* დიზაინი
* ვიდეო ხელოვნება
* ინტერვენციული ხელოვნება
* ინსტალაციური ხელოვნება
* კერამიკა
* კინოხელოვნება
* კოლაჟი
* კომიქსი
* კონცეპტუალური ხელოვნება
* მიწის ხელოვნება
* მინიმალური ხელოვნება
* ნაპოვნი ხელოვნება (ფრანგ. objet trouvé)
* პლასტიკური ხელოვნება
* სინათლის ხელოვნება
* სკულპტურა
* ტექსტილის ხელოვნება
* უნივერსალური დიზაინი
* ფერწერა
* ფოტოგრაფია
* შერეული მედია
* ხმის ხელოვნება

## სახვითი ხელოვნების ისტორია 
[მინი|[კაცუსიკა ჰოკუსაი: *კანაგავეს დიდი ტალღა*]]
* ხელოვნების ისტორია
* კინოს ისტორია
* დიზაინის ისტორია
* მოდის ისტორია
* ფერწერის ისტორია
* ფოტოგრაფიის ისტორია
* სკულპტურის ისტორია

## რესურსები ინტერნეტში
* ArtLex - სახვითი ხელოვნების ტერმინების ონლაინ ბიბლიოთეკა.
* *ხელოვნების ისტორია*

*
ნანდუსნაირნი

**ნანდუსნაირნი** () — ტანად დიდი, არამფრინავი ფრინველების რიგი. მამლის სიმაღლე 150 სმ. მასა 50 კგ-ს აღწევს. უტროპო ფრინველებია. აქვთ განუვითარებელი ფრთები, არაპნევმატური ჩონჩხი, პატარა თავი, გრძელი კისერი, მძლავრი და სამთითიანი ფეხები. რიგში ერთი თანამედროვე ოჯახის (ნანდუსებრნი — ) ერთი გვარი () და 2 სახეობაა. გავრცელებული არიან სამხრეთ ამერიკაში. ჩვეულებრივი ნანდუ () ბინადრობს ბრაზილიასა და არგენტინის ველებზე, დარვინის ნანდუ () — პატაგონიასა და ანდების მთის ველზე.  ნანდუსნაირნი პოლიგამებია. კრუხობს და შთამომავლობაზე ზრუნავს მხოლოდ მამალი. იკვებებიან ძირითადად მცენარეულობით, თუმცა მოიპოვებენ მოლუსკებს, ხვლიკებს, ჭიებსა და სხვა ცხოველურ საკვებსაც. ნანდუსნაირნი ხშირად გვხვდებიან ზოოპარკებშიც.

## ოჯახები 
* 
*  

## ლიტერატურა
*
კატეგორია:ფრინველები
პრანწია

thumb|* Vanellus vanellus *

**პრანწია** (Vanellus vanellus) — ფრინველი მეჭვავიასნაირთა რიგისა. პრანწიას სხეულის სიგრძე 30 სმ, მასა 200 გრამს აღწევს. გავრცელებულია ევროპასა და აზიაში. ზამთრობს ამიერკავკასიასა და შუა აზიაში. საქართველოში გვხვდება მიმოფრენისას (მარტი, ოქტომბერი), ნაწილი ზამთრობს, მეტწილად კოლხეთის დაბლობზე. ბუდობს ბალახიან ჭაობებზე, ველ-მინდვრებზე. ბუდეს იკეთებს მიწაზე, დებს 4 კვერცხს. კრუხობს უმთავრესად დედალი, 27-29 დღე-ღამე. იკვებებიან მწერებით, წვრილი უხერხემლოებით, ზოგჯერ მარცვლეული კულტურებით.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:მეჭვავიასნაირნი
კატეგორია:ევროპის ფრინველები
დეკორატიული ხელოვნება

**დეკორატიული ხელოვნება**, *გაფორმებითი ხელოვნება* — ტრადიციულად განისაზღვრება, როგორც ორნამენტული და ფუნქციონალური ნამუშევარი კერამიკაზე, ხეზე, მინაზე, ლითონზე ან ტექსტილზე. ეს სფერო მოიცავს ავეჯს, ინტერიერის დიზაინსა და არქიტექტურას. დეკორაციულ ხელოვნებას ხშირად სახვითი ხელოვნების ისეთი სახეებისგან, როგორიცაა მხატვრობა, ხაზვა, ფოტოგრაფია და სკულპტურა, საპირისპირო კატეგორიაში მოიხსენიებენ. ზოგიერთ წყაროში დეკორატიული და გამომსახველობითი ხელოვნება იმიჯნება ფუნქციონალობის, დანიშნულების, სტატუსისა და არტისტული მნიშვნელობის მიხედვით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:სახვითი ხელოვნება
ჟერო

**ჟერო**, *ნისკარტკოვზა* (Platalea leucorodia) — დიდი ზომის ფრინველი ლაკლაკისნაირთა (Ciconiiformes) რიგისა. სხეულის სიგრძე აღწევს 80 სნ, მასა 1,5 კგ. თეთრი ფერისაა, აქვს ბრტყელი, ბოლოში ნიჩბისებურად გაფართოებული ნისკარტი. ბუდობს ლერწამში, იშვიათად ხეებზე. დებს 3-5 კვერცხს. იკვებება წვრილი უხერხემლოებით. გავრცელებულია ევროპაში, აზიასა და ჩრდილო-აღმოსავლეთ აფრიკაში. რუსეთის ტერიტორიაზე გავრცელებულია დუნაის დაბლობიდან პრიმორიემდე. საქართველოში იშვიათად გვხვდება მიმოფრენისას (აგვისტო-სექტემბერი).

## ლიტერატურა 
## სქოლიო 
კატეგორია:ჟეროები
ჟრუნი

**ჟრუნი** () — ფრინველი ქათმისნაირთა რიგისა. მისი სხეულის სიგრძე 35-37 სმ, მასა 350-500 გრამს აღწევს. გავრცელებულია ევროპასა და აზიაში. მობინადრე ფრინველია. ჟრუნები ცხოვრობენ წყვილებად. საკვების ძებნაში მოკლე მანძილზე ნომადობენ. ბუდეს მიწაზე იკეთებენ. დედალი დებს 6-10 კვერცხს. იკვებებიან მცენარეთა მწვანე ნაწილებით — კვირტებით, ყლორტებით, კენკრით, თესლებით, უფრო იშვიათად — მწერებით. ზამთარში ჟრუნი ღამეს თოვლში ათევს. სარეწაო ფრინველია.

## ლიტერატურა 
## რესურსები ინტერნეტში 
კატეგორია:ჟრუნი
კატეგორია:ევროპის ფრინველები
კატეგორია:აზიის ფრინველები
დიზაინი

**დიზაინი** () — სახვითი ხელოვნების ნაირსახეობა. მოიაზრება როგორც პროცესი ან თავად საბოლოო პროდუქტი, და ნიშნავს რაიმე ობიექტის (მანქანის, შენობის, პროდუქტის და ა.შ.) მონახაზის, მოდელის ან თვით ობიექტის შექმნის, დამუშავების გეგმას (ან ამ გეგმაზე მუშაობის პროცესს). დიზაინი, როგორც წესი, მოითხოვს ობიექტის ესთეტიურ, ფუნქციონალურ და სხვა ასპექტთა გათვალისწინებას, რაც საკმაოდ შრომატევად კვლევას, ფიქრს, მოდელირებას, იტერაციულ დამუშავებასა და რედიზაინს საჭიროებს.

დიზაინი აღმოცენდა XX საუკუნის დასაწყისში, როგორც რეაქცია ადამიანის საგნობრივი გარემოს ვიზუალური და ფუნქციური თვისებების სტიქიურ ფორმირებაზე.

## იხილეთ აგრეთვე 
* ავტოდიზაინი
* არქიტექტურა
* ახალი პროდუქტის დამუშავება
* გარემოს დიზაინი და მწვანე დიზაინი
* გრაფიკული დიზაინი
* დაგეგმარების არქიტექტურა
* დიზაინის კვლევა
* ექსპერიმენტთა დიზაინი
* ვებ-დიზაინი
* თამაშის დიზაინი
* თეატრალური დიზაინი
* ინდუსტრიული დიზაინი
* ინფორმაციის დიზაინი
* ინსტრუქციული დიზაინი
* ინტერაქტიული დიზაინი
* ინტერიერის დიზაინი
* კომბინატორიული დიზაინი 
* კომუნიკაციათა დიზაინი
* კომპიუტერული დიზაინი
* კრეაციული დიზაინი თეოლოგიაში.
* კრიტიკული დიზაინი
* მოდის დიზაინი
* პროგრამის დამუშავება
* საბაღე დიზაინი
* სერვისის დიზაინი
* სისტემის დიზაინი
* უნივერსალური დიზაინი
* შეფუთვის დიზაინი

კატეგორია:სახვითი ხელოვნება
სავათისებრნი

**სავათისებრნი** () — ფრინველთა ოჯახი სავათისნაირთა რიგისა. დიდი ან საშუალო ზომის არიან, ღია ლანდშაფტში ბინადრობენ. მასა — 1-დან 16 კგ-მდე აღწევს. გრძელი კისერი და ფეხები აქვთ, ოჯახში 11 გვარის 26 სახეობაა, რომელთაგან საქართველოში სავათი () და სარსარაკი () მიმოფრენისას ან მოზამთრედ გვხვდება. შეტანილი არიან საქართველოს „წითელ წიგნში“. სავათისებრნი მძიმედ დაფრინავენ, კარგად დარბიან, დინჯად ეძებენ საკვებს. ზანდაროზის (კუდუსუნის) ჯირკვალი არა აქვთ, რის გამოც ფრთები უსველდებათ და ყინვაში სრულიად უმწეონი ხდებიან. გავრცელებული არიან ევროპაში, აზიაში, აფრიკასა და ავსტრალიაში. უტყეო მთებში ვერტიკალურად ზღვის დონიდან 2 ათას მ აღწევენ, გამრავლების პერიოდში მამლები ტიხტიხებენ. დედალი 1-3-5 კვერცხს დებს. წყვილობის შემდეგ მამლები ნომადობენ, დედლები კრუხობენ 1 თვემდე, ბუდობენ მიწაში ამოთხრილ პატარა ორმოში. იკვებებიან მცენარეთა მწვანე ნაწილებით, თესლით, ხოჭოებით, ჭიაყელებით, იშვიათად წვრილ-წვრილი მღრღნელებით.

## ლიტერატურა
## სქოლიო 
*
კატეგორია:სავათისნაირნი
სალანგანი

**სალანგანი** (Callocalia), ფრინველთა გვარი ნამგალასნაირთა რიგისა. აერთიანებს 10 სახეობას. გავრცელებულია სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიაში, ჩრდილოეთ ავსტრალიაში, წყნარი და ინდოეთის ოკეანეების კუნძულებზე. მობინადრე ფრინველებია (ჩინეთში 2 სახეობა გადამფრენია). ბუდობენ კლდეებზე, ნაგებობებზე, ბნელ გამოქვაბულებშიც (აქ მცხოვრები ფორმები ორიენტირებენ ექოლოკაციის მეშვეობით). ბუდეს იკეთებენ ან მთლიანად ნერწყვისაგან, რომელიც ჰაერზე დედდება (სარეწაო პროდუქცია, ფართოდ იყენებენ ჩინურ სამზარეულოში), ან ნერწყვით შეწებებული მცენარეული მასალისა და ბუმბულისაგან. ბუდობენ კოლონიებად. თითოეული დებს 1-2 კვერცხს. იკვებებიან მწერებით.
## ლიტერატურა
*ჟორდანია რ., ქსე, ტ. 8, გვ. 687, თბ., 1984

კატეგორია:ნამგალასნაირნი
სამოთხის ფრინველისებრნი

**სამოთხის ფრინველისებრნი** () — ფრინველთა ოჯახი ბეღურასნაირთა რიგისა. აერთიანებს სხვადასხვა ზომის ფრინველებს. გავრცელებული არიან ახალი გვინეისა და მახლობელი კუნძულების ხშირ ტყეებში, რამდენიმე სახეობა — ჩრდილოეთ და აღმოსავლეთ ავსტრალიის ტყის ზონაში. სამოთხის ფრინველისებრთვის დამახასიათებელია სქესობრივი დიმორფიზმი. მამლები უფრო მკვეთრი ფერის ბუმბულით არიან შემკულნი, აქვთ ე.წ. „სამკობი“ ბუმბული — წითელი, ყვითელი, ლურჯი ან მწვანე ფერისა. საერთო შეფერილობა მუქია. სამოთხის ფრინველისებრნი აერთიანებენ 20 გვარის 43 სახეობას. ბუდობენ ხეებზე, დედალი დებს 2 კვერცხს და კრუხობს. იკვებებიან კენკრით, თესლით, ხილით, მწერებით, იშვიათად ბაყაყებითა და ხვლიკებით. წინათ მასობრივად სპობდნენ ლამაზი ბუმბულის გამო, რომელსაც სამკაულად იყენებდნენ. ამჟამად მცირერიცხოვანნი არიან, რის გამოც მათ იცავენ.
## ლიტერატურა 
კატეგორია:ბეღურასნაირნი
სირაქლემასნაირნი

**სირაქლემასნაირნი** () — უტროპო ფრინველების რიგი. აერთიანებს 1 ოჯახის ორ თანამედროვე სახეობას — 1. აფრიკულ სირაქლემას (), რომელიც გავრცელებულია აფრიკულ ველებსა და ნახევრად უდაბნოებში. ავსტრალიის სამხრეთში გვხვდება გაგარეულებული სახით; 2. სომალური სირაქლემა (), რომელიც ადრე ითვლებოდა ქვესახეობად.

სირაქლემა ტანად ყველაზე დიდი ფრინველია. მისი სხეულის სიგრძეა 2,4 მ, მასა 136 კგ. დამახასიათებელია პოლიგამია. ბინადრობს პატარა გუნდების (5-6 ფრთა) სახით, იშვიათად გუნდში 30-40 ფრთაა. ერთ „ოჯახში“ შემავალი 3-5 დედლიდან თითოეული საერთო ორმო-ბუდეში დებს 6-8 კვერცხს. დღისით დედლები კრუხობენ, ღამით — მამალი. ინკუბაცია გრძელდება 5-6 კვირა. იკვებებიან ყლორტებით, ნაყოფრობით, თესლებით, იშვიათად წვრილ-წვრილი ცხოველებით.

## ოჯახები 
* 

## რესურსები ინტერნეტში 
* Websites With Information On Ratites

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ფრინველები
*
კომიქსი

მინი|250პქ|ვიქტორ მაკნეის კომიქსი „პატარა ნემო“.
**კომიქსი** () — ვიზუალური ხელოვნების ფორმა, რომელიც შედგება გამოსახულებებისა და ტექსტის (დიალოგური ბუშტების ან ტიტრების სახით) კომბინაციისაგან.

თავდაპირველად გამოიყენებოდა კარიკატურების ილუსტრაციისთვის და გასართობად სასაცილო და ტრივიალური ისტორიებით, თუმცა დროთა განმავლობაში ის განვითარდა და ლიტერატურულ ფორმად იქცა მრავალი ქვეჟანრებით.

კომიქსების მწარმოებელი ორი წამყვანი კომპანიაა — Marvel Comics და DC Comics, რომლებიც ერთმანეთს სერიოზულ კონკურენციას უწევენ. 2016 წლის მონაცემებით, DC Comics და მისი მთავარი მეტოქე Marvel, ამერიკული კომიქსების ბაზრის 70%-ს ფლობდნენ.

Marvel Comics კომიქსების გამომცემელი კომპანია, რომელიც Marvel Entertainment-ს ეკუთვნის. (The Walt Disney Company-ის შვილობილი).

Marvel-ის გმირებს შორისაა კაპიტანი ამერიკა, ფანტასტიკური ოთხეული, ჰალკი, რკინის კაცი, ადამიანი-ობობა, იქს-ადამიანები და სხვანი. უმრავლესობა ამ გმირებისა ერთ რეალობაში არსებობს, რომელსაც Marvel Universe-ს (მარველის მსოფლიო) უწოდებენ. ამ კომიქსების წიგნის გამოცემა 1939 წელს დაიწყო და მისი სახელი Timely Comics იყო, ხოლო 1950 წლისთვის Atlas Comics ერქვა.

Marvel-ის შექმნიდან, 1961 წლიდან მოყოლებული, ფანტასტიკური ოთხეულის და მრავალი სხვა სუპერგმირის შემქმნელები არიან: სტენ ლი, ჯეკ კირბი, სტივ დიტკო და სხვები. Marvel-ი სწორედ მაშინ გახდა ამერიკაში ერთ–ერთი მსხვილი კომიქსების კომპანია, DC Comics-ერთად.

DC Comics (დაარსდა 1934 წელს, როგორც National Allied Publications) — არის ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარული და ცნობილი კომიქსების გამომცემლობა მარველ კომიქსების შემდეგ. გამომცემლობა 1969 წელს შეიძინა კომპანიამ Warner Bros. Entertainment Inc.

DC კომიქსების ყველაზე ცნობილი გმირებია: სუპერმენი, ბეტმენი, ქალი საოცრება, ფლეში, მწვანე ფარანი და სამართლიანობის ლიგა.
ინიციალი „DC“ შეიქმნა ამ კომპანიის პოპულარული სერიის დეტექტიური კომიქსების მიხედვით (Detective Comics) და მალე კომპანიის ოფიციალური დასახელება გახდა.

## ლიტერატურა
* 
* 
* 
* 

## რესურსები ინტერნეტში
*  საიტზე DMOZ
* 

## სქოლიო
კატეგორია:ხელოვნების ჟანრები
ბეღურასნაირნი

**ბეღურასნაირნი** () — ფრინველების რიგი. აერთიანებს 5000-ზე მეტ სახეობას, რომლებიც გავრცელებულია მთელ მსოფლიოში. საქართველოში გვხვდება 140 სახეობა. ბეღურასნაირნი მცირე და საშუალო ზომის ფრინველებია. სხეულის სიგრძე 9,5 სმ-იდან (ნარჩიტა) 65 სმ-მდეა (ყორანი). ზოგი პატარა მენექტრის წონა 3-4 გრამს აღწევს, ხოლო ყველაზე დიდი ზომის ბეღურასნაირთა (ყორნის) წონა 1100-1600 გრამამდე. ბეღურასნაირნთა რიგი იყოფა 4 ქვერიგად: განიერნისკარტები () გავრცელებული არიან აფრიკასა და სამხრეთ აზიაში. აქვთ მოკლე და განიერი ნისკარტი, ძირითადად მწერებით იკვებებიან. ცნობილია 14 სახეობა, რომლებიც ერთიანდება რკანისკარტასებრთა ოჯახში; მყვირალა ანუ ერთხმიანი ბეღურები () უმთავრესად სამხრეთ ამერიკაში გვხვდება, არის ჩრდილო ამერიკაშიც. ცნობილია 100-მეტი სახეობა, რომლებიც ერთიანდება 12 ოჯახში; ნახევრადმგალობელი ბეღურები () ავსტრალიაში ბინადრობენ, აერთიანებს 1 ოჯახის 4 სახეობას, მათგან ყველაზე მეტად ცნობილია კუდქნარა; მგალობელი ბეღურები () გავრცელებულია მთელ მსოფლიოში. მათ რთული აგებულების ქვედა ხორხის საბგერი აპარატი აქვსთ. ცნობილია 4000-ზე მეტი სახეობა, რომლებიც ერთიანდებიან 49 ოჯახში.

ბეღურასნაირნთა შორის არიან მობინადრე, მომთაბარე და მიმოფრენი სახეობები. უმრავლესობა ცხოვრობს ტყეებსა და ბუჩქნარებში, ზოგი ველებზე. ბეღურასნაირნი განეკუთვნებიან ბარტყოვან ფრინველებს. დებენ 1-16, უმეტესად კი 4-6 კვერცხს. კრუხობა გრძელდება 11-14 დღე, თუმცა ყორანი კრუხობს 20 დღეს, ხოლო კუდქნარა 45 დღეს. სქესობრივ სიმწიფეს აღწევენ დაახლოებით ერთი წლის ასაკში. ბეღურასნაირნთა უმრავლესობას მავნე მწერების მოსპობით სასოფლო მეურნეობისათვის სარგებლობა მოაქვს.

## ლიტერატურა 
*
სონღული

**სონღული** () — ფრინველი შავარდნისნაირთა რიგისა. მისი სხეულის სიგრძე 60 სმ, მასა დედლისა 2 კგ, მამლისა — 1,5 კგ აღწევს. ლამაზი ფრინველია, ფერად თეთრია და ნაცრისფერი ლაქები აყრია ან სულ ნაცრისფერია. გავრცელებულია ევროპის ჩრდილოეთში, აზიასა და ჩრდილოეთ ამერიკაში. ბინადრობს ტყე-ტუნდრასა და ზღვების კლდოვან ნაპირებზე. ქმნის მუდმივ წყვილებს. ბუდეს იკეთებს კლდეებში, ციცაბო ნაპირებსა ამ მაღალ ხეებზე. დებს 3-5 კვერცხს. კრუხობს დედალი 28-29 დღე-ღამის განმავლობაში. იკვებება ფრინველებით, რომელსაც ჰაერში ფრენისას იჭერს, უფრო იშვიათად — ლემინგებით, მემინდვრიებით, კურდღლებით. ძველად იყენებდნენ როგორც ძვირფას სამეფო ბაზს (სანადირო ფრინველი). ამჟამად საყოველთაოდ იშვიათია ფრინველია, საჭიროებს დაცვას.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:შავარდნები
სავათი

**სავათი** () — დიდი ზომის ფრინველი სავათისნაირთა რიგისა. გავრცელებულია დასავლეთ ევროპაში, აზიაში, ჩრდილოეთ აფრიკაში. საქართველოში გვხვდება მიმოფრენისას, ნაწილობრივ მოზამთრეობისას. მათი გადაფრენა იწყება დეკემბრიდან და გრძელდება თებერვლამდე. საქართველოს ტერიტორიაზე გვხვდება შირაქის ველზე და ივრისა და ალაზნის ირგვლივ მყოფ ველების ნახევრად უდაბურ ადგილებში, მცირე რაოდენობითაა მარნეულისა და ბოლნისის რაიონებში, აგრეთვე მდინარე რიონის დაბლობის ზოგიერთ ადგილებში. ბინადრობს ველ-მინდვრებზე, ზეგნებზე, ყამირ მიწებზე. ბუდობს წყვილებად ან მცირერიცხოვან გუნდებად. მაისში დებს 1-6 (ჩვეულებრივ 2) კვერცხს. ინკუბაცია 1 თვემდე გრძელდება. იკვებება მცენარეთა თესლით, ტუბერებით და სხვა, უფრო იშვიათად — მწერებით, მღრღნელებით. ყამირი მიწების ათვისებისა და ბრაკონიერული ნადირობის გამო მეტად იშვიათი გახდა. შეტანილია „წითელ წიგნში“.

## ლიტერატურა 
* გ.აბულაძე, ნ.ღამბარაშვილი, ვ.ბურჯანაძე, შ.ჩახანაშვილი, პ.ჟორდანია, ნ.ლომსაძე, ლ.გუნიავა, დ.ახრახაძე, გ.ზახაროვი; „მონადირის ცნობარი“, თბ. 1969.

კატეგორია:სავათი
სტვენია

**სტვენია** () — ფრინველი ბეღურასნაირთა რიგისა. აქვთ შავი თავი და ბოლო, ნაცრისფერი ზურგი, მამალს წითელი, ხოლო დედალს მორუხო-მურა მუცელი. სტვენიას სხეულის სიგრძე 18 სმ, მასა 35 გ აღწევს. გავრცელებულია ევროპასა და აზიაში. ბინადრობს კავკასიის მთიან ტყეებში. ვერტიკალურად აღწევს 2700 მ ზღვის დონიდან. ბუდეს იკეთებს ხეზე. მაისში დებს 4-5 კვერცხს. ინკუბაცია გრძელდება 2 კვირას. იკვებება მცენარეთა კვირტებით, კენკრით, თესლით. მართვებს აჭმევს ამონანთხევს თესლს.
## ლიტერატურა 
კატეგორია:ბეღურასნაირნი
ტარბი (მრავალმნიშვნელოვანი)

საკუთარი სახელი** ტარბი** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* ტარბი — ქალაქი სამხრეთი პირენეებში;
* ტარბი — ფრინველი.
ტანაგრისებრნი

**ტანაგრისებრნი** () — ფრინველთა ოჯახი ბეღურასნაირთა რიგისა. გავრცელებულია სამხრეთ კანადიდან არგენტინამდე, ვესტინდოეთის კუნძულებზე. დაახლოებით მოიცავს 48 (61) გვარში გაერთიანებული 91 (205) სახეობას, მაგრამ ზუსტი რაოდენობა საკამათოა. მათი სხეულის სიგრძე 7,6—30 სმ აღწევს, აქვს კონუსისებრი ნისკარტი, ღია ყვითელი, მწვანე, წითელი, ლურჯი შეფერილობა, რომელსაც ლითონისებრი ბზინვარება დაჰკრავს. ბუდეს იკეთებენ ხეებზე, ბუჩქებზე, ფუღუროში, ზოგჯერ იკავებენ სხვის ბუდეს (გადმოუყრიან მართვებსა და კვერცხებს). დებენ 2-5 კვერცხს, ინკუბაციის ხანგრძლივობა 12-14 დღე გრძელდება. კრუხობს დედალი. იკვებებიან მცენარეებითა და მწერებით.

ტანაგრისებრნი ხშირად გალიებში ჰყავთ. ზოგიერთი მკვლევარი ტანაგრისებრნს გრატასებრთა ოჯახში ქვეოჯახის სახით აერთიანებს.

## ლიტერატურა
## სქოლიო 
*
კატეგორია:ბეღურასნაირნი
ტარბი (ფრინველი)

**ტარბი** () — ფრინველი ბეღურასნაირთა რიგისა. მისი სხეული სიგრძე 23 სმ აღწევს. ვარდისფერია, თავი, ფრთები და ბოლო მოლურჯო-შავი აქვს. გავრცელებულია ველებისა და ნახევრად უდაბნოს ზონაში — უნგრეთიდან დასავლეთ ალთაისა და ავღანეთამდე. ზამთრობს ინდოსტანის ნახევარკუნძულზე. საქართველოში გვხვდება როგორც მობუდარი გადამფრენი ფრინველი (აპრილ-სექტემბერში). ბუდობს კოლონიებად. ბუდეს იკეთებს კლდის ნაპრალში, ქვების ნაშალში და სხვა. დებს 5-6 კვერცხს, ინკუბაცია გრძელდება 15 დღე-ღამე. დიდი რაოდენობით სპობს კალიას. ხშირად ნომადობს კალიების გუნდებთან ერთად. შემოდგომით ზიანს აყენებს ბაღ-ვენახებს.
## ლიტერატურა
კატეგორია:ბეღურასნაირნი
ტინამუსნაირნი

**ტინამუსნაირნი**, **ფარულკუდიანები** () — ფრინველთა რიგი. მათი სხეულის სიგრძე 20-53 სმ, მასა 200 გ–1,5 კგ აღწევს. გავრცელებული არიან ამერიკის ტყეებში, ბუჩქნარებსა და ველებზე მექსიკიდან პატაგონიამდე. ფრენა არ უყვართ. ბუდედ იყენებენ მიწაში ამოთხრილ პატარა ორმოებს. დებენ 1–6 (12-მდე) კვერცხს, ინკუბაციის ხანგრძლივობა — 19–20 დღე-ღამე. კრუხობს მამალი. ფორმათა უმრავლესობა პოლიგამურია, ნაწილი - მონოგამიური. აღწერილია 47 თანამედროვე და რამდენიმე ამომწყდარი სახეობა. ტინამუსნაირნი იკვებებიან მცენარეული და ცხოველური საკვებით (მწერებით, სხვა უხერხემლოებით, პატარ-პატარა ქვეწარმავლებით). სანადირო ობიექტებია.

## სისტემატიკა 
* 
** ქვერიგი 
** ქვერიგი 

## ლიტერატურა 
## სქოლიო 
*
კატეგორია:ფრინველები
ტირანისებრნი

**ტირანისებრნი** () — ფრინველების ოჯახი ბეღურასნაირთა რიგისა. მათი სხეულის სიგრძე 7,6-40 სმ აღწევს. გაბრტყელებული ნისკარტის ფუძესთან ჯაგრები აქვთ, წვერზე — ზოგჯერ კაუჭი. ფრთები ან მოკლე და ფართოა, ან გრძელი და მახვილი. ფერად რუხი, მურა ან მომწვანო, იშვიათად თეთრი, ყვითელი ან წითელია. ოჯახში 365 სახეობაა. გავრცელებულია ამერიკაში (უკიდურესი ჩრდილოეთის გარდა), გალაპაგოსისა და ფოლკლენდის კუნძულებზე. იკვებებიან მწერებით, კენკრით, ზოგი — პატარ-პატარა ხერხემლიანებით.
## ლიტერატურა
კატეგორია:ბეღურასნაირნი
ტიმალიასებრნი

**ტიმალიასებრნი** () — ფრინველთა ოჯახი ბეღურასნაირთა რიგისა. გავრცელებულია აფრიკის, სამხრეთ აზიის, ოკეანიისა და ავსტრალიის სუბტროპიკებსა და ტროპიკებში. მოიცავს 52 (57) გვარში გაერთიანებულ 260 (280) სახეობას. ბინადრობენ სხვადასხვა ტიპის ტყეებსა და ბუჩქნარებში. აღსანიშნავია ტიმალიასებრთა სახეობა — ზოლიანი ბუჩქნარულა ().

## ლიტერატურა
კატეგორია:ბეღურასნაირნი
ტოროლასებრნი

**ტოროლასებრნი** () — ფრინველთა ოჯახი ბეღურასნაირთა რიგისა. მოიცავს 15 გვარში გაერთიანებულ 70 (78) სახეობის წვრილ ფრინველს. ბინადრობენ აფრიკაში, აზიაში, ევროპაში, ამერიკასა და ავსტრალიაში. საქართველოში ბუდობს: მინდვრის ტოროლა (Alauda arvensis), ტყის ტოროლა (Lullula arborea), ქოჩორა ტოროლა (Galerida cristata), პატარა ტოროლა (Calandrella cinerea), რუხი ტოროლა (Calandrella pispoletta), ველის ტოროლა (Melanocorypha calandra) და რქოსანი ტოროლა (Eremophila alpestris). მიმოფრენისას და ზამთრის ნომადობის დროს შემჩნეულია ორხალება ტოროლა (Melanocorypha bimaculata) და შავი ტოროლა (Melanocorypha yeltoniensis). ტოროლასებრნი ბინადრობენ ყანაში, მინდორში, მთის ველზე და სხვა. ბუდობენ მიწაზე, დებენ 3-5 (8-მდე) კვერცხს, კრუხობს დედალი 12-16 დღე-ღამე. იკვებებიან მარცვლოვნებითა და მწერებით.

## ლიტერატურა
*
ტუკანისებრნი

**ტუკანისებრნი** () — ფრინველთა ოჯახი კოდალასნაირთა რიგისა. მათი სხეულის სიგრძე 30-60 სმ, მასა 100-300 გ აღწევს. აქვთ დიდი (23 სმ-მდე) ნისკარტი, გრძელი, კიდეფოჩიანი ენა. ბინადრობენ ცენტრალურ და სამხრეთ ამერიკის ტროპიკულ ტყეებში. ბუმბული ხასხასა ფერისაა (შავზე აყრია თეთრი, ყვითელი და წითელი ხალები; იშვიათად ერთფეროვანი მწვანეა). ოჯახში შედის 5-7 გვარის 37–43 სახეობა. ბუდობენ ფუღუროში, დებენ 2-4 კვერცხს, ინკუბაციის პერიოდი 2-3 კვირას გრძელდება. იკვებებიან კენკრით, წვრილი ხილით, მწერებით, წვრილ-წვრილი ფრინველებითა და მათი კვერცხებით, აგრეთვე ქვეწარმავლებით.

## ლიტერატურა
## სქოლიო 
*
კატეგორია:კოდალასნაირნი
გრაფიკა

[thumb|220px|[და ვინჩი, ლეონარდო|ლეონარდო და ვინჩი, ავტოპორტრეტი, გრაფიკა ცარცით]] 
**გრაფიკა** — გამოსახულების შექმნა სხვადასხვა სახის ხელსაწყოებისა და ტექნიკის მეშვეობით. ის ძირითადად მოიცავს რაიმე გლუვ ზედაპირზე (მაგ. თაბახზე) ანაბეჭდების შექმნას მასზე ხელსაწყოს ზეწოლითა ან ზედაპირის გასწვრივ მისი მოძრაობით. ძირითადი ხელსაწყოებია გრაფიტის ფანქრები, კალამი და მელანი, მელნის ფუნჯები, სანთლის ფერადი ფანქრები, კრაიონი, ნახშირი, პასტელი და მარკერები. თანამედროვე გრაფიკაში ასევე გამოიყენება ციფრული მედია და ხელსაწყოები მსგავსი ეფექტის მისაღებად. გრაფიკაში ძირითადი ტექნიკაა: ხაზვა, ჰაჩინგი, კროსჰაჩინგი, სკრიბლინგი, სტიპლინგი და ბლენდინგი. 

საქართველოში საკუთრივ გრაფიკის განვითარებას საფუძველი ჩაეყარა ნაბეჭდი წიგნის განვითარებასთან ერთად. დაზგური გრაფიკის მნიშვნელოვანი წარმომადგენლები არიან ალექსანდრე ბერიძე, რომანოზ გველესიანი, გიგო გაბაშვილი, ალექსანდრე მრევლიშვილი, ანტონ გოგიაშვილი. წიგნის გრაფიკის განვითარებაში დიდი წვლილი მიუძღვის პირველ ქართველ გრავიორ-ქსილოგრაფს, ახალი გრაფ. ხელოვნების ფუძემდებელს გრიგოლ ტატიშვილს და ვლადიმერ გრიგოლიას, კარიკატურის განვითარებაში —ოსკარ შმერლინგს. გრაფიკის განვითარების კერა იყო თბილისის სამხატვრო აკადემია. გრაფიკის განვითარებაში მნიშვნელოვანი როლი ითამაშეს იოსებ შარლემანმა, დავით კაკაბაძემ, ლადო გუდიაშვილმა, ელენე ახვლედიანმა, თამარ აბაკელიამ, ირაკლი თოიძემ, სერგო ქობულაძემ, კორნელი სანაძემ და სხვ. გრაფიკის ხელოვნება განსაკუთრებით განვითარდა 1950–60-იან წლებში. მნიშვნელოვანი ნამუშევრები შექმნეს რევაზ თარხან-მოურავმა, დიმიტრი ერისთავმა, დიმიტრი ხახუტაშვილმა, ლევან ცუცქირიძემ, ელგუჯა ბერძენიშვილმა, ალექსანდრე ბანძელაძემ, ზურაბ კაპანაძემ, თენგიზ მირზაშვილმა, თეიმურაზ ყუბანეიშვილმა, ოთარ ჯიშკარიანმა და სხვ.; 1970–80-იან წლებში — გიორგი წერეთელმა, გურამ ღლონტმა, ლორეტა შენგელია-აბაშიძემ, ნანა ცინცაძემ, გ. კიკალიშვილმა, ია გიგოშვილმა, მ. თავაძემ, ლალი ზამბახიძემ, გურამ დოლენჯაშვილმა, ნინო ზაალიშვილმა, კარლო ფაჩულიამ, ნანა ჭურღულიამ. განვითარდა გრაფიკის სახეობები — პლაკატი და კარიკატურა (ირაკლი თოიძე, სამსონ ნადარეიშვილი მერაბ და ელგუჯა ბერძენიშვილები, ნოდარ მალაზონია, ჯემალ ლოლუა, გიგლა ფირცხალავა, ალექსანდრე სარჩიმელიძე, თამაზ ვარვარიძე, ზ. ნაცვლიშვილი, ასევე ანდრო კანდელაკი, დონი, გურო, ზურაბ ფორჩხიძე, თენგიზ ქართველიშვილი, ვახტანგ კუცია, ზაალ სულაკაური). ქართული ილუსტრაციის განვითარებისათვის დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა 1930-იან წლებში შოთა რუსთაველის „ვეფხისტყაოსნის“ საიუბილეო თარიღისათვის, აგრეთვე, იაკობ ცურტაველის „შუშანიკის წამების“ 1500 წლისთავის საიუბილეოდ შექმნილ ილუსტრაციებს. XX საუკუნის 30–90-იან წლებში ქართველმა მხატვრებმა დაასურათეს უილიამ შექსპირის ყველა ნაწარმოები, 1960-იან წლებიდან იქმნება „ვეფხისტყაოსნის“ ახალი ილუსტრაციები, ასევე დასურათდა სახარების მთლიანი და ცალკეული ეპიზოდები.

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში
* კომპიუტერული გრაფიკისა და ანიმაციის ისტორიული ქრონოლოგია 

კატეგორია:სახვითი ხელოვნება
ფლორა (მრავალმნიშვნელოვანი)

ტერმინი **ფლორა** შეიძლება ნიშნავდეს:

* ფლორა — ქალღმერთი რომაულ მითოლოგიაში.
* ფლორა – დედამიწის მცენარეული საფარის კოლექტიური ტერმინი; განასხვავებენ ფაუნისგან.
* ფლორა — ბაქტერიათა და სხვა მიკროორგანიზმთა დაჯგუფება ცხოველურ გარემოში.
* ფლორა ტალინი — ესტონეთის საფეხბურთო კლუბი.

ცნობილი ადამიანები:

* ბროვინა, ფლორა — იუგოსლაველი პედიატრი, ფემინისტი, პოეტი და ადამიანის უფლებათა აქტივისტი.
* რობსონი, ფლორა — ბრიტანელი მსახიობი
* ტრისტანი, ფლორა — თანამედროვე ფემინისტური მოძრაობის დამაარსებელი
* ტუორტი, ფლორა — ინგლისელი მხატვარი
ფარშავანგი (მრავალმნიშვნელოვანი)

ტერმინით **ფარშავანგი** შეიძლება აღნიშნული იყოს:

*ფარშავანგი — ფრინველი
*ფარშავანგი — თანავარსკვლავედი

----
*მალაქ ტაუსი — ანგელოზი ფარშავანგი
ფიჭვი

**ფიჭვი** () — მარადმწვანე წიწვოვანი ხეების, იშვიათად გართხმული ბუჩქების გვარი ფიჭვისებრთა ოჯახისა. მათი სიმაღლე 1,5—50 მ, იშვიათად 75 მ (Pinus lambertiana, ჩრდილოეთ ამერიკაში) აღწევს. ახალგაზრდა ხის ვარჯი კონუსურია, ხნიერისა — მომრგვალო, ქოლგისმაგვარი. ქერქი ღეროზე სქელი და ღრმად დაშაშრული აქვს, ახალგაზრდა ტოტებზე კი თხელ ფირფიტებად იქერცლება. დამოკლებულ ყლორტებზე ორ-ორი, სამ-სამი ან ხუთ-ხუთი წიწვია ერთად (გამონაკლისია კალიფორნიული ერთწიწოვანი ფიჭვი Pinus monophylla). წიწვს იცვლის 2—3 წელიწადში ერთხელ. მდედრობითი გირჩა მწიფდება მეორე ან მესამე წელს, მომწიფებისას არ იშლება, ხევდება და ცვივა.

ფიჭვი ივითარებს მძლავრ ფესვთა სისტემას. იგი გვალვაგამძლე და სინათლის მოყვარული მცენარეა, დაჩრდილვას ვერ იტანს. ტყეებს (ფიჭვნარებს) ქმნის, როგორც მდიდარ, ისე მწირ და ქვიან ნიადაგზე, კირქვებსა და ტორფიან ჭაობებზე, ცოცხლობს 300-350 წელს. გვარი აერთიანებს 100-მდე სახეობას, რომლებიც გავრცელებულია ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში. საქართველოში გავრცელებულია 4 სახეობა: კავკასიური ფიჭვი ანუ სოსნოვსკის ფიჭვი (Pinus sosnowskyi), ბიჭვინთის ფიჭვი, ელდარის ფიჭვი (Pinus eldarica), კოხის ფიჭვი (Pinus Kochiana). ყველა სახეობა ორწიწვიანია.

ფიჭვის წიწვები შეიცავს ეთეროვან ზეთებს, C-ვიტამინს, განსაკუთრებით ზამთარში, არის მასში კაროტინი და ფიტონციდები.

ფიჭვის პრეპარატებს ფართოდ იყენებენ მედიცინაში. ფიჭვის წიწვებს ხმარობენ როგორც ამოსახველებელ საშუალებას, იყენებენ ვიტამინურ ნედლეულად, ინფექციური დაავადებების და ჭრილობების მკურნალობისათვის, წიწვების ექსტრაქტს უნიშნავენ გამამაგრებელ აბაზანებში. ფიჭვის ეთერზეთი გამოიყენება რევმატული ტკივილებისას შესაზელად და სასუნთქი გზების დაზიანების დროს ჩასასუნთქად, სკიპიდარს იყენებენ რევმატიზმების დროს და აგრეთვე ანტიპარაზიტულ საშუალებად.

## ლიტერატურა
ჩვეულებრივი ფარშავანგი

**ჩვეულებრივი ფარშავანგი** () — ქათმისნაირთა რიგის ფრინველი, რომლის სხეულის სიგრძე 100–125 სმ-ს, კუდისა — 45 სმ-ს, მასა — 4,3 კგ-ს აღწევს. ლამაზი კოპლებით, ე. წ. „თვალებით“, მოფენილი საჭის მფარავი ბუმბულის სიგრძეა 120–130 სმ. თავის, კისრის, მკერდის ნაწილი შეფერილია ლურჯად, ზურგი — მწვანედ, მუცელი — შავად. დედალი უფრო პატარაა და ბაცი შეფერილობის.

## ლიტერატურა
**ჟორდანია რ.,* ქსე, ტ. 10, გვ. 235, თბ., 1986
კატეგორია:ქათმისნაირნი
ფარშავანგი

**ფარშავანგი** () — ფრინველთა გვარი ქათმისნაირთა რიგისა. მოიცავს 2 სახეობას: ჩვეულებრივი ფარშავანგი () — გავრცელებულია ინდოსტანის ნახევარკუნძულზე და შრი-ლანკაში; ლურჯფრთიანი ფარშავანგი () — გავრცელებულია ინდოჩინეთში, მალაკასა და სუმატრაზე. ლურჯფრთიანი ფარშავანგის დედალ-მამალი თითქმის ერთნაირადაა შეფერილი, უფრო ღია ფერისაა.

ჩვეულებრივი ფარშავანგი, ძირითადად, მოლურჯო-მომწვანო ფერებშია შეფერილი და თავის გრძელ, 150-სანტიმეტრიან ბოლოსთან ერთად სიგრძეში 200–235 სანტიმეტრს აღწევს. აქვს მომწვანო-მოოქროსფრო „მარაო“, რომელიც მოლურჯო-ბრინჯაოსფერი კოპლებითაა დამშვენებული. თავად ეს კოპლები მოხატულობით თვალებს წააგავს. სხეულის ბუმბული მეტწილად მბზინავ მოლურჯო-მომწვანო ფერებში გადადის. მამლები კუდის გაშლით ცდილობენ დედლების მოხიბვლას.

ფარშავანგების საკვებს წარმოადგენს: მწერები, ხვლიკები, ზოგჯერ პატარა გველები, ასევე თესლეული, მარცვლეული კულტურები, ოსპი და ნათესების რბილი ფესვები.

გრძელი ბოლო არ ანელებს ფარშავანგის მოძრაობას, მიუხედავად იმისა, რომ ფრინველის აფრენის დროს, ერთი შეხედვით, მოუხერხებელი ტვირთის შთაბეჭდილებას ტოვებს. აფრენის შემდეგ ფარშავანგი დიდი სისწრაფით მიფრინავს და ფრთებსაც ძალიან სწრაფად აბარტყუნებს.

რვა თვის მართვეებს უკვე შეუძლიათ მშობლების მიტოვება და დამოუკიდებელი ცხოვრების დაწყება. მათი წასვლა დედას სულის მოთქმისა და ძალების აღდგენის საშუალებას აძლევს, რათა მომავალი თაობის აღსაზრდელად და „ფეხზე დასაყენებლად“ მოემზადოს. ახალგაზრდა მამლებს დაახლოებით რვა თვიდან ეწყებათ ბოლოს ზრდა, მაგრამ მისი სრული სილამაზით ისინი მხოლოდ მაშინ დაიკვეხნიან, როდესაც ოთხი წლის გახდებიან. ამ დროს ისინი უკვე მზად არიან საკუთარი ოჯახის შესაქმნელად.

ფარშავანგი ბინადრობს ბუჩქნარში, მდინარეთა ნაპირებზე, ტყის ჭრის ადგილებში. პოლიგამიური ფრინველია: ერთ გუნდში 1 მამალი და 3–5 დედალია. იკვებებიან მცენარეული და ცხოველური საკვებით. ფარშავანგი ფართოდ არის გავრცელებული, როგორც დეკორატიული ფრინველი. ინდოეთში ინახავენ ნახევრად მოშინაურებული სახით. ევროპაში (საბერძნეთში) შემოყვანილია V საუკუნეში.

მისი მოშინაურება ადვილად შეიძლება. ზოგს ფარშავანგი წმინდა ფრინველად მიაჩნია. ამ მოსაზრების გამო ინდოეთის სოფლების მოსახლეები ზოგჯერ მოთმინებით იტანენ ფარშავანგების პარპაშს, როდესაც ისინი მათ ნათესებს აოხრებენ.

ფარშავანგები ამშვენებდნენ ძველი საბერძნეთის, რომისა და ინდოეთის ბაღებს. ინდოეთის სამეფო კარზე მათ ათასწლეულების განმავლობაში ხატავდნენ და ძერწავდნენ. ფარშავანგის ტახტი ინდოეთის ერთ-ერთ ყველაზე ძვირფას განძად ითვლებოდა. როგორც იტყობინებიან, უამრავი ბრილიანტის გარდა, ის 108 ლალისა და 116 ზურმუხტის თვლით იყო შემკული. ჩარდახის ზემოთ მას ოქროს ფარშავანგი ჰქონდა დამაგრებული, რომლის გამოც ტახტს ასეთი სახელი ეწოდა. ტახტს მხოლოდ მნიშვნელოვანი ცერემონიებისთვის იყენებდნენ.

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში
* Систематика азиатских павлинов в Архиве БВИ: Систематика
* Павлины  на сайте gbwf.org, «Aviculture & Conservation of Galliformes (Game Birds)» 
* http://amyspeacockparadise.com/ «Amy’s Peacock Paradise»], владелец — Amy Miller (США)
* Виды, подвиды и разновидности павлинов на сайте Объединённой ассоциации по разведению павлинов (United Peafowl Association, США)

კატეგორია:ქათმისნაირნი
ფორორაკოსი

**ფორორაკოსი**  () — ამომწყდარი მორბენალი ფრინველების გვარი ფორორაციდისებრთა ოჯახისა. ტანად მეტად დიდი (სამ მეტრამდე სიგრძის) ფრინველები იყვნენ. ჰქონდათ მასიური ქალა, მძლავრი ნისკარტი, კარგად განვითარებული ფეხები, რედუცირებული ფრთები. ფორორაკოსი მტაცებლები იყვნენ. გვარში ათამდე სახეობა შედიოდა. ფორორაკოსის ნაშთები ცნობილია სამხრეთ ამერიკის (არგენტინის) ოლიგოცენური და პლიოცენური ნალექებიდან.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:წეროსნაირნი
კატეგორია:გადაშენებული ფრინველები
ფრეგატისებრნი

**ფრეგატისებრნი** () — ფრინველთა ოჯახი რეგვენასნაირთა რიგისა. მოიცავს 1 გვარის 5 სახეობას. მათი სხეულის სიგრძე 78 სმ — 1 მ, მასა 2 კგ აღწევს. გრძელფრთიანი (შლილში 2-მდე), გრძელბოლოიანი ფრინველები არიან. აქვთ ვიწრო და გრძელი, ბოლოზე კაუჭიანი ნისკარტი, თითებს შორის ფუძესთან აპკი. გავრცელებული არიან სუბტროპიკულ და ტროპიკულ ზონის ოკეანურ კუნძულზე. შებუმბლულია შავად და ლითონისებრი ბზინვარება დაკრავს, ზოგჯერ თეთრი ხალები აყრია. ჩიჩახვი შიშველია, მკვეთრი წითელი და ტიხტიხის დროს გაბერილი. ბუდობენ კოლონიებად. იკვებებიან ფრენია თევზებით, ზღვის უხერხემლოებით.

## ლიტერატურა
## სქოლიო 
*
კატეგორია:რეგვენასნაირნი