1762 წლის სასახლის გადატრიალება

**1762 წლის სასახლის გადატრიალება** — ერთ-ერთი სასახლის გადატრიალება რუსეთში XVIII საუკუნეში, რომლის შედეგადაც ტახტიდან ჩამოეცილა იმპერატორი პეტრე III, ხოლო სამეფო ტახტზე ავიდა მისი მეუღლე ეკატერინე II.

## მიზეზები 
1761 წელს ელიზაბეთ პეტროვნას გარდაცვალების შემდეგ ტახტზე ასულმა პეტრე III-მ მიიღო გადაწყვეტილებები, რომლებმაც უარყოფითი რეაქცია გამოიწვია ოფიცერთა კორპუსში და შთააგონა ეჭვები ეროვნული ინტერესების ღალატზე:

შვიდწლიანი ომის დროს მიღწეული რუსეთის ყველა ტერიტორიის უარყოფა: პეტრემ პრუსიასთან სარფიანი შეთანხმება დადო და მას დაუბრუნა დაპყრობილი ტერიტორიები, მათ შორის აღმოსავლეთი პრუსია, რაც რუსეთის არმიის მსხვერპლს ომში მნიშვნელობას უკარგავდა.

დანიის წინააღმდეგ ახალი დინასტიური ომისთვის მზადება: იმპერატორი გეგმავდა რუსეთის ჩართვას ახალ ომში, რაც ოფიცრობას მიუღებლად მიაჩნდა. პრუსიასთან ალიანსით იგი გეგმავდა იერიშს რუსეთის ძველ მოკავშირეზე — დანიაზე, რათა დაებრუნებინა შლეზვიგი, რომელიც მის წინაპრებს ეკუთვნოდათ.

არასათანადო დამოკიდებულება მართლმადიდებლური ეკლესიის მიმართ: პეტრემ გამოაცხადა რუსული ეკლესიის ქონების კონფისკაცია, მონასტრების მიწების გაუქმება და გეგმავდა საეკლესიო რიტუალების რეფორმირებას და ხატების აკრძალვას.

[left|thumb|[ეკატერინე II იმპერატრიცა ელიზაბეთ პეტროვნას საროსკიპესთან, ნიკოლაი გეს ნახატი]]

პეტრე III-ის მეფობისას მის მხარდამჭერებს არ სურდათ მონაწილეობა მიეღოთ იმპერატორის უადგილო გართობებში. მეფის მყიფე ხასიათი მათ უსაფრთხოებას არ უზრუნველყოფდა. სასახლეში მსახურე ჯარისკაცები ხშირად ყვებოდნენ მეფეზე უარყოფით შთაბეჭდილებებს. მემუარისტები მას უწოდებდნენ გაუნათლებელს, უუნაროს, რუსეთისადმი გულგრილს და მართვაში უვარგისს.

ეკატერინე, რომელმაც თავისი მემუარებში დეტალურად აღწერა შეთქმულების მომზადება, მუდმივად გრძნობდა მეფის უკმაყოფილებას. პეტრე ღიად აცხადებდა განზრახვაზე, განშორებოდა მას და დაქორწინებულიყო თავის ფავორიტზე, ელიზავეტა ვორონცოვაზე. იგი უხეშად ექცეოდა მეუღლეს. 30 აპრილს, 1762 წელს, პრუსიასთან ზავის აღსანიშნავ სადილზე, პეტრემ მას საჯაროდ დაძახა *folle* (სულელი), რაც გახდა ეკატერინეს ცრემლის მიზეზი. იმპერატორმა მას დასაყენებელი ტოსტით დალევა მოსთხოვა, თუმცა ეკატერინემ ამის გაკეთება არ ისურვა. მეუღლეებს შორის დაძაბულობამ მაქსიმუმს მიაღწია. იმავე საღამოს პეტრემ ეკატერინეს დაპატიმრების ბრძანება გასცა, თუმცა ჩარევის შედეგად გიორგ ჰოლშტეინ-გოტორპელი, ეკატერინეს ბიძა (დედის ძმა), მას გადაარჩინა.

## შეთქმულები 
ყველაზე აქტიური მონაწილეობა შეთქმულების მზადებაში მიიღეს ეკატერინემ (პეტრე III-ის ცოლმა), ძმებმა ორლოვებმა (მათგან უფროსი იყო ეკატერინეს საყვარელი და მისი შვილის მამა) და გარდიის ოფიცრები – იზმაილოვის პოლკიდან როსლავლევების ძმები და ლასუნსკი, პრეობრაჟენსკის პოლკიდან პასეკი, ბრედიხინი, ჩერტკოვი და სხვები. იმპერიის მაღალი თანამდებობის პირებს შორის ყველაზე აქტიური შეთქმულები იყვნენ ნიკიტა პანინი, მემკვიდრე პავლე პეტრეს ძის აღმზრდელი, და მომავალი მოსკოვის გუბერნატორი მიხეილ ვოლკონსკი. გადატრიალების წინა დღეს მათ შეუერთდა კირილე разумოვსკი, იზმაილოვის პოლკის პოლკოვნიკი, აკადემიის პრეზიდენტი და ყოფილი ზაპოროჟიეს ლაშქრის ჰეტმანი.

პეტრე III-ის გადაყენება არ განხორციელებულა უცხოური ჩარევის გარეშე. როგორც ანრი ტრუაია და კაზიმირ ვალიშევსკი წერენ, ეკატერინემ ჯერ ფრანგებს, შემდეგ კი ინგლისელებს სთხოვა ფინანსური მხარდაჭერა. მიუხედავად იმისა, რომ ფრანგებმა უარი თქვეს 60 ათასი რუბლის სესხზე, ინგლისელებმა — ჰანოვერის მფლობელებმა — მისცეს მას 100 ათასი რუბლი, რაც მოგვიანებით შესაძლოა გავლენას ახდენდა ეკატერინეს დამოკიდებულებაზე ინგლისისა და პრუსიას მიმართ.

**გარდიის ოფიცრები — შეთქმულები**

* ნიკოლაი როსლავლევი — იზმაილოვის პოლკის პრემიერ-მაიორი  
* ალექსანდრ როსლავლევი — იზმაილოვის პოლკის კაპიტანი  
* მიხაილ ლასუნსკი — იზმაილოვის პოლკის კაპიტანი  
* პეტრე გოლიცინი — იზმაილოვის პოლკის კაპიტანი  
* მიხაილ პოხვისნევი — იზმაილოვის პოლკის კაპიტანი  
* პეტრე ვირუბოვი — იზმაილოვის პოლკის ლეიტენანტი  
* ივან ობუხოვი — იზმაილოვის პოლკის ლეიტენანტი  
* სერგეი და ილია ვსევოლოდსკები — იზმაილოვის პოლკის прапორშჩიკები  
* ალექსეი ორლოვი — პრეობრაჟენსკის პოლკის კაპიტანი  
* პეტრე პასეკი — პრეობრაჟენსკის პოლკის ლეიტენანტი  
* სერგეი ბრედიხინი — პრეობრაჟენსკის პოლკის ლეიტენანტი  
* მიხაილ ბასკაკოვი — პრეობრაჟენსკის პოლკის ლეიტენანტი  
* გრიგოლ პროტასოვი, ევგრაფ ჩერტკოვი, ზახარ დუბიანსკი, ივან სტუპიშინი, ნიკოლაი კოლიშკინი, ივან რებინდერი — პრეობრაჟენსკის პოლკის ლეიტენანტები  
* ალექსანდრე ტალიზინი, ფიოდორ ორლოვი — სემიონოვის პოლკის ლეიტენანტები  
* ფიოდორ ხიტროვო, ალექსანდრე რჟევსკი, ივან ნესვიცკი, ვალენტინ მუსინ-პუშკინი — ცხენოსანი პოლკის ოფიცრები  
* მიხაილ პუშკინი — ცხენოსანი პოლკის კაპრალი  
* გრიგოლ პოტიომკინი — ცხენოსანი პოლკის ვახმისტრი  
**გადატრიალების დღეს მათ შეუერთდნენ:**  
* კირილე разумოვსკი — იზმაილოვის პოლკის პოლკოვნიკი  
* ფიოდორ ვადკოვსკი — სემიონოვის პოლკის ვიცე-პოლკოვნიკი  
* მიხეილ ვოლკონსკი — ცხენოსანი პოლკის ვიცე-პოლკოვნიკი  
* ვასილი ბიბიკოვი — საინჟინრო კორპუსის ლეიტენანტი  

## გვარდიის გამოსვლა 
thumb|პეტრე III-ის სამკუთხა ქუდი
thumb|პეტრე III-ის წერილი როპშიდან ეკატერინე II-ს: უცხო ქვეყნებში გაშვების თხოვნით. 28 ივნისის შემდეგ. ავტოგრაფი. რუსული არქივი (РГАДА)

1762 წლის მაისისთვის დედაქალაქში განწყობები იმდენად შეცვლილი იყო, რომ იმპერატორს ყველგან ურჩევდნენ გადაუდებელი ზომების მიღებას მოსალოდნელი კატასტროფის თავიდან ასაცილებლად. მოდიოდა ანონიმური ცნობები შეთქმულების შესახებ, თუმცა პეტრე III ვერ აცნობიერებდა, რამდენად სერიოზული იყო მისი მდგომარეობა. ჩვეულებისამებრ, იმპერატორი გაემგზავრა ქალაქგარეთ, ორანენბაუმში. დედაქალაქში სიმშვიდე იყო, რაც დიდად უწყობდა ხელს შეთქმულების საბოლოო ორგანიზებას.

როგორც ეკატერინე II-ის უახლოესი მეგობარი, ეკატერინე დაშკოვა წერდა, გადამწყვეტი დარტყმა დაგეგმილი იყო იმ დროისთვის, როცა იმპერატორი დანიასთან ომში მონაწილეობისთვის გაემართებოდა. ეს კამპანია ივნისისთვის იყო დაგეგმილი, თუმცა პეტრემ გადაწყვიტა გვარდიის გამოყვანა გადაედო და ჯერ თავისი სახელობის დღე ეზეიმა.

28 ივნისს, პეტრეს დღესასწაულის წინა დილას, იმპერატორი ორანენბაუმიდან პეტერგოფში გაემართა. აქ იმართებოდა სადღესასწაულო ბანკეტი მისი თეზოიმენიტობის აღსანიშნავად. თუმცა იმავე დილას ქალაქში გავრცელდა ჭორი, რომ ეკატერინე დაპატიმრებული იყო. გვარდიაში აღშფოთება დაიწყო. შეთქმულებიდან ერთ-ერთი, კაპიტანი პასეკი, იქნა დაპატიმრებული კაპიტან პეტრე იზმაილოვის მიერ. ორლოვების ძმებმა შიშით გააცნობიერეს, რომ შეთქმულება შეიძლებოდა მალე გაეშიფრათ.

იმპერატორისთვის უცნობად, მისი მეუღლე ეკატერინე ადრე დილით გაიქცა პეტერბურგში. მასთან ერთად იმყოფებოდა ალექსეი ორლოვი, რომელმაც აცნობა, რომ გადამწყვეტი მომენტი დადგა და დრო არ ითმენდა.

ეკატერინეს ერთგულმა ოფიცრებმა თავიანთი გვარდიის პოლკები გამოიყვანეს და დააფიცეს "მთელი რუსეთის იმპერატრიცასა და თავადმპყრობელს". ყველაზე ნაკლებად ნდობა ცხენოსან გვარდიას ჰქონდა, რადგან ამ პოლკში ეკატერინეს მხარეს მხოლოდ დაბალჩინოსანი ოფიცრები მოქმედებდნენ, მათ შორის ფიოდორ ხიტროვო და გრიგოლ პოტიომკინი. მიუხედავად ამისა, მათ შეძლეს თავიანთი თანამოსამსახურეების გადაბირება.

გვარდიის შემდეგ ფიცს დადეს სენატმა, სინოდმა და მოსახლეობის ნაწილმა. ამის შემდეგ გვარდიამ დედაქალაქი დატოვა და პეტერგოფისკენ გაემართა.

## პეტრე III-ის დაპატიმრება და სიკვდილი 
thumb|ეკატერინე II-ის ტახტზე ასვლის აღსანიშნავად გამოშვებული მედალი

პეტრე III-ის შემდგომი მოქმედებები მის აბსოლუტურ დაბნეულობაზე მიანიშნებს. მიუნიხის რჩევა, რომ დაუყოვნებლივ წასულიყო კრონშტადტში და იქიდან ებრძოლა, დაყრდნობოდა ფლოტსა და აღმოსავლეთ პრუსიაში განლაგებულ ერთგულ არმიას, უარყო. ის ცდილობდა თავის დაცვას პეტერგოფში მდებარე საბავშვო სასახლიდან – პეტერშტადტიდან, იმედით, რომ შეძლებდა წინააღმდეგობას ჰოლშტეინელ ჯარისკაცებთან ერთად. თუმცა, როგორც კი შეიტყო, რომ ეკატერინეს მეთაურობით გვარდია უახლოვდებოდა, იმედები მიატოვა და მთლიან სამეფო კართან ერთად გაიქცა კრონშტადტში.

ამ დროს ადმირალ ტალიზინის სწრაფი მოქმედების შედეგად კრონშტადტმა უკვე დაუფიცა ერთგულება ეკატერინეს. ამის შემდეგ იმპერატორმა საბოლოოდ დაკარგა ნებისყოფა. კვლავ უარყო რჩევა აღმოსავლეთ პრუსიაში არმიასთან მისვლაზე და 10 ივლისს დაბრუნდა ორანენბაუმში, სადაც 12 ივლისს მისი ფავორიტის იზმაილოვის რჩევით ტახტზე უარი განაცხადა.

მარცხნივ|მინი|309x309px|1762 წლის სასახლის გადატრიალების რუკა-სქემა

მალევე, 16 ივლისს, პეტრე იმ რამდენიმე ერთგულ პიროვნებასთან ერთად, რომელთაგანაც ერთ-ერთი იყო გენერალი ანდრეი გუდოვიჩი, გადაიყვანეს როპშის მამულში. იქ, ბოლომდე გაურკვეველ ვითარებაში, ის მოკლეს (იხილეთ: პეტრე III-ის სიკვდილი). ეკატერინეს ერთ-ერთ წერილში ნათქვამია, რომ სიკვდილამდე პეტრე იტანჯებოდა ჰემოროიდული შეტევით. შემდეგ ის დაახრჩვეს.

იმისათვის, რომ მოსალოდნელი ეჭვები გაეფანტა მოწამვლასთან დაკავშირებით, ეკატერინემ ბრძანა გვამის გაკვეთა. გაკვეთამ (ეკატერინეს მონათხრობით) აჩვენა, რომ კუჭი სრულად სუფთა იყო, რაც გამორიცხავდა შხამის არსებობას. არსებობს გარკვეული მტკიცებულებები, რომ ეკატერინემ წინასწარ იცოდა მისი ქმრის მოსალოდნელი მკვლელობის შესახებ. როგორც ნიკოლაი პავლენკო წერდა, ეკატერინემ 15 ივლისს როპშაში გაგზავნა ექიმი პაულსენი. ის ხაზგასმით აღნიშნავს, რომ პაულსენი თან არ ატარებდა წამლებს – მის ბარგში მხოლოდ გვამის გასახსნელი ინსტრუმენტები იყო.

## ეკატერინეს ტახტზე ასვლა 
thumb|ეკატერინე ალექსეევნას სამეფო კურთხევა
ქმრის მიერ ტახტზე უარის თქმის შემდეგ, ეკატერინე ალექსეევნა ტახტზე ავიდა როგორც მმართველი იმპერატრიცა — ეკატერინე II-ის სახელით. თუმცა, 1763 წელს ჩატარებული ხიტროვის შეთქმულების გამოძიებისას აღმოჩენილი ცნობების თანახმად, თავდაპირველად ის მხოლოდ რეგენტობით დაკმაყოფილებას გეგმავდა — თავისი მცირეწლოვანი შვილის სახელით მართვას.

ტახტზე ასვლის მანიფესტში პეტრე III-ის გადაყენების მიზეზად დასახელებული იყო სახელმწიფო სარწმუნოების შეცვლის მცდელობა და პრუსიასთან დადებული საზავო ხელშეკრულება. ეკატერინე თავისი მმართველობის ლეგიტიმურობას იმით ამართლებდა, რომ ეს იყო „ყველა ჩვენი ერთგული ქვეშევრდომის აშკარა და გულწრფელი სურვილი“, და არა მამისგან მემკვიდრეობით მიღებული უფლება მის შვილს, პავლე პეტრეს ძეს. ეკატერინეს კურთხევა მოხდა 22 სექტემბერს (3 ოქტომბრის ახალი სტილით), 1762 წელს, მოსკოვში.

როგორც ვასილი კლიუჩევსკი აღნიშნავდა: „ეკატერინემ ორმაგი ხელში ჩაგდება მოახდინა — ძალაუფლება წაართვა ქმარს და არ გადასცა შვილს, მამის ბუნებრივ მემკვიდრეს“.

ტახტზე ასვლის შემდეგ ეკატერინემ მოიშორა სხვა პოტენციური პრეტენდენტები: ივან VI 1764 წელს და თვითმარქვი ტარაკანოვა 1775 წლის დეკემბერში. თუმცა გარდაცვლილი ქმრის აჩრდილი მაინც სდევდა მას: 1773 წელს დონელმა კაზაკმა ემელიან პუგაჩოვი თავი სასწაულით გადარჩენილ იმპერატორ პეტრე III-დ გამოაცხადა. პუგაჩოვის აჯანყებამ პრივოლჟიე, პრიკამიე და ურალი მოიცვა და თითქმის 1 წელი და 4 თვე გაგრძელდა, ვიდრე ის ბოლოტნაიას მოედანზე არ იქნა სიკვდილით დასჯილი.

მიუხედავად იმისა, რომ პეტრე III-ის გადაყენება წმინდა კირისა და იოანეს ხსენების დღეს მოხდა, მოსკოვში მათ პატივსაცემად აშენდა ეკლესია — კირისა და იოანეს ეკლესია, ხოლო დაშკოვამ თავის ახალ მამულს ფინეთის ყურის ნაპირზე სახელად დაარქვა — „კირი და იოანეს მამული“.

## თავისებურებები 
1762 წლის 28 ივნისის მოვლენები მნიშვნელოვნად განსხვავდება წინამორბედი სასახლის გადატრიალებებისგან:

პირველ რიგში, გადატრიალება გასცდა "სასახლის კედლებს" და კიდევ უფრო შორს — საპეტერბურგო გარნიზონის ფარგლებს, რასაც მოჰყვა უპრეცედენტო მასშტაბის მხარდაჭერა დედაქალაქის სხვადასხვა ფენის მხრიდან.

მეორე მხრივ, გარდია ჩამოყალიბდა როგორც დამოუკიდებელი პოლიტიკური ძალა, რომელიც აღარ იყო მხოლოდ მმართველის დამცველი — ის გარდაიქმნა რევოლუციურ ძალად, რომელმაც დაამხო ლეგიტიმური იმპერატორი და მხარი დაუჭირა ეკატერინეს მიერ ძალაუფლების უზურპაციას.

## რესურსები ინტერნეტში 
მანიфესტი „ეკატერინე II-ის ტახტზე ასვლის შესახებ“ . 28 ივნისი, 1762. რუსეთის სამხედრო-ისტორიული საზოგადოების პროექტი: „რუსეთის ისტორიის 100 მთავარი დოკუმენტი“.

კატეგორია:1762 წლის კონფლიქტები
კატეგორია:სანქტ-პეტერბურგის ისტორია
კატეგორია:1762 წელი რუსეთში
კატეგორია:სახელმწიფო გადატრიალებები
კატეგორია:სახელმწიფო გადატრიალებები ქვეყნის მიხედვით
კატეგორია:რუსეთი
კატეგორია:რუსეთის ისტორია