ანტისემიტიზმი უკრაინაში

მინი| კაზაკი მამაი, რომელიც აკვირდება ჰაიდამაკებს, როგორ კიდებენ არენდატორს. უკრაინული ხალხური ნახატი, მე-19 საუკუნე.
**ანტისემიტიზმი უკრაინაში** მნიშვნელოვანი ისტორიული საკითხია, განსაკუთრებით მე-20 საუკუნის განმავლობაში. ამ ტერიტორიაზე ებრაული თემის ისტორია იწყება ჯერ კიდევ იმ დროიდან, როცა შავი ზღვის სანაპიროზე ბერძნული კოლონიები არსებობდა. სწორედ ამ ადრეულმა დასახლებებმა ჩაუყარა საფუძველი ებრაული მოსახლეობის ფორმირებასა და შემდგომ გავრცელებას.

მე-18 საუკუნის ბოლოს და მე-19 საუკუნის დასაწყისში, დღევანდელი უკრაინის დიდი ნაწილი მოქცეული იყო რუსეთის იმპერიის მიერ შექმნილ დასახლების ზონაში, რომელიც სპეციალურად ებრაელებისთვის იყო განკუთვნილი და სადაც მათ მუდმივი დასახლების ნებართვა ჰქონდათ. ეს ტერიტორია მოიცავდა დღევანდელი უკრაინის, ბელარუსის, ლიეტუვისა და პოლონეთის დიდ ნაწილებს. 1791-1917 წლებში, ევროპის ებრაელების მესამედი ცხოვრობდა სწორედ უკრაინაში, რაც მას იმ დროისთვის მსოფლიოში ერთ-ერთ უმსხვილეს ებრაულ ცენტრად აქცევდა.

უკრაინაში, განსაკუთრებით დასახლების ზონაში, ებრაელების მნიშვნელოვანი კონცენტრაცია მათ ადვილ სამიზნედ ხდიდა სხვადასხვა სახის დისკრიმინაციის, ძალადობისა და დევნისთვის. ეს მოიცავდა ცნობილ პოგრომებს—ორგანიზებულ მასობრივ მკვლელობებსა და თავდასხმებს ებრაულ თემებზე. მე-19 საუკუნის ბოლოს და მე-20 საუკუნის დასაწყისში, პოგრომები, როგორიც იყო კიევში (1881 წ.), ოდესაში (1905 წ.) და სხვა ქალაქებში, ხასიათდებოდა სასტიკი ძალადობით, ქონების განადგურებით და მასობრივი მკვლელობებით. ამ მოვლენებმა ებრაულ მოსახლეობაზე ღრმა ჭრილობები დატოვა და გამოიწვია ემიგრაციის დიდი ტალღები, განსაკუთრებით შეერთებულ შტატებში, კანადაში და დასავლეთ ევროპაში.

## მე-20 საუკუნემდე 
1113 წელს, კიევის დიდი პრინცის სვიატოპოლკ II-ის გარდაცვალების შემდეგ, ქალაქში არეულობა დაიწყო, რის დროსაც ებრაული თემი ძალადობის სამიზნე გახდა. ებრაელები, რომლებიც პრინცის მმართველობის პერიოდში ეკონომიკურ აქტივობებში, კერძოთ მარილით ვაჭრობაში, იყვნენ ჩართულნი, გლეხებისთვის ძველი რეჟიმის სიმბოლოდ აღიქმებოდნენ. მიუხედავად იმისა, რომ ეს შემთხვევა ხშირად მიიჩნევა ანტისემიტური ძალადობის ადრეულ მაგალითად, იგი შესაძლოა აპოკრიფული იყოს, რადგან ყველაზე ძველი წყარო მხოლოდ რამდენიმე საუკუნის შემდეგ ჩნდება.

ისტორიკოს კევინ ალან ბრუკის თქმით, მე-12 საუკუნის უკრაინაში ებრაული თემების წინააღმდეგ მომხდარი მოვლენები — მათ შორის მონღოლთა შემოსევები, რომლებმაც არაერთი თემი გაანადგურეს — ანტისემიტიზმით მოტივირებული არ ყოფილა.

1648–49 წლების ხმელნიცკის დროინდელი პოგრომები გამოირჩეოდა ებრაელთა მიმართ განსაკუთრებული სისასტიკითა და ძალადობით.

1768 წელს, კოლივშჩინის აჯანყების დროს, რომელიც წარმოადგენდა უკრაინელი გლეხებისა და კაზაკების მასშტაბურ გამოსვლას პოლონური მმართველობის წინააღმდეგ, ქალაქ უმანში მოხდა საშინელი ხოცვა-ჟლეტა. ჰაიდამაკთა მეამბოხე რაზმებმა, მაქსიმ ზალიჟნიაკისა და ივან გონტას ხელმძღვანელობით, დაიპყრეს უმანი — სტრატეგიულად მნიშვნელოვანი ქალაქი, სადაც პოლონური კონფედერაციის ჯარები იყვნენ განთავსებულნი. მიუხედავად იმისა, რომ უმანი კარგად იყო გამაგრებული და პოლონელი დიდებულები და ებრაელი მოსახლეობა მას თავშესაფრად იყენებდნენ, ქალაქი 1768 წლის ივნისში დაეცა, როცა ივან გონტა პოლონური მხარიდან ჰაიდამაკ მეამბოხეების მხარეს გადავიდა. ქალაქის დაკავების შემდეგ, ჰაიდამაკებმა უმოწყალოდ ამოხოცეს ათასობით ებრაელი, პოლონელი და უკრაინელი უნიატი, ასაკისა და სქესის განურჩევლად. სხვადასხვა წყაროების მიხედვით, მსხვერპლთა რაოდენობა მერყეობს 2,000-დან 20,000-მდე. ეს ტრაგიკული მოვლენები ასახავს იმდროინდელი აღმოსავლეთ ევროპის რთულ რელიგიურ, სოციალურ და პოლიტიკურ კონფლიქტებს, რომლებმაც უმცირესობებზე მძიმე და დამანგრეველი გავლენა იქონია.

1821 წლის ოდესის პოგრომები ხშირად განიხილება, როგორც ერთ-ერთი პირველი თანამედროვე პოგრომი. ისინი მოჰყვა კონსტანტინოპოლში ბერძენი მართლმადიდებელი პატრიარქის, გრიგოლ V-ის, ოსმალთა მიერ დახვრეტას, რამაც მთელი მართლმადიდებელი სამყაროს აღშფოთება გამოიწვია. ოდესაში, სადაც ბერძნულ დიასპორას მნიშვნელოვანი გავლენა ჰქონდა, ადგილობრივმა ბერძნებმა ებრაელებზე ძალადობა დაიწყეს — ხოცვა-ჟლეტის შედეგად 14 ებრაელი დაიღუპა. ძალადობა რელიგიურ დაძაბულობასა და ეთნიკურ დაპირისპირებას მოჰყვა, ხოლო ებრაელები უსაფუძვლო ბრალდებების სამიზნედ იქცნენ — თითქოს ისინი ოსმალთა მხარდამჭერები იყვნენ ან პატრიარქის სიკვდილზე თანაგრძნობა არ გამოუხატავთ.

1881-1884 წლებში, სამხრეთ-დასავლეთ რუსეთის იმპერიაში (თანამედროვე უკრაინისა და პოლონეთის ტერიტორიაზე) ებრაელთა წინააღმდეგ ძალადობრივი გამოსვლების მასშტაბური ტალღა აგორდა. იმ პერიოდის განმავლობაში იმპერიის მასშტაბით 200-ზე მეტი ანტისემიტური ინციდენტი დაფიქსირდა, განსაკუთრებით მძაფრი პოგრომები კი კიევში, ვარშავასა და ოდესაში მოხდა. 1881 წლის 13 მარტს (ძველი სტილით — 1 მარტს) იმპერატორ ალექსანდრე II-ის მკვლელობამ საზოგადოებაში მძლავრი შოკი და პოლიტიკური არეულობა გამოიწვია. მიუხედავად იმისა, რომ მეფე რევოლუციურმა დაჯგუფებამ „ნაროდნაია ვოლია“-მ მოკლა, მოსახლეობის გარკვეულ ნაწილში სწრაფად გავრცელდა ცრუ ბრალდებები, თითქოს მკვლელობა ებრაელების ან ე.წ. „უცხო გავლენის აგენტების“ მიერ იყო ორგანიზებული. ამ სახის ბრალდებებმა კიდევ უფრო გააღრმავა ანტისემიტური განწყობები და შექმნა ნიადაგი ებრაული თემების წინააღმდეგ დაწყებული მასობრივი ძალადობისთვის.

## მე-20 საუკუნის დასაწყისი 
### პოგრომები 1905 წლის რუსეთის რევოლუციის დროს 
მარცხნივ|მინი| ეკატერინოსლავის პოგრომის მსხვერპლი, 1905 წლის ოქტომბერი.
1905 წელს, ნიკოლოზ II-ის მიერ გამოცემულმა ოქტომბრის მანიფესტმა, რომელიც მოქალაქეებს სამოქალაქო უფლებებსა და წარმომადგენლობითი ორგანოს შექმნას პირდებოდა, რუსეთის მასშტაბით მასობრივი პროტესტები გამოიწვია. დასახლების ზონაში მცხოვრები ებრაელები, რომლებიც ხანგრძლივი დისკრიმინაციის პირობებში ცხოვრობდნენ, აქტიურად ჩაერთნენ დემონსტრაციებში თანასწორობის მოლოდინით. თუმცა მათი მონაწილეობა კონსერვატიულ წრეებში მტრულად აღიქმებოდა — თითქოს ებრაელები რევოლუციური პროცესების სათავეში იდგნენ და უცხო ძალების მიერ იმართებოდნენ. ამ დამოკიდებულებამ გაამწვავა ანტისემიტური განწყობები და პოგრომების ახალი ტალღის საფუძველი შექმნა. ებრაული თემები მრავალ ქალაქში — მათ შორის ოდესაში, კიევში და ეკატერინოსლავში — ძალადობის სამიზნე გახდნენ, ხშირად ადგილობრივი პროსამთავრობო ჯგუფებისა და „შავი ასეულის“ წახალისებით.

1905 წლის თებერვალში ფეოდოსიაში პოგრომი მოხდა, ხოლო 19 აპრილს — მელიტოპოლში. მაისში, ჟიტომირში განხორციელებული პოგრომი მსხვერპლის რაოდენობით ყველაზე მასშტაბური იყო. ყველაზე მძიმე პოგრომი ოდესაში დაფიქსირდა: დაახლოებით 300 ებრაელი დაიღუპა და ათასობით ადამიანი დაშავდა. კიდევ ერთი სერიოზული შემთხვევა ეკატერინოსლავში მოხდა, სადაც 120 ებრაელი მოკლეს.

პოგრომები სულ 64 ქალაქსა და 626 სოფელში გაიმართა, მათ შორის — ოდესაში, ეკატერინოსლავში, კიევში, სიმფეროპოლში, რომნიში, კრემენჩუგში, ნიკოლაევში, ჩერნიგოვში, კამენეც-პოდოლსკსა და ელისავეტგრადში. მთლიანობაში, უკრაინასა და ბესარაბიაში დაახლოებით 660 პოგრომი განხორციელდა. ძალადობა რამდენიმე დღე გაგრძელდა და მასში მონაწილეობდნენ მატარებლების მუშები, ადგილობრივი მაღაზიების მოვაჭრეები, ხელოსნები და მრეწველები.

1903–1906 წლების პოგრომებმა ებრაელებში ერთობისა და თავდაცვის აუცილებლობა გააჩინა. ამას მოჰყვა თავდაცვის ჯგუფების შექმნა, პალესტინაში ემიგრაციის გაძლიერება და საბოლოოდ – ორგანიზაცია „ჰა შომერის“ დაარსება.

მე-19 საუკუნის ბოლოს და მე-20 საუკუნის დასაწყისში რუსი ხალხის კავშირის და სხვა შავი ასეულის მსგავსი ორგანიზაციების მოქმედებამ უკრაინაში ანტისემიტიზმის გაღვივებას შეუწყო ხელი.

### რუსეთის სამოქალაქო ომი 
მინი| ებრაელების ცხედრები ოვრუჩში მომხდარი პოგრომის შემდეგ, 1919 წლის თებერვალი.
1919 წლის თებერვალში უკრაინის სახალხო რესპუბლიკის ჯარების ერთ-ერთმა ბრიგადამ პროსკუროვში 1500 ებრაელი დახოცა. 25 მარტს, ტეტიევში, პოლკოვნიკ ჩერკოვსკის, კუროვსკისა და შლიატოშენკოს ხელმძღვანელობით მოქმედმა კაზაკთა ნაწილებმა 4000 ებრაელი მოკლეს. ებრაელები ხის სინაგოგაში თავშესაფრის ძიებას ცდილობდნენ, თუმცა შენობას ცეცხლი წაუკიდეს.

ტეტიევის პოგრომი პოლონელი ებრაელების მასობრივი გაწყვეტის ერთგვარ წინამორბედად ითვლება. ზოგიერთი ბავშვი ჰაერში აგდებდნენ და ტროტუარზე ანარცხებდნენ. ქალაქის 6000 ებრაელიდან ერთ დღეში — 25 მარტს — დაახლოებით 4000 მოკლეს. ებრაული კვარტალი სრულად დაიწვა, მათ შორის სინაგოგა და სხვა სამლოცველო-სასწავლო შენობები, სადაც ასობით ადამიანი იმალებოდა. 1897 წლის აღწერის თანახმად, ტეტიევის შემოგარენში დაახლოებით 23,000 ებრაელი ცხოვრობდა, ხოლო 1926 წლისთვის დოკუმენტურად მხოლოდ 242 ებრაელი იყო დარჩენილი. ერთობლივი სადისტრიბუციო კომიტეტი ტეტიევის მდგომარეობას ასე აღწერდა: „ადგილობრივობა განადგურებულია“.

1919 წლის 17 ივნისს, დუბოვოში, ქალაქის 900 ებრაელიდან 800 მასობრივად დახოცეს. მკვლელობა თითქმის მექანიკური, რიგობრივი ფორმით ხორციელდებოდა — ორი ჯალათი კიბის თავზე იდგა მახვილებით ხელში და თავებს კვეთდა იმ ებრაელებს, ვისაც იძულებით მიჰყავდათ კიბისკენ.) პოგრომები არ დაფიქსირებულა. თუმცა, როგორც კი დირექტორატმა შეცვალა სკოროპადსკის მმართველობა, ძალადობა განახლდა.

ებრაული პარტიის, *Poale Zion*-ის წარმომადგენელმა დრახლერმა პეტლიურას უთხრა: „ფაქტები გვაძლევს საფუძველს ვივარაუდოთ, რომ ჟიტომირსა და ბერდიჩივში პოგრომები უკრაინის მთავრობის წინააღმდეგ მიმართულ ქმედებები იყო. ჟიტომირის პოგრომის შემდეგ, რუსი და პოლონელი შავი ასეულების წევრები ამაყად აცხადებდნენ: ‘გეგმური პოგრომები იდეალურად განხორციელდა და უკრაინის მისწრაფებებს მალე ბოლო დაესმება.’“

დრახლერმა დაამატა: „ღრმად ვარ დარწმუნებული, რომ არა მხოლოდ ჩვენ, არამედ მთელი ებრაული დემოკრატია აქტიურად ჩაერთვება უკრაინის დამოუკიდებლობისთვის ბრძოლაში. და როცა საქმე იქამდე მივა, ებრაელი კაზაკები იარაღით ხელში, გვერდიგვერდ იბრძოლებენ, თავიანთ სისხლსა და სიცოცხლეს შესწირავენ უკრაინის ეროვნულ და სოციალურ თავისუფლებას.“

## შუა მე-20 საუკუნე 
### მეორე მსოფლიო ომი 
[მინი| ებრაელები თხრიან საკუთარ საფლავს, [ზბორივი|ზბოროვი, დასავლეთ უკრაინა, 1941 წ]]
1941 წელს დაწყებული ოპერაცია ბარბაროსას შედეგად, გერმანიის ადმინისტრაციულ კონტროლში აღმოჩნდა როგორც საბჭოთა უკრაინის, ასევე საბჭოთა კავშირის მიერ ანექსირებული პოლონეთის ტერიტორიებზე მცხოვრები უკრაინელი მოსახლეობა. ჩრდილო-აღმოსავლეთ რეგიონები შევიდა უკრაინის რაიხსკომისარიატის, ხოლო სამხრეთ-დასავლეთი — გენერალური გუბერნატორობის შემადგენლობაში.

ბევრი ისტორიკოსის შეფასებით, უკრაინელი ებრაელების მასობრივი განადგურება — რომლის შედეგადაც მათი რაოდენობა 870,000-დან მხოლოდ 17,000-მდე შემცირდა — ადგილობრივი მოსახლეობის დახმარების გარეშე შეუძლებელი იქნებოდა. გერმანელებს არ გააჩნდათ საკმარისი ცოცხალი ძალა, რომ მიეღწიათ ყველა დასახლებამდე, განსაკუთრებით კი შორეულ სოფლებში, სადაც მრავალი ებრაული თემი სრულად განადგურდა.

სტეპან ბანდერას ფრთა — უკრაინის ნაციონალისტური ორგანიზაციის (OUN-B) ნაწილი, რომელიც უკრაინის მეამბოხე არმიასთან იყო დაკავშირებული — ღიად უჭერდა მხარს ძალადობას ებრაელების წინააღმდეგ. როგორც აღნიშნავს ისტორიკოსი ჯეფრი ბურდსი, ორგანიზაცია არ მალავდა ანტისემიტურ დამოკიდებულებას და მას საკუთარ იდეოლოგიადაც აღიარებდა. 1941 წლის აპრილში, კრაკოვში გამართულ მეორე კონგრესზე, OUN-B-მა ოფიციალურად მიიღო რეზოლუცია, სადაც ჩამოთვლილი იყო უკრაინის ეჭვმიტანილი „მტრები“ — პირველ რიგში ებრაელები, შემდეგ კი პოლონელები. დოკუმენტში პირდაპირ ეწერა: „OUN ებრძვის ებრაელებს, როგორც მოსკოვურ-ბოლშევიკური რეჟიმის საყრდენს.“

ოპერაცია „ბარბაროსას“ დაწყებას ლვივში ორი მასშტაბური პოგრომი მოჰყვა — პირველი 30 ივნისიდან 2 ივლისამდე, მეორე კი 25-დან 29 ივლისამდე. ორგანიზაცია *იად ვაშემის* მონაცემებით, ამ დღეების განმავლობაში დაახლოებით 6,000 ებრაელი იქნა მოკლული. ხოცვა-ჟლეტაში მონაწილეობდნენ როგორც უკრაინელი ნაციონალისტები, ისე ახლადშექმნილი უკრაინული მილიცია. ძალადობის ოფიციალურ საბაბად გავრცელდა ცრუ მტკიცება, თითქოს ებრაელები პასუხისმგებელნი იყვნენ იმ პატიმრების დახვრეტაში, რომლებიც საბჭოთა ძალებმა ლვივის დატოვებამდე გაანადგურეს.

უკრაინელი ნაციონალისტები აქტიურად თანამშრომლობდნენ გერმანიის უსაფრთხოების სამსახურებთან და ე.წ. „აინზაცგრუპენთან“ (Einsatzgruppen). მათ მიერ შედგენილი იყო ებრაელთა სამიზნე სიები Sicherheitsdienst-ისა და KdS-ის რეგიონული განყოფილებებისთვის. ისინი მონაწილეობდნენ ებრაელების დაკავების, მათი გაწმენდითი ოპერაციების (roundup-ების) და მასობრივი გადასახლების პროცესში. მსგავსი ქმედებები განხორციელდა სტანისლავოვში, ვოლოდიმირ-ვოლინსკში, ლუცკში, ჟიტომირში, რივნეში, კიევში და სხვა ქალაქებში.

ზოგიერთ შემთხვევაში — მაგალითად, კოროსტენში და სოკალში — მკვლელობები მთლიანად ადგილობრივი ნაციონალისტების მიერ, გერმანელთა უშუალო ჩაურევლად განხორციელდა. მსგავსი ძალადობა შემდგომში სხვა რეგიონებშიც გავრცელდა.

## მე-20 საუკუნის ბოლოს და 21-ე საუკუნის დასაწყისში 
[მინი| წარწერები „ლენინი — ჟიდია“ და „სიკვდილი [მოსკალი|მოსკალებს“ ლვივში, იეჰვენ კონოვალეცის ქუჩაზე, 2008 წელი.]]
პოსტსაბჭოთა პერიოდში ანტისემიტიზმის ნიშნები კვლავ გააქტიურდა, თუმცა მისი მასშტაბები ყოველთვის ერთგვაროვანი არ ყოფილა.

ებრაული ორგანიზაციების შეფასებით, 1990-იანი წლების შუა ხანებიდან ინციდენტების რაოდენობა შემცირდა. თუმცა 2014 წელს გამოქვეყნებული ანგარიშის თანახმად, ანტისემიტური ვანდალიზმისა და ძალადობის პიკი 2005–2006 წლებში დაფიქსირდა, რის შემდეგაც კლებადი ტენდენცია გამოიკვეთა.

ანტისემიტური განცხადებები ამ პერიოდის უკრაინულ პოლიტიკურ დისკურსშიც გაჟღერდა. 2010-იან წლებში ებრაულმა ორგანიზაციებმა პარტია „სვობოდა“ ღიად დაადანაშაულეს ანტისემიტიზმსა და ნაცისტურ სიმპათიებში. 2013 წელს მსოფლიო ებრაელთა კონგრესმა პარტია ნეონაცისტურ ორგანიზაციებს შორის დაასახელა. მისი ლიდერი, ოლეგ ტიაგნიბოკი, აცხადებდა, რომ უკრაინა „მოსკოვურ-ებრაული მაფიის“ კონტროლის ქვეშ იმყოფება. თავად პარტია ამ ბრალდებებს უარყოფს. 2012 წლის საპარლამენტო არჩევნებში „სვობოდამ“ 10.4%-ით პირველად მოიპოვა წარმომადგენლობა რადაში, თუმცა შემდგომ წლებში მისი მხარდაჭერა მკვეთრად შემცირდა — 2014 წელს პარტიამ მიიღო 4.7%, ხოლო 2019 წელს, სხვა მემარჯვენე ჯგუფებთან გაერთიანების მიუხედავად, ვერ გადალახა საარჩევნო ბარიერი და მხოლოდ ერთი ოლქის მანდატით შევიდა პარლამენტში.

### ევრომაიდანი და ომი უკრაინაში 
ევრო-აზიის ებრაული კონგრესის განცხადებით, უკრაინის ებრაული მოსახლეობა აქტიურად უჭერდა მხარს 2013–2014 წლების ევრომაიდანს — მასობრივ მოძრაობას, რომელმაც ვიქტორ იანუკოვიჩი პრეზიდენტის პოსტიდან გადააყენა. კონგრესის მიხედვით, ამ პერიოდში ანტისემიტური ინციდენტები იშვიათად ფიქსირდებოდა.

თუმცა, როგორც აღნიშნავს ედუარდ დოლინსკი — კიევში მოქმედი უკრაინული ებრაული კომიტეტის აღმასრულებელი დირექტორი — ევრომაიდანის შემდეგ უკრაინაში ახალი გამოწვევები გაჩნდა: ანტისემიტური განწყობები გაძლიერდა, ხოლო მანამდე მარგინალურად მიჩნეულ ულტრამემარჯვენე ჯგუფებს საზოგადოების მხრიდან ლეგიტიმაცია გაუჩნდათ. ამასთან, სახელმწიფო დონეზე გაჩნდა ისტორიის გადახედვის ტენდენცია — განსაკუთრებით იმ ეპიზოდების მიმართ, რომლებიც მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში უკრაინელი ნაციონალისტების მიერ ეთნიკურ უმცირესობებზე ჩადენილ ძალადობას ეხება. დოლინსკის თქმით, ხელისუფლება ამ მოვლენების კრიტიკულ და ობიექტურ შეფასებას თავს არიდებს და ცდილობს მათ მიჩქმალვას და ნაციონალისტური ქმედებების გამართლებას — რაც, ფაქტობრივად, ისტორიულ პასუხისმგებლობაზე უარის თქმას ნიშნავს.

ევრომაიდნის შემდეგ უკრაინელი ებრაელების ისრაელში ემიგრაციის მაჩვენებელმა საგრძნობლად მოიმატა. 2014 წლის პირველ ოთხ თვეში წასულთა რაოდენობა წინა წელთან შედარებით 142%-ით გაიზარდა — იანვრიდან აპრილამდე ისრაელში გადავიდა დაახლოებით 800 ადამიანი,

2014 წლის აპრილში დონეცკში გავრცელდა ბროშურა, რომელიც თითქოს იმ პრორუს სეპარატისტებს ეკუთვნოდათ, რომლებმაც იმ დროისთვის ქალაქზე კონტროლი დაამყარეს. დოკუმენტი 16 წლის ზემოთ ასაკის ყველა ებრაელს ავალდებულებდა, დარეგისტრირებულიყვნენ როგორც ებრაელები და წარმოედგინათ ინფორმაცია თავიანთი ქონების შესახებ. წინააღმდეგ შემთხვევაში, მათ ემუქრებოდნენ მოქალაქეობის ჩამორთმევით, დეპორტაციითა და ქონების კონფისკაციით — თითქოსდა უკრაინისადმი ერთგულებისთვის.

დონეცკის სახალხო რესპუბლიკის მაშინდელმა ლიდერმა, დენის პუშილინმა, განაცხადა, რომ ბროშურა ყალბი იყო და მისი მიზანი მოძრაობის დისკრედიტაცია გახლდათ. მსგავსი პოზიცია დააფიქსირა დონეცკის მთავარმა რაბინმა, პინჩას ვიშედსკიმაც — მისივე თქმით, საქმე გვქონდა პროვოკაციულ ფალსიფიკაციასთან, და აღნიშნა, რომ აღმოსავლეთ უკრაინის რუსულენოვან რეგიონებში ანტისემიტური ინციდენტები იშვიათად ხდებოდა, განსხვავებით კიევისგან და დასავლეთ უკრაინისგან.

გამოცემა *Haaretz*-ის 2014 წლის აპრილის მიმოხილვაში, რომელიც უკრაინაში ანტისემიტური ძალადობის შემთხვევებს ეხებოდა, ინციდენტები მხოლოდ ე.წ. „რუსულენოვან აღმოსავლეთში“ იყო დაფიქსირებული — ქვეყნის სხვა რეგიონები, მათ შორის კიევი და დასავლეთი უკრაინა, საერთოდ არ მოიხსენიებოდა. 2015 წლის თებერვალში დონეცკის თვითგამოცხადებული სახალხო რესპუბლიკის ლიდერმა, ალექსანდრე ზახარჩენკომ, საჯაროდ განაცხადა, რომ უკრაინას „ებრაული ხალხის ღარიბი წარმომადგენლები“ მართავდნენ.

ანტისემიტიზმისა და ე.წ. „ებრაული საკითხის“ გამოყენება იმ პერიოდის პროპაგანდისტულ კამპანიებშიც შეინიშნებოდა — მათ შორის, სპეკულაციებში, რომლებიც ვიქტორ იანუკოვიჩის ადმინისტრაციამ გაავრცელა ევრომაიდანის პირველ დღეებში, 2013 წლის ნოემბერში.

ეროვნული უმცირესობების უფლებების მონიტორინგის ჯგუფის ანგარიშის მიხედვით, 2014 წელს ანტისემიტური ინციდენტების რაოდენობამ პიკს მიაღწია, რაც, სავარაუდოდ, უკრაინაში შექმნილ პოლიტიკურ არასტაბილურობას უკავშირდებოდა.

ხარკოვის ადამიანის უფლებათა დაცვის ჯგუფის 2016 წლის ანგარიშის მიხედვით, უკრაინაში ქსენოფობიური ძალადობის მაჩვენებელი საგრძნობლად შემცირდა, თუმცა ეს ტენდენცია არ შეეხო რუსეთის მიერ ოკუპირებულ აღმოსავლეთ რეგიონებს.

2017 წლის იანვარში კიევში სტეპან ბანდერას დაბადების დღის აღსანიშნავად გამართულ მსვლელობაში ათასობით უკრაინელმა ნაციონალისტმა მიიღო მონაწილეობა. მარშის დროს მონაწილეთა ნაწილი გერმანულ ენაზე სკანდირებდა სლოგანს – „ებრაელები გარეთ“.

Pew Research-ის მიერ 2018 წლის 27 მარტს გამოქვეყნებულმა გამოკითხვამ აჩვენა, რომ უკრაინელები ებრაელ თანამოქალაქეებთან მიმართებით ბევრად უფრო მიმღებლები არიან, ვიდრე აღმოსავლეთ ევროპის სხვა ქვეყნებში. მხოლოდ 5% აცხადებს, რომ არ მიიღებდა ებრაელს თანამოქალაქედ, მაშინ როცა ეს მაჩვენებელი ლიეტუვაში 23%-ს, რუმინეთში — 22%-ს, პოლონეთში — 18%-ს, ხოლო რუსეთში — 14%-ს აღწევს.

უკრაინის გაერთიანებული ებრაული სათემო ორგანიზაცია (UJCU) 2018 წლიდან სისტემურად აკვირდება ანტისემიტიზმის შემთხვევებს ქვეყანაში. 2019 წლის იანვარში ორგანიზაციამ გამოაქვეყნა პირველი ანგარიში,

უკრაინულ-ებრაული ურთიერთობების მკვლევარი ჰენრი აბრამსონი აღნიშნავს, რომ ვოლოდიმირ ზელენსკის 2019 წლის გამარჯვებამ ბევრ ებრაელში გაოცება გამოიწვია — იმ სტერეოტიპის ფონზე, რომლის მიხედვითაც უკრაინაში ანტისემიტიზმი გამჯდარი პრობლემად მიიჩნეოდა. მისი თქმით, ზელენსკის ებრაული წარმომავლობა არ ყოფილა დაბრკოლება მისთვის, რომ ეროვნული ერთიანობის სიმბოლოდ აღქმულიყო. „ეს შემთხვევა ნამდვილად საინტერესოა, თუმცა არა უნიკალური,“ — ამბობს აბრამსონი. — „უკრაინის პოლიტიკურ ელიტაში ებრაელები მანამდეც არაერთხელ ფიგურირებდნენ, განსაკუთრებით უკანასკნელი საუკუნის განმავლობაში.“

ჰენრი აბრამსონის თქმით, დასავლეთში კვლავ მყარად არის დაფუძნებული სტერეოტიპი უკრაინული ანტისემიტიზმის შესახებ — განსაკუთრებით იმ ებრაული დიასპორის წრეებში, რომელთაც ჰოლოკოსტს გადარჩენილთა შთამომავლობა წარმოადგენენ. ამის ორი ძირითადი მიზეზი არსებობს: პირველი — ისტორიული მეხსიერება იმ შემთხვევებისა, როცა უკრაინელი კოლაბორაციონისტები ნაცისტებთან თანამშრომლობდნენ. თუმცა აბრამსონი ხაზს უსვამს, რომ ამ ეპიზოდების ხსენება პუტინის მთავარ იარაღად იქცა უკრაინის დენაციფიკაციის მოთხოვნის გასამართლებლად — რაც, მისივე თქმით, აბსურდული და შეურაცხმყოფელია.

* შესაძლო პოგრომი 1113 წელს
* ხმელნიცკის დროს 1648-49 წლების პოგრომები
* 1768 ჰაიდამაკის აჯანყება
* მე-20 საუკუნის დასაწყისის პოგრომები და რევოლუციური ეპოქა
* ჰოლოკოსტი, რომლის დროსაც უკრაინელები თანამშრომლობდნენ ნაცისტებთან

პროფესორ აბრამსონის თქმით, მიუხედავად ამ მძიმე ისტორიული ეპიზოდებისა, ებრაელებსა და უკრაინელებს შორის მტრულ ურთიერთობათა წლები ვერ ჩრდილავს იმ მეგობრობას, რომელიც ხალხებს შორის ათასწლეულზე მეტი ხნის განმავლობაში არსებობდა

აბრამსონი მიუთითებს ებრაელებსა და უკრაინელებს შორის კულტურული ურთიერთგაცვლის ხანგრძლივ ისტორიაზე — მაგალითად, იდიშში დამკვიდრებულ არაერთ სიტყვას, რომელიც უკრაინული წარმოშობისაა და ვერ ჩამოყალიბდებოდა ორი ერის თანაცხოვრების გარეშე. იგი ასევე ახსენებს კულინარიული რეცეპტების გაზიარებას — რაც შეუძლებელი იქნებოდა, რომ არა ორი ერის ხანგრძლივი თანაცხოვრება და ახლო ურთიერთობა. როგორც თავად ამბობს, „ეს ყველაფერი მაშინ არ გაჩნდებოდა, უკრაინელ და ებრაელ ბავშვებს ერთმანეთის სამზარეულოში რომ დრო არ გაეტარებინათ.“

## სქოლიო