ფრანჩესკო მაუროლიკო

მინი|მარჯვნივ|ფრანჩესკო მაუროლიკო
**ფრანჩესკო მაუროლიკო** (; ; ; სიც: *Francescu Maurolicu*; დ. 16 სექტემბერი, 1494 – გ. 22 ივლისი, 1575) — იტალიელი მათემატიკოსი და ასტრონომი სიცილიის სამეფოდან. წვლილი შეიტანა გეომეტრიის, ოპტიკის, კონუსური მეცნიერებების, მექანიკის, მუსიკისა და ასტრონომიის სფეროებში. რედაქტორობდა კლასიკური ავტორების, მათ შორის არქიმედეს, აპოლონიოსის, ავტოლიკეს, თეოდოსიოსის და სერენოსის ნაშრომებს. ასევე შექმნა საკუთარი უნიკალური ტრაქტატები მათემატიკასა და მათემატიკურ მეცნიერებაზე.

## ცხოვრება 
მინი|*Quadrati fabrica et eius usus*, 1546
ფრანჩესკო დაიბადა მესინაში, მარულის გვარით, თუმცა ზოგჯერ მოიხსენიებენ როგორც „მაუროლის“. იყო ანტონიო მარულისა (სახელმწიფო მოხელე) და პენუჩიას შვიდი ვაჟიდან ერთ-ერთი. მამამისი ბერძენი ექიმი იყო, რომელიც კონსტანტინოპოლიდან ოსმალების შემოსევისას გამოიქცა. ანტონიო ნეოპლატონიკოს ჰელენისტთან, კონსტანტინე ლასკარისთან სწავლობდა, ამიტომ ფრანჩესკომ „ლასკარიანული“ განათლება მამისგან მიიღო, ასევე ფრანჩესკო ფარაონესა და ჯაკომო ჯენოვეზესგან, რომლებიც ასევე ლასკარისის მოწაფეები იყვნენ. 1534 წელს ფრანჩესკო მარულიმ გვარი შეიცვალა და დაირქვა „Mauro Lyco“ (რაც ნიშნავს „დაფარულ მგელს“). მღვდლად კურთხევის შემდეგ (1521 წლიდან) და შესაბამისი საეკლესიო სარგებლის მიღების შედეგად, 1550 წელს იგი სანტა-მარია-დელ-პარტოს მონასტრის (კასტელბუონოში) აბატად დანიშნა სიმონე ვენტიმილიამ, ჯერაჩის მარკიზმა, რომელიც მაუროლიკოს მოწაფე და მფარველი იყო. იგი გარდაიცვალა მესინაში 1575 წელს ბუნებრივი სიკვდილით, შავი ჭირის ეპიდემიის დროს, რომლის გამოც მათემატიკოსი ანუნციატას დასახლებაში იყო გახიზნული: ეს არის გორაკებიანი ტერიტორია მესინას ჩრდილოეთით, სადაც მარულის ოჯახი ფლობდა ვილას. იგი დაკრძალულია მესინას სან-ჯოვანი-დი-მალტას ეკლესიაში, სადაც მისმა ძმისწულებმა, ფრანჩესკომ და სილვესტრო მაუროლიკომ, მარმარილოს სარკოფაგი და ბიუსტი დაუდგეს მაუროლიკოს საგვარეულო გერბთან ერთად, რომელზეც მგელი და ვარსკვლავი სირიუსია გამოსახული.

## მოღვაწეობა
1535 წელს მაუროლიკო თანამშრომლობდა მხატვარ პოლიდორო და კარავაჯოსთან ტრიუმფალური თაღების დიზაინის შექმნაში იმპერატორ კარლ V-ის მესინაში შემოსვლასთან დაკავშირებით. მამის მსგავსად, იგი მესინის ზარაფხანის ხელმძღვანელი გახდა და გარკვეული პერიოდი ქალაქის თავდაცვითი ნაგებობების გამართვაზეც იყო პასუხისმგებელი. მაუროლიკო ასწავლიდა სიცილიის ვიცე-მეფის, ხუან დე ვეგას ორ ვაჟს და სარგებლობდა მრავალი მდიდარი და გავლენიანი ადამიანის მფარველობით. მას ასევე ჰქონდა მიმოწერა ისეთ მეცნიერებთან, როგორიც იყვნენ კლავიუსი და ფედერიკო კომანდინო. 1547 წელს მან ითანამშრომლა მოქანდაკე ჯოვანი ანჯელო მონტორსოლისთან მესინაში ცნობილი „ორიონის შადრევნის“ შესაქმნელად. შადრევნის აუზზე არსებული ლათინური წარწერები მაუროლიკოს ეკუთვნის. 1548-1550 წლებში იგი იმყოფებოდა პოლინას ციხესიმაგრეში, როგორც მარკიზ ჯოვანი II ვენტიმილიას სტუმარი, სადაც ციხესიმაგრის კოშკს ასტრონომიული დაკვირვებებისთვის იყენებდა. მაუროლიკოს ასტრონომიული დაკვირვებები მოიცავს 1572 წელს კასიოპეას თანავარსკვლავედში გამოჩენილი ზეახალი ვარსკვლავის დაფიქსირებას. ტიხო ბრაჰემ თავისი დაკვირვების დეტალები 1574 წელს გამოაქვეყნა; ეს ზეახალი დღეს „ტიხოს ზეახალის“ სახელით არის ცნობილი. 1569 წელს იგი მესინის უნივერსიტეტის პროფესორად დაინიშნა.

## მემკვიდრეობა 
მის პატივსაცემად მთვარის ერთ-ერთ კრატერს ეწოდა მაუროლიკუსი. მესინაში არსებობს მისი სახელობის სკოლა. 2009 წელს იტალიის კულტურული მემკვიდრეობის სამინისტრომ გამოსცა ბრძანება ფრანჩესკო მაუროლიკოს მათემატიკური ნაშრომების ეროვნული გამოცემის (''Edizione nazionale dell'opera matematica di Francesco Maurolico*) მომზადების შესახებ.

## ნაშრომები 
[მინი|აპოლონიოს პერგელის „კონუსური კვეთების“ (*Conica*) [1654 წლის გამოცემა, რომლის რედაქტორიც ფრანჩესკო მაუროლიკოა.]] 

* აუროლიკოს ნაშრომები *Photismi de lumine et umbra* და *Diaphana* ეხება სინათლის გარდატეხას და ცდილობს ახსნას ცისარტყელას ბუნებრივი ფენომენი. მან ასევე შეისწავლა კამერა-ობსკურა. *Photismi* დასრულდა 1521 წელს, ხოლო სხვა ნაწილები მოგვიანებით, თუმცა მასალები მხოლოდ სიკვდილის შემდეგ, 1611 წელს გამოქვეყნდა. 
* მის გამოუქვეყნებელ მანუსკრიპტში *Compaginationes solidorum regularium* (1537) მოცემულია ეილერის ფორმულა **V-E+F=2** პლატონური სხეულებისთვის, ბევრად უფრო ადრე, ვიდრე ამას ლეონარდ ეილერი ჩამოაყალიბებდა 1752 წელს. 
* მისი ნაშრომი *Arithmeticorum libri duo* (1575) შეიცავს მათემატიკური ინდუქციის პირველ ცნობილ მტკიცებულებას.
* ნაშრომში *De momentis aequalibus* (დასრულდა 1548 წელს, გამოიცა 1685-ში) იგი ცდილობდა სხვადასხვა სხეულის (პირამიდა, პარაბოლოიდი და ა.შ.) სიმძიმის ცენტრის გამოთვლას. 
* ნაშრომში *Sicanicarum rerum compendium* მან წარმოადგინა სიცილიის ისტორია და შეიტანა ავტობიოგრაფიული დეტალები.
* მის ნაშრომში *De Sphaera Liber Unus* (1575) მოცემულია მწვავე თავდასხმა კოპერნიკის ჰელიოცენტრიზმის წინააღმდეგ, სადაც მაუროლიკო წერს, რომ კოპერნიკი „უფრო მათრახს ან შოლტს იმსახურებდა, ვიდრე უარყოფას“. 
* მაუროლიკომ გამოაქვეყნა *Cosmographia'', სადაც აღწერა დედამიწის გაზომვის მეთოდოლოგია, რომელიც მოგვიანებით ჟან პიკარმა გამოიყენა მერიდიანის რკალის სიგრძის გასაზომად 1670 წელს. მან გამოსცა არისტოტელეს „მექანიკის“ რედაქცია და ნაშრომი მუსიკაზე. შეადგინა სიცილიის რუკა, რომელიც 1575 წელს გამოიცა.
* მაუროლიკო მუშაობდა ანტიკურ მათემატიკურ ტექსტებზე: თეოდოსიუს ბითვინიელი, მენელაე ალექსანდრიელი, ევკლიდე, აპოლონიოს პერგელი და არქიმედე. მას არ გაუკეთებია ახალი თარგმანები, არამედ არსებული თარგმანების საფუძველზე შექმნა ბერძნული მათემატიკის ახალი და დასაბუთებული ინტერპრეტაციები.

## რესურსები ინტერნეტში
* Works at Open Library

## ლიტერატურა
* Edizione Nazionale dell'opera matematica di Francesco Maurolico(Digital edition of the scientific works of Francesco Maurolico)]
* Francesco Maurolico 
* The Galileo Project: Francesco Maurolico
* J J O'Connor and E F Robertson, "Maurolico"
* Clagett, Marshall (1988). "Archimedes", *Archimedes in the Middle Ages, Volume 3*. The American Philosophical Society. 
* Galluzzi, Paolo (1984). *Novità celesti e crisi del sapere*, Banca toscana. 
* Burdick, Bruce Stanley (2009). *Mathematical works printed in the Americas*, 1554–1700. JHU Press. 
* Boyer, Carl Benjamin; Merzbach, Uta C. (1991). *A history of mathematics*. Wiley. 
* Burton, David M. (1999). *The history of mathematics: an introduction*. WCB McGraw-Hill. 
* Scoular, Spencer (2005). *The Unlimited Infinite: Exploring the Philosophy of Mathematics*. Universal Publishers. 
* "MAUROLICO, Francesco" by Rosario Moscheo, *Dizionario Biografico degli Italiani*, Volume 72 (2008).
* Russo, Attilio (2018). "Una nuova ipotesi sul nome 'Maurolico' ", *Archivio Storico Messinese*, 99, Messina 2018, 37–71.  
* Russo, Attilio (2001). '"La fontana del Sirio d'Orione, o delle metamorfosi", *Città & Territorio*, II/2001, Messina 2001, 30–41.

## სქოლიო
კატეგორია:XVI საუკუნის იტალიელი მწერლები
კატეგორია:გარდაცვლილი 1575
კატეგორია:დაბადებული 1494
კატეგორია:სიცილიელები