მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს იურისდიქცია

**მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს (ICJ) იურისდიქცია** ორ ტიპის საქმეს მოიცავს: სამართლებრივ დავებს სახელმწიფოებს შორის, რომლებშიც სასამართლო გამოსცემს სავალდებულო გადაწყვეტილებებს იმ სახელმწიფოებისთვის, რომლებიც თანხმდებიან (ან მანამდე დათანხმდნენ) დაემორჩილონ სასამართლოს განჩინებას; და საკონსულტაციო დასკვნებს, რომლებიც უზრუნველყოფენ დასაბუთებულ, თუმცა არასავალდებულო გადაწყვეტილებებს საერთაშორისო სამართლის სათანადოდ წარდგენილ საკითხებზე, როგორც წესი, გაეროს გენერალური ასამბლეის მოთხოვნით. საკონსულტაციო დასკვნები არ არის აუცილებელი ეხებოდეს კონკრეტულ დავებს სახელმწიფოებს შორის, თუმცა შეიძლება ასეც იყოს

## სამართლებრივი დავები 
ძირითადი პრინციპი ისაა, რომ სასამართლოს იურისდიქცია მხოლოდ მხარეთა თანხმობის საფუძველზე გააჩნია. სასამართლოს არ აქვს ნამდვილი სავალდებულო იურისდიქცია. იურისდიქციის საკითხი ხშირად საკვანძოა სასამართლოსთვის, რადგან მას მოპასუხე მხარე, ხშირ შემთხვევაში, სადავოს ხდის. წინასასამართლო ეტაპზე მოპასუხემ შეიძლება ეჭვქვეშ დააყენოს (i) იურისდიქცია და/ან (ii) საქმის დასაშვებობა. მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს წესდების 36-ე მუხლი განსაზღვრავს ოთხ საფუძველს, რომლებზეც შეიძლება დაფუძნდეს სასამართლოს იურისდიქცია.

ICJ-ის წესდების 34(1) მუხლის თანახმად, სამართლებრივ დავებში მხარეებად მხოლოდ სახელმწიფოები შეიძლება მონაწილეობდნენ. ფიზიკური პირები, იურიდიული პირები, ფედერალური სახელმწიფოს სუბიექტები, არასამთავრობო ორგანიზაციები, გაეროს ორგანოები და თვითგამორკვევის მებრძოლი ხალხები გარიყულნი არიან საქმეებში პირდაპირი მონაწილეობისგან, თუმცა სასამართლომ შეიძლება მიიღოს ინფორმაცია საჯარო საერთაშორისო ორგანიზაციებისგან. ეს არ გამორიცხავს არასახელმწიფოებრივი ინტერესების საქმის წარმოების საგნად ქცევას, თუ ერთი სახელმწიფო აღძრავს საქმეს მეორის წინააღმდეგ. მაგალითად, სახელმწიფოს შეუძლია, დიპლომატიური დაცვის გამოყენების შემთხვევაში, აღძრას საქმე თავისი ერთ-ერთი მოქალაქის ან კორპორაციის უფლების დასაცავად.

### სპეციალური შეთანხმება 
პირველ რიგში, ICJ-ის წესდების 36(1) მუხლი ითვალისწინებს, რომ მხარეებს შეუძლიათ საქმეები სასამართლოს გადასცენ. ასეთ შემთხვევებში სასამართლო იურისდიქციას ახორციელებს „სპეციალური შეთანხმების“ ან *კომპრომისის* საფუძველზე. ეს მეთოდი ეფუძნება მკაფიო თანხმობას და მისი ეფექტიანობა განპირობებულია დაინტერესებულ მხარეთა საერთო სურვილით, რომ სასამართლომ გადაჭრას დავა, რაც ზრდის სასამართლოს გადაწყვეტილების შესრულების ალბათობას. მხარეები, როგორც წესი, განსაზღვრავენ მათ შორის არსებული დავის ბუნებას და იმ სამართლებრივ საკითხებს, რომლებზეც სურთ სასამართლოს განჩინება. სპეციალური შეთანხმებით სასამართლოსთვის გადაცემულ საქმეებს შორისაა კასიკილი/სედუდუს კუნძულის საქმე და საქმე კონტინენტური შელფის შესახებ (ტუნისი ლიბიის წინააღმდეგ).

### საკომპრომისო დათქმა 
ICJ-ის წესდების 36(1) მუხლი ასევე ანიჭებს სასამართლოს იურისდიქციას „საკითხებზე, რომლებიც სპეციალურად არის გათვალისწინებული... მოქმედ ხელშეკრულებებსა და კონვენციებში“. ბევრი ხელშეკრულება შეიცავს საკომპრომისო დათქმას, რომელიც ითვალისწინებს დავის გადაწყვეტას მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს მიერ. მაგალითად, ნარკოტიკული საშუალებებისა და ფსიქოტროპული ნივთიერებების უკანონო ბრუნვის წინააღმდეგ კონვენციის 36(2) მუხლი ითვალისწინებს მედიაციასა და დავის გადაწყვეტის სხვა ვარიანტებს, მაგრამ ასევე აცხადებს, რომ „ნებისმიერი დავა, რომელიც ვერ გადაწყდება... გადაეცემა გადასაწყვეტად მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს დავაში მონაწილე ნებისმიერი მხარე სახელმწიფოს მოთხოვნით“. საკომპრომისო დათქმებზე დაფუძნებული საქმეები არ ყოფილა ისეთივე ეფექტიანი, როგორც სპეციალურ შეთანხმებაზე დაფუძნებული საქმეები, რადგან სახელმწიფოს შესაძლოა არ ჰქონდეს ინტერესი, რომ საკითხი სასამართლომ განიხილოს და მან შეიძლება უარი თქვას გადაწყვეტილების შესრულებაზე. 1970-იანი წლებიდან ასეთი საკომპრომისო დათქმების გამოყენება შემცირდა. ბევრი თანამედროვე ხელშეკრულება ადგენს დავების გადაწყვეტის საკუთარ რეჟიმს, რომელიც ხშირად ეფუძნება არბიტრაჟის ფორმებს. 1987 წელს, მიხეილ გორბაჩოვის ინიციატივით, გაეროს უშიშროების საბჭოს ყველა მუდმივმა წევრმა დაიწყო მოლაპარაკებები ICJ-ის სავალდებულო იურისდიქციის გაფართოების შესახებ. ამ მოლაპარაკებების შინაარსი დღემდე უცნობია და შეთანხმებები არ მიღწეულა.

### არჩევითი დათქმის დეკლარაციები 
ICJ-ის წესდების 36(2) მუხლი სახელმწიფოებს საშუალებას აძლევს გააკეთონ დეკლარაციები სასამართლოს იურისდიქციის სავალდებულოდ აღიარების შესახებ. ყველა სახელმწიფო არ აღიარებს მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს (ICJ) სავალდებულო იურისდიქციას. მაგალითად, ავსტრალია აღიარებს ICJ-ის სავალდებულო იურისდიქციას „დათქმებით“, მაშინ როცა ბრაზილიას პირდაპირ არ უღიარებია ICJ-ის სავალდებულო იურისდიქცია. თუმცა, ბრაზილიამ აღიარა სავალდებულო იურისდიქცია ბოგოტის პაქტის წევრობით.

უფრო მეტიც, არჩევითი სავალდებულო იურისდიქციის მექანიზმის კონცეფცია ბრაზილიელ დელეგატს, რაულ ფერნანდესს ეკუთვნის. ეს სისტემა პირველად 1922 წელს იქნა მიღებული მართლმსაჯულების მუდმივმოქმედი საერთაშორისო პალატაში (მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს წინამორბედი ერთა ლიგის დროს), ხოლო 1945 წელს იგი კვლავ იქნა მიღებული მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოსთვის. სასამართლოს თავმჯდომარის თქმით: „ამგვარად, „ფერნანდესის დათქმას“ აქვს ის დამსახურება, რომ იგი არა მხოლოდ წარმოადგენს ისტორიულ წინგადადგმულ ნაბიჯს საერთაშორისო სამართლისთვის, არამედ დღეს 62 სახელმწიფოსთვის სასამართლოს იურისდიქციის ერთ-ერთ საფუძველს წარმოადგენს“.

#### მემკვიდრეობა PCIJ-დან 
ICJ-ის 36(5) მუხლი ითვალისწინებს იურისდიქციას მართლმსაჯულების მუდმივმოქმედი საერთაშორისო პალატის (PCIJ) სტატუტის საფუძველზე გაკეთებული დეკლარაციების საფუძველზე. 2018 წლის მდგომარეობით, მხოლოდ ხუთი ასეთი დეკლარაცია რჩებოდა ძალაში: ლუქსემბურგის, დომინიკელთა რესპუბლიკის, ჰაიტის, პანამისა და ურუგვაის. ICJ-ის სტატუტის 37-ე მუხლი ანალოგიურად გადასცემს იურისდიქციას ნებისმიერი საკომპრომისო დათქმის საფუძველზე ხელშეკრულებაში, რომელიც იურისდიქციას ანიჭებდა PCIJ-ს.

### *Forum prorogatum*-ის დოქტრინა 
*Forum prorogatum*-ის დოქტრინის თანახმად, სახელმწიფოს შეუძლია დაეთანხმოს ტრიბუნალის იურისდიქციას მას შემდეგ, რაც მის წინააღმდეგ შეიტანება განაცხადი სამართალწარმოების დაწყების შესახებ, მაშინაც კი, თუ მას პრინციპულად არ უღიარებია ამ სასამართლოს ან ტრიბუნალის იურისდიქცია. ამგვარად, სასამართლოს ან ტრიბუნალის იურისდიქციის არარსებობის რეტროაქტიულად გამოსწორდება მოპასუხე სახელმწიფოს თანხმობის გზით. ICJ-მ დაადგინა იურისდიქცია *forum prorogatum*-ის საფუძველზე არაერთ საქმეში, მათ შორის კორფუს სრუტის საქმეში და საქმეში სისხლის სამართლის საქმეებზე ურთიერთდახმარების გარკვეული საკითხების შესახებ (ჯიბუტი საფრანგეთის წინააღმდეგ).

## საკონსულტაციო დასკვნები 
საკონსულტაციო დასკვნა არის სასამართლოს ფუნქცია, რომელიც ხელმისაწვდომია მხოლოდ გაეროს განსაზღვრული ორგანოებისა და სააგენტოებისთვის. მოთხოვნის მიღებისას, სასამართლო წყვეტს, რომელმა სახელმწიფოებმა და ორგანიზაციებმა შეიძლება მიაწოდონ სასარგებლო ინფორმაცია და აძლევს მათ შესაძლებლობას წარადგინონ წერილობითი ან ზეპირი განცხადებები. სასამართლოს საკონსულტაციო დასკვნის პროცედურა სხვა მხრივ სამართლებრივი დავების პროცედურის მოდელზეა აგებული და გამოსაყენებელი სამართლის წყაროებიც იგივეა. სასამართლოს საკონსულტაციო დასკვნებს საკონსულტაციო ხასიათი აქვს და, როგორც წესი, არ სრულდება გადაწყვეტილებებით, რომლებიც მიზნად ისახავს კონკრეტული დავების გადაჭრას. თუმცა, გარკვეულ ინსტრუმენტებსა თუ რეგულაციებს შეუძლიათ წინასწარ განსაზღვრონ, რომ საკონსულტაციო დასკვნა იქნება სპეციალურად სავალდებულო კონკრეტული სააგენტოებისა თუ სახელმწიფოებისთვის.

საკონსულტაციო დასკვნები არის სამართლის ინტერპრეტაციის გავლენიანი მეთოდი, მაგრამ თავისი არსით არის არასავალდებულო შესასრულებლად, სასამართლოს წესდების მიხედვით. საკონსულტაციო დასკვნების მაგალითები შეგიძლიათ იხილოთ სექციაში საკონსულტაციო დასკვნები სტატიაში მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლოს საქმეების სია.

## სქოლიო
კატეგორია:მართლმსაჯულების საერთაშორისო სასამართლო