ლუდვიგ ფონ მიზესი

**ლუდვიგ ჰაინრიხ ედლერ ფონ მიზესი** (; დ. 29 სექტემბერი, 1881, ლემბერგი — გ. 10 ოქტომბერი, 1973, ნიუ-იორკი) — ავსტრიელი ეკონომისტი, ფილოსოფოსი, ისტორიკოსი, ლოგიკოსი და სოციოლოგი. მიზესი კლასიკური ლიბერალიზმის საზოგადოებისთვის სარგებლიანობის შესახებ წერდა და კითხულობდა ლექციებს. ის ყველაზე მეტად ცნობილია პრაქსეოლოგიის შესწავლით, რომელიც არის მეცნიერება ადამიანის არჩევანისა და ქმედების შესახებ. მნიშვნელოვანი წვლილი მიუძღვის ეკონომიკის ავსტრიული სკოლის განვითარებაში. ფრიდრიხ ჰაიეკთან ერთად ლიბერტარიანიზმის ფილოსოფიის დამაარსებლად ითვლება.

მიზესი 1940 წელს ავსტრიიდან შეერთებულ შტატებში გადავიდა საცხოვრებლად. მე-20 საუკუნის შუა წლებიდან მოყოლებული ლიბერტარიანული მოძრაობები განიცდიან მიზესის შრომების დიდ გავლენას. მიზესის მოსწავლე, ფრიდრიხ ჰაიეკი, თვლიდა მას ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს პიროვნებად  მე-20 საუკუნის ომის შემდგომ პერიოდში კლასიკური ლიბერალიზმის აღორძინებაში. ჰაიეკის ნაშრომი „თავისუფლების იდეალთა გადაცემა“ (1951) პატივს მიაგებს მიზესის გავლენას მეოცე საუკუნის ლიბერტარიანულ მოძრაობაზე.

მიზესის პირადი სასემინარო ჯგუფი შედგებოდა მნიშვნელოვანი ეკონომისტებისგან. კურსდამთავრებულთა შორის იყვნენ ჰაიეკი და ოსკარ მორგენშტერნი, მათი დიდი ნაწილი ემიგრირდა შეერთებულ შტატებსა და დიდ ბრიტანეთში. მიზესს ავსტრიაში დაახლოებით 70 ახლო მოსწავლე ჰყავდა.  შეერთებულ შტატებში დაარსდა ლუდვიგ ფონ მიზესის სახელობის ინსტიტუტი მისი სწავლების გასაგრძელებლად.

## ბიოგრაფია 
### ადრეული წლები 
, რომლითაც 1881 წელს ის ფრანც იოზეფ I-მა დააჯილდოვა წარჩინებულის წოდების მიღებასთან დაკავშირებით]]
ლუდვიგ ფონ მიზესის მშობლები ებრაელები იყვნენ, ის დაიბადა ავსტრია-უნგრეთში, გალიციის რეგიონის ქალაქ ლემბერგში (დღეს ქალაქი ლვოვი, უკრაინა). მამამისი, ართურ ედლერ ფონ მიზესი, მე-19 საუკუნეში ავსტრიელი წარჩინებული გახდა (ედლერი ნიშნავდა წარჩინებულ ოჯახს, რომელსაც მიწა არ ჰქონდა), ისინი ჩართულები იყვნენ რკინიგზის დაფინანსებასა და შენებაში. დედამისი, ადელი (ლანდაუ), იყო იოაკიმ ლანდაუს ძმისწული, რომელიც ლიბერალური პარტიის წარმომადგენელი იყო ავსტრიის პარლამენტში. ართურ ფონ მიზესი მუშაობდა ლემბერგში ჩერნოვიცის სარკინიგზო კომპანიის ინჟენერ-მშენებლად. 

12 წლის ასაკში მიზესი ფლობდა გერმანულს, პოლონურსა და ფრანგულს, კითხულობდა ლათინურად და ესმოდა უკრაინული ენა. მას ჰყავდა უმცროსი ძმა, რიხარდ ფონ მიზესი, რომელიც გახდა მათემატიკოსი, ვენის წრის წევრი და ალბათობის თეორეტიკოსი. როცა ლუდვიგი და რიხარდი ჯერ კიდევ ბავშვები იყვნენ, ოჯახი საცხოვრებლად ვენაში, საგვარეულო სახლში დაბრუნდა.

1900 წლიდან მიზესი ვენის უნივერსიტეტში სწავლობდა, სადაც მასზე გავლენა იქონია კარლ მენგერის ნაშრომებმა. მიზესის მამა გარდაიცვალა 1903 წელს. სამი წლის შემდეგ, 1906 წელს, მიზესმა დაიცვა სადოქტორო დისერტაცია სამართლის სკოლაში.

### ცხოვრება ევროპაში 
1904-1914 წლებში მიზესი ესწრებოდა ავსტრიელი ეკონომისტის, ბომ-ბავერკის ლექციებს. 1906 წლის თებერვალში ხარისხის (სამართლის დოქტორი) მიღების შემდეგ მან მუშაობა დაიწყო ავსტრიის ფინანსურ ადმინისტრაციაში სამოქალაქო მოხელედ.

რამდენიმე თვის შემდეგ მან ეს თანამდებობა დატოვა ვენის იურიდიულ კომპანიაში სტაჟირებისთვის. ამ დროის განმავლობაში დაიწყო ლექციების კითხვა ეკონომიკის შესახებ და 1909 წლის დასაწყისში ვენის სავაჭრო-სამრეწველო პალატას შეუერთდა. პირველი მსოფლიო ომის განმავლობაში მიზესი მსახურობდა ფრონტის ოფიცრად ავტრია-უნგრეთში და ეკონომიკის საკითხებში მრჩევლად სამხედრო დეპარტამენტში. 1913–1934 წლებში იგი ასწავლიდა ვენის უნივერსიტეტში.

მიზესი იყო მთავარი ეკონომისტი ავსტრიის სავაჭრო პალატაში და ენგელბერტ დოლფუსის, ავსტრიის კანცლერის, ეკონომიკური მრჩეველი, რომელიც იყო ავსტროფაშისტი, მაგრამ ეწინააღმდეგებოდა ნაციზმს. შემდეგ ის იყო ოტო ფონ ჰაბსბურგის ეკონომიკური მრჩეველიც, რომელიც ქრისტიან-დემოკრატი პოლიტიკოსი და ავსტრიის ტახტის მემკვიდრე იყო (ეს უკანასკნელი 1918 წელს გაუქმდა). 1934 წელს მიზესი ავსტრიიდან გაემგზავრა შვეიცარიაში, ჟენევაში, სადაც ის იყო ჟენევის საერთაშორისო ურთიერთობების ინსტიტუტის პროფესორი 1940 წლამდე.

შვეიცარიაში ყოფნისას მიზესი დაქორწინდა მარგიტ ჰერცფელდ სერენიზე, რომელიც ყოფილი მსახიობი და ფერდინანდ სერენის ქვრივი იყო. მარგიტი გიტა სერენის დედაა.

### მოღვაწეობა ამერიკის შეერთებულ შტატებში 
1940 წელს მიზესი და მისი ცოლი გაექცნენ გერმანიის ექსპანსიას ევროპაში და ემიგრირდნენ ქალაქ ნიუ-იორკში. მიზესი იყო ნიუ-იორკის უნივერსიტეტის მოწვეული ლექტორი 1945 წლიდან 1969 წელს პენსიაზე გასვლამდე, ამის მიუხედავად, მას უნივერსიტეტისგან არ მიუღია ანაზღაურება.

ამ პერიოდის განმავლობაში მიზესი ასევე სწავლობდა ვალუტის საკითხებს პანევროპული მოძრაობისთვის, რომელსაც წინ უძღვოდა რიხარდ ფორ კუდენჰოვე-კალერგი, ნიუ-იორკის უნივერსიტეტის ფაკულტეტის წევრი და ავსტრიელი დევნილი. 1947 წელს მიზესი მონტ პელერინის საზოგადოების ერთ-ერთი დამაარსებელი წევრი გახდა.

1962 წელს ვაშინგტონში მყოფ ავსტრიის საელჩოში პოლიტიკური ეკონომიკის შესწავლისთვის მიზესმა მიიღო ავსტრიის საპატიო ნიშანი „მეცნიერებისა და ხელოვნებისთვის“.  და გარდაიცვალა ნიუ-იორკში 92 წლის. ის დაკრძალულია ფერნკლიფის სასაფლაოზე ჰარტსდეილში, ნიუ-იორკში. გროუვის საქალაქო კოლეჯი ინახავს მიზესის ნაწერებისა და გამოუქვეყნებელი ნაშრომების ოც ათას გვერდს. ანდერძის შესაბამისად, მისი პირადი ბიბლიოთეკა გადაეცა ჰილსდეილის კოლეჯს.

ერთი დრო მიზესი აქებდა აინ რენდის ნაშრომებს და ეს უკანასკნელიც უმეტესად ეთანხმებოდა მის ნააზრევს, მაგრამ ამ ორს ცვალებადი ურთიერთობა ჰქონდა ბევრი მნიშვნელოვანი უთანხმოებით, მაგალითად, კაპიტალიზმის მორალური საფუძვლის შესახებ.

## წვლილი ეკონომიკაში 
მიზესი ხშირად წერდა და კითხულობდა ლექციებს კლასიკური ლიბერალიზმის შესახებ. საკუთარ მაგნუმ ოპუსში, „ადამიანთა ქცევაში“, მიზესმა პრაქსეოლოგია მიიღო სოციალური მეცნიერებების ზოგად კონცეპტუალურ საფუძვლად და გადმოსცა ეკონომიკის მიმართ საკუთარი მეთოდოლოგიური მიდგომა.

მიზესი მხარს უჭერდა ეკონომიკურ ლიბერალიზმს და იყო ანტი-იმპერიალისტი. პირველ მსოფლიო ომს უწოდებდა გადამწყვეტ მოვლენას კაცობრიობის ისტორიაში და წერდა: „ომი უფრო შიშისმომგვრელი და გამანადგურებელი გახდა ახლა, ვიდრე ოდესმე ყოფილა აქამდე, რადგან ის იყენებს ყველა იმ მაღლგანვითარებულ ტექნოლოგიას, რომელიც თავისუფალმა ბაზარმა შექმნა. ბურჟუაზიულმა ცივილიზაციამ დოვლათის შესაქმნელად ააშენა რკინიგზები და ელექტროსადგურები, გამოიგონა ფეთქებადი საშუალებები და თვითმფრინავები. იმპერიალიზმმა მშვიდობის იარაღები ჩააყენა ომის სამსახურში. თანამედროვე საშუალებებით მარტივი იქნებოდა კაცობრიობის ერთი აფეთქებით განადგურება.“

1920 წელს ერთ-ერთი სტატიის საშუალებით მიზესმა მსოფლიოს გააცნო ეკონომიკური კალკულაციის პრობლემა სოციალიზმის იმ ფორმების კრიტიკად, რომლებიც დაფუძნებულები იყვნენ დაგეგმილ ეკონომიკასა და საფასო მექანიზმის უარყოფაზე. პირველ სტატიაში, სათაურით „ეკონომიკური კალკულაცია სოციალისტურ თანამეგობრობაში“, მიზესმა აღწერა ფასის დადგენის მექანიზმი კაპიტალიზმში და ის, თუ როგორ იქცევა ამ დროს ინდივიდუალური ფასეულობები ობიექტურ ინფორმაციად, რომელიც საჭიროა რესურსების რაციონალური გადანაწილებისთვის საზოგადოებაში. ეკონომისტმა და პოლიტიკის თეორეტიკოსმა, ფრიდრიხ ჰაიეკმა მაშინ გაიცნო მიზესი, როცა ავსტრიის სამთავრობო ოფისში მის დაქვემდებარებაში მუშაობდა პირველი მსოფლიო ომის შემდგომი ვალის საკითხზე. 1956 წელს მიზესის მიმართ მიძღვნილ სადღეგრძელოში ჰაიეკმა თქვა: „ის ერთ-ერთი ყველაზე განათლებული და გათვითცნობიერებული ადამიანია მათ შორის, ვისაც კი ოდესმე ვიცნობდი“. მათ შორის, ვინც ნიუ იორკში ორი ათწლეულის განმავლობაში დასწრებია მის არაფორმალურ სემინარებს, იყვნენ ისრაელ კირცნერი, ჰანს ზენჰოლცი, რალფ რაიკო, ლეონარდ ლიჯიო, ჯორჯ რაისმანი და მიურეი როთბარდი. მიზესის მოღვაწეობამ ასევე გავლენა მოახდინა სხვა ამერიკელებზეც, მათ შორის მერჯამინ ანდერსონზე, ლეონარდ რიდზე, ჰენრი ჰეცლიტზე, მაქს ისტმანზე, სამართლის მკვლევარ სილვესტერ პეტროსა და მწერალ აინ რენდზე.

## კრიტიკა 
### მიზესის ნააზრევის განხილვა 
ეკონომიკური ისტორიის სპეციალისტი, ბრიუს ქალდუელი წერდა, რომ მეოცე საუკუნის შუაში პოზიტივიზმისა და კეინზიანიზმის აღზევების ხანაში მიზესს მიიჩნევდნენ „არქეტიპულ არამეცნიერულ ეკონომისტად“. მისი 1957 წლის წიგნის, „ანტი-კაპიტალისტური მენტალობის“, შესახებ სტატიაში The Economist მიზესის შესახებ წერდა: „პროფესორ მიზესს დიდებული ანალიტიკური გონება და თავისუფლებისკენ აღტაცების ღირსი ლტოლვა აქვს, მაგრამ ადამიანის ბუნების კვლევაში ის ნულზე ნაკლებია, ხოლო მოდებატე ჰაიდ-პარკის სტანდარტისაა“. კონსერვატორმა კრიტიკოსმა, უითთეიკერ ჩემბერსმა, ასევე უარყოფითი შეფასება მისცა მის წიგნს National Review-ში, ის აცხადებდა, რომ მიზესის თეზისი ანტი-კაპიტალისტური სენტიმენტის ფესვების „შურში“ არსებობის შესახებ განასახიერებდა „არაფრისმცოდნე კონსერვატიზმს“ „უკიდურესად უცოდინარ“ მდგომარეობაში.

მკვლევარი სკოტ შილი ეკონომისტ ტერენს ჰატჩინსონს უწოდებდა „მიზესის აპრიორიზმის ყველაზე ჯიუტ კრიტიკოსს“, დაწყებული ჰატჩინსონის 1938 წლის წიგნით „ეკონომიკური თეორიის მნიშვნელობა და ძირითადი პოსტულატები“ და გაგრძელებული მისი შემდგომი პუბლიკაციებით, რომელთა შორისაცაა 1981 წლის წიგნი „ეკონომიკის პოლიტიკა და ფილოსოფია: მარქსისტები, კეინზიანელები და ავსტრიელები“. შილი აღნიშნავდა, რომ ფრიდრიხ ჰაიეკი მიზესის გარდაცვალების შემდეგ თავადაც გამოთქვამდა უთანხმოებას მიზესის აპრიორიზმთან, მაგალითად, 1978 წლის ინტერვიუში მან განაცხადა: „ჩემთვის ყოველთვის მიუღებელი იყო ... მიზესის არგუმენტში არსებული თითქმის მეთვრამეტე საუკუნის დონის რაციონალიზმი“.

მიზესის გარდაცვალების შემდეგ მარგიტმა ბენჯამინ ანდერსონის შესახებ მის მიერ დაწერილი ნაწყვეტის ციტირება მოახდინა. მარგიტმა თქვა, რომ ეს მონაკვეთი საუკეთესოდ აღწერდა მისივე ხასიათს: მისი ყველაზე გამორჩეული თვისებები იყო შეუდრეკელი პატიოსნება და მოურიდებელი გულწრფელობა. ის არასდროს ორჭოფობდა. ის ყოველთვის თავისუფლად გამოთქვამდა იმას, რაც სწორად მიაჩნდა. ის მზად რომ ყოფილიყო ოდესმე შეერბილებინა პოპულარული, მაგრამ, ამავე დროს, უპასუხისმგებლო პოლიტიკის კრიტიკა, მას შესთავაზებდნენ ყველაზე გავლენიან პიზიციებსა და კაბინეტებს. მაგრამ ის არასდროს მიდიოდა კომპრომისზე.

### ფაშიზმის განხილვა 
მარქსისტები, ჰერბერტ მარკიუზი და პერი ანდერსონი, გერმანელ ავტორ კლაუს-დიტერ კრონთან ერთად აკრიტიკებდნენ მიზესს იტალიური ფაშიზმის შესახებ დადებითად წერისთვის, ყველაზე მეტად ამის საფუძველს მათ აძლევდა პოზიცია, რომელიც მან გამოთქვა 1927 წლის „ლიბერალიზმში“  მემარცხენე ჯგუფების ფაშისტების მიერ შევიწროების შესახებ. 2009 წელს ეკონომისტმა ჯ. ბრედფორდ დელონგმა და სოციოლოგმა რიჩარდ სეიმურმა გაიმეორეს ეს კრიტიკა.

1927 წლის „ლიბერალიზმში“ მიზესი წერდა: 

მიზესის ბიოგრაფი იორგ გუიდო ჰულსმანი ამბობს, რომ მიზესის ფაშიზმის მხარდამჭერად გამომცხადებელი კრიტიკოსები „აბსურდულნი“ არიან, რადგან, მისივე შენიშვნის თანახმად, სრული ციტატა ფაშიზმიდან მომდინარე საშიშროებას უსვამს ხაზს. ბიოგრაფის თანახმად, მიზესი მიიჩნევდა, რომ „საბედისწერო შეცდომა“ იქნებოდა ფაშიზმის „დროებით აუცილებლობაზე“ მეტად შეფასება, რომელიც დადგა კომუნიზმისა და სოციალიზმისგან მომდინარე საფრთხის გამო, ამის ილუსტრაცია კი რუსი ბოლშევიკები იყვნენ.
* *Epistemological Problems of Economics* (1933, 1960)
** *Epistemological Problems of Economics *
* *Memoirs* (1940)
* *Interventionism: An Economic Analysis* (1941, 1998)
* *Omnipotent Government: The Rise of Total State and Total War* (1944)
* *Bureaucracy* (1944, 1962)
* *Planned Chaos* (1947, added to 1951 edition of *Socialism*)
** *Planned Chaos*
* *Human Action: A Treatise on Economics* (1949, 1963, 1966, 1996)
* *Planning for Freedom* (1952, enlarged editions in 1962, 1974, and 1980)
* *The Anti-Capitalistic Mentality* (1956)
** Full text available  at the Ludwig von Mises Institute.
* *Theory and History: An Interpretation of Social and Economic Evolution* (1957)
** Full text available.
** Full audiobook available .
* *The Ultimate Foundation of Economic Science* (1962)
** *The Ultimate Foundation of Economic Science*
* *The Historical Setting of the Austrian School of Economics* (1969)
** *The Historical Setting of the Austrian School of Economics *
* *Notes and Recollections* (1978)
* *The Clash of Group Interests and Other Essays* (1978)
* *On the Manipulation of Money and Credit* (1978)
** *The Causes of the Economic Crisis*, reissue
* *Economic Policy: Thoughts for Today and Tomorrow* (1979, lectures given in 1959)
** *Economic Policy: Thoughts for Today and Tomorrow*
* *Money, Method, and the Market Process* (1990)
** *Money, Method, and the Market Process*
* *Economic Freedom and Interventionism* (1990)
* *The Free Market and Its Enemies* (2004, lectures given in 1951)
** *The Free Market and Its Enemies*
* *Marxism Unmasked: From Delusion to Destruction* (2006, lectures given in 1952)
* *Ludwig von Mises on Money and Inflation* (2010, lectures given in the 1960s)

**წიგნების განხილვა**
* “Review of *The Economic Munich* by Philip Cortney”. *The Freeman*, March 1955. Full issue available.

## რესურსები ინტერნეტში 
* ლუდვიგ ფონ მიზესი 

## სქოლიო
კატეგორია:ავსტრიელი ეკონომისტები
კატეგორია:დაბადებული  29 სექტემბერი
კატეგორია:დაბადებული 1881
კატეგორია:გარდაცვლილი 10 ოქტომბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1973
კატეგორია:ნიუ-იორკში გარდაცვლილები
კატეგორია:ლვოვში დაბადებულები