open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ყარაბაღი

**ყარაბაღი** (, ) — დღევანდელი აღმოსავლეთ სომხეთისა და სამხრეთ-დასავლეთ აზერბაიჯანის გეოგრაფიული რეგიონი, რომელიც მცირე კავკასიონის მაღლობიდან ვრცელდება მდინარე მტკვარსა და არაქსს შორის.

ტერიტორია პირობითად დაყოფილია სამ რეგიონად. ესენია: მაღალმთიანი ყარაბაღი (ისტორიული არცახი, დღესდღეობით მისი ტერიტორიის უმეტესი ნაწილი მდებარეობს მთიან ყარაბაღში), დაბლობი ყარაბაღი (მოიცავს სტეპებს  მდინარე მტკვარსა და მდინარე არაქსს შორის) და ზანგეზურის ქედის აღმოსავლეთ ფერდობი.

## ისტორია
### ანტიკურობა
რეგიონი, რომელსაც დღეს ყარაბაღი ეწოდება, უწინ სხვადასხვა კავკასიური ტომებით იყო დასახლებული და ითვლება, რომ სომხეთის სამეფომ დაიპყრო ძვ. წ. II საუკუნეში. ამასთან, შესაძლებელია, რომ ეს რეგიონი ადრე სომხეთის სატრაპიის შემადგენლობაში შედიოდა ერვანდუნების დინასტიის მმართველობის დროს, ძვ.წ. IV საუკუნემდე. 

### შუა საუკუნეები
არაბთა შემოსევებმა მოგვიანებით გამოიწვია რამდენიმე სომეხი მთავრის წინა პლანზე წამოწევა, რომლებიც მოვიდნენ, რათა დაემყარებინათ თავიანთი მმართველობა რეგიონში. საუკუნეების განმავლობაში მუდმივმა ომებმა ამ ტერიტორიაზე მცხოვრებ ადამიანებს აიძულა, (მათ შორის ყარაბაღის რეგიონში მცხოვრებლებს) ემიგრაციაში   წასულიყვნენ სხვა რეგიონებში. მონღოლთა ბატონობის პერიოდში სომეხთა დიდმა ნაწილმა დატოვა დაბლობი ყარაბაღი და თავშესაფრის ძებნა დაიწყეს მაღალმთიან რეგიონებში. 

მეთხუთმეტე საუკუნეში, გერმანელმა მოგზაურმა იოჰან შილტბერგერმა შეისწავლა დაბლობი ყარაბაღი და აღწერა ის, როგორც სომხეთის, დიდი და ლამაზი დაბლობი, რომელსაც იმ დროისათვის მუსულმანები მართავდნენ. მაღალმთიანი ყარაბაღი 821 წლიდან XIX საუკუნის დასაწყისამდე გადავიდა არაერთი სახელმწიფოს ხელში, მათ შორის  აბასიანთა სახალიფოს, ანისის სამეფოს, მონღოლ - ინხანთა, ყარა-ყოიუნლუს, აყ-ყოიუნლუს და სხვა სახელმწიფოების დაქვემდებარებაში.

### ადრეული თანამედროვე პერიოდი
1813 წელს, გულისტანის საზავო ხელშეკრულების თანახმად, ყარაბაღის მხარე სპარსელებმა დაუთმეს რუსეთის იმპერიას. რუსეთის მმართველობის პერიოდში ყარაბაღის (როგორც დაბლობი, ასევე მაღალმთიანი) რეგიონის ფართობი 13 600 კმ2-ს მოიცავდა, ხოლო შუშა იყო რეგიონის ყველაზე ცნობილი ქალაქი. რეგიონის მოსახლეობას ძირითადად შეადგენდნენ სომხები, ასევე თათრები, აზერბაიჯანელები და ქურთები. რუსებმა ჩაატარეს აღწერები 1823 წელს და შეამცირეს სოფლების რაოდენობა (თუმცა არა ადამიანების რაოდენობა) და შეაფასეს მთლიანი ყარაბაღის საგადასახადო საფუძველი, რომელშიც ასევე შედიოდა დაბლობი ყარაბაღიც. 

1823 წელს რუსების მიერ ჩატარებული პირველადი გამოკითხვისა და 1836 წელს გამოქვეყნებული ოფიციალური სტატისტიკის თანახმად, მაღალმთიან ყარაბაღში თითქმის მთელ მოსახლეობას სომხები შეადგენდნენ (96,7% -ს).  მთლიანი ყარაბაღის მოსახლეობას, უმეტესწილად შეადგენდნენ მუსულმანები.  

### თანამედროვე პერიოდი
რუსეთის იმპერიის დაშლის შემდეგ, ყარაბაღის ტერიტორიამ წარმოშვა კონფლიქტი სომხეთისა და აზერბაიჯანის ახლად ჩამოყალიბებულ რესპუბლიკებს შორის, რომელიც შემდეგ ომში გადაიზარდა.  პირველი მსოფლიო ომის დროს ოსმალეთის იმპერიის დამარცხების შემდგომ, ბრიტანეთის ჯარებმა დაიკავეს სამხრეთ კავკასია. 1920 წელს აზერბაიჯანი და სომხეთი საბჭოთა კავშირში მიიღეს და ყარაბაღის ტერიტორიაც საბჭოთა ხელისუფლებამ დაიკავა.

## სქოლიო
კატეგორია:კავკასია
კატეგორია:აზერბაიჯანი
კატეგორია:აზერბაიჯანის რეგიონები
კატეგორია:აზერბაიჯანის გეოგრაფია
კატეგორია:სომხეთი
კატეგორია:სომხეთის გეოგრაფია
სონა ახუნდოვა

**სონა ახუნდოვა-ბაღირბაიოვა** (; დ. 23 აგვისტო, 1896, შემახა — გ. 27 იანვარი, 1982, ბაქო) — აზერბაიჯანელი საბჭოთა სამეურნეო, სახელმწიფო და პოლიტიკური მოღვაწე, მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი (1952), აზერბაიჯანის სსრ მეცნიერებათა დამსახურებული მოღვაწე (1964) და ექიმი (1960).

## ბიოგრაფია 
დაიბადა 1896 წელს, ქალაქ შემახაში, მოსამსახურეთა ოჯახში. პირველადი განათლება მიიღო ჰაჯი ზეინაბაბდინ თაგიევის მიერ ორგანიზებულ გოგონათა გიმნაზიაში და დარჩა წმინდა ნინას პანსიონში. სასწავლებლის დამთავრების შემდეგ ჩაირიცხა კიევის უნივერსიტეტის მედიცინის ფაკულტეტზე. რევოლუციის გამო იძულებული გახდა ბაქოში დაბრუნებულიყო (1918), სადაც მან სწავლა არ გააგრძელა. აქტიური მონაწილეობა მიიღო აზერბაიჯანში საბჭოთა ხელისუფლების დამყარებაში. სწავლა განაგრძო მოსკოვის სახელმწიფო უნივერსიტეტის მედიცინის ფაკულტეტზე და 1923 წელს მიიღო დიპლომი მედიცინაში. სტუდენტობის დროს იგი შეხვდა ნარიმან ნარიმანოვს, ყაზანფარ მუსაბეიოვს, სულთან მაჯიდ ეფენდიევს. კარიერის ადრეულ წლებში მუშაობდა საავადმყოფოებში ბაქოში, განჯაში, ევლახში და მონაწილეობდა აზერბაიჯანში ფართოდ გავრცელებული ტრაქომიისა და თვალის არაინფექციური დაავადებების მკურნალობასა და პროფილაქტიკაში. დიდი სამამულო ომის დროს ბაქოს საავადმყოფოში დაჭრილებს უწევდა სამედიცინო დახმარებას.

1970 წელს წელს აირჩიეს აზერბაიჯანის ინსტიტუტის თვალის დაავადებათა კათედრის საპატიო სამეცნიერო მრჩევლად. იყო სსრკ უმაღლესი საბჭოს დეპუტატი; დაჯილდოებულია ლენინის ორდენით, შრომის წითელი დროშის ორდენითა და მედლებით.

## რესურსები ინტერნეტში 
* 

## სქოლიო 
კატეგორია:დაბადებული 23 აგვისტო
კატეგორია:დაბადებული 1896
კატეგორია:გარდაცვლილი 27 იანვარი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1982
კატეგორია:სსრკ-ის II მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატები
კატეგორია:მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორები
კატეგორია:აზერბაიჯანის სსრ დამსახურებული ექიმები
კატეგორია:აზერბაიჯანის სსრ მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწეები
კატეგორია:ბაქოში გარდაცვლილები
ბადუკის ტბები

**ბადუკის ტბები** — სამი მთის ტბის კასკადი, მდინარე ბადუკთან. წარმოადგენს ტებერდას მარცხენა შენაკადს. მდებარეობს ჰადიბიბესა და ბადუკსკის საზღვრებს შორის, დასავლეთ კავკასიაში, ყარაჩაი-ჩერქეზეთის ტერიტორიაზე. იმის გამო, რომ მდინარე ბადუკის ზემოთ სხვა ტბები ნაკლებად ცნობილია, ამ სამ ტბას ქვემო ბადუკის ტბებსაც უწოდებენ, თუმცა უფრო ხშირად მოიხსენიებენ და დამკვიდრებულია სახელი „ბადუკის ტბები“. 

## აღწერა
გამოკვლევებმა აჩვენა, რომ ეს არის მეწყერული წარმოშობის ტბები და მათი ასაკი არ აღემატება 150-200 წელს. ტბის გარშემო არის ფიჭვნარები და არყის ტყეები.

აღნიშნული ტბები განთქმულია ულამაზესი ბუნებით, ეს ტბები მდებარეობს თებერდას ნაკრძალის ტერიტორიაზე. ტრადიციულად ბადუკის სამივე ტბა მიეკუთვნება ეკო ტურიზმის ერთ-ერთ მთავარ ობიექტს. ბადუკის ტბებისკენ გზის საფასური შეადგენს 300 მანეთს, ღირებულება გამოწვეულია იმით, რომ ეს არის ყველაზე დიდი ბილიკი, რომელიც გადის თებერდის ნაკრძალის ტერიტორიაზე. ბილიკი და ზოგადად ეს მარშრუტი საკმაოდ სახიფათოა ტურისტებისთვის, ამიტომ საჭიროა ჯგუფს თან ახლდეს გიდი. 

ბადუკის ტბების სიახლოვეს,არის რამდენიმე დასახლება, მათ შორის აღსანიშნავია: ქალაქი თებერდა და სოფელი დომბაი.

პირველი ბადუკის ტბა ყველაზე პატარაა, მისი სიგრძე მხოლოდ 80 მეტრია. სიღრმე 4.5 მეტრი. წყლის ტემპერატურა ზაფხულში 5 გრადუსზეც კი არ იზრდება. დაშორება მისგან მეორე ტბამდე 260 მეტრია სწორი ხაზით.

მეორე ბადუკის ტბა ზღვის დონიდან 1987 მეტრის სიმაღლეზე მდებარეობს, სიგრძე 200 მეტრს აღემატება. მეორედან მესამე ტბისაკენ მიმავალი მარშრუტი დაახლოებით 130 მეტრი სიგრძისაა.

მესამე ბადუკის ტბა არის ყველაზე მაღალ ადგილას - ზღვის დონიდან 1990 მეტრ სიმაღლეზე. მისი ფართობია 3,6 ჰექტარი, მისი მაქსიმალური სიგრძე დაახლოებით 330 მეტრია, მისი სიგანე კი 200 მეტრია. სანაპირო ზოლია 0,9 კმ. ტბის სიღრმე - 9 მეტრამდე. მას ზოგჯერ დიდი ბადუკის ტბასაც უწოდებენ. მასში მოლურჯო-მომწვანო წყალია, ზაფხულში წყლის ტემპერატურა 10 გრადუსამდე ათბობს. 

ეს სამი ტბა ერთმანეთთან არც ისე შორსაა. ძირითადად ტბის აუზში გვხვდება კალმახი. ამ სამივე ტბაში დაახლოებით წყალმცენარეების 100-ზე მეტი სახეობაა.

## რესურსები ინტერნეტში
* Страница Бадукских озёр на сайте Тебердинского заповедника

კატეგორია: ყარაჩაი-ჩერქეზეთი კატეგორია: კავკასია
დასავლეთკავკასიური ჯიხვი

**დასავლეთ კავკასიური ჯიხვი**  (ლათ. Capra caucasica)  — წარმოადგენს კავკასიის ენდემურ სახეობას. ძირითადად გავრცელებულია კავკასიაში. დღეისათის ცნობილია მისი ორი სახეობა ეს არის დასავლეთკავკასიური ჯიხვი და აღმოსავლეთკავკასიური ჯიხვი. ისინი მიეკუთვნებიან წვრილჩლიქოსნების რიგს. დასავლეთ კავკასიური ჯიხვი მხოლოდ კავკასიონის დასავლეთ ნაწილშია გავრცელებული, მისი არეალი კი მოიცავს მთა ჩუგუშიდან მდინარე ბაქსანის სათავემდე ტერიტორიას. თუმცა გასულ საუკუნეში, ყოფილა შემთხვევები როცა დასავლეთ კავკასიური ჯიხვი ამ არეალის გარეთაც კი გვხვდებოდა, მაგალითად ბალყარეთის ჩერეკის სათავებამდე.

## აღწერა
დასავლეთ კავკასიური ჯიხვი, ძირითადად გვხვდება სუბალპურ და ალპურ მდელოებზე დაახლოებით 800-დან 4000 მეტრამდე ტერიტორიაზე ზღვის დონიდან. ძირითადი სტუმრობს ტყით დაფარულ ფერდობებს, კლდეების მახლობლად. 

ინდივიდების გამრავლების პერიოდი იწყება ნოემბრის შუა რიცხვებიდან და იანვრის ბოლომდე გრძელდება. ამ დროს წარმოიქმნება მდედრებისა და მამრების შერეული ჯგუფები.

მამრი სქესმწიფობას 5 წლის ასაკში აღწევს, ხოლო მდედრი 2 წლის ასაკში. მაკეობა 150-160 დღე გრძელდება. 

მის ძირითად საკვებს სუბალპური და ალპური ბალახეულობა წარმოადგენს, თუმცა ასევე იკვებება ხის ფოთლებით, ხის ქერქითა და წიწვებით. საინტერესოა ის ფაქტიც, რომ დასავლეთ კავკასიური ჯიხვი ძლიერ ეტანება მლაშე წყლებს და ხელოვნურ სამარილეებს. 

სამწუხაროა, მაგრამ ჯიხვი კავკასიონის ტერიტორიაზე გავრცელებული მტაცებლების ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანესს მსხვერპლ სახეობას წარმოადგენს, მასზე ნადირობს ფოცხვერი, მგელი და ჯიქი.
 
ჯიხვი სოციალური ცხოველია. ისინი ჯოგურად ცხოვრობენ. რამდენიმე ასეული ჯიხვი ერთ ფარაში ჩვეულებრივი მოვლენა იყო, თუმცა, ასეთი ფარები დღეს უკვე აღარ გვხვდება.

ჯიხვი იძლევა მაღალხარისხიან ხორცს, ტყავს, თივთიკს და რქებს. ამავე დროს სპორტული ნადირობის ობიექტია. ადვილად შინაურდება, თავისუფლად ეჯვარება შინაურ თხას და იძლევა მაღალპროდუქტიულ ჰიბრიდს.

ჯიხვი ძირითადად იკვებება ბალახით, მაგრამ წლის ცალკე სეზონებში მისი საკვების შემადგენლობა შეიცავს მერქნიანი მცენარეების ნაირგვარ ნაწილებს, ჯიხვის საკვებს შეადგენენ 100 სახეობაზე მეტი მცენარე. ჯიხვი ძოვს ადრე დილისა და საღამოს საათებში, ხოლო ზოგიერთ ადგილას მთელი ღამის განმავლობაში.

დღეისათვის ამ სახეობის არსებობა აღნიშნულია მდინარე ბაქსანის სათავეებში, რაც შეეხება იალბუზის ჩრდილოეთით მდებარე ტერიტორიას ის იქ აღაც გვხვდება. 

დასავლეთ კავკასიური ჯიხვი შედარებით დაბალია, თუმცა სხვა ჯიხვებისგან განსხვავებით საკმაოდ მსხვილი რქები აქვს. მისი რქების ფორმაც განსხვავებულია - რქები ზევით მიემართება და შემდეგ იხრება.  

ბოლო პერიოდში ამ ინდივიდის რიცხვი შემცირებულია, რისი მიზეზიც ბრაკონიერობაა. ჯიხვი ტყვეობას ადვილად ეგუება და მალე თვინიერდება. ჯიხვებისთვის ძირითად საფრთხეებს წარმოადგენს: ნადირობა, ასევე დერივატების გამოყენება - იგულისხმება ჯიხვის რქების წარმოება. ჯიხვების ერთ-ერთ მთავარ საფრთხეს ასევე წარმოადგენს:  რეკრეაცია/ტურიზმი (მათ შორის ალპინიზმი) და რეგიონალური კონფლიქტები.

## ლიტერატურა
* ბარჩილ ჯანაშვილი, ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 11, გვ. 569, თბ., 1987 წელი. 

## რესურსები ინტერნეტში
* დასავლეთ კავკასიური ჯიხვი
* ჯიხვები
* ჯიხვი
* ჯიხვები
* დასავლეთკავკასიური ჯიხვები

კატეგორია: კავკასია კატეგორია: ჩლიქოსნები კატეგორია: თხები
კატეგორია:ევროპის ძუძუმწოვრები
კატეგორია:საქართველოს ძუძუმწოვრები
ლენქორანის დაბლობი

**ლენქორანის დაბლობი** — დაბლობი სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზერბაიჯანში, კასპიის ზღვასა და თალიშის მთებს შორის. 

ლენქორანის დაბლობი ამიერკავკასიის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ადგილია. ეს არის მცირედ დაქანებული დაბლობი, რომელიც ოთხი ტერასით გადადის კასპიის ზღვისკენ. 

დაბლობი ძირითადად შედგება თიხის, ქვიშისა და კენჭებისაგან. მისი სიგანე მერყეობს 5-6 კილომეტრიდან სამხრეთით და ჩრდილოეთით 25-30 კილომეტრით. მის ტერიტორიაზე და კასპიის ზღვის მიმდებარედ წყლის მიდამოებში მდებარეობს ყიზილაღაჯის ნაკრძალი და ყურე. 

კასპიის ზღვის სანაპიროზე არის ჭაობიანი ადგილები. ნიადაგი არის სუბტროპიკული და ძლიერად იზოლირებულია ტყით. ლენქორანის დაბლობის ფერდობებზე შემორჩენილია წაბლის, ფოთლოვანი მუხისა და გაქვავებული ხეების უნიკალური რელიქტური „ჰირკანური“ ტყეები.

გეოგრაფიულად, ლენქორანის დაბლობი მიეკუთვნება ბუნებრივ პროვინციას. ეს პროვინცია მოიცავს 5 ადმინისტრაციულ ოლქს: ასტარა, ლენქორანი, მასალი, ლერიქი და იარდიმლი. ამავდროულად, ჯალილაბადის რაიონის ნაწილი შედის ამ პროვინციაში. ტერიტორიის საერთო ფართობი 4500 კმ²-ზე მეტია.

## კლიმატი
კლიმატი სუბტროპიკული ოკეანეურია. წლის განმავლობაში ნალექები ეცემა 1225 მმ, ხოლო დაბალმთიან სარტყელში 1400-1700 მმ (მაქსიმუმ ზამთარში).  ივნისი და ივლისი - ყველაზე მშრალი თვეებია, სწორედ ამ თვეებში ნალექები მინიმუმამდეა დაყვანილი. ზაფხული ცხელია, ხოლო ზამთარი მკვეთრად ზომიერი.

## ეკონომიკა
ეკონომიკის ძირითადი დარგებია ტურიზმი, ვაჭრობა, ტრანსპორტი, საკვები, ხე-ტყის წარმოება, თამბაქო, ქაღალდის მრეწველობა, სოფლის მეურნეობა (ციტრუსები, ბრინჯი, ხორბალი, ჩაი, ბამბა, შაქარი, ყვავილები, ვაშლი, ატამი, კივი, კიტრი და ხახვი) თევზაობა; რეგიონში არის რკინისა და ქვანახშირის საბადოები.

## ფაუნა
ლენქორანის დაბლობი საკმაოდ გამორჩეულია ამ კუთხით. ვხვდებით რამდენიმე ენდემური ჯიშის ფრინველს. ლენქორანის დაბლობზე გავრცელებული ფრინველებიდან აღსანიშნავია: ხონთქრის ქათამი, დურაჯი, ივეოსი, ფლამინგო, გედი, ბატი და მელოტა.

## ფლორა
ლენქორანის დაბლობის ტერიტორია ძირითადად დაფარულია ლელით, ლერწმითა და სხვა მცენარეებით. ასევე საკმაოდ ხშირი ტყით. ჭაობებში შემონახულია მურყანის ხშირი ტყეები. ლანკარნის დაბლობის ჭაობში იზრდება ლოტუსი. ადგილობრივ მოსახლეობას, რომლებიც ძირითადად არიან აზერბაიჯანელები, გაშენებული აქვთ ჩაის პლანტაციები, ბრინჯის მინდვრები და ხეხილის ბაღები, რეგიონში განვითარებულია ბოსტნეულის მოშენება, რომელიც საკმაოდ მაღალ დონეზე დგას.

## ლიტერატურა
* Ленкоранская низменность — статья из Большой советской энциклопедии. 
* Азербайджан: Общегеографическая карта / сост. и подгот. к изд. ПКО «Картография» в 2005 г.; гл. ред. Г.В. Поздняк; ред. Г.Ф. Кравченко, Н.Р. Монахова. — 1:750 000, 7,5 км в 1 см. — М., 2005 (М.: ПКО «Картография»).

## რესურსები ინტერნეტში
*Ленкоранская низменность. «География. Современная иллюстрированная энциклопедия.», под ред. проф. А. П. Горкина. Росмэн, 2006

კატეგორია:აზერბაიჯანის დაბლობები
დომბაი

**დომბაი** —  საკურორტო სოფელი ყარაჩაი-ჩერქეზეთის ტერიტორიაზე. სოფელი ყარაჩაევის რაიონის ნაწილია. მდებარეობს დაახლოებით 1600 მეტრის სიმაღლეზე, მთავარი კავკასიონის ქედის ჩრდილოეთ ძირში, მდინარეების ალიბეკისა და დომბეი-ულგენის შესართავთან. 2019 წლის მონაცემებით დომბაში ცხოვრობს 648 ადამიანი. ძირითადად ყარაჩაელები, ჩერქეზები და რუსები სახლობენ.

გზა უკავშირდება სოფელ თებერდას. ადმინისტრაციულ ცენტრამდე დაშორება დაახლოებით 120 კილომეტრია (გზის გავლით). მანძილი უახლოეს სარკინიგზო სადგურთან ქალაქ უტ-ძეგუტამდე კი დაახლოებით 100 კილომეტრია. 

## ისტორია
სიტყვა "დომბაი" ყარაჩაული წარმოშობის სიტყვაა და ნიშნავს  „ბისონს“. ერთხელ, დომბეის ტყეებში, კავკასიური ბისონის მთელი ნახირი შემოსულა. სწორედ აქედან მომდინარეობს სოფლის ეს სახელი.

რეგიონში აღნიშNული სოფლის გაჩენა დაკავშირებულია ტურიზმის განვითარებასთან, რომლის დასაწყისიც 1920-იანი წლებით თარიღდება, თუმცა არსებობს იმის მტკიცებულებაც, რომ ზოგიერთი ტურისტული ჯგუფი ამ ადგილებში ჯერ კიდევ იმყოფებოდა 1911 წელს. 1921 წელს აქ გამოჩნდა პირველი ორგანიზებული ტურისტული ბაზა. კურორტის პოპულარიზაცია სულ უფრო და უფრო მატულობს 1925 წლიდან. მიმდინარეობს სისტემატური გამოკვლევა და აღწერა მიმდებარე მწვერვალებისა და გადასასვლელებისა.

სპორტული კომპლექსის მასშტაბური მშენებლობა დომბაიში პოლიანაში დაიწყო მას შემდეგ, რაც რუსეთის ფედერაციის მინისტრთა საბჭოს გადაწყვეტილებით მაღალმთიან რაიონში დასვენების, ტურიზმის, თხილამურებით სრიალის განვითარებას შეუწყობს ხელს. 1972-1976 წლებში რეგიონში უკვე არსებობდა რამდენიმე სასტუმრო. 1984 წელს რეკონსტრუქცია ჩაუტარდა რამდენიმე სასტუმროს. 1936-1961 წლებში შეიქმნა და განვითარდა ალპური ბანაკი, სოფლის სამხრეთ-დასავლეთით. 

მდინარე ალიბეკის ზედა მიდამოებში მდებარეობს ალიბეკის საფეხმავლო ბანაკი - კავკასიაში ერთ-ერთი უძველესი, რომელსაც მიენიჭა ურბანული ტიპის დასახლების სტატუსი 1965 წელს .

სასტუმროებისა და ბანაკების ადგილების მშენებლობასთან ერთად, აშენდა საკაბელო გზები. 2004-2007 წლებში აშენდა ახალი საკაბელო მაგისტრალის სამი ხაზი - გონდოლას ერთი მონაკვეთი და ექვსი განყოფილების ორი მონაკვეთი, რომლებსაცც მოთხილამურეები გადაჰყავთ მუსა-აჩიტარას მთის მწვერვალზე (დაახლოებით 3200 მეტრზე).

სოფელში ეკონომიკური საქმიანობა ასოცირდება ტურისტულ მომსახურებასთან: არის უამრავი რესტორანი, კაფე და სასტუმრო. დომბეი ცნობილია, როგორც რუსეთში ზამთრის სპორტული ცენტრი.

## რესურსები ინტერნეტში
* Offizielle Ortswebsite  

კატეგორია: კავკასია კატეგორია: ზამთრის კურორტები
ერზის ნაკრძალი

**ერზის ნაკრძალი** () — განსაკუთრებულად დაცული ნაკრძალი რუსეთში, რომელიც კავკასიონის ჩრდილოეთ ფერდობზე, ჯეირახი ასინსკის აუზში, კლდოვანი ქედის მახლობლად მდებარეობს. ნაკრძალის მდინარეები, ასა და არმხი თერგს უერთდებიან. ტერიტორიის ჩრდილოეთის მესსამედი ტყეებითაა დაფარული, ხოლო ქედების სივრცე ალპური მდელოებითა და მთის სტეპებითაა დაფარული. ნაკრძალში 160-ზე მეტი ისტორიული და კულტურული ღირსშესანიშნაობაა დაცული - საბრძოლო კოშკები, ტაძრები, ნეკროპოლისის ტრაქტატები, წმინდა სამარხები და ინგუშების ანტკური, შუა საუკუნეებისა და გვიანი კულტურის სტრუქტურები. ნაკრძალი ინგუშეთში, ჯეირახის რაიონში მდებარეობს.

## ტოპოგრაფია
ერზის ნაკრძალი კავკასიონის ჩრდილოეთ ფერდობებზე მდებარეობს. ნაკრძალის ტერიტორიაზე სამხრეთიდან ჩრდილოეთისკენ მდინარეები ასა და არმხი მიედინებიან. ნაკრძალის ტერიტორიაზე ჩრდილოეთით ქვიშაქვის მთავარი ქედის პარალელურად მდებარეობს კარბონატული კლდე, რომელსაც „კლდოვანი ქედი“ ეწოდება. მთავარ ქედსა და კლდოვან ქედს შორის დეპრესიას „ჩრდილოეთ ჯურა“ ეწოდება. ნაკრძალის ლანდშაფტი მოიცავს ღრმა მდინარეების ველებისკენ განვრცობილ მთის ქედებს, სამხრეთით ციცაბო ფერდობებსა და ჩრდილოეთის ოდნავ დახრილ ფერდობებს. ნაკრძალის 2% კლდოვანი რელიეფითა და 3500 მეტრზე მაღალი მყინვარებითაა დაფარული. 

ერზის ნაკრძალში ნოტიო კონტინენტური კლიმატია, გრილი ზაფფხულით (კიოპენის კლიმატის კლასიფიკაცია). ნაკრძალის კლიმატი გრძელი ცივი ზამთა და მოკლე, გრილი ზაფხულია დამახასიათებელი. ერზის ნაკრძალის კლიმატს მისი სიმაღლე განსაზღვრავს: 2 000 მეტრს ქვემოთ კლიმატი თბილი და მშრალია, ხოლო 2 000 მეტრზე მაღლა - ცივი და ნალექიანი. ნალქიანი დღეების რაოდენობა წელიწადში 113 დღეა. ზაფხულში ძლიერი წვიმებია მოდის. საშუალო ტემპერატურა იანვარში 1.4 °C-ია (29.5 °F), ივლისში — 26.4 °C (79.5 °F).

## ფლორა და ფაუნა
ნაკრძალის დაახლოებით მესამედი ტყეებითაა დაფარული, ძირითადად ჩრდილოეთის დაბალ ფერდობებზე. ტყეები ძირითადად მუხებითა (კლდოვან ქედსა და დეპრესიაზე, 800 მეტრამდე) და წიფლითაა (1500 მეტრამდე) დაფარული. ნაკრძალში ხარობს ქაცვი, ტირიფი და თხილი. სუბ-ალპურ ზონაში კავკასიური როდოდენდრონი გვხვდება. 2 000 მეტრზე მაღლა, მაგრამ ალპურ ზონაზე დაბლა მთის ტყე-სტეპების ზონაა. 

ნაკრძალის ტერიტორიაზე ცხოველებს დღემდე შეისწავლიან, რადგანაც ნაკრძალი ერთ-ერთი უახლესი სისტემაა. 2016 წლის მონაცემებით, ნაკრძალის ტერიტორიაზე 115 სახეობის ფრინველი და 60 სახეობის ძუძუმწოვარი ბინადრობს.

## ეკოგანათლება და წვდომა
რადგანაც ერზის ნაკრძალი მკაცრადაა დაცული, საზოგადოებისთვის უმეტესწილად დაკეტილია. მისი მონახულება მხოლოდ მეცნიერებისთვის და „გარემოსდაცვითი განათლების მიღების“ მიზნით მიწვეული სტუმრებისთვისაა შესაძლებელი. ნაკრძალში რამდენიმე „ეკოტურისტული მარშრუტია“ მოწყობილი, რომლებიც საზოგადოებისთვის ხელმწისაწვდომია. თავშესაფრები პარკის გარეთ, ბუფერულ ზონაშია მოწყობილი. მთავარი ოფისი ქალაქ ნაზრანში მდებარეობს.

## რესურსები ინტერნეტში
* Map of Erzi Reserve, OpenStreetMap
* Map of Erzee Reserve, ProtectedPlanet 

## სქოლიო
კატეგორია:IUCN კატეგორია Ia
კატეგორია:ინგუშეთი
კატეგორია:რუსეთის ნაკრძალები
ლუკა მჟავანაძე

**ლუკა მჟავანაძე** (დ. 28 თებერვალი, 2004) — ქართველი ფეხბურთელი. ქუთაისის „ტორპედოს“ ნახევარმცველი.

## რესურსები ინტერნეტში
* ეროვნული ლიგის ოფიციალური ვებგვერდი

კატეგორია:დაბადებული 28 თებერვალი
კატეგორია:დაბადებული 2004
კატეგორია:ქუთაისის ტორპედოს ფეხბურთელები
კატეგორია:ქართველი ფეხბურთელები
ჭამალალები

**ჭამალალები** — დაღესტნის ანდიური ჯგუფის ხალხთა ჯგუფში შედიან. აღსანიშნავია, რომ იოანე ბაგრატიონის მონაცემებით, XVIII საუკუნის ბოლოს მათი რაოდენობა დაახლოებით 1207 კომლი ყოფილა.

ჭამალალები ევროპეიდული რასის კავკასიურ ტიპს მიეკუთვნებიან, საკმაოდ მაღლები და გრძელსახიანები არიან. თმები, კანი და თვალები ღია ფერის აქვთ. 

## ენა
ჭამალალური ენა ჩრდილოეთ დაღესტნურ ენათა ოჯახის ნახურ-დაღესტნური ჯგუფის ანდიურ ქვეჯგუფში შედის. აქვს ორი დიალექტი. 

## საქმიანობა
ჭამალალებისათვის მესაქონლეობა და მიწათმოქმედება არის დამახასიათებელი, რომელშიც წამყვანია მომთაბარე მეცხვარეობა, მიწათმოქმედებას კი მეორეხარისხოვანი ადგილი უკავია. ნაწილობრივ განვითარებული იყო მებაღეობა და მევენახეობაც, ხელოსნობის დარგებიდან განვითარებული იყო მაუდის, ნაბდების, ფარდაგების, სპილენძის ჭურჭლის წარმოება, ხის ჭურჭლის დამზადება, ასევე ვერცხლის დამუშავება, მჭედლობა და ტყავის დამუშავება. ტანსაცმელზე ატარებდნენ სხვადასხვაგვარ სამკაულებს, ვერცხლის მონეტებს, საყურეებს, ვერცხლისა და სპილენძის ძეწკვებს. ძველად მამაკაცებისთვის აუცილებელი ატრიბუტი იყო ხანჯალი, ვერცხლის ან წვრილი სპილენძის სარტყელი. ხინკალი ჭამალალების ყოველდღიური საჭმელი იყო. აკეთებდნენ სხვადასხვაგვარ ფაფებს.

## რელიგია
ჭამალალები მუსლიმი-სუნიტები არიან. მათ შემორჩენილი ჰქონდათ ზოგიერთი წარმართობის დროინდელი რწმენა-წარმოდგენა. წვიმის გამოწვევის მიზნით, გვალვის დროს სოფლის ყველა მცხოვრები მიდიოდა მთაში, კლავდნენ სამსხვერპლო კვიცს და მის სისხლს ტბაში ასხამდნენ, ხოლო ცხოველის ტყავს ტბაში აგდებდნენ, სწორედ ამ დროს კითხულობდნენ ლოცვას და მიმართავდნენ ღვთაებას, რომ მას წვიმა მიეცა მათთვის. ასეთი რწმენა წარმოდგენები არაერთია შემორჩენილი დღესაც ჭამალალებში.

## ფოლკლორი
ჭამალალებს აქვთ მდიდარი სასიმღერო და საცეკვაო ფოლკლორი. სიმღერებს ძირითადად ხუნძურ ენაზე ასრულებენ. მათი ძირითადი მუსიკალური ინსტრუმენტია ფანდური, ზურნა და დაირა. კალენდარული დღესასწაულებიდან დიდ მნიშვნელობას ანიჭებენ პირველი ხნულის გავლებას. შემორჩენილია წინაპრების კულტი, მაგიის სხვადასხვა ფორმა. 

## დღევანდელი ვითარება
დღეისათვის ჭამალალებს არაერთი პრობლემა აქვთ, მათ შორის უმთავრესია, ეთნოსის გათიშვა, რადგან ჩაჩნეთის შატოის რაიონში მცხოვრებ ჭამალალებს წინაპრების თავდაპირველი განსახლების არეალთან ინტენსიური კავშირი თითქმის აღარ აქვთ. მძიმე სიტუაციაა ტერიტორიასთან ერთად ენის მხრივაც. ჭამალალური ენა მხოლოდ ოჯახში სალაპარაკო ენაა, მისი ლექსიკური ფონდი საკმაოდ სწრაფად ღარიბდება.

## ლიტერატურა
* როლანდ თოფჩიშვილი კავკასიის ხალხთა ეთნოლოგია, თბ.,2012

კატეგორია:კავკასიის ხალხები
ჰაჯიყაბული

**ჰაჯიყაბული** () — ქალაქი აზერბაიჯანში და ჰაჯიყაბულის რაიონის ადმინისტრაციული ცენტრი. ჰაჯიყაბული არის სარკინიგზო და საავტომობილო ძირითადი პუნქტი. იგი მდებარეობს ამავე სახელწოდების ტბის შემოგარენში, შირვანის დაბლობის აღმოსავლეთ ნაწილში. 1934 წელს ჰაჯიყაბულს მიენიჭა სოფლის სტატუსი, ხოლო 1938 წელს კი ქალაქის სტატუსი.

## ლიტერატურა
*Кази-Магомед — статья из Большой советской энциклопедии. 

## რესურსები ინტერნეტში
*

## სქოლიო
კატეგორია:არანის რეგიონის ქალაქები
დაღესტნის ნაკრძალი

**დაღესტნის ნაკრძალი** () — განსაკუთრებულად დაცული ნაკრძალი რუსეთში. ნაკრძალში დაცულია რუსეთის ევროპული ნაწილის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, კასპიის ზღვის ჩრდილო-დასავლეთით მდებარე ქვიშის დიუნები და ქედები. ნაკრძალი მიგრატორი ფრინველებისთვის გამოსაზამთრებელი ადგილია და რუსეთის უმდიდრესი ნაკრძალია სახეობათა რაოდენობის მხრივ — ნაკრძალის ტერიტორიაზე, მის ბუფერულ ზონასა და დაქვემდებარებულ ნაკრძალებში 300-ზე მეტი სახეობაა აღმოჩენილი. ნაკრძალი „ფრინველებისა და ბიომრავალფეროვნების მნიშვნელოვანი სივრცის“ (IBAs) რამდენიმე ნაწილის შემადგენლობაში შედის. მის ტერიდოტიაზე მდებარეობს ევროპაში უმაღლესი ქვიშის დიუნი სარი-კუმი, რომლის სიმაღლეს 262 მეტრია. ნაკრძალი დაღესტანში, ტარუმოვსკის რაიონში მდებარეობს.

## ტოპოგრაფია
დაღესტნის ნაკრძალი კასპიის ზღვის ჩრდილო-დასავლეთ სანაპიროზე მდებარეობს, მდინარე კუმას ნაპირებზე. ნაკრძალი მოიცავს მდინარე კუმას დელტის დაბალ, ჭაობიან ტერიტორიებს, ისევე როგორც მთლიანად ყიზლარის ყურეს. ნაკრძალის აღმოსავლეთით ტიულენის კუნძული მდებარეობს, რომელიც სანაპიროდან 43 კმ-ითაა დაშორებული. ჩრდილოეთით ნახევრად უდაბნოს ლადშაფტიაწარმოდგენილი.

დაღესტნის ნაკრძალში ნოტიო კონტინენტური კლიმატია (კიოპენის კლიმატის კლასიფიკაცია). აღნიშნული კლიმატი ტემპერატურის ცვლილებებით ხასიათდება, როგორც დღიური, ისე სეზონური თვალსაზრისით. ზამთარი მშრალია, ზაფხული კი გრილი. ზაფხულში სარიკუმის დიუნი ძლიერ თბება და ტემპერატურა 55–60 °C-ს აღწევს. საშუალო ტემპერატურა იანვარში 1 °C-ია, ხოლო აგვისტოში +31 °C. საშუალო წლიური ნალექების რაოდენობა 336 მმ-ია.

## ფლორა და ფაუნა
ჭარობიან ტერიტორიაზე ძირიდთადად 1.5-3 მეტრის სიმაღლის ლერწმები ხარობს, მშრალ მდელოებზე კი ბალახი და ისლისებრნი. ჭაობიან ტერიტორიაზე ძუძუმწოვრებიდან გარეული ღორი, ონდატრა და წყლის ვირთხა ბინადრობს. *Birdlife International*-ის განსაზღვრებით, მდინარე კუმას დელტის საზღვრეები *ფრინველთა და ბიომრავალფეროვნების მნიშვნელოვან სივრცეებს* მოიცავს.

ნაკრძალის ტერიტორიაზე მდებარეობს დაუცველი დალმაციური პელიკანი, ერთ-ერთი უდიდესი ფრინველი, რომელსაც 3 მეტრის სიგრძის ფრთები აქვს. მარილიან ჭაობებში იბისები, კრონშნეპი და ყანჩისებრნი ბინადრობენ.

## ეკოგანათლება და წვდომა
ნაკრძალი განსაკუთრებით დაცულ ტერიტორიათა რიცხვს მიეუთვნება, რის გამოც საზოგადოებისთვის უმეტესწილად დაკეტილია. მისი მონახულება მხოლოდ მეცნიერებისთვის და „გარემოსდაცვითი განათლების მიღების“ მიზნით მიწვეული სტუმრებისთვისაა შესაძლებელი. მთავარი ოფისი ქალაქ მაჰაჩყალაში მდებარეობს.

## რესურსები ინტერნეტში
* დაღესტნის ნაკრძალის რუკა 

## სქოლიო
კატეგორია:რუსეთის ნაკრძალები
კატეგორია:1987 წელს დაარსებული დაცული ტერიტორიები
კატეგორია:დაღესტანი
ვასილ ბარნოვის ქუჩა

**ვასილ ბარნოვის ქუჩა** — ქუჩა თბილისში, მთაწმინდისა და ვაკის რაიონებში (ვერა, ვაკე) ძმები კაკაბაძეების ქუჩიდან მრგვალ ბაღამდე (ყოფილ ვაკის სკვერამდე). წარმოიქმნა XIX საუკუნის 80-იან წლებში. 1884 წელს მას ღუნიბის ქუჩა ეწოდა (სახელი დაერქვა ღუნიბის ციხესიმაგრის დაცემისა და შამილის დატყვევების 25 წლისთავთან დაკავშირებით). ადრე მხოლოდ ვერის უბანს მოიცავდა. ვაკის უბნის განაშენიანების შემდეგ ქუჩაც გაიზარდა და 1922 წელს ვასილ ბარნოვის სახელი დაერქვა (იგი ამ ქუჩაზე ცხოვრობდა). გრძელდებოდა ვაკის პარკამდე. 1992 წელს მის ერთ მონაკვეთს, მრგვალი ბაღიდან არჩილ მიშველაძის ქუჩამდე ეწოდა ირაკლი აბაშიძის სახელი. ქუჩაზეა XIX  საუკუნის საცხოვრებელი სახლები. ყოფილი ლევანდოვსკის კერძო გიმნაზიის შენობა (№10,  XIX საუკუნის 90-იანი წლები). ბარნოვისა და ირაკლი აბაშიძის ქუჩების შესაყართან, მრგვალ ბაღში, დგას რაფიელ ერისთავის ბიუსტი (მოქანდაკე ელგუჯა ამაშუკელი, არქიტექტორი გ. მირიანაშვილი) და სკულპტურული კომპოზიცია „პატარა უფლისწული“ (მოქანდაკე ი. ჟვანია). აქვს 3 ჩიხი.
 
## ლიტერატურა 
ბარნოვი
კატეგორია:ვაკის რაიონის ქუჩები
გუსარი

**გუსარი** (, ) — ქალაქი აზერბაიჯანში და გუსარის რაიონის ადმინისტრაციული ცენტრი. მდებარეობს კავკასიონის მთისწინეთში, ხუდათის სარკინიგზო სადგურიდან სამხრეთ-დასავლეთით 35 კილომეტრში, დედაქალაქ ბაქოდან 180 კილომეტრში.

## მოსახლეობა და რელიგია
გუსარი თავისი ისტორიის განმავლობაში საცხოვრებელი ადგილი  იყო რუსებისთვის, ებრაელებისთვის, ლეზგებისთვისა და აზერბაიჯანელებისათვის. როდესაც ირანის სამხედრო ლიდერმა ნადირ შაჰ ავშარმა  1731 წელს გუსარი დაიპყრო აქ დარჩენილი ებრაელები ისლამზე გადაიყვანა. ებრაელთა ძირითადმა ნაწილმა კი XVIII საუკუნის ბოლოს გუსარი დატოვა, ხოლო XIX საუკუნის დასაწყისში ისინი ყუბაში დასახლდნენ . 

1897 წლის აღწერის შედეგებმა აჩვენა, რომ გუსარის მოსახლეობა 1595 ადამიანს შეადგენდა, რომელთაგანაც 936 მართლმადიდებელი იყო, 361 მუსლიმი და 211 ებრაელი  . 1910, 1912, 1915 და 1916 წლების „კავკასიური კალენდრის“ თანახმად, მისი მოსახლეობა ძირითადად რუსებისგან შედგება. 1910 წლის ასევე „კავკასიური კალენდრის“ თანახმად, გუსარში 1908 წელს 1044 ადამიანი ცხოვრობდა, 1912 წელს 1047 ადამიანი, ხოლო 1915 და 1916 წლებში კი 1203 ადამიანი.
   

1921 წელს აზერბაიჯანის აღწერის მონაცემებით, მოსახლეობის 32,1%-ს შეადგენდნენ რუსები , 28,3%-ს ლეზგები, 27,6%-ს აზერბაიჯანელები, 4,1%-ს ებრაელები, 3,6%-ს სპარსელები, ხოლო 2,0%-ს მმთიელი ებრაელები. 

1936 წელს, მოსახლეობა 3.4 ათას ადამიანს შეადგენდა  , ხოლო 1959 წლის აღწერის მონაცემებით კი 7 366 ადამიანს  . 

ქალაქის 1979 წლის აღწერის მონაცემებით, ქალაქ გუსარის მოსახლეობა იყო 12 225 ადამიანი იყო  , ხოლო 1989 წელს მიაღწია 14 230 ადამიანს  . 1970-80-იან წლებში, აქ მცხოვრებ ებრაელთა უმეტესი ნაწილი ისრაელში გაემგზავრა.

## გეოგრაფია
ყველაზე მაღალი ტემპერატურა რაც დაფიქსირებულია შეადგენდა +39 ° C-ს ( დაფიქსირდა 2014 წელს), ხოლო მინიმალური ტემპერატურა კი −31° C -ს შეადგენდა (დაფიქსირდა 1943 წელს). საშუალო წლიური ნალექი დაახლოებით 498 მმ-ს ტოლია.  როგორც წესი, რეგიონში პირველი თოვლი მოდის ოქტომბრის ბოლოდან ნოემბრის დასაწყისამდე პერიოდში. საშუალო თვიური ტემპერატურა ძალიან ახლოს არის ისეთი ქალაქებთან, როგორებიცაა: ვენა, ლიუბლიანა და ბუდაპეშტი.

## ეკონომიკა
ქალაქში მდებარეობს საკონსერვო, რძის და ასფალტის ქარხნები.

## რესურსები ინტერნეტში
* ოფიციალური საიტი

*
* kycap.com

## სქოლიო
კატეგორია:ყუბა-ხაჩმაზის რეგიონის ქალაქები
ზრიხი

**ზრიხი** — დაღესტნის ახინსკის რაიონის მთის სოფელი. მდებარეობს სამურის მარცხენა ნაპირზე.

## გეოგრაფია
ჩრდილოეთიდან მდინარის ხეობის გასწვრივ გადაჭიმულია სამურის ქედი. სოფლის მახლობლად მდებარეობს, იალკის მწვერვალი (3004 მეტრი). სოფელ ზრიხის მახლობლად სამურის ქედის ხეობებზე, მრავალი მდინარე ჩამოდის, მათ შორის ერთ-ერთი სოფელშიც მიედინება. სოფლის მახლობლად, ჰელმეტ-ახტინსკის ქედის ულამაზესი ხედი იშლება, სადაც წიწვოვანი მცენარეები ჭარბობს, ვიდრე სამურის ქედზე. ჰელმეტ-ახტინსკის ქედის უნიკალურობა მდგომარეობს, მის არეალზე გავრცელებულ უნიკალურ ფიჭვში, რომელიც ენდემური ჯიშისაა. ზრიხში მდინარეები არ არის ღრმა, მაგრამ ზაფხულში, როდესაც მყინვარების დნობა იწყება, ძლიერი წვიმისას შესაძლებელია ტალახის ნაკადმა წყალდიდობა გამოიწვიოს. 

დაშორება ზრიხიდან ახტას რაიონის ცენტრამდე არის 16 კილომეტრი. სოფელი რუთული, სოფელ ზრიხიდან 17 კილომეტრში მდებარეობს. უახლოესი რკინიგზის სადგურია ბელიძი 118 კილომეტრით. უახლოესი ქალაქი, დერბენტი, 116 კილომეტრით არის დაშორებული.

## მოსახლეობა
სოფელში 553 კომლი ცხოვრობს, ხოლო მოსახლეობა 1871 ადამიანს შეადგენს. 2010 წლის მოსახლეობის მთლიანი რუსული აღწერის შედეგების თანახმად, სოფელში ცხოვრობდა 1839 ადამიანი. 2002 წლის აღწერის მონაცემებით ზრიჰში 1,790 ადამიანი იყო. რელიგიით, სუნიტი მუსლიმები. 1869 წელს სოფელში ცხოვრობდა 485 ადამიანი, რომელთაგან კაცები - 255; ქალები კი 230 იყვნენ. 1886 წელს სოფელში ცხოვრობდა 768 ადამიანი. 

## ისტორია
1839 წელს ზრიხმა ანექსია განიცადა, გახდა დაღესტნის რეგიონის სამურის რაიონის ნაწილი. სოფელთან ერთად, ჩამოყალიბდა ზრიხის სოფლის საზოგადოება, როგორც რუსეთის ნაწილი. XIX საუკუნეში ზრიხში სასამართლო პროცესები მიმდინარეობდა კადიებისა და უხუცესების მიერ შარიათისა საფუძველზე  მთის წეს-ჩვეულების მიხედვით.
სოფელის ლეზგური სახელი „ცურგიარი“ მომდინარეობს სიტყვიდან „ცური“, რომელიც სპილენძს ნიშნავს. სწორედ აქედან წარმოიშვა მისი რუსული სახელი „ზრიხ“.

## ინფრასტრუქტურა
სოფელში არის კულტურის სახლი. ასევე, სოფელში მდებარეობს XIX საუკუნით დათარიღებული მეჩეთი, სკოლა და ბიბლიოთეკა.

## ეკონომიკა
სოფელში არ არსებობს კოლექტიური მეურნეობა ან სასოფლო-სამეურნეო ასოციაციების სხვა ფორმები, რის შედეგადაც კერძო საწარმოები სოფლის მთავარი ეკონომიკური ერთეულს წარმოადგენს. 90-იანი წლების დასაწყისში ადრე აყვავებული მებაღეობა გაფუჭდა. სოფლის მეურნეობა, რომელსაც ძირითადად კომბოსტო წარმოადგენდა, სოფელში ასევე არ არის განვითარებული. თუმცა, მეცხოველეობა ფართოდ არის განვითარებული: მოსახლეობა ფლობს 1,537 თავშესაქცევ პირუტყვს, ხოლო 700 მსხვილ პირუტყვს.

## რესურსები ინტერნეტში
* Сайт Ахтынского района
* В селении Зрых Ахтынского района приведены в надлежащий порядок дороги и горные родники — РИА Дагестан
* Бизнесмен из Одессы построил в Дагестане мечеть — Одесса ТВ 

კატეგორია: კავკასია
კეზენოიამი

**კეზენოიამი** () — ტბა რუსეთში, ჩეჩნეთის ვედენოს რაიონის და დაღესტნის ბოთლიხის რაიონის საზღვარზე. მიეკუთვნება მდინარე სულაკის აუზს. წარმოადგენს რეგიონული მნიშვნელობის ჰიდროლოგიურ ბუნების ძეგლს. მდებარეობს სუბალპური მდელოების სარტყელში. ზაფხულში ტბაში წყალი 17-18 გრადუსამდე თბება. ზამთარში კი ყინულის საფრის სისქე აღწევს 60–80 სმ-ს. წყლის მოცულობა 62 მილიონი მ³ შეადგენს. ზღვის დონიდან სიმაღლე 1854 მეტრია. 

ბუნებრივი კაშხალი, რომელიც მდებარეობს ტბის დასავლეთ ნაწილში, 100 მეტრზე მეტ სიმაღლეს აღწევს. ტბის ქვაბულს ციცაბო ფერდობები და ბრტყელი ფსკერი აქვს. მაქსიმალური სიღრმე 74 მ. ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ გადაჭიმულია 2 კმ-ზე, ხოლო დასავლეთიდან აღმოსავლეთისაკენ 2,7 კმ-ზე. მაქსიმალური სიგანე 735 მ. სანაპირო ზოლის სიგრძეა 10 კმ. ტბა იკვებება მდინარეებითა და მასში ჩამდინარე ნაკადულებით. წყლის დონე წლიდან წლამდე იცვლება.

არქეოლოგიური ძეგლებიდან მნიშვნელოვანია ნახის (ჩეჩნური) საბრძოლო და საცხოვრებელი კოშკები, შუა საუკუნეების ნახის ციხე, უძველესი სამარხები და ასევე ჩეჩნეთის ზოგიერთი ადრეული მეჩეთი.

2015 წლის 18 აპრილს ტბის სანაპიროზე გაიხსნა ტურისტულ-გამაჯანსაღებელი კომპლექსი „კეზენოი-ამი“. სპორტულ და ტურისტულ კომპლექსში შედის სასტუმრო, რომელსაც აქვს 58 ოთახი. ასევე ცალკეა განთავსებული კოტეჯები, სპორტული კომპლექსი ფართობით 1200 მ², სპორტული მოედანი, ნავსადგური, კაფე-ბარი, რესტორანი და სხვა ობიექტები.

1970-1980 წლებში ტბაზე განთავსებული იყო სსრკ ოლიმპიური სანაოსნო გუნდის ბაზა, თუმცა რესპუბლიკაში საომარი მოქმედებების დროს ბაზა მთლიანად განადგურდა.

2015 წელს, რუსეთის ნიჩბოსნობის ფედერაციის პრეზიდენტმა ვენიამინ ბუტმა განაცხადა, რომ აპირებს კეზენოიამზე განაახლოს რუსეთის ეროვნული ნაკრების ვარჯიშები ნიჩნოსნობაში. 2017 წლის ივლისში ტბაზე შედგა პირველი შეჯიბრება „კეზენოი-თასი 2017“, რომელშიც მონაწილეობდნენ 8 ქვეყნის სპორტსმენები.

ტბას რამდენიმე სახელი აქვს, მათგან გამოსარჩევია: კეზენოი-ამი, კაზენოი-ამი, კაზენოიამი, ეიზენამი, გოლუბოე და რეტლო.

## რესურსები ინტერნეტში
* Экологический десант на озере Кезеной-Ам | Грозный Информ
* ОЗЕРО КЕЗЕНОЙ-АМ 

კატეგორია:ჩეჩნეთის ტბები
კატეგორია:დაღესტნის ტბები
კატეგორია:ტბები ანბანის მიხედვით
ჩრდილოეთ ოსეთის ნაკრძალი

**ჩრდილოეთ ოსეთის ნაკრძალი** () — განსაკუთრებულად დაცული ნაკრძალი რუსეთში, კავკასიონის მთიანეთის ჩრდილოეთ ფერდობებზე, რომელიც 650-დან 4249 მეტრამდე სიმაღლის ქედებს მოიცავს. ნაკრძალის ტერიტორიაზე 76 მყინვარი მდებარეობს, რომელთა ფართობი 37 კმ²-ია. ნაკრძალი მდინარე არდონის ტერიტორიაზე, ჩრდილოეთ ოსეთში, ალაგირსკის რაიონშია მოქცეული. ნაკრძალი ოფიციალურად 1967 წელს შეიქმნა და 29 000 ჰექტარი ფართობი უკავია.

## ტოპოგრაფია
ჩრდილოეთი ოსეთის ნაკრძალი მოიცავს მთიან ციცაბო ფერდობებსა და ღრმა წყლების ველებს. მდინარე არდონის აუზს ხუთი პარალელური ქედი აქვს. ნაკრძალი ჩრდილოეთით ქალაქ ალაგირამდე ვრცელდება, აღმოსავლეთით მდინარის ველების ჩრდილოეთ ფერდობებს მოიცავს, სამხრეთით კავკასიონის მთიანეთის მთავარი ქედებია, ხოლო დასავლეთით ალანიის ეროვნული პარკი. ნაკრძალში 100-ზე მეტი მდინარეა. უმაღლესი მწვერვალია მთა უილპატა (4646 მ.)ნაკრძალში ოთხი სექტორია: **Arhonskim** (8685 ჰექტარი) — მყინვარებისა და ცირკების არეალი, რომელიც თოვლითა და ზვავებით ივსება. დღეისთვის მყინვართა უმრავლესობა ზომაში მცირდება. სექტორი **Buronsky** 6820 ჰექტარ ტერიტორიას მოიცავს. **Tseyskoe** (9152 ჰექტარი) - სექტორში მდებარეობს ნაკრძალის უდიდესი მყინვარი. შემორჩენილია არყის ტყის ნაშთები. სექტორი **Fiagdonskaya** (4873 ჰექტარი) მდინარე არდონის ყველაზე დიდი შენაკადის ტერიტორიას მოიცავს. 

ნაკრძალში ნოტიო კონტინენტური კლიმატია, გრილი ზაფხულით (კიოპენის კლიმატის კლასიფიკაცია). ნაკრძალის კლიმატი გრძელი ცივი ზამთა და მოკლე, გრილი ზაფხულია დამახასიათებელი. საშუალო ტემპერატურა თებერვალში (ყველაზე ცივი თვე) —8.8 °C-ია, ხოლო ივლისში 12.1 °C. საშუალო წლიური ნალექების რაოდენობა 800 მმ-ია. 

## ფლორა და ფაუნა
ნაკრძალის 70%-ზე მეტი კლდეებსა და მყინვარებს უკავია, ხოლო 30% ალპურ მდელოებსა და ტყეებს. ნაკრძალის ჩრდილოეთ ფერდობებზე ჩვეულებრივ წიფელი და რცხილა ხარობს, სამხრეთ ფერდობებზე მუხისა და თხილის კორომებია. ნაკრძალში ტრაქეოფიტების 1383 სახეობაა აღწერილი, რომელთაგანც 200 კავკასიის ენდემური სახეობაა.

ნაკრძალის ტერიტორიაზე ბიომრავალფეროვნების რამდენიმე ეკოზონაა. ნაკრძალის ტერიტორიაზე ბინადრობს ბიზონების მცირე ჯოგი. მეცნიერებს 58 სახეობის ძუძუმწოვარი და 208 სახეობსი ფრინველი ჰყავთ შესწავლილი..

## ეკოგანათლება და წვდომა
რადგანაც ერზის ნაკრძალი მკაცრადაა დაცული, საზოგადოებისთვის უმეტესწილად დაკეტილია. მისი მონახულება მხოლოდ მეცნიერებისთვის და „გარემოსდაცვითი განათლების მიღების“ მიზნით მიწვეული სტუმრებისთვისაა შესაძლებელი. ნაკრძალში რამდენიმე „ეკოტურისტული მარშრუტია“ მოწყობილი, რომლებიც საზოგადოებისთვის ხელმწისაწვდომია. ბილეთების შეძენა შესასვლებებშია შესაძლებელი. მნახველებმა ბილიკებს არ უნდა გადაუხვიონ და ნაკრძალის ტერიტორია იმავე დღეს უნდა დატოვონ. მთავარი ოფისი ქალაქ ალაგირში მდებარეობს.

## რესურსები ინტერნეტში
* Topographic ჩრდილოეთ ოსეთის რუკა, Geosfera.org
* ჩრდილოეთ ოსეთის ნაკრძალის რუკა, OpenStreetMap
* ჩრდილოეთ ოსეთის ნაკრძალის რუკა, ProtectedPlanet 

კატეგორია:IUCN კატეგორია Ia
კატეგორია:რუსეთის ნაკრძალები
კატეგორია:1967 წელს დაარსებული დაცული ტერიტორიები
ყარაყოისუ

**ყარაყოისუ** — მდინარე რუსეთში დაღესტანში, მდინარე ავარსკის ყოზუს მარჯვენა შენაკადი. ის მიედინება შაროდინის, გუნიბსის და გერგელსის რაიონებში. 

## გეოგრაფია
მდინარე ყარაყოისუ წარმოიქმნება დიულტი-დაგის ქედის ფერდობზე, ხალახურკაცის უღელტეხილის ჩრდილო-დასავლეთით 0.9 კილომეტრში. მიედინება ჩრდილო-აღმოსავლეთის მიმართულებით. 

მდინარის სიგრძე 93 კილომეტრია, წყალშემკრები ფართობი 3720 კმ², მისი საშუალო სიმაღლე 2260 მ. მდინარის აუზის უმეტესი ნაწილი (80%) მდებარეობს 1500 მეტრზე მაღლა. მდინარის ზედა ნაწილში მდებარეობს დაღესტნის ბუნებრივი ძეგლი - ჩირქალიუს ჩანჩქერი. მთლიანი სიმაღლე 30 მეტრამდეა.

ძირითადად  წვიმის წყალი მონაწილეობას იღებს მდინარის კვებაში. მდინარის ძირითადი ეტაპებია გაზაფხული-ზაფხული წყალდიდობა და ზამთრის დაბალი წყლის სეზონი. 

რიზორის შესართავიდან წითელ ხიდამდე (სოფელ გუნიბიდან 5 კილომეტრით), მდინარე ქმნის ღრმა ვიწრო ხეობებსა და კანიონებს, ამ მონაკვეთში მდინარის მთლიანი ვარდნა 80 მეტრამდეა.

წყალშემკრებლის მნიშვნელოვანი ნაწილი შედგება თიხის ნაშალისგან, ქვიშისაგან და კირქვისგან. აუზის სიგრძე ხალახურკატის უღელტეხილიდან პირდაპირ ხაზში 75 კილომეტრია, საშუალო სიგანე კი 45 კილომეტრი. ამ ადგილას წყალშემკრები მკვეთრად ასიმეტრიულია.

წალიწადის განმავლობაში ჩამონადენი წლის განაწილება ძალიან არათანაბარია. წლიური ნაკადის მოცულობიდან დაახლოებით 50-60% მოდის ზაფხულ-შემოდგომაზე, დაახლოებით 5-6% - ზამთარში. წყლის მაქსიმალური გამონადენი ყველაზე ხშირად იქმნება ივნისს-აგვისტოში, როდესაც ძლიერი ნალექი მოდის.

ბოლო პერიოდში მდინარეზე შეინიშნება საშიში ჰიდროლოგიური მოვლენები, ხშირია მდინარისგან გამოწვეული წყალდიდობები.

მისი მარჯვენა მხარე მთლიანი ფართობის 70%-ს შეადგენს. მდინარის ყველაზე მნიშვნელოვან შენაკადებს შორის შეგვიძლია განვასხვაოთ შემდეგი მდინარეები: რისორი (38 კმ), ყარა-ლაზურგუერი (32 კმ), ბეტსორი (29 კმ), ცამითაი (28 კმ) და ყოზიუ ყაზიყუმოხი (81 კმ).

## ტოპონიმი
სახელი „კოისუ“ მიიღო თურქულიდან (კუმიკი) „კოი სუვ“ - ცხვრის წყალი და „კარა“ კი ნიშნავს შავ ფერს.

## ეკონომიკა
მდინარის წყალი გამოიყენება სოფლებისა და მინდვრების წყალმომარაგებისა და სარწყავად. მდინარეზე აშენდა 2 ჰიდროელექტროსადგური: გერგებსკაია (დაღესტნის ჰიდროელექტროსადგური, 1940 წელს) და გუნიბსკაია (2005 წელს). რუსეთის გარემოს დაცვის სამინისტროს მიხედვით, იგი მიეკუთვნება დასავლეთ კასპიის აუზის ოლქს.

## რესურსები ინტერნეტში
* 
* 
* 
* 
* 
* 

კატეგორია: კავკასია კატეგორია: დაღესტანი
ყაბარდო-ბალყარეთის ნაკრძალი

**ყაბარდო-ბალყარეთის ნაკრძალი** () — განსაკუთრებულად დაცული ნაკრძალი რუსეთში, კავკასიონის მთავარ ქედზე. მოიცავს ევროპის ყველა იმ მთას, რომელთა სიმაღლე 5 000 მეტრს აღემატება, გარდა იალბუზისა და მყინვარწვერსა. ნაკრძალის ტერიტორიაზე მდებარეობს ცნობილი *ბეზენგის კედელი*, რომელიც გისტოლას (4859 მ.), კატინაუს (4858.8 მ.) ჯანღას (5058 მ.), აღმოსავლეთ ჯანღას (5033 მ.) და შხარა 5068 მ.) მოიცავს. ნაკრძალის საზღვარში 256 მყინვარი მდებარეობს. ნაკრძალი ყაბარდო-ბალყარეთის რესპუბლიკაში, ჩერეკსკის რაიონში მდებარეობს. შეიქმნა 1976 წელს და მოიცავს 82 507 ჰექტარ ტერიტორიას.

## ტოპოგრაფია
ნაკრძალის ტერიტორია მოიცავს მთებს, რომელთა სიმაღლე 1800-დან 5204 მეტრამდეა. ნაკრძალის 60% ალპურ ზონას მიეკუთვნება. 

ყაბარდო ბალყარეთის ნაკრძალი ნოტიო კონტინენტური კლიმატის სარტყელშია (კიოპენის კლიმატის კლასიფიკაცია). ეს კლიმატი ტემპერატურის ცვლილებებით გამოირჩევა, როგორც დღიური, ისე სეზონური მახასიათებლებით: ზაფხული რბილია,ხოლო ზამთარი ცვიდი და თოვლიანი. ნაკრძალში კლიმატი დიდწილად განპირობებულია სიმაღლებრივი ამპლიტუდით: 2000 მეტრზე იანვარში მინიმალური ტემპერატურა -30 C-ს აღწევს, ხოლო 4 000 მეტრის სიმაღლეზე მინიმალურმა ტემპერატურამ -50 C-ს შეიძლება მიაღწიოს.

ნაკრძალის ტერიტორიაზე, ჩეგამისა და ბეზენგის ხეობებში საფრთხის ქვეშ მყოფი დასავლეთ კავკასიური თხა-ანტილოპის ორი სუბ-სახეობა ბინადრობს. ნაკრძალის ტერიტორიაზე ბინადრობს მელა, ჯაკალი, გარეული კატა, კვერნა და მღრღნელების, ბიგასებრნთა და ღამურათა რამდენიმე სახეობა. ნაკრძალის ტერიტორიაზე ერთადერთი სახეობის თევზი, კალმახი ბინადრობს.

## ეკოტურიზმი
ყაბარდო-ბალყარეთის ნაკრძალი განსაკუთრებულად დაცული ნაკრძალების რიცხვს მიეკუთვნება და საზოგადოებისთვის დიდწილად დაკეტილია. მისი მონახულება მხოლოდ მეცნიერებისთვის და „გარემოსდაცვითი განათლების მიღების“ მიზნით მიწვეული სტუმრებისთვისაა შესაძლებელი. მთავარი ოფისი ქალაქ კაშხათაუში მდებარეობს.

ნაკრძალის ტერიტორიაზე რამდენიმე „ეკოტურისტული მარშრუტია“ მოწყობილი, რომელიც საზოგადოებისთვის ხელმისაწვდომია, თუმცა ნებართვის მიღება აუცილებელია. მთავარტურისტულ მარშრუტებს შორის ყველაზე პოპულარულია: ბეზენგის მყინვარისკენ მიმავალი ბილიკი, რომელზეც საინფორმაციო დაფებით და პლაკატებია განთავსებული. დაკვირვებისთვის სპეციალური კოშკებია აშენებული. ბილიკი ხუ ჩუხურის ჩანჩქერზე გადის. მიჯირღის ბილიკი სამკილომეტრიანი ბილიკია, რომელიც მიირღის მყინვარის ძირში მდებარე ტბისკენ მიდის. ნარზანის ბილიკის მეშვეობით ვიზიტორებს ჩეგამის ტყის გამოკვლევა და ბუნებრივი მინერალური წყლების ნახვა შეუძლიათ.

## რესურსები ინტერნეტში
* ნაკრძალის ოფიციალური ვებ-საიტი 
* Map of Kabardino-Balkarian Reserve, OpenStreetMap
* ყაბარდო-ბალყარეთის ნარძალის რუკა 
* Designation as "Important Bird and Biodiversity Area" (IBA) by Birdlife International.org 

## სქოლიო
კატეგორია:ყაბარდო-ბალყარეთი
კატეგორია:IUCN კატეგორია Ia
კატეგორია:რუსეთის ნაკრძალები
კატეგორია:1976 წელს დაარსებული დაცული ტერიტორიები
გმირთა მოედანი

**გმირთა მოედანი** (ყოფ. *საბჭოთა კავშირის გმირთა მოედანი*) — მოედანი თბილისში, მთაწმინდის რაიონსა და საბურთალოს რაიონში (ვერა, საბურთალო). თამარ მეფისა და კონსტანტინე გამსახურდიას გამზირებს, ვარაზისხევისა და მერაბ კოსტავას ქუჩებს შორის.

1935 წლის 23 დეკემბერს ტფილისის საბჭოს გადაწყვეტილებით, თბილისის ზოოპარკის მიმდებარე ახალ მოედანს, რომელიც წარმოიქმნა სანაპირო ახალი გზის, ჩელიუსკინელების ქუჩისა და ვარაზისხევის ქუჩების შეერთების შედეგად — „საბჭოთა კავშირის გმირების მოედანი“ ეწოდა. სახელი დაერქვა საბჭოთა კავშირის პირველი გმირების (წოდება შემოიღეს 1934 წელს), გემ „ჩელიუსკინის“ ეკიპაჟის გადამრჩენი მფრინავების პატივსაცემად. მდებარეობს მდინარე ვერის ხეობაში, იქ, სადაც ადრე ცნობილი ვერის ბაღები იყო. ძველი ნაგებობებიდან მოედნის ფარგლებში შემორჩენილი იყო XVII საუკუნის ბრტყელი, ე. წ. ქართული აგურით ნაშენი ხიდის ნაშთი. XIX საუკუნის ბოლოს აქ თავდებოდა ქალაქი და იწყებოდა საქართველოს სამხედრო გზა. XIX-XX საუკუნეების მიჯნაზე გმირთა მოედნის ტერიტორია ითვლებოდა თბილისელ მოქეიფეთა საყვარელ ადგილად, სადაც მრავლად იყო პატარა სამიკიტნოები სახელებით: „ფანტაზია“, „ედემი“, „რასსვეტი“, „ნუ უეზჟაი, გოლუბჩიკ მოი“.

გმირთა მოედანი ქალაქის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი სატრანსპორტო კვანძია. 1935 წელს, მოედნის ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთით არსებული კლდოვანი ბორცვის გაჭრის შემდეგ, წარმოიქმნა ჩელიუსკინელების ქუჩა (ახლანდელი თამარ მეფის გამზირი) და მის გაგრძელებაზე აიგო ხიდი (ახლანდელი თამარ მეფის ხიდი). 1957 წელს მოედნის სამხრეთ მონაკვეთში ვარაზისხევის ქვედა ნაწილის ამოვსების შედეგად წარმოიქმნა ვარაზისხევის ქუჩა, კიდევ ერთი მძლავრი განივი სატრანსპორტო მაგისტრალი, რომელიც ჩამოდის გმირთა მოედანზე და თამარ მეფის ხიდითა და გამზირით უკავშირდება მტკვრის მარცხენა სანაპიროს, დავით აღმაშენებლის გამზირსა და ვაგზლის მოედანს.

1927 წელს მოედნის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში განთავსდა ზოოლოგიური პარკი. მოედანზე გამოდის  11-სართულიანი კოშკურა (1939, არქიტექტორი ), ხოლო ბორცვზე აღმართულია ცირკის შენობა (1942, არქიტექტორები: ნ. ნეპრინცევი, ს. სატუნცი, ვ. ურუშაძე). 70-იან წლებში, განტვირთვის მიზნით, მოხდა მოედნის რეკონსტრუქცია (არქიტექტორი კ. ნახუცრიშვილი), აშენდა საკმაოდ მოზრდილი კომპლექსის ნაწილი — მიწისქვეშა სატრანსპორტო გვირაბი და გადასასვლელი ფეხით მოსიარულეთათვის. 2003 წლის 27 სექტემბერს მოედანზე გაიხსნა საქართველოს ერთიანობისათვის ბრძოლაში დაღუპულ გმირთა მემორიალი. დაღუპულთა ხსოვნას ეძღვნება ქანდაკება „ამაღლება“ (მოქანდაკე გ. შხვაცაბაია).

## ლიტერატურა 
## სქოლიო
კატეგორია:მთაწმინდის რაიონის მოედნები
კატეგორია:თბილისის მოედნები
იალბუზისპირეთის ეროვნული პარკი

**იალბუზისპირეთის ეროვნული პარკი** () — ევროპის უმაღლესი მწვერვალის, იალბუზის (5642) ირგვლივ მდებარე ეროვნული პარკი. ციცაბო ხეობების იზოლაციის გამო ეროვნული პარკი ენდემიზმისა და ბიომრავალფეროვნების მაღალი მაჩვენებლებით გამოირჩევა. პარკი კავკასიონის ცენტრალურ ნაწილში მდებარეობს, ერთ-ერთია კავკასიის რეგიონის 22 ეროვნული პარკიდან და რეგიონის 1.8%-ს ფარავს. პარკი ყაბარდო-ბალყარეთის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში მდებარეობს და იალბუზისა და ზოლსკის რაიონებს მოიცავს.

## ტოპოგრაფია
იალბუზისპირეთის ეროვნული პარკი ცენტრალური კავკასიონის ჩრდილოეთ და სამხრეთ ფერდობებზე მდებარეობს, რომელთა სიმაღლეც 1400-დან 5642 მეტრამდე მერყეობს. ეროვნული პარკის რელიეფი მოიცავს მწვერვალებს, მყინვარებს, ქედებს, ლავურ ნაკადებს, ტბების აუზებსა და ტყეებს. პარკის დასავლეთ საზღვარზე, ყარაჩაი-ჩერქეზეთის რესპუბლიკის საზღვართან იალბუზი მდებარეობს. პარკის ტერიტორიაზე მიედინება მდინარე მალკა და მდინარე ბაქსანი, რომელიც იალბუზს აღმოსავლეთით ჩამოუდის. პარკის სამხრეთი საზღვარი საქართველოს რესპუბლიკის საზღვართან გადის. დაახლოებით 155 კმ², პარკის 15.3% მყინვარებსა დამუდმივ თოვლიან საფარს უკავია.

## ეკორეგიონი და კლიმატი
ეროვნული პარკი კავკასიის შერეული ტყეების ეკორეგიონს მიეკუთვნება და მსოფლიოში ბიომრავალფეროვნებით გამორჩეული ეკორეგიონია. ბიომრავალფეროვნებას ზიმაღლებრივი ვარიაციები და ეკოლოგიური ზონები განსაზღვრავს.

კიოპენის კლიმატის კლასიფიკაციით იალბუზისპირეთი *არქტიკულ კლიმატურ სარტყელშია*. ამ სარტყელში წელიწადში სულ ცოტა ერთი თვე ისეთია, როცა საშუალო თვიური ტემპერატურა საკმარისია თოვლი დასადნობად (0 °C (32 °F)), მაგრამ არცერთი თვის საშუალო ტემპერატურ არ აღემატება 10 °C-ს (50 °F).

## ფლორა და ფაუნა
პარკის ყველაზე დაბალ ადგილებში ძირითადად წიწვოვანი ტყეებია, განსაკუთრებით ფიჭვი. ჭაობიან და სველ ადგილებში ველური ჟოლო, მოცხარი და ხურტკმელი ხარობს. ზემო სარტყელში ფართოფოთლოვანი ხეები, ხოლო სუბ-ალპურ სონაში ბუჩქები ხარობს. ალპური მდელოებზე მაღლა თოვლიანი და კლდოვანი რელიეფია. 

ტყის ძუძუმწოვართა შორის აღსანიშნავია სტეპების მგელი, ევროპული ჯაკალი, წითელი მელა, გარეული ღორი და სირიული ყავისფერი ღორი.

## ტურიზმი
ეროვნული პარკი სამთო სპორტის - თხილამურებით სრიალის, ლაშქრობისა და კლდეზე ცოცვის ცენტრია. პარკის ტერიტორიაზე კემპინგის, სახმელეთო ტრანსპორტის ტურებისა და ეკო-ტურების მოწყობაა შესაძლებელი. ტურიზმის განვითარებისთვის პარკის ტერიტორიაზე საჭირო ობიექტებია მოწყობილი (პარკის აზღვრებში ექვსი პატარა დასახლებაა მოწყობილი). პარკი ქალაქ ნალჩიკიდან 90 კმ-ში მდებარეობს.

## რესურსები ინტერნეტში
* იალბუზისპირეთის ეროვნული პარკის რუკა, ProtectedPlanet 

## სქოლიო
კატეგორია:IUCN კატეგორია II
კატეგორია:რუსეთის ეროვნული პარკები
კალას სახელმწიფო ისტორიულ-ეთნოგრაფიული კომპლექსი

thumb|right|200px|კალას სახელმწიფო ისტორიულ-ეთნოგრაფიული კომპლექსი
**კალას სახელმწიფო ისტორიულ-ეთნოგრაფიული კომპლექსი** () — მუზეუმების კომპლექსი ბაქოში, აზერბაიჯანში. კომპლექსი აერთიანებს სამ სხვადასხვა ტიპის მუზეუმს: არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის, სასახლის მუზეუმსა და სიძველეთა მუზეუმს. იმის გამო, რომ მუზეუმები ფართო ტერიტორიას მოიცავს, ადმინისტრაცია მნახველებს ტრანსპორტით მომსახურებას სთავაზობს. მუზეუმების მოსანახულებლადაზერბაიჯანულენოვანი, რუსულენოვანი, ინგლისურენოვაი, გერმანულენოვანი და ფრანგულენოვანი ტურები ეწყობა.

## აღწერა
კომპლექსი 1,5 ჰექტარზეა განლაგებული და ძველი აზერბაიჯანის კედლის მხატვრობის ნიმუშებს, სამეთუნეო ნაწარმის, საყოფაცხოვრებო მოხმარების საგენბის, ძვირფასეულობის, იარაღებისსა და მონეტების კოლექციებს მოიცავს. კომპლექსში ათასობით წლის წინ აგებული 2000-ზე მეტი არქეოლოგიური და არქიტექტურული ძეგლია.

კომპლექსი 2008 წელს ჰეიდარ ალიევის ფონდის ეგიდით დაარსდა. კომპლექსი მდებარეობს კალაში, ბაქოდან 40 კმ-ის მოშორებით და რაიონის სახელს ატარებს. კალას სახელმწიფო ისტორიულ-ეთნოგრაფიული კომპლექსი აფშერონის ნახევარკუნძულის ისტორიას ეძღვნება. არქეოლოგიური გათხრების შედეგად კომპლექსში ანტიკური ხანიდან მოყოლებული შუა საუკუნეებამდე ხანაში აზერბაიჯანელი ხალხის ცხოვრების სურატის დანახვაა შესაძლებელი.

კომპლექსში 243 ისტორიულ-არქიტექტურული ძეგლი (მეჩეთი, ანტიკური ხანის საცხოვრებელი სახლები, აბანოები) არის დაცული. აღმოჩენილია 400 წლის ფისტაშკის ხეები, ლეღვისა და ზეთისხილის ხეები.

2008 წელს ჰეიდარ ალიევის ფონდის ინიციატივით, არქეოლოგიური და ეთნოგრაფიული მუზეუმების კომპლექსი ღია ცის ქვეშ გაიხსნა. აფშერონის ნახევარკუნძულზე აღმოჩენილი არქეოლოგიური და არქიტექტურული ძეგლები შეაგროვეს და კომპლექსში მოუყარეს თავი.

კომპლექსში შესაძლებელია ცხვრის ძვლისა და ქვისგან დამზადებული ხელსაწყოების, ანტიური ხალიჩებისა და ხალიჩების დასამზადებლად გამოყენებული ძველი ხელსაწყოების, წინსაფრების, ტანსაცმლის, მაკრატლებისა და დანების დათვალიერებაც.

აფშერონის ნახეარკუნძულის აღმოსავლეთით არქეოლოგიური გათხრებისას აღმოაჩინეს ბრინჯაოს ხანის კლდის მხატვრობის ნიმუშები. კალას სოფელში სამი აბანოა: შორის, გუმისა და ბაირამალის აბანო. შორის აბანო სოფლის სამხრეთ ნაწილში მდებარეობდა, მარილიანი ტბის მახლობლად.

Gala Reserve2.jpg|
Gala Reserve 2.jpg|
Gala Reserve1.jpg|დოქი, ანტიკური პერიოდი
Gala Reserve3.jpg|დოქი, ძვ. წ. II–I ათასწლეული

## სქოლიო
კატეგორია:ბაქოს მუზეუმები
კატეგორია:აზერბაიჯანის მუზეუმები