თავისუფალი ვაჭრობა

**თავისუფალი ვაჭრობა** — სავაჭრო პოლიტიკა, რომელიც არ ზღუდავს იმპორტსა და ექსპორტს. აზრობრივად ის იგივეა, რაც თავისუფალი ბაზრის იდეა საერთაშორისო ვაჭრობაში. თავისუფალ ვაჭრობას ძირითადად ლიბერალური ეკონომიკის მომხრე პოლიტიკური პარტიები უჭერენ მხარს. ხოლო ეკონომიკურად მემარცხენე და ნაციონალისტური პარტიები თავისუფალი ვაჭრობის საპირისპიროდ, პროტექციონიზმს ემხრობიან. 

დღესდღეობით ქვეყნების უმრავლესობა მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაციის მულტილატერალური სავაჭრო ხელშეკრულების წევრია. თავისუფალი ვაჭრობის თვალსაჩინო მაგალითი იყო დიდი ბრიტანეთის უნილატერალური პოზიცია შეემცირებინა რეგულაციები და ბაჟი იმპორტსა და ექსპორტზე XIX საუკუნის შუა პერიოდიდან 1920-იან წლებამდე.  ალტერნატიული მიდგომა, რაც გულისხმობს თავისუფალი სავაჭრო სივრცის შექმნას სახელმწიფოთა ჯგუფს შორის, მაგალითად ევროპის ეკონომიკური ზონა და მერკოსურის ღია ბაზრები, ქმნის პროტექციონალურ ბარიერს ამ სივრცესა და დანარჩენ მსოფლიოს შორის. მრავალი სახელმწიფო ისევ მიმართავს პროტექციურ პოლიტიკას ადგილობრივი დასაქმების ხელშეწყობის მიზნით, მაგალითად იმპორტზე ტარიფების დაწესებით ან ექსპორტის სუბსიდირებით. ზოგჯერ ქვეყანამ შესაძლოა თავისუფალი ვაჭრობა შეზღუდოს, რათა შეამციროს ბუნებრივი რესურსების ექსპორტი. ვაჭრობის სხვა შემზღუდავი ფაქტორები შესაძლოა იყოს კვოტები იმპორტზე, გადასახადები და არასატარიფო ბარიერები, როგორიცაა მარეგულირებელი კანონმდებლობა.

ისტორიულად, თავისუფალი ვაჭრობისადმი ღიაობა 1815 წლიდან პირველი მსოფლიო ომის დაწყებამდე იზრდებოდა. ღია ვაჭრობამ ზრდა კიდევ ერთხელ 1920-იან წლებში დაიწყო, თუმცა დიდი დეპრესიის დროს კოლაფსი განიცადა (კონკრეტულად, ევროპასა და ჩრდილოეთ ამერიკაში). ვაჭრობამ მნიშვნელოვნად ისევ მოიმატა 1950-იანი წლებიდან (1970-იანი წლების ნავთობის კრიზისის დროს შეფერხების მიუხედავად). ეკონომისტებისა და ეკონომიკის ისტორიკოსების მტკიცებით სავაჭრო თავისუფლების დღევანდელი დონე ისტორიაში ყველაზე მაღალია.

ეკონომისტები თანხმდებიან, რომ პროტექციონიზმის გავლენა ეკონომიკურ ზრდასა და ეკონომიკურ კეთილდღეობაზე უარყოფითია, ხოლო თავისუფალ ვაჭრობა და სავაჭრო ბარიერების შემცირება დადებით გავლენას ახდენს ეკონომიკურ ზრდასა და ეკონომიკურ სტაბილურობაზე. თუმცა ვაჭრობის ლიბერალიზაციამ შესაძლოა გამოიწვიოს მნიშვნელოვანი და არათანაბრად გადანაწილებული დანაკარგები, ასევე იმ მომუშავეთა ეკონომიკური გადაადგილება, რომლებიც დასაქმებულნი არიან ისეთ სექტორში, რომელიც კონკურენციაშია იმპორტულ საქონელთან.

ეკონომისტთა უმეტესობა ფიქრობს, რომ განვითარებად ქვეყნებმაც არ უნდა დააწესონ მაღალი ტარიფები, თუმცა ინდუსტრიული პოლიტიკის მხარდამჭერი ეკონომისტი ჰა ჯუნ ჩანგი მიიჩნევს, რომ ტარიფების მაღალი დონე განვითარებად ქვეყნებში გამართლებულია, ვინაიდან განსხვავება პროდუქტიულობაში განვითარებად და განვითარებულ ქვეყნებს შორის ახლა ბევრად დიდია, ვიდრე მაშინ, როცა ტექნოლოგიური განვითარების დონე მეტნაკლებად მსგავსი იყო. ჩანგი ფიქრობს, რომ დაბალგანვითარებული ქვეყნები დღესდღეობით არიან სუსტი მოთამაშეები ბევრად უფრო კონკურენტულ სისტემაში. ამ მოსაზრების საწინააღმდეგო არგუმენტები ისაა, რომ განვითარებად ქვეყნებს შეუძლიათ გადმოიღონ ტექნოლოგია უცხოეთიდან, მაშინ როცა განვითარებულ ქვეყნებს თვითონ უწევთ ახალი ტექნოლოგიის შექმნაზე მუშაობა. ასევე, განვითარებად ქვეყნების ექსპორტის შესაძლებლობები ახლა ბევრად უფრო ფართოა ვიდრე XIX საუკუნეში იყო. 

თუ ტარიფის მიზანი ახალგაზრდა ინდუსტრიების სტიმულაციაა, მაშინ ტარიფის დონე უნდა იყოს საკმარისად მაღალი, რომ ადგილობრივ წარმოებულმა საქონელმა იმპორტულ საქონელთან კონკურენციის გაწევა შეძლოს. ეს თეორია, რომელიც იმპორტის ჩანაცვლების ინდუსტრიალიზაციის სახელითაა ცნობილი, არაეფექტურადაა მიჩნეული ამჟამინდელი განვითარებადი ქვეყნებისთვის.

ამ ყველაფერს სამი ძირითადი ეფექტი აქვს საერთო კეთილდღეობაზე. მომხმარებლების მდგომარეობა უარესდება ვინაიდან მომხმარებლის დანაზოგი (მწვანე ნაწილი გრაფიკზე) მცირდება. მწარმოებლები უკეთეს ვითარებაში არიან, რადგან მწარმოებლის დანაზოგი (ყვითელი ნაწილი) იზრდება. სახელმწიფოს შემოსავალიც (ლურჯი ნაწილი) იზრდება დამატებითი გადასახადის გამო. მაგრამ, ის დანაკარგი რასაც მომხმარებელი იღებს მეტია მწარმოებლისა და სახელმწიფოს ერთობლივ მოგებაზე. საერთო დანაკარგის სიდიდე გრაფიკზე ორი ვარდისფერი სამკუთხედითაა ნაჩვენები. ტარიფების გაუქმება გამოიწვევს საერთო მოგების ზრდას.

## მოსაზრებები 
### ეკონომისტების აზრი 
თავისუფალ ვაჭრობასა და მის ანალიზზე ფართო ლიტერატურაში მოიპოვება, ბევრმა ეკონომისტმა განიხილა თავისუფალი ვაჭრობის თეორიული და ემპირიული ეფექტები. მიუხედავად იმისა, რომ თავისუფალი ვაჭრობა მოგებულებსა და წაგებულებს ქმნის, ეკონომისტები თანხმდებიან რომ თავისუფალ ვაჭრობას მოაქვს სუფთა საერთო სარგებელი. 2006 წელს 86 გამოკითხული ამერიკელი ეკონომისტიდან „87.5% ფიქრობს, რომ აშშ-მ უნდა გააუქმოს დარჩენილი ტარიფები და სხვა სავაჭრო ბარიერები“ და „90.1% ეწინააღმდეგება მოსაზრებას, რომ აშშ-მ დამსაქმებლებს სხვა ქვეყნებისად აუთსორსინგი უნდა აუკრძალოს“.

ჰარვარდის ეკონომიკის პროფესორის გრეგორი მენკიუს თქმით „მხოლოდ რამდენიმე დებულებაზე თუ არსებობს ისეთი კონსენსუსი პროფესიონალ ეკონომისტებს შორის როგორც იმაზე, რომ ღია მსოფლიო ვაჭრობა ეკონომიკურ ზრდას აძლიერებს და ცხოვრების დონეს მაღლა სწევს“. გამოკითხვაში, რომელშიც წამყვანი ეკონომისტები იღებდნენ მონაწილეობას არცერთი მათგანი არ შეეწინააღმდეგა აზრს, რომ „თავისუფალი ვაჭრობა წარმოების ეფექტურობას ზრდის და მომხმარებელს უკეთეს არჩევანს სთავაზობს, გრძელვადიან პერიოდში კი ეს სარგებელი ბევრად მეტია ვიდრე გავლენა დასაქმებაზე“.

### საზოგადოებრივი აზრი 
ადამიანების დიდი ნაწილი – განვითარებად და განვითარებულ ქვეყნებში – სხვა ქვეყნებთან ვაჭრობას მხარს უჭერს. აზრი უფრო მეტად იყოფა იმ საკითხებზე, როგორიცაა ვაჭრობის გავლენა სამუშაო ადგილების შექმნაზე, ხელფასების გაზრდასა და ფასების შემცირებაზე. განვითარებულ ეკონომიკებში 31% ფიქრობს, რომ ვაჭრობის გაძლიერება ზრდის ხელფასებს, ხოლო 27% მიიჩნევს, რომ ამცირებს. ხოლო ახალგაზრდა ეკონომიკებში 47% ფიქრობს, რომ ვაჭრობა ხელფასებს ამცირებს, 20% კი –  პირიქით. არსებობს დადებით დამოკიდებულება (0.66) კონკრეტულ ქვეყანაში მშპ-ს ზრდის საშუალო დონესა (2014-2017 წლებში) და ადამიანთა იმ პროცენტს შორის, რომელიც ფიქრობს, რომ ვაჭრობა ხელფასებს ზრდის. ადამიანთა დიდი ნაწილი განვითარებულ (35%) და განვითარებად (56%) ეკონომიკებშიც მიიჩნევს, რომ ვაჭრობა ფასებს ზრდის. 29% განვითარებულ და 18% განვითარებად ეკონომიკებში ფიქრობს, რომ ვაჭრობა ფასებს ამცირებს. უფრო მეტად შესაძლებელია ის, რომ ადამიანები მაღალი განათლების დონით მიიჩნევდნენ, რომ ვაჭრობა ფასებს ამცირებს, ვიდრე ის, რომ შედარებით დაბალი დონის განათლების მქონდე ადამიანებიი ფიქრობდენენ ასე.

## ისტორია 
### ადრეული პერიოდი 
]]
თავისუფალი ვაჭრობის სისტემის ცნება, რომელიც მრავალ სუვერენულ სახელმწიფოს აერთიანებს ჩანასახოვანი ფორმით XVI საუკუნის იმპერიულ ესპანეთში ჩამოყალიბდა. ამერიკელმა იურისტმა არტურ ნუსბაუმმა აღნიშნა, რომ ესპანელი თეოლოგი ფრანცისკო დე ვიტორია იყო „პირველი, ვინც შემოიტანა კომერციის და ზღვების თავისუფლების ცნება“. ვიტორიამ ის jus gentium-ის პრინციპს დაუქვემდებარა.  თავისუფალი ვაჭრობა/მერკანტილიზმის საკითხი ეკონომიკაში საუკუნეების განმავლობაში ყველაზე მნიშვნელოვანი გახადა. თავისუფალი ვაჭრობის პოლიტიკა საუკუნეებია დაპირისპირებულია მერკანტილისტურ, პროტექციონისტულ, იზოლაციონისტურ, სოციალისტურ, პოპულისტურ და სხვა სახის პოლიტიკასთან.

ოსმალეთის XVIII საუკუნეში იმპრიას ლიბერალური სავაჭრო პოლიტიკა ჰქონდა, რომლის საწყისიც ოსმალეთის იმპერიის ე.წ. კაპიტულაციები (capitulations of the Ottoman Empire) იყო, რომლის ფარგლებშიც გაფორმდა პირველი სავაჭრო ხელშეკრულება საფრანგეთთან 1536 წელს და გაღრმავდა 1673 და 1740 წელს იმპორტზე და ექსპორტზე გადასახადების 3%-მდე შემცირებით. ოსმალების თავისუფალი ვაჭრობის პოლიტიკას იწონებდა ბრიტანელი ეკონომისტი ჯ.რ. მაკკალოჰი თავის წიგნში კომერციის ლექსიკონი (1834), თუმცა აკრიტიკებდა ბრიტანელის პრემიერ მინისტრი ბენჯამინ დიზრაელი, რომელმაც 1846 წელს „მარცვლეულის კანონზე“ დებატებისას იმპერია მოიხსენია, როგორც „მაგალითი ზიანისა, რომელიც შეუზღუდავი კონკურენციის დროს დგება“.

კოლონიალურ ამერიკაში ვაჭრობას ბრიტანული სავაჭრო სისტემა აკონტროლებდა სანავიგაციო აქტების მეშვეობით. 1760-იან წლებამდე რამდენიმე კოლონიალისტი ღიად უჭერდა მხარს თავისუფალ ვაჭრობას, ნაწილობრივ იმიტომ, რომ რეგულაციების დაცვა მკაცრად არ ხდებოდა (ახალი ინგლისი კონტრაბანდით იყო ცნობილი), თუმცა იმიტომაც, რომ კოლონიურ ვაჭრებს უცხოურ საქონელთან კონკურენცია არ სურდათ. ისტორიკოსი ოლივერ დიკერსონის აზრით, თავისუფალი ვაჭრობის სურვილი არ ყოფილა ამერიკის რევოლუციის ერთ-ერთი მიზეზი - „აზრი, რომ მეთვრამეტე საუკუნის სავაჭრო პრაქტიკები არასწორი იყო, რევოლუციის ლიდერების ფოკუსში არ ყოფილა“.

თავისუფალი ვაჭრობა აშშ-ში ამერიკის რევოლუციული ომის შედეგი იყო. მას შემდეგ რაც ბრიტანეთის პარლამენტმა მიიღო აღმკვეთი აქტი და კოლონიის პორტების ბლოკადა დაიწყო, კონტინენტურმა კონგრესმა ამას ეკონომიკური დამოუკიდებლობის გამოცხადებით უპასუხა და გახსნა პორტები უცხოური საქონლისათვის 1776 წლის 6 აპრილს. ისტორიკოსი ჯონ ტაილერი ამბობს, რომ „ამერიკელების მოწონებისა თუ არმოწონების მიუხედავად თავისუფალი ვაჭრობა მათი რეალობა გახდა“.

1801 წლის მარტში პაპმა პიუს VII ბრძანებით motu proprio Le più colte მოხდა ვაჭრობის გარკვეულწილად ლიბერალიზაცია პაპის სახელმწიფოებში ეკონომიკური კრიზისის დასაძლევად. ამის მიუხედავად, აკრძალული იყო მარცვლეულის ექსპორტი, რათა არსებულიყო პაპის სახელმწიფოებში საკვების მიწოდების გარანტია.

 აწარმოა, რათა ჩინეთისთვის ეიძულებინა ოპიუმით ვაჭრობის ლეგალიზაცია და გაეხსნა ჩნეთი ბრიტანელი ვაჭრებისთვის]]
თავისუფალი ვაჭრობა ბრიტანეთში მარცვლეულის კანონის გაუქმების მთავარი საფუძველი გახდა1846 წელს. ფართომასშტაბიან აგიტაციას ანტი მარცვლეულის კანონის ლიგა აფინანსებდა. ნანკინის ხელშეკრულების ფარგლებში 1843 წელს ჩინეთმა მსოფლიო ვაჭრობისთვის ხუთი პორტი გახსნა. თავისუფალი ვაჭრობის პირველი ხელშეკრულება, კობდენ-შევალიეს შეთანხმება, 1860 წელს გაფორმდა ბრიტანეთსა და საფრანგეთს შორის, ამას მოჰყვა შემდგომი შეთანხმებები ევროპის სხვა სახელმწიფოებს შორის.

კლასიკური ლიბერალიზმის მრავალი წარმომადგენელი, განსაკუთრებით XIX და XX საუკუნის ბრიტანეთში (მაგალითად ჯონ სტიუარტ მილი) და XX საუკუნის აშშ-ში (მაგალითად ჰენრი ფორდი და სახელმწიფო მდივანი კორდელ ჰალი), მიიჩნევდა, რომ თავისუფალი ვაჭრობა ხელს უწყობდა მშვიდობას. ვიდრო უილსონმა 1918 წელს თავისუფალი ვაჭრობის რიტორიკა ჩართო თავის სიტყვაში „თოთხმეტი პუნქტი“:

ეკონომიკის ისტორიკოსისი დაგლას ირვინის მიხედვით, აშშ-ს სავაჭრო პოლიტიკის შესახებ გავრცელებული მითია, რომ XIX საუკუნის ადრეულ პერიოდში დაბალმა ტარიფებმა დააზიანა ამერიკელი მწარმოებლები და გვიან XIX საუკუნეში მაღალმა ტარიფებმა აშშ ძლიერი ინდუსტრიული ძალა გახადა. ეკონომისტის (ჟურნალი) მიმოხილვაში ირვინის 2017 წლის წიგნის - განხეთქილება ვაჭრობაზე: აშშ-ს სავოჭრო პოლიტიკის ისტორიის - შესახებ ნათქვამია: ვიგები მაღალ პროტექციულ ტარიფებს უჭერდნენ მხარს, რომელიც დაიცავდა პრივილეგირებულ მრეწველობებს, დემოკრატიული პარტია შედარებით ზომიერ ტარიფებს უჭერდა მხარს, რომელიც მხოლოდ სახელმწიფოს შემოსავლებისთვის იქნებოდა გამოყენებული. ეკონომისტი ჰენრი ჩარლზ ქერი ეკონომიკის ამერიკული სისტემის მთავარი მხარდამჭერი იყო. მერკანტილისტურ ამერიკულ სისტემას ეწინააღმდეგებოდნენ დემოკრატები ენდრიუ ჯექსონი, მარტინ ვან ბურენი, ჯონ ტაილერი, ჯეიმზ ნოქს პოლკი, ფრანკლინ პირსი და ჯეიმზ ბიუკენენი.

ახალბედა რესპუბლიკური პარტია, აბრაამ ლინკოლნის ლიდერობით, თავისუფალ ვაჭრობას მკაცრად ეწინააღმდეგებოდა და სამოქალაქო ომის დროს დააწესა 44%-იანი ტარიფი, რაც ნაწილობრივ სარკინიგზო სუბსიდიებისა და ომის ხარჯების გადახდას, ნაწილობრივ კი პრივილიგირებული მრეწველობების დაცვას ემსახურებოდა. უილიამ მაკ-კინლიმ რესპუბლიკური პარტიის პოზიცია ასე გამოხატა:

ომთაშორის პერიოდში აშშ-ში ეკონომიკური პროტექციონიზმი იყო გაბატონებული, სმუტ-ჰოულის ტარიფის სახით. 1934 წლიდან დაიწყო ვაჭრობის ლიბერალიზაცია ორმხრივი სავაჭრო შეთანხმებების აქტის მეშვეობით.

### მეორე მსოფლიო ომის შემდგომი პერიოდი
მეორე მსოფლიო ომის დასასრულიდან მოყოლებული აშშ ხშირად უჭერს მხარს შემცირებულ ტარიფებს და ბარიერებს და თავისუფალ ვაჭრობას. აშშ-ს დახმარებით ჩამოყალიბდა ვაჭრობისა და ტარიფების გენერალური შეთანხმება და მოგვიანებით მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაცია, რომლის ადრეული ვერსიაც, საერთაშორისო სავაჭრო ორგანიზაცია, აშშ-მ უარყო. 1970-იანი წლებიდან აშშ-მ გააფორმა სხვადასხვა სავაჭრო შეთანხმებები, მაგალითად ჩრდილოამერიკული თავისუფალი ვაჭრობის შეთანხმება 1990-იან წლებში, თავისუფალი ვაჭრობის შეთანხმება დომინიკელთა რესპუბლიკასა და ცენტრალურ ამერიკასთან 2006 წელს.

ევროკაში 1951 წელს ექვსმა ქვეყანამ ქვანახშირისა და ფოლადის ევროპული გაერთიანება ჩამოაყალიბა, რომელიც 1958 წელს ევროპის ეკონომიკურ თანამეგობრობად გარდაიქმნა. თანამეგობრობის ორი მთავარი მიზანი წევრ ქვეყნებს შორის ერთიანი ბაზრისა და საბაჟო კავშირის ჩამოყალიბება იყო. გაფართოვების შემდეგ 1993 წელს ევროპული თანამეგობრობა ევროპის კავშირი გახდა. ევროკავშირს, რომელიც დღესდღეობის მსოფლიოს უდიდესი ერთიანი ბაზარია, მრავალ ქვეყანასთან აქვს გაფორმებული სავაჭრო ხელშეკრულებები.

### თანამედროვე ეპოქა 
 Global Enabling Trade ინდექსით პირველ ადგილზეა]]
ქვეყნების უმეტესობა მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაციის წევრია ორგანიზაცია გარკვეულწილად ზღუდავს ტარიფებსა და სხვა სავაჭრო ბარიერებს, თუმცა ვერ აუქმებს. მრავალი სახელმწიფო ასევე გაერთიანებულია რეგიონალურ სავაჭრო ზონებში, რომლებიც ამცირებენ სავაჭრო ბარიერებს წევრი ქვეყნებისათვის. ევროკავშირი და აშშ აწარმოებენ მოლაპარაკებებს ტრანსატლანტიკური სავაჭრო და საინვესტიციო პარტნიორობის შესახებ. საწყის ეტაპზე აშშ-ს წამოწყებით, წყნარი ოკეანის თორმეტი ქვეყანა ამჟამად აწარმოებს მოლაპარაკებებს ტრანს-პაციფიკური სავაჭრო პარტნიორობის შესახებ, რომელიც მომლაპარაკებელი ქვეყნების მიერ რეკლამირდება, როგორც თავისუფალი ვაჭრობის პოლიტიკა.  2017 წლის იანვარში პრეზიდენტმა დონალდ ტრამპმა აშშ ტრანს-პაციფიკური პარტნიორობის მოლაპარაკებებიდან გამოიყვანა.

#### თავისუფალი ვაჭრობის პოლიტიკის ხარისხი 
თავისუფალი ვაჭრობის პრინციპი გამოიყენება როგორც საქონლის, ისე მომსახურებით ვაჭრობაში. არა ეკონომიკურმა ფაქტორებმა შესაძლოა შეაფერხოს თავისუფალი ვაჭრობა როცა, მაგალითად ქვეყანა თავისუფალი ვაჭრობის პრინციპს იზიარებს, თუმცა კრძალავს კონკრეტულ პროდუქციას (მაგალითად ალკოჰოლს) ან ქმედებას (მაგალითად პროსტიტუციას).

პროტექციონიზმის გარკვეული დონე ნორმაა მსოფლიოს მასშტაბით. მრავალი განვითარებული ქვეყანა ინარჩუნებს სასოფლო სამეურნეო ტარიფებს. 1820-დან 1980 წლამდე თორმეტ ინდუსტრიულ ქვეყანაში წარმოებაზე საშუალო ტარიფი 11-დან 32%-მდე მერყეობდა. განვითარებად ქვეყნებში საშუალო ტარიფი წარმოებულ საქონელზე დაახლოებით 34%-ია. ამერიკელმა ეკონომისტმა ფრედ ბერგსტენმა სავაჭრო პოლიტიკის აღსაწერად დასახა ველოსიპედის თეორია. ამ მოდელის მიხედვით სავაჭრო პოლიტიკა დინამიურად არამდგრადია, ვინაიდან იხრება ლიბერალიზაციისა ან პროტექციონიზმისაკენ. იმისათვის რომ ხელი შევუშალოთ ველოსიპედიდან ჩამოვარდნას (პროტექციონიზმის ნაკლოვანებები) საჭიროა სავაჭრო პოლიტიკითა და მულტილატერალური სავაჭრო შეთანხმებებით მუდმივად ვატრიალოთ პედალი ლიბერალიზაციისაკენ. მეტი ლიბერალიზაციის მიღწევისათვის გადაწყვეტილების მიმღებებმა უნდა არჩიონ მომხმარებლების კეთილდღეობა და ფართო ეროვნული ეკონომიკა და არა ვიწრო ინტერესები. თუმცა ბერგსტენი ასევე მიიჩნევს, რომ შესაძლებელია ვაჭრობის პროცესში წაგებულების კომპენსაცია და მათი დახმარება იპოვონ ახალი სამუშაო, ვინაიდან ეს შეამცირებს, როგორც უარყოფით დამოკიდებულებას გლობალიზაციის მიმართ, ასევე სავაჭრო გაერთიანებებისა და პოლიტიკოსების მოტივს მოითხოვონ პროტექციონიზმი ვაჭრობაში.

 და ჰუ ძინტაო აზია-პაციფიკური ეკონომიკური კოოპერაციის სამიტზე სანტიაგოში, ჩილე, 2004]]
წიგნში *კიბის გადაგდება* განვითარების ეკონომისტი ჰა ჯუნ ჩანგი განიხილავს თავისუფალი სავაჭრო პილიტიკებისა და ეკონომიკური ზრდის ისტორიას და აღნიშნავს, რომ ახლა უკვე ინდუსტრიალიზებულ ქვეყნებს მათი ისტორიის მანძილზე მნიშვნელოვანი სავაჭრო ბარიერები ჰქონდათ. აშშ და ბრიტანეთი, რომელთაც ზოგჯერ თავისუფალი სავაჭრო პოლიტიკის სამშობლოდ განიხილავენ, ყოველთვის მიმართავდნენ სხვადასხვა ზომის პროტექციონიზმს. 
ბრიტანეთმა მარცვლეულის კანონი, რომელიც იმპორტს ზღუდავდა, 1845 წელს გააუქმა შიდა წნეხის საპასუხოდ და წარმოებაზე პროტექციონიზმი მხოლოდ XIX საუკუნის შუაში შეამცირა, როცა ბრიტანეთის ტექნოლოგიური უპირატესობა ყველაზე დიდი იყო, თუმცა 1950 წელს ტარიფები წარმოებულ პროდუქციაზე ისევ 23%-ს დაუბრუნდა. ამერიკის შეერთებული შტატები 1950-იან წლებამდე წარმოებულ საქონელზე საშუალო ტარიფს დაახლოებით 40-50%-ზე ინარჩუნებდა თავისუფალი ვაჭრობის ყველაზე თანმიმდევრული მიმდევარი იყო შვეიცარია, ნიდერლანდები და, შედარებით დაკლებად, ბელგია. ჩანგი ოთხი აზიური ვეფხვის ექსპორტზე ორიენტირებულ ინდუსტრიალიზაციის პოლიტიკებს აღწერს, როგორც „უფრო მეტად დახვეწილი და აწყობილი, ვიდრე მათი ისტორიული ეკვივალენტები.“

##### თავისუფალი ვაჭრობა საქონლით
Global Enabling Trade Report ზომავს ისეთ ფაქტორები, პოლიტიკებსა და მომსახურებებს, რომლებიც უზრუნველყოფენ საქონლით ვაჭრობას საზღვრებს გარეთ. ინდექსი აერთიანებს ოთხ ქვე-ინდექსს: ბაზარზე ხელმისაწვდომობა, სასაზღვრო ადმინისტრაცია, სატრანსპორტო და საკომუნიკაციო ინფრასტრუქტურა და ბიზნეს გარემო. 2016 წლის მონაცემებით ტოპ 30 ქვეყანა და სივრცე ასე გამოიყურება:

## პოლიტიკა 
აკადემიკოსები, პოლიტიკოსები და სხვადასხვა ინტერეს ჯგუფები განიხილავენ თავისუფალი ვაჭრობის ხარჯებს, სარგებელს და ბენეფიციარებს.

პროტექციონიზმის მხარდამჭერი არგუმენტები ეკონომიკურ (ვაჭრობა აზიანებს ეკონომიკას ან კონკრეტულ ეკონომიკურ ჯგუფებს) ან მორალურ (ვაჭრობას შესაძლოა ეკონომიკაზე დადებითი გავლენა ჰქონდეს, თუმცა ავნოს სხვა სივრცეებს) კატეგორიებში ექცევა. მთავარი არგუმენტი თავისუფალი ვაჭრობის წინააღმდეგ არის, რომ ის შეფარული კოლონიალიზმი და იმპერიალიზმია. მორალური კატეგორია ფართოა და აერთიანებს შემდეგ წუხილებს:

* ახალგაზრდა ეკონომიკების განადგურება
* გრძელვადიან პერიოდში ეკონომიკური განვითარების შეჩერება
* სახელფასო უთანასწორობის ხელშეწყობა
* ეკოლოგიური დეგრადაციის დაშვება
* ბავშვთა შრომის და ქანცგამომცლელი საწარმოების (sweatshops) წახალისება
* ხელფასის მონობა
* ღარიბ ქვეყნებში სიღარიბის გამოკვეთა
* ეროვნული თავდაცვის დაზიანება
* კულტურული ცვლილებების იძულება

თუმცა ღარიბმა ქვეყნებმა, რომელთაც თავისუფალი ვაჭრობის პოლიტიკა გაატარეს, მაღალი ეკონომიკური ზრდა მიიღეს, განსაკუთრების ჩინეთმა და ინდოეთმა. თავისუფალი ვაჭრობის დროს კომპანიებს მდიდარი ქვეყნებიდან ეძლევათ ღარიბ ქვეყნებში ინვერტიციის შესაძლებლობა, რაც უზრუნველყოფს ცოდნის, კაპიტალის გაზიარებას და ბაზრებზე ხელმისაწვდომობას. 

თავისუფალი ვაჭრობის წინააღმდეგ გამოთქმული არგუმენტები აკრიტიკებს ეკონომიკური თეორიების დაშვებებსა და დასკვნებს. სოციოპოლიტიკური არგუმენტები აერთიანებს იმ პოლიტიკურ და სოციალურ ეფექტებს, რასაც ეკონომიკური არგუმენტები არ მოიცავს, მაგალითად პოლიტიკური სტაბილურობა, ეროვნული უსაფრთხოება, ადამიანის უფლებები და გარემოს დაცვა. ზოგიერთი პროდუქცია განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ეროვნული უსაფრთხოებისათვის და შესაძლოა მთავრობამ ამ პროდუქტის შიდა მწარმოებლებისთვის ბიზნესიდან გასვლის უფლების მიცემა სახიფათოდ მიიჩნიოს, განსაკუთრებით მაშინ, თუ შიდა მწარმოებლების გასვლის შედეგად მთავრობას მოუწევს დაეყრდნოს მწარმოებელს ისეთ ქვეყანიდან, რომელიც შესაძლოა ერთ დღეს მტერი გახდეს. ქვეყნებს დაბალი ხელფასებით აქვთ შედარებითი უპირატესობა მიიზიდონ ბიზნესები, რამაც შესაძლოა ყველა ქვეყანაში ხელფასების ზოგადი კლება გამოიწვიოს. ზოგოერთმა ქვეყანამ შესაძლოა უზრუნველყოს საქონლის დაბალი ხარჯებით წარმოება გარემოს დაბინძურების გზით: პროდუქციის ფასი არ ითვალისწინებს გარემოსთვის მიყენებული ზარალის ხარჯებს და სხვა ფარულ დანახარჯებს, რომელთაც იხდიან მათი ადგილობრივი და საერთაშორისო მეზობლები.

შიდა მწარმოებლები თავისუფალ ვაჭრობას ხშირად იმიტომ ეწინააღმდეგებიან, რომ იმპორტულ საქონელზე შემცირებული ფასები ბაზრის მათ წილს და მოგებას ამცირებს. მაგალითად, თუ აშშ იმპორტულ შაქარზე არიფებს შეამცირებს, შაქრის მწარმოებლები იღებენ დაბალ ფასებსა და მოგებას, ხოლო შაქრის მომხმარებლები უფრო ცოტას დახარჯავენ შაქარზე ზუსტად ამ დაბალი ფასის გამო. დეივიდ რიკარდოს ეკონომიკური თეორიის თანახმად, მომხმარებლები ჯამში აუცილებლად იმაზე მეტს იგებენ, ვიდრე მწარმოებლები ჯამში აგებენ. რადგან შაქრის თითო მწარმოებელი უფრო მეტს აგებს, ვიდრე თითო მომხმარებელი იგებს, უფრო დიდი ალბათობაა იმისა, რომ შიდა მწარმოებლები მობილიზდებიან და ტარიფის შემცირებას გააპროტესტებენ.

მრავალი ანტი-გლობალიზაციის მომხრე ჯგუფი თავისუფალ ვაჭრობას უპირისპირდება, ვინაიდან ფიქრობს, რომ თავისუფალი ვაჭრობის შეთანხმებები ღარიბი და მუშათა კლასის ეკონომიკურ თავისუფლებას არ ზრდის და პირიქით, ზოგჯერ მათ უფრო აღარიბებს.

კვლევა აჩვენებს, რომ სავაჭრო შეზღუდვების მხარდაჭერა ყველაზე დიდი იმ რესპოდენტებს შორისაა, რომელთაც განათლების ყველაზე დაბალი დონე აქვთ. ჰეინმიულერმა და ჰისკოქსმა დაადგინეს, „რომ განათლების გავლენა იმაზე თუ რას ფიქრობს ამომრჩეველი ვაჭრობასა და გლობალიზაციაზე უფრო მეტად ეხება იმას თუ რა სმენიათ ეკონომიკურ იდეებსა და ამ ეკონომიკური ფენომენის საერთო ეფექტზე, ვიდრე ინდივიდუალურ გამოთვლებს იმაზე, თუ როგორი ეფექტი აქვს ვაჭრობას პირად შემოსავალსა და სამუშაო გარანტიებზე. ეს არ ნიშნავს იმას, რომ გამოთვლები უმნიშვნელოა ვაჭრობაზე აზრის ჩამოყალიბების პროცესში, ეს უბრალოდ იმაზე მიანიშნებს, რომ მათი მნიშვნელობა აშკარა არ არის განათლებასა და ვაჭრობის მიმართ ღიაობას შორის დამყარებულ კავშირში.“

კვლევები აჩვენებს, რომ თავისუფალი ვაჭრობისადმი დამოკიდებულება აუცილებლად პირად ინტერესებს არ ირეკლავს.

### კოლონიალიზმი 
ეკონომიკური ნაციონალიზმის და მერკანტილიზმის მხარდამჭერები თავისუფალ ვაჭრობას დიდი ხანია კოლონიალიზმის ან იმპერიალიზმის ფორმად წარმოადგენენ. XIX საუკუნეში ასეთმა ჯგუფებმა ბრიტანეთის მისწრაფებების თავისუფალი ვაჭრობისადმი ბრიტანული იმპერიის ნიღბად შერაცხეს, მაგალითად ამერიკელმა ჰენრი კლეიმ, ამერიკური სისტემის შემოქმედმა, და გერმანელ-ამერიკელმა ეკონომისტმა ფრიდრიხ ლისტმა (1789-1846).

დებატების თავისუფალ ვაჭრობაზე და ირლანდიის კოლონიალურ ადმინისტრაციასთან
დაკავშირებული სხვა საკითხები ბრიტანეთის კონსერვატიული პარტიაში პერიოდულად (მაგალითად 1846 და 1906 წლებში) მღელვარებას იწვევდა.

ეკვადორი პრეზიდენტმა რაფაელ კორეამ (პრეზიდენტი 2007-2017 წლებში) დაგმო „თავისუფალი ვაჭრობის სოფიზმი“ 2006 წელს გამოსული წიგნისთვის *თავისუფალი ვაჭრობის შეთანხმებების ფარული სახე*, კორეას წყაროდ ჰა ჯუნ ჩანგის 2002 წლის *კიბის გადაგდება* მოჰყავს და თავისუფალი ვაჭრობის „ამერიკული სისტებისა“ და „ბრიტანული სისტების“ განსხვავებაზე საუბრობს. ის ამბობს, რომ ამერიკელების ბრიტანულ სისტემას „ბრიტანეთის იმპერიალისტური სისტემის ნაწილად“ მიიჩნევდნენ. კორეას თქმით, ჩანგმა აჩვენა რომ ალექსანდერ ჰამილტონმა, და არა ლისტმა, პირველმა წარმოადგინა სისტემური არგუმენტები ინდუსტრიული პროტექსიონიზმის დასაცავად.

## ლიტერატურაში 
თავისუფალი ვაჭრობის ღირებულება და მნიშვნელობა პირველად 1776 წელს ადამ სმითმა აღწერა თავის წიგნში *გამოკვლევა ხალხთა სიმდიდრის ბუნებისა და მიზეზების შესახებ*:

მოცემული მონაკვეთი სმითი აბსოლუტური უპირატესობის ცნებას იყენებს მერკანტილიზმის წინააღმდეგ, რომელიც იმ დროს დომინანტური ხედვა იყო ვაჭრობის შესახებ, ქვეყანას უნდა ეცადა გაეზარდა ექსპორტი იმპორტთან შედარებით, რათა სიმდიდრე დაეგროვებინა. ამის საწინააღმდეგოდ, სმითი ამტკიცებს, რომ ქვეყნები მოგებას ნახავენ თუ თითოეული აწარმოებს იმას, რისი წარმოებაც კარგად შეუძლია და ივაჭრებს სხვასთან სამომხმარებლო მოთხოვნილებების დასაკმაყოფილებლად. ამიტომ ექსპორტის იმპორტთან შედარებითი სიდიდე კი არ არის მნიშვნელოვანი, არამედ იმ საქონლის ღირებულება, რომელიც ქვეყანამ აწარმოა. თუმცა აბსოლუტური უპირატესობის ცნება არ განიხილავს ისეთ სიტუაციას, როცა ქვეყანას  არცერთი საქონლის წარმოებაში უპირატესობა არ აქვს.

ამ თეორიულ ნაკლოვანებას შედარებითი უპირატესობის თეორია განიხილავს, რომელიც, როგორც წესი, დეივიდ რიკარდოსთან ასოცირდება. რიკარდომ ეს საკითხი თავის წიგნში *პოლიტიკური ეკონომიკისა და საგადასახადო პრინციპების შესახებ* (1817) განავრცო და თავისუფალი ვაჭრობა დააფუძნა არა აბსოლუტურ უპირატესობაზე საქონლის წარმოებაში, არამედ წარმოების ალტერნატიულ დანახარჯების შედარებაზე. ქვეყანა უნდა სპეციალიზდეს ისეთი საქონლის წარმოებაზე, რომლის წარმოებასაც ყველაზე დაბალი ალტერნატიული დანახარჯი აქვს და ივაჭროს ამ საქონლით, რათა იყიდოს სხვა საქონელი მოხმარებისთვის. 
ეს ქვეყანას აძლევს საშუალებას მიიღოს სარგებელი ვაჭრობიდან მაშინაც კი, როცა არცერთი საქონლის წარმოებაში არ აქვს აბსოლუტური უპირატესობა. მიუხედავად იმისა, რომ ასეთი ქვეყნების მოგება არ იქნება ტოლი იმ ქვეყნების მოგებისა, რომლებიც უფრო პროდუქტიულები არიან ყველა საქონლის წარმოებაში, მათი ეკონომიკური სარგებელი ვაჭრობიდან მაინც უფრო დიდი იქნება, ვიდრე ავტარქიის პირობებში იქნებოდა.

ჰენრი ჯორჯის წიგნი *პროტექციონიზმი თუ თავისუფალი ვაჭრობა* ხუთმა დემოკრატმა კონკრესმენმა კონგრესის სხდომაზე ხმამაღლა წაიკითხა. ამერიკელი ეკონომისტი ტაილერ კოუენი წერს, რომ წიგნი „დღემდე რჩება საუკეთესო ნაშრომად თავისუფალ ვაჭრობაზე“.''* მიუხედავად იმისა, რომ ჯორჯი ძალიან კრიტიკულია პროტექციონიზმის მიმართ, ის თემას შრომის ინტერესებთან კავშირში განიხილავს:

ჩვენ ყველა ინტერესითა და სიამოვნებით ვუსმენთ ამბებს საზღვაო და სახმელეთო ტრანსპორტირების გაუმჯობესებაზე. ყველა ჩვენგანი მიდრეკილია, რომ არხების გახსნა, რკინიგზების მშენებლობა, ნავსადგურების გაღრმავება და გემების დახვეწა სასარგებლოდ ჩათვალოს. მაგრამ თუ ეს ყველაფერის სასარგებლოა, მაშინ როგორ შეიძლება ტარიფები სასარგებლო იყოს? ამ ყველაფრის ეფექტი საქონლის ტრანსპორტაციის ხარჯების შემცირებაა; ტარიფების ეფექტი კი - გაზრდა. თუ პროტექციული თეორიას ვირწმუნებთ, ყოველი ცვლილება, რომელიც საქონლის გადატანას ქვეყნებს შორის აიაფებს, კაცობრიობისთვის მიყენებული ზარალი თუ ამის თანაზომიერად ტარიფები არ იზრდება.

ჯორჯი თავისუფალი ვაჭრობის ზოგად არგუმენტს არაადეკვატურად მიიჩნევს და ამტკიცებს, რომ დამცავი ტარიფების გაუქმება ვერ იქნება საკმარისი მუშათა კლასის სიტუაციის გასაუმჯობესებლად, თუ თან არ ახლავს ცვლილება land value tax-სკენ.

## იხილეთ აგრეთვე 
; ცნებები/თემები
* ვაჭრობა საზღვრების გარეშე
* ეკონომიკური გლობალიზაცია
* თავისუფალი სავაჭრო სივრცე
* თავისუფალი სავაჭრო ზონა
* არჩევანის თავისუფლება
*თავისუფალი ვაჭრობის საერთაშორისო ხელშეკრულება
*ოფშორინგი
*სავაჭრო ბლოკი
*სავაჭრო სანქციები
*სავაჭრო ომი

;
; სავაჭრო ორგანიზაციები
* ევროპის ეკონომიკური ზონა
* ამერიკის თავისუფალი სავაჭრო სივრცე
* მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაცია

## სქოლიო 
## ბიბლიოგრაფია 
* Bhagwati, Jagdish. *Free Trade Today*. Princeton: Princeton University Press (2002). .
* 
* Chang, Ha-Joon. *Kicking Away The Ladder: Development Strategy in Historical Perspective*. London: Anthem Press 2003. .
* Dickerson, Oliver M. *The Navigation Acts and the American Revolution*. New York : Barnes (1963).  .
* Pugel, Thomas A. *International Economics*, 13th edition. New York: McGraw-Hill Irwin (2007). .
* Ricardo, David. *On the Principles of Political Economy and Taxation*, Library of Economics and Liberty (1999).
* Smith, Adam. *An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations*, Digireads Publishing (2009), .
* Tyler, John W. *Smugglers & Patriots: Boston Merchants and the Advent of the American Revolution*. Boston: Northeastern University Press (1986). .

## დამატებითი ლიტერატურა 
* 
* World Trade Organization. 2018. History of the multilateral trading system.
* Galiani, Sebastian, Norman Schofield, and Gustavo Torrens. 2014. "Factor Endowments, Democracy and Trade Policy Divergence". *Journal of Public Economic Theory''. 16(1): 119–56.

## რესურსები ინტერნეტში 
* The Online Library of Liberty 
** 66 contemporary British illustrations about free trade, 1830s–1910s
* ეკონომიკური ანალიზის ბლოგი: თავისუფალი ვაჭრობის დღევანდელი საფრთხეები 

კატეგორია:ეკონომიკური იდეოლოგიები