open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
თორი

**თორი** — საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარე, ისტორიული მესხეთის ნაწილი. როგორც ცნობილია, სამცხე იწყებოდა ტაშისკარიდან. იგი მოიცავს გუჯარეთისა და შავწყალას ხეობებს და მტკვრის ორივე ნაპირს ტაშისკარიდან დვირამდე. სახელწოდება წარმოდგება დაბა თორისგან. შუა ფეოდალურ ხანაში თორი ცალკე სადროშო იყო, რომელსაც სათავეში ედგა თორელთა საგვარეულო. შემდგომში იგი ათაბაგების გამგებლობაში შედიოდა, XVI საუკუნეში ოსმალებმა დაიპყრეს. XVII-XVIII სს-ში თორი ქართლის სამეფომ დაიბრუნა.

თანამედროვე ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული დაყოფით თორი მოიცავს სამცხე-ჯავახეთის მხარის ბორჯომის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიას.

## ისტორია
ისტორიკოსი ლეონტი მროველი, როდესაც მეფე ფარნაოზის მიერ (III საუკუნის ძვ. წ.) ქართველთა სამეფოში ერისთავთა განწესების შესახებ მოგვითხრობს, აღნიშნავს:  ისტორიკოსის ამ ცნობიდან ნათელია, რომ ოძრხის საერისთაოს აღმოსავლეთ ნაწილი — სამცხე ტაშისკარიდან იწყებოდა.

ჟამთააღმწერელის ცნობით XIII საუკუნის 80-იან წლებში სამცხის მმართველ ბექა I ჯაყელს 

ამ ცნობებზე დაყრდნობით მკვლევარი გიორგი ზედგინიძე მიიჩნევს, რომ ბექა ჯაყელის სამფლობელოს აღმოსავლეთი ნაწილი — სამცხე ისევ ტაშისკარიდან იწყება, თუმცა შენიშნავს, რომ ბექა ჯაყელის სამფლობელოში შემავალ მხარეთა შორის ისტორიკოსს თორ-ჯავახეთი არ აქვს დასახელებული. ჟამთააღმწერელი ბექა ჯაყელის თაოსნობით თურქთა წინააღმდეგ მოწყობილ ლაშქრობის ამბავს რომ გადმოგვცემს, აღნიშნავს: 

ამ ცნობით ბექა ჯაყელის სამფლობელო ტაშისკარიდან იწყება, ამასთან, ამავე ცნობიდან ნათლად ჩანს, რომ თმოგველთა და თორელთა საპატრონოები ბექა ჯაყელის „*ქუეშე დაწესებულ*“ მხარეთა რიცხვს არ ეკუთვნიან, თმოგველნი და თორელნი მას ეხმარებიან მხოლოდ როგორც მოკავშირეები.

როგორც მკვლევარი გიორგი ზედგინიძე ასკვნის, აწინდელი ბორჯომის ხეობა XII-XIII საუკუნეებში სამცხის მთავართა — ჯაყელთა და, ჯავახეთის მთავართა — თორელთა შორის ნაწილდებოდა. ეს რომ ასე იყო, ამას ცხადყოფს XVI საუკუნის კარგად ცნობილი დოკუმენტი „*მცხეთის საკათალიკოსო მამულების სია სამცხეს*“ (1516 წლისა), რომელშიც პირველად დასახელებულია ძველი მეპატრონენი და შემდეგ ისინი, ვისაც ნუსხის შედგენის დროისთვის უჭირავთ ის საპატრონონი. ბორჯომის ხეობა ნაწილდება ორ ძველ მეპატრონეთა შორის — სამძივრების და ბუმბულის ძეთა შორის. დოკუმენტში აღნიშნულია: 

## ლიტერატურა
**მაკალათია ს.,* ბორჯომის ხეობა. ისტორიულ-ეთნოგრაფიული ნარკვევი, თბ., 1957;

**ქართლის ცხოვრება, სიმონ ყაუხჩიშვილის რედაქციით, 1955 წ., I-II*
**ზედგინიძე გ.,* თორელ-ჯავახთა და ჯაყელ-მესხთა საკითხისათვის (თორელთა და ჯაყელთა გვარის წარმოშობა ისტორიული წყაროების მიხედვით), „ლიტერატურული მესხეთი“, 2003, ოქტომბერი, გვ. 6-7.
**შარაშიძე ქრ., სამხრეთ საქართველოს ისტორიის მასალები (XV-XVI სს.). ტექსტების პუბლიკაციური გამოკვლევები და საძიებელი, 1961 წ*
*ბერძენიშვილი დ., ნარკვევები საქართველოს ისტორიული გეოგრაფიიდან : ზემო ქართლი - თორი, ჯავახეთი, გვ. 7-69, თბ., 1985

## სქოლიო
კატეგორია:საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარეები
თრიალეთი

საკუთარი სახელი **თრიალეთი** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* თრიალეთი — ისტორიული მხარე სამხრეთ-აღმოსავლეთ საქართველოში.
* თრიალეთი — დაბა წალკის მუნიციპალიტეტში.
* თრიალეთი — ქედი აღმოსავლეთ საქართველოში.

### მასმედია
* თრიალეთი — შიდა ქართლის ტელეკომპანია
* თრიალეთი — შიდა ქართლის რადიოსადგური
* თრიალეთი — გაზეთი
ერუშეთი

[მინი|ერუშეთის ტერიტორია [1926 წლის კავკასიის მხარის ხუთვერსიან რუკაზე]]
**ერუშეთი** — საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარე, მდებარე მდინარე მტკვრის ზემო წელზე, მის მარცხენა ნაპირზე, არტაანის ჩრდილოეთით (ახლანდელი თურქეთის საზღვრებში). 

## ისტორიული გეოგრაფია
მოიცავდა ტერიტორიას ერუშეთის ქედსა და მტკვარს შორის. სახელი ეწოდა მხარის ცენტრალური პუნქტის მიხედვით. ქართლის სამეფოს უძველესი ადმინისტრაციული დანაწილებით, ერუშეთი არტაანთან ერთად წუნდის საერისთავოში შედიოდა.

ვახუშტი ბატონიშვილს ერუშეთი აღწერილი აქვს როგორც რეგიონი მდებარე მტკვრის მარცხენა ნაპირზე. ხოლო მის მოსაზღვრე რაიონებად მოჰყავს: სამცხე, შავშეთი და არტაანი. საგულისხმოა ის რომ ვარძია და მიმდებარე ძეგლები ვახუშტის აღწერილი აქვს სამცხეში, თუმცა როდესაც სამცხის საზღვრებზე საუბრობს, იქ ერუშეთსა და სამცხეს შორის საზღვრად ერუშეთის მთები მოჰყავს. ანალოგიურად ვარძია ვახუშტის რუკებზე გაფერადებულია იმავე ფრად როგორიც სამცხეა, თუმცა ვარძია ცნობილია როგორც ჯავახეთის ძეგლი. 
მინი|ერუშეთი ვახუშტის რუკაზე

XVI საუკუნის დოკუმენტის, სამცხე-საათაბაგოს მღვდელმთავართა ნუსხის, ცნობაც იმეორებს ვახუშტისეულ ერუშეთის განმარტებას. აღნიშნული საბუთის საფუძველზე ერუშნელის საეპისკოპოსო იწყებოდა ტოლოშიდან, ადგილი სადაც სრულდება სამცხე და არტაანთან ერთად სრულდებოდა კოლას საზღვართან. 

## ისტორია
ძველი ქართული ტრადიის თანახმად, საქართველოში პირველი ქრისტიანული ტაძარი ერუშეთში ააგეს (IV ს.). შემდგომში (V ს.) ვახტანგ გორგასალს აქ საეპისკოპოსო კათედრა დაუარსებია. XVI საუკუნეში ერუშნელი ეპისკოპოსის ეპარქიაში ერუშეთის გარდა არტაანის მხარის მტკვრის მარცხენა სანაპიროც შედიოდა. XVI საუკუნიდან ერუშეთი სამხრეთ საქართველო სხვა პროვინციებთან ერთად ოსმალთა მფლობელობაში გადავიდა. რუსეთ-ოსმალეთის 1877-1878 წლების ომის შემდეგ, სან-სტეფანოს საზავო ხელშეკრულების (1878) და ბერლინის კონგრესის (1878) თანახმად, ერუშეთი რუსეთის იმპერიას გადაეცა, შემდგომში მას კვლავ ოსმალეთი დაეუფლა. XX საუკუნის დასაწყისში ერუშეთში იმოგზაურა და ისტორიული ძეგლები შეისწავლა ე. თაყაიშვილმა. მიკვლეულ იქნა ადრინდელი ფეოდალური ხანის სამნავიანი ბაზილიკის ნანგრევები, სადაც შეინიშნებოდა მომდევნო პერიოდების ფრესკათა ნაკვალევი. იქვე ყოფილა სასახლის ნაშთებიც.

## ლიტერატურა
* *თაყაიშვილი ე.,* 1917 წლის არქეოლოგიური ექსპედიცია სამხრეთ საქართველოში, თბ., 1960;
*  კუდავა ბუბა, საითიძე გოჩა, ჯოჯუა თემო, „შავშეთისა და ერუშეთის ისტორიული გეოგრაფიისათვის“, თბ., ინტელექტი, 2005

## რესურსები ინტერნეტში
*ERUŞETİ

## სქოლიო
კატეგორია:საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარეები
კატეგორია:ერუშეთი
სამცხე

**სამცხე** — საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარე, ისტორიული მესხეთის ნაწილი. არის მოსაზრება, რომ ადრე ამ მხარეს ოძრხე ეწოდებოდა. მისი ისტორიული საზღვრებია: დასავლეთით — არსიანის მთები, ჩრდილოეთით — ფერსათის მთები, სამხრეთით — ერუშეთის მთები, კასრისსერი, გუმბათისა და ვანის მთები, აღმოსავლეთით — ჭობისხევი.

სამცხის უძველესი ცენტრებია ოძრხე და აწყურის ციხე (აქ იყო სამცხის ერთ-ერთი მთავრის — სამძივარის რეზიდენცია). სამცხე იყოფოდა ხევებად (შუა საუკუნეების ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული). XI საუკუნის 40-50-იან წლებში სამცხე მსხვილ ფეოდალს ლიპარიტ ბაღვაშს ემორჩილებოდა, შემდგომში კი კვლავ სამეფო ხელისუფლებას. ამ პერიოდში დაწინაურდა ცენტრალური ხელისუფლების ერთგული ფეოდალი სულა კალმახელი, რომლისგანაც სათავეს იღებს სამცხის მთავართა — ჯაყელ-ციხისჯვარელთა ფეოდალური სახლი. მონღოლთაგან სამცხის დაპყრობის შემდეგ, 1266 წელს მთავარი სარგის ჯაყელი „ხასინჯუს“ სისტემით უშუალოდ მონღოლებს დაემორჩილა. XII—XIV საუკუნეები სამცხის ეკონომიკური და კულტურული აყვავების ხანაა. აშენდა ტაძრები: საფარა, ზარზმა, ბიეთი, ჭულე. შეიქმნა სამართლის წიგნი (ე. წ. ბექას და აღბუღას სამართალი). XVI საუკუნისათვის სამცხეში 2 საეპისკოპოსო იყო — აწყურისა და წურწყაბის. XIV საუკუნის I ნახევარში სამცხისა და მომიჯნე ტერიტორიაზე იქმნება მსხვილი ფეოდალური პოლიტიკური ერთეული სამცხე-საათაბაგო.

სამცხე XIV—XVII საუკუნეებში სამცხე-საათაბაგოს შემადგენლობაში შედიოდა, XVI საუკუნის მეორე ნახევარში დაპყრობილ იქნა თურქეთის მიერ. 1828-1829 წლებში სამცხის ერთი ნაწილი დაუბრუნდა საქართველოს, ხოლო თურქეთის ფარგლებში დარჩა კუთხეები  — ყველისხევი, წურწყაბი, ფოცხოვი და ჯაყისწყალი.

თანამედროვე ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული დაყოფით სამცხე მოიცავს სამცხე-ჯავახეთის მხარის ადიგენის, ახალციხის და ასპინძის მუნიციპალიტეტებს.

## ლიტერატურა
**ლომსაძე შ.,* სამცხე-ჯავახეთი (XVIII საუკუნის შუა წლებიდან XIX საუკუნის წლებამდე), თბ., 1975;

კატეგორია:საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარეები
სპერი

**სპერი** ( — **ისპირი**) — თურქეთის ერთ-ერთი რაიონი ერზურუმის პროვინციაში, ისტორიულად საქართველოს ერთ-ერთი მხარე, მესხეთის ნაწილი, ბაგრატიონთა საგვარეულოს სამშობლო.

## ისტორია
სპერი მდებარეობს ჭოროხის ზემო დინებაში. მკვლევართა დიდი ნაწილი სპერსა და მის მოსახლეებს მიიჩნევს აღმოსავლელი ქართული ეთნიკური, სახელმწიფოებრივი და კულტურული წრის შემადგენელ ნაწილად. ძვ. წ. V საუკუნეში ჰეროდოტე იხსენიებს მის მოსახლეობას — სასპერებს (ტერმინი შეიძლება ნაწარმოები იყოს მხარის სავარაუდო სახელწოდებისაგან „სასპერ“-ოდან). სპერის ტერიტორია შავ ზღვამდე აღწევდა (აქედან სახელწოდება „სპერის ზღუა“). ძვ. წ. IV—III საუკეებში სპერი, ქართლის სამეფოს წარმოქმნის დროისათვის, პროვინცია იყო (სტრაბონი სპერის „პარიადრის მთიანეთის“ სახელით იხსენიებს).

სპერის მხარის ერთი ნაწილი — ზემო სპერი სხვა ძველ ქართულ პროვინციებთან (ტაო, გოგარენე) პერიოდულად გადადიოდა ხან სომხეთის, ხან ქართლის მფლობელობაში. სომხეთის მფლობელობაში სპერის მხარის ეს ნაწილი მოქცეული იყო ძვ. წ. II საუკუნეში და ახ. წ. III—IV საუკუნეებში (387 წლამდე). სპერის ოლქის უდიდესი ნაწილი და საკუთრივ ძველი ქალაქი სპერი 1570-იანი წლების დამლევამდე თითქმის ყოველთვის შედიოდა საქართველოს სამეფოს საზღვრებში: XII-XIII საუკუნეებში საქართველოს ფეოდალური მონარქიის გამგებლობაში იყო, XIII საუკუნის II ნახევრიდან სამცხის სამთავროში (სამცხე-საათაბაგოში) შედის. XIII საუკუნის ბოლოს სამცხის მთავარმა ბექა მანდატურთუხუცესმა სპერში დაამარცხა ოსმალთა ლაშქარი. 1578 წლიდან ეს მხარე ოსმალეთის იმპერიამ მიიტაცა. 

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში
*
*ტურისტული ინფორმაცია 
## სქოლიო
კატეგორია:თურქეთის რაიონები
ტაშირი

**ტაშირი** () — ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარე შუა საუკუნეების აღმოსავლეთ საქართველოში, ქვემო ქართლის განაპირა ოლქი (ახლანდელი სომხეთის ლორეს პროვინცია). 

## მხარის აღწერა
მოიცავდა მდინარე ძორაგეტის მარცხენა შენაკადის — ტაშირიწყლის  (ახლანდელი სახელწოდება ტაშირი) ხეობას. შემოსაზღვრული იყო  ლოქის, ლელვარის, ყარაღაჯის და ბამბაკის მთებით. ცენტრი ოძუნი (შემორჩენილია VIII საუკუნის ცენტრალურგუმბათიანი ტაძარი, აგებული იოანე ოძუნელის მიერ). წყაროებში პირველად მოხსენიებულია I საუკუნეში (პლინიუს უფროსი). ამ დროს ტაშირი თრიალეთთან ერთად ქართლის სამეფოს შემადგენლობაში შედიოდა. მომდევნო საუკუნეებშიც სომხეთის სახელმწიფოს მოსაზღვრე ტაშირი სამთავრო ქართლის შემადგენლობაში იყო. პერიოდულად იგი საცილობელი ტერიტორია ხდებოდა. ტაშირზე  გადიოდა სავაჭრო-საქარავნო გზები ჯავახეთის ახალქალაქისა და აბოცისაკენ (ყარაღაჯის მთის გადაკვეთით), აგრეთვე სომხეთის ქალაქებისაკენ (ბეზობდალის მთებით). X საუკუნის დასასრულსა და XI საუკუნის დასაწყისში ტაშირი ახალწარმოქმნილი ტაშირ-ძორაგეტის სამეფოს იურისდიქციაში მოექცა. 1118 წლიდან კვლავ საქართველოს ტერიტორიის ნაწილი — ამირსპასალარის კუთვნილი მიწა გახდა.  1122 წელს შემოუერთდა საქართველოს და სამართავად გადაეცა ჯერ ორბელებს, შემდეგ — მხარგრძელებს. საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენის დროს, 1918 წელს ეს მხარე საქართველოს შემადგენლობაში შედიოდა. X-XIII საუკუნეებში ტაშირი ეწოდებოდა აგრეთვე მის მეზობელ ოლქებსაც; XI საუკუნეში კი, ლორის ციხის აგების შემდეგ, ტაშირის ცენტრი ლორეში გადავიდა და მხარეც ხშირად ლორედ იწოდებოდა. გვიანდელი გეოდალური ხანის წყაროებში სახელწოდება „ტაშირი“ მხოლოდ პირვანდელი — ლოკალური შინაარსით იხმარება. ტაშირი ამჟამად სომხეთის ფარგლებშია მოქცეულია და ლორის ოლქში შედის.
 
## ლიტერატურა
კატეგორია:საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარეები
ქვემო ქართლი

**ქვემო ქართლი** — საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარე, ქართლის ერთი ნაწილი. იგი შემოსაზღვრული იყო თრიალეთის, ჯავახეთისა და ბამბაკ-ერევნის ქედებით. სხვადასხვა პერიოდში მისი კუთხეები იხსენიებიან სხვადასხვა სახელებით (თრიალეთი, გაჩიანი, გარდაბანი, ტაშირი, აბოცი, ბამბაკი), რომელთა შინაარსი ხშირად იცვლებოდა.

ამავე ტერიტორიაზე იქმნებოდა სხვადასხვა სახელმწიფოებრივი წარმონაქმნები, რომლებიც საცილობელი ხდებოდა მეზობელ ქვეყნებს შორის. მათ შორის აღსანიშნავია: სამშვილდისა და ხუნანის საერისთავოები, თბილისის საამირო, ტაშირ-ძორაგეთის სამეფო, კლდეკარის, ლორის, გაგის საერისთავოები, საბარათიანო.

ქვემო ქართლის ტერიტორია უძველესი დროიდანვე დასახლებული იყო ქართველური ტომებით, რომელთა ხანგრძლივი ურთიერთკავშირისა და ურთიერთშერწყმის შედეგად წარმოიშვა ქართველი ხალხი. აქ მოსახლე ტომებიდან წყაროები იცნობენ ქართველურ ტომ გუგარებს, იმავე გოგარებს. მათგან მოდის ისტორიული პროვინციის — გოგარენეს და სომხური *გუგარქის* სახელწოდება. სავარაუდოა, რომ მათ სამხრეთით ცხოვრობდნენ ასევე სომხური ტომებიც, რომლებიც ძვ. წ. VII-VI საუკუნეებში ჩამოსახლდნენ. 

მტრების გამუდმებული თავდასხმების გამო XIII საუკუნიდან მოყოლებული ქვემო ქართლი თანდათანობით დაიცალა მკვიდრი მოსახლეობისაგან. თემურ-ლენგის ლაშქრობების შემდეგ, რომელსაც თან დაერთო შავი ჭირის ეპიდემია, ქვემო ქართლის მოსახლეობა ამოწყდა. XV საუკუნის მეორე ნახევარში უზუნ ჰასანის ლაშქრობებს მოჰყვა მტკვრისპირა დაბლობში მომთაბარე ელების ჩამოსახლება. 1604 წელს კი შაჰ აბასმა ქართლის მეფეს დებედას ხეობა ჩამოართვა და აქ ბორჩალოს ტომი დაასახლა.  ნადირ-შაჰმა 1735 წელს ოსმალებთან გამარჯვების შემდეგ ილაშქრა და ყაიყული და ბამბაკი ერთიანად ირანში გადაასახლა. მან ასევე აჰყარა და ირანში გადაასახლა დემურჩი ასანლუს ტომი, რომელიც ქვემო ქართლში ბინადრობდანადირ-შაჰის პოლიტიკას წინ აღუდგა ერეკლე II, მისი მოკავშირე იყო ბორჩალოს ხანი, მათ ქართლში დააბრუნეს სამეფოს საზღვრებიდან აყრილი ელი.

თანამედროვე ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული დაყოფით ქვემო ქართლი შედის ქვემო ქართლის მხარეში და მოიცავს ბოლნისის, გარდაბნის, დმანისის, თეთრი წყაროს, მარნეულისა და წალკის მუნიციპალიტეტების ტერიტორიებს.

## იხილეთ აგრეთვე 
* ქვემო ქართლის მხარე
* ზემო ქართლი
* შიდა ქართლი
* გოგარენე

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარეები
შავშეთი

მინი|შავშეთი დღევანდელი თურქეთის ტერიტორიაზე ართვინის პროვინციის ნაწილია
მინიატიურა|შავშეთი VIII-X საუკუნეების მესხეთის რუკაზე.|250პქ
**შავშეთი** — საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარე, ამჟამად თანამედროვე თურქეთის ტერიტორიაზე, წარმოადგენდა ისტორიული მესხეთის ნაწილს.

## გეოგრაფია
შავშეთი შემოსაზღვრული იყო შავშეთის ქედით, არსიანის მთით და არტანუჯს კლდის მასივით. ის აჭარის სამხრეთით და სამცხის გასწვრივ მდებარეობდა. ამიტომ აჭარის სამხრეთი საზღვარი, შავშეთის ქედი, მისთვის ჩრდილოეთის საზღვარი იყო, ხოლო აღმოსავლეთით იგივე მთა არსიანი საზღვრავდა; სამხრეთის საზღვარს იმერხევისა და შავშეთის წყლის შესართავთან ამოზიდული მთები წარმოდაგენენ. გრიგოლ ხანძთელის მიხედვით „ერთ კერძო შავშეთისა დიდთა წყალთა შეკრებისა გარემოსლვაჲ გარემოადგს ზღუდის სახედ“. სოფელი ნორგიალი, რომელიც შავშეთის წყლის სამხრეთით მდებარეობს შავშეთად იყო ცნობილი. გიორგი მერჩულეს ცნობით „იყო ნეტარი მიქელ ქუეყანისა შავშეთისაჲ სოფლისა ნორგიალისაჲ“

## ისტორია
სახელი ეწოდა დასახლება შავშეთის მიხედვით, რომელიც მისი ადრინდელი ცენტრი იყო. დასახლებული იყო ჯერ კიდევ ბრინჯაოს ხანიდან. მეცხრე საუკუნითგან მოყოლებული აქ გაჩნდა აღმოსავლეთითგან გადმოსულ ქართველთა ახალშენები, გაჩარდა ეკლესია-მონასტრების მშენებლობა. X საუკუნეში დაარსდა ტბეთის საეპისკოპოსო. 1547 წელს შავშეთი ოსმალეთის იმპერიამ დაიპყრო, 1877-1878 წლების ომის შედეგად რუსეთის იმპერიამ დაიკავა. 1921 წელს ყარსის ხელშეკრულებით გადაეცა თურქეთს. ამჟამად შედის თურქეთის ართვინის პროვინციაში შავშათის რაიონის სახით.

## დემოგრაფია
1886 წლის საოჯახო სიებით შავშეთში 9401 გათურქებული ქართველი და 7556 ქართველი ცხოვრობდა. 1907-1908 წლების მონაცემებით კი ქართველების რაოდენობა იყო 6896.

## ლიტერატურა
* *ჯავახიშვილი, ი.* „თხზულებანი თორმეტ ტომად“, ტ. II, გვ. 59

## სქოლიო
კატეგორია:საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარეები
ჭართალი (მხარე)

**ჭართალი**, *ჭართალეთი* — ისტორიული მხარე აღმოსავლეთ საქართველოში, მდინარე მთიულეთის არაგვის შუა წელზე, სოფ. ანანურიდან მდინარე ხანდოსხევამდე (ახლანდ. მცხეთა-მთიანეთის მხარე, დუშეთის მუნიციპალიტეტის ჭართლის თემის ტერიტორია). ზოგჯერ მთიულეთის ნაწილადაც მოიაზრება. ჩრდილოეთით ესაზღვრება ხანდო, სამხრეთით — ბაზალეთი, აღმოსავლეთით — ფშავი, ხოლო დასავლეთით — ქსნის ხეობა.

წყაროებიდან პირველად „ქართლის ცხოვრება“ იხსენიებს მირიან I-ის მეფობის ამბებთან დაკავშირებით (ძვ. წ. II საუკუნის დასაწყისი). მემატიანის ცნობით, ჭართალში მოსახლე მთიელები („კავკასიანნი“) დურძუკებს შეკავშირებიან და კახეთი და ბაზალეთი დაურბევიათ. 330-იან წწ. წობენში ქართველთა განმანათლებელმა წმ. ნინომ სხვა მთიელებთან ერთად ჭართლელებსაც მიაღებინა ქრისტიანობა. 853 წ. არაბთა დამსჯელი ჯარი ბუღა თურქის სარდლობით ჭართალშიც ავიდა. 1210-იან წწ. თამარ მეფის წინააღმდეგ ფხოველთა და დიდოთა გამოსვლის დროს, ჭართალელნი სამეფო ხელისუფლების მხარეს იბრძოდნენ. შემდგომში ჭართალი არაგვის საერისთავოს ემორჩილებოდა; იყო მისი სამოურავო.

ჭართალის არქიტექტურული ძეგლებიდან აღსანიშნავია ადრინდელი შუა საუკუნეების კომპლექსები:
*„მთავარნი“, წმ. გიორგის ეკლესია სოფ. მუგუდაში;
*წმ. სამების ეკლესია სოფ. ჭალისოფელში;
*ციხესიმაგრე სოფ. ციხისძირში;
*ციხესიმაგრე სოფ. ბუჩაანში.

## ლიტერატურა 
**ღვინჯილია, ჯ*., ქსე, ტ. 11, გვ. 385. თბ., 1987

კატეგორია:საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარეები
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტი
ხანდო (მხარე)

მინი|250px|ხანდოს ხევი
**ხანდო** — საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარე. იგი არაგვის ხეობის ერთ-ერთი მცირე კუთხეა, რომელსაც ხშირად მთიულეთის ნაწილად მოიხსენიებენ.

მდებარეობს არაგვის ხეობაში, მთიულეთის სამხრეთით. იგი შედგება ერთმანეთის გვერდით მდებარე ორი ხევის - ხანდოსწყლისა და სოდევე-მეჯილაურთას წყლისაგან. ორივე ეს მდინარე ლომისის მთიდან გამოდის და ერთმანეთს სოფელ წინამხართან უერთდებიან. ხანდოს საზღვრები ასეთია: ჩრდილოეთით მას მთიულეთი ესაზღვრება, დასავლეთით - ცხრაძმისხევი, სამხრეთით და აღმოსავლეთით - ჭართალი. თანამედროვე ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული დაყოფით ხანდოს ტერიტორია შედის დუშეთის მუნიციპალიტეტში (სოფლები: წინამხარი, უკანამხარი, ვეშაგურნი, დავითურნი, მეჯილაურები, სოდევი, ბანცური).

ხანდოელები მეტყველებენ ქართლურ დიალექტზე. 1746 წლის საისტორიო საბუთში, რომელშიც ჩამოთვლილია არაგვის ხეობის მხარეები, ხანდო და ჭართალი ცალკეა მოხსენიებული. ხანდოსა და ჭართალში სათემო სალოცავებთან ერთად სათემო ცენტრალური სალოცავებიც არსებობდა.

## ლიტერატურა
**თოფჩიშვილი რ*. „საქართველოს ეთნოგრაფია/ეთნოლოგია“ გვ. 108-109 — თბილისი, „უნივერსალი“ 2010 ISBN 578-9941-12-882-0

კატეგორია:საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარეები
ჰერეთი

**ჰერეთი** — საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარე.

წყაროებში პირველად V საუკუნეში მოიხსენიება. უძველეს ხანაში კავკასიის ალბანეთის სამეფოში შედიოდა. X-XIV საუკუნეების წყაროების მიხედვით მოიცავდა გვიანდელი ხანის შიგნიკახეთისა და გაღმამხრის ტერიტორიას საინგილოს ჩათვლით. XII საუკუნეში ამ ტერიტორიაზე ჩამოყალიბდა საქართველოს ფეოდალური მონარქიის ერთ-ერთი ადმინისტრაციულ-პოლიტიკური ერთეული — ჰერეთის საერისთავო, რომელიც დაღესტნის მოსაზღვრე მთიანეთსაც მოიცავდა. XI საუკუნის ზოგიერთი წყაროს მიხედვით, ჰერეთი მოიცავდა კამბეჩოვანსაც და სუჯეთსაც (ე. ი. გარდა მდ. ალაზნის ველისა, მდ. ივრის შუა და ქვემო დინების ზეგანს), თუმცა წყაროსეული ცნობა უფრო ძველ რეალობას ასახავს და ეფარდება ვახტანგ I გორგასალის (V ს.) მიერ შექმნილ ადრინდელი პერიოდის ჰერეთის საერისთავოს ტერიტორიას. ზოგიერთი წყაროს მიხედვით სახელწოდება „ჰერეთი“ აგრეთვე კავკასიის ალბანეთის ტერიტორიასაც აღნიშნავს. XV საუკუნიდან ტერმინი „ჰერეთი“ აღარ იხმარება და მას ენაცვლება ტერმინი კახეთი.

## იხილეთ აგრეთვე 
* ჰერეთის სამთავრო
* ჰერეთის სამეფო
* კახეთ-ჰერეთის სამეფო

## ლიტერატურა 
*პაპუაშვილი თ. ჰერეთის ისტორიის საკითხები, თბილისი, 1970
*მუსხელიშვილი დ. კახეთ-ჰერეთის პოლიტიკური გეოგრაფიის საკითხები XII-XIII საუკუნეში, „საქართველოს ისტორიული გეოგრაფიის კრებული“ 1967 ტ. 3
*მუსხელიშვილი დ. ციხე-ქალაქი უჯარმა, თბილისი, 1966
*ბერძენიშვილი ნ. მცხეთის საბუთი XI ს-ისა, „საქართველოს მუზეუმის მოამბე“ 1931 ტ. 6
**ჯანაშვილი, ი.* „გეოგრაფიული და ისტორიული აღწერა ჰერეთისა“ ჟურნალი „მოგზაური“ N4 გვ. 372-376 — 1901 წ.
რუსთაველი (მრავალმნიშვნელოვანი)

**რუსთაველი** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* რუსთაველი — ქალაქ რუსთავის მაცხოვრებელი;

* შოთა რუსთაველი — ქართველი პოეტი;
* რუსთაველი — ცთომილი;
* რუსთაველი — ქართული ჟურნალი;
* რუსთაველი — თეატრი თბილისში;
* რუსთაველი — კინოთეატრი თბილისში;
* რუსთაველი — თბილისის ერთ-ერთი მეტროსადგური.
* რუსთაველი — კრატერი მერკურზე
დავით კეზელი

**დავით  ივანეს ძე კეზელი** (დ. 25 ივლისი, 1854 ― გ. 1907) — ქართველი საზოგადო მოღვაწე, მწერალი. 

70-იანი წლების I ნახევარში ხელმძღვანელობდა თბილისის სემინარიის მოსწავლეთა ფარულ წრეს. აღმოაჩნდა ხელისუფლების საწინააღმდეგო შინაარსის წერილი და პროკლამაცია „საქართველოს ახალ თაობას“. რევოლუციურ საკითხში ხალხოსნურ პოზიციაზე იდგა: გადამწყვეტ როლს ანიჭებდა რჩეულ ადამიანებს, ტალანტებს, გმირებს. დააპატიმრეს 1873 წლის დეკემბერში. გამოძიებამ დამნაშავედ ცნო და მკაცრი სასჯელი ელოდა, მაგრამ არასრულწლოვანების გამო 8 თვის პატიმრობა მიესაჯა. 70-90-იან წლებში და XX საუკუნის დამდეგს ეწეოდა აქტიურ საზოგადოებრივ საქმიანობას. თანამშრომლობდა 
„დროებაში“, „ივერიაში“, „შრომაში“, „ცნობის ფურცელისა“ და სხვა პერიოდულ გამოცემებში. 1905-07 რევოლუციის პერიოდში აქვეყნებდა წერილებს გორის მაზრის გლეხთა მოძრაობაზე. აღსანიშნავია კეზელის დრამატული საქმიანობა: მისი პიესები („ორცოლიანი“, „ბიძიასთან გამოხმაურება“, „დედა და შვილი“ და სხვა) წარმატებით იდგმებოდა თბილისის, თელავის, გორისა და სხვა ქალაქების სახალხო თეატრების სცენებზე. კეზელმა ერთ-ერთმა პირველმა თარგმნა რუსულად ვაჟა-ფშაველას ლექსები და 1886 წელს გამოაქვეყნა გაზეთ „ნოვოე ობოზრენიეში“. აქტიურად იბრძოდა ქალთა ემანსიპაციისათვის. ამ თემაზე მრავალი წერილი დაბეჭდა ქართულ ჟურნალ-გაზეთებში. პრესაში თანამშრომლობდა „ზოილის“, „დავით სოსლანის“, „არაგველის“ ფსევდონიმებით. კეზელმა სახალხო გმირის, არსენა ოძელაშვილის უკვდავსაყოფად მის საფლავზე ქვა დადო.

## ლიტერატურა
** ანთელავა ი.,* საზოგადოებრივ-პოლიტიკური მოძრაობისა და საზოგადოებრივი აზრის ისტორიიდან საქართველოში (XIX საუკუნის მეორე ნახევარი), თბ., 1967;
**შველიძე ზ.,* რევოლუციურ-ხალხოსნური მოძრაობა საქართველოში, თბ., 1960;

კატეგორია:ქართველი მწერლები
კატეგორია:დაბადებული  1854
კატეგორია:გარდაცვლილი  1907
2003

## მოვლენები 
* 19 მარტი : აშშ-სა და დიდი ბრიტანეთის ჯარები შეიჭრნენ ერაყში. დაიწყო ერაყის ომი. 
* 1 მაისი : აშშ-ს პრეზიდენტმა ჯორჯ ბუშმა გამოაცხადა ომის დამთავრება ერაყში.
* 14 აგვისტო : ნიუ-იორკის შტატში და მის მიმდებარე ტერიტორიაზე შეწყდა დენის მიწოდება.
* 23 ნოემბერი : საქართველოში პრეზიდენტი ედუარდ შევარდნაძე გადადგა. დასრულდა ვარდების რევოლუცია.
* 7 დეკემბერი : რუსეთის ფედერაციაში ჩატარდა საპარლამენტო არჩევნები.
* 13 დეკემბერი : ერაყში ამერიკელმა ჯარისკაცებმა დააკავეს სადამ ჰუსეინი.
* 26 დეკემბერი : სამხრეთ ირანში მოხდა ძლიერი მიწისძვრა. მოჰყვა 40.000-ზე მეტი მსხვერპლი.

## დაიბადნენ 
## გარდაიცვალნენ 
* 21 აპრილი : სიმონე, ნინა — ამერიკელი მომღერალი 
* 28 მაისი : მაკაროვი, ოლეგ — რუსი კოსმონავტი
* 12 ივნისი : პეკი, გრეგორი — ამერიკელი მსახიობი (დ. 1916)
*15 ივლისი : რობერტო ბოლანიო — ჩილელი მწერალი
* 28 სექტემბერი : კაზანი, ელია — ბერძნული წარმოშობის ამერიკელი კინორეჟისორი (დ. 1909)
* 12 დეკემბერი : ალიევი, ჰეიდარ — აზერბაიჯანის პრეზიდენტი 1993-2003 (დ. 1923)

## ნობელის პრემიის ლაურეატები 
* ფიზიკა : ალექსეი აბრიკოსოვი, ვიტალი გინზბურგი, ანტონი ლეგეტი
* ქიმია : პიტერ ეიგერი, როდერიკ მაკინონი
* ფიზიოლოგია და მედიცინა : პოულ ლაუტერბური, პიტერ მანსფილდი
* ლიტერატურა : ჯონ მაქსუელ კოტცე
* მშვიდობა : შირინ ებადი
* ეკონომიკა : რობერტ ფ. ენგლი, გრენგერი, ვ. ჯ. კლაივი
დავით სოსლანი

მინი|თამარის დავითის და ლაშა გიორგის ფრესკა ნათლისმცემლის ტაძრიდან

  
თამარმა იქორწინა მასზე 1187 წელს დიდუბის სასახლეში. წყაროს ცნობით, დავით სოსლანი იყო თამარის მამიდის, რუსუდანის „გაზრდილი“ და „თვისი“ („თვისი“, უფრო გავრცელებული აზრით, აღნიშნავდა ნათესავს, სხვა მოსაზრებით — ქვეშევრდომს, ვასალს, ასევე „გაზრდილს“ ჰქონდა ორი მნიშვნელობა: გაზრდილისა და ვასალის). 

მემატიანე ახასიათებს როგორც ზნეობრივი და რაინდული თვისებებით შემკულ, სასიამოვნო გარეგნობის კაცს. 

დავით სოსლანი სარდლობდა ქართველთა ლაშქარს თითქმის ყველა დიდ ბრძოლაში (ლაშქრობა XII საუკუნის 90-იანი წლების დასაწყისში ბარდავის მხარეში, არზრუმში — კარნუ-ქალაქში, გელაქუნში, ბელაქანში, განძის მიდამოებში, შამქორის ბრძოლაში 1195, ბასიანის ბრძოლაში 1203). როგორც თანამეფე, სოსლანი სახელმწიფოს გამგებლობაშიც მონაწილეობდა. 

მის წარმომავლობაზე არ არსებობს ერთიანი აზრი. ქართულ სამეცნიერო ლიტერატურაში განმტკიცებულია მოსაზრება, რომ დავით სოსლანი იყო ოსეთში დამკვიდრებულ ბაგრატიონთა შტოს წარმომადგენელი. მკვლევართა აზრით, ეს შტო მომდინარეობს გიორგი I-ისა და ალანთა ტომის ასულის ალდე დედოფლის ვაჟის დემეტრესაგან. ვახუშტის ცნობით, დემეტრეს დარჩა ძე, რომელიც თავის ბებია ალდესთან ერთად ოსეთში გაიქცა, იქ იქორწინა მეფის ასულზე და თვითონაც ოსთა მეფედ იწოდა. დავით სოსლანი მისი შთამომავალი იყო. დავით სოსლანს ბაგრატიონად მიიჩნევს „ლაშა გიორგის დროინდელი მემატიანეც“. ზოგი მკვლევრის  მოსაზრებით, დავით სოსლანი ცარაზონთა ოსურ საგვარეულოს ეკუთვნოდა, მაგრამ ამის დამადასტურებელი ცნობები საისტორიო წყაროებში არ ჩანს და ეს თვალსაზრისი ზეპირ ვარაუდად რჩება.

## შვილები 
დავით სოსლანსა და თამარს ორი შვილი ჰყავდათ:

*გიორგი-ლაშა — საქართველოს მომავალი მეფე 
*რუსუდანი — საქართველოს მომავალი მეფე

## გენეალოგია 
## ლიტერატურა
**თავაძე ლ.,* საქართველოს სამეფო ოჯახის სოციალური სტატუსი XI-XVI სს. ფრესკული მხატვრობის მიხედვით, თსუ ჰუმანიტარულ მეცნიერებათა ფაკულტეტის საქართველოს ისტორიის ინსტიტუტის შრომები, I, თბ., 2011, გვ. 100-104

## რესურსები ინტერნეტში
* დავით-სოსლანი  — www.georoyal.ge

## სქოლიო
კატეგორია:ოსები
კატეგორია:საქართველოს სამეფოს ბაგრატიონები
კატეგორია:დაბადების წელი უცნობია
2001

## მოვლენები 
* 1 იანვარი : ევროპის კავშირში შევიდა საბერძნეთი.
* 25 მაისი : მუხროვანის ბრიგადის ტერიტორია უნებართვოდ დაიკავა ეროვნული გვარდიის ერთ-ერთმა ბატალიონმა. მეამბოხეებთან საქართველოს პრეზიდენტის შეხვედრის შემდეგ სიტუაცია განიმუხტა.
* 4 ოქტომბერი-18 ოქტომბერი : კოდორის კრიზისი. 4 ოქტომბერს ქართული ჯარები კოდორის ხეობიდან შეიჭრნენ აფხაზეთის თვითგამოცხადებული რესპუბლიკის ტერიტორიაზე და ხეობის მიმდებარე ტერიტორია დაიკავეს. 18 ოქტომბრისთვის ქართველი მებრძოლები უკუქცეულნი იყვნენ აფხაზეთის ჯარის მიერ.
## დაიბადნენ 
### იანვარი
*9 იანვარი : როდრიგო — ბრაზილიელი ფეხბურთელი
### თებერვალი
*12 თებერვალი : ხვიჩა კვარაცხელია — საქართველოს ეროვნული ნაკრების და ნაპოლის ფეხბურთელი

*17 თებერვალი : კობა აკოფაშვილი — ქართველი სპორტსმენი

### მარტი
*31 მარტი :  სოფია ტარასოვა  — უკრაინელი მომღერალი და მსახიობი
### აპრილი
*24 აპრილი : თორნიკე გვიჭიანი   — ქართველი სპორტსმენი
### მაისი 
* 5 მაისი : ჯოშუა ზირკზე  — ნიდერლანდელი ფეხბურთელი
### ივნისი 
*18 ივნისი : ილია სულამანიძე  — ქართველი სპორტსმენი 
### ივლისი 
* 27 ივლისი : გიორგი აბზიანიძე — ქართველი ფეხბურთელი
### აგვისტო 
*12 აგვისტო : დიქსი დამელიო  — ამერიკელი ინტერნეტ-სელებრითი, ტიკ-ტოკერი და მომღერალი
### სექტემბერი 
*3 სექტემბერი : კაია გერბერი — ამერიკელი მოდელი და მსახიობი
### ოქტომბერი 
*6 ოქტომბერი : ტიმურ ფაიზუტდინოვი  — რუსი ყინულის ჰოკეისტი (დ. 2021)
### ნოემბერი
*16 ნოემბერი : გიორგი ცოფურაშვილი  — ქართველი სპორტსმენი
### დეკემბერი 
*18 დეკემბერი : ბილი აილიში — ამერიკელი მომღერალი

## გარდაიცვალნენ 
### იანვარი
* 12 იანვარი : იულიუს ასფალგი — გერმანელი აღმოსავლეთმცოდნე (დ. 1919)
### თებერვალი
* 4 თებერვალი : იანის ქსენაკისი — ბერძენი კომპოზიტორი (დ. 1922)
* 19 თებერვალი : სტენლი კრამერი — ამერიკელი რეჟისორი და პროდიუსერი (დ. 1913)
### მარტი
* 18 მარტი :  ვასილ   აბაევი  — საბჭოთა ენათმეცნიერი (დ. 1900)
### აპრილი
* 20 აპრილი : ჯუზეპე სინოპორი — იტალიელი დირიჟორი, კომპოზიტორი (დ. 1946)
*27 აპრილი : გივი გაბლიანი — ქართველი სამხედრო მოღვაწე (დ. 1915)
### მაისი 
* 4 მაისი : ირაკლი ციციშვილი — ქართველი არქიტექტორი (დ. 1918)
### ივნისი 
* 4 ივნისი : დიპენდრა   — ნეპალის მეფე (დ. 1971)
*27 ივნისი : ენვერ ხაბაძე — ქართველი მოცეკვავე და ქორეოგრაფი (დ. 1923)
### ივლისი 
* 17 ივლისი : სარა აშურბეილი — აზერბაიჯანელი ისტორიკოსი (დ. 1906)
### აგვისტო 
* 10 აგვისტო : სტანისლავ როსტოცკი — რუსი კინორეჟისორი (დ. 1922)
### სექტემბერი 
* 26 სექტემბერი : გრიგოლ ბოგვერაძე — მოწინავე ქართველი რკინიგზელი (დ. 1927)
### ოქტომბერი 
* 10 ოქტომბერი : ვასილი მიშინი — რუსი საბჭოთა მეცნიერი (დ. 1917)
### ნოემბერი
* 10 ნოემბერი : კენ კიზი — ამერიკელი მწერალი
* 29 ნოემბერი : ჯორჯ ჰარისონი — ინგლისელი გიტარისტი, The Beatles-ის წევრი (დ. 1943)
### დეკემბერი 
*19 დეკემბერი : გივი აბდუშელიშვილი  — ქართველი ჰიგიენისტი (დ. 1921)

## ნობელის პრემიის ლაურეატები 
* ფიზიკა : ერიკ ალინ კორნელი, ვოლფგანგ კეტერლე, კარლ ედუინ ვიმანი
* ქიმია : უილიამ მ. ნოულზი, ნოიორი რიოჯი, კ. ბარი შარპლესო
* ფიზიოლოგია და მედიცინა : ლელანდ ჰ. ჰარტუელი, რ. ტიმოთი ჰანტი, პოლ მ. ნარსი
* ლიტერატურა : ვიდიადჰარ ნაიპოლი
* მშვიდობა : გაერო, კოფი ანანი
* ეკონომიკა : ჯორჯ ა. აკერლოფი, მაიკლ სპენსი, ჯოსეფ ე. სტიგლიცი
2000

## მოვლენები 
* 26 მარტი : ვლადიმერ პუტინი აირჩიეს რუსეთის პრეზიდენტად.
* 7 მაისი : გაიმართა რუსეთის ახლად არჩეული პრეზიდენტის ვ. პუტინის ინაუგურაცია.
* 25 მაისი : ისრაელმა დაასრულა ლიბანის 22-წლიანი ოკუპაცია.
* 5 ივნისი : ინდონეზიის სუმატრას კუნძულზე მოხდა ძლიერი მიწისძვრა. მოჰყვა 100-ზე მეტი მსხვერპლი. 
## დაიბადნენ 
### იანვარი
### თებერვალი
* 28 თებერვალი : მოიზ კინი — იტალიელი ფეხბურთელი

### მარტი
### აპრილი
### მაისი 
### ივნისი 
### ივლისი 
### აგვისტო 
### სექტემბერი 
### ოქტომბერი 
### ნოემბერი
### დეკემბერი 
## გარდაიცვალნენ 
### იანვარი
* 21 იანვარი : სულეიმან ალესკეროვი  — საბჭოთა და აზერბაიჯანელი კომპოზიტორი და დირიჟორი (დ. 1924)
### თებერვალი
* 3 თებერვალი : დავით ჯაფარიძე — ქართველი პოლიტიკოსი (დ. 1937)
### მარტი
*5 მარტი : ლოლო ფერარი  — ფრანგი მოცეკვავე, პორნომსახიობი  (დ. 1963)
### აპრილი
* 6 აპრილი : ჰაბიბ ბურგიბა — ტუნისის პრეზიდენტი 1957-1997 (დ. 1903)
### მაისი 
* 14 მაისი : ობუჩი კეიზო — იაპონიის პრემიერ-მინისტრი (დ. 1937)
### ივნისი 
* 10 ივნისი : ჰაფეზ ასადი — სირიის პრეზიდენტი 1971-2000 (დ. 1930)
### ივლისი 
*17 ივლისი : ბორის დემეტრაძე — ქართველი სამთო ინჟინერი (დ. 1934)
### აგვისტო 
* 18 აგვისტო : რუდოლფ აიცეტმიულერი — ავსტრიელი სლავისტი (დ. 1923)
### სექტემბერი 
* 6 სექტემბერი : ნინო რამიშვილი — ბალეტის მსახიობი, ბალეტმაისტერი (დ. 1910)
### ოქტომბერი 
*31 ოქტომბერი : ზაალ კახიანი  — ქართველი ქირურგი (დ. 1927)
### ნოემბერი
*7 ნოემბერი : ინგრიდ შვედი  — ბერნადოტების დინასტიის წარმომადგენელი  (დ. 1910)
### დეკემბერი 
* 21 დეკემბერი : ვახტანგ ბერიძე — ქართველი მეცნიერი, ხელოვნების ისტორიკოსი (დ. 1914)

## ნობელის პრემიის ლაურეატები 
* ფიზიკა : ჟორეს ივანოვიჩ ალფეროვი, ჰერბერტ კრემერი, ჯეკ კილბი
* ქიმია : ალან ჯ. ჰიგერი, ალან გ. მაკდიარმიდი, ჰიდეკი შირაკავა
* ფიზიოლოგია და მედიცინა : არვიდ კარლსონი, პოლ გრინგარდი, ერიკ რ. კანდელი
* ლიტერატურა : გაო შინ-ჯიენი
* მშვიდობა : კიმ დაე-ჯუნგი
* ეკონომიკა : ჯეიმზ ჰეკმენი, დანიელ მაკფადენი
თევზების თანავარსკვლავედი

thumb|right|250px|თევზები
**თევზების თანავარსკვლავედი** () — ზოდიაქოში შემავალი ერთ-ერთი თანავარსკვლავედი. მასში 3 ყველაზე ბრწყინვალე  ვარსკვლავი დაახლოებით მე-4 ვიზუალური ვარსკვლავიერი სიდიდისაა. თანამედროვე ეპოქაში თევზშია გაზაფხულის ბუნიობის წერტილი. დაკვირვების საუკეთესო პირობებია სექტემბერ—ოქტომბერში. ხილვადია ყოფილი სსრკ-ის მთელი ტერიტორიიდან.

## ლიტერატურა 
## რესურსები ინტერნეტში 
* Star Tales - Pisces

კატეგორია:თანავარსკვლავედები
კატეგორია:ეკვატორთან მდებარე თანავარსკვლავედები
მერწყულის თანავარსკვლავედი

მინი|მერწყული
**მერწყულის თანავარსკვლავედი** () — ზოდიაქოს ერთ-ერთი თანავარსკვლავედი. მასში ყველაზე ბრწყინვალე ვარსკვლავი 2,9 ვიზუალური ვარსკვლავიერი სიდიდისაა. ხილვადობის საუკეთესო პირობებია აგვისტო-სექტემბერში. ჩანს ყოფილი სსრკ ცენტრალური და სამხრეთი რაიონებიდან, მათ შორის საქართველოდანაც.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თანავარსკვლავედები
კატეგორია:ეკვატორთან მდებარე თანავარსკვლავედები
ვერძის თანავარსკვლავედი

thumb|right|250px|ვერძი
**ვერძის თანავარსკვლავედი** () — ზოდიაქოს ერთ-ერთი თანავარსკვლავედი. მისი ასტრონომიური Υ ნიშნით გაზაფხულის ბუნიობის წერტილსც აღნიშნავენ (ეს უკანასკნელი ანტიკურ ეპოქაში, როდესაც ძველ საბერძნეთში ასრონომიური ტერმინოლოგია ყალიბდებოდა, ვერძის თანავარსკვლავედში იყო). მასში ყველაზე ბრწყინვალე ვარსკვლავები 2 და 2,6 ვიზუალური ვარსკვლავიერი სიდიდისაა. ჩანს საქართველოდანაც. დასაკვირვებლად საუკეთესო პირობებია ზაფხულის მიწურულს, შემოდგომით და ზამთარში.

## ლიტერატურა 
## რესურსები ინტერნეტში 
* Star Tales -Aries

კატეგორია:თანავარსკვლავედები
კატეგორია:ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს თანავარსკვლავედები
მარჩბივის თანავარსკვლავედი

thumb|right|250px|მარჩბივი
**მარჩბივის თანავარსკვლავედი** () — ზოდიაქოს ერთ-ერთი თანავარსკვლავედი. მასში ყველაზე ბრწყინვალე ვარსკვლავებია — პოლუქსი (β) და კასტორი (α). პირველის ვიზუალური ვარსკვლავიერი სიდიდეა 1,2 მეორისა კი 1,6. ხილვადობის საუკეთესო პირობებია დეკემბერ-იანვარში. ჩანს საქართველოდანაც.

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში 
* Star Tales -Gemini

კატეგორია:თანავარსკვლავედები
კატეგორია:ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს თანავარსკვლავედები
კირჩხიბის თანავარსკვლავედი

thumb|right|250px|კირჩხიბი
**კირჩხიბის თანავარსკვლავედი** () — ზოდიაქოს ერთ-ერთი თანავარსკვლავედი. მისი უბრწყინვალესი ვარსკვლავი 3,5 ვიზუალური ვარსკვლავიერი სიდიდისაა. ამ თანავარსკვლავედშია ვარსკვლავთა გროვა M 44 (ბაგები) — რომელიც შეუიარაღებელი თვალითაც შეიმჩნევა. 2 ათასი წლის წინათ (ასტრონომიული ტერმინოლოგიის ჩამოყალიბების პერიოდში) ამავე თამავარსკვლავედში იყო ზაფხულის მზებუდობის წერტილი. რის გამოც დედამიწის ჩრდილოეთ ტროპიკს კირჩხიბის ტროპიკი ეწოდება. კირჩხიბზე დამზერის საუკეთესო პირობებია იანვარ-თებერვალში. ჩანს სსრკ-ის მთელი ტერიტორიიდან.

## ლიტერატურა 
## რესურსები ინტერნეტში 
* Star Tales -Cancer

კატეგორია:თანავარსკვლავედები
კატეგორია:ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს თანავარსკვლავედები
ლომის თანავარსკვლავედი

thumb|right|280px|ლომის თანავარსკვლავედი
**ლომის თანავარსკვლავედი** () — ზოდიაქოს ერთ-ერთი თანავარსკვლავედი. მდებარეობს ცის ჩრდილოეთ ნახევარსფეროზე. მასში შემავალი ყველაზე ბრწყინვალე ვარსკვლავები — α  (რეგული) — β (დენებოლა) — γ და δ ლომისა — შესაბამისად 1,4; 2,1; 2,0; 2,6 ვიზუალური ვარსკვლავიერი სიდიდისაა. დაკვირვებისათვის ყველაზე უკეთესი პირობებია თებერვალსა და მარტში. ჩანს საქართველოდანაც.

## ლიტერატურა 
## რესურსები ინტერნეტში 
* ლომის თანავარსკვლავედი

კატეგორია:თანავარსკვლავედები
კუროს თანავარსკვლავედი

thumb|right|250px|კურო
**კუროს თანავარსკვლავედი** () — ზოდიაქოს ერთ-ერთი თანავარსკვლავედი ცის ჩრდილოეთ ნახევარსფეროზე. მასში ყველაზე ბრწყინვალე ვარსკვლავები (*ალდებარანი*, *ნატი*, *ალციონე* და *ξ კუროსი*) შესაბამისად 0,8; 1,6; 2,9 და 3,0 ვიზუალური ვარსკვლავიერი სიდიდისაა. მასშივეა ორი ვარსკვლავთა გროვა: *ჰაიდები* და *პლეადები*. დამზერისათვის საუკეთესო პირობებია ნოემბერ — დეკემბერში. ჩანს საქართველოდანაც.

## ლიტერატურა 
## რესურსები ინტერნეტში 
* Star Tales -Taurus


კატეგორია:ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს თანავარსკვლავედები
1999

## მოვლენები 
* 1 იანვარი : საბანკო ანგარიშსწორებისათვის შემოიღეს ევრო.
*10 იანვარი : ყაზახეთში მეორე ვადით აირჩიეს ქვეყნის პრეზიდენტად ნურსულთან ნაზარბაევი, რომელმაც ხმების 79,78 % მიიღო.
* 12 მარტი : უნგრეთი, პოლონეთი და ჩეხეთი NATO-ს წევრები გახდნენ.
*24 მარტი-10 ივნისი : NATO-ს სამხედრო ოპერაცია იუგოსლავიის წინააღმდეგ, მისი ავიაციების მიერ სერბეთის ქალაქების დაბომბვა. ოპერაცია ხშირად განიხილება როგორც უკანონო სამხედრო აგრესია. შედეგად NATO-ს კონტროლს დაექვემდებარა კოსოვოს თვითგამოცხადებული რესპუბლიკა.
* 19 აპრილი : გერმანიის პარლამენტი დაბრუნდა ბერლინში.
* 27 აპრილი : საქართველო გახდა ევროპის საბჭოს 41-ე წევრი.
* 12 მაისი : ქართველი ალპინისტები ავიდნენ ევერესტზე.
* 17 მაისი : ე. შევარდნაძემ მიიღო საერთაშორისო ოლიმპიური კომიტეტის ოქროს მედალი.
*4 ივნისი : მალაიზიის ადმინისტრაციული დედაქალაქი გახდა პუტრაჯაია.
*26 აგვისტო : ჩეჩნეთის მეორე ომის დასაწყისი.
*23 სექტემბერი : ჩინეთში აღმოაჩინეს ნაპოვნთაგან ყველაზე ძველი მუსიკალური საკრავი - 9000 წლის წინანდელი ფლეიტა.
* 20 დეკემბერი : პორტუგალიამ ჩინეთს დაუბრუნა მაკაო.
*29 დეკემბერი : თურქმენეთში გაუქმდა სიკვდილით დასჯა. 
* 31 დეკემბერი : რუსეთის ფედერაციის პრეზიდენტი ბორის ელცინი თანამდებობიდან გადადგა.

## დაიბადნენ 
### იანვარი
### თებერვალი
* 23 თებერვალი : გიორგი ცხოვრებაძე — ქართველი გამომგონებელი და მეწარმე
* 25 თებერვალი : ჯანლუიჯი დონარუმა — იტალიელი ფეხბურთელი

### მარტი
### აპრილი
### მაისი 
### ივნისი 
### ივლისი 
### აგვისტო 
### სექტემბერი 
### ოქტომბერი 
### ნოემბერი
### დეკემბერი 
## გარდაიცვალნენ 
### იანვარი
### თებერვალი
### მარტი
* 7 მარტი : კუბრიკი, სტენლი — ამერიკელი კინორეჟისორი (დ. 1928)
### აპრილი
### მაისი 
### ივნისი 
### ივლისი 
* 2 ივლისი : მარიო პიუზო — იტალო-ამერიკელი მწერალი
* 6 ივლისი : როდრიგო, ხოაკინ — ესპანელი კომპოზიტორი (დ. 1901)
### აგვისტო 
### სექტემბერი 
### ოქტომბერი 
### ნოემბერი
### დეკემბერი 
## ნობელის პრემიის ლაურეატები 
* ფიზიკა : გერარდუს ჰუფტი, მარტინუს ჯ. გ. ფელტმანი
* ქიმია : აჰმედ ჰ. ზევაილი
* ფიზიოლოგია და მედიცინა : გიუნტერ ბლობელი
* ლიტერატურა : გიუნტერ გრასი
* მშვიდობა : ექიმები საზღვრების გარეშე
* ეკონომიკა : რობერტ მანდელი
2002

## მოვლენები 
* 1 იანვარი : მიმოქცევაში გაუშვეს ევროს ბანკნოტები.
* 1 აპრილი : პირველად მსოფლიოში, ნიდერლანდებში დააკანონეს ევთანაზია.
* 20 მაისი : აღმოსავლეთ ტიმორმა დამოუკიდებლობა გამოაცხადა.
* 31 მაისი : იაპონიასა და სამხრეთ კორეაში დაიწყო მსოფლიოს მე-17 ჩემპიონატი ფეხბურთში.
* 21 ივნისი : მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციამ ევროპა პოლიოსგან განთავისუფლებულად გამოაცხადა.
* 30 აგვისტო : ჰენრი კუპრაშვილმა კაცობრიობის ისტორიაში პირველმა გადაცურა „მხედრული კოლხურით“ (ხელფეხშეკრული კოლხური — უძველესი ქართული სამხედრო-საწვრთნელი ყაიდა) დარდანელის სრუტე, 12 კმ. 3 საათსა და 15 წუთში, ამასთან ერთად სათავე დაუდო მსოფლიოში სრუტეთა გადაცურვის ახალ წესს.

## დაიბადნენ 
### იანვარი
* 29 იანვარი : თამაზ   თოფურია —   რუსი ფეხბურთელი
### თებერვალი
*21 თებერვალი : ირაკლი აზაროვი  — ქართველი ფეხბურთელი
### მარტი
### აპრილი
* 8 აპრილი : ალექსანდრე ტეფნაძე — ქართველი ფეხბურთელი
### მაისი 
* 16 მაისი : რაიან გრავენბერხი— ნიდერლანდელი ფეხბურთელი
### ივნისი 
*  7 ივნისი : ტანგი  ნიანზუ — ფრანგი ფეხბურთელი
* 16 ივნისი : ალექსანდრ გაპეჩკინი — რუსი ფეხბურთელი
### ივლისი 
* 24 ივლისი : ივან ფოცხვერია — ქართველი ფეხბურთელი
### აგვისტო 
### სექტემბერი 
* 5 სექტემბერი : მურთაზ სანებლიძე — ქართველი ფეხბურთელი
### ოქტომბერი 
* 31 ოქტომბერი : ანსუ  ფატი — ესპანელი და გვინეა-ბისაუელი ფეხბურთელი
### ნოემბერი
* 13 ნოემბერი : ემა რადუკანუ — ბრიტანელი ჩოგბურთელი
### დეკემბერი 
*  23 დეკემბერი : ფინ ვულფჰარდი — კანადელი მსახიობი და მუსიკოსი
* 27 დეკემბერი : ლუკა ბერულავა — ქართველი სპორტსმენი

## გარდაიცვალნენ 
### იანვარი
*22 იანვარი : დუდუ  დადიანი — ქართველი სპორტსმენი  (დ. 1969)
### თებერვალი
* 22 თებერვალი : ჟონას სავიმბი — ანგოლის  პოლიტიკური მოღვაწე  (დ. 1934)

### მარტი
*10 მარტი : ელგუჯა  ამაშუკელი  — ქართველი მოქანდაკე (დ. 1928)
### აპრილი
* 18 აპრილი : თურ ჰეიერდალი — ნორვეგიელი მკვლევარი (დ. 1914)
* 28 აპრილი : ალექსანდრე ლებედი — რუსი პოლიტიკოსი (დ. 1950)

### მაისი 
* 5 მაისი : უგო ბანსერი — ბოლივიის პრეზიდენტი (დ. 1926)
* 10 მაისი : ნოდარ შამანაძე  — ქართველი მწერალი (დ. 1930)
### ივნისი 
*29 ივნისი : როზმარი კლუნი  — ამერიკელი მომღერალი და მსახიობი (დ. 1928)
### ივლისი 
* 28 ივლისი : ჯეკ კარნემი — ინგლისელი სნუკერის კომენტატორი (დ. 1917)
### აგვისტო 
* 19 აგვისტო : გრიგოლ გაგუა — ქართველი და საბჭოთა ფეხბურთელი (დ. 1915)

### სექტემბერი 
*  26 სექტემბერი : როდი სკოტი — ბრიტანელი ფოტოჟურნალისტი (დ. 1971)
### ოქტომბერი 
* 19 ოქტომბერი : მზია მგალობლიშვილი — ქართველი ისტორკოსი (დ. 1934)
### ნოემბერი
* 20 ნოემბერი : კახი ასათიანი — ქართველი და საბჭოთა ფეხბურთელი (დ. 1947)

### დეკემბერი 
*19 დეკემბერი :  კოტე  მახარაძე   — ქართველი მსახიობი,   სპორტული კომენტატორი (დ. 1926)

## ნობელის პრემიის ლაურეატები 
* ფიზიკა : რეიმონდ დეივისი, მასატოში კოშიბა, რიკარდო ჯაკონი
* ქიმია : ჯონ ბ. ფენი, კოიჩი ტანაკა, კურტ ვიურტრიხი
* ფიზიოლოგია და მედიცინა : სიდნი ბრენერი, ჰ. რობერტ ჰორვიცი, ჯონ ე. სულსტონი
* ლიტერატურა : იმრე კერტეში
* მშვიდობა : ჯიმი კარტერი
* ეკონომიკა : კანემან დანიელი და სმით ვერნონი
1996

## მოვლენები 
* 20 იანვარი : იასირ არაფატი აირჩიეს პალესტინის პირველ პრეზიდენტად.
* 3 ივლისი : რუსეთის ფედერაციის პრეზიდენტად მეორედ აირჩიეს ბორის ელცინი.
* 20 ივლისი : ატლანტაში გაიხსნა 26-ე ოლიმპიური თამაშები.
* 5 ნოემბერი : აშშ-ს პრეზიდენტად მეორე ვადით აირჩიეს ბილ კლინტონი.

## დაიბადნენ 
### იანვარი
* 1 იანვარი : გიორგი კილასონია  — ქართველი ფეხბურთელი
* 8 იანვარი : ტრინგა ჰიუსა  — კოსოვოელი ალბანელი მოცეკვავე
* 11 იანვარი : ლეროი ზანე — გერმანელი ფეხბურთელი
*14 იანვარი :  ნიკოლოზ აშბა  — ქართველი ფეხბურთელი
* 18 იანვარი : ზურაბ ქათამაძე  — ქართველი ფეხბურთელი
* 19 იანვარი : ილია კერძევაძე — ქართველი ფეხბურთელი

### თებერვალი
* 17 თებერვალი : ლუკა ზარანდია — ქართველი ფეხბურთელი
* 21 თებერვალი : დავით მარიამიძე — ქართველი ფეხბურთელი
* 21 თებერვალი : სოფი ტერნერი — ინგლისელი მსახიობი

### მარტი
* 18 მარტი : ჯემალ ტაბიძე — ქართველი ფეხბურთელი

### აპრილი
### მაისი 
### ივნისი 
### ივლისი 
### აგვისტო 
* 12 აგვისტო : არტურ მელო — ბრაზილიელი ფეხბურთელი

### სექტემბერი 
### ოქტომბერი 
* 9 ოქტომბერი : ბელა ჰადიდი — ამერიკელი მოდელი

### ნოემბერი
### დეკემბერი 
## გარდაიცვალნენ 
### იანვარი
* 8 იანვარი : მიტერანი, ფრანსუა — საფრანგეთის პრეზიდენტი 1981-1995 (დ. 1916)
### თებერვალი
* 20 თებერვალი : ტაკემიცუ ტორუ — იაპონელი კომპოზიტორი (დ. 1930)
### მარტი
* 3 მარტი : დიურას, მარგრიტ — ფრანგი მწერალი (დ. 1914)
### აპრილი
* 22 აპრილი : დუდაევი, ჯოჰარ — ჩეჩნეთის პირველი პრეზიდენტი 1991-1996 (დ. 1944)
* 23 აპრილი : ტრევერსი, პამელა — ავსტრალიელი მწერალი (დ. 1899)

### მაისი 
### ივნისი 
* 15 ივნისი : ფიცჯერალდი, ელა — ამერიკელი ჯაზის მომღერალი (დ. 1917)
### ივლისი 
### აგვისტო 
* 12 აგვისტო : ამბარცუმიანი, ვიქტორ — სომეხი ასტროფიზიკოსი
### სექტემბერი 
### ოქტომბერი 
### ნოემბერი
### დეკემბერი 
## ნობელის პრემიის ლაურეატები 
* ფიზიკა : დავიდ მ. ლი, დაგლას დ. ოშეროვი, რობერტ რიჩარდსონი
* ქიმია : რობერტ კარლი, ჰაროლდ კროტო, რიჩარდ სმოლი
* ფიზიოლოგია და მედიცინა : პიტერ დოჰერტი, როლფ ცინკერნაგელი
* ლიტერატურა : ვისლავა შიმბორსკა
* მშვიდობა : კარლოს ბელო, ხოსე ჰორტა
* ეკონომიკა : ჯეიმზ მირლისი, უილიამ ვიკრი
1997

## მოვლენები 
* 2 მაისი : დიდ ბრიტანეთში ტონი ბლერი პრემიერ-მინისტრი გახდა.
* 12 მაისი : ხელი მოეწერა ხასავიურთის სამშვიდობო შეთანხმებას რუსეთსა და ჩეჩნეთს შორის.
* 17 მაისი : ლორან კაბილა გახდა კონგოს დემოკრატიული რესპუბლიკის პრეზიდენტი.
* 31 აგვისტო : პარიზში, ავტოავარიაში დაიღუპა უელსის პრინცესა დაიანა.
* 11 ნოემბერი : საქართველოში გაუქმდა სიკვდილით დასჯა.

## დაიბადნენ 
### იანვარი
* 3 მარტი : კამილა კაბელო —  კუბელი-ამერიკელი მომღერალი
* 13 იანვარი : ოთარ   გოშაძე  — ქართველი ფეხბურთელი
* 24 იანვარი : ბექა ქურდაძე — ქართველი ფეხბურთელი

### თებერვალი
* 24 თებერვალი : რეი მანაი — ალბანელი ფეხბურთელი

### მარტი
* 7 მარტი : ჯანლუკა გრავა — იტალიელი ყოფილი ფეხბურთელი

### აპრილი
### მაისი 
* 12 მაისი : ფრენკი დე იონგი — ნიდერლანდელი ფეხბურთელი

### ივნისი 
### ივლისი 
### აგვისტო 
### სექტემბერი 
### ოქტომბერი 
### ნოემბერი
### დეკემბერი 
## გარდაიცვალნენ 
### იანვარი
### თებერვალი
### მარტი
* 9 მარტი : The Notorious B.I.G. — ამერიკელი რეპერი (დ. 1972)

### აპრილი
* 5 აპრილი : გინზბერგი, ალენ — ამერიკელი პოეტი
### მაისი 
### ივნისი 
### ივლისი 
* 30 ივლისი : ბაო-დაი — ვიეტნამის უკანასკნელი იმპერატორი
### აგვისტო 
* 8 აგვისტო : რიხტერი, სვიატოსლავ — პიანისტი (დ. 1915)
* 31 აგვისტო : დაიანა —  უელსის პრინცესა (დ. 1961)
### სექტემბერი 
* 4 სექტემბერი : აიზენკი, ჰანს —  გერმანული წარმოშობის ინგლისელი ფსიქოლოგი (დ. 1916)
* 5 სექტემბერი : შოლტი, გეორგ —  უნგრელი დირიჟორი (დ. 1912)
### ოქტომბერი 
### ნოემბერი
### დეკემბერი 
* 25 დეკემბერი : გიორგი გავაშელი — ქართველი და საბჭოთა ფეხბურთელი (დ. 1947)

## ნობელის პრემიის ლაურეატები 
* ფიზიკა : სტივენ ჩუ, კლოდ კოენი-ტანუჯი, უილიამ ფილიპსი
* ქიმია : პოლ ბოიერი, ჯონ უოლკერი, ჰენს სკოუ
* ფიზიოლოგია და მედიცინა : სტანლი პრუსინერი
* ლიტერატურა : დარიო ფო
* მშვიდობა : ჯოდი უილიამსი
* ეკონომიკა : რობერტ მერტონი, მაირონ შოლსი
1998

## მოვლენები 
* 2 მაისი : ბრიუსელში დაარსდა ევროპის ცენტრალური ბანკი.
* 7 აგვისტო : ტერორისტები აფეთქებენ აშშ-ის საელჩოებს ტანზანიასა და კენიაში. მოკლულ იქნა 224, ხოლო მძიმედ დაშავდა 4500 ადამიანი

## დაიბადნენ 
### იანვარი
* 8 იანვარი : მანუელ ლოკატელი   — იტალიელი ფეხბურთელი
* 14 იანვარი : გელა აფრასიძე  —  ქართველი მორაგბე

### თებერვალი
### მარტი
* 4 მარტი : გიორგი არაბიძე — ახალგაზრდა ქართველი ფეხბურთელი
* 4 მარტი : ომარ ბულუხაძე — ქართველი ფეხბურთელი

### აპრილი
### მაისი 
### ივნისი 
### ივლისი 
* 10 ივლისი : ანგუს კლაუდი — ამერიკელი მსახიობი (გ.2023)

### აგვისტო 
### სექტემბერი 
### ოქტომბერი 
### ნოემბერი
### დეკემბერი 
## გარდაიცვალნენ 
### იანვარი
### თებერვალი
### მარტი
### აპრილი
### მაისი 
* 14 მაისი : სინატრა, ფრენკ  —ამერიკელი მომღერალი (დ. 1915)
### ივნისი 
### ივლისი 
### აგვისტო 
### სექტემბერი 
* 6 სექტემბერი : კუროსავა აკირა — იაპონელი კინორეჟისორი (დ. 1910)
### ოქტომბერი 
### ნოემბერი
### დეკემბერი 
## ნობელის პრემიის ლაურეატები 
* ფიზიკა : რობერტ ბ. ლოლინი, ჰორსტ ლ. შტერმერი, დანიელ ჩი ცუი
* ქიმია : უოლტერ კონი, ჯონ ა. პოპლი
* ფიზიოლოგია და მედიცინა : რობერტ ფ. ფურხგოტი, ლუი ჯ. ინიარო, ფერიდ მურადი
* ლიტერატურა : ხოსე სარამაგო
* მშვიდობა : ჯონ ჰიუმი, დავიდ ტრიმბლი
* ეკონომიკა : ამარტია სენი
ქალწულის თანავარსკვლავედი

thumb|right|280px|ქალწული
**ქალწულის თანავარსკვლავედი** () — ზოდიაქოს ერთ-ერთი თანავარსკვლავედი. მისი ყველაზე ბრწყინვალე ვარსკვლავის, *სპიკას*  ვიზუალური ვარსკვლავიერი სიდიდეა 1,0. ქალწულშია ჩვენს ეპოქაში შემოდგომის ბუნიობის წერტილი. დაკვირვებისათვის ყველაზე ხელსაყრელი პირობებია მარტ-აპრილში. ჩანს ყოფილი სსრკ ტერიტორიიდან.

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში 
* Star Tales -Virgo

კატეგორია:თანავარსკვლავედები
კატეგორია:ეკვატორთან მდებარე თანავარსკვლავედები
1995

### მოვლენები 
## იანვარი
* 1 იანვარი : ევროკავშირში 3 ახალი წევრი მიიღეს: ავსტრია, ფინეთი და შვედეთი.
## მარტი
* 26 მარტი : ევროკავშირის 7 ქვეყანაში ძალაში შევიდა შენგენის შეთანხმება უვიზო რეჟიმის შესახებ.
## მაისი
* 17 მაისი : ჟაკ შირაკი გახდა საფრანგეთის პრეზიდენტი.
## აგვისტო
* 4 აგვისტო : ოპერაცია „შტრომი“ იწყება **ხორვატიაში**.
* 5 აგვისტო : ოპერაციო შტორმის შედეგად ხორვატებმა აიღეს სერბების მნიშვნელოვანი გამაგრება ქალაქ კნინში. ეს დღე ხორვატიის გამარჯვების დღესასწაულად ითვლება.
* 7 აგვისტო : ოპერაცია შტორმი ოფიციალურად დასრულებულად გამოცხადდა ხორვატიის სრული გამარჯვებით სერბ სეპარატისტთა ძალებზე.
* 24 აგვისტო: საქართველოს საკანონმდებლო ორგანომ მიიღო საქართველოს კონსტიტუცია.

## ნოემბერი
* 19 ნოემბერი : საქართველოს პრედიზენტად არჩეულ იქნა ედუარდ შევარდნაძე.

## დაიბადნენ 
### იანვარი
* 1 იანვარი : Poppy   — ამერიკელი მომღერალი
* 2 იანვარი : გიორგი აბურჯანია   — ქართველი ფეხბურთელი
* 3 იანვარი : სალიუ ტარაუოლი   — სიერა-ლეონელი ფეხბურთელი
* 5 იანვარი : ნიკოლა კოვტალიუკი  — უკრაინელი ფეხბურთელი
* 7 იანვარი  : ალეკო მზევაშვილი  — ქართველი ფეხბურთელი
* 7 იანვარი :  მათე ცინცაძე  — ქართველი ფეხბურთელი
* 8 იანვარი : ნიკოლოზ შერმადინი   — ქართველი ფეხბურთელი
* 10 იანვარი : დავით ჯიქია   — ქართველი ფეხბურთელი
*12 იანვარი :  ალესიო რომანიოლი  — იტალიელი ფეხბურთელი
* 13 იანვარი : ლეანდრო რიბეირო  — ბრაზილიელი ფეხბურთელი
*19 იანვარი : ნიკა ჭანტურია — ქართველი ფეხბურთელი
* 21 იანვარი : ლუკა კიკაბიძე — ქართველი ფეხბურთელი
* 25 იანვარი : რამარიკ ეტოუ — კონგოელი ფეხბურთელი

### თებერვალი
* 5 თებერვალი : ადნან იანუზაი — ბელგიელი ფეხბურთელი
* 7 თებერვალი : გაელ ანდონიანი — სომეხი ფეხბურთელი
* 8 თებერვალი : იოზუა კიმიჰი — გერმანელი ფეხბურთელი
* 20 თებერვალი : არტემ სიმონიანი — სომეხი ფეხბურთელი
* 22 თებერვალი : ისლამ მაშუკოვი — რუსი ფეხბურთელი

### მარტი
* 2 მარტი  : გიორგი გაბაძე — ქართველი ფეხბურთელი
* 14 მარტი : მირიან რობაქიძე — ქართველი ფეხბურთელი
* 19 მარტი : ექტორ ბელერინი — ესპანელი პროფესიონალი ფეხბურთელი

### აპრილი
### მაისი 
### ივნისი 
### ივლისი 
### აგვისტო 
* 22 აგვისტო : დუა ლიპა — ინგლისელი მომღერალი, სიმღერების ავტორი და მოდელი

### სექტემბერი 
### ოქტომბერი 
### ნოემბერი
### დეკემბერი 
## გარდაიცვალნენ 
### იანვარი
### თებერვალი
### მარტი
* 1 მარტი : ლისტიევი, ვლადისლავ — რუსი ტელეჟურნალისტი
### აპრილი
### მაისი 
* 24 მაისი : უილსონი, ჰაროლდ — დიდი ბრიტანეთის პრემიერ-მინისტრი
### ივნისი 
* 18 ივნისი : ბაქრაძე, თამარ — ქართველი მსახიობი
### ივლისი 
### აგვისტო 
### სექტემბერი 
* 6 სექტემბერი : ბაუერი, მარიამ — ქართველი ბალერინა
### ოქტომბერი 
### ნოემბერი
* 4 ნოემბერი : იცხაკ რაბინი — ისრაელის პრემიერ-მინისტრი (დ. 1922)
### დეკემბერი 
## ნობელის პრემიის ლაურეატები 
* ფიზიკა : მარტინ ლ. პარლი, ფრედერიკ რაინსი
* ქიმია : პოლ ჯ. კრუტცენ, მარიო ჯ. მოლინა, ფ. შერუდ როულანდი
* ფიზიოლოგია და მედიცინა : ედუარდ ბ. ლუისი, ქრისტიანე ნიუსლაინ-ფოლჰარდი, ერიკ ვიშაუსი
* ლიტერატურა : სიმას ჰინი
* ეკონომიკა : რობერტ ლუკასი
მშვილდოსნის თანავარსკვლავედი

thumb|right|280px|მშვილდოსანი
**მშვილდოსნის თანავარსკვლავედი** () — ზოდიაქოს თანავარსკვლავედი; ყველაზე ბრწყინვალე ვარსკვლავები 1,8 და 2,0 ვიზუალური ვარსკვლავიერი სიდიდისაა. მშვილდოსნის მიმართულებითაა ცაზე ზამთრის მზებუდობის წერტილი და გალაქტიკის ცენტრი, აგრეთვე შეუიარაღებელი თვალით ხილვადი სფერული ვარსკვლავთგროვა M 55. დაკვირვებისათვის საუკეთესო პირობებია ივნისს-ივლისში. საქართველოს ტერიტორიიდან მშვილდოსანი მთლიანად მოჩანს.

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში 
* Star Tales -Sagittarius

კატეგორია:თანავარსკვლავედები
კატეგორია:სამხრეთ ნახევარსფეროს თანავარსკვლავედები
ღრიანკალის თანავარსკვლავედი

thumb|right|280px|ღრიანკალი
**ღრიანკალის თანავარსკვლავედი** () — ზოდიაქოს ერთ-ერთი თანავარსკვლავედი. მისი ყველაზე ბრწყინვალე ვარსკვლავების ვიზუალური ვარსკვლავიერი სიდიდეებია 0,8 - 1,2 (*ანტარესი*), 1,6 და 1,9. დაკვირვებისათვის ხელსაყრელი პირობებია მაის-ივნისში. მოჩანს საქართველოდანაც.

## ლიტერატურა 
## რესურსები ინტერნეტში 
* Star Tales -Scorpius

კატეგორია:თანავარსკვლავედები
კატეგორია:სამხრეთ ნახევარსფეროს თანავარსკვლავედები
ვლადიმერ მინორსკი

**ვლადიმერ თედორეს ძე მინორსკი** (დ.  5 თებერვალი [ძვ. სტ. 24 იანვარი]. 1877, ვოლგის კორჩევი — გ. 25 მარტი. 1966, კემბრიჯი) — რუსი აღმოსავლეთმცოდნე. 1900 წელს დაამთავრა მოსკოვის უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტი, ხოლო 1903 წელს ლაზარევის აღმოსავლური ენების ინსტიტუტი. 1903 წლიდან მსახურობდა რუსეთის საგარეო საქმეთა სამინისტროში (იმყოფებოდა დიპლომატიურ სამუშაოზე ირანსა და თურქეთში). 1917 წლის ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ რუსეთში აღარ დაბრუნებულა. ცხოვრობდა ირანში (1917-1919), საფრანგეთში (1919-32) და ინგლისში 1932 წლიდან. იყო ლონდონის უნივერსიტეტის პროფესორი (1937-დან). თავისი ფუნდამენტური შრომებით მინორსკიმ მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა ირანსა და ამიერკავკასიის ქვეყნებში, მათ შორის საქართველოს ისტორიის შესწავლის საქმეში.

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში
*

## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 1877
კატეგორია:გარდაცვლილი 1966
კატეგორია:რუსი აღმოსავლეთმცოდნეები
ჰაიდელბერგი

**ჰაიდელბერგი** () — ქალაქი გერმანიაში, ბადენ-ვიურტემბერგის მხარის ჩრდილოეთ ნაწილში, მდინარე ნეკარის ნაპირზე, ნეკარისა და რაინის შესართავთან ახლოს. 149,633 ათასი მცხოვრები (2011). ქალაქში ხდება მანქანათსაშენი, ელექტროტექნიკის, ტყავის, ფარმაცევტული მრეწველობა, ქირურგიული იარაღების წარმოება. მდებარეობს გერმანიის ჰაიდელბერგის უნივერსიტეტი (1386). ჰაიდელბერგი პირველად წყაროებში იხსენიება 1196 წლიდან.

## რესურსები ინტერნეტში 
* .

## სქოლიო 
კატეგორია:ბადენ-ვიურტემბერგის ქალაქები
მსოფლიოს ქვეყნები ფართობის მიხედვით

ქვემოთ მოცემულია სუვერენული სახელმწიფოებისა და სხვა ტერიტორიების სია ფართობის მიხედვით.

800px|center|მსოფლიოს ქვეყნები ფართობის მიხედვით.

ფართობი