კრეენჰოლმის სამრეწველო კომპანია

**კრენჰოლმის საწარმოო კომპანია** (: *Kreenholmi Manufaktuur*; : *Krähnholm Manufaktur*; : *Кренгольмская мануфактура*) — ტექსტილის საწარმოო კომპანია, რომელიც მდებარეობდა მდინარე კრეენჰოლმის კუნძულზე, ქალაქ ნარვაში, ესტონეთში, რუსეთის საზღვართან ახლოს. ის განლაგებულია ნარვას მდინარის ნაპირებზე, დიდი ნარვას ჩანჩქერის გვერდით, ბალტიის ზღვიდან 16 კილომეტრის (9.9 მილის) დაშორებით. მას საფუძველი ჩაუყარა ლუდვიგ კნუპმა 1857 წელს, ბრემენის (გერმანია) ბამბის ვაჭარმა. ერთ დროს, კომპანიის ბამბის დართვის საწარმოო ქარხნები იყო უდიდესი მსოფლიოში.კრეენჰოლმი თავის დროზე ითვლებოდა ყოფილი რუსეთის იმპერიის უმნიშვნელოვანეს ქარხანად, რომელსაც ეკუთვნოდა 32,000 აკრი მიწა და ჰყავდა 12,000 დასაქმებული.
1872 წელს, კრენჰოლმის ქარხანა იყო ესტონეთის ისტორიაში პირველი შრომითი გაფიცვის ადგილი, ასევე ერთ-ერთი შრომითი გაფიცვის ადგილი მთელ იმდროინდელ რუსეთის იმპერიაში. 1940 წელს საბჭოთა კავშირის მიერ ესტონეთის ოკუპაციის შემდეგ, კომპანიის ქონება ნაციონალიზებული იქნა. კრეენჰოლმის აქტივები კვლავ პრივატიზებული იქნა 1994 წელს, ესტონეთის დამოუკიდებლობის აღდგენიდან სამი წლის შემდეგ. ახალი კომპანია გაკოტრდა 2010 წელს და შეზღუდული ოპერაციები გააგრძელა ახალი მფლობელების ჯგუფის მიერ შესყიდვის შემდეგ. 

## ისტორია
კუნძული, რომელზეც ქარხანა განთავსდებოდა, მდებარეობდა მდინარე ნარვაზე ორ ჩანჩქერს შორის, ქალაქ ნარვას გადმოსახედიდან. ეს ტერიტორია შვედეთის ნაწილი იყო, სანამ 1704 წელს რუსეთის სამეფომ (მოსკოვიამ) დაიპყრო 1700-1721 წლების დიდი ჩრდილოეთის ომის დროს. მხოლოდ ერთი პატარა სახერხი ქარხანა მდებარეობდა კუნძულზე მთელი XVIII საუკუნის განმავლობაში, რადგან მდიდარ ადგილობრივ გერმანელ ვაჭართა ოჯახს ეკუთვნოდა კუნძული და დასვენების ადგილად იყენებდა. გერმანელმა ვაჭარმა უშედეგოდ სცადა მატყლის წარმოების დაწყება კუნძულზე 1820-იან წლებში; ის დაიხურა 1831 წელს. ლუდვიგ კნუპმა, შეიძინა კრეენჰოლმის კუნძული 50,000 რუბლად ადგილობრივი ვაჭრის სუთჰოფის მემკვიდრეებისგან.  საწარმოო კომპანია დაარსდა ერთი წლის შემდეგ, 1857 წელს, კნუპის მიერ, საწყის ინვესტორებთან კუზმა სოლდატიონკოვთან, ალექსეი ხლუდოვთან, გერასიმ ხლუდოვთან, რიჩარდ ბარლოუსთან და ერნსტ კოლბესთან ერთად. ის რეგისტრირებული იყო, როგორც სააქციო საზოგადოება, რომელიც თავდაპირველად შედგებოდა 400 აქციისგან, თითოეული 5,000 რუბლად, რაც კომპანიას 2 მილიონ რუბლად აფასებდა. წესდება დამტკიცდა მეფე ალექსანდრე II-ის მიერ 1857 წლის 23 ივლისს. კნუპი იყო კომპანიის გენერალური დირექტორი გარდაცვალებამდე, 1894 წელს იოჰან პროვემ ჩაანაცვლა ის ამ პოზიციაზე.
300px|მინი|მარჯვნივ|ცხრილი გვიჩვენებს ქარხნის წარმოების ზრდას მისი პირველი 50 წლის განმავლობაში.
ცხრილი, რომელიც აჩვენებს ქარხნის წარმოების ზრდას პირველი 50 წლის განმავლობაში, პროდუქციის გამოშვების თვალსაზრისით
რიგი გამოჩენილი სტუმრები დაესწრნენ ქვაკუთხედის საზეიმო დადებას 1857 წლის 30 აპრილს. ქარხნის თავდაპირველი განლაგება შედგებოდა ოთხი დიდი შენობისგან, მაგრამ მოიცავდა ორ ქარხანას. „მარცხენა“ და „მარჯვენა“ საქსოვი შენობა (სახელწოდებით კორპუსი), რომლებიც ერთად წარმოადგენდნენ საქსოვ ქარხანას, ასევე საფეიქრო ქარხანა, რომელიც იმავე კონცეფციით იყო შექმნილი. საქსოვი ქარხნის მარცხენა კორპუსი პირველი დასრულდა 1857 წლის შემოდგომაზე და ამუშავდა 1858 წლის შემოდგომაზე, შემდგომში ის ცნობილი გახდა, როგორც „ძველი ნახევარი“ ან „ძველი ფრთა“. დანარჩენი სამი შენობა აშენდა მომდევნო წლებში, და სამუშაოების უმეტესი ნაწილი დასრულდა 1862 წლის გარშემო, თუმცა ქარხნის მუდმივად მზარდმა სამუშაო ძალამ გამოიწვია მუშებისთვის საცხოვრებლის გაფართოება 1860-იანი წლების განმავლობაში. ქარხნებისა და საერთო საცხოვრებლების გარდა, ამ წლებში აშენებული სხვა შენობები მოიცავდა: საოფისე მუშაკებისთვის საცხოვრებელ სახლს, სახლს ბრიგადირებისა და ზედამხედველებისთვის, პატარა სასკოლო შენობას, პატარა საავადმყოფოს და აფთიაქს.
250px|მინი|მარცხნივ|კომპანიის დირექტორისთვის აშენებული სახლი
ქარხნები აშენდა ადგილობრივი კარიერიდან მოპოვებული კირქვით; მუშაკებისთვის განკუთვნილი ყველა სტრუქტურა აშენდა ხის მორებით. რადგან ბალტიის ზღვა მხოლოდ 16 კმ-ითაა დაშორებული, მდინარის შესართავში, ნავსადგურში აშენდა დიდი ბამბის საწყობები, სადაც ინახებოდა პირდაპირ აშშ-დან ან ლივერპულიდან იმპორტირებული ბამბა და საჭიროებისამებრ ამოჰქონდათ მდინარით ქარხანაში. 1870 წელს კუნძულზე ახალი სართავი ქარხანა აშენდა, და კომპანიამ 1872 წელს შეიძინა მიმდებარე გეორგიევსკის კუნძული და 1899 წელს იქ კიდევ ერთი ქარხანა ააშენა. კომპანიამ ასევე შეიძინა იოალას მამული და გადააკეთა ის ქარხნად 1884 წელს, გააფართოვა 1890 წელს. კომპლექსი თავდაპირველად აწარმოებდა ჩითს და ნედლეულს იღებდა ამერიკიდან, ეგვიპტიდან და ინდოეთიდან. სანკტ-პეტერბურგი-ტალინის (რევალი) რკინიგზის შემოღებამ გახსნა ცენტრალური აზიის ბაზრები. 1893 წელს მას ჰქონდა 340,000 თითისტარი, 22,000 საქსოვი დაზგა და ასაქმებდა 7,000 ადამიანს. პროფესორმა გერჰარტ ფონ შულცე-გევერნიცმა 1890-იან წლებში მოინახულა ქარხნები, განაცხადა, რომ „მთელი ადგილი არის ინგლისის ნაწილი რუსულ მიწაზე“.
სართავი მანქანები იყო Platt Brothers & Co Ltd ფირმის. ზოგიერთი დაზგა იყო ინგლისური, მაგრამ მათი უმეტესობა დამზადდა ფირმის მიერ თავის სამსხმელო და მანქანათმშენებლობის საწარმოებში, რომლებიც ქარხნის დამატებას წარმოადგენდა. სამუშაო ძალა მოიცავდა 11 წყლის ტურბინას 8,550 ცხენის ძალით, და დამატებით გამოყენებული იყო 700 ცხენის ძალის ორთქლის ძრავები. თითისტარების სამოცდაათი პროცენტი გამოიყენებოდა ძირითადად სანქტ-პეტერბურგისა და მოსკოვის ტექსტილის რაიონებში მქსოველებისთვის გასაყიდი ნართის დასამზადებლად. ქარხანა სპეციალიზირდებოდა ეგვიპტური ნართისგან 90 ნაწნავიანი ნართის დამზადებაში რეზინის საბურავების მწარმოებლებისთვის. წარმოებული ნართის დიაპაზონი იყო ფართო, 3-დან 90-მდე, და თითისტარების დაახლოებით 330,000 იყო მულები. ნაქსოვი ტექსტილი ძირითადად შედგებოდა საბეჭდი ქსოვილისგან სხვადასხვა ტიპის კონსტრუქციითა და სატინისგან, ორივე ნაქსოვი 34s საფუძვლისა და 38s მისაქსელისგან. პრაქტიკულად ყველა საქონელი იგზავნებოდა მოსკოვის ქარხანაში ამ დროს.
250px|მინი|მარჯვნივ|კუნძულისა და ობიექტების ხედი
ქარხნების მენეჯერები და მენეჯერების თანაშემწეები ძირითადად ინგლისელები იყვნენ, ასევე რამდენიმე გერმანელი და რუსი. მუშაკთა უმრავლესობა ესტონელები იყვნენ, თუმცა რუს მუშაკთა თავდაპირველად მცირე წილი დროთა განმავლობაში გაიზარდა. კომპანია უზრუნველყოფდა საავადმყოფოს, სკოლას 1,200 ბავშვისთვის, ლუთერანულ ეკლესიას (ესტონელებისა და გერმანელებისთვის) და რუსულ მართლმადიდებლურ ეკლესიას (აშენებული 250,000 დოლარის ღირებულებით). თანამშრომლები ცხოვრობდნენ ქარხანაში და იხდიდნენ ნომინალურ ქირას. მფლობელები უზრუნველყოფდნენ ყოველთვიურ თანხას და საბჭოს იმ მუშაკებისთვის, რომლებიც 30 წელზე მეტი ხნის განმავლობაში მუშაობდნენ ქარხანაში.

### 1872 წლის გაფიცვა
250px|მინი|მარცხნივ|მდინარე ნარვა, ნარვას ჩანჩქერი და კრეენჰოლმის წარმოების კომპანიის შენობები, 1886 წ.
1872 წლის 21 ივლისს ქარხანაში გავრცელდა ქოლერის ეპიდემია.  პროვინციის სამედიცინო ინსპექტორმა დოქტორმა იოჰან-ედუარდ ფონ ფალკმა გამოიკვლია შემთხვევა და დაათარიღა ეპიდემიის ქრონოლოგია 21 ივლისიდან 21 სექტემბრამდე. საბოლოოდ მან ქარხანაში დააფიქსირა 503 დაინფიცირებული და 334 გარდაცვლილი, თუმცა ეს მუდმივად გადახედილი შეფასებები ეჭვქვეშ დააყენეს როგორც მუშაკებმა, ასევე გარეშე თანამედროვეებმა, რომლებიც ფიქრობდნენ, რომ რეალური რიცხვები გაცილებით მაღალი იყო.  მათი შეხვედრა იმპერიული ჟანდარმერიის რეგიონული ოფისის უფროსთან წარუმატებელი აღმოჩნდა და ქვისმთლელები იმ ღამით კუნძულზე დაბრუნდნენ. ქარხანაში დაბრუნებისას, პროტესტის ნიშნად ასობით ქვისმთლელმა დაიწყო საზეიმო მარში ქარხნის ტერიტორიის გარშემო. მეორე დღეს მაიორმა ნიკოლაი ანდრეიანოვმა, რეგიონული ოფისის უფროსმა, რომელსაც ქვისმთლელები მიმართავდნენ ნარვაში, მიიღო ბრძანება, რათა უზრუნველეყო ქარხანაში ეპიდემიის წინააღმდეგ უკეთესი ზომები და გაეთავისუფლებინა ის ქვისმთლელები, რომლებიც კვლავ ჩიოდნენ. 450-დან მასონური არტელის წევრიდან ქარხანაში დარჩა მხოლოდ 190, მაგრამ ერთ კვირაზე ნაკლებ დროში ქოლერის შემთხვევებმა პიკს მიაღწია და ისინი, ვინც მიატოვეს, ქარხანაში დაბრუნება დაიწყეს. ამ მოვლენის შემდეგ ქვისმთლელები აღარ მონაწილეობდნენ შრომით დავებში.
მეორე დილას დაიწყო სამთავრობო გამოძიება იმის შესახებ, თუ რა მოხდა წინა ორი დღის განმავლობაში. ჯარისკაცები განაგრძობდნენ იმ მუშაკების დაკავებას, რომლებიც წამქეზებლები იყვნენ პარასკევამდე, 1872 წლის 15 სექტემბრამდე. კვირის ბოლოს სამხედრო ჯარების გაყვანის შემდეგ, გუბერნატორმა გასცა ბრძანება ადგილობრივი პოლიციისა და უსაფრთხოების ორგანიზაციების რეორიენტაციის შესახებ, რათა უკეთ რეაგირება მოეხდინათ ქარხანაში არსებულ პრობლემებზე, ქარხნის პოლიციის უფროსის უზურპაციითა და მისი ძალის ფაქტობრივი გაუქმებით. რაიონის მანგერიხტმა ჩაატარა სპეციალური სხდომა 1872 წლის 18 სექტემბრიდან 28 სექტემბრამდე, რათა განეხილა გაფიცვის კრიმინალური ქმედებები, 29 მუშაკი იქნა ბრალდებული.  ამ პერიოდში კრეენჰოლმი დომინირებდა ნარვას ადგილობრივ ეკონომიკაში.  1903 წელს კომპანია აწარმოებდა სატინს, ლუსტრინს, მუსლინსა და ბატისტს.  
250px|მინი|მარჯვნივ|კრეენჰოლმის სამრეწველო კომპანიის კომიტეტი (1917).
პირველ მსოფლიო ომამდე ეს ქარხანა ასაქმებდა 10,400 ადამიანს და აწარმოებდა წელიწადში 17,500 ათას ტონა ნართს და 75 მილიონ მეტრ ქსოვილს, რაც იმპერიაში ბამბის ქსოვილის წარმოების დაახლოებით 10%-ს შეადგენდა. კომპანიის შეფასება ამ დროისთვის უკვე დაახლოებით 12 მილიონი ვერცხლის რუბლი იყო და მისი აქტივები ჯამში 25 მილიარდ რუბლს შეადგენდა. ის იყო ერთ-ერთი უდიდესი ტექსტილის მწარმოებელი მსოფლიოში.  1921 წელს მხოლოდ 1,453 თანამშრომელი იყო 
250px|მინი|მარჯვნივ|ქალაქ ნარვას გეგმა (1929)
მიუხედავად იმისა, რომ ქარხანა იძულებული იყო შეემცირებინა სამუშაო ძალა და შეემცირებინა საერთო წარმოება, კომპანიამ მალე შეძლო სხვა საგარეო ბაზრებზე შესვლა და კომერციული წარმატება მოიპოვა დამოუკიდებელ ესტონეთის რესპუბლიკაში 1920-იანი და 1930-იანი წლების განმავლობაში. 1939 წელს ქარხანას 2,736 თანამშრომელი ჰყავდა. ნაცისტური გერმანიის არმიამ დაიკავა ნარვა 1941 წლის 18 აგვისტოს და გამოიყენა იგი ნაცისტური გერმანიის სამხედრო ძალისხმევის მხარდასაჭერად. როდესაც საბჭოთა არმიამ 1944 წლის 26 ივლისს დაიბრუნა ნარვა, ქალაქი განადგურებული იყო, ქარხანა გაუმართავი გახდა და მიყენებული ზარალი შეფასდა 250 მილიონ საბჭოთა რუბლამდე. მიუხედავად ამისა, სტალინისტურმა ხელისუფლებამ გადაწყვიტა ქარხნის აღდგენა „საბჭოთა კავშირის მომსახურების მიზნით“. 1981-დან 1985 წლამდე, კრენჰოლმი გადავიდა რესტრუქტურიზაციაზე, რამაც გაზარდა წარმოება და გააუმჯობესა სამუშაო პირობები. 1985 წელს კრეენჰოლმი იყო ესტონეთში შერჩეული სამი საწარმოდან ერთ-ერთი, იმისათვის რომ ექსპერიმენტი ჩაეტარებინა პროდუქციის ექსპორტზე სსრკ-ს გარეთ და საგარეო ბაზრებზე შესვლით. ამან გაზარდა კრეენჰოლმის ინვესტიციები და პროდუქციის შეთავაზებები, რამაც 1989 და 1990 წლებში ექსპორტში 4 მილიონი დოლარის პიკს მიაღწია. 1986 წლის შემდეგ, კომპანიას აღარ სჭირდებოდა მოსკოვში ტექსტილის სამინისტროს მიერ დამტკიცებაზე დაყრდნობა, რადგან მან მიიღო საკუთარი საქონლის დამოუკიდებლად ექსპორტის უფლებამოსილება.
მას შემდეგ, რაც ესტონეთმა 1991 წელს დამოუკიდებლობა აღიდგინა, კრენჰოლმს მოუწია რთული გარდამავალი პერიოდის გავლა გლობალურ საბაზრო ეკონომიკაში შესვლისას. ეროვნულმა მთავრობამ დააარსა კრენჰოლმის საწარმოო სახელმწიფო საწარმო წარმოების განახლების დასახმარებლად. პრივატიზაციის პროცესი ესტონეთში დაიწყო 1994 წელს და 1995 წლის 1 იანვარს შვედურმა კომპანიამ Borås Wäfveri AB შეიძინა საწარმო. მას დაერქვა Krenholm Group და რეორგანიზაცია მოიცავდა რამდენიმე საწარმოო ერთეულს, მათ შორის: Krenholm Finishing, Krenholm Sewing, Krenholm Spinning, Krenholm Terry Clothes, Krenholm Weaving და Krenholm Service. მას ასევე ეკუთვნოდა მნიშვნელოვანი გაყიდვების შვილობილი კომპანიები Krenholm Textile, Krenholm Scandinavia AB და Krenholm Germany GmbH. ნარვა გახდა ჯგუფისთვის მთავარი საწარმოო ადგილი და 1999 წლისთვის Borås Wäfveri AB ფლობდა ჯგუფის ყველა აქციას.

### XXI საუკუნე
250px|მინი|მარჯვნივ|ქარხნის შენობა 2020 წელს
2000 წელს კრეენჰოლმის გაყიდვებმა საბაზრო ეკონომიკაში რეკორდულ მაჩვენებელს მიაღწია - 1.24 მილიონ კრონას. კომპანიამ 2001 წელს ექსპორტზე გაიტანა თავისი წარმოების 86%, რომლის უმეტესობა მიდიოდა ევროკავშირისა და აშშ-ს ბაზრებზე. 2002 წელს კომპანია ასაქმებდა 4,900 ადამიანს. 2000-იანი წლების დასაწყისში კომპანია კარგავდა ფულს და გადიოდა რესტრუქტურიზაციაზე; ბევრმა თანამშრომელმა დაკარგა სამსახური. 2003 წელს კომპანია იძულებული გახდა გაეთავისუფლებინა 170 მუშაკი სართავი ობიექტის დახურვის შემდეგ.  2004 წლის დასაწყისში კომპანიას ჰყავდა 4,600 მუშაკი, რომელთაგან კიდევ 400 გაათავისუფლეს 2004 წლის აპრილში. ამ დროს, მსოფლიო ბანკმა რეკომენდაცია გაუწია, რომ კომპანიას დასჭირდებოდა სამუშაო ძალის შემცირება 3,800-მდე ფინანსური კრიზისის თავიდან ასაცილებლად. თანამშრომელთა გათავისუფლების ფონზე, ნარვას პროფკავშირებმა მშვიდი პროტესტი გამართეს კრენჰოლმის შტაბ-ბინის გარეთ. პრობლემების მიუხედავად, კომპანიამ შეძლო ზედაპირზე დარჩენა ესტონური ბანკებისა და საერთაშორისო საფინანსო კორპორაციისგან მიღებული დაფინანსების წყალობით.  გაკოტრების გამოცხადებისას დასაქმებული იყო დაახლოებით 500 ადამიანი, მწარმოებელს კი ჯერ კიდევ ჰქონდა 9.5 მილიონი ევროს ღირებულების ვალი. 2012 წლისთვის კომპანიის თავმჯდომარემ განაცხადა, რომ "აბსოლუტურად შეუძლებელი" იქნებოდა ოპერაციების წინა მასშტაბის აღდგენა. ამჟამად არსებობს გეგმები კრენჰოლმის ტერიტორიაზე წარმოების კულტურული კვარტლის აშენების შესახებ.

## ლიტერატურა
*Maie Pihlamägi, Narva tööstus 1870–1940, Eesti Teaduste Akadeemia Toimetised. Humanitaar- ja sotsiaalteadused. Köide 41, 1995, nr. 1, lk  78–95
* Maie Pihlamägi, Tsaari-Venemaa sotsiaalpoliitika Kreenholmi ja Nikolski puuvillamanufaktuuri näitel., Acta Historica Tallinnensia, 2007, 11, 48–70

## რესურსები ინტერნეტში
* Kreenholmi Manufaktuur OU website
* Кренгольмская мануфактура в Нарве с высоты птичьего полета, Stena, 29.10.2015
* Ülevaade piirkonna kujunemise ja ehituse ajaloost , www.narvagate.eu
* Kreenholmist, www.narva.ee
* Tanel Mazur. Tekstiilitähe aeglane kustumine EPL.ee, 9. aprill 2009
* Kreenholm on Narva ja Narva on Kreenholm, Sirp, 09.02.2018
* Kreenholmi ajaloost Äripäeva veebis, Äripäev, 14.11.2016 
* История возникновения и становления Кренгольмской мануфактуры
*Kreenholmi Manufaktuuri rajamine ja areng, Narva Tööline : EKP Narva Linnakomitee ja Narva Linna TSN häälekandja, nr. 41, 4 aprill 1957

## სქოლიო
კატეგორია:საწარმოები ქვეყნების მიხედვით
კატეგორია:ესტონეთის ეკონომიკა
კატეგორია:ტექსტილი
კატეგორია:საწარმოო კომპანიები დაარსების საუკუნის მიხედვით
კატეგორია:საწარმოო შენობები
კატეგორია:კომპანიები გაუქმების წლის მიხედვით
კატეგორია:კომპანიები დარგისა და კონტინენტის მიხედვით