open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ნესტან-დარეჯანი (დედოფალი)

**ნესტან-დარეჯანი** — ქართლ-კახეთის დედოფალი, ლუარსაბ I-ის დედა. 1554 წელს, თამაზ I-ის საქართველოში ლაშქრობის დროს, ტყვედ იგდეს სპარსელებმა და სხვა 30 ათას ტყვესთან ერთად სპარსეთში გაგზავნეს. დედოფალმა ტყვეობას სიკვდილი ამჯობინა და გზაში თავი მოიკლა.
## ლიტერატურა
კატეგორია:საქართველოს დედოფლები
ნიანია ლიპარიტის ძე

**ნიანია ლიპარიტის ძე** — დიდგვაროვანი ფეოდალი XI საუკუნის საქართველოში, ბაღვაშთა საგვარეულოს წარმომადგენელი,  კლდეკარის ერისთავის ლიპარიტ IV-ის ძე. იგი მამასთან ერთად ბერძენთა მოკავშირე ყოფილა თურქთა წინააღმდეგ ბრძოლისას. „მატიანე ქართლისაჲს“ ცნობით, სულა კალმახელისა და მესხი დიდებულების მიერ ლიპარიტისა და მისი ძის ივანეს შეპყრობის შემდეგ ნიანია კლდეკარს გაქცეულა, მაგრამ ის მამამისის მეციხოვნეებს არ მიუღიათ და იძულებული გამხდარა ბიზანტიის კონტროლის ქვეშ მყოფ ანისში გადახვეწილიყო.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქართველი  დიდი ფეოდალები
კატეგორია:ბაღვაშები
ნიკოლოზ თბილელი

**ნიკოლოზ თბილელი** (დ. 1672, სოფ. ტანძია — გ. 1732, მოსკოვი) — ქართველი სახელმწიფო და სასულიერო მოღვაწე, მწერალი.  

დაიბადა ქართლის მდივანბეგის ვახტანგ ორბელიანის ოჯახში. მალე ჩაება პოლიტიკურ-სახელმწიფოებრივ ცხოვრებაში. ქართლის სამეფო ტახტისათვის გაჩაღებულ ბრძოლაში მხარს უჭერდა გიორგი XI-ს. XVII საუკუნის დამლევიდან მოღვაწეობდა სასულიერო ასპარეზზე. 1715 მიიღო რუისის ეპარქია. 1724-იდან რუსეთში გაჰყვა ვახტანგ VI-ს. 1726 მოსკოვში მიიღო თბილისის მიტროპოლიტობა. 

ნიკოლოზ თბილელი ეწეოდა მრავალმხრივ (დოგმატიკა, ლიტურგიკა, პოეზია, ასტრონომია და სხვა) კულტურულ-ლიტერატურულ და სამეცნიერო საქმიანობას. მისი რედაქტირებულია არჩილ II-ის მიერ რუსულიდან თარგმნილი პეტრე მოგილას თხზულება "აღსარება მართლისა სარწმუნოებისა". 

ნიკოლოზ თბილელს ეკუთვნის საგალობლები, იამბიკოები და სხვა. იგი იღვწოდა ძველი ხელნაწერების აღდგენა-გამრავლებისათვის. აქტიურად თანამშრომლობდა თბილისის სტამბაში. მისი უშუალო მონაწილეობით გამოქვეყნდა სახარება (1709), სამოციქულო (1709), ლოცვანი (1710) და სხვა.

## იხილეთ აგრეთვე
* თბილელი მღვდელთმთავრები

## ლიტერატურა
**მენაბდე ლ.,* ქსე, ტ. 7, გვ. 433, თბ., 1984

კატეგორია:თბილელი მღვდელთმთავრები
კატეგორია:დაბადებული 1672
კატეგორია:გარდაცვლილი 1732
ნიკოლოზი (აფხაზეთის კათოლიკოსი)

**ნიკოლოზი** — დასავლეთ საქართველოს (აფხაზეთის) კათოლიკოსი XIII საუკუნის II ნახევარში. მანამდე ბედიელი ეპისკოპოსი. იხსენიება იერუსალიმის აღაპებსა და სინის მთის ხელნაწერებში.

## იხილეთ აგრეთვე 
* საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის მეთაურები

## ლიტერატურა
*ლომინაძე ბ., ქსე, ტ. 7, გვ.433, თბ., 1984

კატეგორია:დასავლეთ საქართველოს კათოლიკოსები
ნიკოლოზ კატარაწისძე

** ნიკოლოზ კატარაწისძე** — XIII საუკუნის ქართველი კალიგრაფი. გადაწერა ე.წ. ლარგვისის ოთხთავი (ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრი, A-26). ეს მცირე მოცულობის წიგნი კალიგრაფიული თვალსაზრისით ეპოქის ერთ-ერთი საუკეთესო ძეგლია. ნაწერია ნუსხურით, ორ სვეტად, ყავისფერი მელნით. ასოები დახრილი, მკაფიო და ადვილად საკითხავია. არშიებზე გადატანილი საზედაო ასოები ოქროთია შეფერილი, რაც წიგნს საზეიმო ელფერს აძლევს. კამარები მორთულია ოქროსფრად, ლურჯად და წითლად შეღებილი ორნამენტით, ცხოველთა და ფრინველთა ფიგურებით. კამარები და თავსამკაულები თუმცა საკმაოდ მაღალი დონის ხელოვნების ნიმუშია, მაგრამ ავტორის კალიგრაფიულ ოსტატობას მაინც ჩამოუვარდება. ხელნაწერს ერთვის მრავალი საუკეთესო მინიატიურა, რომელთა ავტორი უცნობია. შესაძლებელია  ნიკოლოზ კატარაწისძის გადაწერილი იყოს აგრეთვე ჯვრის მონასტრის მარხვანი (ალ. ცაგარლის კატალოგი, №77).

## ლიტერატურა
* ქსე, ტ. 7, გვ. 434, თბ., 1984

კატეგორია:ქართველი კალიგრაფები
ნიკოლოზ რუსთველი

**ნიკოლოზ რუსთველი** — XVIII საუკუნის I ნახევრის ქართველი საეკლესიო მოღვაწე, მწერალი. რუსთავის მიტროპოლიტი (დაახლოებით 1700-1720), გვარად ჩერქეზიშვილი (ზოგი მკვლევრის აზრით — ორბელიანი, რაც მცდარი ჩანს).

1724 წელს რუსეთს მიმავალ ვახტანგ VI-თან ერთად გადავიდა დასავლეთ საქართველოში, სადაც დარჩა და მოღვაწეობდა გარდაცვალებამდე. თანამედროვეთა შორის ცნობილი იყო როგორც  ჰიმნოგრაფი, ღვთისმეტყველი და მქადაგებელი. შემორჩენილია მის მიერ შეთხუზული რამდენიმე საგალობელი, იამბიკო-აკროსტიქები და ა.შ. დახელოვნებული ყოფილა სიგელ-გუჯრების შედგენაშიც. ცნობილია მისი შედგენილი კახეთის მეფის დავით იმამყული-ხანის დის ხვარაშნის „მზითვის წიგნი“ (1717), მასვე შეუდგენია ალავერდის ტაძრის სიგელი (1721) და სხვა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქართველი ეპისკოპოსები
კატეგორია:ქართველი მწერლები
ნიკრაი

**ნიკრაი** — XII ან XIII საუკუნის ქართველი კალიგრაფი. გადაუწერია იოანე სინელის ე.წ. კლემაქსი, რომელიც XI საუკუნეში ბერძნულიდან თარგმნა ექვთიმე მთაწმიდელმა. ხელნაწერი ნუსხურია, წერს ყავისფერი მელნით, ორ სვეტად, ნაწერია მოუსვენარი ხელით, ძნელი საკითხავია: საზედაო ასოები ორნამენტითაა  შემკული, კიდურები წვეტიანი აქვს, ზოგ ასოს ფოთოლი ებმის, ზოგან ადამიანის სახეა ჩართული, ისინი ხშირად ტექსტშიაც იჭრებიან. შთაბეჭდილება ისეთია, თითქოს ამ უცნაური წიგნის ფურცლებზე ზღაპრების ფანტაზია და ხალხური იუმორიც კი შემოჭრილა. იშვიათია ხელნაწერი, სადაც კალიგრაფის ინდივიდუალობა ასე უშუალოდ და გულუბრყვილოდ იჩენდეს თავს.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ქართველი კალიგრაფები
ნუგზარ არაგვის ერისთავი

**ნუგზარ არაგვის ერისთავი** (გ.  დაახლოებით 1618) — არაგვის ერისთავი XVII საუკუნის I მეოთხედში. მისი ასული რუსუდანი ცოლად ჰყავდა გიორგი სააკაძეს. 1603 აუჯანყდა კახეთის მეფეს და ქართლის მეფის გიორგი X-ს ქვეშევრდომი გახდა. 1612 წელს გიორგი სააკაძესთან ერთად ირანში გაიქცა, მაგრამ მალე შაჰის ნებართვით სამშობლოში დაბრუნდა. იგი მკაცრი მეთოდებით ცდილობდა ბატონყმურ ურთიერთობათა დანერგვას მთაში.

ნუგზარ ერისთავი გამოირჩეოდა სისასტიკით, რის გამოც ის ხალხურ ზეპირმეტყველებაში შემდეგნაირად შემორჩა:

## ლიტერატურა
*გვრიტიშვილი დ., ფეოდალური საქართველოს სოციალური ურთიერთობის ისტორიიდან (ქართლის სათავადოები), თბ., 1955;
*საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, ტ. 4, თბ., 1973;

კატეგორია:გარდაცვლილი 1618
კატეგორია:არაგვის ერისთავები
ონანა მდივანი

**ონანა მდივანი** (ნამდვილი სახელი და გვარი *ონანა გიორგის ძე ქობულაშვილი*) (დ. 1757/1758 — გ. 1728, მოსკოვი) — ქართველი პოეტი, მდივან-მწიგნობარი ერეკლე I-ისა და მისი შვილების კარზე.

აქტიურად მონაწილეობდა ვახტანგ VI-ის თაოსნობით გაჩაღებულ კულტურულ-ლიტერატურულ საქმიანობაში. 1724 წელს ვახტანგ VI-ს გაჰყვა რუსეთში. ასტრახანში გალექსა პოემა „ბარამგულიჯანიანი“, დაწერა ანბანთქებანი, რომლებშიც გადმოსცემდა ეკლესიურ-სარწმუნოებრივ მოტივებს, სატრფიალო განწყობილებებს, XVIII საუკუნის ქართველ ემიგრანტთათვის დამახასიათებელ შეხედულებებს წუთისოფლის დაუნდობლობაზე.

ონანა მდივანმა გადმოიღო ვახტანგ VI-ის მიერ პროზაულად თარგმნილი „ქილილა და დამანას“ პოეტური ფრაგმენტები. 1726-იდან მოსკოვში ცხოვრობდა.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ქართველი პოეტები
კატეგორია:ქართველი მწიგნობრები
კატეგორია:დაბადებული  1757
კატეგორია:გარდაცვლილი 1728
კატეგორია:ქობულაშვილები/ქვაბულიძეები/ქობულაძეები
ნიკოლოზ ონიკაშვილი

**ნიკოლოზ ონიკაშვილი** (რუსეთში — *ონიკოვი*)  — XVIII საუკუნის II ნახევრისა და XIX საუკუნის I ნახევრის ქართველი მწიგნობარი, კალიგრაფი. მეტსახელად კიკოლა დიაკვანს უწოდებდნენ.

დაახლოებული იყო ქართლ-კახეთის სამეფო კართან, მსახურობდა იოანე ბატონიშვილის მდივანად. 1801 წელს პეტერბურგში გაჰყვა იოანე, ბაგრატ და მიხეილ ბატონიშვილებს. დაესწრო 1801 წლის 12 სექტემბრის მანიფესტის გამოცემას მოსკოვში. 1802 წელს საქართველოში დაბრუნდა. დაწერა ისტორიულ-ლიტერატურული თხზულება „მოგზაურობა თბილისიდან პეტერბურგამდე“, რომელშიც აღწერილია ეს რთული მარშრუტი, აგრეთვე რუსეთის დაბა-სოფლებისა და ქალაქების ყოფა-ცხოვრება, ნაგებობები, ადათ-წესები. თხზულება სანდო ცნობებს შეიცავს მოსკოვისა და პეტერბურგის შესახებ. ნიკოლოზის ვაჟმა ალექსანდრე ონიკოვმა ისტორიკოს პლატონ იოსელიანს აცნობა, რომ მამამისის „მოგზაურობის“ ხელნაწერი დაკარგული იყო. ჩვენამდე მოაღწია ამ თხზულების პირებმა.

ონიკაშვილი ცნობილია აგრეთვე როგორც კალიგრაფი, გადაუწერია მრავალი ძველი ხელნაწერი. ონიკაშვილის წიგნთსაცავი, რომელშიც ყოფილა ძველი ქართული ხელნაწერები და ვახტანგისეული ნაბეჭდი „ვეფხისტყაოსანი“, მის შვილიშვილს გაუყიდია და განადგურებულა. ნიკოლოზ ონიკაშვილის შვილებიდან სოლომონი იყო რუსეთის არმიის პოდპოლკოვნიკი, დიმიტრი — პორუჩიკი, ალექსანდრე (გ. 1885) — „გუბერნსკი სეკრეტარი“, ქ. თბილისის ხმოსანი.  

## ლიტერატურა
* მასალები XIX საუკუნის პირველი ნახევრის ქართული საზოგადოებრიობის ისტორიისათვის / მ. ბერძნიშვილი ; რედ.: მამისა ბერძნიშვილი ; საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემია, ივ.ჯავახიშვილის სახ. ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტი. ნაწ. II : მასალები ბიოგრაფიული ლექსიკონისათვის (ა-ე). თბილისი : მეცნიერება , 1980 – გვ. 124.

## სქოლიო
კატეგორია:ქართველი მწიგნობრები
კატეგორია:ქართველი კალიგრაფები
კატეგორია:XVIII საუკუნის ქართველები
კატეგორია:XIX საუკუნის ქართველები
ელიგუმ ლიპარიტის ძე ორბელი

**ელიგუმ ლიპარიტის ძე ორბელი** († დაახლოებით 1243), XIII საუკუნის I ნახევრის საქართველოს სახელმწიფო მოღვაწე. ორბელთა აჯანყების შემდეგ საქართველოდან გადახვეწილ ორბელების შთამომავალი. შვილი იმ ლიპარიტ ელიგუმის ძე ორბელისა, რომელიც თამარის დროს დააბრუნეს სამშობლოში. საქართველოს ხელისუფალთაგან პირველი დაემორჩილა მონღოლებს, რის სანაცვლოდ მიიღო ვაიოცძორი და ეღეგიქის ნაწილი. მონღოლთა ამ წყალობას, რაც მეზობელი მთავრების ხარჯზე მოხდა, მტრობა მოჰყვა ავაგ მხარგრძელისა და ელიგუმ ორბელის სახლებს შორის. ელიგუმი გარდაიცვალა ავადმყოფობით მარტირიპოლის ალყაში მონაწილეობისას. ორბელთა საგვარეულო გადმოცემით, ელიგუმი ავაგმა მოაწამვლინა მკურნალს.

## ლიტერატურა
** ბერძენიშვილი ნ.,* ეპიზოდი ფეოდალურ საგვარეულოთა სამამულო ბრძოლიდან XIII საუკუნის საქართველოში, მის წგნ.: საქართველოს ისტორიის საკითხები, წგნ. 3, თბ., 1966;
**მეტრეველი რ.,* შინაკლასობრივი ბრძოლა ფეოდალურ საქართველოში (XII ს.), თბ., 1973;
**ჯავახიშვილი ივ.,* ქართველი ერის ისტორია, წგნ. 2, თბ., 1965;
* *ბოგვერაძე ა.,* ქსე, ტ. 7, გვ. 554, თბ., 1984

კატეგორია:ქართველი საზოგადო მოღვაწეები
კატეგორია:გარდაცვლილი 1243
ელიგუმ ორბელი

**ელიგუმ ლიპარიტის ძე ორბელი** (გ.  დაახლოებით 1195/1196) — XII საუკუნის II ნახევრის მოღვაწე, საქართველოდან გადახვეწილი ლიპარიტ ორბელის ძე.

სტეფანოს ორბელიანის ცნობით, მან ირანის ათაბაგისაგან სამამულოდ მიიღო ქალაქი ჰამიანი და 12 წლით დაინიშნა რეის, ისპაჰანისა და ყაზვინის ამირად. შემდეგ ელიგუმმა მამულები მიიღო ნახევაჭანში (ციხე ერენჯაკი, სოფელი ჭაჰუკი და ქალასრაჰი) და გამუსლიმანდა.

## ლიტერატურა
** ბერძენიშვილი ნ.,* ეპიზოდი ფეოდალურ საგვარეულოთა სამამულო ბრძოლიდან XIII საუკუნის საქართველოში, მის წგნ.: საქართველოს ისტორიის საკითხები, წგნ. 3, თბ., 1966;
**მეტრეველი რ.,* შინაკლასობრივი ბრძოლა ფეოდალურ საქართველოში (XII ს.), თბ., 1973;
**ჯავახიშვილი ივ.,* ქართველი ერის ისტორია, წგნ. 2, თბ., 1965;
* ქსე, ტ. 7, გვ. 554, თბ., 1984

კატეგორია:ორბელები
კატეგორია:გარდაცვლილი 1195
ივანე ორბელი

**ივანე ორბელი** — XII საუკუნის I ნახევრის ქართველი მოღვაწე, ქართულ წყაროებში მოხსენიებული პირველი ორბელი. ორბელმა სხვებთან ერთად მხედრული სიმარჯვითა და მოხერხებით 1110 წელს თურქებს წაართვა მნიშვნელოვანი ციხე-ქალაქი სამშვილდე, რის შემდეგ თურქებმა უბრძოლველად დატოვეს ქვემო ქართლის დიდი ნაწილი.

სტეფანოს ორბელიანის ცნობით, 1128 წელს ორბელისა და მისი შვილის სუმბატის სარდლობით ქართველებმა აიღეს ქ. ხუნანი.

## ლიტერატურა 
* 

კატეგორია:ორბელები
ივანე სუმბატის ძე ორბელი

**ივანე სუმბატის ძე ორბელი** — XII საუკუნის სახელმწიფო მოღვაწე, მანდატურთუხუცესი და ამირსპასალარი გიორგი III-ის დროს. 

ორბელი იყო დავით V-ის ძის დემნა (დემეტრე) უფლისწულის სიმამრი და სწორედ მისი გამეფების მიზნით მოაწყო დიდი აჯანყება გიორგი III-ის წინააღმდეგ. აჯანყების დამარცხების შემდეგ ორბელი შეიპყრეს, თვალები დასთხარეს და მოკლეს.

## ლიტერატურა
**მეტრეველი რ.,* შინაკლასობრივი ბრძოლა ფეოდალურ საქართველოში (XII ს.), თბ., 1973;
*საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, ტ. 2, თბ., 1973;
**ჯავახიშვილი ივ.,* ქართველი ერის ისტორია, წგნ. 2, თბ., 1965;

კატეგორია:ორბელები
კატეგორია:ამირსპასალარები
კატეგორია:დაბადების წელი უცნობია
ლიპარიტ ორბელი

**ლიპარიტ ელიგუმის ძე ორბელი** — XIII საუკუნის I ნახევრის საქართველოს სახელმწიფო მოღვაწე. შთამომავალი იყო იმ ორბელებისა, რომლებიც გიორგი III-ის წინააღმდეგ მოწყობილი აჯანყების დამარცხების შემდეგ საქართველოდან გადაიხვეწნენ. 

მამის სიკვდილის შემდეგ  მცირეწლოვანი ლიპარიტი 10 წლით მძევლად იყო ნახჭევანში. 1206 წელს თამარ მეფის ნებით მხარგრძელებმა ჩამოიყვანეს საქართველოში. ლაშას მეფობაში ლიპარიტი დაადგინეს სივნიეთის ერისთავად და იგი მხარგრძელთა სახლის ყმად იქცა. მართალია, სტეფანოს ორბელიანის ცნობით, ორბელის წინაპართა ქონებიდან არაფერი დაუბრუნეს, მაგრამ სანაცვლოდ მრავალი სოფელი და ციხე მისცეს საქართველოს სახელმწიფოში შემავალ სომხეთის ტერიტორიაზე. გარდაიცვალა მონღოლების შემოსევის წინ.

## ლიტერატურა 
* * ბერძენიშვილი ნ.,* ეპიზოდი ფეოდალურ საგვარეულოთა სამამულო ბრძოლიდან XIII საუკუნის საქართველოში, მის წგნ.: საქართველოს ისტორიის საკითხები, წგნ. 3, თბ., 1966;
* ბოგვერაძე., ქსე, ტ. 7, გვ. 555, თბ., 1984

კატეგორია:ორბელები
სუმბატ ორბელი

** სუმბატ ივანეს ძე ორბელი** — XII საუკუნის I ნახევრის ქართველი სახელმწიფო მოღვაწე, საქართველოს ამირსპასალარი. ივანე ორბელის ძე და ივანე ორბელის მამა.

სტეფანოს ორბელიანის ცნობით, სუმბატისა და მისი მამის ივანეს სარდლობით ქართველებმა 1128 წელს აიღეს ქალაქი ხუნანი, რომელიც მრავალი წლის განმავლობაში მაჰმადიანთა ხელში იყო. სიცოცხლის ბოლო წლები ბეთანიის მონასტერში გაატარა ბერ სიმონის სახელით (სუმბატ სჳმონქმნილი). სომეხი ისტორიკოსი ვარდანი სუმბატსა და მის ძეს ივანეს ბრალად სდებს გიორგი უფლისწულთან შეთანხმებით მეფე დავით V-ის მკვლელობას.   

## ლიტერატურა 
* *ბოგვერაძე.,* ქსე, ტ. 7, გვ. 555, თბ., 1984

კატეგორია:ორბელები
სუმბატ ლიპარიტის ძე ორბელი

[thumb|250px|სუმბატ ორბელიანის საფლავის ქვა [ორბელები|ორბელიანების საგვარეულო საძვალეში, ნორავანქი. წარწერა: ]]

**სუმბატ ლიპარიტის ძე ორბელი** (გ.  1273) — საქართველოს პოლიტიკური მოღვაწე, ორბელთა აჯანყების (1177-1178) შემდეგ საქართველოდან გადახვეწილ ორბელების შთამომავალი.

ძმის — ელიგუმის გარდაცვალების შემდეგ გვარის უფროსი გახდა. იყო ნიჭიერი, მოხერხებული და ვერაგი პოლიტიკოსი, რომელმაც ცხოვრების მიზნად დაისახა ორბელთა სახლის სამოქალაქო-პოლიტიკური უფლებების აღდგენა და ამის მისაღწევად არაერთი მეტოქე დაღუპა (მათ შორის მესტუმრე ჯიქური, გვანცა დედოფალი და სხვა).

1251-1252 წლებში ორბელი მონღოლთა მთავარმა ბაჩუ-ნოინმა მიავლინა მანგუ-ყაენთან, რომლისგანაც ის "ენჩუდ" ანუ "ხასად" დაბრუნდა, რითაც იგი უშუალოდ ყაენზე დამოკიდებული გახდა. სხვა დიდებულებისაგან შევიწროებული ორბელი მალე კვლავ ურდოში გაემგზავრა, სადაც ყაენისგან ახალი იარლიყი მიიღო, რომლის ძალითაც ორბელთა საგვარეულო მამულების შემოკრებას შეუდგა. მან მიაღწია იმას, რომ დავით ულუმ გააუქმა გიორგი III-ის მიერ გამოცემული დოკუმენტი, რომლითაც ორბელი სამოქალაქო უფლებები ჰქონდათ აყრილი. ამის შემდეგ ორბელმა ხელთ იგდო უმემკვიდრეოდ დარჩენილი ავაგ ათაბაგის მამული, რომელიც მალევე დაკარგა სადუნ მანკაბერდელთან ქიშპში.

## ლიტერატურა 
* *ბერძენიშვილი ნ.,* ეპიზოდი ფეოდალურ საგვარეულოთა სამამულო ბრძოლიდან XIII საუკუნის საქართველოში, მის წგნ.: საქართველოს ისტორიის საკითხები, წგნ. 3, თბ., 1966;
* *ბოგვერაძე ა.,* ქსე, ტ. 7, გვ. 555, თბ., 1984

კატეგორია:ორბელები
კატეგორია:გარდაცვლილი 1273
ოპერაციული სისტემა

**ოპერაციული სისტემა** ან **საოპერაციო სისტემა** — სპეციალური კომპიუტერული პროგრამა, რომელიც მართავს ურთიერთობას სხვადასხვა სამომხმარებლო პროგრამულ პაკეტებს (software), ასევე კომპიუტერის სისტემის შემადგენელ მოწყობილობასა (hardware) და ამ სისტემის მომხმარებელს შორის.

ნებისმიერ ოპერაციული სისტემის ფუძეა ბირთვი (Kernel), software-ის პირველი შრე, რომელიც კომპიუტერის მეხსიერებაში იტვირთება სისტემის ჩართვის მომენტში. ბირთვი შემდეგ აძლევს გასაღებს სხვადასხვა ძირეულ სერვისებს ყველა დანარჩენ სისტემებსა და სამომხმარებლო პროგრამულ პაკეტებთან.
ოპერაციული სისტემა ჩაიტვირთება კომპიუტერის ჩართვის დროს და ის მომხმარებელს აძლევს მოხერხებულ ინტერფეისს. ინტერფეისი შეიძლება იყოს პროგრამული და სამომხმარებლო. პროგრამული ინტერფეისი  — ეს გამომთვლელი სისტემის ფარგლებში მოწყობილობებისა და პროგრამების ურთიერთქმედების უზრუნველყოფის საშუალებათა ერთობლიობაა.

სამომხმარებლო ინტერფეისი — ეს კომპიუტერთან ან პროგრამას თან მომხმარებლის ურთიერთქმედების პროგრამული და აპარატული საშუალებებია.
  
თავის მხრივ, სამომხმარებლო ინტერფეისი შეიძლება იყოს საკომანდო და ობიექტურად ორიენტირებული საკომანდო ინტერფეისი გულისხმობს მომხმარებლის მიერ კლავიატურიდან ბრძანებების შეყვანას კომპიუტერის რესურსების მართვისათვის მოქმედებების შესრულებისას.
  
ობიექტურად ორიენტირებული ინტერფეისი — ეს გამოთვლითი სისტემის რესურსების მართვაა ობიექტებზე ოპერაციების განხორციელების გზით, ობიექტებს კი თავის მხრივ, წარმოადგენენ ფაილები, კატალოგები (საქაღალდეები), დისკმატარები, პროგრამები, დოკუმენტები და ა.შ.
   
თითოეული კომპიუტერი აუცილებლად კომპლექტდება ოპერაციული სისტემით, რომელთაგან თითოეულისათვის იქმნება გამოყენებითი პროგრამების დამატებების თავისი ნაკრები. ოპერაციული სისტემების უმეტესობა მოდიფიცირდება ან სრულყოფილი ხდება ახალი შესაძლებლობების ჩართვით და შეცდომების გასწორების გზით. მემკვიდრეობითობის შენარჩუნების მიზნით ოპერაციული სისტემის ახალ მოდიფიკაციას რჩება იგივე სახელი და იღებს ვერსიის ახალ დასახელებას.

## რესურსები ინტერნეტში 
* ოპერაციული სისტემა  


კატეგორია:ინფორმატიკა
შანშე მხარგრძელი

[მინი|შანშე მხარგრძელის ფრესკა [ქობაირის მონასტერი|ქობაირის მონასტერში ]]
**შანშე (შაჰანშა) მხარგრძელი**, (გ.  1261) — XIII საუკუნის ქართველი დიდებული, მანდატურთუხუცესი, გავლენიანი სახელმწიფო მოღვაწე. ამირსპასალარ-მანდატურთუხუცესის ზაქარიას ძე. 

მხარგრძელის ნათლობის სახელი იყო სარგისი, შემდეგ ანისის მფლობელის ტიტულის შაჰანშა იქცა მის საკუთარ სახელად (ანისიც და ეს ტიტულიც მემკვიდრეობით მიიღო მამისაგან). მამის გარდაცვალების შემდეგ 5 წლის მხარგრძელი იშვილა ბიძამ - ივანე ათაბაგმა, რომელმაც იგი ქალკედონურ სარწმინოებაზე მოაქცია. სრულასაკოვნების მიღწევის შემდეგ მხარგრძელი მანდატურთუხუცესი გახდა (ამირსპასალარის სახელო კი დროებით ივანეს სახლში გადავიდა).

მხარგრძელი დიდი მემამულე იყო საფრანგეთის მეფის ლუი IX-ის ემისარი მონღოლთა ყაენთან - რუბრიკი, რომელსაც მხარგრძელის მონღოლთა ყაენთან - რუბრუკი, რომელსაც მხარგრძელის მამულში გაუვლია, ახასიათებს მას როგორც 15 ქალაქის მფლობელ ძლიერ ფეოდალს.

მონღოლთა შემოჭრის დროს მხარგრძელმა თავი შეაფარა აჭარას, ხოლო შემდეგ დაუზავდა მტერს და დაიმტკიცა მისგან თავისი სამფლობელოები. რუსუდანმა მხარგრძელი გაგზავნა მონღოლებთან დასაზავებლად. მონღოლებთან შესარიგებლად იმერეთიდან აღმოსავლეთ საქართველოში გადმოსულ რუსუდანსა და მის ძეს დავითს სხვა დიდებულებთან ერთად შანშეც შეეგება. საქართველოს დუმნებად დაყოფის შემდეგ მონღოლებმა მხარგრძელი დანიშნეს ერთ-ერთი დუმნის მეთაურად, დაუქვემდებარეს მას მისი და ავაგ მხარგრძელის მამული. უმეფობის ხანაში (1245-1247) შანშე დაუპირისპირდა ეგარსლან ბაკურციხელს, რომელმაც ხელთ იგდო ძალაუფლება, მონაწილეობდა დავით გიორგის ძის (შემდეგში დავით VII ულუ) და რუმიდან საქართველოში ჩამოყვანაში. შანშეს ვაჟი ამირსპასალარი ზაქარია მონღოლებმა სიკვდილით დასაჯეს. ეს ვერ გადაიტანა მხარგრძელმა და იმავე წელს გარდაიცვალა. დაკრძალეს მის საგვარეულო მონასტერში - ქობერში.

## გენეალოგიური ხე

მხარგრძელთა გენეალოგია 

## ლიტერატურა
* *მესხია შ.,* საშინაო პოლიტიკური ვითარება და სამოხელეო წყობა XII საუკუნის საქართველოში, თბ., 1979;
**ჯავახიშვილი ივ.,* ქართველი ერის ისტორია, წგნ. 2-3, თბ., 1965-1966;
**Джанашиа С. Н.,* Об одном примере искажения исторической правды..., Тб., 1947;

## სქოლიო
კატეგორია:ქართველი დიდი ფეოდალები
კატეგორია:გარდაცვლილი 1261
კატეგორია:ამირსპასალარები
ტარსაიჭ ორბელი

**ტარსაიჭ ლიპარიტის ძე ორბელი**, (გ.  1290-იან წლებში) — XIII საუკუნის II ნახევრის საქართველოს სახელმწიფო მოღვაწე, სუმბატ ორბელის ძმა და მემკვიდრე. 

დემეტრე II-მ ათაბაგობა უბოძა და აღსაზრდელად მიაბარა უფლისწულები დავითი და მანოელი. ურდოში დემეტრე მეფის დაღუპვის შემდეგ ორბელს ათაბაგობა წაართვა ხუტლუბუღა სადუნის ძემ.

## ლიტერატურა 
** ბერძენიშვილი ნ.,* ეპიზოდი ფეოდალურ საგვარეულოთა სამამულო ბრძოლიდან XIII საუკუნის საქართველოში, მის წგნ.: საქართველოს ისტორიის საკითხები, წგნ. 3, თბ., 1966;
* *ბოგვერაძე ა.,* ქსე, ტ. 7, გვ. 555, თბ., 1984

კატეგორია:გარდაცვლილი 1290
კატეგორია:ორბელები
კატეგორია:ათაბაგები
დიმიტრი ორბელიანი

**დიმიტრი (დემეტრე) ვახტანგის ძე ორბელიანი** (დ. XVII საუკუნის 80-იანი წლები, ტანძია, ახლანდელი ბოლნისის რაიონი ― გ.  6 თებერვალი, 1739, მოსკოვი) ― ქართველი სახელმწიფო მოღვაწე და მწერალი. სულხან-საბა ორბელიანის ძმა. ქართლის სამეფოს სახლთუხუცესი. 1724 რუსეთში გაჰყვა ვახტანგ VI-ს, რომლის გარდაცვალების შემდეგ, 1739-იდან, ჩარიცხეს ქართველ ჰუსართა ასეულში პროპორშჩიკის ჩინით. ლიტერატურული მოღვაწეობა დაიწყო რუსეთში. ლექსნარევ პროზაულ თხზულებაში „ცოლთან მიწერილი ალერსი გაყრისათვის“ ორბელიანი გამოთქვამდა მტანჯველ სევდას სამშობლო ქვეყნისა და მუეღლის მოშორების გამო. 

სულხან-საბა ორბელიანისადმი მიძღვნილ ლექსებში ავტორმა აღნიშნა ძმის დამსახურება სამშობლოს წინაშე, მან გალექსა სახარების ეპიზოდები, შემოიღო ანბანთქების ახალი ნუმუშები და სხვა.

## ლიტერატურა
**მენაბდე ლ.,* დიმიტრი ორბელიანი, წგნ.: სულხან-საბა ორბელიანი. საიუბილეო კრებული, თბ., 1959;
*ქართული ლიტერატურის ისტორია, ტ. 2, თბ., 1966;

კატეგორია:ქართველი მწერლები
კატეგორია:გარდაცვლილი 1739
დიმიტრი
ერასტი ორბელიანი

**ერასტი ვახტანგის (ორბელი) ძე ორბელიანი** (გ.  21 ოქტომბერი, 1731) — ქართლის ბოქაულთუხუცესი 1684–1703, მდივანბეგი 1704-დან, საორბელოს უფროსი, XVIII საუკუნის 20-იანი წლების დასაწყისიდან. 1723 წლიდან, ოსმალეთის მიერ ქართლის დაპყრობის შემდეგ, ოსმალთა სამსახურში იყო და იბრძოდა ოსმალეთის მხარეძე კახთა მეფის კონსტანტინეს წინააღმდეგ. 1727 ოსმალებმა დანიშნა ქვემო ქართლის გამგებლად.

## ლიტერატურა
* *ლორთქიფანიძე ი.,* ქვემო ქართლი XVIII საუკუნის პირველ მეოთხედში, ნაწ. 3-4, თბ., 1938;
**ჯამბურია გ.,* ქართული ფეოდალური ურთიერთობის ისტორიიდან, თბ., 1955;

კატეგორია:პიროვნებები გაურკვეველი დაბადების თარიღით 
კატეგორია:გარდაცვლილი 21 ოქტომბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1731
ერასტი
დავით ორბელიანი

**დავით რევაზის ძე ორბელიანი** (გ. 1796) —  საორბელოს უფროსი, ქართლის მეფის სახლთუხუცესი 1768-იდან, მეწინავე სადროშოს სარდალი 1772 წლიდან. ცოლად ჰყავდა ერეკლე II-ის ასული თამარი. თავი გამოიჩინა ასპინძის ბრძოლაში. მაგრამ შემდეგ განხეთქილება ჩამოვარდა ერეკლე II-სა და ორბელიანს შორია. ერთხანს ერეკლე II-მ სახლთუხუცესობაც ჩამოართვა. ორბელიანი ახლო მეგობარი იყო ბესიკისა, რომელმაც სიყვარულით აღსავსე ლექსები უძღვნა მას, ხოლო პოემაში "ასპინძისათვის" შეაქო ასპინძის ბრძოლაში მისი ვაჟკაცობა. დიპლომატიური მისიით რამდენიმეჯერ იყო სპარსეთში, საიდანაც ჩამოიტანა "ყარამანიანის" ხელნაწერი და 1762-1774 წლებში ქართულად თარგმნა. თხზავდა ლექსებსაც.

## ლიტერატურა
* *კეკელიძე კ.,* ქართული ლიტერატურის ისტორია, ტ. 2, თბ., 1958;

## რესურსები ინტერნეტში
* 

კატეგორია:გარდაცვლილი 1796
დავით
კატეგორია:სახლთუხუცესები
ვახტანგ ორბელიანი (მწერალი)

**ვახტანგ ვახუშტის ძე ორბელიანი** (დ. 1700 ―   გ.  წელი უცნობია) ― ქართველი მწერალი, სახელმწიფო მოღვაწე, ერეკლე II-ის პირველი ცოლის - ქეთევანის მამა.

1735-იდან იყო ჯერ მოსკოვში, შემდეგ პეტერბურგში. 1738 დაბრუნდა საქართველოში. რუსეთში ყოფნისას დაწერა თავისი პირველი თხზულება - მოგზაურობის ჟანრის „პეტერგოფის აღწერა“, რომელშიც გადმოსცა რუსეთის მეფეთა საგაზაფხულო რეზიდენციის ნახვით გამოწვეული შთაბეჭდილებანი. წერდა ლექსებს, ანბანთქებებს. ვახტანგ VI-ის კვინკლოსისთვის შეადგინა „კვინკლოსით სარგესლობის წესი“.

## ლიტერატურა
* ქართული ლიტერატურის ისტორია, ტ. 2, თბ., 1966;

კატეგორია:დაბადებული  1700
კატეგორია:ქართველი მწერლები
ვახტანგ
ლიპარიტ სუმბატის ძე ორბელი

**ლიპარიტ სუმბატის ძე ორბელი** — XII საუკუნის ქართველი ფეოდალი, პოლიტიკური მოღვაწე, ჯერ ამილახორი, შემდეგ ქართლის ერისთავი გიორგი III-ის დროს. ამირსპასალარ ივანე ორბელის ძმა. 

აქტიურად მონაწილეობდა დემნა (დემეტრე) უფლისწულის გასამეფებლად მოწყობილ დიდებულთა აჯანყებაში, რომელსაც ორბელები ედგნენ სათავეში. აჯანყებულებმა ორბელი თავისი შვილებით აზერბაიჯანში ათაბაგთან გაგზავნეს დახმარების სათხოვნელად. იგი ირანელთა დიდი ჯარით წამოვიდა, მაგრამ აჯანყებულები დახმარების მიღებამდე დამარცხდნენ.

ორბელი უკუიქცა. ამის შემდეგ სამშობლოში ვეღარ დაბრუნდა და ათაბაგის კარზე გარდაიცვალა.

## ლიტერატურა
** ბერძენიშვილი ნ.,* ეპიზოდი ფეოდალურ საგვარეულოთა სამამულო ბრძოლიდან XIII საუკუნის საქართველოში, მის წგნ.: საქართველოს ისტორიის საკითხები, წგნ. 3, თბ., 1966;
* *ბოგვერაძე ა.,* ქსე, ტ. 7, გვ. 555, თბ., 1984

კატეგორია:ქართლის ერისთავები
კატეგორია:ორბელები
სერგეი ეიზენშტეინი

**სერგეი მიხეილის ძე ეიზენშტეინი** ( ლატ. Sergejs Eizenšteins; დ. 23 იანვარი, 1898, რიგა, ლატვია ― გ. 11 თებერვალი, 1948, მოსკოვი) — რევოლიუციური საბჭოთა თეატრალური სცენური დიზაინერი, კინორეჟისორი და კინო თეორეტიკოსი განთქმული მისი მუნჯი ფილმებით „გაფიცვა“, „ჯავშნოსანი პოტიომკინი“ და „ოქტომბერი“, რომელმაც განსაზღვრა ადრეული დოკუმენტური ფილმის განვითარების მიმართულება მის მიერ მონტაჟში ინოვაციური ხერხების დანერგვის შედეგად.

ეიზენშტეინი დაიბადა რიგაში, ლატვია. მამამისი, მიხეილ ეიზენშტეინი, ებრაული წარმოშობის გერმანელი ინჟინერი იყო; დედა, ჯულია, რუსი ჰყავდა. დაამთავრა რიგის რეალური სასწავლებელი, შემდეგ სწავლობდა პეტროგრადის სამოქალაქო ინჟინერთა ინსტიტუტში, პრაქტიკა გაიარა სახელმწიფო უმაღლეს სარეჟისორო სახელოსნოებში (ГВЫРМ); იყო თეატრის „პროლეტკულტურა“ რეჟისორი; სრულიად რუსეთის კინოსარეჟისორო ინსტიტუტის (ВГИК) პროფესორი; კინოს თეორიაში ფუნდამენტალურ ნაშრომთა ავტორი.

## რესურსები ინტერნეტში 
* სერგეი ეიზენშტეინის ცხოვრება, შემოქმედება.

კატეგორია:რუსი კინორეჟისორები
კატეგორია:დაბადებული 23 იანვარი
კატეგორია:დაბადებული 1898
კატეგორია:გარდაცვლილი 11 თებერვალი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1948
კატეგორია:მოსკოვში გარდაცვლილები
კატეგორია:რიგაში დაბადებულები
ქაიხოსრო ორბელიანი

**ქაიხოსრო ქაიხოსროს ძე ორბელიანი** (გ. 1748) — ორბელიანთა სახლის უფროსი, მდივანბეგი და ქვემო ქართლის სარდალი (1731-იდან). 1734 ოსმალებთან ერთად ილაშქრა კახეთზე. 1735-იდან, ყიზილბაშთა მიერ ქართლის დაკავების შემდეგ, ირანის სამსახურში ჩადგა. 1741 წელს ნადირ-შაჰმა ორბელიანი ქართლის პირველ ვექილად დანიშნა. იმავე დროს ქვემო ქართლის სარდლობა მის შვილს რევაზს უბოძეს. 1744-იდან ქართლში  თეიმურაზ II-ის გამეფების შემდეგ ორბელიანი თეიუმარაზ II-ის მხარეზე გადავიდა. 1745 წლის 1 ოქტომბიდან საქართვერლოს ამირსპასალარი.

1747 ირანში წაჰყვა თეიმურაზ II-ს. ირანიდან მომავალი გზაში გარდაიცვალა.

## ლიტერატურა
* *ლორთქიფანიძე ი.,* ქვემო ქართლი XVIII საუკუნის პირველ მეოთხედში, ნაწ. 3-4, თბ., 1938;
**ჯამბურია გ.,* ქართული ფეოდალური ურთიერთობის ისტორიიდან, თბ., 1955

კატეგორია:გარდაცვლილი 1748
კატეგორია:საქართვერლოს ამირსპასალარები
ქ
ვახტანგ ორბელიანი (მდივანბეგი)

**ვახტანგ (ორბელი) ყაფლანის ძე ორბელიანი** (გ.  XVII საუკუნის ბოლოს) — ქართლის მდივანბეგი 1676-იდან. სულხან-საბა ორბელიანის მამა და პირველი მასწავლებელი, ქართული მწერლობის მეცენატი, არჩილ II-ისა და გიორგი XI-ის ბიძა (დედის ძმა), 1683 სოფ. ტანძიაში ააშენა კარის ეკლესია და შესწირა მრავალი ხელნაწერი წიგნი.

## ლიტერატურა
* *თაყაიშვილი ე.,* სომხით-საორბელოს ძეგლების წარწერები, ნაწ. 1, პარიზი, 1929;
**ჯამბურია გ.,* ქართული ფეოდალური ურთიერთობის ისტორიიდან, თბ., 1955;

კატეგორია:მდივანბეგები
ვახტანგ
პაპუნა ორბელიანი

**პაპუნა ორბელიანი** — XVIII საუკუნის ქართველი ისტორიკოსი და პოლიტიკური მოღვაწე, სამეფო კართან დაახლოებული პირი. მას ეკუთვნის ისტორიული თხზულება „ამბავი ქართლისანი“, რომელიც ეხება 1739-1758 საქართველოს ისტორიას და წარმოადგენს  სეხნია ჩხეიძის ნაშრომის გაგრძელებას.

ორბელიანი კარგად იცნობდა საქართველოს და მეზობელი ქვეყნების ცხოვრებას. იგი მეფის უფლებებსა და პოზიციებს იცავდა, ერთიანი და ძლიერი საქართველო მისი პოლიტიკური იდეალი იყო. ორბელიანის ნაშრომში მოიპოვება ცნობები ქვეყნის ეკონომიკურ მდგომარეობაზე, მოსახლეობის მიგრაციაზე, სავაჭრო გზებისა და სხვების შესახებ. მას კარგად აქვს შენიშნული ოსმალური მიწათმფლობელობის წესის შეუსაბამობა ქართულ სოციალურ ცხოვრებასთან. ორბელიანი ცდილობდა აეხსნა ისტორიულ მოვლენათა მიზეზ-შედეგობრივი კავშირი. მას კარგად ესმოდა ისტორიის მნიშვნელობა მომავალი თაობის აღზრდაში.

ორბელიანი გადმოგვცემს თვალით ნანახ ან სარწმუნო კაცთა მონათხრობ ფაქტებს, ემყარება სანდო წყაროებს. მისთვის არ არის უცხო პროვიდენციალიზმის იდეები, ზოგიერთ შემთხვევაში იგი ქვეყნის მარცხს ცოდვათა სიმრავლით ხსნის (მაგ. აჯი-ჩალაბისაგან ქართველ მეფეთა დამარცხებას 1752 წელს და სხვა).

ორბელიანის თხზულება ვრცელია, მდიდარია ქრონოლოგიური, გენეალოგიური და გეოგრაფიული ცნობებით.

პაპუნა ორბელიანი პირადი მოღვაწეობით იცავდა მეფის უფლებებსა და პოზიციებს. თითქმის ყველგან და ყოველთვის თან ახლდა ერეკლე II-ს, უშუალოდ მონაწილეობდა ბრძოლებში. თხზულებაში ქრონოლოგიური თანმიმდევრობით, დაწვრილებით და ზუსტად არის გადმოცემული ისტორიული ფაქტები და მოვლენები: თეიმურაზ II-ისა და ერეკლე II-ს ბრძოლა ქვეყნის ცენტრალიზაციისათვის ამიერკავკასიის მუსლიმურ სახანოებთან, ლეკიანობასთან და სხვ. ნაწარმოები მდიდარია აგრეთვე გენეალოგიური და გეოგრაფიული ცნობებით. 

პაპუნა ორბელიანის ნაშრომმა უკვე თანამედროვეთა მიერ დაიმსახურა მაღალი შეფასება. 1773 წელს „ამბავი ქართლისანი“ გადაწერა ხარების ტაძრის დეკანოზმა დავითმა და მას „მცირე ქართლის ცხოვრება“ უწოდა. ივანე ჯავახიშვილის შეფასებით, „აღორძინების ხანის ქართული საისტორიო მწერლობის მშვენებად ვახუშტის შემდგომ სწორედ პაპუნა ორბელიანი უნდა ჩაითვალოს“.

## ლიტერატურა
* *ჯავახიშვილი ივ.,* თხზულებანი თორმეტ ტომად, ტ. 8, თბ., 1977;

კატეგორია:ქართველი ისტორიკოსები
კატეგორია:ქართველი პოლიტიკოსები
პ
მამუკა ორბელიანი

მინიატიურა|მამუკა ორბელიანი
**მამუკა (მაკარ) თომას ძე ორბელიანი** (დ. 1800 ― გ. 10 ნოემბერი [ძვ. სტ. 29 ოქტომბერი] , 1871, თბილისი) — რუსეთის არმიის გენერალ-მაიორი. 

გენერალ-მაიორ თამაზ ორბელიანის შვილი. სამხედრო სამსახური დაიწყო ერევნის კარაბინერთა ლეგიონში (1816). 1822-იდან მონაწილეობდა ჩრდილოეთ კავკასიის მთიელთა წინააღმდეგ ბრძოლებში, რუსეთ-ირანის 1826–1828 და რუსეთ-ოსმალეთის 1828–1829 ომებში. თავი გამოიჩინა ყარსის, ახალქალაქის, ახალციხისა და აწყურის ბრძოლებში. ყირიმის ომი (1853–1856) დროს ჯერ ამიერკავკასიის ფრონტზე იბრძოდა (1853-იდან). ი. ორბელიანის რაზმში, 1855-იდან კი ყირიმის ფრონტზე, სადაც მეთაურობდა ჯერ პარტიზანთა, შემდეგ კი საგანგებო "მფრინავ რაზმს".

## ლიტერატურა
კატეგორია:დაბადებული 1800 
კატეგორია:გარდაცვლილი 10 ნოემბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1871
კატეგორია:რუსეთის იმპერიის გენერალ-მაიორები
მ
კატეგორია:ოქროს იარაღი „მამაცობისთვის“-ის კავალრები
კატეგორია:წმინდა ანას II ხარისხის ორდენის კავალრები
კატეგორია:წმინდა ანას IV ხარისხის ორდენის კავალრები
კატეგორია:წმინდა სტანისლავის II ხარისხის ორდენის კავალრები
ზაალ ორბელიანი

**ზაალ დემეტრეს ძე ორბელიანი** (გ. XVIII საუკუნის ბოლოს) — თოფანქჩიაღასი (მეთოფეთა უფროსი) 60-იან წლებში. ერეკლე II-ის ახლო თანამებრძოლი. აქტიურად მონაწილეობდა ასპინძის ბრძოლაში (1770). გამარჯვების შემდეგ ერეკლე II-მ ტყვეები, ნადავლი და დროშები  ორბელიანის ხელით გაუგზავნა რუსეთის იმპერატორს. რუსეთში  ორბელიანმა ვახტანგ VI-ის ჩამომავლებთან გააბა საიდუმლო კავშირი ერეკლე II-ის წინააღმდეგ. 1771 იგი უკვე საქართველოში იყო და შეთქმულებას ამზადებდა ერეკლეს წინააღმდეგ, 1772 წელს შეთქმულება გამომჟღავნდა. შეთქმულები დააპატიმრეს.  ორბელიანი ახალციხის საფაშოში გაიქცა, შემდეგ უკან დაბრუნდა და დააპატიმრეს 1775 წლის ბოლოს. ერეკლე II-მ აპატია დანაშაული და პატიმრობიდან გაატავისეუფლა. ცოლად ჰყავდა სოფიო, იესე ქსნის ერისთავის ასული (1738–1802).

## ლიტერატურა
**ჯამბურია გ.,* ქართული ფეოდალური ურთიერთობის ისტორიიდან, თბ., 1955;
**ჯამბურია გ.,* ქსე, ტ. 7, გვ. 557, თბ., 1984

კატეგორია:თოფანქჩიაღასები
ზ
ზაალ-ზოსიმე ორბელიანი

**ზაალ-ზოსიმე ვახტანგის ძე ორბელიანი** (დ. 1660/1670, სოფ.ტანძია, ახლანდელი ბოლნისის რაიონი — გ. წელი უცნობია) — ქართველი მწიგნობარ-კალიგრაფი, სულხან-საბა ორბელიანის ძმა. მასთან ერთად აქტიურად მონაწილეობდა ქართლის პოლიტიკურ ცხოვრებაში. იყო გიორგი XI-ის მომხრეთა ბანაკში. 1699 ბერად აღიკვეცა ზოსიმეს სახელით. ვახტანგ VI-ის გამგებლობის პერიოდში (1703-1712) ნაყოფიერ კულტურულ-ლიტერატურულ მუშაობას ეწეოდა. 1724 ვახტანგს გაჰყვა რუსეთში. მოსკოვში ცხოვრობდა დარეჯან ბაგრატიონის სასახლეში (ვსესვიატსკოეში). ორბელიანმა დიდი დახმარება გაუწია სულხან-საბა ორბელიანს "ქართულ ლექსიკონზე" მუშაობის დროს: რამდენიმე ხელნაწერი თვითონ დაამზადა, ზოგიერთი ნუსხა გადაწერა ძმასთან ერთად. 1720 წელს გადანუსხა "ლოცვა განზრახვათათვის" (ხელნაწერი H-770, ხელნაწერთა ინსტიტუტი), 1729 - სულხან-საბა ორბელიანის ქადაგებათა კრებული "სწავლა-მოძღვრებანი" (ხელნაწერი A-479, ხელნაწერთა ინსტიტუტი) და სხვა.

## ლიტერატურა
* *მენაბდე ლ.,* ზაალ-ზოსიმე ორბელიანი, «ცისკარი», 1959, № 10;
 

კატეგორია:ქართველი კალიგრაფები
ზ
პიტის სასახლე

მინი|300პქ|პალაცო პიტი, იმხანად რეზიდენცია რეალე, მე-20 საუკუნის დასაწყისის დაფერილი ფოტო
**პიტის სასახლე** () — რენესანსის სტილის უზარმაზარი სასახლე ფლორენციაში, იტალიაში. მდებარეობს მდინარე არნოს სამხრეთ სანაპიროზე პონტე ვეკიოს (ძველი ხიდი) სიახლოვეს. სასახლის ძირითადი ნაწილი 1058 წლით თარიღდება და თავდაპირველად ამბიციური ფლორენციელი ბანკირის ლუკა პიტის რეზიდენცია იყო. 1539 წელს მედიჩების ოჯახის მიერ იქნა შესყიდული, როგორც ტოსკანის დიდი საგრაფოს მმართველი ოჯახის ოფიციალური რეზიდენცია.

მე-19 საუკუნეში პალაცო, იმხანად უდიდესი განძთსაცავი, ნაპოლეონ I-ის მიერ საყრდენ ბაზად იქნა გამოყენებული, მოგვიანებით კი როგორც გაერთიანებული იტალიის მთავარი სამეფო სასახლე. მე-20 საუკუნის დასაწყისში პალაცო მისი ქონებითურთ სახალხო საკუთრებაში გადასცა მეფე ვიქტორ ემანუელ III-მ, და შედეგად სასახლის კარები გაიხსნა საზოგადოებისთვის, როგორც ფლორენციის უდიდესი სამხატვრო გალერეა. ამჟამად რამდენიმე მცირე დანამატის გარდა მედიჩების ოჯახის განძთან ერთად სასახლეში სახალხო ბიბლიოთკაცაა.

## ლიტერატურა
*

## რესურსები ინტერნეტში
* ოფიციალური საიტი 
* პიტის კომპლექსი

კატეგორია:ფლორენციის სასახლეები
იოვანე ორბელიანი

**იოვანე (ივანე) დავითის ძე ორბელიანი** (გ.  დაახლოებით 1806) — ორბელიანთა სახლის უფროსი, ქართლის მეფის სახლთუხუცესი, მეწინავე სადროშოს სარდალი 1796 წლიდან. ორბელიანი საქართველოს რუსეთთან შეერთების მომხრე იყო. შეერთების შემდეგ იგი რუსეთის სამსახურში შევიდა, მიიღო გენერალ-მაიორის წოდება. მონაწილეობდა ერევნის ალყაში. 1804 წლის 2 აგვისტოს ირანელებს ჩაუვარდა ტყვედ. ტყვეობიდან დაბრუნდა 1805 წელს.

## ლიტერატურა
* *ჯამბურია გ.,* ქართული ფეოდალური ურთიერთობის ისტორიიდან, თბ., 1955;

კატეგორია:გარდაცვლილი 1806
იოვანე
მანანა ორბელიანი

**მანანა ორბელიანი** (დ. 1808 ― გ. 3 ივნისი, 1870) — მირმანოზ ქსნის ერისთავის ასული, დავით ორბელიანის მეუღლე. 1831 წლის გაზაფხულზე ორბელიანი შეთქმულთა ფარული ორგანიზაციის წევრი გახდა. მისი ბინა შერჩეული იყო წვეულების ადგილად, სადაც უნდა დაეხოცათ სახმედრო და სამოქალაქო უწყებათა მოხელენი. შეთქმულების გაცემის შემდეგ დაუწესეს მკაცრი პოლიტიკური მეთვალყურეობა. ორბელიანს სახელგანთქმული სალონი ჰქონდა, სადაც იკრიბებოდნენ გამოჩენილი საზოგადო მოღვაწეები, მწერლები, ხელოვნების მუშაკები: ნ. ბარათაშვილი,  გ. ორბელიანი, გ. ერისთავი, მ. თუმანიშვილი, დ. ყიფიანი და სხვები. სალონის ხშირი სტუმრები იყვნენ თბილისში ჩამოსული უცხოელები. ორბელიანმა მონაწილეობა მიიღო ჟურნალ „ცისკრის“ დაარსებასა და მუდმივი ქართული პროფესიული თეატრის ჩამოყალიბებაში.

## ლიტერატურა
* ბალახაშვილი ი., მანანა ორბელიანი, თბ., 1941.

კატეგორია:ქართველი საზოგადო მოღვაწეები
კატეგორია:დაბადებული 1808
კატეგორია:გარდაცვლილი 1870
მ
კატეგორია:გარდაცვლილი 3 ივნისი
კატეგორია:ქსნის ერისთავები
მზეჭაბუკ ორბელიანი

**მზეჭაბუკ ორბელიანი** (დ. წელი უცნობია ― გ. 1794) — ქართველი პოეტი, მწიგნობარი, ერეკლე II-ის მდივანბეგი. გონებამახვილ და ენამოსწრებულ, მაგრამ გულზვიად და გონჯ ორბელიანს უსიამოვნება ჰქონდა ბევრ თავის თანამედროვესთან. მასზე სატირული ლექსები დაუწერიათ საიათნოვას, ბესიკს, დავით რექტორს და სხვებს. ცნობილია ბესიკისა და ორბელიანის მწვავე პოეტური პაექრობა. სიცოცხლის ბოლო წლებში ბესიკმა მას მისწერა ვრცელი რიტორიკული ეპისტოლე, რომელშიც სთხოვდა შერიგებას (ხელნაწერი H-1334). ორბელიანმა ხალხური ლექსების გავლენით ქართულ პოეზიაში დაამკვიდრა "იავნანასი" და "ძეობის" ჟანრი.

## ლიტერატურა
* იხ. *ბესიკი*, თხზულებათა სრული კრებული, თბ., 1962;

კატეგორია:ქართველი პოეტები
კატეგორია:ქართველი მწიგნობრები
კატეგორია:მდივანბეგები
კატეგორია:გარდაცვლილი 1794
მზეჭაბუკ
ოქროპირ ბატონიშვილი

**ოქროპირ ბატონიშვილი** (*ბაგრატიონი*) (დ. 1795 — გ. 1857) — გიორგი XII-ის ძე. 1832 წლის შეთქმულების აქტიური მონაწილე. შეთქმულთა იმ ჯგუფს ეკუთვნოდა, რომელიც ოცნებობდა საქართველოს ფეოდალურ-მონარქიული სახელმწიფოს აღდგენაზე. XIX საუკუნის 20-იანი წლებიდან ცხოვრობდა პეტერბურგში და ქართველ ახალგაზრდობას პროპაგანდას უწევდა რუსეთის წინააღმდეგ შეიარაღებული აჯანყების მოსაწყობად. 1829 წელს თბილისში ჩამოვიდა და შეთქმულების სხვა ხელმძღვანელებთან ერთად აჯანყების გეგმებს აწყობდა. ამ მიზნით მან იმოგზაურა აღმოსავლეთ საქართველოში. შეთქმულების გაცემის შემდეგ კოსტრომაში გადაასახლეს.

1843 წლის 18 ივნისს, საქართველოს სამეფო ოჯახის წევრებს (ფარნაოზი ერეკლეს ძე; გიორგის ძეები: თეიმურაზი, მიხეილი, ილია, ოქროპირი, ერეკლე; იულონის ძეები: ლუარსაბი და დიმიტრი; იოანეს შვილიშვილი - იოანე; ბაგრატ გიორგის ძის შვილები: დავითი და ალექსანდრე; კონსტანტინე დავითის ძე; იმერეთის უფლისწულ გიორგი ალექსანდრეს ძის შვილები: ალექსანდრე და დიმიტრი), რუსეთის იმპერატორის ბრძანებით „უვადო“ პენსიაზე დაემატათ „შთამომავლობითი“ პენსიაც.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 1795 
კატეგორია:გარდაცვლილი 1857
კატეგორია:ქართლ-კახეთის სამეფოს ბაგრატიონები
კატეგორია:მოსკოვში გარდაცვლილები
ილია ორბელიანი

thumb|250px|ილია ორბელიანი
**ილია დიმიტრის (ზურაბის) ძე ორბელიანი** (დ. 10 დეკემბერი, 1815, თბილისი ― გ.  20 დეკემბერი [ძვ. სტ. 8 დეკემბერი], 1853, ალექსანდროპოლი, ახლანდელი გიუმრი, სომხეთი)— რუსეთის არმიის გენერალ-მაიორი (1851).  გრიგოლ  ორბელიანის  უმცროსი ძმა. სამხედრო სამსახური დაიწყო ქართულ გრენადერთა პოლკში იუნკრად (1832). 1838-იდან ოფიცერი. 1832-იდან მონაწილეობდა ჩრდილოეთ კავკასიის მთიელთა წინააღმდეგ ბრძოლებში. 1842 წელს ტყვედ ჩაუვარდა შამილს. ტყვეობაში იმყოფებოდა რვა თვე.

1851-1853 წლებში იყო ქართველ გრენადერთა პოლკის მეთაური. ყირიმის ომის (1853–1856) დროს ამიერკავკასიის ფრონტზე იბრძოდა. განსაკუთრებით გამოიჩინა თავი ბაინდურისა და ბაშკადიკლარის ბრძოლებში (ბაშკადიკლართან სასიკვდილოდ დაიჭრა). დაკრძალულია თბილისში, ქაშვეთის ეკლესიაში.

ცოლად ჰყავდა ბარბარე, ილია ბატონიშვილის ასული (დ. 1831 — გ. 14 მარტი, 1884). ეყოლათ ტყუპი შვილები: გიორგი ორბელიანი და დიმიტრი ორბელიანი (გარდაიცვალა ჩვილობაში).

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:რუსეთის იმპერიის გენერალ-მაიორები
კატეგორია:დაბადებული  10 დეკემბერი
კატეგორია:დაბადებული  1818
კატეგორია:გარდაცვლილი 20 დეკემბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1853
ილია
კატეგორია:ქართველი გენერლები
კატეგორია:წმინდა სტანისლავის III ხარისხის ორდენის კავალრები
ნატო (მრავალმნიშვნელოვანი)

საკუთარი სახელი ან ტერმინი **ნატო** შეიძლება აღნიშნავდეს:

*ნატო – სახელი, ნატალი, ნატალია-ს ქართული ვარიანტი
*ნატო – ჩრდილოატლანტიკური თანამშრომლობის ორგანიზაციის აკრონიმი.
პაატა ბატონიშვილი

**პაატა ბატონიშვილი**, *ბაგრატიონი* (დ. დაახლოებით 1720  — გ. 1765, თბილისი) — ქართლის მეფის ვახტანგ VI-ის უკანონო ვაჟი. იზრდებოდა და განათლება მიიღო რუსეთში, სადაც ჩავიდა მამასთან ერთად 1725. შეისწავლა სამხედრო საქმე, კერძოდ, არტილერია, მაგრამ არ უმსახურია. 

მამის გარდაცვალების (1737) შემდეგ ჩავარდა მძიმე ეკონომიურ მდგომარეობაში. 1740 მთავრობამ დაუნიშნა წლიურად 300 მანეთი. 1745 თხოვა გაეშვათ საქართველოში ან განეწესებინათ შესაფერის სამსახურში. 

1749 წლის იანვარში რუსეთიდან გაიქცა, რიგიდან ის მიტავისა და მემელეს გავლით კენიგსბერგში ჩავიდა, პრუსიის მეფეს ფრიდრიხ II-ს სთხოვა ქვეშევრდომობა და სამსახურში მიღება. თხოვნა უშედეგოდ დარჩა და პაატა ბატონიშვილი ვარშავაში გაემგზავრა, შემდეგ კამენეცისა და ბუქარესტის გავლით კონსტანტინოპოლში ჩავიდა (1749 წლის აგვისტო). 1752 არზრუმის გზით თბილისში ჩამოვიდა ერეკლე II-თან, რომელმაც არტილერიის საქმის მოწყობა დაავალა.

1765 წელს პაატა ბატონიშვილმა მოაწყო შეთქმულება ერეკლე II-ის წინააღმდეგ, შეთქმულების გამჟღავნების შემდეგ სიკვდილით დასაჯეს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დაბადებული 1720
კატეგორია:გარდაცვლილი 1765
კატეგორია:მუხრანელების სამეფო შტო
კატეგორია:ქართველი მონარქების უკანონო შვილები
კატეგორია:სიკვდილით დასჯილი ქართველები
ბოსფორი

thumb|300px|ბოსფორის სრუტე, სატელიტური ფოტო, აპრილი 2004
**ბოსფორი** (ბერძ. Βόσπορος ძროხის რქა, თურქ.: Boğaziçi, სტამბოლის სრუტე) — სრუტე, რომელიც ჰყოფს თურქეთის ევროპულსა (რუმელია) და აზიურ (ანატოლია) ნაწილებს. მსოფლიოს ყველაზე ვიწრო ყელია, რომელიც საერთაშორისო ნაოსნობისთვის გამოიყენება და ის მარმარილოს ზღვას შავ ზღვასთან აერთებს, რომელიც თავის მხრივ დარდანელით ეგეოსის ზღვას უერთდება ხმელთაშუა ზღვაში. მისი სიგრძე დაახ. 30 კმ-ია, მაქსიმალური სიგანით 3.700 მეტრი ჩრდილოეთ შესართავთან, და მინიმ. სიგანით 700 მეტრი. სიღრმე მერყეობს 36-124 მეტრს შორის დინების შუაში.

ბოსფორის სრუტეში, რომელიც სხვადასხვა მარილიანობის ზღვებს აერთებს, ორმაგი დინება წარმოიქმნება: ზედა ფენებში — შავი ზღვიდან მარმარილოს ზღვისკენ, ქვედა ფენებში — მარმარილოს ზღვიდან შავი ზღვისკენ. ამის შედეგად შავი ზღვა წელიწადში 175 კმ³ ხმელთაშუა ზღვის მლაშე წყალს იღებს, ხოლო აზოვის ზღვა ყოველწლიურად შავ ზღვას 66 კმ³ დაბალი მარილიანობის წყალს აძლევს.

სრუტის ნაპირები მჭიდროდ დასახლებულია, მასზე მდებარეობს ქალაქი სტამბოლი (11 მილიონზე მეტი მცხოვრები).

ბოსფორს ორი ხიდი ჰკვეთს. პირველი Bogazici (ბორფორი I) სიგრძით 1074 მეტრია და 1973 წელს დასრულდა. მეორე Fatih Sultan Mehmet (ბორფორი II) 1090 მეტრია და 1988 წელს დასრულდა პირველი ხიდიდან დაახ. 5 კმ-ში ჩრდილოეთით. მესამე ხიდი გეგმაშია, თუმცა მისი მომავალი ადგილმდებარეობა საიდუმლოდაა შენახული მიწის ფასების ესკალაციის ასარიდებლად.

## ლიტერატურა 
## სქოლიო 
კატეგორია:სტამბოლი
კატეგორია:ხმელთაშუა ზღვის სრუტეები
იოანე პაპუწისშვილი-ქსიფილინოსი

** იოანე მიხეილის ძე პაპუწისშვილი-ქსიფილინოსი**, XVIII საუკუნის ქართველი მწიგნობარი, წარმოშობით ბერძენი. თბილისის სემინარიის რექტორის იოანე ოსეს ძის (ოსეშვილის) დახმარებით შეისწავლა ქართული ენა და გაქართველდა კიდევაც. ამიტომ ხელნაწერებში თავს ბერძნული გვარით კი არა, უფრო ხშირად პაპუწისშვილად იხსენიებს. ანტონ I კათოლიკოსის დავალებით ბერძნულს შეუჯერა ქართული ზატიკი (გამოიცა 1788) და გაიოზ რექტორის მიერ რუსულიდან გადმოთარგმნილი "დაუჯდომელი" (ხელნაწერთა ინსტიტუტი, ხელნაწერი A-813). ბერძნულიდან გადმოთარგმნა "აღსარება კეთილთა საქმეთა, წინააღმდგომთა ცოდვისათა" (ხელნაწერთა ინსტიტუტი, ხელნაწერი A-711), მანუილ ქსანთინოსის კანონიკური შრომა ქორწინებისა თავთათვის (თარგმნა 1785) და სხვა.

## ლიტერატურა
**კეკელიძე კ.,* ქართული ლიტერატურის ისტორია, ტ 1, თბ., 1960;

კატეგორია:ქართველი მწიგნობრები
კატეგორია:XVIII საუკუნის ქართველები
პეტრე გელათელი

** პეტრე გელათელი** — XII საუკუნის ქართველი ჰიმნოგრაფი. მოღვაწეობდა გელათში. მისი ნაწერებიდან ჩვენამდე მოღწეულია მხოლოდ ორი იამბიკო. ერთში შექებულია იოანე პეტრიწი, მეორეში — „კლემაქსის“ ავტორი იოანე სინელი. იამბიკოები ჩართულია „კლემაქსის“ პეტრიწისეულ პროზაულ თარგმანში (XIII საუკუნის ხელნაწერი A-39 - ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრი). ანტონ I კათოლიკოსის აზრით, „სტიხნი პეტრესნი“ ჰგვანან იეზეკიელის, იოანე ფილოსოფოსის და ეფრემ ქართველთა მნათობის ლექსებს „და ესეც კმა ქებადო“.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ქართველი ჰიმნოგრაფები
პეტრე (XI საუკუნე)

**პეტრე** – საქართველოს მწიგნობართუხუცესი XI საუკუნის მესამე მეოთხედში, ერისკაცობაში პეტრიკი. პეტრეს ღვაწლი მიუძღვის ბიზანტია-საქართველოს პოლიტიკურ-კულტურულ ურთიერთობის განმტკიცებაში. 1054 წელს პეტრე და მისი ძმა იოანე (შემდგომში ჭყონდიდელი მთავარეპისკოპოსი) ბაგრატ IV-სა და დედოფალ მარიამს ახლდნენ კონსტანტინოპოლში ბიზანტიის იმპერატორთან. იქიდან პეტრესა და მის ძმას მატერიალური დახმარება გაუწევიათ ათონის ქართული მონასტრისათვის, რისთვისაც მათ დაუწესეს აღაპი. პეტრემ ერისკაცობაშივე მიიღო პატრიკის ტიტული. 1065 წელს უკვე ბერია და იხსენიება როგორც „პეტრე-პატრიკი პეტრიკ ყოფილი“. 1065 წელს პეტრე ძმასთან ერთად კონსტანტინოპოლში ახლდა უფლისწულ მართას, ძმებმა სააღაპე დღე დააწესეს გიორგი მთაწმიდლის სახელზე. 1085 იხსენიება როგორც „პეტრე ვესტი და მწიგნობართუხუცესი“.

## ლიტერატურა
* *ბერძენიშვილი ნ.,* საქართველოს ისტორიის საკითხები, წგნ. 3, თბ., 1966;

კატეგორია:ქართველი მწიგნობრები
იეზეკიელი

**იეზეკიელი** — XII საუკუნის ქართველი სასულიერო პოეტი. ფიქრობენ, რომ ბერი იყო. ანტონ I „წყობილსიტყვაობაში“ (XVIII ს.) უწოდებს მას „საკჳირველ პოოტიკოსს, ღმრთის-მეტყუელ-რიტორს, ჭეშმარიტ ფილოსოფოსს“ და იოანე პეტრიწის ლიტერატურული სკოლის წარმომადგენლად. ჩვენამდე მოაღწია მისმა სამმა იამბიკომ, აქედან ორი აკროსტიქულია.

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში 
* იეზეკიელი — იეზეკიელისგან უბადრუკისა

კატეგორია:ქართველი პოეტები
რომანოზ რაზმაძე

**რომანოზ რაზმაძე** (*ზუბაშვილი*) (დ. წელი უცნობია ― გ. 1811, სოფ. წესი) — ქართველი მესტამბე, გამომცემელი. მოღვაწეობდა XVIII საუკუნის დასასრულისა და XIX საუკუნის დასაწყისში.  

რაზმაძე სასულიერო პირი იყო. სხვადასხვა დროს მონაწილეობდა  ერეკლე II-ის, ქუთაისის და სოფ. წესის სტამბების აღდგენა-დაარსებაში. 20 წელი მსახურობდა ერეკლე II-ის სტამბაში. იქ 1786 წელს დაბეჭდა "სახარება", 1788 - "ზატიკი", 1790 - "დაუჯდომელი", 1791 - "ჟამნი", "სამოციქულო" და "სახარება", 1793 - "კონდაკი", "მარხვანი",  "მცირე ლოცვანი" და სხვა. 1795 წელს თბილისის აოხრებისა და სტამბის დანგრევის შემდეგ  რაზმაძე მოზდოკს გადავიდა გაიოზ რექტორთან. მოზდოკში სტამბის დაარსების შემდეგ, 1796-1797, სოლომონ II-ის მიწვევით სამშობლოში დაბრუნდა და მონაწილეობა მიიღო ქუთაისის სტამბის გამართვის საქმეში, ხოლო გ. პაიჭაძის მოსკოვში გადასვლის შემდეგ სტამბას თვითონ ჩაუდგა  სათავეში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქართველი მესტამბეები
კატეგორია:ქართველი გამომცემლები
კატეგორია:გარდაცვლილი 1811
ოტია დადიანი

**ოტია დადიანი** — ოდიშის მთავარი 1728-1758, ბეჟან I დადიანის ძე. 1730 ფაქტობრივად აუჯანყდა ოსმალებს და მონაწილეობა არ მიიღო მათ ლაშქრობაში, რომელიც აფხაზეთსა და აზოვის ციხეს შორის მცხოვრები მთიელი ტომების დამორჩილებას ისახავდა მიზნად. ამის გამო ოსმალებმა ოდიშის სამთავრო დაარბიეს და ილორის წმ. გიორგის ეკლესია დაწვეს. თურქთა ამ ლაშქრობაში იმერეთის მეფე ალექსანდრე V იღებდა მონაწილეობას. შურისსაძიებლად ოტია დადიანი დაუკავშირდა იმერეთის ფეოდალთა ერთ ჯგუფს და  მამუკა ბატონიშვილის ტახტზე აყვანას შეეცადა. ჩიხორთან ბრძოლაში 1732 წელს ოტია დადიანი დაიჭრა და ტყვედ ჩავარდა. იგი იძულებული გახდა საჭილაო გადაეცა იმერეთის მეფისათვის. ამის შემდეგ ოტია დადიანი ერთხანს განაგრძობდა ალექსანდრე V-ის წინააღმდეგ ბრძოლას. მან იმერეთის ფეოდალებთან ერთად 1740 წელს ააოხრა იმერეთის მეფეთა ერთ-ერთი ციხესიმაგრე ვარციხეში. შემდეგ ოტია დადიანმა მშვიდობიანი ურთიერთობა დაამყარა ალექსანდრე V-სა და მის მემკვიდრე სოლომონ I-თან. ამ უკანასკნელს მეორე ცოლად ოტია დადიანმა თავისი ასული მარიამი მიათხოვა. 1757 წელს ოტია დადიანმა სოლომონ I-ს გაუგზავნა მაშველი ლაშქარი, რომელმაც მონაწილეობა მიიღო ხრესილის ბრძოლაში.

## ლიტერატურა
**მაკალათია ს.,* სამეგრელოს ისტორია და ეთნოგრაფია, თბ., 1941;
*საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, ტ. 4, თბ., 1973;

კატეგორია:სამეგრელოს (ოდიშის) მთავრები
რატი I

** რატი I** *ბაღვაში* ( გ.   1021), ქართველი პოლიტიკური მოღვაწე, კლდეკარის ერისთავი. 

გააფართოვა კლდეკარის საერისთავო (მიიტაცა ქართლში მტკვრის სამხრეთით მდებარე მიწა-წყალი). სავარაუდოა, რომ იგი იმ დიდგვარიან აზნაურთა შორის იყო, რომლებიც ქართლის საზღვართან მტრულად დახვდნენ აფხაზეთიდან აღმოსავლეთ საქართველოში გადმოსულ ბაგრატ III-ს. დაახლოებით 988 წელს რატი I-ისა და სამეფო ხელისუფლების პოლიტიკით უკმაყოფილო სხვა აზნაურების მცდელობით განხეთქილება ჩამოვარდა ბაგრატ III-სა და დავით კურაპალატს შორის. რატი I-მა თავისი სამფლობელო თრიალეთი კლდეკარის ციხით მეფეს გადასცა, თვითონ კი არგვეთში, მამაპაპეულ მამულში დასახლდა. შემდეგ, ჩანს, მას დაუბრუნეს საერისთავო და ისიც ერთგულად ემსახურებოდა საქართველოს სამეფო ხელისუფლებას. დაიღუპა ბიზანტიის წინააღმდეგ ბრძოლაში, შირინში. პავლე ინგოროყვა რატი I-ს აიგივებს X-XI საუკუნეების ჰიმნოგრაფ რატი ორბელთან და მასვე მიაკუთვნებს ტიტე მოციქულის ერთ საგალობელს, რომლის აკროსტიქში მოხსენებულია ავტორის სახელი "რატი" (ხელნაწერთა ინსტიტუტი, ხელნაწერი H-2337).

## ლიტერატურა
**ინგოროყვა პ.,* თხზულებათა კრ. 7 ტომად, ტ. 3, თბ., 1965;
**მეტრეველი რ.*, შინაკლასობრივი ბრძოლა ფეოდალურ საქართველოში (XII ს.), თბ., 1973;
**ჯავახიშვილი ივ.,* ქართველი ერის ისტორია, წგნ. 2, თბ., 1965;
**მეტრეველი რ*., ქსე, ტ.8, გვ. 308, თბ., 1984

კატეგორია:გარდაცვლილი 1021
კატეგორია:კლდეკარის ერისთავები
კატეგორია:ბაღვაშები
რატი IV

**რატი IV** *ბაღვაში*,  კლდეკარის ერისთავი XI საუკუნის მიწურულსა და XII საუკუნის დასაწყისში, ლიპარიტ V-ის ძე. დავით აღმაშენებლის ისტორიკოსი მას მეფის ორგულად წარმოადგენს და "იქედნენ ნაშობს" უწოდებს. მისი გარდაცვალებით (1103) დასრულდა ბაღვაშთა სახლის ისტორია. იმავე წელს დავით აღმაშენებელმა გააუქმა კლდეკარის საერისთავო, ბაღვაშთა მამული ლი "აღიღო" (ნაწილი შემდგომში გელათის მონასტერს გადაეცა სატრაპეზოდ).
## ლიტერატურა
**მეტრეველი რ.*, შინაკლასობრივი ბრძოლა ფეოდალურ საქართველოში (XII ს.), თბ., 1973;

კატეგორია:კლდეკარის ერისთავები
კატეგორია:ბაღვაშები
რევაზ II არაგვის ერისთავი

**რევაზ II არაგვის ერისთავი** — არაგვის ერისთავი 1731 წელს (ორი თვე). ერისთავი გახდა ოსმალთა მიერ გაძევებული თეიმურაზ არაგვის ერისთავის შემდეგ, მაგრამ რევაზ არაგვის ერისთავი დაემორჩილა მათ და ისიც მალე გადააყენეს.

## ლიტერატურა
**გვრიტიშვილი დ.,* ფეოდალური საქართველოს სოციალური ურთიერთობის ისტორიიდან (ქართლის სათავადოები), თბ., 1955;
*საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, ტ. 4, თბ., 1973;

კატეგორია:არაგვის ერისთავები
როსტომ გურიელი

**როსტომ გურიელი** (გ. 1566) — გურიის მთავარი 1534-1566 წლებში, მამია I გურიელის ძე. როსტომის ქალიშვილი იყო გიორგი III დადიანის მეუღლე.

## ბიოგრაფია
აქტიურად იბრძოდა ოსმალეთის იმპერიის აგრესიის წინააღმდეგ. 1535 წელს მონაწილეობდა მურჯახეთის ბრძოლაში. ბრძოლა დამთავრდა იმერეთის მეფე ბაგრატ III-ის სრული გამარჯვებით. ყვარყვარე ათაბაგი ტყვედ ჩავარდა. სამცხე-საათაბაგომ დამოუკიდებლობა დაკარგა და იმერეთს შეუერთდა 10 წლით, 1545 წლამდე. იმერეთის მეფემ როსტომს უბოძა აჭარა და ჭანეთი. 1543 წელს მონაწილეობდა ქარაღაქის ბრძოლაში, რომელშიც ბაგრატ III-მ და გურიის მთავარმა, სასტიკად გაანადგურეს მუსა ფაშასა და სამცხის თავადთა ჯარი. 1545 წელს მონაწილეობდა სოხოისტის  ბრძოლაში. სოხოისტის ბრძოლაში დაეღუპა ვაჟი ქაიხოსრო. 

როსტომ გურიელის საქმიანობით განრისხებულმა ოსმალეთმა გურიაზე გაილაშქრა. 1547 თურქთა ფლოტი გურიის სანაპიროს მიადგა, თურქებმა გონიოსა და ბათუმის მხარეები დაიკავეს. როსტომ გურიელმა დახმარება იმერეთის მეფესა და დადიანს სთხოვა. იმერეთის მეფის ინტრიგის გამო როსტომ გურიელი მტერს მარტო შეებრძოლა, დაამარცხა და მდინარე ჭოროხის გაღმა განდევნა. თურქებმა აჭარა და ჭანეთი მაინც შეინარჩუნეს, გონიოს ციხე გაამაგრეს და თავიანთ ფორპოსტად აქციეს. 1548 წელს იმერეთის მეფემ როსტომი თავისთან მიიწვია ოდიშზე ლაშქრობის მიზნით, მაგრამ გურიელი მეფეს არ ენდო და არ ეახლა. მაგრამ იმერეთის მეფეს ეახლა ლევან I დადიანი, რომელიც მეფემ დაატყვევა. ქაიხოსრო ათაბაგმა ამით დრო იხელთა და გურიელი და დადიანი მისკენ გადაიბირა. ისინი დაეხმარნენ ლევან დადიანს სამეგრელოში ხელისუფლების დაბრუნებაში. ამ დროიდან გურიის სამთავრო საბოლოოდ გამოეყო იმერეთის სამეფოს.

როსტომ გურიელი  იმერეთის მეფესა და დადიანს დახმარებას სთხოვდა ოსმალეთის წინააღმდეგ ბრძოლაში. ბაგრატ იმერეთის მეფეს არ სურდა დადიანის და გურიელის შეკავშირება, არც თითონ დაეხმარა და დადიანიც გადაარწმუნა. როსტომ გურიელმა საკუთარი ძალებით გაყარა ოსმალები ჭოროს გადაღმა, თუმცა ნავები არ ჰქონდა და ცხენებით მდინარეზე ვერ გადავიდა, ოსმალები გამაგრდნენ გონიოში.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:გურიის მთავრები
კატეგორია:გარდაცვლილი 1566