General Dynamics F-16XL

მინი|მარჯვნივ|F-16XL, რომელიც 1984 წელს აშშ-ის საჰაერო ძალების გაუმჯობესებული ტაქტიკური გამანადგურებლის კონტრაქტისთვის F-15E-ს ეჯიბრებოდა
**General Dynamics** **F-16XL** არის F-16 Fighting Falcon-ის დერივატი მოხრილ-ისრისებური დელტა ფრთით. შეუერთდა შეერთებული შტატების საჰაერო ძალების (USAF) გაძლიერებული ტაქტიკური გამანადგურებლის (ETF) კონკურსს 1981 წელს, მაგრამ წააგო F-15E Strike Eagle-ის წინაამღდეგ. ორი პროტოტიპი შენახულ იქნა სანამ გადაეცა NASA-ს დამატებითი აერონავტიკური კვლევისთვის 1988 წელს. ორივე თვითმფრინავმა სერვისი დატოვა 2009 წელს და შეინახა ედვარდსის საჰაერო ბაზაზე; ორი თვითმფრინავიდან ერთ-ერთი მას შემდეგ გამოფენილია.

## განვითარება
### **SCAMP**
მსუბუქ გამანადგურებელთა პროგრამაში გამარჯვების შემდეგ, General Dynamics Fort Worth-მა დაიწყო F-16-ის შესაძლო დერივატების გამოკვლევა იმ მიზნით, რომ გაძლიერებულიყო როგორც საჰაერო, ასევე საჰაერო-სახმელეთო მისიების შესაძლებლობები, შენარჩუნებული ყოფილიყო ნაწილების თავსებადობა F-16A-სთან. ჰარი ჰილეიკერის (ორიგინალური F-16-ის დიზაინერის) ხელმძღვანელობით, დაიწყო ზესბრძოლა ფრენის და მანევრირების პროტოტიპის (SCAMP) პროექტი. განიხილებოდა რამდენიმე ფრთის დიზაინი, მათ შორის წინ-მოხრილი ფრთის გამოყენებით, მაგრამ დიდი "მოხრილ-ისრისებური" ფრთა (მსგავსი Saab 35 Draken-ისა) განხორციელდა ზესბრძოლა სიჩქარეებზე მაღალი ამწევი ძალა-წინააღმდეგობის თანაფარდობის გამო.
კომპანია მჭიდროდ თანამშრომლობდა NASA-ს ლენგლის კვლევით ცენტრთან და ინვესტირება მოახდინა მნიშვნელოვან R&D ფონდებში საქარე გვირაბის ტესტირებისთვის. რამდენიმე წლის განმავლობაში დახვეწილ იქნა დიზაინი, რამაც გამოიწვია საბოლოო F-16XL დიზაინი 1980 წლის ბოლოსთვის.
### **გაძლიერებული ტაქტიკური გამანადგურებლის კონკურსი**
F-16XL და ჩვეულებრივი F-16
1980 წელს USAF-მა მოაწერა ხელი როგორც პარტნიორმა, უზრუნველყო მესამე და მეხუთე წარმოების F-16-ების ფიუზელაჟები გადაკეთებისთვის. ეს ორი ფიუზელაჟი გახდა F-16XL-ის ერთადერთი ნიმუშები.

1981 წლის მარტში USAF-მა გამოაცხადა გაძლიერებული ტაქტიკური გამანადგურებლის (ETF) პროგრამა F-111 Aardvark-ის შემცვლელის შესაძენად. კონცეფცია ითვალისწინებდა თვითმფრინავს, რომელიც შეძლებდა ღრმა ინტერდიქციის მისიების განხორციელებას დამატებითი მხარდაჭერის საჭიროების გარეშე გამანადგურებელთა ესკორტის ან ხელშემშლელი მხარდაჭერის სახით. General Dynamics-მა წარადგინა F-16XL, ხოლო McDonnell Douglas-მა წარადგინა F-15 Eagle-ის ვარიანტი. თუმცა ორი თვითმფრინავი კონკურენციაში იყო ერთი და იგივე როლისთვის, საკმაოდ განსხვავებული დიზაინის მიდგომები ჰქონდათ. F-15E მოითხოვდა ძალიან მცირე ცვლილებებს ბაზისეული F-15B ან D-სგან, ხოლო F-16XL-ს ჰქონდა მნიშვნელოვანი სტრუქტურული და აეროდინამიკური განსხვავებები ორიგინალური F-16-სგან.  შესაბამისად, F-16XL-ს მოეთხოვებოდა ბევრად მეტი ძალისხმევა, დრო და ფული სრული წარმოებისთვის.   გარდა ამისა, F-15E-ს ჰქონდა ორი ძრავა, რაც აძლევდა ბევრად უფრო მაღალ მაქსიმალურ აფრენის წონას და რეზერვულობას ძრავის გაუმართაობის შემთხვევაში.
1984 წლის თებერვალში USAF-მა მიანიჭა ETF კონტრაქტი McDonnell Douglas-ს. ორი F-16XL დაბრუნდა საჰაერო ძალებში და შეინახა ედვარდსის საჰაერო ბაზაზე. თუ General Dynamics მოიგებდა კონკურსს, F-16XL წარმოებაში შევიდოდა როგორც F-16E/F (E ერთადგილიანისთვის, F ორადგილიანისთვის).

## დიზაინი
[მინი|საჰაერო-საჰაერო მარცხენა ქვედა ხედი F-16XL თვითმფრინავისა. თვითმფრინავი შეიარაღებულია ფრთის წვერებზე დამონტაჟებული ორი [AIM-9 Sidewinder და ფიუზელაჟზე დამონტაჟებული ოთხი AIM-120 AMRAAM რაკეტით, აგრეთვე 12 Mark 82 500-ფუნტიანი ბომბით.]]
ბაზისეული F-16A-ს ფრთა და უკანა ჰორიზონტალური საკონტროლო ზედაპირები ჩანაცვლდა მოხრილ-ისრისებური დელტა ფრთით, რომელიც 115%-ით უფრო დიდია ორიგინალურ ფრთაზე. გრაფიტ-ბისმალეიმიდის კომპოზიტების ფართო გამოყენებამ საშუალება მისცა 595 ფუნტის (270 კგ) წონის დაზოგვას, მაგრამ F-16XL-1 და XL-2 იყო 4,100 ფუნტით (1,900 კგ) და 5,600 ფუნტით (2,500 კგ) უფრო მძიმე თავდაპირეველ F-16A-ზე შესაბამისად.
ნაკლებად შესამჩნევია, რომ ფიუზელაჟი გახანგრძლივდა 56 დიუმით (140 სმ) მთავარი ფიუზელაჟის ქვეშეკრებების სახსრებზე ორი სექციის დამატებით. ახალი ფრთის დიზაინით, კუდის სექცია უნდა დახრილიყო 3.16°-ით, ხოლო ვენტრალური ფარები მოეშორებინათ, რათა თავიდან აეცილებინათ ასფალტთან შეხება აფრენისა და დაშვების დროს. F-16XL-2-მ ასევე მიიღო უფრო დიდი შესასვლელი, რომელიც შემდგომში ჩაერთო F-16-ის მოგვიანო ვარიანტებში.

ამ ცვლილებებმა გამოიწვია 25%-იანი გაუმჯობესება ამწევი ძალა-წინააღმდეგობის თანაფარდობაში ზებგერითი ფრენისას, ხოლო შედარებადი დარჩა ქვებგერითი ფრენისას, და თვითმფრინავი, რომელიც, როგორც ამბობენ, გლუვად მუშაობდა მაღალ სიჩქარეებსა და დაბალ სიმაღლეებზე. გაფართოებებმა გაზარდა შიგნითა საწვავის ტევადობა 4,350 ფუნტით (1,970 კგ), ანუ დაახლოებით 65%-ით. F-16XL-ს შეეძლო გაეტანა F-16A-ს ორმაგი საბრძოლო დატვირთვა და მიეწოდებინა 50%-ით უფრო შორს. გაფართოებულმა ფრთამ და გაძლიერებულმა მაგარ წერტილებმა საშუალება მისცა მაღალი კონფიგურირებადი დატვირთვისთვის:

o	16× 1,000 ფუნტიანი (450 კგ) ფრთის მაგარი წერტილები
o	5× 2,000 ფუნტიანი (910 კგ) ფრთის მაგარი წერტილები
o	4× ნახევრად ჩაფლული AIM-120 AMRAAM სადგური ფიუზელაჟის ქვეშ
o	2× ფრთის წვერის სადგური
o	1× ცენტრალური ხაზის სადგური
o	2× ფრთის "მძიმე/სველი" სადგური
o	2× ნიკაპის LANTIRN სადგური

## NASA ტესტირება
მინი|NASA F-16XL #2 ლამინარული ნაკადის კვლევის განხორციელებისას

1988 წელს ორივე თვითმფრინავი გადაეცა NASA ფრენის კვლევით დაწესებულებას ზებგერითი ლამინარული ნაკადის კვლევისთვის მაღალსიჩქარიანი სამოქალაქო ტრანსპორტის (HSCT) პროგრამისთვის. F-16XL ჩაითვალა იდეალურად ამ ტესტებისთვის მოხრილ-ისრისებური ფრთისა და მაღალსიჩქარიანი, მაღალსიმაღლიანი შესაძლებლობების გამო. ტესტები ჩატარდა NASA-ს და ინდუსტრიის გუნდის მიერ და მიზნად ისახავდა ლამინარული ნაკადის მიღწევას ფრთებზე, გამოთვლითი სითხის დინამიკის (CFD) დიზაინის მეთოდოლოგიის დამოწმებას და აქტიური შეწოვის სისტემების ტესტირებას. ეს ტესტები მოიცავდა პასიური ან აქტიური შეწოვის აეროდინამიკური ხელთათმანების დაყენებას. აქტიური შეწოვის ხელთათმანი განკუთვნილი იყო ტურბულენტური ჰაერის ნაკადის მოშორებისთვის ფრთებზე ზესბრძოლა ფრენის დროს, ლამინარული ნაკადის აღდგენისა და წინააღმდეგობის შემცირებისთვის. NASA-ს ლენგლის კვლევითმა ცენტრმა შეიმუშავა და კოორდინაცია გაუწია F-16XL ექსპერიმენტებს.
F-16XL-1-ზე დამონტაჟდა აქტიური შეწოვის ხელთათმანი, რომელიც ფარავდა მარცხენა ფრთას. North American Aviation-ის მიერ დიზაინით შექმნილ და აშენებულ ხელთათმანს ჰქონდა ლაზერით ნაჭრები ხვრელები, რომლებიც ნომინალურად იყო 0.0025 დიუმის (0.064 მმ) დიამეტრის ერთგვაროვანი 2,500 კვადრატულ დიუმზე (390/სმ²) ინტერვალით. შეწოვა უზრუნველყოფილი იყო Convair 880 ჰაერის კონდიცირების ტურბოკომპრესორით, სადაც 20მმ ზარბაზნის საბრძოლო იარაღი იყო. ხელთათმანი ფარავდა ფრთის 5 კვადრატულ ფუტზე (0.46 მ²) მეტს. მთლიანობაში, F-16XL-1-მა დაასრულა 31 სატესტო ფრენა ამ ტესტებისთვის 1990 წლის მაისიდან 1992 წლის სექტემბრამდე. შემდგომში გამოიყენებოდა აფრენის მახასიათებლების, ძრავის ხმაურისა და ხმოვანი აფეთქების ფენომენების ტესტირებისთვის.
F-16XL-2-ს ძრავა ჩაენაცვლა უფრო ძლიერი General Electric F110-129-ით. მიაღწია შეზღუდულ ზესფრენას, F-16XL-ის დიზაინის მიზანს, რომელიც არასდროს მიღწეულა ETF ტესტირებაში, როდესაც მიაღწია Mach 1.1-ს 20,000 ფუტზე (6,100 მ) სრულ სამხედრო ძალაზე. დამონტაჟდა პასიური ხელთათმანი მარჯვენა ფრთაზე და აქტიური შეწოვის ხელთათმანი მარცხენა ფრთაზე. პასიური ხელთათმანი აღჭურვილი იყო ინსტრუმენტებით ნაკადის მახასიათებლების გასაზომად ფრთაზე. აქტიური შეწოვის ხელთათმანი დიზაინით შექმნილი და დამზადებული იყო Boeing-ის მიერ; დამზადებული იყო ტიტანისგან და ჰქონდა 12 მილიონზე მეტი ლაზერით ნაჭერი ხვრელი, თითოეული 0.0025 დიუმის (0.064 მმ) დიამეტრის, 0.010-დან 0.055 დიუმამდე (0.025-დან 0.140 სმმდე) მანძილით. შეწოვა უზრუნველყოფილი იყო Boeing 707-ის სალონის ჰაერის დაპრესურების ტურბოკომპრესორით, დამონტაჟებული სადაც 20მმ საბრძოლო იარაღის დოლი იყო, რომელიც გამოდიოდა მარჯვენა ფრთის ზემოთ. მთლიანობაში, F-16XL-2-მა შეასრულა 45 სატესტო ფრენა 1995 წლის ოქტომბრიდან 1996 წლის ნოემბრამდე.
მიუხედავად იმისა, რომ "მნიშვნელოვანი პროგრესი" მიღწეულ იქნა ზესბრძოლა სიჩქარეებზე ლამინარული ნაკადის მიღწევისკენ, ვერც ერთმა თვითმფრინავმა მიაღწია საჭირო ლამინარული ნაკადის მახასიათებლებს განზრახულ სიჩქარეებსა და სიმაღლეებზე. მიუხედავად ამისა, NASA-ს ოფიციალურმა პირებმა სატესტო პროგრამა წარმატებულად ჩათვალეს. NASA-მ მოკლედ გამოიკვლია Tupolev Tu-144-ის გამოყენება, რომელიც უფრო ახლოსაა მაღალსიჩქარიან სამოქალაქო სატრანსპორტო თვითმფრინავთან ზესბრძოლა ლამინარული ნაკადის კვლევის გასაგრძელებლად, მაგრამ არ განახორციელა იდეა შეზღუდული ბიუჯეტის გამო.

სატესტო პროგრამების დასრულებისას 1999 წელს, ორივე F-16XL შეინახა NASA -ში. 2007 წელს Boeing-მა და NASA-მ შეისწავლა F-16XL-1-ის ფრენის სტატუსში დაბრუნებისა და USAF-ის F-16 Block 40-ში ნაპოვნი მრავალი გაუმჯობესებით განახლების მიზანშეწონილობა, რათა შემდგომ შეესწავლა ხმოვანი აფეთქების შემცირების ტექნოლოგია. F-16XL-1 ტაქსირებით შემოწმდა Dryden-ში და მიეცა სისტემების შემოწმება. თუმცა, ორივე F-16XL გაითიშა 2009 წელს და შეინახა ედვარდსის საჰაერო ბაზაზე.

## თვითმფრინავები ექსპოზიციაზე
·	75-0747 – Museum Air Park, საჰაერო ძალების ფრენის ცენტრის მუზეუმი, ედვარდსის საჰაერო ბაზა, კალიფორნია
·	75-0749 – საცავში საჰაერო ძალების ფრენის ცენტრის მუზეუმში, ედვარდსის საჰაერო ბაზა, კალიფორნია

## სპეციფიკაციები (F-16XL ნომერი 2)
ორთოგრაფიულად პროექტირებული დიაგრამა F-16XL-ის
ლაზერები ანათებენ ჰაერის ნაკადს F-16XL მოდელზე NASA-ს საქარე გვირაბში
მონაცემები Darling-დან, F-16.net-დან, Piccirillo-დან

## ზოგადი მახასიათებლები
·	ეკიპაჟი: ერთი (XL #1) ან ორი (XL #2)
·	სიგრძე: 54 ფუტი 2 დიუმი (16.51 მ)
·	ფრთების შლება: 32 ფუტი 5 დიუმი (9.88 მ) (34 ფუტი 3 დიუმი (10.44 მ) AIM-9-ით ფრთის წვერის მონტაჟზე)
·	სიმაღლე: 17 ფუტი 7 დიუმი (5.36 მ)
·	ფრთის ფართობი: 663 კვ ფუტი (61.6 მ²)
·	ცარიელი წონა: 21,157 ფუნტი (9,600 კგ)
·	მთლიანი წონა: 48,000 ფუნტი (21,800 კგ)
·	მაქსიმალური აფრენის წონა: 48,000 ფუნტი (21,800 კგ)
·	ძრავა: 1 × General Electric F110-GE-100 ტურბოვენტილატორული, 17,100 lbf (76 kN) წოდება ჩვეულებრივ რეჟიმში, 28,900 lbf (129 kN) დამწვრობით
მახასიათებლები
·	მაქსიმალური სიჩქარე: 1,350 მილი/სთ (2,170 კმ/სთ, 1,170 კვანძი)
·	მაქსიმალური სიჩქარე: Mach 2.0
·	მოქმედების რადიუსი: 2,285 მილი (3,675 კმ, 1,985 საზღვაო მილი) (უგრძესი მიღწეული 1985 წლის ოქტომბრამდე)
·	გადაადგილების რადიუსი: 2,580 მილი (4,160 კმ, 2,245 საზღვაო მილი) (2× 600 აშშ გალონი (2,300 ლ) დამხმარე ავზებით)
·	სამსახურის ჭერი: 55,000 ფუტი (16,750 მ)
·	ასვლის სიჩქარე: 62,000 ფუტი/წთ (310 მ/წმ)

## შეიარაღება
·	ზარბაზანი: 1 × 20 მმ M61 Vulcan მბრუნავი ზარბაზანი
·	მაგარი წერტილები: 17 პილონი ტევადობით 16,000 ფუნტამდე (7,300 კგ) დატვირთვისთვის (შენიშვნა: სადგურები 2–5 და 13–16 დაიყო ჯგუფებად, მსგავსად F-15E-ისა)

## სქოლიო