open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
გერგეტის კვირიკეს ნიში

**გერგეტის კვირიკეს ნიში, ქობის ბეთლემი** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა. მდებარეობს გერგეტის მოპირდაპირე მხარეს, ნასოფლარ ქობის ტერიტორიაზე, კლდეზე. შენობა გეგმით ოთხკუთხაა, ნაგებია თეთრი ქვით, წყობა მშრალია. ნაგებობა დაზიანებულია, კერძოდ ჩამოქცეულია სახურავი და კედლების ზედა ნაწილი. ჩრდილოეთის კედლის ზედა ნახევარში მოწყობილია ორი ნალისებური თახჩა. მათგან მარჯვენას გარს ევლება ორი რელიეფური ზოლი. თახჩებს ზემოთ, შუაში, ბოლნური ჯვრის გამოსახულებაა. მარცხენა თახჩაში კი ტოლმკლავა ჯვარია ამოღარული. ნიშის წინ პატარა შემაღლებული მოედანია, რომელიც დიდი ქვებითაა გამაგრებული. მოედანზე ქვის სკამები დგას. 

ნიშის ზემოთ იდგა გერგეტის კვირიკეს ძველი ნიში, რომელიც ამჟამად ქვების გროვადაა ქცეული.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
გერგეტის აკლდამა

**გერგეტის აკლდამა** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა. მდებარეობს გერგეტის მეორე მსოფლიო ომში დაღუპულთა ხსოვნის ობელისკის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, 0.4 კილომეტრზე. 1972 წელს შეისწავლა ჟინვალის არქეოლოგიური ექსპედიციის ხევის რაზმმა (ხელმძღვანელი ღამბაშიძე). თარიღდება შუა საუკუნეებით. აკლდამა გეგმით წაგრძელებული ოთხკუთხედია. ნაგებია ქვიშაქვის დიდი ქვებით. წყობა მშრალია. გადახურულია ფიქლით. აკლდამა გაძარცვული იყო.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
გერგეტის კოშკი

**გერგეტის კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი, საფორტიფიკაციო ნაგებობა. მდებარეობს გერგეტის სამხრეთ-დასავლეთით. თარიღდება XVI-XVII საუკუნეებით. ნაგებია ფიქლით.

კოშკი (გარე ზომები 7,4 მ X 7.1 მ) ზურგიანია. შემორჩენილია მხოლოდ პირველი სართული, რომელიც მიწის დონიდან 6 მეტრ სიმაღლეზეა. შესასვლელი აღმოსავლეთიდანაა. კედლები მთელ სიმაღლეზე შეკრულია ყოველ 1 მეტრში ფიქლის წყობაში დატანებული ლასტებით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის კოშკები
სტეფანწმინდის ახალიწლის ნიში

**სტეფანწმინდის ახალიწლის ნიში** — საკულტო ძეგლი, მდებარეობს სტეფანწმინდის ცენტრში, ხეთაგურების უბანში, ნაეკლესიარზე. 

შენობა გეგმით ოთხკუთხაა. ნაგებია ფიქლით. წყობა მშრალია. გარედან შეთეთრებულია კირით. ნიში შედგება ორი ნაწილისაგან. მთავარი ფასადი ჩრდილოეთითაა. აქვე. კედელში, დატანებულია ოთხკუთხა თახჩა, რომლის ქვემით დამაგრებულია პატარა სპილენძის ჯვარი. ნიშს თავზე ადგას ქვის ჯვარი და აწყვია მთის ბროლის ქვები (ბურბუხჭელები). ნიში ხეთაგურების სალოცავია. ლეგენდის თანახმად, მომხდურებთან ბრძოლაში თავი უსახელებია ვინმე იასე ხეთაგურს. მეფეს მისი დაჯილდოება განუძრახავს, მაგრამ იასეს ჯილდოზე უარი განუცხადებია და სანაცვლოდ უთხოვია, რომ ყოველ ახალ წელს, დღეობისას, როცა გერგეტის სამებიდან დროშებს  გამოტანდნენ, მის კარზე ჩაეტარებინათ, ეს უბრალო გლეხისთვის უდიდესი პატივი იქნებოდა. ასეც მომხდარა. მას შემდეგ ხეთაგურები საკლავითა და პურ-მარილით ხვდებოდნენ გერგეტელებს, უმასპინძლებდნენ მთელ სოფელს. ახალწლის ნიში მოხსენიებულია გერგეტის სამების სულთა მატიანეშიც.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
გაიბოტენის მთავარანგელოზის ხატი

**გაიბოტენის მთავარანგელოზის ხატი** — საკულტო ძეგლი, ბავშვების (ბიჭების) მფარველი ხატი, მდებარეობს სოფლის განაპირას. ნაგებია ფიქლით, წყობა მშრალია. დანგრეულია. შემორჩენილია ქვის ჯვარი ადამიანის გამოსახულებით. იქვე დგას ყოჩის ქანდაკება. ხატში ინახებოდა თუნუქგადაკრული ხის ჯვარი. ამ ჯვრით ხელში ბავშვები (ყველიერში, ხუთშაბათ დღეს) კარდაკარ დადიოდნენ და ოჯახებს ლოცავდნენ. სანაცვლოდ უხვად საჩუქრდებოდნენ ყველით, კვერცხით, სასმელით, ფულით და სხვა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
შევარდნის საცხოვრებელი სახლი

**შევარდენის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფლის განაპირას, სამხრეთით. თარიღდება XX საუკუნის დასაწყისით. ნაგებია ნატეხი ქვით. კედლები შიგნით შელესილია ნაკელნარევი თიხით.
 
შენობა ორსართულიანია (სიმაღლე 6 მ). პირველი სართული (ბოსელი) გეგმით წაგრძელებულია. კარი ჩრდილოეთ კედელშია გაჭრილი. კარის წინ ცხენების სადგომია, რომელიც სამი მხრიდან შემოზღუდულია ქვის კედლებით, აღმოსავლეთით კი გახსნილია. პირველი სართული, განივი კაპიტული კედლით გაყოფილია ორ არათანაბარ ნაწილად. მომცრო ნაწილში ხარების, მოზვრებისა და დეკეულების სადგომია. მოზრდილი ნაწილიც ლასტის ტიხრით, გრძივი მიმართულებით ორად არის გაყოფილი. აღმოსავლეთით საძროხეა, დასავლეთით — საცხვრე. აქვეა კარტოფილის  შესანახი ორმო. აღმოსავლეთ კედელში ორი სარკმელია. იატაკზე ფიქლის ფილებია მოგებული. ცხენების სადგომი გადახურულია ბანით, რომელიც მეორე სართულის ტერასაა. ტერასაზე ასასვლელი ფიქლის კიბე სადგომის ჩრდილოეთ კედელზე გარედანაა მიშენებული.
მეორე სართული ქვის განივი კედლით გაყოფილია ორად. ოთახები ერთმანეთს განივ კედელში მოწყობილი სწორკუთხა კარით უკავშირდება. ჩრდილოეთ სადგომი, თავის მხრივ ლასტით ორ ნაწილადაა გაყოფილი. დასავლეთ ნაწილში სასტუმრო ოთახია, აღმოსავლეთში — საცხოვრებელი. სასტუმროს სამხრეთ კედელში დიდი სწორკუთხა ნიშანია. ჩრდილოეთისაში ორი მცირე სარკმელია. სასტუმროს წინ ტერასაა, რომელზეც საცხოვრებელი ნაწილის სწორკუთხა კარი გამოდის. სამხრეთ ოთახი ჩრდილოეთ ოთახს ფართობით თითქმის ერთნახევარჯერ აღემატება. ოთახის აღმოსავლეთ კედელში სამი სარკმელია გაჭრილი. ერთი სარკმელი სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნაწილშიცაა. სართულები ერთმანეთთან დაკავშირებულია ერდოთი.

სართულშუა გადახურვა და სახურავი მოწყობილია ხის კოჭებზე. კოჭები ქვის ბალიშებთან ხის სვეტებს ეყრდნობა. სახურავი ბრტყელია, მიწურბანიანი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
სტეფანწმინდის ელიას ხატი

**სტეფანწმინდის ელიას ხატი**,  *ხედენიშის წმინდა გიორგი* — საკულტო ძეგლი, მდებარეობს სტეფანწმინდიდან აღმოსავლეთით, ხედენიშის ხეობაში, მთაზე. 

შენობა გეგმით ოთხკუთხაა, ნაგებია ფიქლით. წყობა მშრალი. შეთეთრებულია კირით. მთავარი ფასადი დასავლეთითაა. ამავე კედელშია მოწყობილი ოთხკუთხა სასანთლე თახჩა. სამხრეთ და ჩრდილოეთ  კედლებში ჩატანიებულია ფიქლის ბრტყელი გახვრეტილი ქვები, რომელშიც დროშებს ამაგრებდნენ. დღეობას იხდიან 20 ივლისს. დღესასწაულობენ პეტრე-პავლობასაც. ხატს ჰქონდა საყანე მიწა, რომელსაც დეკანოზები ამუშავებდნენ.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
გაიბოტენის ნიშთანა

**გაიბოტენის ნიშთანა** — ქვის ჯვარი, საკულტო ძეგლი. მდებარეობს სოფლის ჩრდილოეთით, კლდეზე, ბაზალტის დიდ ოთხკუთხა ლოდზე. ითვლება ზვავისგან დამცველ ხატად. ჯვრის წინა მხარეს, შუაში, ამოკვეთილია პატარა ჯვარი, უკანა მხარეს — ადამიანის გამოსახულება. ადგილობრივი მკვიდრნი ხატს ევედრებოდნენ სოფლის დაცვას ზვავისგან. დღეობა იმართებოდა ზამთარში, ხუთშაბათ დღეს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
სტეფანწმინდის იოანე ნათლისმცემლის ეკლესია

**სტეფანწმინდის იოანე ნათლისმცემლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სტეფანწმინდიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით, მდინარე თერგის მარჯვენა ნაპირზე, მიუვალ კლდეზე. 

ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია ფიქლით. აღმოსავლეთ კედელი მიშენებულია კლდეზე, ხოლო ჩრდილოეთ კედლად თავად კლდეა გამოყენებული. წყობა მშრალია, დაზიანებულია. ჩაქცეულია სახურავი და დასავლეთ კედელი. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარი დაბალია, ოთხკუთხა. აღმოსავლეთით აფსიდია, რომლის კედელში, მთელ სიგრძეზე, თაროა მოწყობილი. სამხრეთ კედლის  აღმოსავლეთ ნაწილში პატარა ოთხკუთხა სარკმელია. აფსიდში და სამხრეთ კედელზე შეიმჩნება მოხატულობის  კვალი. სამხრეთ კედელთან საკურთხევლის ქვა ძევს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ალექსანდრე ყაზბეგის სახლ-მუზეუმი

**ალექსანდრე ყაზბეგის სახლ-მუზეუმი** — მხარედმცოდნეობის მუზეუმი, ისტორიულ-არქიტექტურული ძეგლი (ყაზბეგის ქუჩა N 10). დაარსდა 1934 წელს ქართველი პოეტისა და საზოგადო მოღვაწე ტიციან ტაბიძის თაოსნობით, რომლის დირექტორიც იყო 1937 წლამდე. 1935 წლის 30 ივნისს მოხდა მუზეუმის შენობის საზეიმო გახსნა. მუზეუმი განთავსებულია ალექსანდრე ყაზბეგის სახლში. შენობა ორსართულიანია. ნაგებია ნატეხი ქვით. პირველ სართულზე ექვსი ოთახია, მეორეზე — ოთხი. ოთახების საერთო ფართობი 357 კვადრატული მეტრია. სართულები შიგნით ერთმანეთს უკავშირდება ხის კიბით. გარეთ ქვის კიბეა. შენობა გადახურულია თუნუქით (ადრე ბანიანი იყო). სახლი 1848 წელს  განუახლებია ალექსანდრე ყაზბეგის მამას, მიხეილს.

მუზეუმში ოთხი განყოფილებაა: ისტორიულ-ეთნოგრაფიული, ბუნების, ალექსანდრე ყაზბეგის ცხოვრებისა და შემოქმედების, თანამედროვე პერიოდი. მუზეუმში დაცულია მწერლის მემორიალური ნივთები: საწერი მაგიდა, აკვანი, საწოლი, კარადა, ბუფეტი, სკამები; გამოფენილია მოხევეთა ყოფა-ცხოვრების ამსახველი ისტორიული დოკუმენტები, ეთნოგრაფიული და სოფელ სიონში აღმოჩენილი არქეოლოგიური ექსპონატები, საწარმო „ანდეზიტის“ მუშაობის ამსახველი მასალა. მუზეუმში დაცულია ხმალი, რომელიც, გადმოცემით, ალექსანდრე პუშკინს უსახსოვრებია მანანა ორბელიანისათვის. აგრეთვე, ა. გეგეჭკორის პირადი ნივთები: ხელჯოხი, ყაბალახი, კალამი და სხვა. მუზეუმში არის ბიბლიოთეკა (1200 ცალი წიგნი).

შენობაზე მიმაგრებულია მარმარილოს დაფა წარწერით: 

მუზეუმს აქვს ფილიალი — იაგორ კაზალიკაშვილის სახელობის მთამსვლელობის მუზეუმი.

ალექსანდრე ყაზბეგის სახლ-მუზეუმიდან 5 მეტრზე დგას სამხედრო და საზოგადო მოღვაწის გიორგი ყაზბეგის სახლი. აშენებულია ქვით. ერთსართულიანია, სვეტებიანი. შემკულია ჩუქურთმებით. შენობაში სხვასასხვა ზომის ექვსი ოთახია, რომლებიც ამჟამად მუზეუმის ფონდსაცავია.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის მუზეუმები
კატეგორია:1934 წელს დაარსებული მუზეუმები
ფანშეტის გამოქვაბულების კომპლექსი

**ფანშეტის გამოქვაბულების კომპლექსი** („ცოდვილთ ქოხები“) — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ფანშეტის სამხრეთით, აჭკალნის მთის სამხრეთ კალთაზე. თარიღდება განვითარებული შუა საუკუნეებით.

იყო ბერების სადგომი. კომპლექსი ბაზალტისქანიან კლდეშია გამოკვეთილი, სამიარუსიანია. მიწისძვრის შედეგად წინა მხრის დიდი ნაწილი ჩამოქცეულია. პირველ იარუსზე გამოკვეთილი იყო ხუთი ქვაბი, მათგან მხოლოდ ორიღაა მეტ-ნაკლებად შემორჩენილი. მეორე იარუსზე დარჩენილია ორი ქვაბი. საყურადღებოა ჩრდილოეთით მდებარე ორსართულიანი სათავსი. შესასვლელი მას მეორე სართულზე აქვს. კარს წინიდან ბილიკი ადგება. სათავსი მოზრდილია; იგი სივრცითი აგებულებით სამ ნაწილად იყოფა. შესასვლელთან კვადრატული ფორმის სივრცეა, რასაც სამხრეთიდან, სიღრმეში, გეგმით ტრაპეციის ფორმის ნაწილი შეერთვის. ამ სართულის ჩრდილო ნაწილი დანარჩენებთან შედარებით, ოდნავ მაღალია. მის გარე, საფასადო კედელში სამი სხვადასხვა ზომის სარკმელია გაჭრილი. ამავე ნაწილში, კედელთან, პირველ სართულზე ჩასასვლელი ხვრელია. სავარაუდოა, რომ აქაური მაცხოვრებელი მესაქონლეობას ეწეოდა და საქონელთან ერთად ერთ სათავსში ბინადრობდა. მეორე სართულზე ცხრა საბმურია, პირველზე ოთხი. პირველი სართული ორნაწილიანი სივრცეა, მათგან ერთი, სიღრმეში მდებარე ნაწილი, გეგმით ხუთკუთხედის ფორმისაა, წინა ნაწილი კი შედარებით ფართოა და ოთკუთხაა. მესამე იარუსი შეიძლება დაიყოს სამ ნაწილად. ყველაზე სამხრეთით განმარტოებით მიუვალი ქვაბია, შემდეგ ხუთი სათავსისაგან შემდგარი გამოქვაბულთა რიგი, ბოლოს ნახევრად ჩამოქცეული ოთხქვაბიანი ნაწილი. ყველაზე საყურადღებოა შუა ნაწილი. სამხრეთიდან მოყოლებული პირველი ქვაბი მართკუთხა დარბაზია. მისი იატაკი მნიშვნელოვნად ამაღლებულია „წინამოსთან“ შედარებით. სამხრეთ-დასავლეთ კედელში ამოკვეთილია საკმაოდ მოზრდილი, სამკუთხა ფორმის ღრმა ნიში. ნიშის ორივე მხარეს მცირე ნიშებია. ჩრდილო-დასავლეთ კედელში ოთხი ნიშია. სამხრეთ-აღმოსავლეთ კედელი საქონლის მისაბმელი იყო. მეორე ქვაბი ოთხკუთხაა. მის სამხრეთ-დასავლეთ კედელში ამოკვეთილია ორი ნიში. ამ ქვაბის ქვემოთ მესამე ქვაბია. ქვაბის სამხრეთ-დასავლეთ კედელში სამი სხვადასხვა ფორმის ნიშია. ჩრდილო-დასავლეთით, იატაკის დონეზე, მოზრდილი სანახია მოწყობილი. აქედანვე შეიძლება მოხვედრა ქვაბში, რომლის სამხრეთ-დასავლეთ კედელში სამი მცირე და ერთი დიდი ზომის ნიშია (უმეტესად მიწითაა დაფარული) ამოკვეთილი. მეოთხე ქვაბის ზემოთ, ორიოდ მეტრზე, გამოკვეთილია ხუთკუთხედის ფორმის მეხუთე ქვაბი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
სტეფანწმინდის იოანე ნათლისმცემლის ხატი

**სტეფანწმინდის იოანე ნათლისმცემლის ხატი ** — საკულტო ძეგლი, მდებარეობს სტეფანწმინდიდან ჩრდილო-დასავლეთით მთაზე. შედგება ორი ნიშისაგან. 

ორივე მათგანი სვეტისმაგვარი მასიური ნაგებობაა. პირველი ნიში დასავლეთთაა. ნაგებია ფიქლით. გარედან შელესილია კირით. მთავარი ფასადი ჩრდილო - დასავლეთითაა. რომელშიც მოწყობილია დიდი ოთხკუთხა სასანთლე თახჩა. თახჩის უკანა კედელზე მხედრული წარწერაა ამოკვეთილი (ძნელად იკითხება). ნიშს თავზე ქვის ჯვარი ადგას და მთის ბროლის ქვები აწყვია. იქვე დევს ქვა. მასზე ჯვრის რელიეფური გამოსახულებაა. ნიშის წინ დიდი ბრტყელი ქვაა. ნიშს ირგვლივ ყორის გალავანი აქვს შემოვლებული, რომელსაც შსასვლელი დასავლეთიდან აქვს.

ხატის მეორე ნიშიც კირითაა შელესილი. თავზე ადევს ორი დიდი ქვა. დასავლეთ კედელში მოწყობილია მოგრძო, ოთხკუთხა თახჩა, რომლის თავზე ჯვარია ამოკვეთილი. თახჩის წინ დევს მცენარეული ორნამენტით შემკული ქვა. ნიშს თავზე ადგას ქვის ჯვარი. მის გარშემო დროშებია ჩამაგრებული, ხატი მირიანაშვილების საგვარეულო სალოცავია. ნიშს სახადისაგან ბავშვების მფარველ ხატად  თვლიდნენ რეობა იმართება 29 სექტემბერს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
გერგეტის ყველაწმინდის ძეგლი

**გერგეტის ყველაწმინდა** *(ქალების ხატი)* — საკულტო ძეგლი, მდებარეობს სოფელ გერგეტიდან დასავლეთით, მაღალი მთის დავაკებაზე. ხატი შედგება ფიქლის მშრალი წყობით ნაშენი, ოთხკუთხა სვეტის ფორმის ორი პატარა ნაგებობისაგან. ნაგებობები გვერდიგვერდ დგანან. ერთი მათგანი შედარებით მოზრდილია და მთავარი ფასადი დასავლეთით აქვს. ამ კედელში, მიწის პირას, სასანთლე თახჩაა. მეორე შენობის შემორჩენილი კედლები ყრუა.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ძველი უბნის საცხოვრებელი სახლი

**ძველი უბნის საცხოვრებელი სახლი ** — არქიტექტურის ძეგლი, დგას ძველ უბანში, დაბა სტეფანწმინდის აღმოსავლეთ ნაწილში. თარიღდება XVII-XVIII საუკუნით.

შენობა (9,5 x 15,2 მეტრი) ორსართულიანია, ძველი საცხოვრებელი სახლის ტიპისა. ნაგებია არათანაბარი ზომის ქვიშაქვითა და ფიქლით. ორივე სართულზე დასავლეთ კედელში თაღოვანი შესასვლელებია გაჭრილი. პირველ სართულზე ბოსელია (ქოითაი), რომელიც გატიხრულია სათავსებად (საძროხე, სახბორე, საბერწე — ხარებისა და მოზვრების სადგომი, საცხვრე და საბატკნე). ამ სართულის დიდ ნაწილს ზამთრობით საცხოვრებლად იყენებდნენ. დასავლეთის კედელში, კარის მარცხნივ, ორი სწორკუთხა სარკმელია. სარკმლები ფასადზე ვიწრო სწორკუთხა ხვრელების სახით გადის. მესამე სარკმელი ჩრდილოეთ კედელში, სართულშუა გადახურვის ძირშია გაჭრილი. იატაკი მიწისაა. ბოსელს წინიდან, მთელ სიგრძეზე ეკვრის მინაშენი (ქოით დარიფანი), რომელიც შედგება საცხენისა და მისგან კედლით გამოყოფილი სათავსისგან. ეს სათავსი თავდაპირველად ახლად დაქორწინებულთა დროებითი (ერთ წლამდე) სადგომი (საწვლაი-საწოლი) იყო. შემდგომ - საქონლის მომვლელის მუდმივ საძინებელ ოთახად იქცა. საცხენე სათავსს უკავშირდება სწორკუთხა კარით, ბოსელს - თაღოვანი კარით.

მეორე სართული (ზაით სახლი) ზემოთკენ თანაბრად ვიწროვდება, რითაც შენობა კოშკურ სახლს ემსგავსება. სართული გაყოფილია რამდენიმე სათავსად: კარსუკენაი, სადაც ინახებოდა სასოფლო-სამეურნეო ინვენტარი, ხელსაწყო-იარაღები, ცხენის აღკაზმულობა; კუთხი, სამატყლაი — ტყავისა და მატყლის შესანახი; სენა, სადაც ინახავდნენ სურსათს და სამყოფო - ყველაზე დიდი სათავსი - ოჯახის საცხოვრებელი ოთახი. კუთხისა და სენის ჭერში თითო სარკმელია გაჭრილი, დასავლეთ კედელში — სამი. დასავლეთ სარკმელები მცირე ზომისაა და ჭადრაკულადაა განლაგებული. კარსუკანა - კუთხისა და სამყოფიო სენის გამტიხრავი ხაზი ემთხვევა გადახურვის მთავარი კოჭის ხაზს. სახლის განივ კედლებთან, პირველი სართულიდან მეორე სართულის ჭერამდე, ამოყვანილია ქვის ბურჯი (კულა), რომელსაც ეყრდნობა მთავარი ჭაღის ერთი ბოლო. სახლი განსხვავდება ხევის ამავე ტიპის საცხოვრებელი სახლებისგან, სადაც ბურჯი ხის დგარებს შორის დგას. გადასახურავი მალის შუაში ხის ორი საყრდენი დგარია (დიამეტრი-25 სანტიმეტრი), რომლებიც დამკვიდრებულია პირველი სართულის იატაკზე. დგარები შეჭრილია სართულშუა გადახურვაში და ასრულებს მეორე სართულის ჭერის მთავარი კოჭის დამხმარე დგარების დანიშნულებას. პირველი სართული მეორეს უკავშირდება ქვის კიბით, ასვლა შეიძლება პირველი სართულის ერდოდანაც ხის მისადგმელი კიბით. დასავლეთის ფასადზე სარკმლები მოჩარჩოებულია საგანგებოდ შერჩეული შედარებით ღია ფერის ქვებით. სახლს ხის კოჭოვანი ბანური გადახურვა აქვს. სახლი ეკუთვნის ნ. ღუდუშაურს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
გაიბოტენის საცხოვრებელი კომპლექსი

**გაიბოტენის საცხოვრებელი კომპლექსი** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს შუა სოფელში. შედგება კოშკის, საცხოვრებელი სახლისა და სამეურნეო სათავსებისაგან. თარიღდება შუა საუკუნეებით. საცხოვრებელი სახლი და სამეურნეო სათავსეები აგებულია XIX-XX საუკუნის მიჯნაზე. ყველა ნაგებობა ნაშენია ნატეხი ქვით.

კოშკი (4,8x7,15 მეტრი) ზურგიანია. გადმოცემით იგი ოთხსართულიანი ყოფილა. შემორჩენილია 6 მეტრ სიმაღლეზე და ამოვსებულია მიწითა და ქვებით. კოშკზე დასავლეთიდან მიშენებულია გეგმით სწორკუთხა (5,5x15,5 მეტრის) საცხოვრებელი სახლი, რომლის გადახურვა ჩანგრეულია. სახლის სამხრეთ კედელში სწორკუთხა შემოსასვლელია. შესასვლელის ორივე მხარეს, სიმეტრიულად ორ-ორი სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. დანარჩენი კედლები ყრუა. შენობის ბოლოში, დასავლეთით ყრუკედლებიანი სამეურნეო სათავსია (4x5,2 მეტრი), რომელსაც შესასვლელი სამხრეთიდან ჰქონდა. კოშკზე სამხრეთიდან მიდგმული, გეგმით სწორკუთხა (4,2x2,5 მეტრი) სამეურნეო ნაგებობისგან კედლების მხოლოდ მცირე ნაწილებია შემორჩენილი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
კავთის წმინდა გიორგი

**კავთის წმინდა გიორგი** — საკულტო ძეგლი, დგას სოფელ ფანშეტიდან  სამხრეთ-დასავლეთით, მთაზე. ნაგებია ფიქლითა და რიყის ქვით. წყობა მშრალია. შეთეთრებულია კირით. გადმოცემით, წმინდა გიორგის ხატი სოფელ კავთისხევიდან გადმოუსვენებიათ და ნიში აუგიათ. ნაგებობის მთავარი ფასადი ჩრდილოეთიდანაა. კედელში მოწყობილია პატარა თახჩა. ერთი თახჩა სამხრეთ-აღმოსავლეთითაა. დასავლეთ კედელში ჩადგმულია მრგვალღრმულიანი ოთხკუთხა ქვა, რომელშიც ჩამაგრებულია ქვის ჯვარი. ნიშის ჩრდილო-დასავლეთით საუფროსოა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ჟმის ხატი

**ჟმის ხატი** — საკულტო ძეგლი სოფელ ცოცოლთაში, დგას კვირას ხატის ქვემოთ, დასავლეთით, ნაგებობა ოთკუთხა პრიზმის ფორმის ყრუ მასივია. ნაშენია ბაზალტით, წყობა მშრალია. კედელში მცირე სასანთლე თახჩაა.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ცდოს წმინდა გიორგის ხატი

**ცდოს წმინდა გიორგის ხატი** — საკულტო ძეგლი, დგას სოფელ ცდოს სამხრეთით, გზის პირას. ნაგებია ლოდებისაგან, წყობა მშრალია. სამხრეთ კედელში მცირე სწორკუთხა ნიშია. ნაგებობას ზემოდან ადევს გათლილი ქვა, მასზე ვერცხლისფერი საღებავით ჯვრებია გამოსახული.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ალექსანდრე ყაზბეგის ძეგლი

**ალექსანდრე ყაზბეგის ძეგლი** — მონუმენტური, ხელოვნების ძეგლი. დგას სტეფანწმინდის ცენტრში. გაიხსნა 1960 წელს (ავტორები მოქანდაკე ირაკლი ოჩიაური, არქიტექტორი გიორგი ლეჟავა). ძეგლი ბრინჯაოსია. მარმარილოს კვარცხლბეკზე (სიმაღლე 5 მეტრი) აღამრთულია მწერლის ნაბადწამოსხმული ფიგურა. ძეგლის უკან მოხევეთა ეთნოგრაფიული ყოფის ამსახველი ჰორელიეფური პანოა. კვარცხლბეკს აწერია „ალექსანდრე ყაზბეგი“.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის ძეგლები
ცოცოლთის კვირას ხატი

**ცოცოლთის კვირას ხატი** — საკულტო ძეგლი, მდებარეობს თხასეტის გორაზე, ნასოფლარში. სალოცავი ოთკუთხა სვეტის ფორმის, ვიწრო და მაღალი (სიმაღლე 1,7 მ), მასიური ნაგებობაა, ნაშენია ბაზალტით,  გამოყენებულია ფიქალიც. შეთეთრებულია კირით. სამხრეთ-აღმოსავლეთ კედელში დატანებულია მცირე თახჩა. ნაგებობას თავზე ადგას ბაზალტას ქვაში გამოკვეთილი ჯვარი. სალოცავთან ქვიშ ყოჩი დგას. ხატს საყანე მიწები ჰქონდა. დღეობა იმართებოდა ახალ წელს და აღდგომას. ხატის აღმოსავლეთით საქვაბეა, ისიც ბაზალტითაა ნაგები. წყობა შრალია. შენობა გეგმით ოთკუთხაა. დაზიანებულია: ჩაქცეულია სახურავი, დანგრეულია კედლების მნიშვნელოვანი ნაწილი.აღმოსავლეთ კედელში მცირე სწორკუთხა ნიშია. ნიშის ქვემოთ, ბაზალტის ქვაზე ძევს ფიქალი (კერა). ჩრდილოეთ კედელზე დგას ქვისგან გამოკვეთილი ყოჩი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
სტეფანწმინდის კოშკები

**სტეფანწმინდის კოშკები ** — არქიტექტურული ძეგლი, დგას დაბა სტეფანწმინდის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში, ძველ უბანში. ადრე არსებული ოთხი კოშკიდან შემორჩენილია ორი, რომელთაგან ერთი ჩრდილო-აღმოსავლეთითაა, მეორე - სამხრეთ-დასავლეთით. ორივე კოშკი თარიღდება XVII საუკუნის  II ნახევრით, ეკუთვნოდა ჩოფიკაშვილებს. 

ჩრდილო-აღმოსავლეთი კოშკი (5,2x5,2) ორსართულიანი (სიმაღლე 11 მეტრი ), ზევითკენ შევიწროებული. ნაგებია ნატეხი ქვით; გარეთა კუთხებში, კარის წირთხლებში და თაღზე გამოყენებულია თლილი ქვა. კედლები შიგნით და გარედან მობათქაშებულია. დაზიანებულია. შენობის მეორე სართულის კედლების მნიშვნელოვანი ნაწილი და გადახურვა დანგრეულია.  კოშკის ქვედა ნაწილი მასიურია. შესასვლელი სამხრეთიდანაა, 4 მეტრ სიმაღლეზე. პირველ სართულზე ჩრდილოეთით  და დასავლეთით, ორ-ორი  სათოფურია, აღმოსავლეთით - ერთი. კუთხეებში გამაგრების მიზნით მთელ სიმაღლეზე. ყოველ 0,8-1 მეტრზე  გადადებულია ბრტყელი ფილები, რომლებიც სამკუთხა ფორმის მცირე თაროებს ქმნიან. სართული გადახურულია გუმბათოვანი კამარით, რომელიც ეყრდნობა ორ გადაჯვარედინებულ საბჯენ თაღს. კამარაში დატანებულია მცირე კვადრატული ფორმის ხვრელი. აქედან ხის მისადგმელი კიბით მეორე სართულზე ადიოდნენ. მეორე სართულის კედლებში ორ-ორი სათოფურია. კოშკის საშენი მასალისა და წყობის თავისებურების გამო სათოფურები გარედან თითქმის  შეუმჩნეველია. შენობას ხის გადახურვა ჰქონია.

სამხრეთ-დასავლეთის კოშკი ორსართულიანია( 5,4x5,4 მეტრი), ზევითკენ შევიწროებული. ნაგებია ნატეხი ქვით. კარის წირთხლებში გამოყენებულია თლილი ქვა, ფასადებზე - მცირედ დამუშავებული. დაზიანებულია. შენობის ზედა ნაწილი და გადახურვა დანგრეულია. კოშკის ქვედა ნაწილი (დაახლოებით 2 მეტრ სიმაღლეზე) მასიურია. შესასვლელი აღმოსავლეთიდანაა, 4 მეტრ სიმაღლეზე. პირველ სართულზე დასავლეთით და სამხრეთით ორ-ორი სათოფურია, ჩრდილოეთით - ერთი. აქაც, კუთხებში გამაგრების მიზნით მთელ სიმაღლეზე, ყოველ 0,8-1 მეტრზე გადებულია ბრტყელი ფილები. სართული გადახურულია გუმბათოვანი კამარით, რომელიც ორ გადაჯვარედინებულ საბჯენ თაღს ეყრდნობა.  კამარაში, სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხეში, მეორე სართულზე ასასვლელი ხვრელია. მეორე სართულის კედლებში ორ-ორი სათოფურია, რომლებიც ასევე შეუმჩნეველია. ამ შენობასაც ხის გადახურვა ჰქონდა. კოშკები ერთი ოსტატის მიერ უნდა იყოს აგებული.
           
## ლიტერატურა
კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის კოშკები
სტეფანწმინდის მაღალმთის სტაციონარი

**სტეფანწმინდის მაღალმთის სტაციონარი** — საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ბოტანიკის ინსტიტუტის სტაციონარი, ისტორიული ძეგლი მდებარეობს დაბა სტეფანწმინდაში, დაარსდა 1961 წელს, სტაციონარის კვლევითი მუშაობის ძირითადი მიმართულებებია კავკასიონის მაღალმთის მცენარეულის შესწავლა, ბუნებრივი საკვები სავარგულების გაუმჯობესებისა და დაცვის ღონისძიებების შემუშავება. ბოტანიკის ინსტიტუტის ექსპერიმენტული ეკოლოგიის განყოფილების თანამშრომლები აქ შეისწავლიან მაღალმთის ეკოსისტემის სტრუქტურულ-ფუნქციურ თავისებურებებს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
სტეფანწმინდის საცხოვრებელი სახლი

**სტეფანწმინდის საცხოვრებელი სახლი**— არქიტექურული ძეგლი, დგას სტეფანწმინდის ძველ უბანში, ყუროს მთის ძირში. თარიღდება XVII-XVIII საუკუნით. 

სახლი ორსართულიანია, გეგმით ტრაპეციული (15 x 9 მეტრი), ნაგებია ნატეხი ქვიშაქვითა და ფიქლით. პირველი სართული საქონლის სადგომია, მეორე - საცხოვრებელი. ქვედა სართულის კედლის სისქე 1-1,2 მეტრია, ზედასი 0,9-1 მეტრი. ორივე სართულს შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს. მეორე სართულის შესასვლელი გადის ბანზე. სათავსის გვერდით ქვის კიბეა, რომელიც ტერასაზე ადის. ტერასას ქმნის ნაგებობის წინა ფასადის მთელ სიგრძეზე მიშენებული სათავსის ბრტყელი გადახურვა. სართულების გეგმით ერთმანეთის ანალოგიურია. მეორე სართული (დაახლოებით 90 კვადრატული მეტრი) მოგვიანებით რამდენიმე ოთახად გაუტიხრავთ. გატიხვრისას გაუქმდა სათავსის შუა ადგილზე მოწყობილი კერა. ჩრდილოეთ კედელში სამი სარკმელია, სამხრეთ კედლის ზედა მონაკვეთში - ორი. ორი სარკმელი გაჭრილია აღმოსავლეთ კედელში, მათ შორის ერთმანეთთან ახლოს მყოფი სამეურნეო დანიშნულების ნიშებია. სარკმელები გარეთკენ ვიწროვდება. გადახურვებისათვის დამხმარე საყრდენად გამოყენებულია ქვითა და თიხით ნაგები საგანგბო ბურჯი - კულა და ხის ორი სვეტი, რომლების მწკრივად დგანან პირველი სართულის მიწის იატაკზე, შეჭრილი არიან სართულშუა გადახურვაში და ასრულებენ მეორე სართულის ჭერის მთავარი შეწყვილებული კოჭის დახმარე დგარების დანიშნულებას. სვეტები დასრულებულია მარტივპროფილიანი კაპიტელებით. კულა სვეტებს შორისაა და მათ მსგავსად, პირველი სართულიდან მეორე სართულის ჭერამდე ადის. კულის კვეთის ზომები ქვედა სართულზე ორჯერ მეტია (1,6 x 1,1 მეტრი), ვიდრე ზედა სართულზე. მთავარ კოჭს ეყრდნობა განივი კოჭები, რომლებზეც ძელებია გადებული. ძელებზე გადაწყობილია ფიქლის ფილები. გადახურვის კარგად დატკეპნილი მიწის ფენა საცხოვრებელს იცავს ატმოსფერული ნალექებისაგან. სახლი ეკუთვნის დ. გიგაურს.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
სტეფანწმინდის განძი

**სტეფანწმინდის განძი** — არქეოლოგიური ძეგლი, თარიღდება ძვ. წ. VI-V საუკუნეებით. აღმოჩნდა XIX საუკუნის 70-იან წლებში, საქართველოს სამხედრო გზის გაყვანასთან დაკავშირებული მიწის სამუშაოების დროს. გათხრები 1877 წელს ჩაატარა რუსეთის ბუნებისმეტყველთა საზოგადოებამ (ხელმძღვანელი მ. ფილომონოვი) ახლანდელი ალექსანდრე ყაზბეგის სახელობის მუზეუმის ეზოში. აღმოჩნდა ლითონის ოთხი ჭურჭელი 200-მდე ბრინჯაოს ნივთი. 

განძის შემადგენლობაში იყო აქემენიდური ხელოვნების ნიმუშები: ვერცხლის ფიალა, ბრინჯაოს ჭურჭელი, ფიბულები, ირმის მცირე ქანდაკება, ადამიანის გამოსახულება, კვერთხისთავი, სარტყელი, ყობანური კულტურული რკინის სატევები, შუბი, ცხენის აღკაზმულობის ნაწილები და სხვა. აღმოჩენილი ნივთებიდან არამეულწარწერიანი თასი შემოტანილია, დანარჩენი ნივთები ადგილობრივ ხელოვნების მაღალმხატვრულ ნიმუშს წარმოადგენს. მათ პარალელები ეძებნებათ როგორც საქართველოში, ისე მეზობელ ქვეყნებში. კავშირურთიერთობა შეინიშნება ანტიკურ სამყაროსთან, აქემენიდურ ირანთან, სკვითებთან. რამდენიმე წლის შენდეგ განძის აღმოჩენის ადგილზე კვლავ ჩატარდა გათხრები, დიდი რაოდენობით გამოვლინდა ოქრო-ვერცხლის სამკაულები, რკინის იარაღი, სხვადასხვაგვარი მძივი. ყაზბეგის განძი კავკასიელი ძველი ტომების რელიგიურ კულტს უკავშირდება. ამ არქეოლოგიურ აღმოჩენას დიდი გამოძახილი ჰქონდა მთელ მსოფლიოში. განძის დიდი ნაწილი ინახება მოსკოვის სახელმწიფო ინსტიტუტის მუზეუმში, ნაწილი სანქტ-პეტერბურგის ერმიტაჟის, საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმისა და საქართველოს ხელოვნების მუზეუმის საცავებში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ყაზბეგის სპარსანგელოზის ნიში

**სპარსანგელოზის ნიში** — საკულტო ძეგლი. მდებარეობს დაბა სტეფანწმინდის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, ვაკეზე. თავდაპირველად მდგარა ქოზციხის ტერიტორიაზე.

ნიში ოთხკუთხა პრიზმის ფორმის მასიური ნაგებობაა და ნაშენია ფიქლით. წყობა მშრალია. მთავარი ფასადი დასავლეთითაა. ამ მხარესაა მოწყობილი ოთხკუთხა სასანთლე თახნა. მის მარცხნივ კედელში ჩამაგრებულია ორი პატარა თეთრი დროშა. ნიში შეტეთრებულია კირით და თავზე მთის ბროლის ქვები აწყვია. იგი ყაზბეგის, სათარგმნოსა და სნოს სალოცავია. აქ სალოცავად მოდიან გიგაურები, გომიაშვილები, ეფხოშვილები, ჩოფიკაშვილები და ალიბეგაშვილები. იხდიან ათენგენობას.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
შალისა და სპარსული ხალიჩების საფეიქრო სახელოსნო-სასწავლებელი

**შალისა და სპარსული ხალიჩების საფეიქრო სახელოსნო** — სასწავლებელი, ისტორიული ძეგლი დაბა სტეფანწმინდაში. გაიხსნა 1908 წლის 4 იანვარს. სასწავლებლის გახსნის მოთავე იყო გიორგი ნიკოლოზის ძე ყაზბეგი (ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების თავმჯდომარე 1908-1918 წლებში). ეს იყო ასეთი სახის პირველი სასწავლებელი აღმოსავლეთ საქართველოს მაღალმთიან რაიონში. სწავლების ვადა ექვსი თვე იყო, გადასახადი — ექვსი მანეთი. ინსტრუქტორი ტვერის გუბერნიიდან მოიწვიეს. ამ სასწავლებელს დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდა საზოგადო მოღვაწე  ილია წინამძღვრიშვილი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
გერგეტის წმინდა გიორგის ეკლესია

**გერგეტის წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურულ-არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს გერგეტის დასავლეთით, 1 კილომეტრზე. სავარაუდოდ, თარიღდება ადრინდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია (4,5x2,3 მ). ნაგებია დამუშავებული ქვის დიდი კვადრებით, რომელთა წყობა მშრალია. ინტერიერში ჩანს შელესილობის კვალი. ეკლესიას შესასვლელი თავდაპირველად სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნაწილში ჰქონდა, შემდეგ იგი ამოქოლეს და ამჟამად შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი გადახურულია ქვით, რომელზეც ამოკვეთლია ბოლოებ დატოტვილი ჯვარი. უაფსიდო საკურთხეველი დარბაზისაგან ერთი საფეხურითაა ამაღლებული. აღმოსავლეთ კედელს გასდევს ფიქლის თარო, რომლის სიმაღლე 90 სანტიმეტრია, ხოლო სიგანე 20 სანტიმეტრი. აღმოსავლეთ და სამხრეთ კედლის კუთხეებში მოწყობილია ნიში. ეკლესიას  სამხრეთიდან ეკვროდა ქვის მშრალი წყობით ნაგები მინაშენი, რომელიც ახლა დანგრეულია.

1972 წელს, ივანე ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური ექსპედიციის ხევის რაზმმა (ხელმძღვანელი გ. ღამბაშიძე), მინაშენთან მიაკვლია თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტებსა და სამ სამარხს. ფრაგმენტებიცა და სამარხებიც შუა საუკუნეებისაა. სამარხები ქვისაა, კოლექტიური, უინვენტარო, დამხრობილია სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან ჩრდილოეთ-დასავლეთისკენ. სამარხში აღმოჩენილი მიცვალებულთა ძვლები არეულია.

ეკლესიის დასავლეთით 0,1 კილომეტრზე გათხრილია ამავე პერიოდის აკლდამა. იგი გეგმით ოთხკუთხაა. დამხრობილია აღმოსავლეთიდან დასავლეთისკენ. ნაგებია ქვიშაქვის დიდი ქვებით, რომელთა წყობა მშრალია. აკლდამა გადახურულია ფიქლის ფილებით. აკლდამაში ჩასასვლელი სახურავიდანაა. არქეოლოგებმა გათხრებისას აღმოაჩინეს თოთხმეტი თავის ქალა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყაზბეგის მუნიცუპალიტეტის ეკლესიები
სტეფანწმინდის მთამსვლელობის მუზეუმი

**იაგორ კაზალიკა­შვი­ლის სახელობის მთამსვლელობის მუზეუმი** — იაგორ კაზალიკაშვილის სახელობის მუზეუმი ისტორიული მუზეუმი საქართველოში, ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის ქალაქ სტეფანწმინდაში (ვაჟა-ფშაველას ქ. 54). სტეფანწმინდის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმის ფილიალი. მოთავსებულია ცნობილი მთასვლელის იაგორ კაზალიკაშვილის (1882-1935 წწ.) სახლში. გაიხსნა 1938 წელს მთამსვლელის დაბადების 100 წლისთავთან დაკავშირებით. მუზეუმი შედგება სამი ოთახისაგან. ერთ ოთახში გამოფენილია იაგორ კაზალიკაშვილის მემორიალი ნივთები, მეორე დათმობილი აქვს ფოტოგამოფენას, რომელიც ასახავს საქართველოში ალპინიზმის განვითარებას, მესამე ოთახში ხევში ალპინიზმის  განვითარების ამსახველი ფოტომასალაა.

## ლიტერატურა
*კავკასიონზე. კრებული, ­შემდგ. დ. ფურცელაძე, რედ. ნ. კეცხოველი, თბ., 1959

## რესურსები ინტერნეტში
*იაგორ კაზალიკა­შვი­ლის სახელობის მთამსვლელობის მუზეუმი 

კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის მუზეუმები
ქოზციხე

**ქოზციხე** — არქიტექტურული ძეგლი. მდებარეობს დაბა სტეფანწმინდის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, მთაზე. თარიღდება გვიანი შუა საუკუნეებით. ნაგებია ფიქალით. დანგრეულია. ციხის ტერიტორიაზე შემორჩენილია სხვადასხვა ნაგებობის ნანგრევები. ციხეს გარს აკრავს ფიქლის მაღალი გალავანი, რომელიც მთის ფერდობზე საფეხურებად იშლება.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ფხელშეს აკლდამა

**ფხელშეს აკლდამა** — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ფხელშეში. თარიღდება შუა საუკუნეებით. 1965 წელს შეისწავლა ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის ხევის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი გ. გობეჯიშვილი). აკლდამა ნაგებია ანდეზიტ-ბაზალტის ნატეხი ქვით. გადახურულია ბრტყელი ფილაქნით. გეგმით სწორკუთხაა, დამხრობილია ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
გაშუნ-ნური

**გაშუნ-ნური** ( აგრეთვე ცნობილი როგორც **დასავლეთ ძიუიანხაი**) — გაუდინარი მარილიანი ტბა ჩინეთში, შიდა მონღოლეთში. გაწოლილია ალაშანის უდაბნოს ჩრდილო კიდეზე, ზღვის დონიდან 820 მ სიმაღლეზე. გაშუნ-ნური ისევე როგორც მეზობლად მდებარე სოგო-ნურის ტბა, რომელიც მისგან გამოყოფილია დიუნებისა და ბარხანების სერით, იკვებება მდინარე ჟოშუის წყლებით. ტბის ზედაპირის ფართობი უდრის დაახლოებით 262,2 კმ²-ს. სარკის ფართობი და სიღრმე რყევადია მდინარე ჟოშუის ჩამონადენის მიმართულების შესაბამისად.

## სქოლიო
კატეგორია:ჩინეთის ტბები
ცოცოლთის წმინდა გიორგის ეკლესია

**ცოცოლთის წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი ცოცოლთაში, დგას შუა სოფელში მოსწორებულ ადგილას, აგებულია XIX საუკუნეში.

ეკლესია დარბაზულია გეგმით შიგნით და გარედან სწორკუთხაა. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარი სწორკუთხაა. აღმოსავლეთ კედელში გაჭრილია დაბალი და განიერი, სწორკუთხა სარკმელი. ჩრდილოეთ კედელში სამი მცირე ნიშანია. მსგავსი ორი ნიშანი დასავლეთ კედელშიცაა. ეკლესიის შიდა სივრცე დასრულებულია ხის შეფიცრული ბრტყელი ჭერით. ჭერის ზემოთ სხვენია, რომელიც ნათდება აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებში გაჭრილი თითო მცირე თაღოვანი სარკმლით. გარედან ეკლესის კედლები ინტერიერის მსგავსად შელესილი და შეთეთრებულია. სახურავი ორ ფერდაა. თუნუქის ეკლესიას გარს აკრავს დაბალი სწორ კუთხა მოხაზულობის გალავანი, რომელიც ნაგებია ქვის მშრალი წყობით.

## ლიტერატურა
*

კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XIX საუკუნის ეკლესიები
სტეფანწმინდის ნათლისმცემლის ეკლესია

**სტეფანწმინდის ნათლისმცემლის ეკლესია ** — საკულტო ძეგლი, მდებარეობს სტეფანწმინდიდან  ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ყოდნის ვაკეზე. 

ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია ფიქლისა და ბაზალტის დიდი ქვებით. წყობა მშრალია. კარისა და სარკმლის წირთხლები გამაგრებულია კირით. დაზიანებულია. მთელ სიმაღლეზე შემორჩენილია მხოლოდ დასავლეთ კედელი. ამ კედლებშია მოწყობილი სწორკუთხა შესასვლელი, რომლის ორივე წირთხლში საურდულე ხვრელია.შესასვლელის მარჯვენა მხარეს ოთხკუთხა ნიშია. ნიშის ზემოთ კედლის წყობიდან გამოშვერილია ფიქლის ქვა , რომელიც შუაშია გახვრეტილი. აღმოსავლეთ კედელში სარკმლის მხოლოდ ქვედა ნახევარია შემორჩენილი. შიგნით, დასავლეთ კედლის  სამხრეთ ნაწილში და სამხრეთ-დასავლეთ კუთხეში თითო პატარა ნიშია. შენობა ეყრდნობოდა კედლიდან მოგლეჯილ ლოდს. შესასვლელის წინ ლოდის სიმაღლეზე. ბაზალტის წყობით შექმნილია პატარა ბაქანი, რომელსაც წინიდან ქვის კიბე ჰქონდა. ეკლესიის სამხრეთით ფიქლის მშრალი წყობით ნაგები პატარა ნიშია. ეკლესიას გარს ევლება პატარა გალავანი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ოქროს ბურთუსოვანი

**ოქროს ბურთუსოვანი** (*აღდგომის ხატი*) — ქვის ჯვარი, საკულტო ძეგლი. მდებარეობს სტეფანწმინდიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთით. დგას მთლიანი ქვის ოთხკუთხა დაბალ ბაზისზე, რომელშიც მოწყობილია სასანთლე თახჩა. ჯვრის მარცხენა მკლავზე ამოკაწრული იყო წარწერა (ამჟამად აღარ იკითხება). ჯვარი შეთეთრებულია კირით. ხატს ჰქონდა ყანები, რომელსაც რიგ-რიგობით ხნავდნენ ხუთი გვარის (გიგაურები, გომიშვილები, აფხოშვილები, ჩიფიკაშვილები, ალიბეგაშვილები) წარმომადგენლები, რომლებიც დღესასწაულობენ აღდგომას და იხადიან ათენგენობასაც.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
დარიალის ციხის სამაროვანი

**დარიალის ციხის სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს  დარიალის ციხის სამხრეთით, ველზე. თარიღდება შუა საუკუნეებით. 1988-1989 წლებში იგი შეისწავლა არქეოლოგიური კვლევების ცენტრის აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის რაზმმა (ხელმძღვანელი დ. მინდორაშვილი). გაითხარა ოცდათერთმეტი ქვის სამარხი. სამარხები დამხრობილია აღმოსავლეთიდან დასავლეთისკენ. აღმოჩენილი მიცვალებულების ძვლები შემონახულია ცუდად. ექვს სამარხში დადასტურებულია მიცვალებულთა  ქრისტიანული დაკრძალვის წესი. ოთხ სამარხში მიცვალებულები ესვენა მარჯვენა გვერდზე, ოდნავ ფეხებმოკეცილი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ფხელშეს ეკლესია

**ფლეხშეს ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ფხელშეს სამხრეთით, ძველ სასაფლაოზე, შემაღლებულ ადგილას. თარიღდება IX-X საუკუნეებით.

1985 წლის სპეციალურ სამეცნიერო-სარესტავრაციო საწარმო სახელოსნომ აღადგინა კედლების ზემოთა ნაწილები და შენობა ხის ორფერდა სახურავით გადახურა (პროექტის ავტორები: ნ. მინდორაშვილი, ა. შავერდაშვილი). ეკლესია დარბაზულია (8,9 x 6,1 მეტრი). გამოიყოფა ქრონოლოგიურად განსხვავებული ორი სამშენებლო ფენა. თავდაპირველი ნაწილი ნაწყობია მოზრდილი ზომის, სწორხაზოვან რიგებად დაწყობილი, რუხი ფერის კვადრებით, თხელ დუღაბზე. იმავე მასალისაა მოგვიანებით განახლებული ნაწილიც, მაგრამ ქვის დამუშავების ხარისხი აქ რამდენადმე დაბალია და წყობაც — განსხვავებული. შესასვლელი ჩრდილოეთი კედლის დასავლეთ ნაწილშია. კარს ორივე მხრიდან ბრტყელი გადახურვა აქვს. ეკლესია უაფსიდოა, აღმოსავლეთით დასრულებულია სწორი კედლით, რომელის შუაშიც სწორკუთხოვანი სარკმელია გაჭრლი. სარკმელს საფეხურებად დამუშავებული რაფა აქვს. რაფა და წირთხლების თითქმის ნახევარი თავდაპირველ წყობაშია მოქცეული. ხოლო გარეგანი ლიობი, რომელიც ზემოთკენ ვიწროვდება, განახლებულ ნაწილშია გამოყვანილი. ამავე ნაწილშია დანარჩენი ორი სარკმელიც. რომლებიც ერთმანეთის მოპირდაპირედ გრძივ კედლებშია გაჭრილი. აღმოსავლეთით გრძივი კედლების თავდაპირველ ნაწილს (სიმაღლე — 1,5–1,7 მეტრი) აუყვება მარტივი პილასტრების წყვილი, რომლითაც საკურთხევლის სივრცეა გამოყოფილი. მათ ზემოთ, განახლებული კედლების ნაწილები გლუვია — პილასტრების გარეშე. ფასადებზე მხოლოდ შესასვლელის არქიტრავი და აღმოსავლეთი სარკმელია გაფორმებული. არქიტრავზე გამოსახულია მშვილდისებრი ფორმის რელიეფური რკალი, რომელიც კაუჭისმაგვარი ბოლოებითაა დასრულებული. სარკმლის ძირი ამოკვეთილია კედლის წყობაში თავდაყირა ჩადგმულ სწორკუთხა ქვაში, რომელზეც ორმაგი ლილვით ჰორიზონტალურგადანაკეცებიანი ნახევარწრეა გამოსახული. სარკმლის გადამხურავ ქვაზე ნახევარწრიული თავსართია გამოყვანილი. მას ზემოდან ევლება რვიანების მსგავსი ორნამენტული ზოლი. 

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ხურთისის კვირეძლის ხატი

**ხურთისის კვირეძლის ხატი** — საკულტო ძეგლი, დგას სოფელ ხურთისის ჩრდილო-დასავლეთით, კლდის ძირში. ნაგებობა ოთხკუთხა პრიზმის ფორმის მასიური ნაგებობაა. ნაშენია ფიქლითაა და მოწითალო ფერის ქვით. წყობა მშრალია. მთავარი ფასადი სამხრეთ აღმოსავლეთითაა. ამავე კედელშია მოწყობილი ოთხკუთხა ღრმა თახჩა. მის ზემოთ წყობაში ჩამაგრებულია რკინის ჯოხი რომელზეც ორი ზარია ჩამოკიდებული. აქვეა ჩატანებული ქვაში გამოკვეთილი ჯვარიც. ხატს სამი მხარე შეთეთრებული აქვს. ხატი აქ მცხოვრები ყველა გვარის სალოცავია. დღეობა იმართება აღდგომის მესამე კვირას. კვირეძალს ავედრებენ ბავშვებს და პატარძალს. საკლავს კლავს მხოლოდ ის ვისაც ბავშვი ჰყავს ავად. მიაქვთ გატეხილი ქადა და სასმელი. ხატს აქვს საყანე მიწა, რომელსაც მორიგეობით ამუშავებენ.
 
## ლიტერატურა
*

კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კვირეღვთიშვილი

**კვირეღვთიშვილი** *კვირაცხოველი, კვირაძალი, ქალთა ხატი* — საკულტო ძეგლი დგას ფხელშედან სამხრეთით, კლდეზე. ნაგებია ფიქლით. წყობა მშრალია. 

ხატი შედგება სხვადასხვა დონეზემდგარი ერთმანეთზე მიდგმული ორი ნაგებობისგან. ორივე შენობა თითქმის მთლიანად დანგრეულია. ზედა ნაგებობის კედლებიდან მხოლოდ ფრაგმენტებიღაა შემორჩენილი. ჩრდილოეთ კედელი მომრგვალებული ჰქონია. ქვედა ნაგებობა (ეკლესია) ზედას სამხრეთიდან აკრავს. შენობა გარედან ოთხკუთხა ფორმისაა. შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. ზღურბლი გათლილი, მასიური ქვისაა. შესასვლელს გარედან კიბე ჰქონია. შიგნით აღმოსავლეთ კედელი მომრგვალებულია, რომლის ძირში, მთელ სიგრძეზე, ქვის სკამებია მოწყობილი. ჩრდილოეთ კედელში ერთი თახჩაა. ინტერიერში დევს ორი ოთხკუთხა ქვა. მათგან ერთს შუაში ოთხკუთხა ღრმული აქვს. მეორეზე კი რკალია ამოკვეთილი. ხატს შემოვლებული აქვს ბაზალტის ქვით ნაგები გალავანი, რომელიც მჭიდროდ ეკვრის ლდეს. გალავნის შიგნით ხატის სათიბია. კვირეღვთიშვილში ამაღლებას გადიოდნენ მხოლოდ ქალები და ხატს შესთხოვდნენ ჯანმრთელობას, ვაჟიანობას, ოჯახის სიკეთესა და ბედნიერებას. 

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
გველეთის კოშკი და კოშკური სახლი

**გველეთის კოშკი და კოშკური სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის სოფელ გველეთში. ორივე ნაგებობა მდინარე დევდარაკის მარცხენა ნაპირზე დგას. ნაგებობები თარიღდება XVI საუკუნით. 

კოშკი გეგმით კვადრატულია (4X4 მეტრი), ზემოთკენ შევიწროებული. იგი ნაგებია ნატეხი ქვით, მისი ფასადის ქვები გათლილია. შემორჩენილია სამი სართული. კოშკის ზედა ნაწილი, სართულშუა ხის გადახურვები და ჩრდილოეთ-დასავლეთის კუთხე ჩამონგრეულია. თაღოვანი შესასვლელი გაჭრილია მეორე სართულის აღმოსავლეთის კედელში. კოშკის პირველი სართული ყრუკედლებიანი დამხმარე სათავსია. მასში მოხვედრა მეორე სართულის იატაკიდან შეიძლებოდა. მეორე და მესამე სართულის კედლებში სათოფურებია. მესამე სართულზე აღმოსავლეთით ერთი მცირე თაღოვანი სარკმელიცაა. კოშკის კუთხეები შიგნით მთელ სიმაღლეზე გამაგრებულია ყოველ 0,5 მეტრზე გარდიგარდმო ჩასმული ქვის ბრტყელი ფილებით. 

კოშკური სახლი სამსართულიანია, სიდიდით ორჯერ აღემატება კოშკს. სახურავი, სართულსშორის გადახურვები და ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთის კუთხე ჩამონგრეულია. შესასველელი მესამე სართულზეა, ჩრდილოეთით. პირველი და მეორე სართულის კედლებში პატარა ნიშებია. მესამე სართულის კედლებში რამდენიმე სარკმელ-სათოფურია გაჭრილი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის კოშკები
ფანშეტის კოშკი

**ფანშეტის კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ფანშეტის ჩრდილოეთ განაპირას, პიტალო კლდეზე. თარიღდება განვითარებული შუა საუკუნეებით.

1995 წელს, აღადგინა სპეციალური სამეცნიერო სარესტავრაციო საწარმოო სახელოსნომ (პროექტის ავტორები ნ. მინდორაშვილი, ა. შავერდაშვილი). კოშკი სათავდაცვო-სასიგნალოა, ხეობის საფორტიფიკაციო ნაგებობის სისტემის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ნაწილია. კოშკი ოთხსართულიანია, გეგმით კვადრატული (4,3x4,3 მეტრი), ზემოთკენ თანდათან ვიწროვდება. ნაგებია სხვადასხვა ზომისა და ფორმის ტლანქად დამუშავებული ქვით. გარეთა კუთხეებში და კონსტრუქციულ ნაწილებში გამოყენებულია თლილი ქვიშაქვა. კოშკის ქვედა ნაწილი ყრუ მასივია. შესასვლელი ჩრდილო-დასავლეთიდანაა, პირველ სართულზე, მიწიდან 4 მეტრის სიმაღლეზე. მოგვიანებით შესასვლელის დასაცავად ამ მხრიდან კედლის მთელ სიგანეზე, მიუშენებიათ ვიწრო და მაღალი, ცალკალთა, საფეხურებიანი სახურავით გადახურული ნაგებობა, რომელსაც კარი მიწის დონეზე, ჩრდილო-დასავლეთის კედლის შუა ნაწილში აქვს. მინაშენის შიგნით, დასავლეთ ნაწილში ქვის კიბეა, რომელიც კოშკის შესასვლელს ადგება. შენობის პირველი სართულის კვადრატული სივრცე თხელი, მოგრძო ქვებით თარაზულადაა გადახურული. გადახურვა გადაჯვარედინებულ ორ საბჯენ თაღს ეყრდნობა, თაღები-პილასტრებს. გადახურვის სამხრეთის კუთხეში, მეორე სართულზე ასასვლელად დატოვებულია რვაგვერდა ხვრელი. მეორე სართული, დანარჩენ სართულებთან შედარებით, ოდნავ მაღალია. გადახურვა აქაც თარაზულია. ეყრდნობა გადაჯვარედინებულ ორ საბჯენ თაღს, რომლებიც უშუალოდ კედლიდან იწყება. კედლებში გაჭრილია თითო პატარა თაღოვანი სარკმელი. გადახურვაში დატოვებულია მესამე სართულთან დამაკავშირებელი ხვრელი. მასთან დასავლეთ კუთხეში მოწყობილი ქვის კიბე ადის. მესამე სართული თავისებურადაა გადაწყვეტილი. სართულის ოთხივე კედელში, იატაკიდან 1,5 მეტრ სიმაღლეზე, განლაგებულია ერთმანეთისაგან თანაბრად დაცილებული რვა-რვა მცირე ზომის კვადრატული სათვალთვალო ხვრელი. გადახურვაში აქაც ხვრელია დატოვებული, საიდანაც მისადგმელი კიბით კოშკის მეოთხე სართულზე — ბანზე ვხვდებით. ბანი შემოზღუდულია კედლით (სიმაღლე: 2 მეტრი). ოთხივე კედლის შუაში (მთელ სიმაღლეზე) თითო ფართო ღიობია. ღიობების ქვემოთა ნაწილში თითო სალოდეა. კოშკის ოთხივე კუთხეზე და ღიობების ნაპირებზე დგას თითო წვეტიანი ქვა (სიმაღლე 0,5 მეტრი). 

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის კოშკები
ხურთისის კოშკი

**ხურთისის კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სოფელ ხურთისის განაპირას, მთის ფერდობზე, პატარა კლდოვან გამონაშვერზე. თარიღდება XVI საუკუნით.

კოშკი ზურგიანია და ხევის სათავდაცო სასიგნალო სისტემაში ერთ-ერთი მთავარი ადგილი უჭირავს.  ნაგებია ერთმანეთთან მჭიდროდ მორგებული მოზრდილი ნატეხი ქვით. ქვებს შორის არეები ამოვსებულია ბათქაშის სქელი ფენით, ამის გამო კედლები გლუვია და მოთეთრო-მოყვითალო ფერის. კოშკი ნაწილობრივ კლდის მასივზეა აგებული. სამხრეთით და აღმოსავლეთით ცოკოლოზე დგას, ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხე კი გამაგრებულია ქვის წყობით. შემორჩენილია ხუთი სართული. კოშკის ქვედა ნაწილი ამოვსებულია. შესასვლელი პირველ სართულზეა - აღმოსავლეთიდან, ხუთიოდე მეტრის სიმაღლეზე. კარი თაღოვანი ყოფილა. კარის წინ ქვის გრძელი შვერილია. პირველი სართულის სამხრეთის მხარეს ორი სარკმელია, დასავლეთით - ერთი სათოფური. სათოფურის მარჯვნივ წირთხლზე ირემია გამოსახული, ჩრდილოეთ კედელზე - მხედარი. გამოსახულებები სქემატურია. შესრულებულია სამშენებლო დუღაბით და კოშკის თანადროულია. მეორე და მესამე სართულებზე თითო სარკმელია და ორ-ორი სათოფური. მეოთხე სართულზე, აღმოსავლეთ კედელში, სწორკუთხა კარია, რომელიც ხის აივანზე გადიოდა. ამ  სართულზე სამი სათოფურია გაჭრილი. მეხუთე სართულის აღმოსავლეთ, ჩრდიოლოეთით და სამხრეთის მხარეს ფართო გადაუხურავი ღიობებია, რომლებიც გადიოდა ქვის კონსულებზე დაყრდნობილ აივანზე. დასავლეთით კედლებში დატანებულია ასეთივე აივანზე გასასვლელი ვიწრო სწორკუთხა კარი.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის კოშკები
ხურთისის ნათლისმცემლის ხატი

**ხურთისის ნათლისმცემლის ხატი** — საკულტო ძეგლი, დგას სოფელ ხურთისის სამხრეთ აღმოსავლეთით ადგილ ტყეთანაში, ბორცვზე. ხატი ოთკუთხა ფორმის ვიწრო და მაღალი ყრუ მასივია დგას ლოდზე ნაშენია რიყის ქვითა და ფიქლით მთავარი ფასადი სამხრეთ აღოსავლეთითაა ამავე მხარეს კედელში მოწყობილია ღრმა სასანათლე თახჩა ნაგებობას თავზე ადევს ქვის ჯვარი ფასადი შეთეთრებულია.

## ლიტერატურა 
*

კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ხურთისის პეტრე-პავლეს ახალი ხატი

**ხურთისის პეტრე-პავლეს ახალი ხატი** — საკულტო ძეგლი, დგას ხურთისიდან დასავლეთით, ძველი ხატიდან სამხრეთით. ნაგებობა გეგმით ოთკუთხაა, ვიწრო, მაღალი, მასიური. ნაშენია ბაზალატის, ფიქლისა და რიყის ქვით. გამოყენებულია მთის ბროლიც. წყობა მშრალია. შენობის მთავარი ფასადი აღმოსავლეთითაა. ამავე მხარესაა მოწყობილი სასანათლე თახჩაც. კედელი შეთეთერებულია. ხატს თავზე ადევს ცილინდრული ქვა, მასზე დადგბულია ფართომკლავებიანი ჯვარი. ხატის ჩრდილოეთით სამსხვრეპლოა.

## ლიტერატურა 
*

კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ხურთისის პეტრე-პავლეს ძველი ხატი

**ხურთისის პეტრე-პავლეს ძველი ხატი** — საკულტო ძეგლი, დგას სოფელ ხურთისიდან დასავლეთით. სალოცავი გეგმით ოთხკუთხა, სვეტის მსგავსი ნაგებობაა, მასიური. ნაშენია დიდი გათლილი ქვით. მთავარი ფასადი დასვლეთითაა. ამ მხარეს მოწყობილია ღრმა ოთხკუთხა თახჩა. თახჩა და აღმოსავლეთ კედელი შეთეთრებულია. ხატის თავზე, ქვის ოთხკუთხა ბაზისზე, ერთიმეორეზე დევს ორი ქვა, ამათგან ერთ-ერთზე ჯვარია გამოსახული.

## ლიტერატურა 
* 

კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ქაშეტა

**ქაშეტა** — საკულტო ძეგლი, მდებარეობს სოფლიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ტყეთანაში, ბორცვზე. ხატი ოთხკუთხა პრიზმის მსგავსი ყრუ ნაგებობაა, რასაც  სამხრეთ-დასავლეთი კუთხე მომრგვალებული აქვს. ნაშენია რიყის დიდი ქვით, წყობა მშრალია. სამხრეთ კედელში, მიწის პირას მოწყობილია ოთხკუთხა თახრჩა. ქაშეტობას დღესასწაულობენ გაზაფხულზე, კვირა დღეს.

## ლიტერატურა 
*

კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
გველეთის პირველი სამაროვანი

**გველეთის პირველი სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს სოფელ გველეთის ჩრდილოეთით, 0,8 კილომეტრზე, მდინარე თერგის მარცხენა ნაპირზე, მაღალი კლდის ძირას. თარიღდება VI საუკუნის მიწურულით და VII საუკუნით დასაწყისით.

1991 წელს, სამაროვანი შეისწავლა არქეოლოგიური კვლევების ცენტრის აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის რაზმმა (ხელმძღვანელი დ. მინდორაშვილი). გაითხარა 16 ინდივიდუალური და კოლექტიური სამარხი. სამარხები ნაგებია ქვიშაქვისა და ფიქლის დაუმუშავებელი ან ნაწილობრივ დამუშავებული ფილებით. დამხრობილია აღმოსავლეთიდან დასავლეთისკენ. სამარხების ძირი მიწატკეპნილია, ზოგიერთი მოგებულია ქვის ფილებით. მიცვალებულები დაკრძალული არიან პირაღმა გაშოტილი, ხელები ტანის გასწვრივ, თავით დასავლეთით. ზოგი მიცვალებული პირაღმაა გაშოტილი, გადაჯვარედინებული ფეხებით, თავით დასავლეთისკენ. სამაროვანში აღმოჩნდა რკინის შუბისპირები, დანები, რკინის, ბრინჯაოს და ვერცხლის ფიბულები, აბზინდები, ბალთები, ბეჭდები (მათ შორის — სასანური გემებით შემკული), ბრინჯაოს სამაჯური, ბრინჯაოს და ვერცხლის საყურეები, დიადემები, ბრინჯაოს სარკე, საკიდი ცხენოსნის გამოსახულებით, მინის, პასტის, სარდიონის, ქარვის, მთის ბროლის, გიშირის და სხვა მასალებისგან დამზადებული მძივები. მათგან ბევრია ინკრუსტირებულიც. სამარხებში გამოვლინდა ჩალისფრად და შავად გამომწვარი ხელადები, ბრინჯაოს ფიალა, კავადის (488-531 წლები) ვერცხლის მონეტა და სხვა. ზოგიერთ სამარხში დაფიქსირდა შალისა და აბრეშუმის ქსოვილის ნაშთები. გათხრებისას მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა ინახება არქეოლოგიური კვლევების ცენტრის დუშეთის არქეოლოგიურ ბაზაში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
გველეთის მეორე სამაროვანი

**გველეთის მეორე სამაროვანი** *(„გიგიას სათიბის“)* — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს სოფელ გველეთის ჩრდილოეთით, 5 კილომეტრზე, მდინარე თერგის  მარჯვენა ნაპირას, ადგილ „არკასთან“, საქართველოსა და ჩრდილოეთ კავკასიის სასაზღვრო რაიონში, რამაც განაპირობა აქ მოპოვებული არქეოლოგიური მასალის მსგავსება ამ ქვეყნების არქეოლოგიურ მონაპოვართან. სამაროვანი თარიღდება IX საუკუნით.

1966 წელს, შეისწავლა ივანე ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი ლ. წითლაძე). გათხრილია 16 ორ სართულად განლაგებული ქვის სამარხი. სამარხები ნაგები იყო შავი ფიქლით. მათგან ინვენტარიანი იყო ქვედა სართულის ექვსი სამარხი. სამარხებში აღმოჩნდა: თიხის ჭურჭელი, რკინის დანები, ბრინჯაოს კოვზი და აბზინდები, მშვილდსაკინძები, შავი მინის გრეხილი სამაჯური, ვერცხლის თვალბუდიანი ბეჭდები, ვერცხლისავე ორი არაბული (იემენური) მონეტა (IX საუკუნე), მინის სასმისი და სხვა.

1972 წელს, ამავე ინსტიტუტის ჟინვალის არქეოლოგიური ექსპედიციის ხევის რაზმმა (ხელმძღვანელი გ. ღამბაშიძე) სამაროვანზე 38 სამარხი გათხარა. სამარხები ორ- სამ სართულადაა განლაგებული და ინდივიდუალურია. დამხრობილია აღმოსავლეთიდან დასავლეთისკენ. მიცვალებულების უმრავლესობა დაკრძალულია თავით დასავლეთისკენ, ზოგი აღმოსავლეთისკენ. ნაწილი პირაღმაა გაშოტილი, ნაწილი კი გვერდზე, ხელფეხმოხრილი. ინვენტარი სიმდიდრით გამოირჩეოდა ორ სამარხში. აქ გამოვლინდა: ბრინჯაოს სამაჯურები, ილარი, ბეჭდები და ღილები, რკინის დანა და ცული, ვერცხლის ღილები და სარკეები, ოქროს მტევნისებრი საყურე, თიხის წურჭელი, მინის ჭურჭელი და ბეჭდები, სხვადასხვა ფორმის სარდიონისა და მინის მძივები, მათ შორის მრავლადაა ინკრუსტირებული.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ხურთისის ციხე-სახლი

**ხურთისის ციხე-სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ხურთისის ძველ უბანში, კლდოვანი მთის ფერდობზე. თარიღდება XVIII საუკუნით.

სახლი სამსართულიანია, ჩრდილოეთი ნაწილი ფერდობშია შეჭრილი და სართულებიც ერთიმეორეს მიმართ ქანების შესაბამისადაა განლაგებული, ამის გამო სამივე სართული სხვადასხვა სიღრმისაა. შენობა გეგმით სწორკუთხაა, ნაგებია ქვით. ფასადებზე გამოყენებულია რუხი, ყავისფერი და მოწითალო თლილი ქვებით. სარკმლებსა და სათოგურებზე მონაცრისფრო ქვიშაქვაა. შესასვლელი დასავლეთიდანაა, მეორე სართულზე. პირველი სართული გაყოფილია ორად ერთ სათავსს საქონლის სადგომად იყენებდნენ, საქონელი მეორე სართულიდან პანდუსით ჩაჰყავდათ. მეორე - საჭურვლის შესანახი საიდუმლო სათავსი იყო. ახლა აქ ჭირნახულს ინახავენ. ამ სათავსში ჩასასვლელიც მეორე სართულიდანაა. ორივე სათავსის სამხრეთ კედელში სარკმელ-სათოფურებია გაჭრილი.

მეორე სართული რომელასაც ზამთარში საცხოვრებლად იყენებდნენ, ყველაზე დიდია. ადრე იგი ერთანი ყოფილა, ამჟამად ტიხრებით ოთხადაა გაყოფილი. სამხრეთ კედელში ოთხი სარკმელ-სათოფურია, დასავლეთისაში — ორი. სარკმლებს ქვის კიბისებრი რაფები აქვს. პირველი და მეორე სართულის გადახურვები ეყრდნობა პირველ სართულიდან ამოყვანილ ქვის ორ სწორკუთხა ბურჯსა და ქვის ბალიშებით დასრულებულ ხის ხუთ სვეტს, რომლებზეც გადებულია დიდი მორი. ჩრდილოეთით კედლის შუაში მეორე და მესამე სართლების დამაკავშირებელი კიბეა. 

მესამე სართლი ქვედა სართულებზე ვიწროა და ფერდობისკენაა გაწეული. წინ პარაპეტით შემოსაზღვრული ბანი აქვს. შედგება გრძივი მიმართლებით განლაგებული სამი ნაწილისგან. შუაში ტამბურია, რომელშიც მეორე სართულიდან ქვის კიბე ამოდის, გვერდებზე კი — თითო მოზრდილი ოთახი. ბანის მხარეს ორივე ოთახს ორ-ორი ფართო დაბალი სწორკუთხა სარკმელი აქვს. ადრე მათ ადგილას ქვედა სართულების მსგავსი სარკმლები ყოფილა, რომლებიც მოგვიანებით გაუგანიერებიათ. ბანზე კარი ტამბურიდან გამოდის. ტამბური ორივე ოთახს თითო სწორკუთხა კარით უკავშირდება. 

## ლიტერატურა 
*

კატეგორია:ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები