იანიკულუმის კედელი

300px|მინი
300px|მინი
**იანიკულუმის კედელი** () — თავდაცვითი კედლების მონაკვეთი, რომელიც 1643 წელს პაპმა ურბან VIII-მ ააშენა ლეონინის კედლის (რომელიც იცავდა ვატიკანის ბორცვს) დასრულების მიზნით და მდინარე ტიბრის მარჯვენა ნაპირზე მდებარე რომის ტერიტორიის უკეთ დასაცავად.

## ისტორია
ამ გამაგრების საჭიროება, რომელიც უზრუნველყოფდა რომში შეღწევის პრევენციას სამხრეთ-დასავლეთი მხრიდან, გამომდინარეობდა კონფლიქტიდან ორ კეთილშობილ რომაულ ოჯახს შორის, ბარბერინებსა და ფარნეზეებს შორის, რაც გამოწვეული იყო ეკონომიკური ინტერესებითა და პირველთა ექსპანსიური პოლიტიკით მეორეთა წინააღმდეგ. ომის საბაბი, რომელიც ოსტატურად მოაწყო თავად ურბან VIII-მ, იყო ბარბერინებისთვის კასტროსა და რონჩილიონეს საჰერცოგოს (ამჟამად ვიტერბოს პროვინციაში) ეკონომიკური გადასახადის გადაუხდელობა, რომელსაც მართავდა ოდოარდო I ფარნეზე, პარმისა და პიაჩენცას ჰერცოგი, რომელსაც მხარს უჭერდა ვენეცია, რიშელიეს საფრანგეთი და ტოსკანის დიდი საჰერცოგო.

1641 წლის ზაფხულში პაპი პირადად, 15,000-კაციანი არმიითა და არტილერიით, გაემართა საჰერცოგოს წინააღმდეგ, დაიპყრო მისი ტერიტორია და ქალაქი კასტრო. სინამდვილეში, ეკონომიკური ინტერესების უკან იმალებოდა პოლიტიკური საკითხები, ისევე როგორც მეტოქე ოჯახებს შორის ერთგვარი შუღლი. ურბანიც ელოდებოდა მხოლოდ საბაბს ნაპერწკლის გასაჩენად.

„კასტროს ომს“, ჩართული ძალების გამო, შეეძლო საფრთხე შეექმნა ასევე წმინდა საყდრისთვის, ბარბერინების ოჯახისა და მათი საკუთრებისთვის რომში. ქალაქი, მიუხედავად ადეკვატური დაცვისა, მაინც სახიფათოდ იყო გამოფენილი იანიკულუმის მხრიდან (თანაც, მეტისმეტად ახლოს ვატიკანთან) ვინაიდან ამ მხარეს, კედელი, რომელიც ადრე იმპერატორმა ავრელიანემ ააშენა, ვეღარ უზრუნველყოფდა ეფექტურ დაცვას.

სამუშაო დაევალა მარკანტონიო დე როსის, საკმაოდ უცნობ არქიტექტორს, რომლის დანიშვნას, სავარაუდოდ, ხელი შეუწყო მისმა მეგობრობამ გავლენიან ოლიმპია მაიდალკინისთან. გამოკვლევები დაიწყო 1641 წელს, მშენებლობა მომდევნო წლის ბოლოს და 1643 წელს სამუშაო დასრულდა.

ახალ კედლის მშენებლობით, რომელიც იანიკულუმის დასავლეთ მხარეს აღიმართა, სერიოზული ცვლილებები მოჰყვა ადრინდელ თავდაცვით სტრუქტურებს; კერძოდ, ავრელიანის კედლების მთელი მონაკვეთი მდინარის ამ მხარეს დაანგრიეს, რადგან ის ახალ პერიმეტრში მოექცა. იმავე მიზეზით, ლეონინეს კედლის ბასტიონი, რომელიც აშენებული იყო ანტონიო და სანგალო უმცროსის მიერ კარიბჭე სანტო სპირიტოსთან ახლოს, ისევე როგორც თავად კარიბჭე, ახლა თითქმის უსარგებლო გახდა; სეტიმიანის კარიბჭეც ასევე უფუნქციო გახდა, ხოლო კარიბჭე პორტუენსისი, რომელიც 453 მ-ის (1,486.2 ფუტის) სიგრძის იყო  ახალი კედლიდან, დაანგრიეს ავრელიანეს მონაკვეთთან ერთად და ჩაანაცვლეს ახალი პორტა პორტეზეთი ჩრდილოეთით. ერთადერთი სტრუქტურა, რომელმაც შეინარჩუნა თავისი ფუნქცია, იყო სან პანკრაციოს კარიბჭე, სადაც ახალი კედელი თითქმის ემთხვეოდა ძველ ავრელიანეს სტრუქტურას.

საბოლოოდ, ახალ კედელში მხოლოდ ერთი კარიბჭე აშენდა ნულიდან. 1644 წელს დასრულებული პორტა პორტეზე აჩვენებს პაპ ინოკენტ X-ის გერბს, ურბან VIII-ის მემკვიდრისას, რომელიც ამასობაში გარდაიცვალა. აქედან, ყოფილი ქუჩის გაგრძელებით, იწყება ქუჩა პორტუენსისი, რომელიც მანამდე პორტუენსისის კარიბჭიდან გამოდიოდა, ცოტა სამხრეთით.

ურბანის შიშების მიუხედავად, კედელს ორი საუკუნის განმავლობაში არ დასჭირვებია სერიოზული საფრთხის გამკლავება, სანამ 1849 წელს ის არ გახდა ბრძოლების ერთ-ერთი მთავარი არენა გენერალ უდინოს ფრანგულ არმიასა (რომელიც პაპს ეხმარებოდა, და რომელიც ქალაქზე საერო ხელისუფლების დაკარგვის პირას იდგა) და მე-2 რომის რესპუბლიკის მილიციას შორის.

პირველი შეტაკება, 1849 წლის 29 აპრილს, მოხდა ძველი და ახალი ქუჩა ავრელიის გადაკვეთაზე; მეორე დღეს ფრანგული ჯარები გაემართნენ ანჯელიკის კარბჭისა და კავალეჯერის კარიბჭისაკენ, მაგრამ, მთელი გზის მანძილზე სან პანკრაციოს კარიბჭემდე, დამცველებმა, კედლების უკან თავშეფარებულებმა, სერიოზულად შეაფერხეს ფრანგები. ხიშტების მორგებამ და შემდეგ გარიბალდის მეთაურობით მოქმედი ჯარების წინააღმდეგობამ სან პანკრაციოს ბაზილიკის ტერიტორიაზე აიძულა თავდამსხმელები უკან დაეხიათ.

მეორე ბრძოლა, ვილა პამფილისა და სან პანკრაციოს კარიბჭის იმავე ტერიტორიაზე, დაიწყო 2-3 ივნისის ღამეს. მთელი დღის განმავლობაში გამართული ბრძოლის შემდეგ, უწყვეტი შემობრუნებებითა და ორივე მხარეს მსხვერპლის მაღალი რიცხვით, ფრანგებმა გაიმარჯვეს, მაგრამ კედლებმა გაუძლეს და დამცველები არ დანებდნენ.

თუმცა, ურბანის კედლები აშენებული იყო XVII საუკუნის არტილერიის წინააღმდეგ და ორი საუკუნის შემდეგ, ცეცხლის სიმძლავრე საკმაოდ განსხვავებული იყო. მართლაც, სან პანკრაციოს მარცხნივ კედლებში რვა ნახვრეტის გაკეთებისა და თავად კარიბჭის განადგურების შემდეგ, 21-22 ივნისის ღამეს ფრანგებმა კედლებზე გადაიხედეს. სასოწარკვეთილმა წინააღმდეგობამ მთელ ტერიტორიაზე ისინი გააჩერა 30 ივნისამდე, როდესაც ზავი გაფორმდა. 3 ივლისს ისინი რომში შევიდნენ.

კედლის შემდგომი რეკონსტრუქციის ნიშნები დღემდე ჩანს, განსაკუთრებით იმ მონაკვეთში, რომელიც ვიალე დელე მურა ჯანიკოლენსის გასწვრივ მიდის, ქუჩა ფრატელი ბონეთან გადაკვეთამდე (მაგრამ ასევე მის მიღმაც). პაპმა პიუს IX-მ, როგორც კი გაამყარა საკუთარი პოზიცია, სწრაფად აღადგინა კედლის დაზიანებული მონაკვეთი, როგორც ამას რამდენიმე ქაღალდი გვიჩვენებს.

იგივე ტერიტორია სან პანკრაციოს კარიბჭის მარცხნივ გახდა კიდევ ერთი ბრძოლის ადგილი, 1870 წლის 20 სექტემბერს, გენერალ ნინო ბიქსიოს ჯარებსა და პაპის დამცველებს შორის; მაგრამ ბერსალიერები იმავე დროს შევიდნენ პიას კარიბჭეში, და პაპის ჯარები დანებდნენ მანამ, სანამ არტილერია კედელს კვლავ გაანადგურებდა.

## განლაგება
პორტეზეს კარიბჭის ტერიტორია, მხოლოდ რამდენიმე მეტრში ამჟამინდელი სუბლიჩიოს კარიბჭიდან, არის ყველაზე დაბალი მთელ განლაგებაში. იანიკულუმის ბორცვისკენ აღმასვლა იწყება მალევე, ნაწილობრივ მიწის დონის ამაღლების გამო. XVII საუკუნის ბოლოსა და XVIII საუკუნის დასაწყისში, მთელი ეს ტერიტორია გახდა სხვადასხვა დასახლების ცენტრი, რომლებიც მნიშვნელოვანი იყო მდინარის ტრანსპორტირებისთვის. სწორედ კარიბჭეს შიგნით აღმოცენდა რიპა გრანდეს პორტი, რომელიც იყო ტიბრის მთავარი ნავსადგური, ძველი ემპორიუმის წინ, ხოლო მის გარეთ, 1714 წელს, პაპმა კლემენტ XI-მ ააშენა ახალი „პაპის არსენალი“, რომელიც გამოიყენებოდა პაპის სამდინარო სავაჭრო ფლოტის შენახვისთვის. არსენალი მოქმედებდა XIX საუკუნის ბოლომდე, როდესაც ტიბრის ჯებირების მშენებლობამ შეწყვიტა ნებისმიერი საქმიანობა, რომელიც დაკავშირებული იყო მდინარესთან. პორტის ერთადერთი გადარჩენილი მოგონებაა ორი პანდუსი, რომლებიც მდინარისკენ ეშვება.

ჩრდილო-დასავლეთით მოკლე მონაკვეთის შემდეგ, კედელი მართ კუთხეს ქმნის სამხრეთ-დასავლეთით და არაწრფივად გრძელდება ვიალე დელე მურა პორტუენსის გასწვრივ ლარგო ბერნარდინო და ფელტრემდე, სწორედ იქ, სადაც სავარაუდოდ ის კვეთდა ძველ ავრელიანეს განლაგებას. ამ მონაკვეთის გასწვრივ ჩანს ურბან VIII-ის სამი გერბი, სადაც კედელი განსაკუთრებით მაღალი არ არის მიწის დონის ამაღლების გამო. ისინი დაიდგა 1644 წელს, როდესაც პაპი უკვე გარდაცვლილი იყო.

ცხადია, არაფერია შემორჩენილი იმ ბასტიონიდან, რომელიც იქ იყო აღმართული, სადაც ახლა ტრასტევერეს გამზირი გადის - გახსნილი უმბერტო I-ის მეფობის დროს; კედელი კვლავ ჩანს, აურელიო საფის აღმართის გასწვრივ, თუმცა საკმაოდ დეგრადირებულია. პირველი მარცხენა მოსახვევის პირდაპირ არის გვირაბი, რომელიც კედლის ქვეშ არის გათხრილი და ომის პერიოდში საჰაერო თავდასხმისგან თავშესაფრად გამოიყენებოდა.

კედელი განაგრძობს აღმასვლას და საფის მოედნის ბოლოს, ვიწრო მოსახვევთან, ჩანს ბრმა თაღი, სავარაუდოდ გამოყენებული, როგორც გვირაბი მეორე მხარეს გადასასვლელად. სამხრეთით კიდევ ერთი მოკლე მონაკვეთის შემდეგ, კედელი უეცრად უხვევს მარჯვნივ,კუთხეში არის საკმაოდ დაზიანებული წარწერა, სარესტავრაციო სამუშაოების მოსაგონრად:

“PIUS IX PONTIFEX MAXIMUS
PROPUGNACULUM
INNOCENTIO X P M EXTRUCTUM
ANGULIS PRORUENTIS LABE[…]
FATISCENS
NOVA MOLITIOE
A FUNDAMENTIS RESTITUTUS IUSSIT
ANNO MDCCCLXI
IOSEPHO FERRARI PREF. AER.”
                            
ფირფიტის გვერდით, აბრა:   

“S.P.Q.R.
MDCCCXLIX”

გვახსენებს 1849 წლის მოვლენებს. გარდა ამისა, კედლის მთელი მონაკვეთი აქედან სან პანკრაციოს კარიბჭემდე არის რესტავრაციის ნიშნების თანმიმდევრობა, მეტ-ნაკლებად ხილული, რომლებიც აშკარად გაგრძელდა სულ მცირე 1861 წლამდე, პაპ პიუს IX-ის ზემოთ ხსენებული წარწერის თანახმად.

ამ პირველი მონაკვეთის მთელ სიგრძეზე, ქუჩა ფრატელი ბონეთთან გადაკვეთამდე, კედლის შიდა მხარე შემოფარგლავს ვილა შარის ტერიტორიას და მხოლოდ ნაწილობრივ ჩანს, რადგან ზოგ ადგილას დაფარულია ჯებირით, რაც ძველი აგერის თანამედროვე მაგალითს იძლევა, სავარაუდოდ მსგავსს იმისა, რაც სერვიანის კედელთან არის. დაახლოებით შუა გზაზე არის ღია უკანა კარი, რომელიც ვილა შარის მეორეხარისხოვან შესასვლელად გამოიყენება. ამ შესასვლელში გავლა კედლის ფუძის გამორჩეული სისქის წარმოდგენას გვაძლევს.

მონაკვეთი, რომელიც იწყება მალევე, ფრატელი ბონეტის ქუჩაზე არსებული ორი თანამედროვე თაღის შემდეგ, რომლებიც საგზაო მოძრაობას უზრუნველყოფს, ყველაზე მეტად დაზიანდა 1848 წლის სამხედრო მოვლენებით, რაც აღნიშნულია ახლახან რესტავრირებული ორი ფირფიტით. პირველი ფირფიტა პაპმა პირველი რესტავრაციის შემდეგ მალევე დადგა და ის მოთავსებულია ოდესკალკისა და მასტაი-ფერეტის ოჯახების და რომის მუნიციპალიტეტის სამ გერბთან:

“AN. SAL. REP. MDCCCL
AUCTORITATE PII IX PONT. MAX
S.P.Q.R.
MOENIA IANICULENSIA
IN PERDUELLIBUS EX URBE
FRANCORUM VIRTUTE PROFLIGANDIS
QUI FATISCENTIA QUA DIRUTA
INSTAURAVIT REFECIT
VIRO PRINC, PRAES
PIETRO ODESCALCHI
LAURENTIO ALIBRANDI
INCENTIO PERICOLI
BARTOLOMEO CAPRANICA
JACOBO PALAZZI
ALEXANDRO TAVANI
BARTOLOMEO BELLI
IOANNE BAPT. BENEDETTI
JOSEPHO PULIERI
ALOISIO POLETTI ARCH.
VIII VIRI
URB CUR”

მეორე ფირფიტა, თითქმის სრულიად საწინააღმდეგო სტილით, თარიღდება საერო ხელისუფლების დაცემის უშუალოდ შემდგომი პერიოდით:

"IV GIUGNO MDCCCLXXI
S.P.Q.R.
DOPO VENTI ANNI
DA CHE L'ESERCITO FRANCESE
ENTRATO PER QUESTE LACERE MURA
TORNO' I ROMANI
SOTTO IL GOVERNO SACERDOTALE
ROMA LIBERA E RICONGIUNTA ALL'ITALIA
ONORA LA MEMORIA DI COLORO
CHE COMBATTENDO STRENUAMENTE
CADDERO IN DIFESA DELLA PATRIA"

კედლის უმაღლეს წერტილზე დომინირებს სან პანკრაციო, რომელიც 1854 წელს ხელახლა ააშენა არქიტექტორმა ვირჯინიო ვესპინიანიმ XIX საუკუნის სტილში, რომელსაც არაფერი აქვს საერთო იმ სტილთან, რომელიც კარიბჭეს ჰქონდა 1849 წლის მოვლენებამდე და არც ავრელიანეს კედლის ორიგინალურ სტილთან. ამჟამად კარიბჭე იზოლირებულად დგას, რათა გააიოლოს მოძრაობა.

დაღმართზე მომდევნო მონაკვეთი სრულიად განსხვავებულ მახასიათებლებს ავლენს, როგორც ისტორიის (მას არ განუცდია დაბომბვებითა და თავდასხმებით მიყენებული ზიანი), ისე ლანდშაფტის თვალსაზრისით (საკმაოდ ციცაბო ფერდობმა არ დაუშვა მშენებლობის შესაძლებლობა უშუალო სიახლოვეს).დელე მურა ავრელიეს მოედანი მიჰყვება კედელს საკმაოდ კლაკნილი გზით, ბასტიონების შესაბამისად.

პირველი ბასტიონის შემოვლის შემდეგ, კედელზე ჩანს ტრავერტინის ნაგებობა, საკმაოდ მაღალ პოზიციაზე, რომელიც შეიცავს წმინდა ანდრიას ქანდაკებას. ფირფიტის თანახმად, ეს არის ადგილი, სადაც წმინდანის თავი, რომელიც XV საუკუნიდან წმინდა პეტრეს ბაზილიკაში ინახებოდა, აღმოაჩინეს მას შემდეგ, რაც ის მიატოვა ქურდმა, რომელმაც ის მოიპარა: 

"ANDREAE APOSTOLO URBIS SOSPITATORI
PIUS IX PONT MAX
HIC UBI CAPUT EIUS FURTO ABLATUM REPERIT
MONUMENTUM REI AUSPICATISS. DEDIC. AN. MDCCCXLVII"

ურბან VIII-ის კედელი მთავრდება დაახლოებით 1 კმ-ის შემდეგ, რომელიც უერთდება პაპ პიუს V-ის მიერ 1568 წელს აღმართულ ბასტიონს ამჟამინდელი პალაცო დი პროპაგანდა ფიდეს ტერიტორიაზე, ლარგო დი პორტა კავალეჯერის წინ. ამ ბოლო მონაკვეთის მთელ სიგრძეზე - რომელიც მაინცდამაინც საინტერესო არ არის - გაფანტულია ურბან VIII-ის 12 გერბი და პიუს IX-ის 3 გერბი. სკვერის შესაბამის სექციაში, რომელიც შეიცავს ჯუზეპე გარიბალდის ძეგლს, არის ამოშენებული და საკმაოდ შეწეული უკანა კარი. აღმოჩენილია წარწერა 1849 წელს სან პანკრაციოს კარიბჭის ტერიტორიაზე ჩატარებული სარესტავრაციო სამუშაოების მოსაგონრად და კიდევ ორი წარწერა, რომლებიც ახსენებს პიუს IX-ის მიერ ჩატარებულ შემდგომ რესტავრაციებს; პირველი, დათარიღებული 1857 წლით, არ არის ადვილად წაკითხვადი:

"PROVIDENTIA PII IX PONT MAX
URBIS MOENIA
A PORTA NOVA PANCRATII HIEROMARTYRIS
AD PORTAM PETRI APOSTOLI PRINCIPIS
MONTIS IMPENDENTIS ALTITUDINE
AC TEMPORIS INIURIA FATISCENTIA
JOSEPHUS FERRARI ANTIST. URB. PRAEF. AERAR.
INSTAURANDA RETICIENDAQUE CURAVIT
AN. CHR. MDCCCLVII".

მეორე, დათარიღებული 1870 წლით, სავარაუდოდ ამ ტიპის უკანასკნელი არტეფაქტია, რომელიც საერო ხელისუფლების ეპოქას განეკუთვნება:

"PIUS IX PONT. MAX
MURI URBANIANI PARTEM
QUAM LABES COLLIS SUBSIDENTIS
EVERTERAT
A. FUND. REFECIT
ANNO CHR. MDCCCLXX
JOSEPHUS FERRARIO ANTIST. URB. PRAEF. AER."

## ლიტერატურა
* Mauro Quercioli, *“Le mura e le porte di Roma”*, Newton & Compton, Rome, 1982

## რესურსები ინტერნეტში
*

## სქოლიო
კატეგორია:რომის ღირსშესანიშნაობები