open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
რადამა I

**რადამა I** *დიდი* (დ. 1793 — გ. 27 ივლისი, 1828) — მადაგასკარის პირველი მმართველი, რომელიც აღიარებული იყო მადაგასკარის მეფედ (1810–1828) ევროპული სახელმწიფოს მიერ. ტახტზე ავიდა 17 წლის ასაკში მამისა და წინამორბედის, მეფე ანდრიანამპუანიმერინას გარდაცვალების შემდეგ. რადამას მმართველობისას, მისივე მოწვევით ევროპელებმა პირველად მოინახულეს იმერინის სამეფოს ცენტრალური მაღალმთიანი რეგიონი და დედაქალაქი ანტანანარივუ. მეფემ წაახალისა ლონდონის მისიონერული საზოგადოების წარმომადგენლები, რათა დაეარსებინათ სკოლები წარჩინებულთათვის, რომლებიც იყვნენ პოტენციური სამხედრო და სამოქალაქო მოსამსახურეები. მათ ასევე შემოიტანეს ქრისტიანობა და ასწავლიდნენ წერა-კითხვას ნათარგმნი ბიბლიის გამოყენებით. რადამა I-ის მმართველობისას გატარდა მრავალი პოლიტიკური და სოციალური რეფორმა, ბოლო მოეღო მონებით საერთაშორისო ვაჭრობას, რაც ტრადიციულად, იმერინის სამეფოს სიმდიდრის ძირითადი წყარო იყო. წარმატებული სამხედრო კამპანიების შედეგად შეძლო საკუთარი მმართველობის ქვეშ მოექცია კუნძულის ორი მესამედი. ალკოჰოლმა მისი ჯანმრთელობა საგრძნობლად დაასუსტა. გარდაიცვალა ნაადრევად, 35 წლის ასაკში 1828 წელს. ტახტზე შეცვალა მისმა მაღალი რანგის ცოლმა რანავალუნა I-მა.

## ლიტერატურა
* Dominique Ranaivoson, Madagascar : dictionnaire des personnalités historiques, Sépia, Saint-Maur-des-Fossés ; Tsipika, Antananarivo, 2011 (2e éd.), p. 121-122 (ISBN 978-2-84280-101-4)

## რესურსები ინტერნეტში
* კოლონიამდელი მადაგასკარის ისტორია

 
კატეგორია:იმერინის მონარქები
კატეგორია:დაბადებული 1793
კატეგორია:გარდაცვლილი 27 ივლისი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1828
კატეგორია:XIX საუკუნის აფრიკის მონარქები
ჟილ ანდრიამააცო

**ჟილ ანდრიამააცო** (; დ. 13 მაისი, 1919, ტოლანარო, მადაგასკარი — გ. 14 სექტემბერი, 1989, ანტანანარივუ, მადაგასკარი) — მადაგასკარელი პოლიტიკური და სამხედრო მოღვაწე. ეროვნული სამხედრო კომიტეტის ხელმძღვანელი  1975 წელს.  

## ბიოგრაფია 
დაიბადა 1919 წლის 13 მაისს. მონაწილეობდა მეორე მსოფლიო ომში საფრანგეთის შეიარაღებულ ძალებში. 1950-იან წლებში მონაწილეობდა ალჟირის წინააღმდეგ  ომში. სამხედრო სამსახურიდან გადადგა 1976 წელს ოფიცრის წოდებით. რიჩარდ რაციმანდრავას მკვლელობის შემდეგ სამხედრო დაჯგუფებასთან ერთად მოვიდა ხელისუფლების სათავეში. 1975 წლის 15 ივნისს გადადგა თანამდებობიდან დიდიე რაცირაკას სასარგებლოდ. 

გარდაიცვალა 1989 წლის 14 სექტემბერს გულის შეტევით. 

## იხილეთ აგრეთვე 
* მადაგასკარის პრეზიდენტი

## რესურსები ინტერნეტში
* ბიოგრაფია 

კატეგორია:მადაგასკარის პრეზიდენტები
კატეგორია:დაბადებული  13 მაისი
კატეგორია:დაბადებული 1919
კატეგორია:გარდაცვლილი  14 სექტემბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1989
ალბერტ ზაფი

**ალბერტ ზაფი** (; დ. 1 მაისი, 1927,  ამბილუბე, მადაგასკარი — გ. 13 ოქტომბერი, 2017, სენ-პიერი, საფრანგეთი) — მადაგასკარელი პოლიტიკური და სახელმწიფო მოღვაწე. მადაგასკარის პრეზიდენტი  1993-1996 წლებში.  

1992 წლის არჩევნებში პირველ ტურში მიიღო ხმების 45 %, მეორე ტურში კი 66,74 % და დაამარცხა მოქმედი პრეზიდენტი დიდიე რაცირაკა. 1993 წლის ივნისში მისმა მომხრეებმა ურავლესობა მოიპოვეს პარლამენტშიც. 1996 წელს რაცირაკას მომხრეებმა მოაწყვეს საპროტესტო დემონსტრაცია ზაფის ხელისუფლების წინააღმდეგ. ეროვნულმა ასამბლეამ მისი იმპიჩმენტის საკითხი დააყენა და 4 სექტემბერს უზენაესი სასამართლოც დაეთანხმა იმპიჩმენტს. 5 სექტემბერს გადადგა და დაინიშნა ახალი არჩევნები. 29 დეკემბერს გამართულ არჩევნების მეორე ტურში მიიღო ხმების 49,29 % და დამარცხდა დიდიე რაცირაკასთან. 

აქტიურ პოლიტიკურ მოღვაწეობას ეწეოდა თანამდებობიდან გადადგომის შემდეგაც. 

## იხილეთ აგრეთვე 
* მადაგასკარის პრეზიდენტი

## სქოლიო
კატეგორია:მადაგასკარის პრეზიდენტები
კატეგორია:დაბადებული 1 მაისი
კატეგორია:დაბადებული 1927
კატეგორია:გარდაცვლილი 13 ოქტომბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 2017
ჯარგვალი

**ჯარგვალი** — გაუთლელი მორებისაგან აგებული ნაგებობა. საქართველოს ტერიტორიაზე დასტურდება III ათასწლეულიდან. ტყიან რაიონებში ჯარგვალურად აშენებდნენ სახლს, წისქვილს, ხულას, ბეღელს, ხიდის ბურჯებს, საქონლის სადგომს. არსებობს ჯარგვალის 2 სახე: 
1. ძირთული ჯარგვალი — გრძელი მორებით ნაშენი, მიწურიატაკიანი, ყავრით ან ისლით გადახურული ორფერდსახურავიანი და ორსათავსიანი ნაგებობა. ერთ სათავსს იყენებდნენ ადამიანის საცხოვრებლად, მეორეს - საქონლის სადგომად.
2.ზედშედგმული ჯარგვალი — ორსართულიანი ძელური ნაგებობა. პირველ სართულს მთლიანად სამეურნეო დანიშნულებით იყენებდნენ, მეორეს  - საცხოვრებლად.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საქართველოს არქიტექტურა
ჯაო ძიიანი

მინი|ჯაო ძიიანი

**ჯაო ძიიანი** (დ. 17 ოქტომბერი, 1919, ხუასიანის მაზრა, ხენანის პროვინცია — გ. 17 იანვარი 2005, პეკინი) — ჩინელი პოლიტიკური მოღვაწე. ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკის სახელმწიფო საბჭოს პრემიერი 1980-1987 წლებში.  1987-1989 წლებში  ჩინეთის კომუნისტური პარტიის ცენტრალური კომიტეტის გენერალური მდივნი.

ანტიიაპონური და განმათავისუფლებელი ომების დროს იყო ჩინეთის კომუნისტური პარტიის ხებეის, შანდუნისა და ხენანის პროვინციების სამაზრო, რაიონული და პროვინციის კომიტეტების მდივნის მოადგილე და მდივანი. 1951 წელს გაგზავნეს გუანდუნის პროვინციაში აგრარული რეფორმის ჩატარების ხელმძღვანელობისათვის. იყო ჩინეთის კომუნისტური პარტიის ცენტრალური კომიტეტის სამხედრო ქვებიუროს მდივნის მოადგილე, მდივანი, შემდეგ ჩინეთის კომუნისტური პარტიის გუანდუნის პროვინციის კომიტეტის პირველი მდივანი.  1967 წელს ყველა თანამდებობიდან გაანთავისუფლეს. 1971 წელს მიიღო რეაბილიტაცია. 1973 წლიდან ჩინეთის კპ ცკ-ის წევრი. 1975-დან 1980 წლის აპრილამდე ჩინეთის კპ სიჩუანის პროვინციის კომიტეტის პირველი მდივანი.  1979-დან ჩინეთის კპ ცკ-ის პოლიტბიუროს წევრი. 1980 წლის თებერვლიდან ჩინეთის კპ ცკ-ის პოლიტბიუროს მუდმივი კომიტეტის წევრი. 1980  წლის აპრილ-სექტემბერში ჩინეთის სახალხო  რესპუბლიკის სახელმწიფო საბჭოს პრემიერის მოადგილე.

იყო წამყვანი რეფორმატორი. მხარს უჭერდა  საბაზრო ეკონომიკას. ჩამოაცილეს თანამდებობას  ტიანანმინის მოედანზე სტუდენტთა 1989 წლის გამოსვლების მხარდაჭერის გამო. სიცოცხლის ბოლო 15 წელი შინაპატიმრობაში გაატარა. გარდაიცვალა პეკინის ერთ-ერთ საავადმყოფოში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ჩინელი პოლიტიკოსები 
კატეგორია:დაბადებული  17 ოქტომბერი
კატეგორია:დაბადებული 1919 
კატეგორია:გარდაცვლილი 17 იანვარი
კატეგორია:გარდაცვლილი 2005
კატეგორია:სახელმწიფოსა და მთავრობის მეთაურები, რომლებიც მოგვიანებით დააპატიმრეს
ჯრაძორი

**ჯრაძორი** () — სოფელი სომხეთში, შირაკის პროვინციაში. მდებარეობს ზღვის დონიდან 1 740 მეტრზე. 2008 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 284 ადამიანს შეადგენდა, სიმჭიდროვე 136 ადამიანი კმ²-ზე. ფართობი 2.09 კმ²-ია.

## რესურსები ინტერნეტში 
* სომხეთის მოსახლეობის 2001 წლის აღწერის მონაცემები

კატეგორია:შირაკის პროვინციის სოფლები
მადაგასკარის დემოგრაფია

სტატია მოიცავს ძირითად მონაცემებს **მადაგასკარის დემოგრაფიის** შესახებ, როგორებიცა ბუნებრივი მოძრაობა, სიმჭიდროვე და სხვა.

## მოსახლეობა 
 მონაცემები, 2005 წ. (მოსახლეობის რაოდენობა მოცემულია ათასეულებში)]]
 
მადაგასკარის მოსახლეობის შეფასების პრობლემა მდგომარეობს იმაში, რომ მონაცემები ძალიან ძველი და შეზღუდულია. მოსახლეობის ბოლო აღწერა ჩატარდა 1993 წელს, თავდაპირველი, 1975 წლის აღწერის შემდეგ. 2009 წელს იყო აღწერის ჩატარების მცდელობა, თუმცა საბოლოოდ, მისი განხორციელება ვერ მოხერხდა პოლიტიკური არასტაბილურობის გამო. აქედან გამომდინარე, ქვეყნის მოსახლეობის ნებისმიერი წყაროს მიხედვით შეფასებას დიდი ცდომილება ახლავს. მსოფლიო მოსახლეობის პერსპექტივების მიერ წარმოებული კვლევების მიხედვით, 2010 წელს მადაგასკარის მთლიანი მოსახლეობა 20 714 000 ადამიანს შეადგენდა, რაც დაახლოებით 5-ჯერ მეტია 1950 წლის 4 084 000 მოსახლეზე. ასაკობრივი კატეგორიების მიხედვით მოსახლეობა ასე განაწილდა: 15 წლამდე ასაკის ბავშვები მთლიანი მოსახლეობის 43,1%-ს შეადგენდნენ, 15-დან 65 წლამდე ასაკის მცხოვრებთა რაოდენობა 53,8%, ხოლო 65 წლის ან უფრო ასაკოვანთა რაოდენობა 3,1% იყო.

### გაეროს პროგნოზი 
მადაგასკარის მოსახლეობის ცვლილების პროგნოზის გაეროს საშუალო ვარიანტი.

**სქესობრივი თანაფარდობა:**
*ახალშობილებში:*
1.03 კაცი/ქალი
*15 წლამდე:*
1.01 კაცი/ქალი
*15-დან 64 წლამდე:*
0.98 კაცი/ქალი
*65 წლის და მეტის:*
0.89 კაცი/ქალი
*მთლიან მოსახლეობაში:*
0.99 კაცი/ქალი (2000 წლის შეფასებით)

**სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობა:**
*მთლიანი მოსახლეობის:*
59,45 წელი
*კაცების:*
57,72 წელი
*ქალების:*
61,33 წელი (2006 წლის შეფასებით)

**რელიგია:**
ადგილობრივი რელიგიები 52%, ქრისტიანი 41%, მაჰმადიანი 7% 

**ენები:**
მალაგასიური (ოფიციალური და ეროვნული ენა), ფრანგული (ოფიციალური).

**განათლების დონე:**
15 წლისა და მეტის შეუძლია წერა და კითხვა
*მთლიან მოსახლეობაში:*
80%
*კაცები:*
88%
*ქალები:*
73% (1990 წლის შეფასებით)

## უდიდესი ქალაქები 
მადაგასკარის უდიდესი ქალაქის ქვეყნის დედაქალაქი ანტანანარივუ. დიდი ქალაქებია ტუამასინა, ანცირაბე, ფიანარანცუა, მაჰაძანგა და ტულიარა.

## ლიტერატურა
* Matthew E. Hules, et al. (2005). The Dual Origin of the Malagasy in Island Southeast Asia and East Africa: Evidence from Maternal and Paternal Lineages. *American Journal of Human Genetics, 76:894-901, 2005.*

## სქოლიო
კატეგორია:მადაგასკარის დემოგრაფია
კატეგორია:დემოგრაფია ქვეყნების მიხედვით
რანავალუნა I

**რანავალუნა I** (დაბადებისას **რაბოდოანდრიანამპოინიმერინა**; დ. 1778 — გ. 16 აგვისტო, 1861) აგრეთვე ცნობილი როგორც **რამავო** და **რანავალო-მანჯაკა I** — იმერინის სამეფოს დედოფალი 1828-1861 წლებში. მას შემდეგ, რაც გარდაიცვალა მისი ახალგაზრდა ქმარი, რადამა I, რანავალუნა გახდა დედოფალი და დაიწყო იზოლაციონიზმისა და ევროპასთან ეკონომიკური და პოლიტიკური კავშირების შესუსტების პოლიტიკის გატარება. მოიგერია ფრანგების შემოტევა სანაპირო ქალაქ ფულპოინტეზე და ენერგიულად მიჰყო ხელი რადამა I-ის ინიცირებული და ლონდონის მისიონერული საზოგადოების მიერ ჩამოყალიბებული ქრისტიანული მოძრაობის საკითხის ჩაგდებას.

რანავალუნას მმართველობისას ბრიტანეთსა და საფრანგეთს მადაგასკარის მიმართ პოლიტიკური ინტერესები არ განელებიათ. აღსანიშნავია ისიც, რომ დედოფლის პოლიტიკას მრავალ საკითხში არ ეთანხმებოდა მისი ვაჟი და მემკვიდრე რადამა II, ის ცდილობდა ევროპასთან კავშირის შენარჩუნებას, რისი მაგალითიცაა 1855 წელს მის მიერ დადებული ლამბერტის ქარტია, რომელიც ფრანგებს მადაგასკარის რესურსების ექსპლუატაციის უფლებას აძლევდა, თუმცა რადამამ 1861 წელს, დედის გარდაცვალების შემდეგ, ტახტზე ასვლამდე საკუთარი გეგმების შესასრულებლად არსებითი ნაბიჯების გადადგმა ვერ მოახერხა.

მისი თანამედროვე ევროპელები ძირითადად გმობდნენ რანავალუნას მმართველობას. დედოფალს ახასიათებდნენ, როგორც საუკეთესო შემთხვევაში ტირანს, ხოლო უარეს შემთხვევაში გიჟს. ასეთი ნეგატიური დამოკიდებულება ლიტერატურაში შენარჩუნდა 1970-იან წლებამდე. ბოლო აკადემიური კვლევა ხაზს უსვამს რანავალუნას  ქმედებებს, როგორც იმპერიის გაფართოებისა და მისი ქვეყნის სუვერენიტეტის წინააღმდეგ ევროპული კულტურული და პოლიტიკური გავლენის წინააღმდეგ ბრძოლას.

## იხილეთ აგრეთვე
* მადაგასკარის ისტორია

## ლიტერატურა
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

კატეგორია:იმერინის მონარქები
კატეგორია:დაბადებული 1778
კატეგორია:გარდაცვლილი  16 აგვისტო
კატეგორია:გარდაცვლილი 1861
კატეგორია:XIX საუკუნის აფრიკის მონარქები
კატეგორია:მადაგასკარელი ქალი პოლიტიკოსები
სენტ-მარი

**სენტ-მარი**, **ნუსი-ბურაჰა** () — კუნძული ინდოეთის ოკეანეში, მადაგასკარის აღმოსავლეთ სანაპიროსთან. ადმიმისტრაციულად შედის მადაგასკარის ტუამასინის პროვინციაში. ფართობი — 222 კმ².

## გეოგრაფია 
thumb|left|200px|კუნძულ სენტ-მარის მდებარეობა მადაგასკარის ჩრდილო-აღმოსავლეთით
კუნძულ მადაგასკარიდან გამოყოფილია სრუტით, რომელიც ყველაზე ვიწრო ადგილში 6 კმ-ია. წაგრძელებულია სამხრეთ-დასავლეთიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთისაკენ. სიგრძე — 49 კმ, სიგანე — 5-10 კმ. კუნძულის სამხრეთ დაბოლოებასთან განლაგებულია პატარა კუნძული ნატი, რომელიც სენტ-მარიდან დაახლოებით 400 მ სიგანის სრუტით არის გამოყოფილი.

## ისტორია 
კუნძულის ისტორია დაკავშირებულია მეკობრეებთან, რომლებსაც აქ ჰქონდათ ბაზა. სენტ-მარი მოხსენებულია გამოგონილ მეკობრეთა სახელმწიფო ლიბერტალიასთან დაკავშირებით.

## მოსახლეობა 
2013 წლის მონაცემების მიხედვით კუნძულზე ცხოვრობდა 26 547 ადამიანი. მთავარი დასახლებული პუნქტია ამბუდიფუტატრა (*Ambodifotatra*).

## ტრანსპორტი 
კუნძულის სამხრეთ ნაწილში მდებარეობს აეროპორტი, რომელიც ადგილობრივ ავიახაზებს ემსახურება.

## რესურსები ინტერნეტში
* სენტ-მარი  

კატეგორია:მადაგასკარის კუნძულები
კატეგორია:ინდოეთის ოკეანის კუნძულები
კატეგორია:კუნძულები ანბანის მიხედვით
ვასილ ჩერქეზიშვილი

**ვასილ ნიკოლოზის ძე ჩერქეზიშვილი** (დ. 1858, სოფ. ჩაილური, სიღნაღის მაზრა — გ.  14 ივლისი, 1910, თბილისი) — ქალაქ ტფილისის ქალაქისთავი.

## ბიოგრაფია
დაამთავრა თბილისის რეალური სასწავლებელი და შევიდა სამთო ინსტიტუტში, მაგრამ კურსი ვერ დაასრულა, დაბრუნდა სამშობლოში. ერთხანს მუშაობდა საადგილმამულო ბანკში, შემდეგ დეპუტატთა, საკრებულოს მდივანი იყო. 80-იან წლებიდან თანამშრომლობდა გაზეთ „კავკაზში“.

1898 წელს ვასილ ჩერქეზიშვილი აირჩიეს თბილისის ქალაქის მმართველობის წევრად, შემდეგ ქალაქისთავის მოადგილედ, ხოლო 1907 წელს ქალაქისთავად.

მეოცე საუკუნის დამდეგი აღინიშნა რთული კოლიზიებით: რევოლუციური ტალღის აბობოქრება კავკასიაში და, კერძოდ თბილისში, დაერთო სომეხ-თათართა შეტაკებები. ამ რთულ ვითარებაში მოუწია ჩერქეზიშვილს მოღვაწეობა, მაგრამ მან თავიდან ააცილა ქალაქს სისხლისღვრა. ამასთანავე ისიც უნდა ღინიშნოს, რომ მისი მოღვაწეობის პერიოდში ქალაქი მნიშვნელოვნად გაიზარდა, შეემატა ახალი რაიონები, აშენდა საცხოვრებელი სახლები, მოიკირწყლა ქუჩები, გაიხსნა კულტურულ-საგანმანათლებლო დაწესებულებები, აფთიაქები, საავადმყოფოები და სხვა.

დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში.

## ლიტერატურა
* ზ. ბაბუნაშვილი, თ. ნოზაძე, „მამულიშვილთა სავანე“, გვ. 379, თბ., 1994

 
კატეგორია:დაბადებული 1858
კატეგორია:გარდაცვლილი 14 ივლისი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1910
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტში დაბადებულები
კატეგორია:დიდუბის პანთეონში დაკრძალულები
კატეგორია:თბილისის მერები
კატეგორია:საქართველოს საისტორიო და საეთნოგრაფიო საზოგადოების წევრები
მადაგასკარის ადმინისტრაციული დაყოფა

მეორე რესპუბლიკის პერიოდში (1975-1991) მადაგასკარის ადმინისტრაციული დაყოფა იყო ხუთ დონიანი. დღეისთვის არის ოთხ დონიანი და გამოიყურება შემდეგნაირად:
# პროვინცია (faritany mizakatena) – 6.
# რეგიონი (faritra) – 22.
# რაიონი (Fivondronana) – 116.
# კომუნა (Kaominina) – 1548.

## პროვინციები და რეგიონები 
2010 წლის საკონსტიტუციო ცვლილების შესაბამისად მადაგასკარი დაყოფილია 6 ავტონომიურ პროვინციად (*faritany mizakatena*), რომლებიც თავის მხრივ იყოფიან 22 რეგიონად (*faritra*):
მინი|200პქ|მადაგასკარის რეგიონები

## იხილეთ აგრეთვე 
* მადაგასკარის ქალაქების სია

## სქოლიო 
კატეგორია:მადაგასკარის ადმინისტრაციული დაყოფა
ნიკოლოზ ჩაჩავა

**ნიკოლოზ ვლადიმერის ძე ჩაჩავა** (დ. 26 ივნისი, 1901, ქუთაისი — გ.  14 აგვისტო, 1974, თბილისი) — ქართველი პოეტი, ჟურნალისტი.

## ბიოგრაფია
დაამთავრა ქუთაისის ქართული გიმნაზია და სწავლა გააგრძელა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფილოლოგიურ ფაკულტეტზე. ლექსების წერა ქუთაისში დაიწყო, აქვე აქტიურად მონაწილეობდა ახალგაზრდობის ლიტერატურულ-შემოქმედებით წრეებში. 1922 წელს შევიდა თბილისში დაარსებულ ფუტურის-ლეფელთა ლიტერატურულ გაერთიანებაში და ამ დაჯგუფების ერთ-ერთი ლიდერი გახდა.

ნიკოლოზ ჩაჩავა რამდენიმე პოეტური კრებულის ავტორია: „სიცოცხლეს ვუმღერ“, „სადაც ვშობილვარ“, „ცისა და მიწის“, „რაც განმიცდია“, „ამ ქვეყანაზე“, „ამ თაობიდან იმ თაობამდე“, „მე ისევ ვცოცხლობ“ და სხვები. ის ასევე აქტიურად ეწეოდა მთარგმნელობით საქმიანობას. ქართველ მკითხველს გააცნო რუსი, უკრაინელი, აზერბაიჯანელი, სომეხი და ოსი პოეტების ლექსები. გარდა ამისა დაუცხრომელად იღწვოდა ქართულ ჟურნალ გაზეთებში. იყო ალმანახ „ლიტერატურა და სხვას“ რედაქტორი, გაზეთ „დროულის“ თანარედაქტორი, „ლიტერატურული გაზეთის“, „ჩვენი თაობისა“ და „დროშის“ აქტიური თანამშრომელი. 

ღვაწლმოსილი პოეტი და საზოგადო მოღვაწე დაჯილდოვებული იყო იაკობ გოგებაშვილის მედლით. დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში. მის გვერდით დაკრძალულია მისი მეუღლე — **ნინო ნიკოლოზის ასული ირემაძე** (დ. 25 დეკემბერი, 1917, თბილისი — გ. 21 ივლისი, 1989, იქვე).

## ლიტერატურა
* ზ. ბაბუნაშვილი, თ. ნოზაძე, „მამულიშვილთა სავანე“, გვ. 377, თბ., 1994

 
კატეგორია:ქართველი პოეტები
კატეგორია:დაბადებული  1901
კატეგორია:გარდაცვლილი 1974
კატეგორია:დიდუბის პანთეონში დაკრძალულები
პლატონ შუშანია

**პლატონ გიორგის ძე შუშანია** (დ. 17 ოქტომბერი, 1894, ქუთაისი — გ.  21 მარტი, 1971, თბილისი) — ქართველი მეან-გინეკოლოგი, საქართველოს მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწე, პროფესორი. 

## ბიოგრაფია
ქუთაისის სათავადაზნაურო გიმნაზიის დამთავრების შემდეგ სწავლა განაგრძო ოდესის უნივერსიტეტის სამედიცინო ფაკულტეტზე, ხოლო 1924 წელს დაასრულა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სამკურნალო ფაკულტეტი. ახალგაზრდობიდანვე ჩაება რევოლუციურ მოძრაობაში, 1917 წელს შევიდა პარტიის რიგებში და საქართველოს გასაბჭოების შემდეგ ეკავა სხვადასხვა ხელმძღვანელი პარტიული თანამდებობები. 1928 წელს მუშაობა დაიწყო თბილისის სამედიცინო ინსტიტუტში სამეანო-გინეკოლოგიის კათედრაზე და მალე გაემგზავრა გერმანიაში, სადაც მუშაობდა გამოჩენილი მეცნიერის ო. შრედერის კლინიკაში. 1939 წელს დაბრუნდა სამშობლოში და დაინიშნა სამედიცინო ინსტიტუტის დირექტორად. აქვე განაგებდა სამეანო-გინეკოლოგიურ კლინიკას, რომელსაც სათავეში ედგა სიცოცხლის უკანასკნელ დღემდე.

მომდევნო წლებში მეცნიერი პირველი კლინიკური საავადმყოფოს დირექტორი იყო, სამამულო ომის პერიოდში ხელმძღვანელობდა ევაკოჰოსპიტალის ქირურგიულ განყოფილებას. 1944 წლიდან გარდაცვალებამდე საქართველოს გინეკოლოგთა საზოგადოების ტავჯდომარეა, 1967 წელს აირჩიეს ქალის კიბოს წინააღმდეგ მებრძოლ სამედიცინო საზოგადოების მსოფლიო ასოციაციის ეროვნულ პრეზიდენტად, 1969 წელს კი სსრ კავშირის ჯანდაცვის სამინისტროს სამშობიარო დახმარების კომისიის საპატიო წევრად.

დაჯილდოვებული იყო ლენინის ორი ორდენით, ოქტომბრის რევოლუციის, „საპატიო ნიშნის“ ორდენებითა და მედლებით. დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში.

## ლიტერატურა
* ზ. ბაბუნაშვილი, თ. ნოზაძე, „მამულიშვილთა სავანე“, გვ. 374, თბ., 1994

კატეგორია:ქართველი მეან-გინეკოლოგები
კატეგორია:დაბადებული  17 ოქტომბერი
კატეგორია:დაბადებული  1894
კატეგორია:გარდაცვლილი  21 მარტი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1971
კატეგორია:დიდუბის პანთეონში დაკრძალულები
კატეგორია:საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტიის წევრები
კატეგორია:საქართველოს სსრ-ის მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწეები
კატეგორია:თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულები
ლიზა ჩერქეზიშვილი

**ელისაბედ (ლიზა) ალექსანდრეს ასული ჩერქეზიშვილი** (დ. 14 ნოემბერი, 1863, სოფ. კოშკა, ახლანდ. გორის მუნიციპალიტეტი — გ. 17 ოქტომბერი, 1948, თბილისი) — ქართველი მსახიობი, საქართველოს სახალხო არტისტი. საზოგადო მოღვაწისა და ეთნოგრაფის ნიკოლოზ ხიზანაშვილის (ურბნელი) მეუღლე.

## ბიოგრაფია
9 წლის გოგონა მიაბარეს გორის კერძო სასწავლებელში. მამის ახირების გამო 6 თვის შემდეგ მიატოვებინეს სკოლა და 16 წლამდე შინაური განათლების მისაღებად დაჰყავდათ სოფელ-სოფელ ოჯახის ნათესავებთან. იმავე ხანებში მონაწილეობდა პირველ სამოყვარულო წარმოდგენებში, ხოლო პროფესიულ სცენაზე ე. ჩერქეზიშვილის დებიუტი გაიმართა 1886 წლის 15 სექტემბერს ვ. დიაჩენკოს პიესაში „ეხლანდელი სიყვარული“.

თეატრში შესრულებული როლებია: სარა და ხანუმა (აქვსენტი ცაგარელის „ხანუმა“), ელისაბედი (რაფიელ ერისთავის „ჯერ დაიხოცნენ, მერე იქორწინეს“), კატინა (აქვსენტი  ცაგარელის „რაც გინახავს, ვერარ ნახავ“), ანა ანდრეევნა (ნიკოლოზ გოგოლის „რევიზორი“) და სხვა.

20-იან წლებში მსახიობმა მუშაობა დაიწყო რუსთაველის თეატრში, ხოლო 1932 წლიდან სიცოცხლის ბოლომდე კოტე მარჯანიშვილის თეატრის წამყვანი იყო. აქ შექმნა მან ასევე დაუვიწყარი სახეები: ნენე (ზურაბ ანტონოვის „მზის დაბნელება საქართველოში“), ხორეშანი (შალვა დადიანის „ჩატეხილი ხიდი“), მაკრინე (ლავრენტი არდაზიანის „სოლომონ ისაკიჩ მეჯღანუაშვილი“), მარიამი (ვასილი შკვარკინის „უბრალო გოგონა“) და სხვები.

ელისაბედ ჩერქეზიშვილს საინტერესო როლები აქვს შესრულებული კინოშიც. მაგალითად, დასამახსოვრებელია მისი ჯუფანა („ვინ არის დამნაშავე?“), ხანუმა („ხანუმა“), დედა („ორი მონადირე“), აგრეთვე ეპიზოდრიროლები „ჯანყი გურიაში“, „ქალი გაღმიდან“, „გიორგი სააკაძე“ და სხვა.

1941 წელს, იოსებ გრიშაშვილის რედაქციით, გამოქვეყნდა ლიზას მოგონებები, მოთხრობები და წერილები: „აღდგომის ღამე“, „მსახიობთა დღე“, „პეტერბურგის თეატრები“, „სცენა სოფლად“, „საბრალო ნენე“, „სამოცი წლის არშიყნი“ და სხვები.

დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში.

## ლიტერატურა
* ზ. ბაბუნაშვილი, თ. ნოზაძე, „მამულიშვილთა სავანე“, გვ. 378, თბ., 1994

## რესურსები ინტერნეტში
## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 14 ნოემბერი
კატეგორია:დაბადებული 1863
კატეგორია:გარდაცვლილი 17 ოქტომბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1948
კატეგორია:ქართველი მსახიობები
კატეგორია:საქართველოს სსრ-ის სახალხო არტისტები
კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტში დაბადებულები
კატეგორია:დიდუბის პანთეონში დაკრძალულები
ჟან ტიროლი

**ჟან ტიროლი** (; დ. 9 აგვისტო, 1953, ტრუა) — ფრანგი ეკონომისტი, მრავალი სამეცნიერო ნაშრომის ავტორი, ინდუსტრიული ორგანიზაციის ინსტიტუტის სამეცნიერო ხელმძღვანელი და ტულუზის ეკონომიკის სკოლის პრეზიდენტი. გამოქვეყნებული აქვს ასზე მეტი სამეცნიერო სტატია და 11 წიგნი. მნიშვნელოვანი წვლილი მიუძღვის მაკროეკონომიკური ანალიზის მრავალ სფეროში. მისი ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ნაშრომია „კოლექტიური რეპუტაციის თეორია“, რომელშიც ავითარებს ჯორჯ აკერლოფის ბაზრების შესახებ არსებულ ასიმეტრიულ ინფორმაციებს.

2014 წელს მიიღო ნობელის პრემის ეკონომიკის დარგში „საბაზრო ძალაუფლებისა და მის რეგულირებაში შეტანილი წვლილისთვის“.

## რესურსები ინტერნეტში
* პერსონალური გვერდი და curriculum vitae
* ბიოგრაფია 

## სქოლიო
კატეგორია:ნობელის პრემიის ლაურეატები ანბანის მიხედვით
კატეგორია:ნობელის პრემიის ლაურეატები ეკონომიკაში
კატეგორია:ფრანგი ეკონომისტები
კატეგორია:დაბადებული 1953
კატეგორია:დაბადებული 9 აგვისტო
კატეგორია:ფრანგი ნობელის პრემიის ლაურეატები
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
კობუნი

**იმპერატორი კობუნი** (; დ. 648 — გ. 21 აგვისტო, 672) — იაპონიის 39-ე იმპერატორი მემკვიდრეობის ტრადიციული წესის მიხედვით.

## ტრადიციული ამბები
1870 წელს მეიჯის მთავრობამ იმპერატორი კობუნი 39-ე იმპერატორად მოიხსენია, ხოლო მის შესახებ ინფორმაცია მეიჯის ისტორიკოსებმა XIX საუკუნის ბოლოს გამოაქვეყნეს.  

ტახტზე ასვლამდე ის პრინცი ოტომოს სახელით იყო ცნობილი. ოტომო იმპერატორ ტენჯის საყვარელი შვილი იყო, რომელსაც დაიჯო-დაიჯინის წოდება უბოძა.  

თანამედროვე ისტორიკოსები კობუნის მმართველობის წლებს იმპერატორ ტენჯის და ტემუს მმართველობის შუა წლებად მიიჩნევენ. მაგრამ ნიჰონგი, გუკანშო და ჯინო შოტოკო ამ წლებს არ სცნობენ. პრინცმა ოტომო თავისი წოდება და საიმპერატორო სახელი 1870 წელს მიიღო. 

## მეუღლეები და შვილები
იმპერატორის მეუღლე პრინცესა ტოჩი, იმპერატორ ტემუს ქალიშვილი
* პრინცი კადონო

იმპერატორის მეუღლე ფუჯიწარა ნო მიმოტოჯი 
* პრინცესა იჩიში-ჰიმე

იმპერატრ კობუნს ასევე ჰყავდა სხვა შვილი, პრინცი იოტა, რომლის დედის სახელი უცნობია. 

## სქოლიო
კატეგორია:იაპონიის იმპერატორები
კატეგორია:დაბადებული 648
კატეგორია:გარდაცვლილი 21 აგვისტო
კატეგორია:გარდაცვლილი 672
მიხეილ ჩაჩავა

**მიხეილ კონსტანტინეს ძე ჩაჩავა** (დ. 15 ნოემბერი, 1902, ლანჩხუთი — გ.  14 ივნისი, 1983, თბილისი) — ქართველი ქირურგი, პროფესორი, საქართველოს მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწე.

## ბიოგრაფია
1928 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სამკურნალო ფაკულტეტი და გახდა ცნობილი ქართველი ქირურგის გრიგოლ მუხაძის მოწაფე, რომლის ხელმძღვანელობითაც დაოსტატდა. 

1936 წელს დაიცვა საკანდიდატო დისერტაცია, ხოლო ერთი წლის შემდეგ სადოქტორო. 

1944–1950 წლებში იყო თბილისის სამედიცინო ინსტიტუტის სამკურნალო ფაკულტეტის ჰოსპიტალური ქირურგიის კათედრის პროფესორი. 

1950–1968 წლებში განაგებდა პედიატრიული და სანიტარული ჰიგიენის ფაკულტეტების ჰოსპიტალური ქირურგიის, 1968–1974 წლებში კი სამკურნალო ფაკულტეტის ზოგადი ქირურგიის კათედრას. 

1974 წლიდან გარდაცვალებამდე იყო ამავე კათედრის მეცნიერ-კონსულტანტი. ფართო დიაპაზონის მეცნიერი ხშირად მონაწილეობდა ქირურგთა საერთაშორისო კონგრესებზე, მას ფართოდ უღებდნენ უცხოური კლინიკების კარებს, 1960 წელს ხანგრძლივი ვადით მიიწვიეს ინგლისში.

მიხეილ ჩაჩავა 150-ზე მეტი სამეცნიერო ნაშრომის ავტორია, მათ შორის რვა მონოგრაფიაა და ოთხი სახელმძღვანელო. მას დიდი როლი მიუძღვის წყლულოვან დაავადებათა ქირურგიული მკურნალობის საქმეში. იგი აგრეთვე საყლაპავი მილის, გულკერდის ღრუს ორგანოებისა და ძვალ-სახსარის ტუბერკულოზის, პროქტოლოგიურ დაავადებათა ქირურგიული მკურნალობის ახალი მეთოდების დანერგვის ინიციატორია საქართველოში. თავისი 55 წლის მანძილზე გაკეთებული ჰქონდა 20 ათასზე მეტი ოპერაცია მარტო გულმკერდისა და მუცლის ღრუს ორგანოებზე, მან საქართველოში პირველად შეასრულა გულის მანკის ოპერაციები.

მიხეილ ჩაჩავა დაჯილდოვებული იყო შრომის წითელი დროშისა და „საპატიო ნიშნის“ ორდენებითა და მედლებით. 1985 წელს მშობლიური ლანჩხუთის რაიონულ საავადმყოფოს მიენიჭა მისი სახელი.

დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში.

## ლიტერატურა
* ზ. ბაბუნაშვილი, თ. ნოზაძე, „მამულიშვილთა სავანე“, გვ. 376, თბ., 1994
* 

## ბიბლიოგრაფია
* *მუხლის სახსრის ტუბერკულოზი*. თბ.: საქმედგამი, 1952. - 99 გვ.
* *წყლულოვანი დაავადების ქირურგიული მკურნალობა*. თბ.: საქ. მეცნ. აკად. გამ-ბა და სტ., 1951. - 296 გვ.
* *ძვლოვანი ქსოვილების აღორძინება და ძვლის დეფექტთა დაპლომბვა (plombirung)* : სადისერტაციო შრომა. ტფ.: სახელგამი, 1935. - 119 გვ.

## რესურსები ინტერნეტში
## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 15 ნოემბერი
კატეგორია:დაბადებული 1902
კატეგორია:გარდაცვლილი 14 ივნისი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1983
კატეგორია:ქართველი ქირურგები
კატეგორია:დიდუბის პანთეონში დაკრძალულები
მ
კატეგორია:საქართველოს სსრ-ის მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწეები
კატეგორია:შრომის წითელი დროშის ორდენის კავალრები
კატეგორია:საპატიო ნიშნის ორდენის კავალრები
შინოს მყინვარი

**შინოს მყინვარი** — მყინვარი საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარეში, ყაზბეგის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს კავკასიონის ჩრდილოეთ გამყოლი ქედის ერთ-ერთ შემადგენელ სუბმერიდიანულ განშტოებაზე, მდინარეების თერგისა და ხდის წყალგამყოფ ყუროს ქედზე. განლაგებულია მწვერვალ შინოს აღმოსავლეთ კალთაზე.

## სქოლიო
კატეგორია:მცხეთა-მთიანეთის მხარის მყინვარები
ბრიუსელის ვარდკაჭაჭა

**ბრიუსელის ვარდკაჭაჭა** () — ფოთლოვანი ბოსტნეული, რომელიც სიბნელეში მოჰყავთ. მზის შუქზე ქლოროფილის წამოქმნის შედეგად ბოსტნეულის თავი ხდება მწვანე. ბრიუსელის ვარდკაჭაჭას მოჭრილი (მოწყვეტილი) თავი გამოიყენება საკვების დასამზადებლად, როგორც მოხარშული, ასევე ნედლი სახით.

მიეკუთვნება რთულყვავილოვანთა ოჯახის ვარდკაჭაჭას გვარს.

## ისტორია 
ხალხური გადმოცემით ბრიუსელის ვარდკაჭაჭა შემთხვევით იქნა აღმოჩენილი ნიდერლანდების წინააღმდეგ 1830 წელს მომხდარი ბელგიის აჯანყების პერიოდში ბრიუსელის ახლოს მდებარე პატარა ქალაქ სხაარბეიკში. ადგილობრივმა გლეხმა, ვინმე იან ლამერსმა სარდაფში ჩვეულებრივი ვარდკაჭაჭას ძირები ჩაფლა ქვიშის ფენაში. რბილი ზამთრის რამდენიმე კვირის შემდეგ ნახა, რომ მწარე ფესვებზე ფოთლები ამოვიდა, რომელიც გემოთი მოტკბო, ხოლო შეხებით ნაზი იყო. ლამერსმა გადაწყვიტა ახალი ბოსტნეულის თავი, როგორც ნედლი ბოსტნეული ბაზარზე გასაყიდად გაეტანა. ომის გამო, იმ დროს საზღვარი ნიდერლანდებთან ჩაკეტილი იყო, ამიტომ ადგილობრივ ბაზარზე საკვები პროდუქტის დეფიციტი აღინიშნებოდა http://www.tuinadvies.nl/artikels/groente_witlof.htm. სპეციალისტები ამ ამბავს სერიოზულად არ განიხილვენ და უბრალო ლეგენდად მიიჩნევენ.

## სახელი 
ბოსტნეულის ოფიციალური ლათინური სახელწოდებაა — Cichorium intybus var. Foliosum. ფრანგული — Chicorée de Bruxelles ანუ „ბრიუსელის ვარდკაჭაჭა“. ბელგიაში ბოსტნეულს ჰქვია — „ვიტლოოფი„ (Witloof), ნიდერლანდებში — „ვიტლოფი“ (Witlof), გერმანიაში — „შიკორეი“ ().

გამომდინარე, ლათინურის და ბერძნულის შემდეგ მსოფლიოში გავრცელებული საერთაშორისო ტერმინოლოგიის დიდი უმეტესობა ფრანგულზე მოდის,  სავარაუდოდ ქართულად ბოსტნეულის სახელი ფრანგულიდან ითარგმნება.

## შემადგენლობა 
100 გრ. ნედლი ვარდკაჭაჭა შეიცავს:

*ენერგია: 71 კჯ.
*ნახშირწყლები: 3 გრამი
*ცილა: 1 გრამი
*ცხიმი: 0.1 გრამი
*ვიტამინი C: 5 მგ
*ვიტამინი B1: 0.04 მგ
*ვიტამინი B2: 0.03 მგ
*კალციუმი: 20 მგ
*რკინა: 0.5 მგ

## რესურსები ინტერნეტში 
* ვარდკაჭაჭა — Mkurnali.ge

კატეგორია:ბოსტნეული
კონსტანტინე ჩაჩავა

**კონსტანტნიე ვლადიმერის ძე ჩაჩავა** (დ. 21 მაისი, 1919, თბილისი — გ.  8 მაისი, 1979, იქვე) — ქართველი მეან-გინეკოლოგი, საქართველოს მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწე, სსრ კავშირის მედიცინის მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი, სახელმწიფო პრემიის ლაურეატი. 

## ბიოგრაფია
1939 წელს დაამთავრა თბილისში საშუალო სკოლა, 1941 წელს — მოსკოვის ი. სეჩენოვის სახელობის პირველი სამედიცინო ინსტიტუტი. 1960 წლიდან გარდაცვალებამდე განაგებდა ექიმთა დახელოვნების ინსტიტუტის მეანობა-გინეკოლოგიის კათედრას, 1965 წლიდან გარდაცვალებამდე იყო პერინატული მედიცინისა და მეანობა გინეკოლოგიის სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტის დირექტორი, რომელიც დღეს მისი სახელს ატარებს.

კონსტანტინე ჩაჩავა იყო მეანობაში კლინიკურ-ფიზიკური და ელექტროფიზიოლოგიური მიმართულების ერთ-ერთი ფუძემდებელი. მან პირველმა დანერგა სამკურნალო საშუალებად გინეკოლოგიაში ლაზერი, რაც დღეს საყოველთაოდ აღიარებულია. მეცნიერის კალამს ეკუთვნის 160-ზე მეტი ნაშრომი ქართულ და უცხო ენებზე, მათ შორის არაერთი მონოგრაფია და გამოგონება.

კონსტანტინე ჩაჩავა იყო ევროპის პერინატოლოგთა ასოციაციის გამგეობის წევრი, ჩეხოსლოვაკიისა და უნგრეთის სამედიცინო საზოგადოების საპატიო წევრი. საქართველოსა და სსრ კავშირის ჯანმრთელობის დაცვის სამინისტროს მთავარი მეან გინეკოლოგი, დიდ სამედიცინო ენციკლოპედიის ერთ-ერთი თანარედაქტორი, ჟურნალ აკუშერსტვო ი გინეკოლოგიის სარედაქციო საბჭოს წევრი და სხვა.

დაჯილდოვებული იყო შრომის წითელი დროშისა და „საპატიო ნიშნის“ ორდენებითა და მედლით. დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში.

## ლიტერატურა
* ზ. ბაბუნაშვილი, თ. ნოზაძე, „მამულიშვილთა სავანე“, გვ. 375,  თბ., 1994
## რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ქართველი მეან-გინეკოლოგები
კატეგორია:დაბადებული  21 მაისი
კატეგორია:დაბადებული  1919
კატეგორია:გარდაცვლილი 8 მაისი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1979
კატეგორია:დიდუბის პანთეონში დაკრძალულები
კატეგორია:შრომის წითელი დროშის ორდენის კავალრები
კატეგორია:საპატიო ნიშნის ორდენის კავალრები
კატეგორია:თბილისში დაბადებულები
კ
ოვტუნი

**ოვტუნი** () — სოფელი სომხეთში, შირაკის პროვინციაში. მდებარეობს ზღვის დონიდან 2 000 მეტრზე. 2008 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 190 ადამიანს შეადგენდა, სიმჭიდროვე 15 ადამიანი კმ²-ზე. ფართობი 12.4 კმ²-ია.

## რესურსები ინტერნეტში 
* სომხეთის მოსახლეობის 2001 წლის აღწერის მონაცემები

კატეგორია:შირაკის პროვინციის სოფლები
არსესი

**არტაქსერქსე IV არსესი** () — სპარსეთის მეფე ძვ.წ. 338 წლიდან ძვ.წ. 336 წლამდე. იგი არტაქსერქსე III-ისა და ატოსას უმცროსი ვაჟი იყო, რის გამოც სპარსეთის ტახტზე მისი ასვლა ნაკლებად იყო მოსალოდნელი. სპარსეთის ერთ-ერთი ძლიერი ვეზირის ბაგოის მიერ, არტაქსერქსე III-ისა და ოჯახის წევრების დიდი ნაწილის მოკვლის შემდეგ, ძვ.წ. 338 წელს არტაქსერქსე IV სპარსეთის სამეფო ტახტზე ავიდა. ბაგოიმ გადაწყვიტა არტაქსერქსე III მისი ვაჟით არსესით (არტაქსერქსე IV-ით) ჩაენაცვლებინა, ბაგოი ფიქრობდა, რომ არტაქსერქსე IV-ის კონტროლი უფრო ადვილი იქნებოდა. ორი წლის მანძილზე არსესი როგორც მარიონეტი შაჰი ისე მეფობდა, ამ დროს კი რეალური ძალაუფლება ბაგოის ხელში იყო. საბოლოოდ, ამ მდგომარეობით უკმაყოფილო და სავარაუდოდ სპარსეთის სამეფო ტახტის დიდებულთა გავლენის ქვეშაც მოქცეულმა არსესმა ბაგოის მკვლელობის დაგეგმვა დაიწყო. ვეზირმა ბაგოიმ კვლავ პირველმა იმოქმედა და საკუთარი თავის დაცვის მიზნით არსესი მოწამლა. ბაგოიმ არტაქსერქსე IV-ის მოწამლვის შემდეგ სამეფო ტახტზე მისი ბიძაშვილი დარიოს III აიყვანა. არსესის ხანმოკლე მეფობის დროს სპარსეთის მთავარი პრობლემა დასავლეთის საზღვარზე მაკედონელთა საომარი მოქმედებები იყო, რომელთაც ფილიპე II მაკედონელი და ალექსანდრე III მაკედონელი მეთაურობდნენ. ბერძნულ წყაროებში იგი მოხსენიებულია, როგორც არსესი, სავარაუდოდ ეს მისი ნამდვილი სახელი იყო, თუმცა წყაროებში ასევე იხსენიებენ როგორც, არტაქსერქსე IV, რაც სავარაუდოდ მისი სამეფო სახელი იყო.

## რესურსები ინტერნეტში 
* არტაქსერქსე IV, სპარსეთის მეფე
* არსესი (ენციკლოპედია ბრიტანიკა)
* არტაქსერქსე IV არსესი

კატეგორია:აქემენიდები
კატეგორია:სპარსეთის მონარქები
კატეგორია:ეგვიპტის ოცდამეთერთმეტე დინასტიის ფარაონები
კატეგორია:სპარსეთის მოკლული მონარქები
კატეგორია:გარდაცვლილი ძვ. წ. 336
კატეგორია:დაბადების წელი უცნობია
აკობამბის რაიონი (აკობამბა)

**აკობამბის რაიონი** () — რაიონი  პერუში, უანკაველიკის რეგიონის აკობამბის პროვინციაში. მდებარეობს ზღვის დონიდან 2 940 მეტრზე. 2007 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 62 868 ადამიანს შეადგენდა, სიმჭიდროვე 69 ადამიანი კმ²-ზე. ფართობი 910,82 კმ²-ია.

## იხილეთ აგრეთვე
* პერუს რაიონები

## რესურსები ინტერნეტში
* *2007 წლის აღწერის მონაცემები* 
* პერუს სტატისტიკისა და ინფორმაციის ეროვნული ინსტიტუტი 

კატეგორია:უანკაველიკის რეგიონის რაიონები
კატეგორია:აკობამბის პროვინციის რაიონები
ალეკო შენგელია

**ალეკო სოფრომის ძე შენგელია** (დ. 7 ნოემბერი, 1901, სოფ. ხაბუმე, ახლანდ. ჩხოროწყუს მუნიციპალიტეტი — გ.  7 მაისი, 1975, თბილისი) — ქართველი პოეტი.

## ბიოგრაფია
1930-1933 წლებში სწავლობდა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფილოლოგიის ფაკულტეტზე.

მისი პირველი ლექსი გამოქვეყნდა 1938 წელს ჟურნალში „ჩვენი თაობა“, ალეკო შენგელიამ პირველი წიგნი 1940 წელს გამოაქვეყნა. ამას მოჰყვა ლექსებისა და პოემების კრებულები: „გაზაფხულის სიმღერები“, „მე მიყვარს“, „ლექსები“, „რჩეული“, „ლექსები და პოემები“, „დღეები“, „ოცნებები და ნაფეხურები“, „საბავშვო ლექსები და პოემები“ და სხვა. იგი აგრეთვე ავტორია ისტორიულ-რევოლუციური პიესისა „ციმბირის პაპა“, რომელიც ოზურგეთის სახელმწიფო თეატრის სცენაზე დაიდგა 1966 წელს. პოეტის მრავალი ლექსი გაითავისა მკითხველმა, მრავალი მათგანი სიმღერად აქცია და გაახალხურა.

ან 

იყო გამომცემლობა „ნაკადულის“ მთავარი რედაქტორი და ლიტფონდის დირექტორი. დაჯილდოვებული იყო „საპატიო ნიშნის“ ორი ორდენით.

დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში.

## ლიტერატურა
* ზ. ბაბუნაშვილი, თ. ნოზაძე, „მამულიშვილთა სავანე“, გვ. 371,  თბ., 1994

## რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:დიდუბის პანთეონში დაკრძალულები
კატეგორია:ქართველი პოეტები
კატეგორია:დაბადებული  1914
კატეგორია:გარდაცვლილი 1975
კატეგორია:ჩხოროწყუს მუნიციპალიტეტში დაბადებულები
ჯარიმა

**ჯარიმა** —  ფულადი გადასახდელი, მატერიალური ზემოქმედების ღონისძიება, რომელსაც იყენებენ კანონით დადგენილი წესით და კანონით გათვალისწინებულ შემთხვევებში. მათ შორის სისხლის სამართლის კოდექსით გათვალისწინებული ფულადი გადასახდელი, რომელიც ინიშნება დღიური ანაზღაურების სისტემით. ჯარიმას იხდიან ფიზიკური ან იურიდიული პირები მოქმედი კანონმდებლობის, დადებული ხელშეკრულების ან დადგენილი წესების დარღვევისათვის. ჯარიმის გადახდა არ ათავისუფლებს გადამხდელს ნაკისრი ვალდებულებების შესრულებისაგან.

მოქალაქეებისათვის და თანამდებობის პირებისათვის ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა გამო დაკისრებული ჯარიმა არ შეიძლება იყოს შრომის ანაზღაურების მინიმალური ოდენობის ერთ მესამედზე ნაკლები;
**ჯარიმა** —  ფულადი გადასახდელი, მატერიალური ზემოქმედების ღონისძიება, რომელსაც იყენებენ კანონით დადგენილი წესით და კანონით გათვალისწინებულ შემთხვევებში. მათ შორის სისხლის სამართლის კოდექსით გათვალისწინებული ფულადი გადასახდელი, რომელიც ინიშნება დღიური ანაზღაურების სისტემით. ჯარიმას იხდიან ფიზიკური ან იურიდიული პირები მოქმედი კანონმდებლობის, დადებული ხელშეკრულების ან დადგენილი წესების დარღვევისათვის. ჯარიმის გადახდა არ ათავისუფლებს გადამხდელს ნაკისრი ვალდებულებების შესრულებისაგან.
მოქალაქეებისათვის და თანამდებობის პირებისათვის ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა გამო დაკისრებული ჯარიმა არ შეიძლება იყოს შრომის ანაზღაურების მინიმალური ოდენობის ერთ მესამედზე ნაკლები.

ჯარიმა ცნობილი იყო ძველ საქართველოში. თვით ტერმინი „ჯარიმა“ უცხოურია (არაბული ჯარიმა - ცოდვა, დანაშაული; სპარსული „ჯარიმა“ - საზღაური;საურავი, ჯურუმი). ქართული სამართლის ძეგლებში იგი XVII საუკუნიდან გვხვდება. "ჯარიმით განტანჯვას" ანუ დაჯარიმებას იწვევდა, კერძოდ, თვითნებობა, ცრუ დასმენა, დავაქარობა, “ლაშქრობის განწესების" დარღვევა, ჩხუბში მახვილის ამოღება. საჯაროსთან ერთად კუთვნილების ჯარიმაც არსებობდა. "მრუდეს კაცს" ჯარიმას მეფე, აგრეთვე სასამართლო და მებატონეც განუსაზღვრავდა. „საჴელმწიფოდ“ (მეფისა და დედოფლის სასარგებლოდ) განწესებულ-გადახდილი ჯარიმა სათანადო სარქარსა თუ „ქარხანას“ (საწყობს) მიებარებოდა. ჯარიმას აზღვევინებდა მოურავი (ან სხვა მოხელე), რომელსაც საზღაურის ნაწილი (სადედოფლო დასტურმალის მიხედვით - „ავკაცობის ჯარიმა“) ერგებოდა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ტერმინები
კატეგორია:სასჯელები
კატეგორია:სამოქალაქო სამართალი
კატეგორია:სისხლის სამართალი
პავლე შენგელია

**პავლე გიორგის ძე შენგელია** (დ. 25 მარტი, 1903, ქუთაისი — გ.  26 მაისი, 1971, თბილისი) — ქართველი ჰიდროენერგეტიკოსი, პროფესორი. საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი (1969), საქართველოს სსრ მეცნიერებისა და ტექნიკის დამსახურებული მოღვაწე (1962). სკკპ წევრი 1951 წლიდან.

## ბიოგრაფია
1930 წელს დაამთავრა საქართველოს სახელმწიფო პოლიტექნიკური ინსტიტუტი.

1922 წლიდან იყო რიონჰესის მშენებლობის სამმართველოს საპროექტო განყოფილების ტექნიკოსი, შემდეგ ინჟინერი და უფროსი ინჟინერი. აქ მან შეადგინა რიონის კომპლექსური გამოყენების ახალი, უფრო სრულყოფილი სქემა, რაც წარმოადგენდა გამოჩენილი გერმანელი სპეციალისის ა. ლუდინის მიერ შედგენილ რიონის გამოყენების სქემის მნიშვნელოვან გაუმჯობესებას.

1932 წელს პ. შენგელიამ მუშაობა დაიწყო ჰიდროენერგეტიკის საპროექტო ინსტიტუტის თბილისის ფილიალში ჯერ უფროს ინჟინრად, შემდეგ ჰესების დაპროექტების ბიუროს მთავარ ინჟინრად. მისი უშუალო ხელმძღვანელობით დამუშავდა მრავალი  ათეული სქემა ამიერკავკასიის მდინარეებზე. ამ ინსტიტუტში იგი აგრძელებს მოღვაწეობას (კონსულტანტად) მას შემდეგაც, როცა ის გადაიყვანეს საქართველოს კომისართა საბჭოს საგეგმო კომისიაში ენერგეტიკის განყოფილების უფროსად. აქაც მისი მონაწილეობით შემუშავდა საქართველოს მრავალი ჰიდროენერგომშენებლობის პერსპექტიული გეგმები. პარალელურად იგი სამეცნიერო-პედაგოგიურ მუშაობას ეწეოდა საქართველოს პოლიტექნიკურ ინსტიტუტში (1936–1971), აქვეყნებდა ნაშრომებს საქართველოსა და ამიერკავკასიაში ჰიდროენერგეტიკის განვითარების საკითხებზე. მეცნიერის კალამს ეკუთვნის 40-ზე მეტი ნაშრომი, მათ შორის განსაკუთრებით აღსანიშნავია მონოგრაფია „მთის მდინარეების კასკადური გამოყენების საკითხები“. პავლე შენგელია 20 წლის მანძილზე (1951–1970) ხელმძღვანელობდა საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ენერგეტიკის ინსტიტუტს. 1970–1971 წლებში იყო ენერგეტიკისა და ჰიდროტექნიკურ ნაგებობათა საქართველოს სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტის დირექტორის მოადგილედ.

მას დიდი წვლილი მიუძღვის აგრეთვესაქართველოში მაღალ კაშხლებთან დაკავშირებულ საპროექტო-ექსპერიმენტული სამუშაოების ორგანიზაციის საქმეში. 1961 წელს აირჩიეს საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტად, 1969 წელს გახდა აკადემიკოსი. დაჯილდოვებული იყო ორი შრომის წითელი დროშის, „საპატიო ნიშნის“ ორდენებით და მედლებით, მინიჭებული ჰქონდა მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწის წოდება.

დაკრძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში. პანთეონში მასთან დასაფლავებულია მისი მეუღლე — **თამარ ბენედიქტეს ასული კიკნაძე** (დ. 21 დეკემბერი, 1921, თბილისი — გ. 25 ივლისი, 1994, იქვე).

## ლიტერატურა
* ზ. ბაბუნაშვილი, თ. ნოზაძე, „მამულიშვილთა სავანე“, გვ. 372, თბ., 1994

კატეგორია:დიდუბის პანთეონში დაკრძალულები
კატეგორია:ქართველი ჰიდროენერგეტიკოსები
კატეგორია:დაბადებული  25 მარტი
კატეგორია:დაბადებული 1903
კატეგორია:გარდაცვლილი 26 მაისი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1971
კატეგორია:ქუთაისში დაბადებულები
კატეგორია:საქართველოს სახელმწიფო პოლიტექნიკური ინსტიტუტის კურსდამთავრებულები
კატეგორია:ქართველი პროფესორები
კატეგორია:საქართველოს სსრ-ის მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწეები
კატეგორია:საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტიის წევრები
კატეგორია:შრომის წითელი დროშის ორდენის კავალრები
კატეგორია:საპატიო ნიშნის ორდენის კავალრები
მაჰაძანგა

**მაჰაძანგა** (Mahajanga) — ქალაქი მადაგასკარის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში. მაჰაძანგის პროვინციის ადმინისტრაციული ცენტრი. 2001 წლის მონაცემებით მოსახლეობა შეადგენდა 135 660 ადამიანს. ქვეყნის ერთ-ერთი საპორტო ქალაქი. სასოფლო-სამეურნეო რაიონის (ბრინჯი, პილპილი, ყავა) ცენტრი. განვითარებულია კვების, საფეიქრო და ცემენტის მრეწველობა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მადაგასკარის ქალაქები
კატეგორია:რეგიონალური დედაქალაქები მადაგასკარში
ჯარების ურთიერთმოქმედება

**ჯარების ურთიერთმოქმედება** — ოპერაციაში (ბრძოლაში), საერთო მიზნის მისაღწევად ამოცანებით, მიმართულებებით, საზღვრებით (რაიონებით) და მოქმედების დროით გაერთიანებული შეიარაღებული ძალების სხვადასხვა სახეობის, ჯარის გვარეობების, ფლოტის ძალებისა და სპეციალური ჯარების შეთანხმებული თანამოქმედება. ჯარების ურთიერთმოქმედების აუცილებლობა არმიის ჩასახვისთანავე წარმოიშვა. იარაღის სრულყოფამ, ჯარის გვარეობების გაჩენამ, არმიის ორგანიზაციული სტრუქტურისა და საბრძოლო წყობის განვითარებამ ურთიერთმოქმედების მნიშვნელობა გაზარდა. პირველ მსოფლიო ომში ავიაციის, ტანკების, ჯარის ახალი გვარეობების, კავშირის ტექნიკური საშუალებების, შემდგომში შეიარაღებული ძალების  ახალი სახეობების გამოჩენამ განაპირობა შეიარაღებული ძალებსა და ოპერატიულ გაერთიანებებს (არმიები, არმიათა ჯგუფები, ფრონტები) შორის ურთიერთმოქმედების ორგანიზაციის სრულყოფა. ჯარების ურთიერთმოქმედება საბრძოლო მოქმედების ერთ-ერთი ძირითადი პრინციაპია. საბრძოლო მოქმედების მიზნისა და მასშტაბის მიხედვით ჯარების ურთიერთმოქმედება შეიძლება იყოს ტაქტიკური, ოპერატიული ან სტრატეგიული. ტაქტიკური ჯარების ურთიერთმოქმედების ორგანიზაცია ხდება ადგილზე ან რუკაზე და ითვალისწინებს ბრძოლაში მონაწილე ყველა ძალისა და საშუალების შეთანხმებულ მოქმედებას. ოპერატიული ჯარების ურთიერთმოქმედება ნიშნავს ერთი სტრატეგიული ან საოპერაციო მიმართთულებით მოქმედი შეიარაღებული ძალების ოპერატიული გაერთიანებებისა და შენაერთების შეთანხმებულ მოქმედებას, ხოლო სტრატეგიული ჯარების ურთიერთმოქმედება — ფრონტებისა და შეიარაღებული ძალების სხვადასხვა სახეობის ოპერატიული გაერთიანებების (რომლებიც ოპერაციას ატარებენ ერთი ან რამდენიმე სტრატეგიული მიმართულებით) შეთანხმებულ გამოყენებას.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ტერმინები
კატეგორია:სამხედრო ისტორია
რადამა II

**რადამა II** (დ. 23 სექტემბერი, 1829 — გ. 12 მაისი, 1863, [სავარაუდოდ]) — რანავალუნა I-ის ვაჟი და მემკვიდრე. მადაგასკარის მეფე 1861-დან 1863 წლამდე, რომელიც, პრაქტიკულად მთელ კუნძულს აკონტროლებდა. რადამა II-ის მმართველობა, მიუხედავად მისი ხანმოკლეობისა, გადამწყვეტი ეტაპი იყო მადაგასკარის სამეფოს ისტორიაში. დედამისის, დედოფალ რანავალუნა I-ის 33 წლიანი მტკიცე და გარკვეულწილად მძიმე მმართველობის შედეგად, მადაგასკარმა წარმატებით შეინარჩუნა საკუთარი პოლიტიკური და კულტურული დამოუკიდებლობა ფრანგული და ბრიტანული გავლენისაგან. დედოფლის იზოლაციონიზმისა და ქრისტიანობის დევნის პოლიტიკის გაუქმებითა და რელიგიური თავისუფლების მხარდაჭერით, მადაგასკარი კვლავ გაიხსნა ევროპელთათვის. 1855 წელს, ჯერ კიდევ რანავალუნას მმართველობისას, რადამას მიერ ფრანგ მეწარმე ჟოზეფ-ფრანსუა ლამბერტთან საიდუმლოდ დადებული ლამბერტის ქარტიის პირობების თანახმად, ფრანგებს გადაეცათ დიდი ფართობის შემოსავლიანი მიწების ექსპლუატაციისა და სხვა მომგებიანი პროექტების განხორციელებისა თუ რესურსების გამოყენების ექსკლუზიური უფლება, რაც, მოგვიანებით, მადაგასკარზე ფრანგული პროტექტორატის დამყარების პრეტენზიის, ხოლო 1896 წელს მისი კოლონიად გადაქცევის საბაბი გახდა.

დრამატული განსხვავება რანავალუნას იზოლაციურ და მისი ვაჟის პრო-ევროპულ პოლიტიკას შორის ტრადიციული სოციალურ-პოლიტიკური მდგომარეობისათვის მნიშვნელოვანი საფრთხის შემცველი აღმოჩნდა. რადამას აბსოლუტიზმის მიერ მინისტრების რჩევების უგულვებელყოფით გატარებულმა რეფორმებმა საბოლოოდ, ისინი მეფის წინააღმდეგ განაწყო. პრემიერ-მინისტრის, რაინივუნინაჰიტრინიუნის მოწყობილი ამბოხების შედეგად 1863 წლის 12 მაისს რადამა II დაახრჩვეს. მინისტრების თანხმობით, ტახტი მისმა ცოლმა რაბოდომ დაიკავა რასუხერინას სახელით. ხალხს აუწყეს, რომ რადამამ თავი მოიკლა, თუმცა მალევე გავრცელდა ხმები, რომ ის ცოცხალი იყო და ტახტის დაბრუნებისათვის ემზადებოდა. არსებობს გარკვეული ვერსიები, რომ მეფე მართლაც გადარჩა და კუნძულის ჩრდილოეთ ნაწილში იმალებოდა.

## ლიტერატურა
* Françoise Raison-Jourde, Bible et pouvoir à Madagascar au 19e siècle, Karthala, Paris, 1991, 848 pages.
* Raymond Delval, Radama II, prince de la renaissance malgache, 1861-1863, Éditions de l'École, Paris, 1972, 959 pages.
* R.P. Henry de Régnon, Madagascar et le roi Radama II, Paris, 1863, 204 pages.

## სქოლიო
კატეგორია:იმერინის მონარქები
კატეგორია:დაბადებული 23 სექტემბერი
კატეგორია:დაბადებული 1829
კატეგორია:გარდაცვლილი  12 მაისი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1863
კატეგორია:მოკლული მონარქები
კატეგორია:XIX საუკუნის აფრიკის მონარქები
იბნ ატიია ჯარირი

**ჯარირი აბუ ჰაზრა იბნ ატიია იბნ ხუზაიფა ალ ხუტაფი ატ თამამი** (დ. 650, იამამა,  — გ.   728, 732 ან 733 იემენი) —  არაბი პოეტი თამამის ტომისა. ომაიანთა კარის პოეტი. თავის კასიდებში ხოტბას ასხამდა ომაიანთა დინასტიის წარმომადგენლებს. ეკუთვნის აგრეთვე მარსიები (გლოვის ლექსები), სარტფიალო ლექსები და სატირები. სახელი გაითქვა პოეტ ფარაზდაკთან გამართული ლიტერატურული პაექრობით (ნაკაიდი), რომელიც იმდროინდელი არაბი საზოგადოების ცხოველ ინტერესს იწვევდა. მის ლექსებში კარგად აისახა სახალიფოს შიდაპოლიტიკური ვითარება.
## ლიტერატურა
კატეგორია:არაბი პოეტები
კატეგორია:მწერლები ანბანის მიხედვით
სარაკაპი

**სარაკაპი** () — სოფელი სომხეთში, შირაკის პროვინციაში. მდებარეობს ზღვის დონიდან 1 570 მეტრზე. 2008 წლის მონაცემებით, მოსახლეობა 616 ადამიანს შეადგენდა, სიმჭიდროვე 237 ადამიანი კმ²-ზე. ფართობი 2.6 კმ²-ია.

## რესურსები ინტერნეტში 
* სომხეთის მოსახლეობის 2001 წლის აღწერის მონაცემები

კატეგორია:შირაკის პროვინციის სოფლები
ჯარის მართვა

**ჯარის მართვა** —  სარდლების (მეთაურების, უფროსების), შტაბების, სამსახურებისა და მართვის სხვა ორგანოების საქმიანობა, რაც უზრუნველყოფს ჯარის (ძალების) საბრძოლო მზადყოფნასა და ბრძოლისუნარიანობის შენარჩუნებას, ოპერაციებისა და საბრძოლო მოქმედების მომზადებას, დასმული ამოცანების შესრულებისას ჯარის ხელმძღვანელობას. ჯარის მართვა ხორციელდება ზემდგომი მეთაურებისა და უფროსების ბრძანებების, მითითებებისა და განკარგულებების შესაბამისად. მისი საფუძველია სარდლის (მეთაურის, უფროსის) გადაწყვეტილება, რის მიხედვითაც იგეგმება ოპერცია (ბრძოლა), ეწყობა და ტარდება ჯარის (ძალების) მომზადება საბრძოლო მოქმედებისათვის. ჯარის მართვის თეორია და პრაქტიკა იხვეწებოდა შეიარაღებული ძალების, იარაღისა და საბრძოლო ტექნიკის, ჯარის ორგანიზაციისა და საბრძოლო მოქმედების ხერხების სრულყოფის, აგრეთვე ომის წარმოების ხასიათისა და პირობების, მართვის ტექნიკური საშუალებებისა და შესაძლებლობების კვალობაზე. მასობრივი არმიების შექმნამდე ჯარს უშუალოდ ჯართუფროსი მართავდა, რომელიც განკარგულებებს თვითონ ან ადიუტანტების  საშუალებით გადაცემდა. XII—XIII საუკუნეების საქართველოში ომის თაობაზე გადაწყვეტილებას სავაზირო ღებულობდა. „სპათა ქცეულობის საქმისათვის“ ანუ ჯარებისადმი „ღონიერად წინაძღომისთვის“ და „ბრძნად განგებისათვის“ პასუხისმგებლობა მთავარსარდალს (მეფეს) ან ამირსპასალარს ეკისრებოდა. წერილობითი ბრძანებები მხოლოდ ჯარის მობილიზაციისთვის გაიცემოდა, სიტყვიერ განკარგულებებს შიკრიკებისა (ევსტარების, იფრინდების) და მალემსრბოლელების პირით გადასცემდნენ. 
არმიებისა და მათი მოქმედების ასპარეზის ზრდასთან ერთად  მთავარსარდლებთან შეიქმნა სამხდერო საბჭო, შემდეგ შტაბები, შეიცვალა მართვის ტექნიკური ბაზა. სისტემატურად უმჯობესდებოდა ჯარის მართვის მეთოდები, ტექნიკური საშუალებები. ჯარის მართვის პრაქტიკაში ფართოდ ინერგება ავტომატიზაცია და მართვის ავტომატიზებული სისტემები, პოზიციონერების გლობალური სისტემები (GPS).  ფართოვდება ჯარის მართვის ამოცანათა წრე და რთულდება მართვის ამოცანების ხასიათი. ჯარის მართვის პრინციპებია: ერთმართველობა; სარდლების (მეთაურების)  პირადი პასუხისმგებლობა მიღებული გადაწყვეტილებისთვის; ყველა რგოლში მართვის ცენტრალიზაცია და მიღებული საბრძოლო ამოცანების ხერხების დადგენაში ხელქვეითებისათვის ინიციატივის მინიჭება; სიმტკიცე და სიბეჯითე მიღებული გადაწყვეტილებისა და გეგმის შესრულებაში; განუწყვეტლობა და ფარულობა.
## ლიტერატურა
კატეგორია:ტერმინები
კატეგორია:სამხედრო ისტორია
თაბანა-ნტლენიანა

**თაბანა-ნტლენიანა** () — დრაკონის მთების, ლესოთოსა და საერთოდ, სამხრეთ აფრიკის უმაღლესი წერტილი.

ის მდებარეობს ლესოთოს სამეფოს აღმოსავლეთ ნაწილში და აქვს ზღვის დონიდან 3482 მეტრი სიმაღლე. განფენილია სანის უღელტეხილიდან ჩრდილოეთით. სიახლოვეს არის მდინარე ორანჟის ზემო წელი, რომელიც დასავლეთით მიედინება და ჩაედინება ატლანტის ოკეანეში. აგებულია ბაზალტისგან და გარშემორტყმულია მსგავსი მაღალი მწვერვალებით, პიკი სუსტადაა გამოსახული. პირველად დაიპყრეს 1951 წელს.

თაბანა-ნტლენიანა აფრიკაში ყველაზე მაღალი მთაა ვულკან მერუდან სამხრეთით, რომელიც მდებარეობს კილიმანჯაროს სამხრეთით.

## რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ლესოთოს მთები
ჯარმო

**ჯარმო** —  ადრინდელი ნეოლითური ხანის  (ძველი წელთაღრიცხვის VII ათასწლეული) ნამოსახლარი ქალაქ ქირქუქის აღმოსავლეთით, ერაყის ქურთისტანში. 1948—55 წლებში იკვლევდა ამერიკელი არქეოლოგი  რ. ბრეიდვუდი. ჯარმოს კულტურული ფენა (სიმძლავრე დაახლოებით 7 მეტრი) ძირითადად წარმოქმნილია 16-ჯერ გადაკეთებული ალიზის სახლებისგან (დაახლოებით 25). ჯარმო არის უძველესი დასახლება მესოპოტამიაში, სადაც შემორჩენილია მიწათმოქმედების მეურნეობის ჩამოყალიბების კვალი (ნაპოვნია ხორბლისა და ქერის მარცვლები). მოშინაურებული ჰყავდათ თხა და ძაღლი.  მნიშვნელოვანი ადგილი ეკავა ნადირობასაც. აღმოჩენილია კაჟისა და ობსიდიანის იარაღი (გეომეტრიული მიკროლითები, სახოკები, ნამგლის ჩასართები), ქვის ნაკეთობანი (სანაყები, სასრესები, თოხები და სხვა), ძვლის ნივთები (მახათები, სამკაული) და ალიზის ქანდაკებანი (დედაქალღმერთისა და ცხოველების). ქვედა ფენებში აღმოჩენილია ქვის ჭურჭელი (ნახევარსფერული და კონუსური ფიალები), ზედაში — თიხისა (ჯამები, ყურიანი ფიალები). ჯარმოს მოსახლეობა მიმთვისებლურიდან მწარმოებლურ მეურნეობაზე გადასვლით ხასიათდება. 
## ლიტერატურა
კატეგორია:აზიის არქეოლოგიური კულტურები
კატეგორია:არქეოლოგიური ძეგლები
კატეგორია:ერაყის არქეოლოგიური ძეგლები
ჯარის გვარეობა

**ჯარის გვარეობა** —  შეიარაღებული ძალების სახეობის შემადგენელი ნაწილი, რომელსაც მისთვის დამახასიათებელი იარაღი და საბრძოლო ტექნიკა აქვს.  XVI საუკუნიდან  XX საუკუნემდე სხვადასხვა არმიაში არსებობდა სამი ჯარის გვარეობა: ქვეითი ჯარი, კავალერია და არტილერია. თანამედროვე შეიარაღებული ძალების ჯარის გვარეობებს განეკუთვნება: სახმელეთო ჯარების სარაკეტო ჯარები, მოტომსროლელი ჯარები, სატანკო ჯარები, არტილერია, ჰაერსადესანტო ჯარები,  საზენიტო სარაკეტო ჯარები, ბომბდამშენი ავიაცია, გამანადგურებელი ავიაცია და სხვა. შეიარაღებული ძალების გვარეობებს — წყალქვეშა ნავები, წყალზედა ხომალდები, საზღვრის ქვეითი ჯარი და სხვა. ყოველ ჯარის გვარეობას სათავეში უდგას სარდალი ან ემორჩილება შეიარაღებული ძალების ამ სახეობის მთავარსარდალს.
## ლიტერატურა
კატეგორია:ტერმინები
კატეგორია:სამხედრო ისტორია
ჯატები

[მინი|ჯატები [დელის ტერიტორიაზე, 1868.]]
**ჯატები** —  პენჯაბის დასავლეთ რაიონებში დასახლებულ ტომთა მრავალრიცხოვანი ჯგუფი ახალი წელთაღრიცხვის დასაწყისში. ლაპარაკობდნენ დასავლურ პენჯაბურ დიალექტზე. მოგვიანებით ჯატები ფართოდ გავრცელდნენ ჩრდილოეთ ინდოეთში, მათ შეადგინეს პენჯაბელების ეთნიკური საფუძველი და სიქების თემში შევიდნენ, ინდოეთში ჯატების მნიშვნელოვანი ნაწილი გადაიქცა მსხვილ მიწათმფლობელ კასტად. შუა საუკუნეებში ჯატები შეადგენდნენ სრულუფლებიან მეთემეთა ფენას, ჰქონდათ სამხედრო ჩვევები და დელის სულთნებისა და მოგოლთა ფადიშაჰების ჯარებში იწვევდნენ დაქირავებულ მეომრებად. XVII საუკუნის დასასრულს ჯატებმა დაიწყეს ბრძოლა დიდი მოგოლების ბატონობის წინააღმდეგ. ჯატების თემის ზედა ფენა ისწრაფოდა მოგოლთა თავკაცების ადგილის დასაჭერად ჯატი გლეხების ფეოდალურ ექსპლუატაციაში. ცნობილია ჯატების სამი აჯანყება (1669, 1672, 1686-91 წწ). ჯატების ბრძოლა მოგოლთა წინააღმდეგ XVIII საუკუნემდე გაგრძელდა. XVIII საუკუნის შუა წლებში შეიქმნა ჯატების დამოუკიდებელი სამთავრო, რომელიც 1763 წელს დაიშალა.
თანამედროვე ჯატები ცხოვრობენ ინდოეთის რესპუბლიკის ჩრდილოეთ ნაწილსა და პაკისტანში. საერთო რაოდენობა—რამდენიმე მილიონი კაცი (ზუსტი ცნობები არ არის). ინდოეთში ჯატების უმრავლესობა ლაპარაკობს პენჯაბურ ენაზე და ჰინდუსტანის ჩრდილოეთ დიალექტებზე. აღიარებენ ინდუიზმსა და სიქიზმს. პაკისტანში ლაპარაკობენ პენჯაბურ ენაზე და თავის დიალექტებზე. ძირითადად აღიარებენ ისლამს.
## ლიტერატურა
კატეგორია:ინდოეთის ხალხები
კატეგორია:ინდოეთის ისტორია
კატეგორია:ეთნიკური ჯგუფები