Saab JAS 39 Gripen

**Saab JAS 39 Gripen** ( ; „გრიფონი“) — მსუბუქი ერთძრავიანი ზებგერითი მრავალფუნქციური საბრძოლო თვითმფრინავი, რომელსაც აწარმოებს შვედური აეროკოსმოსური და თავდაცვის კომპანია Saab AB. Gripen-ს აქვს დელტა ფრთა და იხვის კონფიგურაცია შესუსტებული სტაბილურობის დიზაინითა და ელექტროდისტანციური (fly-by-wire) ფრენის კონტროლის სისტემით. უფრო გვიანი ვერსიები სრულად თავსებადია NATO-სთან. 2020 წლისთვის Gripen-ის სხვადასხვა მოდელის (A–F) 271-ზე მეტი ერთეულია გადაცემული სხვდასხვა ქვეყნის სამხედრო ძალებისთვის.

1979 წელს, შვედეთის მთავრობამ დაიწყო კვლევა და დამუშავება „გამანადგურებელი, შეტევითი და სადაზვერვო თვითმფრინავის“ (*ett jakt-, attack- och spaningsflygplan*, აქედან "JAS") შესაქმნელად, რომელიც შეცვლიდა Saab 35 Draken-სა და Saab 37 Viggen-ს შვედეთის სამხედრო-საჰაერო ძალებში. შერჩეული და შემუშავებული იქნა Saab-ის ახალი დიზაინი – JAS&nbsp;39. პირველი ფრენა 1988 წელს შედგა, ხოლო პირველი სერიული წარმოების თვითმფრინავი 1993 წელს გამოვიდა.

Gripen-ის სერიის ძირითადი განახლება, რომელიც ადრე *Gripen NG* (Next Generation) ან *Super JAS* სახელით იყო ცნობილი, ახლა კი *JAS 39E/F Gripen*-ად იწოდება, 2019 წელს მიეწოდა შვედეთის და ბრაზილიის სამხედრო-საჰაერო ძალებს. ცვლილებები JAS&nbsp;C-დან JAS&nbsp;E-მდე მოიცავს უფრო დიდ ფიუზელაჟს, უფრო მძლავრ ძრავს, გაზრდილ საბრძოლო დატვირთვას, ახალ კაბინას, რადიოელექტრონიკის ახალ არქიტექტურას, ელექტრონული ბრძოლის სისტემას და სხვა გაუმჯობესებებს.
## ისტორია
### წარმოშობა
1970-იანი წლების ბოლოს შვედეთი ცდილობდა მოძველებული Saab 35 Draken-ისა და Saab 37 Viggen-ის შეცვლას. შვედეთის სამხედრო-საჰაერო ძალები საჭიროებდნენ ფინანსურად ხელმისაწვდომ Mach&nbsp;2 სიჩქარის თვითმფრინავს, რომელსაც ექნებოდა კარგი მოკლე ასაფრენი და დასაფრენი შესაძლებლობები თავდაცვითი გაფანტული ბაზირების გეგმისთვის, შესაძლო შემოჭრის შემთხვევაში; გეგმა მოიცავდა 800&nbsp;მ სიგრძის და 17&nbsp;მ სიგანის ელემენტარულ ასაფრენ-დასაფრენ ზოლებს, რომლებიც Bas 90 სისტემის ნაწილი იყო. თვითმფრინავის შექმნის ერთ-ერთი მიზანი იყო Viggen-ზე მცირე ზომის მქონე საფრენი აპარატის შექმნა, რომელიც შეინარჩუნებდა ან გააუმჯობესებდა მის საბრძოლო დატვირთვისა და მოქმედების დიაპაზონის მახასიათებლებს. ადრეულ წინადადებებს შორის იყო Saab 38, ასევე ცნობილი როგორც B3LA, რომელიც განკუთვნილი იყო როგორც შეტევითი და სასწავლო თვითმფრინავი, და A 20, Viggen-ის გაუმჯობესებული ვერსია, რომელსაც შეეძლო საბრძოლო, შეტევითი და საზღვაო დაზვერვის ფუნქციების შესრულება. ასევე განიხილებოდა რამდენიმე უცხოური დიზაინი, მათ შორის General Dynamics F-16 Fighting Falcon, McDonnell Douglas F/A-18 Hornet, Northrop F-20 Tigershark და Dassault Mirage 2000. საბოლოოდ, შვედეთის მთავრობამ გადაწყვიტა ახალი გამანადგურებლის შემუშავება Saab-ის მიერ მომხდარიყო.

1979 წელს მთავრობამ დაიწყო კვლევა, რომელიც მიზნად ისახავდა ისეთი მრავალფუნქციური პლატფორმის შექმნას, რომელიც მოიცავდა "JAS"-ს, რაც ნიშნავდა *Jakt* (ჰაერი-ჰაერი), *Attack* (ჰაერი-მიწა) და *Spaning* (დაზვერვა), რაც მიუთითებდა მრავალფუნქციურ, ანუ „სვინგროლ“ ტიპის გამანადგურებელზე, რომელსაც შეეძლო ერთდროულად მრავალი ფუნქციის შესრულება. განიხილებოდა Saab-ის რამდენიმე დიზაინი, მათ შორის ყველაზე პერსპექტიული იყო „პროექტი 2105“ (სახელი შეეცვალა და გადაერქვა ჯერ „პროექტი 2108“, შემდეგ კი „პროექტი 2110“), რომელიც თავდაცვის მატერიალურმა სამმართველომ (*Försvarets Materielverk*, FMV) მთავრობას ურჩია.
### ტესტირება, წარმოება და გაუმჯობესებები
Saab-მა პირველი Gripen 1987 წლის 26&nbsp;აპრილს წარადგინა, რაც კომპანიის 50 წლის იუბილეს დაემთხვა. თავდაპირველად 1987 წლისთვის დაგეგმილი ფრენა ფრენის კონტროლის სისტემის პრობლემების გამო  18&nbsp;თვით გადაიდო. 1988 წლის 9&nbsp;დეკემბერს პირველმა პროტოტიპმა (სერიული ნომერი 39-1) 51-წუთიანი სადებიუტო ფრენა განახორციელა, პილოტი იყო სტიგ ჰოლმსტრომი.  

ტესტირების პერიოდში შეშფოთება გამოიწვია თვითმფრინავის ავიონიკამ, კერძოდ კი fly-by-wire საკონტროლო სისტემამ (FCS) და არასტაბილური კონსტრუქციამ. 1989 წლის 2 თებერვალს, აღნიშნულმა პრობლემამ გამოიწვია პროტოტიპის კატასტროფა ლინჩეპინგში დაშვების მცდელობისას; სატესტო პილოტი ლარს როდესტრემი კატასტროფას მხოლოდ მოტეხილი იდაყვით გადაურჩა. ავარიის მიზეზად დასახელდა პილოტის მიერ გამოწვეული ოსცილაცია, რაც FCS-ის სიმაღლის კონტროლის ალგორითმის ხარვეზით იყო განპირობებული.  

კატასტროფის საპასუხოდ, Saab-მა და ამერიკულმა კომპანია Calspan-მა პროგრამული ცვლილებები განახორციელეს. ეს გაუმჯობესებები Lockheed NT-33A-ს გამოყენებით გაიტესტა, რამაც შესაძლებელი გახადა სატესტო ფრენების განახლებას ავარიიდან 15&nbsp;თვის შემდეგ. 1993 წლის 8&nbsp;აგვისტოს, საწარმოო თვითმფრინავი 39102 განადგურდა სტოკჰოლმის წყლის ფესტივალზე ავიაშოუზე. პილოტმა ლარს როდესტრემმა დაკარგა კონტროლი დაბალ სიმაღლეზე ბრუნვისას და კატაპულტირება მოუწია. Saab-მა მოგვიანებით დაადგინა, რომ პრობლემა გამოიწვია პილოტის სწრაფი საკონტროლო მოძრაობების ზედმეტმა გაძლიერებამ. გამოძიებამ და ხარვეზის გამოსწორებამ სატესტო ფრენების განახლება დამატებით რამდენიმე თვით, დეკემბრამდე შეაყოვნა.  

პირველი შეკვეთა მოიცავდა დამატებით 110 ერთეულის შეძენის შესაძლებლობას, რომელიც 1992 წლის ივნისში იქნა გამოყენებული. პარტია&nbsp;II-ს წარმოადგენდა 96&nbsp;ერთადგილიანი JAS&nbsp;39A და 14&nbsp;ორადგილიანი JAS&nbsp;39B. JAS&nbsp;39B ვარიანტი 66&nbsp;სმ-ით (26&nbsp;დუიმით) გრძელი იყო JAS&nbsp;39A-ზე, რათა დაეტია მეორე სავარძელი. ეს მოითხოვდა ერთ-ერთი ქვემეხის მოხსნას და საწვავის შიდა ტევადობის შემცირებას. 1994 წლის აპრილისთვის დასრულებული იყო ხუთი პროტოტიპი და ორი სერიული წარმოების Gripen-ი, თუმცა ვიზუალური არეალის მიღმა მოქმედი რაკეტა (BVR)  ჯერ არ იყო შერჩეული. მესამე პარტია შეუკვეთეს 1997 წლის ივნისში, რომელიც შედგებოდა 50&nbsp;განახლებული ერთადგილიანი JAS&nbsp;39C-სგან და 14&nbsp;ორადგილიანი JAS&nbsp;39D-სგან, რომელიც ცნობილია როგორც „Turbo Gripen“ და ექსპორტისთვის მორგებულია ნატოს სტანდარტებზე. პარტია&nbsp;III თვითმფრინავები, რომლებიც 2002-2008 წლებში იქნა მიწოდებული, აღჭურვილი იყო უფრო ძლიერი და განახლებული ავიონიკით, ჰაერში საწვავით შევსების შესაძლებლობით და ბორტზე ჟანგბადის გენერირების სისტემით (OBOGS) ხანგრძლივი ფრენებისთვის. 2011 წლის ივნისში Saab-მა გამოაცხადა, რომ შიდა გამოძიებამ გამოავლინა BAE&nbsp;Systems-ის კორუფციის ფაქტები, მათ შორის ფულის გათეთრება სამხრეთ აფრიკაში, რომელიც Gripen-ის კლიენტთა შორის იყო.  

2007 წლის 26 აპრილს ნორვეგიამ ხელი მოაწერა 150 მილიონი ნორვეგიული კრონის ღირებულების ერთობლივი განვითარების შეთანხმებას Saab-თან, რომელიც მოიცავდა Gripen-ის განვითარების პროგრამაზე თანამშრომლობას, მათ შორის ნორვეგიული ინდუსტრიების ჩართვას თვითმფრინავის მომავალი ვერსიების განვითარებაში. იმავე წლის ივნისში Saab-მა ასევე გააფორმა შეთანხმება Thales Norway A/S-თან Gripen-ის კავშირგაბმულობის სისტემების განვითარებაზე. ეს შეკვეთა პირველი იყო იმ შეთანხმების წერილის პირობების ფარგლებში, რომელიც გაფორმდა ნორვეგიის თავდაცვის სამინისტროსა და Gripen International-ს შორის 2007 წლის აპრილში. საბოლოოდ, დანიამ არჩევანი შეაჩერა F-35&nbsp;Joint Strike Fighter-ზე.
### საკამათო საკითხები, სკანდალები და ხარჯები 
შვედეთისთვის მრავალფუნქციური საბრძოლო თვითმფრინავის შექმნა მნიშვნელოვანი ამოცანა იყო. წინამორბედი 37&nbsp;Viggen ხშირად იყო კრიტიკის საგანი შვედეთის სამხედრო ბიუჯეტის ზედმეტად დიდი ნაწილის დაკავებისთვის და 1971 წლისთვის მას ოპონენტები უწოდებდნენ „გუგულს სამხედრო ბუდეში“. 1972 წელს სოციალ-დემოკრატიული პარტიის (Socialdemokraterna) პარტიულ ყრილობაზე მიღებულ იქნა გადაწყვეტილება, რომელიც კრძალავდა მომავალში სამხედრო თვითმფრინავების შექმნას. 1982 წელს Gripen-ის პროექტი შვედეთის პარლამენტში მიიღეს 176 ხმით 167-ის წინააღმდეგ, სადაც მთელი სოციალ-დემოკრატიული პარტია წინააღმდეგი წავიდა დამატებითი კვლევების მოთხოვნის გამო. 1983 წელს შეიტანეს ახალი კანონპროექტი, და საბოლოოდ პროექტს 1983 წლის აპრილში დაუჭირეს მხარი, იმ პირობით, რომ მას ექნებოდა წინასწარ განსაზღვრული ფიქსირებული ღირებულების კონტრაქტი, რაც მოგვიანებით კრიტიკის საგანი გახდა ხარჯების გარდაუვალი ზრდის გამო.

Gripen-ის ღირებულება მუდმივი ყურადღებისა და სპეკულაციის საგანი იყო. 2008 წელს Saab-მა დააანონსა შემცირებული შემოსავალი, რაც ნაწილობრივ თვითმფრინავის მარკეტინგულ ხარჯებს დაუკავშირა. 2012 წელს Jane's Information Group-ის კვლევის მიხედვით, Gripen-ის ოპერაციული ხარჯები ყველაზე დაბალი იყო თანამედროვე საბრძოლო თვითმფრინავებს შორის და შეადგენდა $4,700-ს საათში. ის აღჭურვილი იყო General Electric F414G ძრავით, რომელიც შეიქმნა Boeing F/A-18E/F Super Hornet-ის ძრავის მოდიფიკაციით. Gripen&nbsp;NG-ს მაქსიმალური ასაფრენი წონა გაიზარდა 14,000-დან 16,000&nbsp;კგ-მდე (30,900–35,300&nbsp;ფუნტი), შიდა საწვავის მოცულობა 40%-ით გაიზარდა შასის გადატანის ხარჯზე, რამაც ასევე შესაძლებელი გახადა ორ დამატებით hardpoint-ის დამატება ფიუზელაჟის ქვედა ნაწილში. მისი საბრძოლო რადიუსი იყო 1 300 კმ ექვსი ჰაერი-ჰაერი რაკეტით (4 RR + 2 IR) და გარე საწვავის ავზით. PS-05/A რადარი ჩანაცვლდა ახალი Raven&nbsp;ES-05 აქტიური ელექტრონულად სკანირებადი არეალი (AESA) რადარით, რომელიც Selex ES-ის Vixen AESA რადარების ოჯახზეა დაფუძნებული (2016 წლიდან - Finmeccanica, შემდეგ Leonardo S.p.A.). Gripen Demo-ს პირველი ფრენა განხორციელდა 2008 წლის 27 მაისს. 2009 წლის 21 იანვარს Gripen Demo-მ Mach&nbsp;1.2+ სიჩქარით იფრინა 28,000&nbsp;ფუტზე (8,540 მ) გარეშე გადახურების გარეშე, რათა ტესტირებულიყო მისი სუპერკრუიზის შესაძლებლობა. Gripen Demo გახდა Gripen&nbsp;E/F-ის ბაზა, რომელიც ასევე ცნობილია როგორც Gripen&nbsp;NG (Next Generation) და MS&nbsp;(Mission System) 21.

## შენიშვნები
## სქოლიო