სამხედრო ტექნოლოგიის ისტორია

**სამხედრო ტექნოლოგიის ისტორია** — მათ შორის მეცნიერების სამხედრო დაფინანსება, XX საუკუნის დასაწყისიდან მოყოლებული ძლიერ გარდამტეხ გავლენას ახდენდა მეცნიერული კვლევის პრაქტიკასა და შედეგებზე. განსაკუთრებით პირველი მსოფლიო ომის შემდეგ, მეცნიერებაზე დაფუძნებული მოწინავე ტექნოლოგიები სამხედრო წარმატების აუცილებელ ელემენტად მიიჩნეოდა.

პირველ მსოფლიო ომს ხშირად უწოდებენ „ქიმიკოსების ომს“ — როგორც ზემკვლავური აირების ფართო გამოყენების გამო, ისე ნიტრატებისა და მოწინავე მძლავრი ასაფეთქებლების მნიშვნელობის გამო. 1915 წლიდან, როდესაც გერმანიის ძლიერი საღებავების ინდუსტრიის[ მიერ წარმოებული ქლორი პირველად იქნა გამოყენებული, აირები ფართოდ გამოიყენებოდა როგორც გერმანიის, ისე ბრიტანეთის მიერ; ომის განმავლობაში მეცნიერები ორივე მხარეს სწრაფად ავითარებდნენ უფრო ძლიერ ქიმიკატებს და იკვლევდნენ მოწინააღმდეგის უახლესი აირების საწინააღმდეგო დაცვის მეთოდებს. ომში ფიზიკოსების წვლილიც მნიშვნელოვანი იყო — მათ შეიმუშავეს უკაბელო კავშირის და წყალქვეშა გემების ხმა-ტალღების მიხედვით აღმოჩენის ტექნოლოგიები, რამაც საფუძველი ჩაუყარა აკადემიურ მეცნიერებასა და სამხედრო უწყებებს შორის პირველ, ჯერ კიდევ სუსტი, მაგრამ გრძელვადიანი ურთიერთობების ჩამოყალიბებას.

მეორე მსოფლიო ომი სამხედრო მეცნიერების დაფინანსების მასშტაბური ზრდის პერიოდი გახდა, განსაკუთრებით ფიზიკაში. მანჰეტენის პროექტისა და ბირთვული ბომბის გარდა, ბრიტანეთსა და აშშ-ში რადარი ინტენსიურად მუშავდებოდა და ომის მიმდინარეობაზე ძირეულ გავლენას ახდენდა; რადარმა შესაძლებელი გახადა მტრის ავიაციისა და ნაოსნობის ეფექტიანი აღმოჩენა, აგრეთვე შეიქმნა რადარზე დაფუძნებული პროქსიმიტის ფუზი. ომისთვის გადამწყვეტ მნიშვნელობას ატარებდა მათემატიკური კრიპტოგრაფია, მეტეოროლოგია და სარაკეტო მეცნიერება; სამხედრო დაფინანსებით მიღწეულმა წინსვლამ თითოეული დარგის გრძელვადიან განვითარებაზე დიდი ზეგავლენა მოახდინა.

ომის ბოლოს გამოყენებული ტექნოლოგიები — ჟეტვითი თვითმფრინავები, რადარი, პროქსიმიტის ფუზი, ბირთვული ბომბი — რადიკალურად განსხვავდებოდა ომამდელი სამხედრო ტექნოლოგიებისგან; სამხედრო ხელმძღვანელებმა ივარაუდეს, რომ მომავალი ომების შედეგს ტექნოლოგიური შედეგი განსაზღვრავდა. ცივი ომის დაწყებამ გააძლიერა სამხედრო ინსტიტუტებსა და აკადემიურ მეცნიერებას შორის კავშირები, განსაკუთრებით აშშ-სა და საბჭოთა კავშირში. „ნომინალური მშვიდობის“ პერიოდშიც კი სამხედრო დაფინანსება ხშირად იზრდებოდა. დაფინანსება ვრცელდებოდა სოციალურ მეცნიერებებზეც და ბუნებრივ მეცნიერებებზე; ახალი ინოვაციური სფეროები, როგორიცაა ციფრული კომპიუტინგი, პირდაპირ განვითარდა სამხედრო პატრონაჟის ქვეშ. ცივი ომის დასრულებისა და საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ დაფინანსება შემცირდა, თუმცა ამერიკული სამხედრო-სამეცნიერო კომპლექსი დიდწილად შენარჩუნდა.

მეორე მსოფლიო ომის შემდგომ პერიოდში სამხედრო დაფინანსების მასშტაბმა წარმოშვა ისტორიული კვლევების ფართო დარგი, განსაკუთრებით აშშ-ის მეცნიერების ისტორიის ფარგლებში. პოლ ფორმანის 1987 წლის პროვოკაციულად გავლენიანმა სტატიამ „კვანტური ელექტრონიკის კულისებში: ეროვნული უსაფრთხოება როგორც ფიზიკური კვლევის საფუძველი აშშ-ში, 1940–1960 წამოიწყო დებატი იმის შესახებ, თუ როგორ შეცვალა სამხედრო დაფინანსებამ მეცნიერული კვლევა. ფორმანისა და მისი მხარდამჭერების აზრით, სამხედრო დაფინანსებამ მეცნიერება — განსაკუთრებით ფიზიკა — გადმოაქცია გამოყენებით კვლევაზე ორიენტირებულ დისციპლინად, ხოლო სამხედრო ტექნოლოგიები გახდა საბაზისო კვლევის საფუძველი; საბოლოოდ, მეცნიერული კულტურაც კი სამხედრო სტრატეგიებთან თანამშრომლობით შეიცვალა. ალტერნატიულ ხედვას იწონებს დანიელ ქევლესი, რომლის აზრითაც მიუხედავად სამხედრო დაფინანსების მასშტაბებისა, მეცნიერებმა მაინც შეინარჩუნეს ინტელექტუალური ავტონომია.

## სქოლიო