ფალსტაფი (ოპერა)

***ფალსტაფი*** () — იტალიელი კომპოზიტორის, ჯუზეპე ვერდის კომიკური ოპერა სამ მოქმედებად. იტალიურენოვანი ლიბრეტო არიგო ბოიტომ მოამზადა უილიამ შექსპირის პიესის, „უინძორელი მხიარული ქალების“ მიხედვით და აგრეთვე გამოიყენა ზოგიერთი სცენა პიესებიდან „ჰენრი IV, ნაწილი 1“ და „ნაწილი 2“. ნაწარმოების პრემიერა შედგა 1893 წლის 9 თებერვალს მილანის ლა სკალაში.

„ფალსტაფი“ ვერდის 26 ოპერიდან უკანასკნელია და მისი შექმნისას კომპოზიტორი თითქმის 80 წლის იყო. ეს იყო მისი მეორე კომედია და მესამე ნაწარმოები შექსპირის პიესის მიხედვით, „მაკბეტისა“ და „ოტელოს“ შემდეგ. სიუჟეტი ვითარდება მსუქანი რაინდის, სერ ჯონ ფალსტაფის გარშემო და აღწერს მის წარუმატებელ, ხშირად სულელურ მცდელობებს, აცდუნოს ორი გათხოვილი ქალი მათი ქმრების სიმდიდრეზე წვდომის მოსაპოვებლად.

ვერდის აშინებდა ასეთ ხანდაზმულ ასაკში ახალ ოპერაზე მუშაობა, თუმცა ძალიან სურდა კომიკური ნაწარმოების დაწერა და კმაყოფილი დარჩა ბოიტოს მიერ მომზადებული ლიბრეტოს პროექტით. მათ სამი წელი დასჭირდათ პროექტის დასასრულებლად (1889 წლის შუა პერიოდიდან). მიუხედავად იმისა, რომ ვერდის მხრიდან ახალი ოპერის დაწერის პერსპექტივამ უდიდესი ინტერესი გამოიწვია იტალიასა და მთელ მსოფლიოში, „ფალსტაფი“ ისეთივე პოპულარული არ აღმოჩნდა, როგორც კომპოზიტორის ადრეული ნამუშევრები. იტალიაში, ევროპის სხვა ქვეყნებსა და აშშ-ში გამართული ადრეული წარმოდგენების შემდეგ, ნაწარმოები მიივიწყეს, სანამ დირიჟორმა არტურო ტოსკანინიმ არ მოითხოვა მისი აღდგენა ლა სკალასა და ნიუ-იორკის მეტროპოლიტენ-ოპერაში 1890-იანი წლების ბოლოდან მომდევნო საუკუნემდე. ზოგი თვლიდა, რომ პიესას აკლდა ვერდის წინა საუკეთესო ოპერების სრულფასოვანი მელოდიები — შეხედულება, რომელსაც ტოსკანინი კატეგორიულად ეწინააღმდეგებოდა. ტოსკანინის შემდგომი თაობის დირიჟორებს შორის, რომლებიც ამ ნაწარმოებს უჭერდნენ მხარს, იყვნენ ჰერბერტ ფონ კარაიანი, გეორგ შოლტი და ლენარდ ბერნსტაინი. ამჟამად ნაწარმოები სტანდარტული საოპერო რეპერტუარის ნაწილია.

პირველი წარმოდგენის შემდეგ ვერდიმ მუსიკაში მრავალი ცვლილება შეიტანა, რის გამოც რედაქტორებს გაუჭირდათ საბოლოო პარტიტურაზე შეთანხმება. ნაწარმოები პირველად 1932 წელს ჩაიწერა, მოგვიანებით კი მრავალი სტუდიური თუ ცოცხალი ჩანაწერი გამოიცა. მომღერლებს შორის, რომლებიც მჭიდროდ არიან დაკავშირებულნი მთავარ როლთან, არიან: ვიქტორ მორელი (პირველი ფალსტაფი), მარიანო სტაბილე, ჯუზეპე ვალდენგო, ტიტო გობი, გერაინტ ევანსი, ბრინ ტერფელი და ამბროჯიო მაესტრი.
## შექმნის ისტორია 
### ჩანაფიქრი 
1889 წლისთვის ვერდი უკვე ორმოცდაათ წელზე მეტი ხნის განმავლობაში მოღვაწეობდა როგორც საოპერო კომპოზიტორი. მას დაწერილი ჰქონდა 25 ოპერა, რომელთაგან მხოლოდ ერთი იყო კომედია — მისი მეორე ნამუშევარი, „მეფობა ერთი დღით“ („Un giorno di regno“), რომელიც 1840 წელს წარუმატებლად დაიდგა. მისმა კოლეგა კომპოზიტორმა როსინიმ აღნიშნა, რომ დიდად აღფრთოვანებული იყო ვერდით, თუმცა მიაჩნდა, რომ მას კომედიის დაწერა არ შეეძლო. ვერდი არ დაეთანხმა და თქვა, რომ ძალიან სურდა კიდევ ერთი მხიარული ოპერის დაწერა, მაგრამ ამის შანსს არავინ აძლევდა. მას კომიკური მომენტები თავის ტრაგიკულ ოპერებშიც კი ჰქონდა ჩართული, მაგალითად, ოპერებში „ბალ-მასკარადი“ და „ბედის ძალა“.

მინი|ვერდი 1897 წელს

კომიკური სიუჟეტისთვის ვერდი განიხილავდა სერვანტესის „დონ კიხოტს“ და გოლდონის, მოლიერისა და ლაბიშის პიესებს, მაგრამ არცერთი მათგანი არ მიიჩნია სრულად შესაფერისად. პირველი ვერსია, რომელმაც საოპერო რეპერტუარში ადგილი დაიმკვიდრა, იყო ოტო ნიკოლაის „უინძორელი მხიარული ქალები“ 1849 წელს, თუმცა მისი წარმატება ძირითადად გერმანული საოპერო თეატრებით შემოიფარგლებოდა.

ბოიტო ორმაგად კმაყოფილი იყო „მხიარული ქალების“ სიუჟეტით. ის არა მხოლოდ შექსპირული იყო, არამედ ნაწილობრივ ეფუძნებოდა ტრეჩენტოს პერიოდის იტალიურ ნაწარმოებებს: სერ ჯოვანი ფიორენტინოს „ცხვარი“ („Il Pecorone“) და ბოკაჩოს „დეკამერონი“. ბოიტომ შეგნებულად გამოიყენა იტალიური ენის არქაული ფორმა, რათა, როგორც თავად თქვა, „შექსპირის ფარსი დაებრუნებინა მის ნათელ ტოსკანურ სათავესთან“. მან შეამოკლა სიუჟეტი, პიესის პერსონაჟთა რაოდენობა გაანახევრა, ხოლო ფალსტაფის პერსონაჟს მეტი სიღრმე შესძინა „ჰენრი IV“-დან ათობით პასაჟის ჩართვით. ბოიტოს მსგავსად, ვერდისაც უყვარდა და პატივს სცემდა შექსპირს. კომპოზიტორი არ ფლობდა ინგლისურ ენას, მაგრამ ჰქონდა და ხშირად კითხულობდა შექსპირის პიესებს კარლო რუსკონისა და ჯულიო კარკანოს იტალიურ თარგმანებში, რომლებსაც საწოლთან ინახავდა.

ვერდის მაინც ეპარებოდა ეჭვი და მეორე დღეს ბოიტოს კიდევ ერთი წერილი გაუგზავნა თავისი წუხილის გამოსახატად. ის წერდა თავის ხანდაზმულობაზე, ჯანმრთელობაზე (რომელიც, მისივე თქმით, ჯერ კიდევ კარგი იყო) და პროექტის დასრულების შესაძლებლობაზე: „მუსიკის დასრულება რომ ვერ შევძლო?“. მან თქვა, რომ ეს პროექტი შეიძლება ახალგაზრდა კაცის დროის ფუჭი კარგვა ყოფილიყო და ბოიტოს ყურადღება ამაოდ გადაეტანა საკუთარი ახალი ოპერის (რომელიც გახდა „ნერონი“) დასრულებისგან. 1889 წლის აგვისტოში მან ბოიტოს მისწერა, რომ ფუგას წერდა: „დიახ, სერ! ფუგას... თანაც ფუგა-ბუფას (*buffa* fugue)“, რომელიც „სავარაუდოდ, [ოპერაში] კარგად მოთავსდება“.

[მინი|მარცხნივ|ალტ=შუახნის მამაკაცის პორტრეტი, ულვაშებით, ოდნავ გამელოტებული|[არიგო ბოიტო|ბოიტო 1893 წელს]]

ვერდი დაეთანხმა შექსპირის სიუჟეტის შემცირების აუცილებლობას, რათა ოპერის ხანგრძლივობა მისაღებ ფარგლებში დარჩენილიყო. მიუხედავად ამისა, მას სწყინდა ფალსტაფის მეორე დამცირების სცენის ამოღება, სადაც ის ბრენტფორდელი გრძნეული ქალის სამოს გადაიცვამს, რათა ფორდს დაემალოს. ის წერდა შექსპირის წინაშე ვალის ჯეროვნად მოხდის სურვილზე: „რამდენიმე შტრიხით დავხატოთ პერსონაჟები, მოვქსოვოთ სიუჟეტი და გამოვწუროთ მთელი წვენი ამ უზარმაზარი შექსპირისეული ფორთოხლიდან“. პრემიერიდან მალევე, ინგლისელმა კრიტიკოსმა, რ. ა. სტრიტფილდმა, აღნიშნა, თუ როგორ მიაღწია ვერდიმ წარმატებას:

ნოემბერში ბოიტომ დასრულებული პირველი მოქმედება და მეორე მოქმედების სამუშაო ვერსია ვერდის სანტ-აგატას ვილაში მიუტანა: „ამ მოქმედებას ეშმაკი აზის ზურგზე; როცა ეხები, იწვის“, — ჩიოდა ბოიტო. მათ ერთი კვირა იმუშავეს ოპერაზე, შემდეგ კი ვერდი და მისი მეუღლე ჯუზეპინა სტრეპონი გენუაში გაემგზავრნენ. გარკვეული პერიოდის განმავლობაში მუშაობა შეჩერდა.

მწერალი რას მაკდონალდი აღნიშნავს, რომ ბოიტოს წერილი ვერდისადმი ეხება ოპერაში გამოყენებულ მუსიკალურ ტექნიკას — ის წერდა ნანეტასა და ფენტონის პერსონაჟების წარმოჩენის შესახებ: „ზუსტად ვერ ვხსნი: მინდა, როგორც შაქარს აყრიან ტორტს, ისე მოვაყარო მთელ კომედიას ეს ბედნიერი სიყვარული ისე, რომ ის რომელიმე კონკრეტულ წერტილში არ იყოს კონცენტრირებული“.

პირველი მოქმედება 1890 წლის მარტისთვის დასრულდა; ოპერის დანარჩენი ნაწილი ქრონოლოგიური თანმიმდევრობით არ დაწერილა, რაც ვერდისთვის ჩვეული პრაქტიკა არ იყო. მუსიკათმცოდნე როჯერ პარკერი აღნიშნავს, რომ ეს ფრაგმენტული მიდგომა შესაძლოა ყოფილიყო „ცალკეული სცენების ფარდობითი დამოუკიდებლობის მაჩვენებელი“. 1891 წლის დასაწყისისთვის ის აცხადებდა, რომ იმ წელს ნაწარმოებს ვერ დაასრულებდა, თუმცა მაისში მცირე ოპტიმიზმი გამოთქვა, რაც ივნისის შუა რიცხვებისთვის ასე შეიცვალა:

[მინი|მარცხნივ|ალტ=XVI საუკუნის სამოსში გამოწყობილი მამაკაცი ზის სკამზე|[ვიქტორ მორელი იაგოს როლში, ბოიტოსა და ვერდის ოპერიდან „ოტელო“]]
ბოიტო აღფრთოვანებული იყო, ვერდი კი იტყობინებოდა, რომ კვლავ აგრძელებდა მუშაობას ოპერაზე. ისინი 1891 წლის ოქტომბერში ან ნოემბერში შეხვდნენ, რის შემდეგაც ვერდები ზამთრის გასატარებლად გენუაში გაემგზავრნენ. იქ ორივე დაავადდა და მუშაობის ორი თვე დაიკარგა. 1892 წლის აპრილის შუა რიცხვებისთვის პირველი მოქმედების გაორკესტრება დასრულდა, ხოლო ივნის-ივლისისთვის ვერდი უკვე განიხილავდა პოტენციურ მომღერლებს „ფალსტაფის“ როლებისთვის. მთავარი როლისთვის მას ვიქტორ მორელი სურდა, ბარიტონი, რომელმაც „ოტელოში“ იაგოს პარტია შეასრულა, თუმცა თავდაპირველად მომღერალმა ისეთი სახელშეკრულებო პირობები მოითხოვა, რომლებიც ვერდისთვის მიუღებელი აღმოჩნდა: „მისი მოთხოვნები იმდენად აღმაშფოთებელი, გადაჭარბებული და დაუჯერებელი იყო, რომ სხვა გზა არ დაგვრჩა, გარდა მთელი პროექტის შეჩერებისა“. საბოლოოდ მათ შეთანხმებას მაინც მიაღწიეს და მორელი როლზე დაამტკიცეს.

სექტემბრისთვის ვერდი წერილით დაეთანხმა თავის გამომცემელს, „Casa Ricordi“-ს, რომ ლა სკალა შეძლებდა პრემიერის წარდგენას 1892–93 წლების სეზონზე, იმ პირობით, რომ ის შეინარჩუნებდა კონტროლს დადგმის ყველა ასპექტზე. პრემიერის თარიღად თებერვლის დასაწყისი დასახელდა, იმ მოთხოვნით, რომ თეატრი ექსკლუზიურად ხელმისაწვდომი იქნებოდა 1893 წლის 2 იანვრის შემდეგ და გენერალური რეპეტიციის შემდეგაც კი მას შეეძლო ოპერის მოხსნა: „მე დავტოვებ თეატრს და [რიკორდის] მოუწევს პარტიტურის წაღება“. საზოგადოებამ ახალი ოპერის შესახებ 1892 წლის ბოლოს შეიტყო. ამან უდიდესი ინტერესი გამოიწვია, რაც კიდევ უფრო გაამძაფრა იმ საიდუმლოებამ, რომლითაც ვერდიმ მოსამზადებელი პერიოდი მოიცვა; რეპეტიციები დახურული იყო, პრესას კი ახლოს არ იკარებდნენ. თუ არ ჩავთვლით ვერდის აღშფოთებას იმის გამო, თუ როგორ გამოაცხადა ლა სკალამ სეზონის პროგრამა 7 დეკემბერს — „ან „ტანჰოიზერის“ აღდგენა, ან „ფალსტაფი““ — იანვარში, 9 თებერვლის პრემიერამდე, ყველაფერმა შეუფერხებლად ჩაიარა .

## შესრულების ისტორია 
მინი|ალტ=ცხრა ნახატი, სადაც წვერიანი მოხუცი მამაკაცი ჟესტიკულირებს ან ზის|ვერდი ხელმძღვანელობს „ფალსტაფის“ რეპეტიციებს

### პრემიერები 
„ფალსტაფის“ პირველი წარმოდგენა შედგა მილანის ლა სკალაში 1893 წლის 9 თებერვალს, ვერდის წინა პრემიერიდან თითქმის ექვსი წლის შემდეგ. პირველი საღამოსთვის ბილეთების ოფიციალური ფასები ჩვეულებრივზე ოცდაათჯერ მაღალი იყო. სპექტაკლმა ედოარდო მასკერონის დირიჟორობით უდიდესი წარმატებით ჩაიარა; ნომრები ბისზე შესრულდა, ბოლოს კი ოვაციები ვერდისა და დასის მიმართ ერთ საათს გაგრძელდა. ამას მოჰყვა მქუხარე დახვედრა, როდესაც კომპოზიტორი, მისი მეუღლე და ბოიტო სასტუმრო „Grand Hotel de Milan“-ში მივიდნენ. ვერდიმ და მისმა მეუღლემ მილანი 2 მარტს დატოვეს; რიკორდი მოუწოდებდა კომპოზიტორს, დასწრებოდა 14 აპრილისთვის დაგეგმილ რომაულ პრემიერას, რათა შეენარჩუნებინა ის იმპულსი და აღფრთოვანება, რაც ოპერამ გამოიწვია. ვერდები, ბოიტოსთან და ჯულიო რიკორდისთან ერთად, წარმოდგენას დაესწრნენ მეფე უმბერტო I-თან, სამეფო ოჯახის სხვა წევრებთან და იმ დროის პოლიტიკურ ფიგურებთან ერთად. მეფემ ვერდი მაყურებელს სამეფო ლოჟიდან წარუდგინა დიდი ოვაციების ფონზე; „ეს იყო ვერდის ეროვნული აღიარება და აპოთეოზი, როგორიც მას მანამდე არასდროს ღირსებია“, — აღნიშნავს ფილიპს-მატცი.

ამ ადრეული წარმოდგენების დროს ვერდიმ მნიშვნელოვანი ცვლილებები შეიტანა პარტიტურაში. ზოგიერთი მათგანისთვის მან შეცვალა თავისი ხელნაწერი, მაგრამ სხვებისთვის მუსიკათმცოდნეებს მოუწიათ დაყრდნობა რიკორდის მიერ გამოცემულ მრავალრიცხოვან სრულ და საფორტეპიანო კლავირებზე. 2013 წლის კვლევაში ფილიპ გოსეტი არ ეთანხმება ამ აზრს და მიიჩნევს, რომ ავტოგრაფი არსებითად სანდო წყაროა, რომელსაც ავსებს რიკორდის იმ დროინდელი გამოცემები იმ რამდენიმე პასაჟისთვის, რომელთა შესწორებაც ვერდიმ საკუთარ პარტიტურაში ვერ მოასწრო.

პირველი წარმოდგენები იტალიის სამეფოს გარეთ გაიმართა ტრიესტსა და ვენაში 1893 წლის მაისში. ანტონიო სკოტიმ მთავარი როლი შეასრულა ბუენოს-აირესში 1893 წლის ივლისში; გუსტავ მალერმა ოპერას უდირიჟორა ჰამბურგში 1894 წლის იანვარში; იმავე თვეში სანქტ-პეტერბურგში წარადგინეს რუსული თარგმანი. ეს თარგმანი, რომელიც ვერდიმ მოიწონა, საკმაოდ თავისუფლად გადმოსცემს ბოიტოს ორიგინალურ იტალიურ ტექსტს. ბოიტომ სიამოვნებით მიანდო ინგლისური და გერმანული თარგმანები შესაბამისად უილიამ ბიტი-კინგსტონსა და მაქს კალბეკს. 1895 წლის 4 თებერვალს ნაწარმოები პირველად წარადგინეს ნიუ-იორკის მეტროპოლიტენ-ოპერაში; დირიჟორობდა მანჩინელი, ხოლო შემადგენლობაში იყვნენ მორელი (ფალსტაფი), ემა იმსი (ალისა), ზელი დე ლუსანი (ნანეტა) და სოფია სკალკი (მისის ქუიკლი).

### მივიწყება 
მინი|ბოჰუმილ ბენონი ფალსტაფის როლში, 1894
თავდაპირველი აღფრთოვანების შემდეგ, მაყურებელთა რაოდენობამ სწრაფად იკლო. ოპერის მოყვარულები დაბნეულები იყვნენ დიდი ტრადიციული არიებისა და გუნდების არარსებობით. იმდროინდელმა კრიტიკოსმა ეს ასე შეაჯამა: „„ეს არის ჩვენი ვერდი?“ — ეკითხებოდნენ ისინი საკუთარ თავს. „მაგრამ სად არის „მოტივი“; სად არის ფართო მელოდიები... სად არის ჩვეული „ანსამბლები“; „ფინალები“?““ 1901 წლისთვის, ვერდის გარდაცვალებისას, ნაწარმოები საერთაშორისო რეპერტუარიდან ამოვარდნილი იყო, თუმცა გუსტავ მალერმა, რომელიც ვერდის თაყვანისმცემელი იყო, 1904 წელს ვენის სამეფო ოპერაში „გამორჩეული ხარისხის“ დადგმას უხელმძღვანელა. ახალგაზრდა და პერსპექტიული დირიჟორი არტურო ტოსკანინი ნაწარმოების დიდი ქომაგი იყო და ბევრი გააკეთა მივიწყებისგან მის გადასარჩენად. როგორც ლა სკალას (1898 წლიდან) და მეტროპოლიტენ-ოპერის (1908 წლიდან) მუსიკალურმა ხელმძღვანელმა, მან „ფალსტაფი“ თავისი მოღვაწეობის დასაწყისიდანვე შეიტანა პროგრამაში. რიჩარდ ოლდრიჩი, „The New York Times“-ის მუსიკალური კრიტიკოსი, წერდა, რომ ტოსკანინის მიერ ამ ოპერის აღდგენა „სეზონის მატიანეში წითელი ასოებით უნდა აღინიშნოს. „ფალსტაფი“, რომელიც აქ პირველად 1895 წლის 4 თებერვალს დაიდგა, მას შემდეგ აღარ შესრულებულა და ამ ორ სეზონში სულ რამდენჯერმე აჟღერდა“. ოლდრიჩმა დასძინა, რომ მიუხედავად იმისა, რომ ფართო პუბლიკას შესაძლოა გასჭირვებოდა ნაწარმოების აღქმა, „მცოდნეთათვის ის დაუსრულებელი სიამოვნება იყო“.

### ხელახალი აღზევება 
[მინი|დირიჟორი [არტურო ტოსკანინი, რომელიც ძალისხმევას არ იშურებდა „ფალსტაფის“ რეგულარულ რეპერტუარში დასაბრუნებლად]]
ტოსკანინი ლა სკალაში 1921 წელს დაბრუნდა და მას 1929 წლამდე ხელმძღვანელობდა, რა პერიოდშიც „ფალსტაფს“ ყოველ სეზონზე დგამდა. 1920-იანი წლების ბოლოსა და 1930-იან წლებში მან ნაწარმოები გერმანიასა და ავსტრიაში ჩაიტანა, დირიჟორობდა მას ვენაში, ბერლინსა და ზედიზედ სამ ზალცბურგის ფესტივალზე. ტოსკანინის შესრულებით შთაგონებულთა შორის იყვნენ ჰერბერტ ფონ კარაიანი და გეორგ შოლტი, რომლებიც ზალცბურგში მისი კორეპეტიტორები იყვნენ. ტოსკანინის უმცროსი კოლეგა, ტულიო სერაფინი, აგრძელებდა ნაწარმოების წარდგენას გერმანიასა და ავსტრიაში მას შემდეგ, რაც ტოსკანინიმ ნაცისტური რეჟიმისადმი ზიზღის გამო იქ გამოსვლაზე უარი თქვა.

როგორც კი კარაიანს ამის შესაძლებლობა მიეცა, კერძოდ კი 1941 წელს, მან „ფალსტაფი“ აახენის საოპერო თეატრის რეპერტუარში შეიტანა შოლტიც ასევე მჭიდროდ დაუკავშირდა „ფალსტაფს“, ისევე როგორც კარლო მარია ჯულინი; ორივე მათგანი დირიჟორობდა ნაწარმოების მრავალ წარმოდგენას კონტინენტურ ევროპაში, ბრიტანეთსა და აშშ-ში; განახორციელეს რამდენიმე ჩანაწერიც. ლენარდ ბერნსტაინმა ამ ოპერას უდირიჟორა მეტროპოლიტენში, ვენის სახელმწიფო ოპერასა და რამდენიმე ჩანაწერებში. ამ და გვიანდელი დირიჟორების ძალისხმევამ ნაწარმოებს მყარი ადგილი დაუმკვიდრა თანამედროვე რეპერტუარში.

1950-იანი წლებისა და გვიანდელ აღდგენებს შორის ჰეპოკოსკი განსაკუთრებულად გამოყოფს გლაინდბორნის დადგმებს ფერნანდო კორენასთან, მოგვიანებით კი გერაინტ ევანსთან ერთად მთავარ როლში; ფრანკო ძეფირელის სამ განსხვავებულ დადგმას „ჰოლანდიის ფესტივალისთვის“ (1956), ქოვენთ-გარდენისთვის (1961) და მეტროპოლიტენ-ოპერისთვის (1964); ასევე ლუკინო ვისკონტის 1966 წლის ვერსიას ვენაში. 1982 წელს რონალდ აირის დადგმა, რომელიც ჩვეულებრივზე მეტად რეფლექსიური და მელანქოლიური იყო, წარმოდგენილი იქნა ლოს-ანჯელესში, ლონდონსა და ფლორენციაში; ფალსტაფს რენატო ბრუზონი ასრულებდა, დირიჟორობდა ჯულინი. მთავარი როლის უფრო გვიანდელ შემსრულებლებს შორის აღსანიშნავია ბრინ ტერფელი, რომელმაც ეს პარტია შეასრულა ქოვენთ-გარდენში 1999 წელს გრეჰემ ვიკის დადგმაში (დირიჟორი ბერნარდ ჰაიტინკი) და მეტროპოლიტენ-ოპერაში ძეფირელის დადგმის აღდგენისას, რომელსაც 2006 წელს ჯეიმზ ლივაინი დირიჟორობდა.

მიუხედავად იმისა, რომ „ფალსტაფი“ რეგულარული რეპერტუარის ნაწილი გახდა, მაინც არსებობს მოსაზრება, რომელიც ჯონ ფონ რაინმა გამოთქვა „Chicago Tribune“-ში 1985 წელს: „„ფალსტაფი“, სავარაუდოდ, ყოველთვის დარჩება „მცოდნეთა ოპერის“ კატეგორიაში, ნაცვლად იმისა, რომ დაიკავოს ადგილი ისეთ პოპულარულ ფავორიტებს შორის, როგორიცაა „ტრავიატა“ ან „აიდა“.“
## როლები 
მინი|„ფალსტაფი“ თეატრალურ აფიშაზე, დაცულია ტრენტოს მუნიციპალურ ბიბლიოთეკაში

## სიუჟეტი 
:დრო: ჰენრი IV-ის მმართველობის პერიოდი, 1399-დან 1413 წლამდე
:ადგილი: უინძორი, ინგლისი

### მოქმედება 1 
[მინი||მარჯვნივ|1.5|[ამბროჯიო მაესტრი ფალსტაფის როლში, ვენის სახელმწიფო ოპერის 2016 წლის დადგმაში; რეჟისორი — დევიდ მაკვიკარი, დირიჟორი — ზუბინ მეტა.]]
*ოთახი სასტუმრო „გარტერში“ (Garter Inn)*

ფალსტაფი და მისი მსახურები, ბარდოლფო და პისტოლა, სასტუმროში სვამენ. ოთახში დოქტორი კაიუსი შემოვარდება და ფალსტაფს მისი სახლის გაქურდვაში, ხოლო ბარდოლფოს ჯიბის ქურდობაში ადანაშაულებს. ფალსტაფი მას დასცინის; კაიუსი გადის და იფიცება, რომ მომავალში დასალევად მხოლოდ პატიოსან და ფხიზელ კომპანიონებთან ერთად წავა. როდესაც სასტუმროს მეპატრონე ღვინის ანგარიშს მოიტანს, ფალსტაფი ბარდოლფოსა და პისტოლას ეუბნება, რომ მეტი ფული სჭირდება და მის მოპოვებას ორი მდიდარი კაცის ცოლების ცდუნებით აპირებს (ერთ-ერთი მათგანი ფორდია). ფალსტაფი ბარდოლფოს გადასცემს სასიყვარულო წერილს ერთ-ერთი ცოლისთვის (ალისა ფორდი), ხოლო პისტოლას — იდენტურ წერილს მეორისთვის (მეგი). ბარდოლფო და პისტოლა უარს ამბობენ წერილების მიტანაზე და აცხადებენ, რომ ამაში მათ „ღირსება“ უშლით ხელს. ფალსტაფი მოთმინებას კარგავს და მათ უყვირის, რომ „ღირსება“ სხვა არაფერია, თუ არა სიტყვა, რომელსაც აზრი არ გააჩნია (მონოლოგი: „L'onore! Ladri...!“ / „ღირსება! თქვე თაღლითებო...!“). ცოცხის ქნევით ის მათ აძევებს.

*ფორდის ბაღი*

ალისამ და მეგმა ფალსტაფის წერილები მიიღეს. ისინი წერილებს ერთმანეთს ადარებენ, ხედავენ, რომ ისინი იდენტურია და მისის ქუიკლისა და ნანეტა ფორდთან ერთად ფალსტაფის დასჯას გადაწყვეტენ. ამავდროულად, ბარდოლფო და პისტოლა ფორდს ფალსტაფის გეგმის შესახებ აფრთხილებენ. ფორდი გადაწყვეტს, გადაიცვას, ეწვიოს ფალსტაფს და მახე დაუგოს მას.

ახალგაზრდა, სიმპათიურ ფენტონს ფორდის ქალიშვილი ნანეტა უყვარს, თუმცა ფორდს სურს, რომ გოგონა დოქტორ კაიუსს გაჰყვეს ცოლად, რადგან ეს უკანასკნელი მდიდარი და პატივსაცემი კაცია. ფენტონი და ნანეტა განმარტოებით ტკბებიან, თუმცა მათ ალისას, მეგისა და მისის ქუიკლის გამოჩენა შეაწყვეტინებთ. მოქმედება მთავრდება ანსამბლით, რომელშიც ქალები და მამაკაცები ცალ-ცალკე გეგმავენ ფალსტაფზე შურისძიებას; ქალები ხალისით ელიან გასართობ ოინს, ხოლო მამაკაცები გაბრაზებულები სასტიკი შურისძიებით იმუქრებიან.
### მოქმედება 2 
*ოთახი სასტუმრო „გარტერში“*

ფალსტაფი სასტუმროში მარტოა. ბარდოლფო და პისტოლა, რომლებიც ახლა უკვე ფორდისგან იღებენ გასამრჯელოს, შემოდიან და ფალსტაფს მსახურებაში დაბრუნებას სთხოვენ; სინამდვილეში კი მათი გეგმა ფორდისთვის ჯაშუშობაა. შემოდის მისის ქუიკლი და ატყობინებს, რომ ალისა მასზეა შეყვარებული და იმავე დღის ნაშუადღევს, ორ საათიდან სამ საათამდე, ფორდის სახლში მარტო იქნება — ზუსტად იმდენი ხანი, რაც სასიყვარულო თავგადასავლისთვისაა საჭირო. ფალსტაფი თავის მოსალოდნელ წარმატებას ზეიმობს („Va, vecchio John“ / „მიდი, ბებერო ჯონ“).

მოდის ფორდი, მდიდარ უცნობად გადაცმული, ყალბი სახელით „სინიორ ფონტანა“. ის ფალსტაფს ეუბნება, რომ ალისა უყვარს, თუმცა ქალი ზედმეტად სათნოა მასთან ურთიერთობისთვის. ის ფალსტაფს ფულს სთავაზობს, რათა ამ უკანასკნელმა თავისი შთამბეჭდავი ტიტული და (ვითომდა) მომხიბვლელობა გამოიყენოს ალისას სათნოების დასამსხვრევად, რის შემდეგაც მას („ფონტანას“) ქალის ცდუნების მეტი შანსი ექნება. ფალსტაფი, მოხიბლული იმ პერსპექტივით, რომ მდიდარი და ლამაზი ქალის ცდუნებაში ფულს გადაუხდიან, თანხმდება და ამჟღავნებს, რომ ალისასთან პაემანი უკვე დათქმული აქვს ორ საათზე — სწორედ იმ დროს, როცა ფორდი სახლში არასოდესაა. ფორდს ეჭვიანობა კლავს, თუმცა გრძნობებს მალავს. ფალსტაფი საუკეთესო სამოსის ჩასაცმელად გადის, მარტო დარჩენილი ფორდი კი ოჯახური ღალატის საფრთხეზე ფიქრობს და შურისძიებას იფიცებს („È sogno o realtà?“ / „სიზმარია თუ სინამდვილე?“). როდესაც ფალსტაფი მორთულ-მოკაზმული ბრუნდება, ისინი ურთიერთპატივისცემის გადაჭარბებული ჟესტებით ტოვებენ იქაურობას.

[მინი|მარჯვნივ|1.5|ალტ=გრავიურა ოპერიდან „ფალსტაფი“, სადაც შეყვარებულები ეკრანის მიღმა არიან, ფალსტაფი კი სარეცხის კალათაშია დამალული|[ეტორე ტიტოს გრავიურა, მე-2 მოქმედება, მე-2 სცენა ორიგინალური დადგმიდან. ფორდი და მსახურები ეპარებიან ფენტონსა და ნანეტას, რომლებიც მათ ფალსტაფი და ალისა ჰგონიათ, ამ დროს კი ქალები ფალსტაფს სარეცხის კალათაში გუდავენ.]]
*ოთახი ფორდის სახლში*

სამი ქალი სამოქმედო სტრატეგიას ადგენს („Gaie Comari di Windsor“ / „უინძორელო მხიარულო ქალებო, დრო დადგა!“). ალისა ამჩნევს, რომ ნანეტა ძალიან მოწყენილი და შეწუხებულია. ამის მიზეზი ისაა, რომ ფორდი მის გათხოვებას დოქტორ კაიუსზე აპირებს, რომელიც გოგონასთვის პაპის ტოლაა; ქალები ნანეტას არწმუნებენ, რომ ამას არ დაუშვებენ. მისის ქუიკლი ფალსტაფის მოსვლას აცხადებს; მისის ფორდს სარეცხის დიდი კალათა და გასაშლელი ეკრანი უკვე გამზადებული აქვს. ფალსტაფი ალისას ცდუნებას თავისი ახალგაზრდობისა და წარსული დიდების ამბებით ცდილობს („Quand'ero paggio del Duca di Norfolk“ / „როცა ნორფოლკის ჰერცოგის პაჟი ვიყავი, ტანადი ვიყავი“). მოულოდნელად მისის ქუიკლი შემოვარდება და ყვირის, რომ ფორდი მოულოდნელად დაბრუნდა სახლში მსახურებთან ერთად, რათა ცოლის საყვარელი დაიჭიროს. ფალსტაფი ჯერ ეკრანის მიღმა იმალება, მაგრამ ხვდება, რომ ფორდი მას იქ აუცილებლად მოძებნის. ქალები მას სარეცხის კალათაში ჩახტომას აიძულებენ. ამასობაში ფენტონი და ნანეტა ეკრანის მიღმა იმალებიან განმარტოებისთვის. ფორდი და მისი მამაკაცები შემოვარდებიან, ფალსტაფს ეძებენ და ეკრანის მიღმა კოცნის ხმას გაიგონებენ. მათ ჰგონიათ, რომ იქ ფალსტაფი და ალისა არიან, თუმცა ნაცვლად ამისა, ახალგაზრდა შეყვარებულებს იპოვიან. ფორდი ფენტონს წასვლას უბრძანებს. კალათაში მოკუნტული და თითქმის გაგუდული ფალსტაფი დისკომფორტისგან კვნესის, სანამ კაცები სახლის ჩხრეკას აგრძელებენ. ალისა მსახურებს უბრძანებს, სარეცხის კალათა ფანჯრიდან მდინარე ტემზაში გადააგდონ, სადაც ფალსტაფი ხალხის დაცინვის ობიექტი ხდება. ფორდი, დაინახავს რა, რომ ალისას მისი ღალატი აზრადაც არ ჰქონია, ბედნიერად იღიმის.
### მოქმედება 3 
მინი|*მოედანი, მარჯვნივ სასტუმრო „გარტერის“ ფასადი*, ადოლფ ჰოჰენშტაინის სცენოგრაფიული ესკიზი „ფალსტაფის“ მე-3 მოქმედების პირველი სცენისთვის (1893).
*სასტუმროს წინ*

გათოშილი და გულგატეხილი ფალსტაფი პირქუშად სწყევლის სამყაროს სავალალო მდგომარეობას. ცოტაოდენი ცხელი ღვინო მალევე უუმჯობესებს მას განწყობას. მოდის მისის ქუიკლი და ალისასთან შეხვედრის მორიგ მიწვევას გადასცემს. ფალსტაფს თავიდან ამის გაგონებაც არ უნდა, თუმცა ქალი ახერხებს მის დაყოლიებას. ის ალისას შუაღამისას, უინძორის დიდ პარკში, „მონადირე ჰერნის“ მუხასთან უნდა შეხვდეს, გადაცმული მონადირე ჰერნის აჩრდილად, რომელიც, ადგილობრივი ცრურწმენის თანახმად, ამ მიდამოებში ბინადრობს და შუაღამისას ზებუნებრივ არსებათა დასთან ერთად ჩნდება. ის და მისის ქუიკლი სასტუმროში შედიან. ფორდი უკვე მიხვდა თავის შეცდომას, როცა ცოლზე ეჭვიანობდა, ამიტომ ის და მისი მოკავშირეები ფარულად უთვალთვალებენ მათ. ახლა ისინი ფალსტაფის დასჯის ახალ გეგმას ადგენენ: ზებუნებრივ არსებებად გადაცმულები, შუაღამისას მას ალყაში მოაქცევენ და აწამებენ. ფორდი დოქტორ კაიუსს გვერდზე გაიხმობს და ცალკე გეგმას შესთავაზებს ნანეტაზე მის დასაქორწინებლად: ნანეტა ფერიების დედოფლად იქნება გადაცმული, კაიუსი ბერის სამოსს ჩაიცვამს, ფორდი კი მათ საქორწინო კურთხევას მისცემს. მისის ქუიკლი ამას ყურს მოჰკრავს და ჩუმად იფიცება, რომ ფორდის ჩანაფიქრს ჩაშლის.

*ჰერნის მუხა უინძორის პარკში, მთვარიანი შუაღამე*

ფენტონი მუხასთან მიდის და თავის ბედნიერებაზე მღერის („Dal labbro il canto estasiato vola“ / „ჩემი ბაგეებიდან ექსტაზის სიმღერა მოფრინავს“), რაც ასე სრულდება: „ბაგეები, რომელთაც კოცნიან, მომხიბვლელობას არ კარგავენ“. შემოდის ნანეტა და ფრაზას ასრულებს: „პირიქით, ისინი განახლდებიან, როგორც მთვარე“. ქალები მოდიან და ფენტონს ბერის სამოსს აცმევენ; ისინი ეუბნებიან მას, რომ ფორდისა და კაიუსის გეგმის ჩასაშლელად ყველაფერი მზად აქვთ. ნანეტა, ფერიების დედოფლის როლში, თავის დამხმარეებს მითითებებს აძლევს („Sul fil d'un soffio etesio“ / „სურნელოვანი ნიავის ქროლვაზე, გაფრინდით, მარდო სულებო“), რის შემდეგაც ყველა პერსონაჟი სცენაზე იკრიბება. ფალსტაფის მცდელობას, ალისას სიყვარულში გამოუტყდეს, კუდიანების მოახლოების შესახებ შეძახილი აწყვეტინებს. ელფებად და ფერიებად გადაცმული მამაკაცები ფალსტაფს გვემენ. ცემის დროს ის გადაცმულ ბარდოლფოს იცნობს. ხუმრობა სრულდება და ფალსტაფი აღიარებს, რომ რაც მიიღო, დაიმსახურა. ფორდი აცხადებს, რომ ქორწილი უნდა გაიმართოს. კაიუსი და ფერიების დედოფალი შემოდიან. მეორე წყვილი, ასევე ნიღბებში, ფორდს სთხოვს, რომ მათაც მისცეს კურთხევა. ფორდი ორმაგ ცერემონიას ატარებს. კაიუსი აღმოაჩენს, რომ ნანეტას ნაცვლად მისი პატარძალი გადაცმული ბარდოლფოა, ფორდმა კი უნებურად ფენტონისა და ნანეტას ქორწინება აკურთხა. ფორდი ამ გარდაუვალ ფაქტს (*fait accompli*) კეთილგანწყობით ეგუება. ფალსტაფი, კმაყოფილი იმით, რომ ერთადერთი გაშაყირებული არ აღმოჩნდა, აცხადებს, რომ მთელი სამყარო სისულელეა და ყველა მასხარაა („Tutto nel mondo è burla ... Tutti gabbati!... Ma ride ben chi ride La risata final.“ / „ყველაფერი ამქვეყნად ოინია... მაგრამ იცინის ის, ვინც ბოლოს იცინის“). მთელი დასი მის სიტყვებს ენერგიული ათხმიანი ფუგით იმეორებს.

## მუსიკა და დრამა 
ვერდიმ „ფალსტაფის“ პარტიტურა განსაზღვრა სამი ფლეიტისთვის (მესამე პიკოლოს პარტიასაც ითავსებს), ორი ჰობოისთვის, ინგლისური ქარახსისთვის, ორი კლარნეტისთვის, ბანის კლარნეტისთვის, ორი ფაგოტისთვის, ოთხი ვალტორნისთვის, სამი საყვირისთვის, სამი ტრომბონისთვის, ციმბასოსთვის, ლიტავრებისთვის, დასარტყამი საკრავებისთვის (სამკუთხედი, თეფშები, დიდი ბარაბანი), არფისთვის და სიმებიანი ჯგუფისთვის. გარდა ამისა, სცენის მიღმა ისმის გიტარა, ნატურალური ვალტორნა და ზარი. პარტიტურა ვერდის ადრეული ნამუშევრებისგან იმითაც განსხვავდება, რომ არ აქვს უვერტიურა: ორკესტრი მხოლოდ შვიდ ტაქტს ასრულებს პირველი ხმის (დოქტორი კაიუსი) შემოსვლამდე. კრიტიკოსი როდნი მილნსი აღნიშნავს, რომ „სიამოვნება... გამოსჭვივის ყოველი ტაქტიდან თავისი დაუძლეველი წინმსწრაფველი იმპულსით, ძალდაუტანებელი მელოდიით, რიტმული სასიცოცხლო ძალით და დრამატული ტემპისა თუ კონსტრუქციის სისწორით“. გამოცემაში „The New Grove Dictionary of Opera“ როჯერ პარკერი წერს:

მინი|მარცხნივ|ალტ=მუსიკალური პარტიტურის გარეკანი|პირველი გამოცემის გარეკანი
ავტორებმა ოპერა აღწერეს როგორც „commedia lirica“ (ლირიკული კომედია). მაკდონალდმა 2009 წელს აღნიშნა, რომ „ფალსტაფი“ ძალიან განსხვავებულია — სტილისტური გადახვევაა — ვერდის ადრეული შემოქმედებიდან. მაკდონალდის ხედვით, მუსიკალური გამოხატვის უდიდესი ნაწილი დიალოგებშია და მასში მხოლოდ ერთი ტრადიციული არია გვხვდება.

იმის შესახებ, თუ რამდენად არის „ფალსტაფი“ „შექსპირული“ ოპერა, კრიტიკოსები ხშირად დაობენ. მიუხედავად იმისა, რომ მოქმედება აღებულია პიესიდან „უინძორელი მხიარული ქალები“, ზოგიერთი კომენტატორი მიიჩნევს, რომ ბოიტომ და ვერდიმ შექსპირის პიესა სრულიად იტალიურ ნაწარმოებად გარდასახეს. სოპრანო ელიზაბეტ შვარცკოფი თვლიდა, რომ ამ კომედიაში არაფერი იყო ინგლისური ან შექსპირისეული: „ეს ყველაფერი მუსიკის საშუალებით გაკეთდა“. 1961 წელს პიტერ ჰეიუორტმა გაზეთში „The Observer“ დაწერა: „შექსპირის გამო გვიყვარს „ფალსტაფზე“ ფიქრი, როგორც ნაწარმოებზე, რომელსაც გარკვეული ინგლისური ხასიათი აქვს. სინამდვილეში, ეს ოპერა ისევეა ინგლისური, როგორც „აიდა“ — ეგვიპტური. ბოიტომ და ვერდიმ ერთობლივად მსუქანი რაინდი ოპერა-ბუფას ერთ-ერთ არქეტიპად აქციეს“. თუმცა თავად ვერდი თვლიდა, რომ ოპერის ფალსტაფი არ არის ტრადიციული იტალიური „ბუფო“ პერსონაჟი, არამედ წარმოაჩენს შექსპირის უფრო სრულყოფილ, ამბივალენტურ ფალსტაფს „ჰენრი IV“-დან: „ჩემი ფალსტაფი არ არის მხოლოდ „უინძორელი მხიარული ქალების“ გმირი, რომელიც უბრალოდ მასხარაა და ქალებს საკუთარი თავის გაშაყირების უფლებას აძლევს, არამედ არის „ჰენრი IV“-ის ორივე ნაწილის ფალსტაფიც. ბოიტომ ლიბრეტო სწორედ ამის შესაბამისად დაწერა“. 1999 წელს კრიტიკოსმა ენდრიუ პორტერმა დაწერა: „ის, რომ „ფალსტაფი“ იყო ვერდისა და ბოიტოს პასუხი ვაგნერის „მაისტერზინგერებზე“, ახლა აშკარაა. თუმცა იტალიური „ფალსტაფი“ უფრო სწრაფად ვითარდება“. მილნსი ვარაუდობს, რომ ეს აჩვენებს „ბრძენი მოხუცი კონსერვატორის გაფრთხილებას იტალიური ოპერის ვერისტული სკოლის უკიდურესობების შესახებ“, რომელიც 1890-იანი წლებისთვის უკვე აღმავლობას განიცდიდა. უწყვეტ პარტიტურაში ჩაქსოვილ სოლო ნომრებს შორისაა ფალსტაფის მონოლოგი „ღირსების“ შესახებ, რომელიც პირველ სცენას ასრულებს და მისი მოგონებებით სავსე არიეტა („Quand'ero paggio“) თავისი ახალგაზრდობის შესახებ. ახალგაზრდა შეყვარებულებს, ნანეტასა და ფენტონს, პირველ მოქმედებაში ეძლევათ ლირიკული და მხიარული დუეტი („Labbra di foco“); ოსბორნი თავის ანალიზს ასე ასრულებს: „„ფალსტაფი“ კომედიის მუსიკალური აპოთეოზია: საუკეთესო ოპერა, შთაგონებული საუკეთესო დრამატურგის მიერ, მსოფლიოს საუკეთესო საოპერო კომპოზიტორის ავტორობით“.

## დისკოგრაფია 
ფალსტაფის მოკლე არიეტის, „Quand'ero paggio“, ორი ადრეული ჩანაწერი არსებობს. პინი კორსიმ, რომელიც პირველი ფორდი იყო, ის 1904 წელს ჩაწერა, ხოლო მორელმა — 1907 წელს. მთლიანი ოპერის პირველი ჩანაწერი იტალიურმა „Columbia“-მ 1932 წლის მარტსა და აპრილში განახორციელა. მას ლორენცო მოლაიოლი დირიჟორობდა ლა სკალას გუნდთან და ორკესტრთან ერთად; შემადგენლობაში იყვნენ ჯაკომო რიმინი (ფალსტაფი) და პია ტასინარი (ალისა). 1930-იან წლებში რამდენიმე ცოცხალი წარმოდგენა ჩაიწერა, თუმცა შემდეგი სტუდიური ჩანაწერი იყო ის, რომელსაც არტურო ტოსკანინიმ უხელმძღვანელა 1950 წლის NBC-ის რადიოტრანსლაციისთვის (გამოიცა RCA Victor-ის მიერ). პირველი სტერეოფონური ჩანაწერი 1956 წელს ჰერბერტ ფონ კარაიანის დირიჟორობით „EMI“-სთვის განხორციელდა.
### ჩანაწერები 
„Operadis“-ის დისკოგრაფია სამოცდაათზე მეტ სხვა ჩანაწერს მოითვლის, რომლებიც ცოცხალ შესრულებაზეა გაკეთებული. მათ შორისაა: სერ თომას ბიჩემის დირიჟორობით 1944 წელს მეტროპოლიტენ-ოპერაში ჩაწერილი ვერსია ლეონარდ უორენის მონაწილეობით; ფრიც რაინერი უორენთან ერთად მეტროპოლიტენში (1948); ვიქტორ დე საბატა მარიანო სტაბილესთან ერთად ლა სკალაში (1951); კარაიანი და გობი ზალცბურგის ფესტივალზე (1957); ტულიო სერაფინი გობისთან ერთად ჩიკაგოს ლირიკულ ოპერაში (1958); ლორინ მააზელი და ვალტერ ბერი ვენის სახელმწიფო ოპერაში (1983); ჯეიმზ ლივაინი და პოლ პლიშკა მეტროპოლიტენში (1992); რიკარდო მუტი და ხუან პონსი ლა სკალაში (1993); შოლტი და ჟოზე ვან დამი ბერლინში (1993); და ზუბინ მეტა და რუჯერო რაიმონდი ფლორენციის ტეატრო კომუნალეში (2006).

1978 წლის ოქტომბერში შოლტიმ უდირიჟორა გეც ფრიდრიხის 1979 წლის ფილმისთვის „ფალსტაფი“ შექმნილ საუნდტრეკს. ჩანაწერი განხორციელდა „Decca“-ს მიერ ვენის „ზოფიენზაალში“ (Sofiensaal), ბერლინის დოიჩე ოპერისა და ვენის სახელმწიფო ოპერის გუნდების, ასევე ვენის ფილარმონიული ორკესტრის მონაწილეობით. შემადგენლობაში იყვნენ: გაბრიელ ბაკიე (ფალსტაფი), რიჩარდ სტილუელი (ფორდი), მაქს-რენე კოსოტი (ფენტონი), კარან არმსტრონგი (ალისა ფორდი), იუტა-რენატე ილოფი (ნანეტა) და მარტა სირმაი (მისის ქუიკლი).

## შენიშვნები
## ლიტერატურა
* 
* Beaumont, Antony, ed. (1987). *Busoni: Selected Letters*. New York: Columbia University Press. 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
## დამატებითი ლიტერატურა
* 
* 
* 
## რესურსები ინტერნეტში 
* 
* ლიბრეტო საიტზე giuseppeverdi.it
* კინგსტონი, უ. ბიტი (მთარგმნელი), „ფალსტაფი: ლირიკული კომედია სამ მოქმედებად“. ლიბრეტო ორიგინალური ინგლისური თარგმანით საიტზე archive.org.
* დეტალური ინფორმაცია საკვანძო არიების შესახებ საიტზე aria-database.com
* „ფალსტაფის“ დეტალური დისკოგრაფია საიტზე operadis-opera-discography.org.uk
* ვიქტორ მორელის 1907 წლის ჩანაწერი — „Quand'ero paggio“, საფრანგეთის ეროვნული ბიბლიოთეკა.

## სქოლიო
კატეგორია:ჯუზეპე ვერდის ოპერები
კატეგორია:ოპერები კომპოზიტორის მიხედვით
კატეგორია:ოპერა
კატეგორია:იტალიური ოპერები