ადრეული ისლანდიელები

## ეთნონიმები 
მინი|ისლანდიის დროშა
ნორვეგიული ისლანდია, ვიკინგების ხანის ისლანდია, ადრეული შუა საუკუნეების ისლანდია, ისლანდიის სახელმწიფო, თავისუფალი შტატების ისლანდია, სტურლუნგთა ხანის ისლანდია.

## იდენტიფიკაცია და ადგილმდებარეობა 
ადრეული ისლანდია მოიცავს პერიოდს დაახლოებით ჩვ. წ. 870 წლიდან, როდესაც ნორვეგიელმა ვიკინგებმა კუნძულზე განსახლება დაიწყეს, 1262 წლამდე, როდესაც ის ნორვეგიამ შეიერთა. კულტურის შესახებ ინფორმაციას ვიღებთ არქეოლოგიური, ისტორიული და ლიტერატურული წყაროებიდან.

ისლანდია არის 103 ათასი კვ. კმ. ფართობის მქონე კუნძული, რომელიც მდებარეობს ატლანტის ოკეანის ჩრდილოეთით, პოლარული წრის სამხრეთით, შუა-ატლანტიკურ ზოლზე. გეოლოგიის კუთხით ასეთი მდებარეობა განაპირობებს ვულკანური და გლაციალური (ყინულოვანი) აქტივობის კომბინაციას. ჰოლოცენის („დიდი გამყინვარების“ შემდგომი აპოქა) დასაწყისში კუნძული მთლიანად ყინულით იყო დაფარული, რამდენიმე დიდი მყინვარი დღესაც არსებობს. თვითონ მიწა უნაყოფო პლატოს წარმოადგენს და დასახლებული ადგილები ძირითადად სანაპირო ხეობებსა და შიდა დაბლობებს არ სცდებოდა.

დღის ხანგრძლივობა ექსტრემალურად ცვალებადია სეზონების მიხედვით. ზაფხულის ნაბუნიობის დროს მზე ძალიან მცირე დროით ჩადის, თითქმის არასოდეს ბნელა; ზამთარში კი მზე მხოლოდ რამდენიმე საათით თუ ამოდის, ისიც იმდენად დაბლაა სამხრეთის ჰორიზონტზე, რომ ზოგიერთ ხეობას თვეების განმავლობაში არ აქვს პირდაპირი მზის სინათლე. სუბ-არქტიკული მდებარეობის მიუხედავად, ისლანდიას გოლფსტრიმის წყალობით ზომიერი კლიმატი ახასიათებს. საშუალო ტემპერატურა რეიკიავიკში 1961-1990 წლებში იყო 10.6&nbsp;°C ივლისში და -0.5&nbsp;°C იანვარში. უფრო ხელსაყრელი კლიმატის დროს ალბათ ტემპერატურა ოდნავ მაღალი იქნებოდა. ნალექიანობა საკმაოდ მაღალია, წელიწადში დაახლოებით 800 მმ.

## დასახლებები 
მინი|ისლანდიური ტორფის სახლები (ფერმები)
ადრეულ ისლანდიური დასახლებები იყო აბსოლუტურად არაურბანული და თითქმის მთლიანად შეზღუდული და მხოლოდ  გაფანტული კომლებით - ფერმებით შემოიფარგლებოდა, რომელთაც ეკავათ სანაპირო დაბლობები და უფრო ნაყოფიერი შიდა ველები. ყველაზე ადრეული ფერმები იყო მოგრძო სახლის ტიპის: ცალკეული დიდი  წაგრძელებული შენობა ზოგჯერ ზოგიერთ მხარეს დამატებული სათავსოებითა და სხვა გარე სტრუქტურებით. ეს მოგრძო სახლები დაგეგმარებული იყო ცენტრალური ეზოს გარშემო, ასევე სიგრძეზე გასდევდა ერთგვარი პლატფორმები, რომლებიც განკუთვნილი იყო სხვადასხვა ოჯახური აქტივობებისთვის. ინტერიერის სივრცე დაყოფილი იყო ხის ტიხრებით. სახლებს აშენებდნენ ტორფით გამაგრებული ხის ფიცრების მეშვეობით.

## შრომის განაწილება 
წარმოება ძირითადად საოჯახო მეურნეობებში მიმდინარეობა; ოჯახებში საკმაოდ მკაფიო იყო შრომის გადანაწილება, მაგალითად, საქონლის მწყემსვითა და ზოგიერთი სხვა საქმიანობით ფერმაში ბავშვები იყვნენ დაკავებული. ქსოვა, რთვა და საჭმლის კეთება ქალების საქმედ ითვლებოდა და ქალი ზოგადად საშინაო საქმეებთან ასოცირდებოდა, თუმცა ისინი აქტიურად მონაწილეობდნენ რძის პროდუქტის წარმოებაში, მაშინაც კი, როდესაც ეს ზაფხულში მთებში რძის „ფაბრიკებში“ დიდი ხნით დარჩენას მოითხოვდა. მამაკაცები კი ძირითადად თევზაობითა და ინდუსტრიული საქმიანობით - ხის ნახშირის დამზადებით, ჭედვით, კავდებოდნენ. ინტენსიური სეზონური საქმეები, როგორიცაა სათივეს მოჭრა, გამოშრობა, შენახვა მოითხოვდა მთელი ოჯახის გაერთიანებულ ძალისხმევას.

## გრძნეულება 
მინი|ისლანდიური ჯადოსნობისა და გრძნეულების მუზეუმი
სოციალურმა ანთროპოლოგებმა შეისწავლეს, თუ რა კავშირია გრძნეულებაში დადანაშაულებასა და მორალურ ორაზროვენებასა და სოციალურ ცხოვრებაში დაძაბულობებს შორის. ცდილობდნენ დაედგინათ ის პირობები, რომლებშიც მოსალოდნელია ამგვარი ბრალის დადებების ტენდენციის განვითარება ან, პირიქით, გაქრობა, რათა აეხსნათ რატომ არის ზოგიერთი საზოგადოება ამისკენ მიდრეკილი, ხოლო ზოგიერთი არა. ისლანდიის შემთხვევაში ითვლება, რომ ბრალდებები გაქრა სოციალური დისტანციის გაზრდის შედეგად, რაც, თავის მხრივ, მზარდად ასიმეტრიულმა ძალთა თანაფარდობამ გამოიწვია. ინფორმაციის წყაროს ძირითადად ისლანდიური თქმულებები, საგები და მათი ავტორები წარმოადგენენ. ამ წყაროების ქრონოლოგიის მიხედვით შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ გრძნეულების ბრალდებები ძირითადად სახელმწიფოს პერიოდში იყო აქტუალური, ხოლო სტურლუნგთა ხანაში უკვე აღარ.

### გრძნეულების კონცეფცია 
ზოგიერთი ისლანდიური ცნება (მაგ. *fróđleikur* და *margkunnindi*) მიანიშნებს სპეციფიკურად გრძნეულის ცოდნასა და ძალაზე. ერთ-ერთი ასპექტი, რომელიც ხშირადაა ნახსნები, არის ფორმის შეცვლის შესაძლებლობა, რაც ძირითადად berserkgangur-ად (მეომარი ძველ სკანდინავიურ ლიტერატურაში, რომელიც ითვლებოდა, რომ მოუწყვლელი, უვნები იყო) გადქცევას გულისხმობდა. ზოგიერთი ცნება (მაგ. *galdur* და *seiđur*) აღნიშნავს ე. წ. გრძნეულებრივ აქტებს, ანუ მათი ცოდნისა და შესაძლებლობების გამოყენების პროცესს. გრძნეულებასა და მკითხაობას შორის საკმაოდ დიდი განსხვავებაა, თუმცა ზოგჯერ წინასწარმეტყველებაც წყევლად ითვლებოდა.
მინი|ისლანდიური გრძნეულების ნიშნები/სიმბოლოები
არსებობდა გრძნეულების 2 ასპექტი: რიტუალური აქტი და მაგიური შელოცვა. ერთ-ერთ საგაში ვკითხულობთ ქალის შესახებ, რომელიც „დადის სახლის გარშემო საათის ისრის საპირისპირო მიმარტულებით, თან ყველა მიმართულებით იყურება და ცხვირს მაღლა წევს... ახლომახლო მთიდან ზვავი ჩამოწვება ფერმაზე და 12 კაცს მოკლავს“. მრავალი ჩანაწერია შელოცვების შესახებაც, რომლებიც ვლინდება ლაპარაკში, ბუტბუტსა თუ შეურაცხმყოფელ ფრაზებში. გარკვეული პიროვნებების ასეთ სიტყვებს, ლაპარაკს აქვს ძალა, შეუძლია გამოიწვიოს დაავადებები ან თუნდაც სიკვდილი. ხშირად შელოცვა მოიცავს რიტუალსაც.

### კომერციული აქტივობები 
მათ საზოგადოებაში არ არსებობდა ფორმალური მარკეტები, შესაბამისად, ძირითადი გაცვლები და გადახდები, მათ შორის ვალების აღება-დაბრუნება, ხდებოდა  საქონლის სანაცვლოდ. რეგულაური საბჭო გამოჰყოფდა სპეციალურ ადგილებს ვაჭრობისთვის და განსაზღვრავდა სპეციალურ პროცედურებს მათთვის, ვინც მოზაურობდა შიდა ტერიტორიაზე. მიუხედავად მონეტარული სახის გაცვლების ნაკლებობისა, ისლანდიელებმა მაინც შეიმუშავეს და შეინარჩუნეს ვერცხლის უნციაზე დაფუძნებული ღირებულებათა გათანაბრების კომპლექსური სისტემა. ეს გამოჰყოფდა და განსაზღვრავდა ყველაზე მატად გადაცვლად საქონელს.

### ვაჭრობა 
ადრეულ ისლანდიელებს ჰქონდათ კომერციული კავშირები ევროპასთან და იძენდნენ საქონელს სკანდინავიის, ინგლისის, ნორვეგიისა და ნიდერლანდებისგან. თუმცა, ვაჭრობის უდიდესი ნაწილი მაინც ნორვეგიასთან იმართებოდა, როგორც ნორვეგიული საქონლის მისაღებად, ისე უცხოური საქონლის, რომელიც ნორვეგიელ ვაჭრებს ჰქონდათ შეძენილი.

შეზღუდულმა რესურსებმა, განსაკუთრებით კი სამრეწველო ნაწარმისთვის საჭირო ნედლი მასალის უქონლობამ, ისლანდია იმპორტირებულ საქონელზე დამოკიდებული გახადა. მარცვლეულის მოყვანის მკვეთრად დაცემასა და შეწყვეტამდეც კი ნაკლებ სავარაუდოა, რომ ისლანდიას ოდესმე შესძლებოდა საკუთარი მოთხოვნების დასაკმაყოფილებლად საკმარისი მარცვლეულის წარმოება. ეკონომიკის აყვავების პერიოდში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭებოდა ხორბალსა და ალაოს, ვინაიდან ისინი ელის დამზადებისთვის იყო აუცილებელი. მას შემდეგ კი, რაც ისლანდიაში ქრისტიანობა გავრცელდა, ღვინოც აუცილებელი გახდა, რადგან ის ზიარებისთვის იყო საჭირო. ბევრი მაღალი ხარისხის რკინის პროდუქტი, მაგალითად იარაღი და აბჯარი ვერ მზადდებოდა ადგილობრივი რესურსებით, ამიტომ მათ აიმპორტებდნენ, ძირითადად უკვე მზა სახით. ადგილობრივად არ მოიპოვებოდა სხვა მასალებიც - თითბერი, კალა, ოქრო, ვერცხლი, ბრინჯაო, ტყვია, სტეატიტი (საპნის ქვა) ჭურჭლისთვის და სალესად გამოსადეგი ქვები.

ისლანდიას ჰქონდა საექსპორტოდ გასატანი საქონლისა და რესურსების შეზღუდული არჩევანი. შინნაქსოვი შალის ქსოვილი წარმოადგენდა ძირითად საექსპორტო მატერიალს და ასევე ხშირად გამოიყენებოდა ლოკალურ გაცვლებში. გოგირდი, რომელიც სხვა ქვეყნებში ნაკლებად მოიპოვებოდა, აქ ფართოდ გამოიყენებოდა და ძალიანაც ფასობდა. შევარდენი და სხვადასხვა ცხოველების (ცხვრის, მელიის, კატის) ტყავები, ყველი და სავარაუდოდ კარაქიც დიდი გასავლის მქონე საქონელი იყო. საინტერესოა, რომ თევზი, რომელსაც ეყრდნობა დღევანდელი ისლანდიის ეკონომიკა, ადრეულ ისლანდიაში არ ყოფილა გამორჩეული საექსპორტო საქონელი.   

## რელიგია და გამომხატველობითი კულტურა 
### რელიგიური რწმენა-წარმოდგენები 
ისლანდია დაარსდა იქამდე ვიდრე სკანდინავიაში რაიმე ქრისტიანული კვალი გამოჩნდებოდა. ადრეული ისლანდიელები წარმართები იყვნენ. ფუძემდებლური მოსახლეობის ბევრი კელტური წარმოშობის ადამიანი სავარაუდოდ ქრისტიანული რელიგიის მიმდევარი იყო, თუმცა, როგორც ჩანს, ამან საკმაოდ უმნიშვნელო გავლენა იქონია საზოგადოების ზოგად რელიგიურ წარმოდგენებზე. პრე-ქრისტიანული რელიგიური პრაქტიკები და რიტუალები საკმაოდ კარგად არის ცნობილი პოეტური და ლიტერატურული წყაოებიდან, ქრისტიანულ პერიოდში გაეთებული ყველა წყარო წარმოადგენს მატერიალური კულტურის ნიმუშებს. ეს წყაროები აღწერს მდიდარ კოსმოლოგიას, რომლის პანთეონშიც უამრავი ღმერთი და გიგანტია. თორს განსაკუთრებული ადგილი ეკავა და უდიდესი მნიშვნელობა ენიჭებოდა მისი საზოგადოდ გავრცელებული სახელის გამო. ისლანდიელები წარმოიდგენდნენ გარე სამყაროს, როგორც ტროლებით, ელფებითა და მოჩვნებებით დასახლებულს. მათი რწმენით წინასწარმეტყველური და მაგიური შესაძლებლობები შესაძლოა ინდივიდუალურ პირებსაც გადასცემოდათ. ახალი წელთაღრიცხვით 1000 წელს შინაგანი და გარეგანი (ნორვეგიელი მეფის გავლენით) ფაქტორების კომბინირებული გავლენით შეიკრიბა ძველ - ისლანდიური საბჭო, რომელმაც რელიგიური საკითხი განიხილა და ქრისტიანობა სახელმწიფო რელიგიად მიიღო. ამ დროიდან მოყოლებული ისლანდია ოფიციალურად ქრისტიანული გახდა, თუმცა ბევრი ტრადიციული რწმენა-წარმოდგენა შეინარჩუნა მითოლოგიური თვალსაზრისით.

### რელიგიის პრაქტიკოსები  
მმართველი ორგანოს პოლიტიკური ინსტიტუტი (GOÐORÐ) არა მხოლოდ მმართველობით, არამედ რელიგიურ ფუნქციასაც ფლობდა და წარმოადგენდა ერთგვარ გარდამავალი ფუნქციის შემსრულებელს საზოგადოებრივ და ზებუნებრივ ძალებს შორის. გაურკვეველია რა დოზით შეამცირა ისლანდიის ოკუპაციამ მმართველ პირთა გავლენა რელიგიაზე, თუმცა ის მაინც შენარჩუნდა და ბელადები განაგრძობდნენ ადგილობრივ რელიგიურ აქტივობებში გარკვეულ მონაწილეობას, კერძოდ ეს გამოიხატებოდა რიტუალების აღსრუებაში ჩართულობით. ხელმძღვანელი პირები არ იყვნენ არსებითნი აღნიშნულ აქტივობებში. ინდივიდუალური პირები თამაშობდნენ სხვადასხვაგვარი დამაკავშირებელის, შუამავლის როლს ამქვეყნიურსა და ზებუნებრივს სამყაროებს შორის, მათ შორის, ღვთისმოსავების, წინასწარმეტყევლებისა და ჯადოქრების სახით. ქრისტიანულ რელიგიაში ტრანსფორმაციას თან დაერთო მღვდლისა და ეპისკოპოსის ინსტიტუტის გაჩენა ისლანდიაში. ეკლესიები შენდებოდა კერძო საკუთრების სამეურნეო ნაკვეთებზე. მათ აშენებდნენ და უვლიდნენ, უფრთხილდებოდნენ ადგილობრივი მეურნეები, რომლებიც არჩენდნენ, იცავდნენ მღვდლებს ან თავად ხდებოდნენ მღვდლები. ფერმის ადრინდელი ეკლესიები პატარა მოცულობის იყო და, სავარაუდოდ, ემსახურებოდა მხოლოდ ადგილობრივ მოსახლეობასა და უახლოეს, მოსაზღვრე მეზობლებს.

### ცერემონიები 
ადრეული ისლანდიელების ცერემონიები, რომლებიც იყო მრავალფეროვანი და გადმოცემული იყო უფრო გვიანდელი ქრისტიანული ტექსტებიდან, არ არის ნათელი. სამსხვერპლო რიტუალები სრულდებოდა ოჯახის წინამღოლებისა და თავკაცების მონაწილეობით. ზოგიერთი რიტუალი სრულდებოდა ალკოჰოლური სასმელების დახმარებით, მკითხაობისთვის ან დახმარებისთვის და ძირითადად ასეთ რიტუალებს ასრულებდნენ ქალები. არსებობდა სპეციალური საკულტო შენობები სადაც ეს ცერემონიები ტარდებოდა, თუმცა მხოლოდ ამ შენობით არ შემოიფარგლებოდნენ. სამსხვერპლო საქმიანობა და სამსხვერპლო ცერემონიები მას შემდეგ აიკრძალა, რაც გარდაიქმნა ქრისტიანულ ცერემონიებად, რომელიც მოიცავდა ნათლობასა და ზიარებას.

### ხელოვნება და კულტურა 
მინი|გვერდი სტურლუნგას საგიდან
ერთ-ერთი თვალსაჩინო მემკვიდრეობა ადრეული ისლანდიის იყო ლიტერატურული პროდუქციის სიმდიდრე. ისლანდიური ლიტერატურა მოიცავდა: რაინდულ, ჰაგიოგრაფიულ და ისტორიულ ტრადიციებს, გარდა ამისა ასევე მათ ლიტერატურაში შევხვდებით საგას. სხვა საკითხებთან ერთად, ისლანდიის საგები ასახავს მოვლენებს ადრეულ წლებში, თუ როგორი იყო ისლანდიის საზოგადოება, ასევე ასახავს კოლონიზაციას, გრენლანდიის აღმოჩენას ჩრდილოეთ ამერიკაში და სამოქალაქო ომებს, რომლებიც ხასიათდება XII და XIII საუკუნეების ისლანდიაში. შუა საუკუნეების ხელნაწერები ასევე ინარჩუნებს მხატვრული ტრადიციებს. ლიტერატურულ დონეზე მიღწეული ისლანდია, გარკვეულწილად, განვითარდა ძლიერი პოეზიით და თხრობითი თქმულებებით. ადრეული ისლანდიის კულტურის ბევრი მასალა არ არის შემორჩენილი, მაგრამ ძლიერი ტრადიცია მხატვრული კუთხით აშკარად დამახასიათებელია.

## სოციალიზაცია 
ქრისტიანობის გაცნობის პრიორიტეტი, არ იყო ფორმალური საგანმანათლებლო სისტემა, მაგრამ ტრადიციები და სპეციალური უნარები იქნა შესწავლილი და ოჯახებს შთამომავლობით გადაეცემოდა. პრივილეგირებული ბავშვები იგზავნებოდნენ განსაკუთრებით ნიჭიერ ან განათლებულ ინდივიდებთან, რათა ესწავლათ ისლანდიაში და ზღვის იქით. ქრისტიანობის გაცნობის შემდეგ, ზოგი სახლი განვითარდა და გახდა სასწავლო ადგილი, სადაც მოსწავლეები იქნებოდნენ განათლების მისაღებად გაგზავნილნი.

#### სოციალური კონტროლი 
ისლანდიას ჰქონდა დადგენილი კანონთა სისტემა. ასევე არსებობდა ერთგვარი საკრებულო და სასამართლოს სხვა ინსტიტუციები, რომელთა პირდაპირ მოვალეობასაც საზოგადოებაში წამოჭრილი კონფლიქტების მოგვარება წარმოადგენდა. უნდა აღინიშნოს ისიც, რომ ასეთი სახელმწიფო ორგანოები არ იყო ცენტრალურ ძალაზე დაქვემდებარებული და მათი გადაწყვეტილება იყო ხელშეუხებელი ხელისუფლებისთვის. ყველა კანონიერად ვალდებული იყო ჰქონოდა გარკვეული ქონება სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების ნივთების სახით, ასევე აბსოლუტურად დამოუკიდებელ ფერმერებს ჰქონდათ ავტორიტეტი საზოგადოებაში და პასუხისმგებელნი იყვნენ საკუთარ მფლობელობებზე. დანაშაულებრივი ქმედებები, მათ შორის დაჭრები და მკვლელობები, განიხილებოდა არბიტრაჟის მიერ. დამრღვევვი მხარე უხდიდა გარკვეულ გადასახადს დაზარალებულ მხარეს. უფრო ექსტრემალურ შემთხვევებში კანონდამრღვევი ინდივიდუალურად უუფლებოდ ცხადდებოდა, რამდენიმე წლით ან მუდმივად მოიკვეთებოდა საზოგადოებიდან და კარგავდა საკუთარი უფლებების მნიშვნელოვან ნაწილს. სამართლებრივი პროცედურები თითოეული თემისა თუ ტომისთვის პირადი და ინდივიდუალური  განსაზღვრის საგანს წარმოადგენდა. კონფლიქტები ხშირად გვარდებოდა იმ ადგილის ინსტიტუციური საოლქო საბჭოს მიერ, სადაც დანაშაული მოხდა. მტრობა/შუღლი შეიძლება გამართულიყო ფიზიკურ პირებს, ოჯაებს ან სულაც უფრო დიდ სოციალურ ჯგუფებს შორის. ცენტრალური ძალისა და ტერიტორიულობის ზრდასთან ერთად XII-XIII საუკუნეებში წარმოიშვა რეგიონალური კონფლიქტები, რომლებიც შემდგომ განვითარდა და მთლიანი კუნძული მოიცვა. სამოქალაქო დაპირისპირებების დეკადა 1262 წელს დასრულდა, მაშინ როდესაც ისლანდია ნორვეგიული სამეფო ტახტის გავლენის ქვეშ მოექცა.

## სქოლიო 
კატეგორია:ისლანდიის ისტორია
კატეგორია:ისლანდიური კულტურა