პავლე I-ის მკვლელობა

[thumb|300px| იმპერატორ პავლე I-ის მკვლელობა (გრავიურა Bettmann-ის კოლექციიდან, [1900 წ.). პავლე, რომელიც სინამდვილეში თავისი დროისთვის საკმაოდ დიდი აღნაგობისა იყო (სიმაღლე 168 სანტიმეტრი) და ფიზიკურად ძალიან ძლიერი, გარკვეული დროის განმავლობაში ენერგიულად ებრძოდა მის მოსაკლავად მოსულ შეიარაღებულ, მთვრალ შეთქმულებს, რომლებიც ცდილობდნენ მის მოკვლას მაქსიმალურად უხმაუროდ და უსისხლოდ — გასროლებისა და სისხლიანი ჭრილობების გარეშე.]]

[thumb|300px|ჯ. ჯ. უტუაიტი (J.-J. Outhwaite). ინგლისელი მხატვარი და გრავიორი [XVIII საუკუნე|XVIII საუკუნის ბოლოსა და XIX საუკუნის პირველ ნახევარში. პავლე I-ის სიკვდილი (ფრანსუა-ელექსანდრ ფილიპოტოს ნახატის მიხედვით). XIX საუკუნის პირველი ნახევარი. ქაღალდი, გრავიურა ფოლადზე. რუსეთის მუზეუმი, სანქტ-პეტერბურგი.]]

**პავლე I-ის მკვლელობა** (ასევე ცნობილი, როგორც *1801 წლის გადატრიალება*) — რუსეთის იმპერატორ პავლე I-ის მკვლელობა, რომელიც დაიწყო ორშაბათს, 1801 წლის, 23 მარტსდა მკვლელმა, მისი აქტი, სისრულეში მოიყვანა სამშაბათს, 24 მარტის ღამეს, (00:45–01:45 სთ.) მიხაილოვსკის სასახლეში, გვარდიის ოფიცრების მონაწილეობით მომზადებული შეთქმულების  შედეგად. ღამის პირველ ნახევარში 12 ნასვამი ოფიცრისგან შემდგარი ჯგუფი შეიჭრა იმპერატორის საძინებელში და შეეცადა, მას ხელი მოეწერინებინა წინასწარ მომზადებულ ტახტიდან გადადგომის აქტზე, რათა იმპერატორი გამხდარიყო მისი უფროსი ვაჟი ალექსანდრე. მას შემდეგ, რაც პავლემ უარი განაცხადა დოკუმენტზე ხელმოწერაზე, დაპირისპირებისას იმპერატორი მძიმედ დაშავდა: მას საფეთქელთან ოქროს ტაბაკერით დაარტყეს, სასტიკად სცემეს და ოფიცრის შარფით გაგუდეს. შეთქმულების ინიციატორები იყვნენ ნიკიტა პეტრეს ძე პანინი — პავლეს გარდაცვლილი აღმზრდელის ნიკიტა ივანეს ძე პანინის ძმისშვილი და მოსახელე, ასევე პეტრე ალექსის ძე პალენი, ხოლო უშუალო მკვლელობის („ნასვამი გვარდიელების“) ჯგუფს ხელმძღვანელობდნენ ნიკოლოზ ალექსანდრეს ძე ზუბოვი და ინგლისის მოქალაქე, წარმოშობით ჰანოვერელი, მსუბუქი კავალერიის (ჰუსართა) პოლკის მეთაური ლეონტი ლეონტის ძე ბენიგსენი.

შეთქმულების მიზეზები იყო იმპერატორ პავლე I-ის მიერ გატარებული არაპროგნოზირებადი პოლიტიკით გამოწვეული უკმაყოფილება და განსაკუთრებით ის შეურაცხყოფა და ოპალა, რომელსაც მისი ხელისუფლებისას ბევრი შეთქმული განიცდიდა და რაც ნებისმიერ მომენტში შესაძლოა სხვებსაც შეხებოდათ; შესაბამისად, შეთქმულები ცდილობდნენ, იმპერატორი შეეცვალათ უფრო „დამყოლი“ მმართველით. არსებობს მოსაზრება, რომ შეთქმულება შესაძლოა დაფინანსებული ყოფილიყო დიდი ბრიტანეთის მიერ, რომელიც უკმაყოფილო იყო რუსეთის მიერ ურთიერთობის გაწყვეტითა და მის მიერ ნაპოლეონთან კავშირის დამყარებით. დღემდე სადავოა, იცოდა თუ არა შეთქმულების შესახებ ტახტის მემკვიდრემ, ცესარევიჩმა ალექსანდრე პავლეს ძემ.

რუსეთის იმპერიაში აღნიშნული მოვლენის შესახებ ინფორმაცია მკაცრი ცენზურის ქვეშ იყო და საჯაროდ არ განიხილებოდა 1905 წლის რევოლუციამდე, თუმცა საზღვარგარეთისა და ემიგრანტულ პრესაში ის აქტიურად შუქდებოდა. რუსეთის იმპერიაში 100 წელზე მეტი ხნის განმავლობაში ოფიციალურად პავლეს გარდაცვალების მიზეზად აღინიშნებოდა ბუნებრივი დაავადება — *„აპოპლექსიური დარტყმა“* (ინსულტი). ნებისმიერი პუბლიკაცია, სადაც მიანიშნებდნენ იმპერატორის ძალადობრივ სიკვდილზე, იკრძალებოდა ცენზურის მიერ.

## წყაროები 
იმპერატორის მკვლელობის გარემოებები ცნობილია თანამედროვეების მოგონებებიდან, რომლებიც უშუალოდ ურთიერთობდნენ შეთქმულების მონაწილეებთან. უშუალოდ შეთქმულების მიერ შექმნილი ერთადერთი წერილობითი წყაროებია ლ. ლ. ბენიგსენის წერილი და კ. მ. პოლტორაცკის ჩანაწერი. მემუარისტების მიერ მოყვანილი ცნობები ხშირად ეწინააღმდეგება ერთმანეთს დეტალებში. თანამედროვე ისტორიკოსი, იუ. ა. სოროკინი, რომელიც სპეციალიზებულია აღნიშნულ პერიოდზე, წერს, რომ „ალბათ არასოდეს მოხერხდება სრული ჭეშმარიტების დადგენა და ფაქტების გამიჯვნა თვითმხილველთა გამონაგონიდან“.

ამ თემაზე არსებულ წყაროებს შორისაა.

*ნიკიტა მიხეილის ძე მურავიოვი, 8 წლის იყო პავლეს მკვლელობის დროს, მოგვიანებით დაწერა დეტალური აღწერა პოლტორაცკისა და არგამაკოვის მონათხრობებზე დაყრდნობით.

*ანონიმური „თანამედროვის დღიური“ *(Notice sur la mort de Paul 1er, Empereur de Russie),* პარიზი, 1806.

*პრინცი ევგენი ვიურტემბერგელი, რომელმაც დატოვა ჩანაწერები.

## მკვლელობას წინმსწრები მოვლენები 
thumb|250px|პავლე I, მხატვარ ს. შუკინის პორტრეტი

### წინაპირობები და მიზეზები 
პეტრე III-ის მიერ გაუქმებული ფიზიკური სასჯელის დაბრუნება, რომელიც შეეხო თავადაზნაურებს მძიმე დანაშაულების შემთხვევაში, ატმოსფერო შიშისა და გაურკვევლობისა იმპერიის არისტოკრატიულ წრეებში, მაღალი თავადაზნაურობისა და გვარდიის ოფიცრების უკმაყოფილება დაკარგული თავისუფლებებისა და პრივილეგიების გამო, აგრეთვე პოლიტიკური კურსის არასტაბილურობა — ყოველივე ამან გამოიწვია იმპერატორის წინააღმდეგ შეთქმულების ჩამოყალიბება.

პავლე სჯიდა არა მხოლოდ უშუალოდ დამნაშავეებს, არამედ მათ ნათესავებსაც, საფრთხეს უქმნიდა თავად რომანოვების დინასტიის წევრებსაც, რამაც შეთქმულებს საშუალება მისცა, თავიანთი ქმედებები მიეჩნიათ ერთგულებად რომანოვებისადმი.

საზოგადოებაში აქტიურად ვრცელდებოდა ხმები პავლეს ფსიქიკური აშლილობისა და მისი არაპოპულარული ბრძანებების შესახებ, როგორიც იყო სამოსისა და ვარცხნილობების წესები. მაგალითად:

** 1800 წლის 13 დეკემბერს პავლემ რომის პაპს შესთავაზა, საფრთხის შემთხვევაში რუსეთში გადმოსახლება (ერთი წლით ადრე ანალოგიური შეთავაზება გაუკეთა მალტის ორდენის პრიორსაც), რადგან 1800 წლის მაისში ნაპოლეონის არმიამ გადაკვეთა ალპები და შევიდა ჩრდილოეთ იტალიაში. ** 1799 წლიდან, ჩარტორიისკის ცნობით: 

იმპერატორის ურთიერთობა თავადაზნაურობასთან და გვარდიასთან მკვეთრად გაუარესდა. 
** 1800 წლის 2 მაისს შტაბ-კაპიტან კირპიჩნიკოვს, მკაცრი სიტყვების გამო გოლშტინური წმ. ანას ორდენის მიმართ, დაეკისრა 1000 ჯოხის დარტყმა. ნათან ეიდელმანი აღნიშნავს, რომ ამ ეპიზოდმა მნიშვნელოვანი მორალური როლი ითამაშა შეთქმულების ფორმირებაში, რადგან „თანამედროვენი კირპიჩნიკოვის შემთხვევას შეთქმულთა გამართლების საბუთად მიიჩნევდნენ“. „პავლეს მმართველობის პერიოდში ამ ბრძანებაზე მკაცრი სხვა ბრძანება არ ყოფილა“, აღნიშნავს თანამედროვე, „ამ გარემოებამ მნიშვნელოვანი გავლენა იქონია იმ მოვლენაზე, რომელმაც დაასრულა მისი მმართველობა“.

პავლეს საგარეო პოლიტიკა ეწინააღმდეგებოდა ინგლისის ინტერესებს. არსებობს მოსაზრება, რომ ინგლისი ფინანსურად ეხმარებოდა შეთქმულებს); პრეობრაჟენსკის პოლკის პორუჩიკი არგამაკოვი; პრეობრაჟენსკის პოლკის პორუჩიკი არგამაკოვი (წინა პიროვნების ღვიძლი ძმა); სემიონოვსკის პოლკის პოლკოვნიკი, გრაფი ტოლსტოი; დიდი მთავარი ალექსანდრე პავლეს ძის ადიუტანტი, თავადი ვოლკონსკი; სემიონოვსკის პოლკის (სავარაუდოდ) პორუჩიკი საველიევი; სემიონოვსკის პოლკის (სავარაუდოდ) პორუჩიკი კიკინი; სემიონოვსკის პოლკის (სავარაუდოდ) პორუჩიკი პისარევი; სემიონოვსკის პოლკის (სავარაუდოდ) პორუჩიკი პოლტორაცკი (ავტორი მას სხვა ადგილას პრაპორშჩიკს უწოდებს); სემიონოვსკის პოლკის (სავარაუდოდ) პორუჩიკი ეფიმოვიჩი; იზმაილოვსკის პოლკის პორუჩიკი დმიტრი ნიკოლოზის ძე ბოლოგოვსკი; იზმაილოვსკის პოლკის პორუჩიკი კუტუზოვი; კავალერგარდების პოლკის როტმისტრი ტიტოვი; კავალერგარდების პოლკის (სავარაუდოდ) პორუჩიკი გორბატოვი; ფლოტის კაპიტან-კომანდორი კლოკაჩოვი.

ფაილი:Valerian Alexandrovich Zubov by Jean-Louis Voille.jpg|ვალერიან ზუბოვი 

ფაილი:Olga Zherebtsova by Jean-Louis Voille.jpg|ოლღა ჟერებცოვა 

ფაილი:Bennigsen.jpg|ლეონტი ბენიგსენი

ფაილი:Lampi Portrait of DeRibas Hermitage 1796.jpg|ოსიპ დერიბასი

ფაილი:Depreradovich Nikolay Ivanovich.jpg|ნიკოლაი დეპრერადოვიჩი

ფაილი:Uvarov Fedor.jpg|ფიოდორ უვაროვი

ფაილი:Golenistchev-Kutuzov PV.jpg|პავლე გოლენიშჩევ-კუტუზოვი

ფაილი:Ivan Matveevich Muraviev-Apostol.jpg|ივან მურავიოვ-აპოსტოლი

ფაილი:Tuchkov 3 P A.jpg|პავლე ტუჩკოვი

ფაილი:Poltoratsky Konstantin Markovich.jpg|კონსტანტინ პოლტორაცკი 

ფაილი:Marin.JPG|სერგეი მარინი 

#### ოთახში მყოფნი მკვლელობის მომენტში 
 

ფაილი:Vladimir Yashvil.jpg|თავადი ვლადიმერ იაშვილი 

ფაილი:Borozdin 2 Nikolay Mikhailovich.jpg|ნიკოლაი ბოროზდინი ფაილი:J. F. Skaryatin.jpeg|იაკობ სკარიატინი

ფაილი:Bologovsky Dmitry Nikolaevich (1775 - 80-1852) - Vologda governor (1836-1840).jpg|დიმიტრი ბოლოგოვსკი 

ტრადიციული მოსაზრების მიხედვით, პირველი ჯგუფის შეთქმულთაგან უშუალოდ მკვლელობაში არავის მიუღია მონაწილეობა. მართალია, ბენიგსენი და ძმები ზუბოვები იმ 12 ადამიანთა შორის იყვნენ, რომლებიც იმპერატორის საძინებელში შეიჭრნენ, თუმცა ითვლება, რომ ისინი ოთახიდან მკვლელობამდე წინასწარ გავიდნენ. ზოგიერთი ისტორიკოსი კი მიიჩნევს, რომ მათი განცხადებები ოთახში არყოფნის შესახებ გამოგონილია, რათა საკუთარი რეპუტაცია შეენარჩუნებინათ.

საძინებელში შესული ადამიანების სია მემუარებში სხვადასხვა ვარიაციით გვხვდება:

#ლეონტი ლეონტის ძე ბენიგსენი
#პლატონ ალექსანდრეს ძე ზუბოვი
#ნიკოლოზ ალექსანდრეს ძე ზუბოვი — ოქროს საბედისწერო ტაბაკერის მფლობელი. ზოგიერთი ცნობით, კონფლიქტის დაწყებისას ის ადგილზე იმყოფებოდა, თუმცა შემდეგ გავიდა ოთახიდან.
#ალექსანდრე ვასილის ძე არგამაკოვი|
#თავადი ვლადიმერ მიხეილის ძე იაშვილი(რუსულად: Яшвиль) — ქართველი თავადი, პოლკოვნიკი, კავალერიის გვარდიის არტილერიის მეთაური. გენერლების გასვლის შემდეგ ყველაზე მაღალი ჩინოსანი ოთახში. ბევრ წყაროში მითითებულია, რომ მან მიაყენა პავლეს პირველი დარტყმა საფეთქელში.
#ი. მ. ტატარინოვი, არტილერიის პორუჩიკი (ან პოლკოვნიკი?). ბენიგსენისა და ფონვიზინის ცნობით, იმპერატორს ერთდროულად დაესხა თავს თავადი იაშვილთან ერთად.
#ევსეი სტეფანეს ძე გორდანოვი (გორდონოვი, გარდანოვი), კავალერგარდების ადიუტანტი.
#იაკობ თედორეს ძე სკარიატინი — ოფიცერი, რომელსაც მკვლელობისთვის გამოყენებული შარფი ეკუთვნოდა (თუმცა სხვა ვერსიით შარფი შესაძლოა ბენიგსენს ან თავად იმპერატორს ეკუთვნოდა). იზმაილოვსკის პოლკის შტაბ-კაპიტანი.
#ნიკოლაი მიხეილის ძე ბოროზდინი — ჟერებცოვას სიძე.
#დმიტრი ნიკოლოზის ძე ბოლოგოვსკი.
#მანსუროვი — იზმაილოვსკის პოლკის პოლკოვნიკი (ა. კოცებუსა და ფონვიზინის ცნობით).
#გენერალი ჩიჩერინი (პრინცი ევგენი ვიურტემბერგელი შეცდომით ასახელებს თავადი ვიაზემსკის).
#ადიუტანტი ლეშერ დე გერცფელდტი, პოლკოვნიკის ყოფილი მოადგილე, რომელიც მკვლელობის შემდეგ კვლავ სამსახურში აღადგინეს. ბოლო რესტავრაციის შედეგად წარწერა აღდგენილია.

ს. მ. გოლიცინი უკანასკნელ სადილზე წერს: 

ლანჟერონი წერს:

## მოვლენების ქრონოლოგია 
### 11 მარტი 
იმპერატორი ადგა დილის 4-დან 5 საათამდე პერიოდში, 5-დან 9-მდე მუშაობდა. პალენის დილის მოხსენება საერთაშორისო საკითხებზე.

დილის 9 საათზე პავლე, ტახტის მემკვიდრესთან ერთად, ჯარების დასათვალიერებლად გაემართა. 10 საათზე ჩატარდა ტრადიციული სამხედრო აღლუმი.

საბლუკოვი აღწერს პალენის პასუხს იმპერატორის შეკითხვაზე უსაფრთხოების ზომების შესახებ: 

ველიამინოვ-ზერნოვი: 

11 საათიდან პავლე ცხენით სეირნობდა კუტაისოვთან ერთად.

იმპერატორმა ისადილა ახლო პირებთან ერთად დღის პირველ საათზე. პალენმა იმ დროისთვის შეთქმულებს გაუგზავნა მოსაწვევები, რათა საღამოს მასთან ესადილათ.

thumb|250px|ანა ლოპუხინა (გაგარინა), იმპერატორის ფავორიტი

პავლეს ერთგული ჯარების მოშორება სასახლიდან: 

დე სანგლენმა თავის მემუარებში აღნიშნა, რომ ამ დღეს „პავლემ მთელი სამეფო ოჯახი აიძულა ფიცი დაედოთ, რომ შეთქმულებთან კავშირში არასოდეს შევიდოდნენ“.

იმპერატორმა თავის შვილებს (რომლებიც დაპატიმრებული იყვნენ) ნება მისცა, მასთან ერთად ესადილათ. საღამოს 9 საათზე პავლე ვახშამზე გავიდა. ვახშამზე მოწვეულნი იყვნენ: ალექსანდრე და კონსტანტინე თავიანთ მეუღლეებთან ერთად, დიდი მთავრის ასული მარია პავლეს ასული, შეთქმულის პალენის მეუღლე და მისი ქალიშვილი, კამერ-ფრეილინა პროტასოვა, ფრეილინა კუტუზოვა (მეორე), სტატს-დამა რენე, გრაფინია ლივენი, კუტუზოვი, სტროგანოვი, ნარიშკინი, გრაფი შერემეტევი, შტალმეისტერი მუხანოვი, სენატორი იუსუპოვი.

იმისათვის, რომ უკანასკნელი პატივი მიეგოთ გარდაცვლილი იმპერატორისთვის, ცხედართან დაიშვნენ ყველა წოდების წარმომადგენლები. მათ მხოლოდ უნდა გაევლოთ მიცვალებულის სხეულთან და ღრმა თაყვანი ეცათ. ზუსტად არის დათვლილი, რომ იმპერატორ პავლე I-ის გარდაცვალებიდან დაკრძალვამდე მის ცხედართან მივიდა 109,321 ადამიანი.
როგორც იუბილეურ სტატისტიკურ კრებულში „სანქტ-პეტერბურგიშია 1703–2003“-  მითითებული, 1800 წელს ქალაქის საერთო მოსახლეობა შეადგენდა 220,200 ადამიანს. შესაბამისად, გარდაცვლილ იმპერატორთან მოსასალმებლად მივიდა ქალაქის მოსახლეობის ნახევარი, ხოლო ბავშვების გამოკლებით — თითქმის მთელი ზრდასრული მოსახლეობა.

როგორც პროტოპრესვიტერი ვ. ი. ჟმაკინი გადმოგვცემს, „წესის შესრულებისას ქალაქის ყველა ეკლესიაში დაირეკა ზარები, როგორც ჩვეულებრივ ხდება მღვდელმსახურის დაკრძალვისას“.

მისი აღმატებულება იმპერატორ პავლე პეტრეს ძის ანდერძის თანახმად, მოწყალებად გადაეცათ ღარიბთათვის 16,666 რუბლი და 66 ½ კაპიკი.

### ხმები და ცენზურა
პავლე I-ის ოფიციალურ სიკვდილის ვერსიად აპოპლექსიური შეტევა (ინსულტი) იყო გამოცხადებული, რის გამოც შემდგომში გაჩნდა ცინიკური ხუმრობა, თითქოს იგი ტაბაკერის დარტყმით გამოწვეული აპოპლექსიური შეტევით დაიღუპა.

1852 წელს, გატჩინაში გაიხსნა პავლე I-ის ძეგლი.
გახსნისას იმპერატორი ნიკოლოზ I ატირდა: 

ცარის მკვლელობის შესახებ ცენზურაში მოქცეულ პრესაში 1905 წლამდე არაფერს წერდნენ. შეთქმულებაში მონაწილე პირთა წერილები სახელმწიფო განძში გადადიოდა მათი გარდაცვალების შემდეგ.

ამასთანავე, ემიგრანტული და უცხოური პრესა აქტიურად აშუქებდა თემას.

### პავლე I-ის მოჩვენება
მეორე, უფრო ცნობილი ლეგენდის თანახმად, შეთქმულთა მიერ მოკლული იმპერატორის მოჩვენებამ ვეღარ შეძლო იმ ადგილის დატოვება, სადაც იგი სიცოცხლეს გამოასალმეს. პავლეს მოჩვენებას თითქოს ხედავდნენ სანქტ-პეტერბურგის გარნიზონის ჯარისკაცები, რომლებსაც სამხედრო ქონება გადაჰქონდათ, ახალმოსახლე ოფიცრები, მ. შ. სამხედრო სასწავლებლის უფროსი ეფრეიტორი ლიამინი და გამვლელები, რომლებიც შენობის ფანჯრებში ნათელ ფიგურას და მოსიარულე ნათელს ამჩნევდნენ და სჯეროდათ, რომ ეს იყო პავლე I.

ამ ლეგენდის პირველი წერილობითი მტკიცებულებები 1840-იანი წლების ბოლოს ჩნდება ნეჟინსკი ი. ვ., პაშკოვი ა. ო. „მისტიკური პეტერბურგი: ისტორიული გამოძიება“. მონრეალი: *Accent Graphics Communications, 2013. გვ. 10.
*
ეს მოჩვენება აქტიურად გამოიყენებოდა (თუ არა გამოგონილი) ნიკოლაევის სახელობის საინჟინრო სასწავლებლის უფროსკურსელების მიერ უმცროსკურსელების შესაშინებლად

მოჩვენებას ფართო საზოგადოებაში სახელი მოუხვეჭა ნ. ს. ლესკოვის მოთხრობამ „მოჩვენება საინჟინრო სასახლეში“, რომელშიც მიზნად დასახული იყო ყურადღების მიპყრობა სამხედრო სასწავლებელში არსებულ სასტიკ დამოკიდებულებაზე ახალბედების მიმართ.

1980-იან წლებში რუსეთის გეოგრაფიული საზოგადოების ანომალიური მოვლენების კომისიის თანამშრომლებმა ჩაატარეს არაოფიციალური კვლევა შენობაში შესაძლო პარანორმალური აქტივობის შესახებ. გამოკითხეს პატენტული ბიბლიოთეკის რამდენიმე თანამშრომელი (რომელიც იმ დროს სასახლეში იყო განთავსებული), გადაიღეს ფოტომასალა და გაზომეს მაგნიტური ველები. გამოიყენეს მაგნიტური სიხშირის საცნობი მეთოდიც

1918 წელს ალექსანდრე კუპრინი წერს მოთხრობას „გატჩინის მოჩვენება“, სადაც მოჩვენება წარმოთქვამს პირქუშ, წინასწარმეტყველურ მონოლოგს:

## შედეგები
ტახტზე ავიდა ალექსანდრე I, რომელმაც სახელმწიფოში მყისიერად შეცვალა საერთო ატმოსფერო. თუმცა თავად ალექსანდრეზე მამის მკვლელობამ ღრმა ფსიქოლოგიური კვალი დატოვა, რაც შესაძლოა, მის სიცოცხლის ბოლოსკენ მის მისტიციზმში ჩაფლვით აიხსნას. მიხეილ ფონვიზინი აღნიშნავდა: . ცოლი, ელიზავეტა ალექსეევნა, წერდა: 

საბოლოოდ, მარია ფიოდოროვნა (პავლე I-ის ცოლი)გადაბარგდა პავლოვსკში, ხოლო შვილთან ურთიერთობა გაუფუჭდა.

დაზარალდა პავლეს უახლოესი გარემოცვა:

*ივანე კუტაისოვი — დააპატიმრეს;

*მადამ შევალიე — გადაასახლეს.

შეთქმულები თვლიდნენ, რომ ახალი იმპერატორის დროს მაღალ თანამდებობებს დაიკავებდნენ. ჩარტორისკი წერდა: 
პირველი, ვინც ჩამოშორდა, იყო პალენი, რასაც დედოფლის მრისხანება განაპირობებდა.

ნაპოლეონ ბონაპარტმა პავლეს მკვლელობის წინა დღეს, მასთან თითქმის მიაღწია შეთანხმებას. პავლეს მკვლელობამ ეს პროცესი შეაფერხა — ვიდრე არ დაიდო ტილზიტის ზავი 1807 წელს ინგლისთან კი ურთიერთობები მაშინვე განახლდა.

## ხსოვნა 
1858 წელს, იმპერატორ პავლე I-ის ყოფილი აპარტამენტების ადგილზე მიქაილოვის სასახლეში, სადაც ის მოკლეს, მისი შვილიშვილის, იმპერატორ ალექსანდრე II-ის ბრძანებით დაარსდა წმინდა მოციქულების პეტრესა და პავლეს ეკლესია.

ერმიტაჟში დაცულია ოქროს ტაბაკერკა, რომლის შიგნით არის წითელი ზამშის ქარვილი და ოქროთი დამბეჭდავი წარწერა: «ეკუთვნოდა უფროს შტალმაისტერ გრაფ ნიკოლაი ალექსანდროვიჩ ზუბოვს». 

მასთან ერთად დართული იყო გერმანულ ენაზე დაწერილი ბარათი: *«Getragen von Fürsten Platon Alexandrowitsch Subow am 11 März 1801»* — „ეკუთვნოდა უფლისწულ პლატონ ალექსანდრეს ძე ზუბოვს 1801 წლის 11 მარტს“. თუმცა, პირველი მკვლევარის ო. გ. კოსტიუკის თქმით, ეს ექსპონატი იწონის მხოლოდ 84.74 გრამს, რის გამოც იმ ვერსიას, რომ სწორედ ამ ტაბაკერკით დაარტყა ნ. ზუბოვმა იმპერატორს, ზოგიერთები ეჭვქვეშ აყენებენ.

### მკვლელობის ასახვა კულტურაში 
#ა. ს. პუშკინი — ოდა „თავისუფლება“
#ს. ბობროვი — „1801 წლის მარტის ღამე“
#ე. ვ. პოლიანსკაია — „მიქაილოვის სასახლე: დრამატული სცენები“
#მ. ა. ალდანოვი — „შეთქმულება“

### კინო
#სერგეი სოლოვიოვი — ასა, 1987
#დმიტრი სვეტოზაროვი — სერიალი ეროვნული უსაფრთხოების აგენტი-3 (სერია „პადიშაჰი“), 2001
#ილია ხოტინენკო — ოქროს საუკუნე, 2003
#ვიტალი მელნიკოვი — საწყალი, საწყალი პავლე, 2003
#ავანგარდ ლეონტევი — სერიალი სიყვარულის ადიუტანტები, 2005
#სერიალი „ეკატერინე“ — 2014
#პავლე ტაბაკოვი — სერიალი „ეკატერინე. აფრენა“, 2016
#პავლე ტაბაკოვი — სერიალი „ეკატერინე. თვითმარქვიები“, 2019

*
კატეგორია:მეფის მკვლელობები
კატეგორია:გაუსხლელებელი მკვლელობები რუსეთის იმპერიაში
კატეგორია:დიდი თამაში
კატეგორია:პოლიტიკური მკვლელობები რუსეთის იმპერიაში

## ლიტერატურა
* *Шиман Т.* Убиение Павла I и восшествие на престол Николая I. — Берлин, 1902. — 420 с.
* *А. Г. Брикнер.* Смерть Павла I, Штутгарт, 1897
* *Н. Я. Эйдельман.* Грань веков.
* *Н. Я. Эйдельман.* Из потаённой истории России XVIII—XIX веков.
* Время Павла и его смерть. Записки современников и участников события 11-го марта 1801 года / Сост. Г. Балицкий. 2 — Ч. 1, 2 — М.: Русская быль, Образование, 1908. — 315 с.
* Цареубийство 11 марта 1801 года. Записки участников и современников. — Изд. 2-е. — Спб.: А. С. Суворин, 1908. — 458 с.
* Убийство императора Павла: Рассказы современников. — Ростов Н/Д: Донская речь, 1907. — 96 с.
* Цареубийство 11 марта 1801 года. Записки участников и современников. М., 1990. (Репринт издания 1907 года.)

*
კატეგორია:მეფეთა მკვლელობები
კატეგორია:გამოუძიებელი მკვლელობები რუსეთის იმპერიაში

კატეგორია:დიდი თამაში
კატეგორია:პოლიტიკური მკვლელობები რუსეთის იმპერიაში
კატეგორია:1801
კატეგორია:მკვლელობა
კატეგორია:მკვლელობები
კატეგორია:მეფეები
კატეგორია:რუსეთის მეფეები

## სქოლიო