open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Turn It On Again

:*ეს არის სტატია სიმღერაზე. 1999 წლის კრებულის შესახებ იხილეთ სტატია Turn It On Again: The Hits. ინფორმაცია 2007 წლის ტურნეზე იხილეთ სტატიაში Turn It On Again: The Tour.*

„**Turn It On Again**“ — ინგლისური პროგრესული როკ-ჯგუფ ჯენესისის სინგლი 1980 წლის ალბომიდან *Duke*.

სიმღერის ტექსტში საუბარია ადამიანზე, რომელიც მხოლოდ ტელევიზორს უყურებს. ტელეეკრანთან რეგულარული ჯდომის შედეგად იგი ფიქრობს, რომ ყველა ადამიანი, რომელსაც იქ ხედავს, მისი მეგობარია.

სიმღერას ახასიათებს ცვალებადი რითმი - სიმღერისა და მისამღერის რითმი 13/4-თ განისაზღვრება, ხოლო შესავალი და ე.წ. ბრიდჯი (bridge) - ტაქტში ოთხი ცემით.

Turn It On Again, ჯგუფის ერთ-ერთი ადვილად ამოცნობადი სიმღერაა, რომელიც რეგულარულად სრულდება ჯენესისის კონცერტებზე. ასევე ეწოდა 1999 წლის ალბომს ''Turn It On Again: The Hits' და 2007 წლის მსოფლიო ტურს Turn It On Again: The Tour.

## სიმღერების სია
#Turn It On Again  	 	
#Behind The Lines (Part 2) 		

## პერსონალი 
* ფილ კოლინზი - დასარტყმელი საკრავები, პერკუსია, ვოკალი
* ტონი ბენქსი - კლავიშებიანი საკრავები
* მაიკ რეზერფორდი - გიტარა, ბას გიტარა

## 1982 წლის სინგლი 
**Turn It On Again** ასევე გამოიცა როგორც პრომო-დისკი 1982 წლის საკონცერტო ალბომისთვის Three Sides Live. სინგლში, ამ სიმღერის გარდა შეტანილია კიდევ ორი ცოცხლად ჩაწერილი სიმღერა - Me And Sarah Jane და Who Dunnit?.

კატეგორია:1980 წლის სიმღერები
კატეგორია:1980 წლის სინგლები
კატეგორია:ჯენესისის სიმღერები
გლასტონბერის ფესტივალი

**გლასტონბერის თანამედროვე წარმოდგენითი ხელოვნების ფესტივალი** (), ხშირად უბრალოდ **გლასრონბერი** ან **გლასტო**, მსოფლიოში უდიდესი მუსიკის და წარმოდგენების ღია ცის ქვეშ გამართული ფესტივალია. ფესტივალი თავისი თანამედროვე, უახლესი მუსიკითაა ცნობილი, მაგრამ მასში ასევე შედის ცეკვები, კომედიური, თეატრალურური და საცირკო წარმოდგენები, კაბარე და მრავალი სხვა რამ. 2005 წლისათვის, გლასტონბერისთვის შემოღობილი ტერიტორია 900 აკრს (3.6 კმ2) აღწევდა, 385-ზე მეტი ცოცხალი წარმოდგენა გაიმართა და დაახლლოებით 150,000 ადამიანი დაესწრო მას. მაშინ, როდესაც ახლოს მდებარე სოფელი პილტონი უიკენდებზე ხმაურის გამო ჩიოდა მრავალი წლის განმავლობაში, 2007 წელს 700-ზე მეტი წარმოდგენა გაიმართა 80-ზე მეტ სცენაზე.

## ლიტერატურა
* 
* 
* 
* 

## რესურსები ინტერნეტში
* ოფიციალური საიტი
* BBC Glastonbury site –  exclusive rights to show performances online
* A brief history of Glastonbury Festival's troubles from 1970–2010 at Daily Music Guide
* Interactive 360º Virtual Tour of Glastonbury Festival 2015 

კატეგორია:მუსიკალური ფესტივალები
კატეგორია:ფესტივალები ანბანის მიხედვით
H&M

**H & M Hennes & Mauritz AB** (მოქმედებს სახელწოდებით — **H&M**; საქართველოში — **ჰ და მ**) — ტანსაცმლის საცალო მოვაჭრე შვედური ტრანსნაციონალური კომპანია, რომელიც ცნობილია თავისი არაძვირადღირებული მოდური ტანსაცმლით მამაკაცებისთვის, ქალებისთვის, ტინეიჯერებისა და ბავშვებისათვის. H&M და მასთან დაკავშირებული ბრენდები ოპერირებს მსოფლიოს 62 ქვეყნის 4 500-ზე მეტ მაღაზიაში. 2015 წლის მონაცემებით, კომპანიას დასაქმებული ჰყავს დაახლოებით 132 000 ადამიანი. წარმოადგენს ტანსაცმლის საცალო მოვაჭრე მეორე უმსხვილეს კომპანიას მსოფლიოში, ესპანური Inditex-ის შემდეგ (Zara-ს მშობელი კომპანია). 

H&M 1947 წელს ერლინგ პერსონმა დააარსა შვედეთის ქალაქ ვასტეროსში. გარკვეული დროის მანძილზე, იგი მხოლოდ ქალის ტანსაცმელს ყიდდა და სახელად მას **„Hennes“** ერქვა, რაც შვედურად „ქალისას“ ნიშნავს. 1968 წლიდან, რეორგანიზაციის შემდეგ, პერსონის კომპანიამ მამაკაცების ტანსაცმლის გაყიდვაც დაიწყო.

პირველი მაღაზია საქართველოში 2017 წლის 18 ნოემბერს, სავაჭრო ცენტრ „გალერია თბილისში“ გაიხსნა.

## რესურსები ინტერნეტში
*

## სქოლიო
კატეგორია:შვედეთის კომპანიები
სარგის I თმოგველი

**სარგის I თმოგველი** — XII-XIII საუკუნეების მიჯნაზე მოღვაწე ქართველი დიდებული, თმოგველების ფეოდალური სახლის ფუძემდებელი; XII-XIII საუკუნეების მიჯნაზე მოღვაწე ქართველი მწერალი, მეცნიერი, ფილოსოფოსი და რიტორი; ვარამ ზაქარიას ძე მხარგრძელის ძე. 

თმოგველი აქტიურად მონაწილეობდა საქართველოს პოლიტიკურ ცხოვრებაში. გიორგი რუსზე თამარის დაქორწინების შემდეგ ოთხმა მხარგრძელმა, მ. შ. სარგისმა, მოაწყვეს ძლევამოსილი ლაშქრობა თურქთა წინააღმდეგ დვინის მხარეში. თამარ მეფის წინააღმდეგ ფეოდალთა ამბოხების დროს სარგისი, სხვა მხარგრძელებთან ერთად, თამარს ემხრობოდა. ამბოხების ჩაქრობის შემდეგ თამარმა დააჯილდოვა თავისი ერთგული ფეოდალები, კერძოდ, სარგისს უწყალობა იმხანად გარდაცვლილი ამირსპასალარის გამრეკელ თორელის საკარგავი — თმოგვის ციხე (ჯავახეთში), რის შემდეგაც სარგისი იწოდა თმოგველად. თმოგველი მონაწილეობდა შამქორის ბრძოლაში (1195), შალვა ახალციხელთან ერთად მონაწილეობდა (ე. ი. იცავდა საზღვრებს) ჯავახეთში და მასთანავე სარდლობდა ქართველთა ლაშქარს კარის (ახლანდელი ყარსი) ციხის თურქებისაგან გასათავისუფლებლად. 

ისტორიის და ლიტერატურის ტრადიციის მიხედვით, სარგის თმოგველს ეკუთვნის რომანტიკული-სათავგადასავლო პოემა „დილარგეთიანი“ („დილარიანი“), რომელსაც ჩვენამდე  არ მოუღწევია. მასვე მიეწერება XI საუკუნის სპარსული პოემის „ვის ო რამინის“ პროზაული ქართული თარგმანი „ვისრამიანი“.

## გენეალოგიური ხე

მხარგრძელთა გენეალოგია 

## ლიტერატურა
* *კაკაბაძე ს.,* თმოგველთა გვარის ისტორიისათვის, ტფ., 1913;
* *მისივე,* წერილები და მასალები საქართველოს ისტორიისათვის, წგნ. 1, ტფ., 1914;
**კეკელიძე კ.,* ქართული ლიტერატურის ისტორია, ტ. 2, თბ., 1958;
**მესხია შ.,* საშინაო პოლიტიკური ვითარება და სამოხელეო წყობა XII საუკუნის საქართველოში, თბ., 1979;

## რესურსები ინტერნეტში 
* სარგის თმოგველი (მწერალი) - ვისრამიანი

## სქოლიო
კატეგორია:ქართველი დიდებულები
კატეგორია:ქართველი მწერლები
თოდოსა

**თოდოსა** — ძველი ოსტატი. მოხსენიებულია ატენის სიონის (VII ს.) სამხრეთ ფასადის აღმოსავლეთ ნიშში სომხური მთავრული შრიფტით შესრულებულ წარწერაში: „მე თოდოსაკი მაშენებელი ამ წმინდა ტაძრისა“. უკანასკნელი გამოკვლევის მიხედვით (გ. აბრამიშვილი) თოდოსა ტაძრის რესტავრატორად (X ს.) არის მიჩნეული.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქართული წარწერები
კატეგორია:ატენის წარწერები
The Mama Tour

***Genesis Live – The Mama Tour*** — ინგლისური პროგრესული როკ-ჯგუფ ჯენესისის 1984 წლის ვიდეო, რომელიც ასახავს იმავე წლის თებერვლის კონცერტს ბირმინგემის ეროვნულ საგამოფენო ცენტრში. ფილმის რეჟისორია ჯიმ იუკიჩი.

ვიდეოფილმში შეტანილი სიმღერების უმრავლესობა აღებულია ალბომიდან *Genesis* - „Mama“, „That's All“, „Illegal Alien“, „It's Gonna Get Better“ და ორნაწილიანი პიესა „Home by the Sea/Second Home by the Sea“.

ალბომიდან *Abacab* სრულდება სიმღერები „Keep It Dark“ და სასათაურო, *Abacab*. ამის გარდა, ჯგუფი უკრავს უფრო ადრეულ სიმღერებს, რომელთა ნაწილიც სიმღერების კომპილაციური ალბომის სახით სრულდება. იგივე ტიპის კრებული სრულდებოდა 1986-1987 და 2007 წლის ტურნეებზე.

ვიდეოფილმის გარეკანი დაფუძნებულია სინგლის „Mama“ და ალბომის *Genesis* ყდებზე.

*Genesis Live - The Mama tour* იყო ჯგუფის მეორე ოფიციალური ვიდეოფილმი, კონცერტის *Three Sides Live* შემდეგ. ფილმის DVD ვერსია გამოიცა კომპილაციის *Genesis Movie Box 1981–2007* შემადგენლობაში.

## სიმღერების სია
# Abacab
# That's All
# Mama
# Illegal Alien
# Home by the Sea
# Second Home by the Sea
# Keep It Dark
# It's Gonna Get Better
# In the Cage/The Cinema Show/...In That Quiet Earth/The Colony of Slippermen
# Afterglow
# Drum Duet
# Turn It On Again (Medley)

;DVD

* The Making Of The Mama Album

## რესურსები ინტერნეტში
* ჯიმ იუკიჩის ვიდეოგრაფია 

კატეგორია:ჯენესისის ვიდეო ალბომები
კატეგორია:1985 წლის ალბომები
კატეგორია:1985 წლის ვიდეო ალბომები
კატეგორია:Virgin Records-ის ვიდეო ალბომები
თოთი (მრავალმნიშვნელოვანი)

**თოთი** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* თოთი — მწვერვალი სვანეთის კავკასიონზე
* თოთი — მყინვარი სვანეთის კავკასიონზე
* თოთი — უღელტეხილი სვანეთის კავკასიონზე
* თოთი — სოფელი ყაზბეგის მუნიციპალიტეტში
თოვლიანი უფსკრული

**„თოვლიანი უფსკრული“** — კარსტული უფსკრული საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, გუდაუთის მუნიციპალიტეტში. შედის ილუზია-თოვლიან-მეჟენის მღვიმურ სისტემაში. მდებარეობს ბზიფის ქედზე, ძინის უღელტეხილის მიდამოებში, ზღვის დონიდან 1960 მ-ზე. გამომუშავებულია ზედაიურული და ცარცული ასაკის სქელშრეებრივ ძლიერ დამსხვრეულ კირქვებში. „თოვლიან უფსკრულში“ ერთმანეთს ცვლიან ღრმა შახტები და დამრეცფსკერიანი ვიწრო დერეფნები. უფსკრულის სიღრმეა 1760 მ. შესასვლელების საერთო სიგრძეა დაახლოებით 32 კმ. 

დიდ დარბაზშია დიდი მიწისქვეშა თოვლნარი — თოვლიანი კონუსი ყინულიან ბირთვთან ერთად, რომლის სიმაღლე სხვადასხვა დროში პერიოდულად იცვლებოდა 25 მ-იდან მაქსიმალურ შესაძლებელ — 60 მ სიმაღლემდე. უფსკრულში თოვლი და ყინულის ნაფენებია. თოვლისა და ფირნის მოცულობა იცვლებოდა 50-დან 96 ათ. მ³-ის ფარგლებში. ფსკერულ ნაწილში განლაგებულია დიდი მიწისქვეშა დარბაზები. ფირნი და ყინულები დიდ სიღრმეზეა წარმოდგენილი. 

ჩასასვლელიდან 350 მ სიღრმეზე ჩნდება ნაკადი, რომლის დებიტი უფსკრულის ბოლოში 0,5 მ³/წმ, ხოლო ტემპერატურა 2°C აღწევს. ჩასასვლელი შახტის ჰაერის ტემპერატურა 0°C, დერეფანში 2°C, უნივერსიტეტის სახელობის დარბაზშია 3,4°C.

თოვლიანი უფსკრული აღმოაჩინეს 1971 წლის 9 აგვისტოს. 1971–72 წლებში გამოკვლეული იყო 720 მ სიღრმემდე. 1977–81 წლებში განხორციელებული ექსპედიციის შედეგად დადგინდა ახალი სიღრმე — 1335 მ. 1983 წელს გამოირკვა ახალი მისასვლელები და შეუერთდა მეჟენის მღვიმეს. 

სისტემის ჯამურმა სიღრმემ 1370 მ შეადგინა. 2005–07 წლებში ჩატარებული სამი ექსპედიციის შედეგად, შეუერთდა ილუზიის მღვიმეს. ჯამურმა ამპლიტუდამ შეადგინა 1753 მ. 2008 წლის დეკემბრის ექსპედიციის შედეგად, ფსკერულ ნაწილში აღმოჩნდა შესასვლელი და მოროზოვის ტბა, რის გამოც მღვიმის სიგრძემ 750 მ შეადგინა. 2011 წლის იანვარში განხორციელდა ჩაშვება მოროზოვის ტბაში, რის შედეგადაც მღვიმის სიღრმემ 1760 მ შეადგინა.

## იხილეთ აგრეთვე
* მსოფლიოს უღრმესი მღვიმეების სია

## რესურსები ინტერნეტში 
* თოვლიანი უფსკრული  
* თოვლიანი უფსკრული 
* აქტუალური ტოპოგრაფიული აგეგმვა  

## ლიტერატურა
კატეგორია:საქართველოს უფსკრულები
კატეგორია:მღვიმეები ანბანის მიხედვით
თოთი

**თოთი** — კლდოვანი მწვერვალი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, მესტიის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს სვანეთის კავკასიონის მთავარ წყალგამყოფ ქედზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 4000 მ. აგებულია პალეოზოური გრანიტოიდებით. მისასვლელი გზა აქვს ტვიბერისა და ლეხზირის მყინვარებიდან (მდინარე მულხრის აუზი).

## ლიტერატურა
კატეგორია:სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის მთები
კატეგორია:სვანეთის კავკასიონის მთები
სარგის II თმოგველი

**სარგის II თმოგველი** — XIII საუკუნის 30-60-იანი წლების ქართველი პოლიტიკური მოღვაწე, თაყაიდინ თმოგველის ძე. 

„ჟამთააღმწერლის“ ცნობით, იყო „კაცი ფილოსოფოსი და სწავლული და მრავალღონე“. თმოგველი  მონაწილეობდა ქართველი მთავრების მიერ მონღოლთა წინააღმდეგ მოწყობილ კოხტასთავის შეთქმულებაში. 1246 წელს, უმეფობის ხანაში, დიდებულებმა თმოგველი  ვარამ გაგელთან ერთად გაგზავნეს რუმში დავით ლაშას ძის ჩამოსაყვანად. ამის შემდეგ თმოგველი  ზაქარია შანშეს ძე მხარგრძელთან და  ღბუღა გაგელთან  ერთად გაჰყვა დავით ლაშას ძეს  მეფედ დასამტკიცებლად ჯერ ბათო-ყაენთან, ხოლო იქიდან — ყარაყორუმში, დიდ ყაენთან. აქ ის ენერგიულად უჭერდა მხარს დავით ულუს კანდიდატურას დავით ნარინის წინააღმდეგ.

თმოგველი უკანასკნელად იხსენიება წყაროში XIII საუკუნის 60-იან წლებში, მესხეთში შემოჭრილი მხედართმთავრის  ალათემურის წინააღმდეგ მებრძოლ ქართველ მთავართა  შორის. 

ზოგი მეცნიერის აზრით, თმოგველი უნდა იყოს პოემა „დილარგეთიანის“ ავტორი და „ვისრამიანის“ მთარგმნელი სარგის თმოგველი.

## გენეალოგიური ხე

მხარგრძელთა გენეალოგია 

## ლიტერატურა
* *კაკაბაძე ს.,* ვინ იყო და როდის ცხოვრობდა სარგის თმოგველი, ტფ., 1912;
* *კეკელიძე კ.,* ქართული ლიტერატურის ისტორია, ტ. 2, თბ., 1958;
* ქართული ლიტერატურის ისტორია, ტ. 2, თბ., 1966;

## სქოლიო
კატეგორია:ქართველი დიდი ფეოდალები
თოთის მყინვარი

**თოთის მყინვარი** — კარულ-ხეობის ტიპის მყინვარი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, მესტიის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს სვანეთის კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედის სამხრეთ კალთაზე, მდინარე ენგურის მარჯვენა შენაკადის — მულხრის აუზში. მარჯვნიდან ზღვის დონიდან 2670 მ სიმაღლეზე უერთდება მყინვარ ტვიბერს. სამხრეთ-აღმოსავლეთ ექსპოზიციის მყინვარია. სიგრძე 2,6 კმ. ფართობი 2,0 კმ², ფირნის ხაზი ზღვის დონიდან 3180 მ-ზეა.

## სქოლიო
კატეგორია:სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის მყინვარები
სანზონა

300 პქ|მინიატიურა|ხედი ჩარგლის ქუჩიდან
**სანზონა** — უბანი თბილისში მტკვრის მარცხენა სანაპიროზე ნაძალადევსა და თემქას შორის. იწყება გურამიშვილის გამზირის 30/31-ის შემდეგ და მთავრდება მეტრო სარაჯიშვილთან.

სანზონას ეს სახელი, იგივე სანიტარული ზონა, განსაკუთრებული მიკროკლიმატის გამო შეერქვა. აქ უწინ ხეხილის ბაღები ყოფილა გაშენებული.

მასიური დასახლების გაჩენამდე სან-ზონის ტერიტორიაზე განლაგებული იყო წყლის ორი დიდი რეზერვუარი, რომელიც უზრუნველყოფდა ქალაქის წყალმომარაგებას. სან-ზონაში წყალი ნატახტრიდან მოდიოდა და რეზერვუარები მკაცრად კონტროლირებადი იყო მილიციელების მიერ – ამან განაპირობა მისი სახელწოდება, „სან-ზონა“ ანუ „სანიტარული ზონა“. 

სან-ზონის დასახლება ჩაღრმავებულ ადგილას, ღრმაღელის ხევში მოხდა 1920-იან წლებში. უბანი ეთნიკურად მრავალფეროვანი იყო, ქართველებთან ერთად აქ შეხვდებოდით: აზერბაიჯანელებს, დუხაბორებს, მალაკნებს, გერმანელებსა და ჩეხებს. დაუსახლებელ ტერიტორიებზე კი გაშენებული იყო ხე-ხილის ბაღები, რომელსაც მუდმივად სჭირდებოდა მუშახელი, მომუშავეები კი აქ დასახლებას ამჯობინებდნენ. 50-60-იან წლებში რეზერვუარები გაუქმდა და მთავრობამ თავისუფალი მიწების დანაწილება დაიწყო კორპუსების ასაშენებლად. 60-იან წლებში კორპუსების აქტიური მშენებლობა გაჩაღდა, იმ დროში უბანს „სან-ზონის დასახლებას“ ეძახდნენ. ამ დასხლებაში გადიოდა დიდი ქვაფენილიანი გზა, რომელსაც ავჭალის გზატკეცილი ერქვა (დღევანდელი გურამიშვილის გამზირი). კინოთეატრ „საქართველოდან“ ავჭალამდე დადიოდნენ გერმანული „პიკაპები“, 50-იან წლებში მუშაობა დაიწყო ტრამვაიმ, რომელიც ჯერ დიდუბიდან მე-8 საავადმყოფომდე, შემდეგ კი დიდუბიდან ავჭალამდე მოძრაობდა.

სან-ზონის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ნაწილია „პლატონას დუქანი“, რომელმაც სახელი 50-იან წლებში გაითქვა, სან-ზონის მიმდებარე ტერიოტორიაზე მდებარეობდა დუქანი, რომელიც მრავალი მომსახურებით გამოირჩეოდა, ხალხს კი დიდ დახმარებს უწევდა, ამ დუქნის ახლომდებარე ტერიტორიები ხალხისთვის კვლავ ამ სახელს ატარებს.

## რესურსები ინტერნეტში
*http://datoxucishvili1.wordpress.com/%E1%83%A1%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%96%E1%83%9D%E1%83%9C%E1%83%90/

კატეგორია:თბილისის უბნები
ალბერტო კონტადორი

thumb|right|ალბერტო კონტადორი
thumb|right|ალბერტო კონტადორი
**ალბერტო კონტადორ ველასკო** (Alberto Contador Velasco; დ. 6 დეკემბერი, 1982, მადრიდი, ესპანეთი) — პროფესიონალი ველომრბოლელი, მთასვლის სპეციალისტი; 2007 და 2009 წლის ტურ დე ფრანსის გამარჯვებული.

ცხოვრობს პინტოში, ესპანეთი. მონაცემები - 176 სმ, 62 კგ.

## რესურსები ინტერნეტში
* 

## სქოლიო
კატეგორია:ესპანელი ველომრბოლელები
კატეგორია:ტურ დე ფრანსის ჩემპიონები
კატეგორია:დაბადებული  6 დეკემბერი
კატეგორია:დაბადებული 1982
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
კატეგორია:მადრიდში დაბადებულები
თოთის უღელტეხილი

**თოთის უღელტეხილი** — უღელტეხილი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, მესტიის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს სვანეთის კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედის სამხრეთ გვერდით განშტოებაზე, მდინარე ენგურის მარჯვენა შენაკადის — მულხრის აუზში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3500 მ. თოთის უღელტეხილი დაფარულია თოვლ-ყინულით. უღელტეხილი მყინვარ ტვიბერის აუზს აკავშირებს ლეხზირის ხეობასთან.

## ლიტერატურა
კატეგორია:სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის უღელტეხილები
გამრეკელი თორელი

**გამრეკელი კახას ძე თორელი**, XIII საუკუნის 30-40-იანი წლებში მოღვაწე, ქართველი დიდგვაროვანი ფეოდალი, ახალქალაქის (ე. ი. ჯავახეთის) ერისთავთერისთავი, მეჭურჭლეთუხუცესი. 30-იან წლებში სხვა დიდ ფეოდალებთან ერთად მიენდო მონღოლებს, რომლებმაც თორელს დაუტოვეს მისი სამამულე და სახელო ქვეყნები. 1245 წელს თორელი მონღოლებმა, ერთ-ერთი დუმნის (ჯავახეთი  და სამცხე კარნუ-ქალაქამდე) თავად დანიშნეს. მონაწილეობდა კოხტასთავის შეთქმულებაში მონღოლთა წინააღმდეგ. მომხრე იყო დავით ლაშას ძის გამეფების. 40-იანი წლების შემდეგ ის წყაროებში აღარ იხსენიება.

## ლიტერატურა 
* *კაკაბაძე ს.,* მიქელ კათალიკოსის დაწერილი ორი სიგელი XIII საუკუნისა, «საისტორიო მოამბე», 1945, ტ. 1;
* *მუსხელიშვილი ლ.,* თორელთა გენეალოგიის გარკვევის ცდა ჰამამლუს XII საუკუნის წარწერებთან დაკავშირებით, «საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის მოამბე», 1940, ტ. 10 B;
* *შოშიაშვილი ნ.,* თორელთა ფეოდალური სახლის ისტორია და შოთა რუსთაველი, კრ.: შოთა რუსთაველი, თბ., 1966;

კატეგორია:ქართველი დიდი ფეოდალები
თონეთი

**თონეთი** — თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტის სოფლების დიდი თონეთისა და პატარა თონეთის საერთო (საბჭოთა მმართველობის პერიოდიდან) სახელწოდება.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტის ისტორიული სოფლები
კახა თორელი

**კახა გამრეკელის ძე თორელი** (გ. დაახლ. 1177) — XII საუკუნის შუა წლების მოღვაწე ქართველი დიდგვაროვანი ფეოდალი, ახალქალაქის (ე. ი. ჯავახეთის) ერისთავთერისთავი. საისტორიო წყაროებში იხსენიება 1152-1177 წლების ამბებთან დაკავშირებით. თორელი მოხსენიებულია საორბისის ეკლესიის (თეძმის ხეობა) 1152 წლის წარწერაში, როგორც მაშენებელი და ამ მხარის მემამულე (ე. ი. თავისი ძირითადი საგვარეულო მამულის თორის გარდა, ამ პერიოდში მას უკვე ჰქონდა მამული თეძმის ხეობაშიც). თამარის ისტორიკოსის ცნობით, 1163 თორელი გიორგი III-ს სომხეთის (შირაქის) ცენტრის — ანისის — გამგებლად დაუნიშნავს. ამ ცნობაში ის იხსენიება როგორც „დიდი და სახელგანთქმული მოლაშქრე“. 1177 წელს თორელი თავისი შვილებით დემნა უფლისწულის ამბოხებას მიმხრობია, მაგრამ შემდეგ კვლავ მეფის მხარეზე გადასულა. ამის შემდეგ თორელი საისტორიო წყაროებში აღარ იხსენიება.

## ლიტერატურა
* *მუსხელიშვილი ლ.,* თორელთა გენეალოგიის გარკვევის ცდა ჰამამლუს XII საუკუნის წარწერებთან დაკავშირებით, «საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის მოამბე», 1940, ტ. 10 B;
**შოშიაშვილი ნ.,* თორელთა ფეოდალური სახლის ისტორია და შოთა რუსთაველი, კრ.: შოთა რუსთაველი, თბ., 1966;
**Чубинашвили Г. Н.,* Саорбисская церковь, «Христианский Восток», 1915, т. 4, в. 2;

კატეგორია:ქართველი დიდი ფეოდალები
კახა თორელი (XIII საუკუნე)

**კახა გამრეკელის ძე თორელი** — XIII საუკუნის 50-60-იანი წლების მოღვაწე ქართველი დიდგვაროვანი ფეოდალი, ახალქალაქის ერისთავთერისთავი, მეჭურჭლეთუხუცესი. მისი საგვარეულო მამულო იყო თორის მხარე და თეძმის ხეობა, მამული თავის საერისთავო ქვეყანაში — ჯავახეთშიც ჰქონდა. 

XIII საუკუნის 50-იან წლებში თორელი სხვა ქართველ მეომრებთან ერთად, მონაწილეობდა ბაღდადზე მონღოლთა ლაშქრობაში. ბაღდადის აღების შემდეგ (1258) დავით VII ულუმ ის დიპლომატიური მისიით ირანში ჰულაგუ-ყაენთან გაგზავნა. ამ ელჩობის დროს თორელმა ორთაღებისაგან (სავაჭრო-საჯრედიტო ორგანიზაცია) სესხად აიღო ფული და ირანში იაფად შეიძინა „ბაღდადური ალაფი“, შემდეგ მოგებით გაყიდა და იყიდა სოფ. ხოვლე, რომელიც შესწირა თავის საპატრონო მონსტერს რკონში. ამ ფაქტის შესახებ თორელისა და მისი მეუღლის ხათუთას „დაწერილი“ წარმოადგენს ძველი ქართული საბუთების ბრწყინვალე ნიმუშს, როგორც თავისი დიპლომატიური ფორმით, ისე შინაარსით. იგი ერთ-ერთი ძირითადი წყაროა საქართველოში მონღოლთა მფლობელობის ეპოქის შესასწავლად.

ისტორიული დოკუმენტის თანახმად, 1258 წელს ჰასან სუმბატისძისგან (იხ. სუმბათაშვილები) ნაყიდი სოფელი ხოვლე, კახა თორელმა რკონის ღვთისმშობლის ეკლესიას შესწირა.

1260 წელს თორელმა მხარი არ დაუჭირა დავით ულუს აჯანყებას მონღოლების წინააღმდეგ. მონაწილეობა მიიღო მონღოლთა ლაშქრობაში. როგორც ჩანს, ამის გამო ჩამოურთმევია დავით ულუს მისთვის მეჭურჭლეთუხუცესობა და სარგის ჯაყელისთვის გადაუცია. ალბათ თორელებისა და ჯაყელების მეტოქეობის შედეგი იყო ის, რომ თორელმა ჟამთააღმწერლის გადმოცემით, გადამწყვეტი როლი ითამაშა მონღოლთა დამსჯელი რაზმის გამარჯვებაში აჯანყებული ულუ დავითისა და სარგის ჯაყელის ლაშქარზე.

## ლიტერატურა
* *მუსხელიშვილი ლ.,* თორელთა გენეალოგიის გარკვევის ცდა ჰამამლუს XII საუკუნის წარწერებთან დაკავშირებით, «საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის მოამბე», 1940, ტ. 10 B;
**შოშიაშვილი ნ.,* თორელთა ფეოდალური სახლის ისტორია და შოთა რუსთაველი, კრ.: შოთა რუსთაველი, თბ., 1966;

## სქოლიო 
კატეგორია:ქართველი დიდი ფეოდალები
გამრეკელი თორელი (XII საუკუნე)

**გამრეკელი კახას ძე თორელი** — XII საუკუნის II ნახევრის მოღვაწე ქართველი დიდგვარიანი ფეოდალი. საისტორიო წყაროებში იხსენიება 1177-1190 წლების ამბებთან დაკავშირებით. მან მემკვიდრეობით მიიღოს თორის მამული და თეძმის ხეობა, აგრეთვე სახელო ქვეყანა - ჯავახეთი, რომელსაც განაგებდა როგორც ახალქალაქის ერისთავთერისთავი. 1177 წელს თორელი (ისევე, როგორც სამხრეთ საქართველოს სხვა ფეოდალები) თავის მამასთან ერთად მიემხრო ორბელთა მეთაურობით დემნა უფლისწულის გასამეფებლად მოწყობილ ამბოხებას, მაგრამ შემდეგ, როგორც ჩანს, მიატოვა აჯანყებულები და გიორგი III-ის მხარეზე გადავიდა. ამის შემდეგ იგი თანდათანობით დაწინაურდა სამეფო კარზე. 1185 წელს თამარ მეფემ თორელს უბოძა ამილახვრობა და ციხე-ქალაქი თმოგვი (რომელიც ჩამოერთვა გადაყენებულ მსახურთუხუცეს აფრიდონს). 1186 წელს, ამირსპასალარ სარგის მხარგრძელის სიკვდილის შემდეგ, თამარმა თორელს ამირსპასალარობა უწყალობა. თორელი, როგორც მონაპირე მხარის ჯავახეთის ერისთავთერისთავი, მტრებისგან იცავდა საქართველოს სამხედრო საზღვრებს. 1186-1187 წლებში მან დაამარცხა არანიდან და გელაქუნიდან შემოსული თურქები და განდევნა ისინი პალაკაციოდან და ძაღლისხევიდან (სამხრეთ საქართველო). თორელის სარდლობით მეფის ლაშქარმა ჯავახეთში დაამარცხა იური ანდრიას ძის (გიორგი რუსის) გასამეფებლად ამბოხებული ფეოდალები, რომელთაც სურდათ ახალქალაქისა და თმოგვის ხელში ჩაგდება.

ამ ამბების შემდეგ თორელი მალევე გარდაიცვალა, რის შემდეგაც თამარმა მის სახლს დაუტოვა როგორც თორის მამული, ისე ახალქალაქის საერისთავთერისთავო, მაგრამ ამირსპასალარობა გადასცა არა თორელის შვილს, არამედ - ზაქარია მხარგრძელს. გამრეკელის სახლს, თამარმა ჩამოართვა აგრეთვე თმოგვი და სამამულედ უწყალობა სარგის ვარამის ძე მხარგრძელის (თმოგველთა სახლის დამფუძნებელს).

## ლიტერატურა 
* *მუსხელიშვილი ლ.,* თორელთა გენეალოგიის გარკვევის ცდა ჰამამლუს XII საუკუნის წარწერებთან დაკავშირებით, «საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის მოამბე», 1940, ტ. 10 B;
* *შოშიაშვილი ნ.,* თორელთა ფეოდალური სახლის ისტორია და შოთა რუსთაველი, კრ.: შოთა რუსთაველი, თბ., 1966;

კატეგორია:ქართველი დიდი ფეოდალები
კატეგორია:ამირსპასალარები
თოვლა თხა

**თოვლა თხა** (Oreamnos americanus), წყვილჩლიქოსანი ცხოველი ძროხისებრთა ოჯახისა. სხეულის სიგრძეა 150-175 სმ, წონა 80-135 კგ. აქვს თეთრი, გრძელი, ხშირი ბალნით დაფარული სხეული, პატარა (20-30 სმ სიგრძის), ოდნავ უკან გადახრილი რქები. გავრცელებულია ჩრდილოეთ ამერიკის კლდოვან მთებში. კარგადაა შეგუებული ციცაბო ფერდობებს. ცხოვრობს ერთეულებად ან ქმნის მცირერიცხოვან არვეს. შობს 1-2 თიკანს. თოვლა თხაზე ნადირობა აკრძალულია. შემორჩენილია აშშ-ის ნაკრძალებში (1200 ეგზ.) და კანადაში (2000 ეგზ.). ზოგიერთ ადგილას (კადიაკის კუნძული და სხვა) აკლიმატიზებულია.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თხები
თორთომი

[მინი|[თორთომის ციხე|თორთომის ციხის საერთო ხედიჯაბა ლაბაძის ფოტო]]
მინი|თორთომის ციხე – ხედი სამხრეთიდანჯაბა ლაბაძის ფოტო
**თორთომი**, **თორთუმი** — პროვინცია ისტორიულ საქართველოს სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში, ამჟამად თურქეთის ტერიტორიაზე (ერზრუმის პროვინციის თორთუმის რაიონი). 

პროვინციის ცენტრი, თორთომის ციხე ნანგრევების სახითაა შემორჩენილი მდინარე თორთომისწყლის შუა წელზე, ახლანდელ სოფელ თორთუმკალესთან. თორთომი ტაოს მხარეში შედიოდა და მოიცავდა მდინარე ოლთისის (თურქ. ოლთუჩაი) შენაკად მდინარე თორთომისწყლის (თურქ. თორთუმჩაი) ხეობას, ეკლესიურად ექვემდებარებოდა იშხნის ეპისკოპოსს. აქ იყო ქართული კულტურის მძლავრი კერები — ოშკისა და ხახულის მონასტრები. თავისი მდებარეობის გამო თორთომს ერთ-ერთ პირველს უხდებოდა სამხრეთიდან შემოსეული მტრის იერიშის მოგერიება. XIII საუკუნეში ტაოს ერისთავმა თაყა ფანასკერტელმა თორთომის ციხესთან დაამარცხა თურქთა მომთაბარე ტომები. შემდგომში თორთომი სამცხე-საათაბაგოს შემადგენლობაში შედიოდა. 1401 წელს მოაოხრა თემურლენგმა. XVI საუკუნეში მას საქართველოს სხვა ტერიტორიის ნაწილთან ერთად ოსმალეთი დაეუფლა.

## ლიტერატურა 
## რესურსები ინტერნეტში 
* http://www.tortum.bel.tr/

კატეგორია:საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარეები
თონე

მინი|ტრადიციული ქართული თონე
[მინი|თონესთან მდგომი ხაბაზები. [ჯემალ ხუციშვილი|ჯემალ ხუციშვილის „პურის მცხობელები“ (1956), თელავის ქეთევან იაშვილის სახელობის სამხატვრო გალერეა.]]
**თონე**, *თორნე* (ძველ ქართულში გვხვდება *თურნე*, *საცხობელი* პურისაჲ, *საცხობელი* კეცისაჲ) — მიწაში ჩადგმული უძირო და ცილინდრული ფორმის თიხის ნაკეთობა. გავრცელებულია საქართველოს ბარსა და ზეგანზე მაღალი წებოვანების მქონე პურის საცხობად. ქართული მეთონეობა, ძირითადად, ორნაირი სახის თონებს იცნობს: საოჯახო ანუ სოფლურ თონეს და პროფესიული მეპურის თონეს. სოფლად გავრცელებულია პატარა, საშუალო და დიდი ზომის პირმოხვეული და პირგანური თონეები. საოჯახო თონის მაქსიმალური სიმაღლე, როგორც წესი, მეტრია. გამოსაწვავ ქურაში თონის მოსათავსებლად და მისი მოხერხებულად ტრანსპორტირების მიზნით, მას ხშირად რამდენიმე ნაჭრად ჭრიდნენ და მიწაში ჩადგმის დროს აწყობდნენ. ნაჭრებად არ იჭრება ჯერ კიდევ შემორჩენილი თონის სახე, რომელსაც ქალები ამზადებენ.

საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში თონე მიწაში სხვადასხვა სიღრმით იდგმება: მთლიანად, სანახევროდ ან მხოლოდ ძირით. თონის მიწისზედა ნაწილის გასამაგრებლად და სიმხურვალის შესანარჩუნებლად თონე ირგვლივ წნელით შემოიწვნება (ყავრით, ტკეჩით, ფიცრით მოპირკეთება), წნულისა და თონის კედელს შუა არსებული ცარიელი ადგილი მიწით ამოივსება და დაიტკეპნება. კარმიდამოიან სამოსახლოში თონე დაფარულია და უმთავრესად ეზოშია გამართული. თონე გვხვდება აგრეთვე სამეურნეო ნაგებობების დერეფანში. დარბაზულ სახლში თონე საცხოვრებლის შიდა კომპლექსში იყო მოქცეული. თონეს იყენებდნენ აგრეთვე პროდუქტების  „ჩათუთქვის“, ხის ნაწილების გამოშრობის, გათბობის მიზნითაც. პროფესიული მეპურის თონე სოფლად გავრცელებული თონისაგან სიდიდითაც განსხვავდება (გაცილებით დიდია) და მოყვანილობითაც. საქართველოში ცნობილია ურბნისის (V-VII სს.), თბილისის (XI, XII სს.), რუსთავის (XII-XIII სს.), უფლისციხის (XIV-XVI სს.) და სხვა განათხარი თონეები. ამიერკავკასიის ტერიტორიაზე ყველაზე ძველია ძვ. წ. VIII საუკუნის ურარტული თონე.

## ლიტერატურა
კატეგორია:პურის საცხობები
თორელები

**თორელები** — დიდგვარიან ფეოდალთა საგვარეულო XII-XIV საუკუნეების საქართველოში. სახელწოდება წარმოდგება მათი საგვარეულო მამულიდან — თორი (ახლანდელი ბორჯომის რაიონში). თორის წარმომავლობაზე სამეცნიერო ლიტერატურაში არსებობს სხვადასხვა აზრი: ს. კაკაბაძე თორელებს მიიჩნევს მხარგრძელთა საგვარეულოს განშტოებად. ლ. მუსხელიშვილის აზრით, თორელების სახლი უკავშირდება სამძივართა გვარს, ნ. შოშიაშვილს მიაჩნია, რომ თორელების სახლი წარმოიქმნა გამრეკელთა საგვარეულოდან (პირველად იხსენიება X საუკუნეში), ხოლო გამრეკელი, გვარის აღმნიშვნელი სიტყვა, თორელებში იქცა სახელად. მართლაც XII საუკუნიდან გამრეკელი სახელად გვხვდება მხოლოდ თორელებისა და მათი შთამომავლების — ჯავახიშვილების გვარში (ისევე, როგორც კახა).

სამეცნიერო ლიტერატურაში გამოთქმული მოსაზრება (ს. კაკაბაძე, ნ.  შოშიაშვილი, სარგის ცაიშვილი), რომ XII-XIII საუკუნეების ქართველი პოეტი შოთა რუსთაველი თორელების საგვარეულოდან იყო და რუსთაველი იმიტომ ეწოდა, რომ მესხეთის რუსთავს ფლობდა სამამულედ. ამას მხარს უჭერს ის გარემოება, რომ თორელების საგვარეულო მესხური იყო და ამ საფეოდალოში შედიოდა რუსთავი, აგრეთვე ისიც, რომ იერუსალიმის ჯვრის მონასტერის აღაპში შოთა იხსენიება მეჭურჭლეთუხუცესად. ეს სახელო კი ამ პერიოდში თორელებს ეპყრათ.

XII საუკუნის II ნახევრიდან XIII საუკუნის 60-იან წლებამდე თორელების სახლის თავადები (ე. ი. ფეოდალური საგვარეულოს უფროსები) იყვნენ როგორც საქვეყნოდ გამრიგე მოხელეები (ახალქალაქის ერისთავთერისთავები), ისე დარბაზის რიგის მოხელეები — უწყების მეთაურები (ამილახვრები, ამირსპასალარები, მეჭურჭლეთუხუცესები). ამასთან ერთად, თორელებს ზოგჯერ განსაგებლად ეძლეოდათ სახასო ქვეყნის (ე. ი. სამეფო დომენის) რომელიმე ნაწილიც. მაგ. 1163 წელს ანისის გამგებელი ყოფილა კახა თორელი. ასევე საგამგებლოდ ჰქონდათ თორელებს, როგორც ჩანს, საუფლისწულო დომენი — ძამის ხეობა — და სამეფო დომენი — „კარული ქვეყანა“ (კარის მიმდგომი მხარე). ორივე ეს მხარე მათ შემდეგ საკუთარ მამულად აქციეს („კარული ქვეყანა“ თორელ-ახალციხელებს 1270-იან წლებში მედროვე სადუნ მანკაბერდელმა წაართვა). თორელებმა ხელთ იგდეს სხვა მამულებიც: ახალციხე (სამცხეში), ღობიეთი (ჯავახეთში), ქვემო (ქვემო ქართლში), ძამა (შიდა ქართლში). ამის მიხედვით წარმოიქმნა თორელთა საგვარეულო განშტოებები: ახალციხელი, ღობიარი, ქვეშელი, ძამელი. XII საუკუნიდან თორელების ფეოდალური მფლობელობა გავრცელდა თეძმის ხეობაზეც. აქ XIII საუკუნეში ჩამოყალიბდა თორელ-ჯავახიშვილთა ახალი საფეოდალო, რომელიც XIV საუკუნიდან იქცა ჯავახიშვილთა სათავადოდ.

## გენეალოგია 
## ლიტერატურა
* *მუსხელიშვილი ლ.,* თორელთა გენეალოგიის გარკვევის ცდა ჰამამლუს XII საუკუნის წარწერებთან დაკავშირებით, „საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის მოამბე“, 1940, ტ. 10 B;
**შოშიაშვილი ნ.,* თორელთა ფეოდალური სახლის ისტორია და შოთა რუსთაველი, კრ.: შოთა რუსთაველი, თბ., 1966;

კატეგორია:საქართველოს ფეოდალური საგვარეულოები
სტიუარტ პრაისი

**სტიუარტ დეივიდ პრაისი** ( დ. 9 სექტემბერი 1977, პარიზი, საფრანგეთი) — ბრიტანელი ელექტრომუსიკოსი, სიმღერების ტექსტების ავტორი და პროდიუსერი. მისი რემიქსული და პროდიუსერული ნიჭი ისეთმა მომღერლება და მუსიკალურმა ჯგუფებმა გამოსცადეს, როგორებიცაა მადონა, მისი ელიოტი, The Killers, გვენ სტეფანი და სხვა. მუსიკოსი რამდენიმე პროექტში მოღვაწეობს, რომელთა შორისაა ბრიტანული ელექტრონული პოპ/როკ ჯგუფი Zoot Woman (ადამ და ჯონი ბლეიკთან ერთად), Les Rythmes Digitales, Paper Faces, Man With Guitar, Thin White Duke და  პაროდიული ფრანგულენოვანი მეტსახელი - ჟაკ ლუ კონტი. თუმცა, მომღერალი რედინგში (ინგლისი) გაიზარდა.

## რესურსები ინტერნეტში
*Zootwoman.com - Zoot Woman-ის ოფიციალური საიტი

კატეგორია:დაბადებული 1977
კატეგორია:ბრიტანელი ელექტრონული მუსიკოსები
კატეგორია:ბრიტანელი მუსიკალური პროდიუსერები
კატეგორია:დაბადებული 9 სექტემბერი
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
თორტიზა

**თორტიზა** — მთა საქართველოში, სამცხე-ჯავახეთის მხარეში, ბორჯომის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს თრიალეთის ქედის ჩრდილო-დასავლეთი განშტოება გვირგვინას ქედზე, მდინარეების ძამისა და გუჯარეთისწყლის წყალგამყოფზე. სიმაღლე  ზღვის დონიდან 1996 მ. აგებულია პალეოცენ-ეოცენური კირქვებით, თიხებითა და ქვიშაქვებით. ხევებით დასერილი ციცაბო კალთა ქვევით შემოსილია წიფლის, ხოლო ზევით — წიფლნარ-მუქწიწვიანი ტყეებით. მწვერვალზე მეორეული მდელოა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:სამცხე-ჯავახეთის მხარის მთები
თორღვას აბანო

**თორღვას აბანო** — ადგილობრივი მნიშვნელობის კურორტი თელავის მუნიციპალიტეტში, ბულანჩოსწვერის მთის დასავლეთ კალთაზე . ზღვის დონიდან 1750 მ. თორღვას აბანოში ზომიერად ნოტიო ჰავაა, იცის ცივი ზამთარი, ხანგრძლივი გრილი ზაფხული. ნალექები 1200-1600 მმ წელიწადში. ძირითად სამკურნალო ფაქტორია თერმული გოგირდწყალბადიანი, ჰიდროკარბონატულ-ქლორიდული ნატრიუმიანი მინერალური წყალი, რომელსაც იყენებენ აბაზანებისათვის. წყლის ტემპერატურაა 36,5°C, მინერალიზაცია 0,6 გ/ლ. გამოყენებული წყაროების საერთო დებიტია 353 ათ. ლ/დღ-ღ. სამედიცინო ჩვენება: საყრდენ-სამოძრაო აპარატის, პერიფერიული ნერვული სისტემისა და გინეკოლოგიური ქრონიკული დაავადებანი. თორღვას აბანოში არის სააბაზანო შენობა და სამედიცინო პუნქტი. მკურნალობა ამბულატორიულია. სეზონი — ივნის-სექტემბერი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:კახეთის მხარის კურორტები
თორღვის ბრძოლა

**თორღვის ბრძოლა** — ბრძოლა კახეთის სამეფო ტახტის პრეტენდენტებს შორის. 1574 წელს გარდაიცვალა კახეთის მეფე ლევანი. მისმა შვილებმა დაიწყეს ბრძოლა ტახტისათვის. თავდაპირველად ტახტზე ქაიხოსრო ავიდა (ლევანის შვილი შამხალ ყარამუსალი ასულისაგან). ალექსანდრემ  (ალექსანდრე II, ლევანის შვილი გურიელის ქალისაგან) თავი შეაფარა ყაზახს. ალექსანდრეს მიემხრნენ ქართლის მეფე დავით X (დაუთ-ხანი), სიმამრი ბარძიმ ამილახვარი, ელიზბარ ქსნის ერისთავი და რამდენიმე კახი თავადი. ბრძოლა გაიმართა თორღვას (ახლანდელი ახმეტის მუნიციპალიტეტი) 1578 წელს. ალექსანდრემ გაიმარჯვა და სამეფო ტახტიც მას დარჩა.

## ლიტერატურა
* საქართველოს ისტორიის ნარკვევები, ტ. 4, თბ., 1973;

კატეგორია:საქართველოს ბრძოლები
კატეგორია:XVI საუკუნის ბრძოლები
კატეგორია:1578 წლის ბრძოლები
თოუმიში (მრავალმნიშვნელოვანი)

**თოუმიში** შეიძლება აღნიშნავდეს:
* თოუმიში — მდინარე ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტში
* თოუმიში — სოფელი ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტში
თოფი (მრავალმნიშვნელოვანი)

**თოფი** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* თოფი — ცეცხლსასროლი იარაღი
* თოფი — გარკვეული სიდიდის ქსოვილის ნაჭერი
* თოფი — სოფელი აზერბაიჯანში, ზანგილანის რაიონი
*თოფი   — სოფელი აზერბაიჯანში, ოღუზის რაიონი
თოფი (ერთეული)

**თოფი** — სიგრძის საზომი ერთეული. გარკვეული სიდიდის ქსოვილის ნაჭერი. XVIII საუკუნეში საქართველოში თოფით იზომებოდა ქსოვილი. თოფის სიდიდე იყო 8-10 ადლი (დაახლოებით 8-10 მ).

## ლიტერატურა
კატეგორია:სიგრძის საზომი ერთეულები ძველ საქართველოში
თოუმიში

**თოუმიში**, *ტუმუში* — მდინარე საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტში. სათავე აქვს კოდორის ქედის სამხრეთ მთისწინეთში, ზღვის დონიდან 380 მ-ზე და ერთვის შავ ზღვას სოფელ ნაოჩთან. სიგრძე 25 კმ, აუზის ფართობი 62 კმ². საზრდოობს წვიმის, თოვლის და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულსა და ზამთარში, წყალმცირობა — აგვისტო-სექტემბერში. საშუალო ხარჯი შესართავთან 1,64 მ³/წმ.

## ლიტერატურა
კატეგორია:აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის მდინარეები
კატეგორია:შავ ზღვაში ჩამდინარე მდინარეები
თოხიტარა

**თოხიტარა** () — ფრინველი ბეღურასნაირთა რიგისა. მომცრო ტანისაა, გრძელბოლოიანი. თავის ნაწილი და მუცლის მხარე თეთრი აქვს, ზურგის მხარე — შავი, ადგილ-ადგილ ვარდისფერი ან მოყავისფრო ელფერი დაჰკრავს. გავრცელებულია ევროპასა და აზიაში; საქართველოში ბევრია, როგორც მობინადრე ფრინველი. იკვებება მწერებით, რითაც მნიშვნელოვანი სარგებლობა მოაქვს მეურნეობისათვის.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თოხიტარა
კატეგორია:ევროპის ფრინველები
თორი (სამხედრო)

**თორი**, *თორნი* — აბჯრის ერთ-ერთი სახე. ძველ საქართველოში მეომრის რკინის ტანსაცმელი (მთლიანი ჯავშანი). საქართველოში გავრცელებული სხვა ტანსაცავი აბჯრებისაგან განსხვავებით თორი დიდხანს იხმარებოდა, რადგან უკეთ იცავდა მეომარს. მას ცეცხლსასროლი იარაღის შემოღების შემდეგაც ხმარობდნენ.

## ლიტერატურა
* ქსე, ტ. 4, გვ. 694, თბ., 1979

კატეგორია:ტანსაცმელი
მანანა მენაბდე

**მანანა მენაბდე** (დ. 19 ნოემბერი, 1948, თბილისი, საქართველო — გ. 2 სექტემბერი, 2025) — ქართველი მუსიკოსი, მომღერალი, მწერალი, მხატვარი და მსახიობი.

## ბიოგრაფია
მანანა მენაბდე დაიბადა 1948 წელს მომღერლების — დები იშხნელების ოჯახში, რომლებიც ქართული ქალაქური რომანსის დამაარსებლებად ითვლებიან. კარიერის დასაწყისში კონცერტებით მოგზაურობდა ორკესტრ „რეროსთან“ ერთად. შემდეგ, მოსკოვში გაემგზავრა, სადაც რუსეთის თეატრალური ხელოვნების აკადემიაში სწავლობდა.

აკადემიის დამთავრების შემდეგ, ახალგაზრდა მომღერალი სოლო კონცერტებით გამოდიოდა მოსკოვში, სადაც მსმენელს ქართული, რუსული და ევროპული სიმღერების, რომანსების და ნაწარმოებების თავისებურ ინტერპრეტაციას სთავაზობდა. მისი მუსიკალური ნაწარმოებები პირველად ქართველი რეჟისორის, ლანა ღოღობერიძის ფილმში „დღეს ღამე უთენებია“ აჟღერდა (ფილმმა 1982 წელს კანის კინოფესტივალზე მაყურებლის პრიზი დაიმსახურა), სადაც მანანა მენაბდე თვითონვე მღეროდა საკუთარ სიმღერებს და ერთ-ერთ მთავარ როლს ასრულებდა. სწორედ მაშინ ჩამოყალიბდა მისი შემოქმედების მთავარი კონცეფცია — ქართული ხალხური მუსიკალური საწყისების თანამედროვე მუსიკალური ენის საშუალებით გადმოცემა.

1991 წლიდან მანანა მენაბდე ბერლინში ცხოვრობს და მოღვაწეობს. მან საკუთარი თავი შემოქმედების არაერთ სფეროში გამოსცადა. მუსიკის გარდა, ის წერს პროზაულ და პოეტურ ნაწარმოებებს, ხატავს და კერამიკულ ნაკეთობებს ამზადებს. ის თანამშრომლობდა ქართულ ფოლკლორულ ჯაზ კოლექტივთან „შინ“, რომელიც მჭიდროდაა დაკავშირებული ქართულ მუსიკალურ ტრადიციებთან. ამას გარდა, მანანა მენაბდემ ნიკა მაჩაიძესა და გოგი ძოძუაშვილთან ერთად ჩაწერა ალბომი „Sami“, რომელშიც მომღერლის რეპერტუარი თრიფ ჰოპის სტილის არანჟირებითაა წარმოდგენილი.

1983 წელს ბი-ბი-სის რადიო და რადიო „თავისუფლება“ რეგულარულად გადასცემდა პროგრამებს მანანა მენაბდის შესახებ. 1986 წელს მან მთავარი როლი მიიღო მუსიკალურ საგმირო ეპოსში, ნანა ხატისკაცისა და თენგიზ მაღალაშვილის ფილმში „არსენას ლექსი“, სადაც ის არსენას (ლადო ბურდული) დედის როლს ასახიერებს. 1991 წელს ნანა ხატისკაცი ისევ იღებს მომღერალს მხატვრულ ტელეფილმში „სიბრძნე სიცრუისა“, რომელიც რეჟისორმა სულხან-საბა ორბელიანის იგავების მიხედვით გადაიღო.

2004 წელს პეტერბურგულმა გამომცემლობა „აზია+“-მა მანანა მენაბდის იგავების წიგნი „და დრო გადიოდა...“ გამოსცა რუსულ ენაზე.

გარდაიცვალა 2025 წლის 2 სექტემბერს, 76 წლის ასაკში. დაკრძალულია მახათას პანთეონში.

## დისკოგრაფია
მანანა მენაბდეს გამოცემული აქვს ალბომები:

*2004 — CD და MC „ბულატ ოკუჯავას სიმღერებს ასრულებს მანანა მენაბდე“, სტუდია „АЗиЯ-плюс“
*2002 — „Сны о Грузии“, სტუდია „АЗиЯ-плюс“
*2002 — CD და MC „SAMI“, სტუდია „АЗиЯ-плюс“
*2000 — MC „იმედის გვირილაო“

## რესურსები ინტერნეტში
* ოფიციალური საიტი 

* მანანა მენაბდე — ეროვნული ფილმოგრაფია
* 

## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 19 ნოემბერი
კატეგორია:დაბადებული 1948
კატეგორია:გარდაცვლილი 2 სექტემბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 2025
კატეგორია:ქართველი მუსიკოსები
კატეგორია:ქართველი მხატვრები
კატეგორია:ქართველი მწერლები
კატეგორია:მწერალი ქალები
კატეგორია:საქართველოს ბრწყინვალების საპრეზიდენტო ორდენის კავალრები
კატეგორია:თბილისში დაბადებულები
მანანა
თოხნური

**თოხნური**, უძველესი ქართული ხალხური მრავალხმიანი შრომის სიმღერა, მღერიან თოხნის დროს. ჩვენამდე მოღწეული თოხნური ორ-, სამ- და ოთხხმიანია. ასრულებენ მამაკაცები, ზოგჯერ ორი გუნდი ერთი მეორის შენაცვლებით. ორ- და სამხმიანი თოხნური გვხვდება აღმოსავლეთ საქართველოში, ოთხმიანი - ნადურის ან ყანურის სახელწოდებით - გურიასა და აჭარაში. მეტრის, რიტმისა და კილოს მხრივ მრავალფეროვანია. ხშირად ერთ თოხნურშიც შეინიშნება მეტრისა და კილოს ნაირსახეობა. პოეტური ტექსტი იმპროვიზირებულია, დამოკიდებულია სიმღერის დამწყებზე. მხნე და ხალისიანი სიმღერაა, მთავრდება უნისონსა და კვინტაზე, იშვიათად - კვარტაზე.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქართული ხალხური სიმღერები
ვენეროლოგია

**ვენეროლოგია** (, ნათ. ბრ.  და ...ლოგია) — მედიცინის დარგი, შეისწავლის ვენერულ დაავადებებს, მათ ეტიოლოგიას, კლინიკას, მკურნალობას და პროფილაქტიკას. ვენეროლოგია იყენებს კლინიკურ, სტატისტიკურ და ლაბორატორიულ-ექსპერტიზულ (ბაქტერიოსკოპულ, მიკრობიოლოგიურ, სეროლოგიურ, ჰისტოლოგიურ, იმუნობიოლოგიურ და სხვა) მეთოდებს. 

დამოუკიდებელ დისციპლინად ვენეროლოგია XV საუკუნის ბოლოს იქცა, როდესაც ევროპაში დაიწყო ათაშანგის პანდემია (ქრისტეფორე კოლუმბის ექსპედიციის ამერიკიდან დაბრუნების შემდეგ). ვენერული დაავადებები – ათაშანგი, გონორეა და რბილი შანკრი — დიდხანს ერთ და იმავე დაავადებად ითვლებოდა, თუმცა ფ. ბალფური (1767), ბ. ბელი (1793) და ი. ტოდი (1794) ათაშანგს და გონორეას სხვადასხვა დაავადებად მიიჩნევდნენ. XIX საუკუნის I ნახევარში ფ. რიკორმა საფუძველი ჩაუყარა ვენეროლოგთა ფრანგულ სკოლას. მან 1838 წელს ათაშანგისა და გონორეის სხვადასხვაობის დასამტკიცებლად ადამიანებზე ბარბაროსული ცდები ჩაატარა (ხელოვნურად დაასნებოვნა 600 ადამიანი ათაშანგით და 800 გონორეით). 1879 წელს ბრესლაუს ვენეროლოგების სკოლის ფუძემდებელმა ა. ნაისერმა გონორეის გამომწვევი მიკრობი – გონოკოკი აღმოაჩინა, რითაც საბოლოოდ დაამტკიცა რომ გონორეა ცალკე დაავადებაა. 1885 წელს იტალიელმა ექიმმა პ. ფერარიმ რბილი შანკრით დაავადებულის გამონაყოფში იპოვა სტრეპტობაცილა, 1887 წელს კი რუსმა მეცნიერმა ო. პეტერსენმა ექსპერიმენტულად დაამტკიცა, რომ სტრეპტობაცილა რბილი შანკრის გამომწვევია. 1905 წელს გერმანელმა მეცნიერებმა ფ. შაუდინმა და ე. ჰოფმანმა ათაშანგის გამომწვევი მკრთალი ტრეპონემა აღმოაჩინეს. 1906 წელს ა. ვასერმანმა ათაშანგის სადიაგნოსტიკო სეროლოგიური რეაქცია შემოიღო. 1909 წელს პ. ერლიხმა ს. ჰატასთან ერთად შექმნა ათაშანგის სამკურნ. პრეპარატი – სალვარსანი საზარდულის ჟლიმფოგრანულომატოზი ანუ მეოთხე ვენერული დაავადება 1913 წელს ცალკე ნოზოლოგიურ ერთეულად გამოყვეს და აღწერეს ფრანგმა ექიმებმა მ. დიურანმა, ი. ნიკოლამ და მ. ფავრიმ. XX საუკუნის 30-იან წლებში ვენერულ დაავადებათა სამკურნალოდ დაიწყეს სულფანილამიდური პრეპარატების ხოლო 1944 წლიდან ანტიბიოტიკების გამოყენება. რუსეთში ვენეროლოგიის მეცნიერებათა სკოლის შექმნაში დიდი ღვაწლი მიუძღვის პეტერბურგის სამედიცინო ქირურგიულ აკადემიასთან სიფილიდოლოგიის კათედრის დამაარსებელს ბ. ტარნოვსკის. მისივე ხელმძღვანელობით 1885 წელს პეტერბურგში ჩამოყალიბდა რუსეთში პირველი ვენეროლოგთა საზოგადოება. მოსკოვის ვენეროლოგიური სკოლის შემქმნელი და დერმატო-ვენეროლოგთა სამეცნიერო საზოგადოების დამაარსებელია ა. პოსპელოვი. 1921 წელს მოსკოვში შეიქმნა სახელმწიფო ვენეროლოგიური ინსტიტუტი. 

## ლიტერატურა
თრიმლი (გვარი)

**თრიმლი** () — მცენარის გვარი თუთუბოსებრთა ოჯახისა. შეიცავს 2 ან 7–8 სახეობას. ბუჩქი ან პატარა ფოთოლმცვივანი ხეა. ჩვეულებრივი თრიმლი გვხვდება თითქმის მთელ საქართველოში. 

იზრდება მშრალ ქვიან და კლდოვან ფერდობებზე, ბუჩქნარებში,  ზოგჯერ ქვეტყვედ — მუხნარსა, ჯაგრცხილნარსა, ღვიიანსა და ფიჭვნარში. სინათლის მოყვარული და გვალვაგამძლეა, ნიადაგისადმი ნაკლებად მომთხოვნი. მრავლდება ამონაყრითა და თესლით. ფოთლებს ხმარობენ ტყავის მოსათრიმლად. მერქანი მოყვითალო მწვანეა, იყენებენ სახარატო საქმეში, აგრეთვე მატყლისა და ტყავის შესაღებად. 

დეკორატიულია, განსაკუთრებით ლამაზია შემოდგომაზე, როდესაც ფოთლები მთლიანად უწითლდება. იყენებენ ფერდობების გასამწვანებლად და გასამაგრებლად.

## ლიტერატურა
## სქოლიო 
*
შამაია

**შამაია**, **თრისა** () — თევზი კობრისებრთა ოჯახისა. სახელწოდება მომდინარეობს სპარსულიდან: „შაჰ-მაჰი“ — სამეფო თევზი (ცხიმიანი და გემრიელი ხორცის გამო). აქვს წაგრძელებული სხეული, რომლის სიგრძე 40 სმ, მასა 800 გ-მდე აღწევს. გავრცელებულია შავი, აზოვის, კასპიისა და არალის ზღვების აუზებში. საქართველოში გვხვდება მტკვარში, ხრამში, ალაზანში, აგრეთვე თბილისის ზღვაში. შამაია სარეწაო თევზია, ხელოვნურადაც ამრავლებენ. იყენებენ ნედლს, შემჭკნარს და შებოლილს. გავრცელების არეალია: ირანი, ავსტრია, ბოსნია და ჰერცეგოვინა, ბულგარეთი, ხორვატია, გერმანია, უნგრეთი, იტალია, რუმინეთი, სერბეთი, სლოვენია, თურქმენეთი და უზბეკეთი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:კობრისებრნი
გოგი ძოძუაშვილი

**გოგი ძოძუაშვილი** (დ. 1971. თბილისი, საქართველო) — ქართველი მუსიკოსი.

## **ბიოგრაფია** 
სწავლობდა სამედიცინო უნივერსიტეტში. პირველი ალბომი „Clear & Cold“ გამოვიდა 1994 წელს, რომელსაც მოჰყვა ახალი ალბომი „Friends“ (1996). ამის შემდეგ, ნიკა მაჩაიძესთან ერთად, 2000 წელს, მანანა მენაბდის ალბომის, „Sami“-ს ჩაწერაში მონაწილეობდა. იმავე წელს ითანამშრომლა ჯგუფ „მჟავა მესიჯთან“.

გოგი ძოძუაშვილი არაერთი სპექტაკლისა (ართურ მილერის „სეილემის პროცესი“, შექსპირის „მეფე ლირი“ და ჰაინერ მიულერის „მედეა. მასალა“) თუ ფილმისთვის (ნიკა მაჩაიძის „Fly Alone“, გიო მგელაძის „შვიდი დღე ტიბეტში“ და სანდრო ჯანდიერის „დრო“) შექმნილი მუსიკის ავტორია. 2004 წელს გოგი ძოძუაშვილმა მაქს ერნსტის ლეიბლზე თავისი მომდევნო CD — „Post Industral Boys“ გამოუშვა.

## რესურსები ინტერნეტში
*გოგი ძოძუაშვილის ინტერვიუ netgazeti.ge-ზე

კატეგორია:დაბადებული 1971
კატეგორია:ქართველი მუსიკოსები
მაჰაბჰარატა

300px|thumb|კრუკშეტრას ომის ამსახველი ხელნაწერი

**მაჰაბჰარატა** (სანსკ. महाभारत mahābhārata „თქმულება დიდ ბჰარატებზე“) — ძველი ინდური ეპიკური პოემა, რომელსაც საფუძვლად უდევს ჩრდილოეთისა და ჩრდილოეთ-დასავლეთის ინდოელი ხალხების თქმულებები და ლეგენდები. მისი აღმოცენების ხანად ითვლება ძვ. წ. II ათასწლეულის II ნახევარი. თანამედროვე სახე მიიღო ახ. წ. I ათასწლეულის შუა წლებში.

წერილობითი ფორმით ძვ. წ. 400 და ჩვ. წ. 400 წლებში ჩამოყალიბდა. მაჰაბჰარატა შეიცავს დაახლ. ასი ათას ორლექსეულს, რითაც იგი მსოფლიოში ყველაზე დიდი პოემაა.

მაჰაბჰარატა როგორც საგმირო, ასევე რელიგიურ-ფილოსოფიური ეპოსია. მის ავტორად მიჩნეულია ლეგენდარული პოეტი ვიასა, რომელსაც მაჰაბჰარატას შექმნა ღვთაება განეშამ შთააგონა.

პოემა შედგება თვრამეტი თავისა და ბოლოსიტყვაობისგან. ისევე როგორც არაბული ათას ერთი ღამე, მისი მთავარი შინაარსი განვრცობილია მრავალი პარალელური მოთხრობითა და მოკლე ეპიზოდით.

მაჰაბჰარატა განიხილავს ინდუიზმის ყველა ძირითად თემას - არსებათა ყოფას, სიკვდილსა და ხელმეორედ დაბადებას, კარმასა და დჰარმას, აღწერს ბედნიერებასა და ტანჯვას, კეთილისა და ბოროტის ქმედების ნაყოფს, მსხვერპლშეწირვას და მის დანიშნულებას.

## შინაარსი 
ბჰარატას უძველესი შთამომავლობის პატრიარქს სამი შვილი ჰყავდა: დჰრიტარაშტრა, პანდუ და ვიდურა. უფროსი დჰრიტარაშტრა ბრმა დაიბადა, ამიტომ ტახტის მემკვიდრეობა შემდეგ ძმას - პანდუს - ერგო, მაგრამ პანდუმ თავისი ბრმა ძმა გაამეფა, თავად კი თავის მეუღლეებთან ერთად ტყეში გადაიხვეწა, სადაც მას ხუთი ვაჟი შეეძინა - ძმები *პანდავები*. მათს შორის აღსანიშნავია არჯუნა — კრიშნას მეგობარი და მოსწავლე.

ბრმა დჰრიტარაშტრას ასი ვაჟი ეყოლა, ცნობილნი როგორც *კაურავები*. კაურავები შიშობდნენ, რომ პანდავები მათ ტახტს შეეცილებოდნენ, ამიტომ ცდილობდნენ ძმების განადგურებას, მაგრამ პანდავებს ბედი უღიმოდათ და ისინი ყოველთვის გადაურჩებოდნენ ხოლმე სიკვდილს.

საბოლოოდ, პანდავებს წილად ერგოთ საკუთარი სამეფო, რომელიც მათ კაურავებთან კენჭისყრაში ცამეტი წლით წააგეს, მაგრამ ამ ვადის გასვლის შემდეგაც კაურავებმა პანდავებს სამეფო არ დაუბრუნეს, რამაც მათს შორის ომი გამოიწვია.

ბრძოლა კურუკშეტრას ველზე გაიმართა (დელის მიდამო). საომარი მოქმედებების დაწყებამდე კრიშნამ არჯუნას, რომელიც, მიუხედავად კაურავების ვერაგობისა, ძმათშორისი ომის წინააღმდეგი იყო, ბჰაგავადგიტა (*მაჰაბჰარატას* VI თავი) მოუყვა და ომის აუცილებლობასა და სამართლიანობაში დაარწმუნა. პანდავებმა კაურავები დაამარცხეს და ტახტი დაიბრუნეს.

## რესურსები ინტერნეტში 
* etext  (metrical) , entered by Muneo Tokunaga
* GRETIL etext  (Muneo Tokunaga)
* Mahābhārata online 
* Reading Suggestions, J. L. Fitzgerald, Das Professor of Sanskrit, Department of Classics, Brown University 
* Mahabharata and Sindhu- Sarasvathi tradition, a paper by Subhash kak (pdf)
* Map of India during Ramayana and Mahabharata

*
კატეგორია:ინდუისტური ტექსტები
კატეგორია:სანსკრიტული ტექსტები
კატეგორია:პოემები
კატეგორია:ინდური ლიტერატურა
კატეგორია:ლიტერატურული ნაწარმოებები
თრუსოს უღელტეხილი

**თრუსოს უღელტეხილი** — უღელტეხილი საქართველოსა და რუსეთის (ჩრდილოეთი ოსეთი) საზღვარზე, მცხეთა-მთიანეთის მხარეში, ყაზბეგის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედისა და ხოხის ქედის შემაერთებელ თრუსოს ქედზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3150 მ. საცალფეხო გადასასვლელი თერგის ხეობიდან (ყაზბეგის მუნიციპალიტეტი) ლიახვის ხეობაში (ჯავის მუნიციპალიტეტი). უღელტეხილის კალთები შემოსილია სუბალპური და ალპური ბალახეულით.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:მცხეთა-მთიანეთის მხარის უღელტეხილები
თორტიზა (მრავალმნიშვნელოვანი)

**თორტიზა** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* თორტიზა — მთა გვირგვინას ქედზე, სამცხე-ჯავახეთის მხარეში;
* თორტიზა — სოფელი გორის მუნიციპალიტეტში.
თუზი (მრავალმნიშვნელოვანი)

**თუზი** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* თუზი — ტბა თურქეთში;
* თუზი — სოფელი თერჯოლის მუნიციპალიტეტში.
თრუსოს ხეობა

მინი|300 პქ|თრუსოს ხეობა
**თრუსოს ხეობა** — მდინარე თერგის ხეობა კავკასიონის ჩრდილოეთ კალთაზე, კავკასიონის მთავარ წყალგამყოფ ქედსა და ხოხის ქედს შორის, თრუსოს უღელტეხილიდან სოფელ კობამდე (სიგრძე 25 კმ).

ხეობის უდაბლესი ნაწილი 2000 მ-ზეა (სოფელ კობთან). თრუსოს ხეობა აგებულია ქვედა- და შუაიურული ფიქალ-ქვიშაქვების ძლიერ დანაოჭებული შრეებით, ზედაიურული კარბონატული წყებებით. ხოხის ქედზე გაშიშვლებულია დიორიტის ინტრუზივები. ფართოდაა გავრცელებული ზედაპლიოცენ-პლეისტოცენ-ჰოლოცენური ეფუზივები (ანდეზიტები და სხვა), მინერალური წყლებიდან გამოლექილი ტრავერიტინები, მყინვარული და მდინარეული ნაფენები. გარშემო ქედებზე თანამედროვე მყინვარებია (დასავლეთი, შუა და აღმოსავლეთი სუათისი, მნა, რესი და სხვა). კარგადაა გამოხატული ძველი გამყინვარების ტროგები, მყინვარული ცირკები, მორენები; ვულკანური კონუსები და ლავური ღვარები.

თრუსოს ხეობა მდიდარია ჰიდროკარბონატული მინერალური წყლებით. დიდდებიტიანი წყაროებია ქეთერისი და აბანო. ხეობაში თითქმის არ არის ხემცენარეულობა. შემოსილია სუბალპური და ალპური ბალახეულით.

## მოსახლეობა 
თრუსოს ხეობა მოსახლეობისგან თითქმის დაცლილია.

## ლიტერატურა 
## სქოლიო 
კატეგორია:საქართველოს ხეობები
თუენი

**თუენი** (**თთუენი**, **თვენი**) — ქართული ჰიმნოგრაფიული კრებული (to menaios), რომელშიც კალენდარული თანამიმდევრობითაა დალაგებული მთელი წლის ყოველდღიური საგალობლები.

ტერმინი თუენი ჩნდება X საუკუნის მიწურულიდან. იადგარისაგან განსხვავებით თუენში ერთ დღეს ორი ან სამი წმინდანი მოიხსენიება, თუენს არც სამარხვო ნაწილი აქვს. ლიტერატურული ტრადიცია თუენის პირველ შემდგენლად მიიჩნევს გიორგი მთაწმიდელს, რომელმაც თავისი კრებულისათვის ქართულ-ბერძნული წყაროები (X საუკუნის ქართული იადგარები; აია-სოფიას, წმ. პეტრესა და წმ. სვიმეონის ეკლესიათა ბერძნული ჰიმნოგრაფიული კრებულები) გამოიყენა. მან თუენის კალენდარი თავის მიერვე თარგმნილ კონსტანტინოპოლური სვინაქსარის კალენდარს შეუფარდა, მაგრამ მისგან განსხვავებით, მსოფლიო ეკლესიის წმინდანებად აღიარებული იოანე და ექვთიმე მთაწმიდლებისა და ილარიონ ქართველის გვერდით შეიტანა სხვა ეროვნების წმინდანების — ნინოსა და იოდასაფის ხსენებანი. თუენის გიორგი მთაწმინდლისეულ რედაქციას XVIII საუკუნამდე კანონიკური ხასიათი ჰქონდა. XVIII საუკუნეში ალექსი-მესხიშვილმა და ანტონ I-მა ქართული თუენი შეუფარდეს რუსულ ლიტურგიკულ პრაქტიკას, შეასწორეს რუსული ტიბიკონის მიხედვით. ასეთნაირად შესწორებული თუენის სამი თვის საგალობლები დაიბეჭდა კიდეც.

## ლიტერატურა
**კეკელიძე კ.,* ეტიუდები ძველი ქართული ლიტერატურის ისტორიიდან, ტ. 4, თბ., 1957;
**მისივე,* ქართული ლიტერატურის ისტორია, ტ. 1, თბ., 1960;
**მეტრეველი ე.,* ქართული ორიგინალური ჰიმნოგრაფიის ისტორიისათვის XI საუკუნეში, «ა. ს. პუშკინის სახელობის თბილისის სახელმწიფო პედაგოგიური ინსტიტუტის შრომები», 1952, ტ. 9;
**ჯღამაია ლ.,* იოანე დამასკელის შობის საგალობლის გიორგი მთაწმიდლისეული თარგმანი, კრ.: შოთა რუსთაველი, თბ., 1966;
**ჯღამაია ლ.,* ქსე, ტ. 4, გვ. 701, თბ., 1979

კატეგორია:ქართული ჰიმნოგრაფია
თუთა

200px|thumb|right|თუთა, *Morus nigra*-ს ილუსტრაცია
**თუთა**, *თუთის ხე*, *ბჟოლა* ( — ფოთოლმცვივანი ხეებისა და იშვიათად ბუჩქების გვარი თუთისებრთა ოჯახისა. ორსახლიანი, იშვიათად ერთსახლიანი მცენარეა, ერთსქესიანი ყვავილები შეკრებილია თავაკებად ან თავთავისებრ ყვავილედებად. ნაყოფი სხვადასხვა ფერის ცრუ რთული კურკიანაა. გვარი შეიცავს 24-მდე სახეობას, რომლებიც გავრცელებულია აღმოსავლეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიაში, სამხრეთ ევროპაში, ჩრდილოეთ ამერიკის სამხრეთ ნაწილში, სამხრეთ ამერიკის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში, ნაწილობრივ აფრიკაში. 

საქართველოში იზრდება თუთის 2 სახეობა *თეთრი თუთა* () და *ხართუთა* (). თეთრი თუთა ჩვენში უძველესი დროიდანაა მოშენებული. მის სამშობლოდ ჩინეთს მიიჩნევენ. აშენებენ საქართველოს დაბლობ რაიონებში, აგრეთვე იზრდება გაველერებულად მთელ ქვეყანაში, განსაკუთრებით ჭალის ტყეებში. სინათლის მოყვარული და საკმაოდ გვალვაგამძლეა, ეტანება ღრმა ნოყიერ ნიადაგს. ბუნებრივ პირობებში ცოცხლობს 200-300, იშვიათად 500 წელს. დეკორატიულია, ამრავლებენ თესლით, კალმით, მყნობითა და გადაწვენით. 

თუთის ნაყოფს, რომელიც 10% და მეტ შაქარს შეიცავს, იყენებენ საკვებად (როგორც ნედლს, ასე გამხმარს), აგრეთვე სხვადასხვა საკვები პროდუქტისა და არყის დასამზადებლად. მერქანს იყენებენ სადურგლო და სახარატო საქმეში. ქართველი სელექციონერებმა გამოიყვანეს და წარმოებაში დანერგეს თუთის მაღალპროდუქტიული ჯიშები: *„თბილისური“*, *„ქუთათური“*, *„ივერია“*, *„ჰიბრიდი-2“* და სხვა, რომლებიც შედარებით უკეთ იტანენ ისეთ საშიშ დაავადებას, როგორიცაა წვრილფოთოლა სიხუჭუჭე. სელექციური ჯიშის ერთი ხე იძლევა 8-15 კგ ფოთოლს — 1,5-2,5-ჯერ მეტს, ვიდრე არასელექციური. ხართუთა მოშენებულია ძირითადად აღმოსავლეთ საქართველოში, სადაც აგრეთვე გაველურებულად გვხვდება ჭალის ტყეებში. ნაკლებ ყინვა- და გვალვაგამძლეა, ფოთოლი აბრეშუმის ჭიის საკვებად უვარგისია. მისი სამშობლოა წინა აზია.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თუთისებრნი