ესტონეთის არქიტექტურა

**ესტონეთის არქიტექტურა** ჩამოყალიბდა XIII საუკუნის დასაწყისში, როდესაც ტევტონთა ორდენმა და დანიის სამეფომ დღევანდელი ესტონეთის ტერიტორია დაიპყრო, გაინაწილეს და შემოიღეს დასავლური რიტუალური ქრისტიანობა.

ესტონეთს არ აქვს რომანული არქიტექტურა, ხოლო გოთიკა ჩამოყალიბდა რაინის სკოლის გოთიკის, პრუსიის ცისტერციანული არქიტექტურისა და სკანდინავიური არქიტექტურის (კუნძული გოტლანდი) გავლენით.
200px|მინი|ღვთისმშობლის ეკლესია ამპელში

## პერიოდები
### ადრეული გოთიკა: XIII - XV საუკუნის დასაწყისი 
#### ციხესიმაგრეები 
ადრეული გოთიკა ესტონეთში წარმოდგენილია ოთხი ტიპის ციხესიმაგრეებით:

*არარეგულარული (პოლიგონალური);
*ციხე-დონჟონი;
*ჩვეულებრივი ტიპის ციხე: კასტელი და კონვენტი.

ამ ტიპების მიხედვით აშენდა ორდენის ციხეები. მეორე ტიპის კლასიკური მაგალითია ციხე-დონჟონი პაიდეში 1265 წელს.

კონვენციის კლასიკური მაგალითია ციხეები ვილსანდში XIII-XIV სს. და კურესაარეს საეპისკოპოსოს ციხე კუნძულ საარემააზე, რომელიც აშენდა 1343 წლიდან XV საუკუნის დასაწყისამდე. ამ ციხეებიდან ყველაზე კარგად არის შემონახული კურესაარეს საეპისკოპოსო ციხე კუნძულ საარემააზე. რომლის განლაგება მოიცავს კვადრატული კუთხის კოშკებს Sturvolt და Long Herman, ასევე სამლოცველოს სატრაპეზოთი, ეპისკოპოსის პალატებს და საერთო საცხოვრებლს, რომელიც მდებარეობს ეზოს პერიმეტრზე.

ამავე ტიპს მიეკუთვნება ცისტერციანელთა ორდენის ციხე-მონასტერი პადიზეში, რომელიც აშენდა XIV საუკუნის მეორე ნახევრიდან 1448 წლამდე.

ჰერმანის ციხე ნარვაში XIII-XV საუკუნეებში თავდაპირველად კასტელის ტიპს ეკუთვნოდა და შემდგომში, მე-XV საუკუნის დასაწყისში, გადაკეთდა კონვენტად.

მთლიანობაში, XIII საუკუნის დასაწყისიდან XVI საუკუნის დასაწყისამდე ესტონეთის ტერიტორიაზე აშენდა 46 ქვის ციხე, საიდანაც 17 იყო ორდენის ციხე, 12 — საეპისკოპოსო ციხე და 17 — ეკუთვნოდათ ადგილობრივ ფეოდალებს.

#### ეკლესიები 
ერთი და იგივე არქიტექტურულ ტიპს მიეკუთვნება გოთური პროვინციული ეკლესიები ამბლეში XIII საუკუნის ბოლოს და კოერუში (1290). ისინი სამნავიანია, დარბაზული, სწორკუთხა პრესვიტერიით და პატარა კოშკით დასავლეთ ფასადის ღერძზე.

დიდი გოთური ეკლესიების მაგალითებია ორი აგურის ბაზილიკა ტარტუში: ქალაქის გუმბათის საკათედრო ტაძარი (XIII-XV სს., შემორჩენილია ნანგრევები) და 1330 წელს აშენებული იოანეს ეკლესია. ამ უკანასკნელს მთავარ ფასადზე აქვს მაღალი კოშკი, პორტალის ვიმპერგებს ამშვენებს ცნობილი სკულპტურული კომპოზიცია „საშინელი განაჩენი“.

File:Castle in Paide1.jpg|დონჟონის ციხე პაიდში
Narva_castle_2008.JPG|ჰერმანის ციხე ნარვაში
File:Tartutoomkirik.JPG|გუმბათის ტაძრის ნანგრევები ტარტუში
File:Tartu Jaani Church 2007 13.jpg|იოანეს ეკლესია

### გვიანი გოთიკა: XV - XVI საუკუნის შუა ხანები 
არქიტექტურის განვითარების ისტორიული კონტექსტი განსაზღვრულია 1410 წლის გრიუნვალდის ბრძოლით, სადაც ტევტონთა ორდენი დამარცხდა, რომლის ნაწილი იყო ლივონიის ორდენი, ასევე ამ ტერიტორიაზე განზაური სავაჭრო კავშირის როლის გაძლიერება (ტალინი, პიარნუ და ტარტუ — განზაური ქალაქები).

#### ტომპეას ციხე 
ქალაქი ტალინი 1347 წლიდან ეკუთვნოდა ლივონის ორდენს. XV საუკუნიდან ვიშგოროდზე ტოომპეას ორდენის ციხე ქალაქის მთავარი დომინანტური არქიტექტურული კომპლექსი გახდა. ეს იყო განახლებული უძველესი დანიური ციხე, რომელიც შემდეგ რამდენჯერმე გადაკეთდა. მისი სტრუქტურა დაფუძნებულია მონასტრის ტიპზე, ხოლო მის უმაღლეს ცილინდრულ კოშკს ჰქვია გრძელი ჰერმანი.

#### ციხის კედლები 
ტალინის ციხესიმაგრის კედლები და კოშკები ცნობილია 1248 წლიდან, თუმცა, უძველესი შემორჩენილი კედლები და კოშკები XIV საუკუნით თარიღდება. მშენებლობა გაგრძელდა XV საუკუნეში და ციხესიმაგრეების რეკონსტრუქცია დასრულდა 1520-იან წლებში. ისინი დღემდე ძალიან კარგადაა შემონახული: XVI საუკუნის ბოლოს 26 კოშკი ააგეს, რომელთაგან  შემორჩენილია მხოლოდ თვრამეტი. კედლების სიმაღლე 8 მეტრამდე და სისქე 2,85 მეტრამდე იყო. XV—XVI საუკუნეებში არტილერიის განვითარების მიზნით, კოშკებში თოფის ხვრელები დაამონტაჟეს. ყველაზე მაღალი კოშკი არის Kiek in de Kök (38 მ), ხოლო ყველაზე მასიური — ოთხსართულიანი Fat Margaret. ანალოგიური ქვის მსგავსი სიმაგრეები ჰქონდა ქალაქ ტარტუს, მაგრამ ისინი XVIII საუკუნეში დაანგრიეს.

#### საცხოვრებელი სახლები 
XV — XVI  საუკუნის დასაწყისის ტალინის საცხოვრებელი ნაგებობები მიეკუთვნება ე.წ. მაშის ტიპს, როდესაც ვიწრო ფასადი გადის ქუჩაზე, რომელიც ზემოდან დაგვირგვინებულია დაქანებული სახურავით. (ეპისკოპოსის სახლი, დიდი გილდიის სახლი, „სამი დის“ სახლი XV საუკუნის პირველი ნახევრიდან, სახლი ლაის ქუჩაზე, 25, სხვა სახლები ძველ ქალაქში).

#### გილდიები 
გილდიის სახლები ტალინში ცნობილია თავისი დახვეწილი ინტერიერით (1410 წლის დიდი გილდიის გოთური დარბაზი, 1424 წლის ოლეის გილდიის დარბაზი). ტალინის სამი გილდიის ფასადი დამზადებულია გამოცდილი ხელოსნების მიერ და ხალხის ყურადღებას იმსახურებს, მით უმეტეს, რომ ისინი ერთმანეთისგან არც თუ ისე შორს მდებარეობს: დიდი გილდიისა და ოლაფის შენობები დამზადებულია გოთურ სტილში, ხოლო Canute — ფსევდოგოთურ ინგლისური ტიუდორების სტილში.

#### ტალინის ეკლესიები 
წმინდა ნიკოლოზის ეკლესია 1827 წელს აშენდა მართლმადიდებლური ეკლესიისთვის უჩვეულო კლასიცისტურ სტილში, პეტერბურგელი იტალიური წარმოშობის არქიტექტორის ლუიჯი რუსკას ოდნავ შეცვლილი პროექტის მიხედვით.

უჩვეულოა თავისი სივრცითი კომპოზიციით XIV  საუკუნის სულიწმიდის ეკლესია: ორნავიანია, დარბაზული ტიპის, ბურჯის ფასადზე კოშკითა და მაღალი სარტყლით. თავდაპირველად დაგეგმილი მესამე ნავის აშენება არ მოხდა, რადგან ეს გამოიწვევდა ქალაქის ერთ-ერთი ცენტრალური ქუჩის გადაკეტვას.

**ცისტერციანის მონასტერი** — თავდაპირველად აქ იყო  წმ. ვიაჩესლავი (ვიცლავი) სამლოცველო, რომელიც აშენდა 1219 წლის ბრძოლის ხსოვნის საპატივსაცემოდ და პირველად გამოიყენებოდა როგორც სამონასტრო ეკლესია. 1310 წლის შემდეგ მონასტერი შევიდა ქალაქის თავდაცვით სისტემაში. მთავარი სამონასტრო ნაგებობები აშენდა არაუგვიანეს 1300 წელს. დღემდე შემორჩენილ ნაგებობებს შორის უძველესია აღმოსავლეთ და ჩრდილოეთ ფლიგელის ორნავიანი ოთახები, სადაც ჯვარედინი კამარები ეყრდნობა მრგვალ სვეტებს (ერთადერთი ტალინში). XIV საუკუნის ბოლო მესამედში სამლოცველო გაფართოვდა და გადაკეთდა ორნავიან ოთხზოლიან ეკლესიად (წმინდა მიქაელის ეკლესია) დამოუკიდებელი გუნდის გარეშე. გარეთ, ეზოს მხრიდან მისი ფასადის გასწვრივ, დამატებით საყრდენებზე გადიოდა ჯვაროსნული გადასასვლელი, ნაწილობრივ ორსართულიანი. შემორჩენილია ერკერი, რომელიც აკავშირებდა მონაზვნებისთვის ჯვაროსნულ გადასასვლელს აივანთან. ეკლესიის ინტერიერში 12 გვერდიანი სვეტები ეყრდნობა ჯვარედინ კამარებს.

**წმინდა მიქაელის ეკლესია**— აგებულია სამ სტილში. XIII საუკუნის დასაწყისში ეს იყო პატარა სამლოცველო, რომელიც ეკუთვნოდა ცისტერციანელ მონაზვნებს. დროთა განმავლობაში სამლოცველოს ირგვლივ ფართოვდებოდა წმ. მთავარანგელოზ მიქაელის ეკლესია, და სამლოცველო გადაკეთდა ფართო ორნავიან ეკლესიად. ტაძრის მშენებლობა XIV საუკუნეში დასრულდა. XVI საუკუნეში ესტონეთში რეფორმაციის მოახლოებასთან ერთად ეკლესია გახდა ლუთერანული, ხოლო ჩრდილოეთ ომის დროს (1700-1721) აქ მდებარეობდა შვედეთის გარნიზონის ეკლესია. 1710 წელს პეტრე I-ის ჯარებმა აიღეს რეველი, ხოლო 1716 წელს ტაძარი ხელახლა აკურთხეს რუსეთის გარნიზონის მართლმადიდებლურ ტაძარად რეველში (ფერისცვალების ეკლესია). ეს ისტორიული მოვლენები აისახება ეკლესიის იერსახეში: იგი წარმოადგენს ეკლექტიკური სტილის ერთობლიობას: კოშკი ბაროკოს შუბით (1776), მრგვალი ფანჯრები და გუმბათი დოლით (1828-1832, არქიტექტორი I. D. Bantelmann). ინტერიერში საინტერესოა I.P. Zarudny-ის ბაროკოს კანკელი. ეკლესიის გარე კედლებზე ყველაზე დიდი სამუშაოები ჩატარდა 1827-1830 წლებში, როდესაც ეკლესიამ მიიღო კლასიცისტური სტილის იერი.

**წმინდა ნიკოლოზის ეკლესია** (ნიგულისტე) აშენდა 1406-1493 წლებში. ეს არის სამნავიანი ბაზილიკა ამბულატორიით (deambulo) და კოშკით დასავლეთ ფასადზე.

ამავე დროის **წმინდა ოლაფის (ოლევისტე) ეკლესია** 1400-1450 წწ. ეს არის სამნავიანი ბაზილიკა, შუა ნავის სიმაღლე 31 მეტრია, ხოლო კოშკის — 123,7 მეტრი. ეკლესია მსოფლიოში ყველაზე მაღალი იყო 1549 წლიდან 1625 წლამდე 158,4 მ სიმაღლით, მაგრამ 1820 წელს გაჩენილმა ხანძარმა ეკლესიას რეკორდი ჩამოართვა.

**გუმბათოვანი ტაძარი** (რეკონსტრუქცია 1465) — მოკლე სამნავიანი ბაზილიკა მრავალკუთხა აფსიდით და მასიური დასავლეთის კოშკით, ტოომპეში. დასავლეთ კედლის შიგნით, სპირალური კიბეს მიყავხარ პატარა სამეფო — სამლოცველოში და ზემოთ დიდ სამეფო — აივანზე, რომელიც გადაჰყურებს ეკლესიის შიდა მხარეს.

**პეტრესა და პავლეს ეკლესიას** ვენის ქუჩაზე — აქვს ბაზილიკის ფორმა და აშენდა კლასიკურ სტილში ორი ნეო-გოთიკური კოშკით. შიდა სივრცე დაყოფილია სამ ნავად.

**წმინდა ბირგიტას მონასტერი**, 1417-1436 წწ. — პირიტაში ამჟამად დანგრეული სამნავიანი დარბაზული ეკლესიაა, რომელსაც მაღალი და მასიური ორთავიანი სახურავი ჰქონდა (ნანგრევებად დგას 1577 წლიდან).

**ალექსანდრე ნეველის საკათედრო ტაძარი** — მართლმადიდებლური ხუთგუმბათიანი სამსხვერპლო ტაძარი ტოომპეში, რომელიც გათვლილია 1500 ადამიანზე, აგებულია XVII საუკუნის მოსკოვის ეკლესიების მოდელზე.

**წმინდა იოანეს ეკლესია** — ხის ეკლესია, წმინდა იოანეს თავშესაფარი. პირველად ქალაქთან ახლოს მდებარეობდა წმინდა იოანეს კეთროვანის კოლონია, იგი პირველად ნახსენებია 1237 წელს. შუა საუკუნეებში აქ იყო ავადმყოფთა, ინვალიდთა და მოხუცთა თავშესაფარი. შუა საუკუნეებში ტალინში სულ მცირე ოთხი თავშესაფარი იყო: სულიწმინდა, თავშესაფარი ნუნას ჭიშკართან, ჯაანის თავშესაფარი და ეგრეთ წოდებული ახალი თავშესაფარი რიუიტლის ქუჩაზე.

File:Tallinn 3sisters.JPG|„სამი და“
File:Piiskopi maja.jpg|ეპისკოპოსის სახლი
File:Fat margo.JPG|მსუქანი მარგარიტას კოშკი
Domklein.jpg|საკათედრო ტაძარი ტალინში
File:Tallinn StNikolai von SW4.JPG|წმინდა ნიკოლოზის ეკლესია

### რენესანსი: 1550–1630 წწ. 
200px|მინი|შავთავიანთა სახლის ფასადი
200px|მინი|ნარვას რატუშა

რენესანსის ეპოქა ესტონეთში შვედეთის მმართველობის პერიოდში მოვიდა. რენესანსისა და მანერიზმული გავლენა გამოიხატებოდა მხოლოდ მცირე არქიტექტურულ ფორმებში და დეკორაციებში, რომლებიც ამშვენებდა შენობებს და თავისი კომპოზიციით და დიზაინით საკმაოდ გოთური იყო. ამ სტილის ერთადერთი შემორჩენილი შენობა არის „შავთავიანთა საძმოს სახლი“ ტალინში (1597, გოთური შენობის რეკონსტრუქცია), მეორე — „ვაჟნია“ (ვესოვაია) — განადგურდა 1944 წელს.

### ადრეული ბაროკო: 1630-1730-იანი წლები 
ადრეული ბაროკო წარმოდგენილია რამდენიმე ძეგლით, რადგან იმ დროისთვის მშენებლობა ნაკლებად მიმდინარეობდა, რაც გამოწვეული იყო რეგიონში მრავალი ომებით. ყველაზე გამორჩეულია: ისტორიულ-არქიტექტურული ძეგლი ნარვეში (1671 წ.), ტალინის კარიბჭე პიარნუში, XVII საუკუნის ბოლოს.

### გვიანი ბაროკო: 1710–1775 წწ. 
ჩრდილოეთის ომის შედეგად ესტონეთის ტერიტორია რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში შევიდა. ყველაზე გამორჩეული ღირსშესანიშნაობას წარმოადგენს სასახლე-პარკის ანსამბლი ეკატერინენტალი (კადრიორგი), რომელიც შეიქმნა 1723 წელს რუსეთის იმპერატორ პეტრე I-ის ბრძანებით, არქიტექტორ ნიკოლო მიკეტის მიერ. სტილი ახლოსაა მაშინდელი პეტერბურგის არქიტექტურასთან, რომელიც საკმაოდ თავშეკავებული იყო გამოხატვის საშუალებების, მათ შორის დეკორის გამოყენებაში. ბაროკოს კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მაგალითია ესტონეთის პროვინციის გუბერნატორის რეზიდენცია, რომელიც აშენდა 1773 წელს ტოომპეის ციხის დანგრეული აღმოსავლეთ კედლის ადგილზე. ვარდისფრად შეღებილი შენობა კვლავ იპყრობს ყურადღებას თავისი სილამაზითა და კეთილშობილებით. სასახლე თავდაპირველად ორ სართულიანი იყო, 1935 წელს დაემატა მესამე სართული და პორტიკი.

ბაროკოს არქიტექტურა ასევე წარმოდგენილი იყო ესტონური მამულების არქიტექტურაში, მაგალითად, 1797 წელს რაინდის მამული (ვიაენა)ააგო უცნობმა იტალიელმა არქიტექტორმა.

Palmse Manor-ის მთავარი შენობა ასევე ესტონური ბაროკოს სასახლის არქიტექტურის შესანიშნავი მაგალითია.

File:Kadrioru loss 2005.jpg|ეკატერინეს სასახლე
Palmse_Gutshaus_2009.jpg|მამული პალმსეში
File:Vääna mõis.jpg|ვიაენას მამული

### კლასიციზმი: 1745-1840 წწ. 
კლასიციზმის სტილი ძირითადად წარმოდგენილია საუნივერსიტეტო ქალაქ ტარტუსა და ტალინში. ტარტუს ადმინისტრაციული შენობა, რომელიც აშენდა 1789 წელს, ჯერ კიდევ შეიცავს გვიანი ბაროკოს ექოს და მისი ზოგადი კომპოზიციით გარკვეულწილად მოგვაგონებს ნარვას ადმინისტრაციულ შენობას.

კლასიციზმის ყველაზე დიდი ძეგლია ტარტუს უნივერსიტეტის კომპლექსი, რომლის მთავარი შენობა მკაცრი და მონუმენტური წესით აშენდა 1803 წელს გერმანელი არქიტექტორის ი. კრაუზეს პროექტით, რომელიც იყო ამ უნივერსიტეტის ეკონომიკის, ტექნოლოგიებისა და სამოქალაქო არქიტექტურის პროფესორი. კლასიკურ ანსამბლს ავსებს სხვა უნივერსიტეტების შენობები, რომელთა შორის ყველაზე მნიშვნელოვანია ანატომიური თეატრი. კლასიციზმის მაგალითები ტალინში: პონტუს სტენბოკის სახლი, კაულბარს-ბენკენდორფის სასახლე ტოომპეაზე.

Tartu_Town_Hall_10.jpg|ტარტუს რატუშა საღამოს
Tartu_-_Ülikooli_peahoone.jpg|ტარტუს უნივერსიტეტი
Album_von_Dorpat,_TKM_0031H_05,_crop.jpg|ტარტუს უნივერსიტეტი, ლითოგრაფია 1860 წ

### ისტორიციზმი: 1840-1900 წწ. 
ესტონურ ხუროთმოძღვრებაში ისტორიციზმის დომინანტური მიმართულებაა ნეოგოთიკაა, რომლის მაგალითია ტალინში მდებარე კარლის ეკლესია (1870, არქიტექტორი ა. გიპიუსი). უნგერნ-შტერბერგის სასახლე (1865, არქიტექტორი გროპიუსი), შთაგონებული ფლორენციული პალაცო სტროციით, რომელიც შევსებულია ნეოგოთური ბუხრის კოშკებით და დამზადებულია აგურისგან, ძალიან დიდ შთაბეჭდილებას ახდენს და მეხსიერებაში სამუდამოდ რჩება. წმინდა კანუტის გილდიის ფასადი აშენდა ინგლისურ ტიუდორულ სტილში (ინგლისური ფსევდოგოთური). ნეორენესანსის მაგალითია სავაჭრო-სამრეწველო პალატის შენობა ტოომკოლოს ქუჩაზე.

### თანამედროვე: 1900—1920 წწ. 
200px|მინი|კარლის ეკლესია
200px|მინი|კარლის ეკლესია
თანამედროვე ესტონური არქიტექტურა მიეკუთვნება ეგრეთ წოდებულ ჩრდილოეთ მოდერნიზმს. ტალინში ჩამოყალიბდა პეტერბურგის, ფინეთისა და რიგის გავლენით. რაციონალურ თანამედროვეობასთან ახლოს, მაგრამ ეროვნულ-რომანტიკული სტილიზაციების მოტივებით, ეს სტილიზაცია გამოიყენება საცხოვრებელ სახლებში და ასევე იმდროინდელ ვილებში ტალინში, ტარტუში, პიარნუში.

ყველაზე მნიშვნელოვანი საზოგადოებრივ შენობას მიეკუთვნება: ტალინის თეატრი „ესტონეთი“ (ახლანდელი ეროვნული ოპერა) 1910-1913წწ. (არქიტექტორი ა. ლინდგრენი) და გერმანული თეატრი (ახლანდელი ესტონეთის დრამატული თეატრი) 1910 წელი (სანკტ-პეტერბურგის არქიტექტორები ა. ფ. ბუბირი და ნ. ვ. ვასილიევი), თეატრი „ენდლა“ პიარნუში 1911 წელს (არქიტექტორები გ. ჰელატი და ე. ვოლფელდი), ესტონეთის სტუდენტური საზოგადოების შენობა ტარტუში 1902 წელი.

წმინდა პავლეს ეკლესია ტარტუში 1915-1917 წლებში დააპროექტა და ააშენა ცნობილმა ფინელმა არქიტექტორმა ელიელ საარინენმა (XX საუკუნის კიდევ უფრო ცნობილი ამერიკელი არქიტექტორის ეერო საარინენის მამა). საარინენ — უფროსმა ბევრი რამ დააპროექტა ტალინისთვის, კერძოდ, 1913 წელს გაიმარჯვა კონკურსში ქალაქის გენერალური გეგმის შესაქმნელად.

მოდერნისტული არქიტექტურა გახდა საფუძველი ესტონური არქიტექტურის განვითარების 1920-1940-იან წლებში და დღეს დიდწილად ესტონეთის უდიდესი ქალაქების იდენტობას აყალიბებს.

## ლიტერატურა
* Miljan, Toivo (2004). Historical Dictionary of Estonia. Scarecrow Press. p. 104. ISBN 0-8108-4904-6
* Viirand, Tiiu (2004). Estonia. Cultural Tourism. Kunst Publishers. p. 9. ISBN 9949-407-18-4
* Hallas-Murula, Karin (2010). Tallinna Juugedarhitektuur: Jacques Rosenbaum (1878-1944). Eesti Arhitektuurimuuseum. ISBN 978-9985-9828-7-7

## რესურსები ინტერნეტში
* Architecture  entry on Estonica.org

კატეგორია:ესტონეთის არქიტექტურა