ვედრება (დეისუსი)

[მინი|დეისუსის ხატი ([ფსკოვის ოლქი|ფსკოვის სკოლა), ნიკოლოზის ეკლესია, 1200-1300 წლები]]
**ვედრება** — (ბერძ. δέησις [Deisis] - შუამდგომლობა, ქომაგობა, შევრდომა), იგივე დეისუსი, არის იკონოგრაფიული პროგრამა, რომლის ცენტრში წარმოდგენილია აღსაყდრებული ან ფეხზე მდგომი ქრისტე-პანტოკრატორი (დასავლეთ ქრისტიანულ ხელოვნებაში - ქრისტე დიდებაში). მაცხოვრის ფიგურა, წესისამებრ, ფლანკირებულია ღვთისმშობლისა და იოანე ნათლისმცემლის გამოსახულებებით, რომლებიც ასახული არიან ვედრების პოზაში (მოწიწების ნიშნად, თავი ოდნავ დახრილი აქვთ). ეს არის ამ იკონოგრაფიის ტრადიციული სამფიგურიანი სქემა. თუმცა, ვხვდებით უფრო რთულ რედაქციებსაც, სადაც დამატებული არიან ანგელოზები, წმინდანები (ეკლესიის მამები, მოციქულები, მარტვილები) და ისტორიული პირები.

დეისუსი ძირითადად დამახასიათებელია ბიზანტიური და ზოგადად, აღმოსავლეთ ქრისტიანული ხელოვნებისათვის. მის ფორმირებაზე დიდი გავლენა იქონია ლიტურგიკულმა წესებმა. შინაარსობრივად, ის დაკავშირებულია საშინელ სამსჯავროსთან, ღვთისმშობელი და იოანე წინამორბედი კი თითქოს მოციქულობენ კაცობრიობასა და უფალს შორის, რამდენადაც ისინი ადამიანთა შენდობას ითხოვენ (ანუ შეავედრებენ). გარდა ამისა, ვედრების კომპოზიცია მოსახერხებელი იყო დამკვეთის სურვილისამებრ ცვლილებების შესატანად. მაგალითად, შეიძლებოდა ხსნის თემა ისტორიულ მოვლენასთან სინთეზში წარმოდგენილიყო. ასეთია X საუკუნით დათარიღებული, მაკედონური ხანის ჰარბავილეს სპილოს ძვლის ტრიპტიქი (ბერძ. Τρίπτυχο Αρμπαβίλ), რომელიც ამჟამად ლუვრის მუზეუმში ინახება.
[მინი|დეისუსი [დონატორი|დონატორის ფიგურით, სანტა მარია ანტიკვას ეკლესია, VIII საუკუნის I ნახევარი]]
ვედრების ჩვენამდე მოღწეულ უძველეს ნიმუშებს შორის ერთ-ერთია რომში სანტა მარია ანტიკვას ეკლესიის ფრესკა (VII საუკუნე), სადაც მთლიანი სხეულით გამოსახული ფიგურები გვიან რომაული მანერით არიან მოდელირებული, უკიდურეს მაცხენა მხარეს დონატორია წარმოდგენილი, ხოლო იოანე ნათლისმცემელი ვედრების პოზაში კი არ არის ასახული, არამედ მარჯვენა ხელით ქრისტესკენ მიუთითებს. დეისუსის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ნამუშევარია სამფიგურიანი მოზაიკა აია-სოფიას სამხრეთ გალერეაში.

## ვედრების იკონოგრაფია 
დეისუსის გავრცელებული იკონოგრაფიაა ე.წ. ვედრების რიგი, რომელსაც ფართოდ ვხვდებით საქართველოშიც. აღნიშნული კომპოზიცია გამოსახულია ხოლმე კანკელთა არქიტრავებზე ანდა მათზე მოთავსებულ ხატებზე. ვინაიდან ის გადმოსცემს მეორედ მოსვლის ესქატოლოგიურ იდეას, ვედრების რიგს მნიშვნელოვანი აზრობრივი რგოლის ფუნქცია ენიჭება ტაძრის მორთულობაში.
[მინი|ვედრების ფრესკა, [უბისის მონასტერი|უბისას საკურთხევლის კონქი, XIV საუკუნე]]
შუა ბიზანტიურ და მომდევნო პერიოდებში, ვედრების რიგი ხუთი ძირითადი სქემის სახით გვხვდება. კერძოდ, X-XV საუკუნეებში საყოველთაოდ ვრცელდება სამფიგურიანი, ხუთ, შვიდ, თერთმეტ და თხუთმეტფიგურიანი რედაქციები, რომლებშიც წმინდანთა შემადგენლობა სრულიად გარკვეულადაა ჩამოყალიბებული. სამფიგურიან კომპოზიციაზე წარმოდგენილი არის ქრისტე ღვთისმშობელსა და ნათლისმცემელს შორის; ხუთფიგურიან სქემაში აღნიშნულ სამეულს ემატება მთავარანგელოზთა წყვილი; შვიდფიგურიან რედაქციაში ჩართულია წმ.პეტრეს და წმ.პავლეს გამოსახულებები; თერთმეტფიგურიან კომპოზიციებში დამატებულია ოთხი მახარებელი; თხუთმეტფიგურიანში კი ცენტრალური ტრიმორფი თორმეტი მოციქულის ფიგურებითაა გარემოცული. გარდა ამ კანონიკური რედაქციებისა, ვხვდებით არასტანდარტულ კომპოზიციებსაც, სადაც ჩართული არიან ერთი შეხედვით უჩვეულო გამოსახულებები - მაგალითად, წმ.მეომრები, წმ.დედები, მღვდელმთავრები, წმ.ანა და იოაკიმე და ა.შ. ცხადია, ამგვარი "დარღვევები" განპირობებულია კონკრეტული მიზეზებით, თუმცა ეს არანაირად ცვლის კომპოზიციის თეოლოგიურ საზრისს - მეტიც, ამ ასპექტის გაღრმავებისკენ არის მიმართული.

## ლიტერატურა 
* ქართული ხელოვნებისადმი მიძღვნილი მეექვსე საერთაშორისო სიმპოზიუმი, გვ. 209-210 — თბილისი, 1989. https://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/548849/1/QartuliXelovnebisadmiMidzghvniliVISaertashoriso_1989.pdf
* საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკა - დეისუსი: https://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php/%E1%83%93%E1%83%94%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%A3%E1%83%A1%E1%83%98

## რესურსები ინტერნეტში 
* https://ikonen-mautner.com/en/glossary-term/deesis-deesis-deisis/
* https://www.christianiconography.info/deesis.html
* https://www.pravenc.ru/text/171595.html

## სქოლიო 
კატეგორია:ქრისტიანული ტერმინები
კატეგორია:ხატები