open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ნიღაბი (დასაკრძალი)

**დასაკრძალავი ნიღაბი**, მიცვალებულის სახეზე დასაფარებელი. წინაპართა კულტთან და საიქიო ცხოვრებაზე წარმოდგენებთან დაკავშირებული ეს ჩვეულება ფართოდ იყო გავრცელებული სხვადასხვა ხალხში სხვადასხვა დროს. ხის, თიხის, თაბაშირისა და ოქროს ნიღბები. ნაპოვნია ძველი ეგვიპტის სამაროვნებზე, ოქროს ნიღბები — მიკენის შახტურ სამარხებში (ძვ. წ. XVI საუკუნე), ირანის ტერიტორიაზე და კუნძულ სამოსზე (ძვ. წ. VI საუკუნე). ნიღბები აღმოჩენილია ნინევიაში, კართაგენში და სხვა ადგილებში, აგრეთვე ძველ მექსიკისა და პერუს სამარხებში.

ნიღაბს ხმარობდნენ ეტრუსკებიც და მოგვიანებით ძველი რომაელებიც. ძვ. წ. I ათასწლეულის დასასრულიდან ახ. წ. VII-VIII საუკუნამდე მიცვალებულთა სახის ნიღბებით დაფარვის ჩვეულება ჰქონია ციმბირის ზოგიერთ ხალხსაც. ნიღაბი უმეტესად პორტრეტულია. 

ნიღბის თავისებურ, გამარტივებულ სახეობად შეიძლება ჩაითვალოს ლითონის (ჩვეულებრივ ოქროს) ფორფიტები, რომლებსაც მიცვალებულს ბაგეებსა და თვალებზე აფარებდნენ ძველ სამყაროს მთელ რიგ ქვეყნებში, მათ შორის საქართველოშიც ძვ. წ. II ათასწლეულიდან ანტიკური ხანის დასასრულამდე. საქართველოში აღმოჩენილია ადრინდელი ანტიკური ხანის (ძვ. წ. V-IV სს.) ბაგეებისა და თვალის საფარები — ელექტრუმისა და ვერცხლის რომბული ფირფიტები (ალგეთისა და ყანჩაეთის სამარხები). ოქროს თხელი ფურცლისაგან გამოჭრილი ოვალური ბაგის საფარი და წყვილი თვალის საფარი აღმოჩნდა მცხეთაში, 1958 წელს გათხრილ ერთ-ერთ მდიდრულ ქვის სამარხში. ასეთივე მაგის საფარები ნაპოვნია მცხეთის, ურბნისის სამაროვნების რამდენიმე სამარხში, რომლებიც I საუკუნით თარიღდება.

## ლიტერატურა 
* * გაგოშიძე ი.,* ქსე, ტ. 7, გვ. 451, თბ., 1984

კატეგორია:დაკრძალვის ტრადიციები
სონატინა

**სონატინა** ( (კნინ.) < sonata — სონატა) — მცირე ზომის სონატა. სონატისგან განსხვავებით სონატინას ახასიათებს მარტივი შინაარსი, მცირე მასშტაბები, შესრულების უბრალოება.

## იხილეთ აგრეთვე 
* სონატა

## ლიტერატურა
კატეგორია:მუსიკალური ტერმინები
ნიუ

მინი
[მინი|[დავითი (მიქელანჯელო)|დავითი, 1504.]]
**ნიუ** ( — შიშველი, გახდილი) — სახვითი ხელოვნების ჟანრი, რომელიც შიშველ (უმეტესად ქალის) სხეულს გამოსახავს. ნიუ არ ემსახურება სასწავლო მიზნებს, არც სურათის მოსამზადებელი მასალაა, იგი როგორც წესი, დამოუკიდებელი მხატვრული ნამუშევარია. ნიუს განვითარება დაკავშირებულია ადამიანის შიშველი სხეულის გამოსახულებასთან და ასახავს ამა თუ იმ ქვეყნისა და ეპოქის სილამაზის იდეალს. ნიუს საფუძველი ჩაეყარა აღორძინების ეპოქაში. იტალიური ჰუმანიზმისათვის დამახასიათებელი სილამაზის იდეალი აისახა ჯორჯონეს, ტიციანის, კორეჯოს და სხვების შემოქმედებაში. ნიუს, როგორც ჟანრის, ფორმირება XVII საუკუნეში სენსუალიზმის იდეის გავრცელებასთან ერთად მოხდა. პეტერ პაულ რუბენსის ნაწარმოებებში გამოყენებულია ბაროკოს მდიდრული ფორმები („ქურქი“, დაახლოებით 1638-1640, სამხატვრო-ისტორიული მუზეუმი, ვენა), შიშველი ქალის გამოსახულებას ადგილი დაუთმო თავის შემოქმედებაში ველასკესმა („ვენერა სარკის წინ“, 1651, ეროვნული გალერეა, ლონდონი), რემბრანდტმა უარი თქვა მოდელის იდეალიზაციაზე და შექმნა ინტიმურ-ყოფითი ნამუშევრები („დანაე“, 1636, ერმიტაჟი, სანქტ-პეტერბურგი). XVIII საუკუნეში ნიუ ფართოდ გავრცელდა ფრანგული როკოკოს ხელოვნებაში. XIX საუკუნის I ნახევარში ჟან ოგიუსტ დომინიკ ენგრმა სინამდვილეს დაუპირისპირა სილამაზის კლასიკური, იდეალური კანონები („წყარო“, 1856, ლუვრი, პარიზი). გუსტავ კურბეს ადრინდელი ნამუშევრები დემოკრატიულია, ედუარ მანემ ყოველგვარი კავშირი გაწყვიტა მითოლოგიასთან და მოდელი რეალურ გარემოში მოგვცა („ოლიმპია“, 1863, იმპრესიონიზმის მუზეუმი, პარიზი); ბენუბისაგან განუყოფელია შიშველი ქალის ფიგურა პიერ ოგიუსტ რენუარის ნამუშევრებში („ნიუ მზეზე“, 1876, იმპრესიონიზმის მუზეუმი). XX საუკუნის ხელოვნებაში ჩნდება გამოსახვის ახალი ხერხები (პაბლო პიკასო, ჟორჟ რუო, ამედეო მოდილიანი და სხვები), რომელთაც სახის ექსპრესიულობის გაძლიერება მოჰყვა.

## ლიტერატურა 
* ქსე, ტ. 7, გვ. 445-446, თბ., 1984
*
*
*
*

## რესურსები ინტერნეტში 
* 
* Leopold Museum, Austria -*Nude Men*

კატეგორია:ხელოვნების ჟანრები
__FORCETOC__
__INDEX__
__NEWSECTIONLINK__
რუსეთის სამხედრო-საჰაერო ძალები

**რუსეთის სამხედრო-საჰაერო ძალები** – რუსეთის ფედერაციის კოსმოსურ-საჰაერო ძალების ნაწილი. 2015 წლის 1 აგივსტომდე იყო რუსეთის ფედერაციის შეიარაღებული ძალების ცალკე ნაწილი.

კატეგორია:რუსეთი
კატეგორია:სამხედრო-საჰაერო ძალები ქვეყნების მიხედვით
ჯაინიზმი

მინი|ჯაინიზმის სიმბოლო, რომელი 1974 წელს ყველა ჯაინისტური სექტის მიერ იქნა აღიარებული.
 
**ჯაინიზმი** (სანსკრ.: जैन - „გამარჯვებული“) — რელიგიურ-ფილოსოფიური სწავლება, წამოსული ინდოეთიდან ძვ. წ. VI საუკუნეში. დამაარსებლად ითვლება ჯინო მაჰავირა. ამჟამად ითვლის დაახლოებით 6 მილიონ მიმდევარს, რომელთაგან 3,5 მილიონი ინდოეთში ცხოვრობს.

ჯაინიზმის, როგორც დჰარმული რელიგიის, საფუძველს წარმოადგენს რწმენა გარდასახვების მიმდევრობაში (დჰარმაჩაკრა), სამსარასგან (მოკშა) გათავისუფლების შესაძლებლობა, მკაცრი ასკეტიზმი, სიცხოცხლის ყველა ფორმის შეუცვლელი ღირებულება (ფასეულობა) მის ნებისმიერ განსახიერებაში, და შედეგად, მათთვის ვნების დაუშვებლობა, ანუ ძალადობის უარყოფა (აჰისიმა).

ჯაინიზმი ქადაგებს, რომ ნებისმიერი არსება (ჯივა, სანსკრ.: जीव) ინდივიდუალურია და მარადიულ სულს წარმოადგენს და დამოუკიდებლად არის პასუხისმგებელი საკუთარი ქმედებებისთვის. შესაბამისად, მკვიდრდება ცხოვრების ისეთი წესი, სადაც სიცოცხლის ყოველ ფორმას უკიდურესი პატივისცემა მიეგება. ღმერთი ჯაინებისთვის გაიგივებულია ისეთ ცნებებთან, როგორიცაა უსასრულო ცოდნა (სანსკრ.: अनन्त ज), უსასრულო შემეცნება (სანსკრ.: अनन्त दर्शन्), უსასრულო გათვითცნობიერება (სანსკრ.: अनन्त चरित्र, ananta caritra?) და უსასრულო ბედნიერება (სანსრკ. अनन्त सुख, ananta sukha?). ამგვარად, ჯაინიზმი არ მოიცავს საკუთარ ფილოსოფიაში ღმერთის, როგორც ყოვლისშემძლე ზეარსების ცნებას, არამედ როგორც უსასრულო სამყაროთქმნილებას, რომელსაც ბუნების კანონები მართავს, რომლებიც, თავის მხრივ, დამოკიდებულია სამყაროს შემადგენელ არსებითობათა (გუნი) ურთიერთქმედებაზე.

ჯაინიზმის კიდევ ერთ განმასხვავებელ ასპექტად ითვლება ანეკანტავადა — სწავლება ობიექტთა და ფენომენთა სხვადასხვა სუბიექტთა მიერ განსხავებული ხედვის არსებობის შესახებ.

## რესურსები ინტერნეტში 
* JainGyan.com 
* Jainworld - World's oldest Jain site
* Jainism at Florida International University 
* Ahimsa Times World's Leading Jain News e-letter
* Simplified Jainism in University of Michigan
* Jain University
* ჯაინიზმი (ჩემი ინდოეთი)

## სქოლიო
უკრაინის სამხედრო-საჰაერო ძალები

**უკრაინის სამხედრო-საჰაერო ძალები** () არის უკრაინის შეიარაღებული ძალების ნაწილი. უკრაინის საჰაერო ძალების სამეთაურო და შტაბ-ბინა მდებარეობს ქალაქ ვინიცაში. 1991 წელს საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ თვითმფრინავების დიდი ნაწილი დარჩა უკრაინის ტერიტორიაზე.

კატეგორია:უკრაინა
კატეგორია:სამხედრო-საჰაერო ძალები ქვეყნების მიხედვით
ნიღაბი (რიტუალი)

მინიატიურა
**რიტუალური ნიღაბი** — ხალხური ან რელიგიური დღეობებისათვის განკუთვნილი ნიღაბი ძველთაგანვე ფართოდ იყო გავრცელებული მსოფლიოს მრავალ ქვეყანაში (აფრიკა, ევრაზია, ოკეანეთი, ამერიკა). ნიღაბი სიმბოლურად გამოხატავდა ადამიანს ან ცხოველს, ფანტასტიკურ ან მითოლოგიურ პერსონაჟებს. რიტუალური ნიღბების გამოყენება დაკავშირებული იყო ტოტემისტურ ან ანიმისტურ წარმოდგენებთან, წინაპართა და ცხოველთა კულტებთან, რომელთა მიხედვით, ნიღბიანი პიროვნება თვითონვე გარდაისახებოდა იმ არსებად, რომელსაც ნიღაბი გამოხატავდა. ოკეანეთში ნიღაბს იყენებდნენ მამაკაცთა კავშირები, ახალგაზრდების განდობის ცერემონიაში (ინიციაცია). სამხედრო თავდასხმების ან მართლმსაჯულების აღსრულების დროს. ციმბირის ცალკეულ რეგიონებში ნიღბების გამოყენება დაკავშირებული იყო შამანურ ლოცვებთან. ანტიკური სამყაროსა და ძველი მსოფლიოს დაწინაურებული მიწათმოქმედი ხალხების კულტურებში. ნიღბები გავრცელდა სხვადასხვა რელიგიურ რიტუალებსა და მისტერიებში. ისტორიული და არქეოლოგიური მონაცემებით, ნიღბების არსებობა საქართველოში ძველთაგანვეა დამოწმებული. რიტუალურ ნიღბებს საქართველოში იყენებდნენ საახალწლო, ბერიკაობა-ყეენობია, ლაზარობა-გონჯაობისა და მიცვალებულთა სულებისადმი მიძღვნილ რიტუალებში. ეთნოგრაფიული მონაცემებით დამოწმებულია რიტუალური ნიღბების 2 სხვაობა:
* სახეზე ასაფარებელი, თავზე ჩამოსაცმელი ან თავზე გასაკეთებელი ნიღაბი;
* ნიღაბსამოსები.
პირველ სახესხვაობას განეკუთვნება ნაჩვრეტებიანი ნიღაბი თვალებზე, ცხვირზე ან ნიკაპზე ასაფარებელი და ადამიანი სახის ან ცხოველის თავპირის გამომსახველი, თავზე ჩამოსაცმელი ან თავზე გასაკეთებელი. ნიღაბს ცვლიდა სახის გამურვის წესი. სახის ან თავზე ჩამოსაცმელ ნიღბებზე, ისევე როგორც სახის გამურვისას, იხურავდნენ თავისებურ ქუდს ან მის იმიტაციას, იკეთებდნენ ფრინველის ფრთებს, ცხოველის რქებს და თოჯინას. ამავე ფუნქციას ასრულებდა თავზე დადგმური საბუდარი შიგ ჩამჯდარი ცოცხალი კრუხით. მეორე სახესხვაობას განეკუთვნება ჩასაცმელი და მოსასხამი ნიღბები; ჩასაცმელი ნიღაბი ზოომორფული ან ანთროპომორფული იყო და ორი ნაწილისაგან — ნიღბისა და ნიღაბსამოსისაგან შედგებოდა, მოსასხამი კი მთლიანი იყო და მუდამ ზოომორფული გამოსახულება (თხა, ცხვარი, ხარი, ღორი, დათვი, მგელი, ფანტასტიკის პერსონაჟები და ა. შ.) ჰქონდა. საქართველოს ცალკეულ კუთხეებში ნიღბების დასამზადებლად იყენებდნენ ქეჩას, ხის ქერქს, ნამჯის ტყავს, გოგრას, სახიან ქსოვილს, ცხოველთა თავის ქალას და ა. შ.

## ლიტერატურა 
* *ბარდაველიძე ვ.*, ქართული (სვანური) საწესო გრაფიკული ხელოვნების ნიმუშები, თბ., 1953;
* *რუხაძე ტ.*, ძველი ქართული თეატრი და დრამატურგია, თბ., 1949;
* *რუხაძე ჯ.*, სოფლის მეურნეობასთან დაკავშირებული ქართული საწესო ნიღბები. «მასალები საქართველოს ეთნოგრაფიისათვის», 1955, ტ. 7;
* *მისივე*, ქართული ხალხური დღესასწაული, თბ., 1966;
* *ჯანელიძე დ.*, ქართული თეატრის ხალხური საწყისები, თბ., 1948;

კატეგორია:ნიღაბი
შანდუნი

მინი|250პქ|შანდუნის პროვინციის მდებარეობა
**შანდუნი** ( პინ. Shāndōng; ქართ. — მთების აღმოსავლეთი) — პროვინცია ჩინეთის აღმოსავლეთში დედაქალაქი — ძინანი; უმსხვილესი ქალაქი და პორტია ცინდაო. სხვა ისტორიულად და ეკონომიკურად მნიშვნელოვანი ქალაქებია ტაიშანი, ბეიფანი, კურორტები ვეიჰაი და იანტაი, კონფუცის სამშობლო, ისტორიული ქალაქი ძიუფუ, მსხვილი სამრეწველო ცენტრი და სარკინიგზო კვანძი ძიბო და სხვა. პროვინციის მოსახლეობაა 91,800 მილიონი ადამიანი (მეორე ადგილზეა პროვინციათა შორის 2004 წ. მონაცემებით.) შანდუნი ჩინეთის რეგიონებს შორის პირველია ხორცის, ხორბლისა და ბრინჯის წარმოებით. 

## გეოგრაფია
მდებარეობს შნადუნის ნახევარკუნძულსა და ნაწილობრივ ჩინეთის დიდ ვაკეზე, მდინარე ხუანხეს ქვემოთში, ყვითელი ზღვის სანაპიროზე.  სანაპიროზე ბევრი უება. ტერიტორიის დიდი ნაწილი უჭირავს მთებს. ჰავა ზომიერი, მუსონურია. მთავარი მდინარეებია ხუანხე და ვეიხე. პროვინციის ტერიტორიაზე მდინარე ხუანხე უერთდება ბოჰაის ზღვას.

## ისტორია
ძვ. წ. VIII-III საუკუნეებში შანდუნის ტერიტორიის დიდი ნაწილი შედიოდა ცისა და ლუს სამეფოებში. შანდუნი ეწოდა X საუკუნეში. შანდუნის პროვინცია შეიქმნა XVII საუკუნის შუა წლებში. 1854-1855 წლებში შანდუნში იბრძოდნენ აჯანყებული ტაიპინელები, ხოლო 1864-1868 წლებში აჯანყებული ნიანძიუნები. 1894-1895 წლებში შანდუნის ტერიტორიაზე მიმდინარეობდა ჩინეთ-იაპონიის ომის საბრძოლო მოქმედებები. 1898 წელს შანდუნი იძულებითი იჯარით აიღო გერმანიის იმპერიამ, ხოლო ნავსადგური ვეიხაი გაერთიანებულმა სამეფომ. გერმანიამ შანდუნი საკუთარი გავლენის სფეროდ გამოაცხადა იქ მიიღო მთელი რიგი კონცესიებისა. პირველი მსოფლიო ომის დასაწყისში გერმანიის საიჯარო ტერიტორიები მიიტაცა იაპონიამ, მაგრამ ანტანტის ქვეყნებმა აიძულეს დაებრუნებინა ისინი ჩინეთისთვის. 1937-1945 წლებში შანდუნი ოკუპირებული ჰქონდა იაპონიას. 

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში 
* პროვინციის მთავრობის საიტი 

კატეგორია:ჩინეთის პროვინციები
ნიღაბი (თეატრი)

**თეატრალური  ნიღაბი**, სახეზე ასაფარებელი ან თავზე ჩამოსაცმელი გამოსახულება ადამიანის პირისახისა, ცხოველის, ფრინველის ან მითოლოგიურ არსებათა თავ-პირისა. ამზადებენ ქაღალდისაგან, პაპიემაშესაგან, ტყავისა და სხვა მასალისაგან. იყენებენ შრომით საქმიანობასთან, ცხოველთა და მიცვალებულთა კულტთან დაკავშირებულ უძველეს წეს-ჩვეულებებში. მოგვიანებით შეიჭრა თეატრში, როგორც მსახიობის გრიმის ელემენტი.  ნიღაბი წარმოადგენდა ბერძნულ-რომაული თეატრის აქსესუარს.  ნიღაბს ატარებდა იტალიურ  კომედია დელ არტეს კომიკურ პერსონაჟთა უმეტესობა.  მან დიდი გავრცელება პოვა აზიის ხალხთა თეატრებში.  ნიღაბი ქართულ ხალხურ იმპროვიზაციული თეატრის ბერიკაობის ძირითადი ატრიბუტი იყო. მას საქართველოში ხისგან, ტყავისგან, მწარე ბლის კანისაგან, გოგრისა და სხვა მასალისაგან ამზადებდნენ. არსებობს ბერიკული  ნიღაბი კოსტიუმი, ტყავის ქუდ- ნიღაბი, ხელში დასაჭერი ან თითებზე ჩამოსაცმელი  ნიღაბი ზოგჯერ ყეენობაშიც იყენებდნენ.  ნიღაბს ამჟამად იშვიათად იყენებს „ცოცხალი თეატრი“, სამაგარიეროდ მან ფართო ადგილი დაიკავა თოჯინების თეატრში.

## ლიტერატურა
* *ცუცქირიძე შ.*, ქსე, ტ. 7, გვ.451-452, თბ., 1984

კატეგორია:თეატრი
ერაყის სამხედრო-საჰაერო ძალები

**ერაყის სამხედრო-საჰაერო ძალები** () — სამხედრო განყოფილება, რომელსაც ევალება საერთაშორისო საზღვრების დაცვა. ერაყის საჰაერო ძალები ასევე მოქმედებს როგორც ერაყის ფლოტისა და ჯარის დამხმარე და ეს ასევე ეხმარება ერაყის განვითარებად ჯარს განვითარებაში.

## ლიტერატურა
* Sada, Georges; Black, J. N. Saddam’s Secrets (in English). Integrity Media Europe, 2006. ISBN 1591455049.

კატეგორია:ერაყი
კატეგორია:სამხედრო-საჰაერო ძალები ქვეყნების მიხედვით
ენსტატიტი

**ენსტატიტი** — პიროქსენების ჯგუფის სილიკატური მინერალია. შუალედური შემადგენლობა (Mg,Fe)SiO3 ისტორიულად ცნობილი იყო, როგორც ჰიპერსტენი. 

## იხილეთ აგრეთვე
* მინერალების სია

კატეგორია:ინოსილიკატები
კატეგორია:მაგნიუმის მინერალები
კატეგორია:რკინის მინერალები
კატეგორია:პიროქსენების ჯგუფი
კატეგორია:ორთორომბული მინერალები
ლუკა ჭელიძე

**ლუკა ალექსანდრეს ძე ჭელიძე** (დ. 9 აპრილი, 1904, სოფ. ბუგეული, — გ. 1 ოქტომბერი, 1976, თბილისი) — ქართველი ქიმიკოსი, პროფესორი (1959).

1932 წელს დაამთავრა თსუ. სკკპ წევრი 1931 წლიდან. 1937–1962 წლებში იყო ქუთაისის პედაგოგიური ინსტიტუტის რექტორი და ამავა ინსტიტუტის არაორგანული და ზოგადი ქიმიის კათედრის გამგე. 1962 წლიდან მუშაობდა თსუ-ში; 1966–1970 წლებში — თსუ-ის არაორგანული და ზოგადი ქიმიის კათედრის გამგე. ჭელიძის ძირითადი შრომები ეძღვნება ბენტონიტური თიხების გამოკვლევას. მის მეცნიერულ მოღვაწეობაში განსაკუთრებული ადგილი ეჭირა დასავლეთ საქართველოში ბენტონიტური თიხების ბუნებრივ საბადოთა შესწავლას, მან შეადგინა ბენტონიტური თიხების კოლექცია. ჩაატარა ცდები ამ თიხის გამოყენებით ღვინის გასაწმენდად, დაადგინა რომ ამ მიზნით ყველაზე ეფექტურია ასკანველის, გუმბრინისა და ჩუნეშის თიხები. მანვე შეიმუშავა ღვინის გაწმენდის მეთოდი. ლუკა ჭელიძე მიჩნეულია ბენტონიტური თიხების გამოვლენისა და მათი შემადგენლობის მეცნიერული კვლევის ფუძემდებლად საქართველოში. 

## ლიტერატურა 
* იმერ ბასილაძე, ნესტან კუტივაძე, აკაკი წერეთლის სახელმწიფო უნივერსიტეტის რექტორები, გვ 35, ქუთაისი, 2013. 

კატეგორია:დაბადებული 9 აპრილი
კატეგორია:დაბადებული 1904
კატეგორია:გარდაცვლილი 1 ოქტომბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1976
კატეგორია:ქართველი ქიმიკოსები
ლ
ამონიუმის ქლორიდი

**ამონიუმის ქლორიდი** — არაორგანული ნივთიერება ქიმიური ფორმულით NH4Cl. არის თეთრი, კრისტალური მარილი, რომელიც წყალში ძალიან კარგად იხსნება. ძირითადად გამოიყენება როგორც სასუქი და არომატიზატორი ზოგიერთ ლიქიორში. ამონიუმის ქლორიდი მიიღება ქლორწყალბადმჟავისა და ამიაკის ურთიერთქმედებით.

## წარმოება
*ამონიუმის ქლორიდი არის პროდუქტი „ამიაკ-სოდა პროცესის“ რეაქციისა, რომლითაც იღებენ ნატრიუმის კარბონატს:
:CO2 + 2 NH3 + 2 NaCl + H2O → 2 NH4Cl + Na2CO3
გარდა იმისა, რომ ეს ამონიუმის ქლორიდის წარმოების ძირითადი მეთოდია, ეს მეთოდი გამოიყენება ზოგიერთ სამრეწველო ოპერაციაში ამიაკისგან განსათავისუფლებლად. 
*ამონიუმის ქლორიდი ასევე მიიღება ამიაკის წყალბადის ქლორიდთან (აირი) ან ქლორწყალბადმჟავასთან(წყალხსნარი) რეაქციისას:.

## რეაქციები
*ამონიუმის ქლორიდი გაცხელებით იშლება ამიაკად და წყალბადის ქლორიდად:

*ზოგიერთი ამონიუმის ქლორიდის რეაქცია სხვა ქიმიკატებთან ენდოთერმულია, როგორც ბარიუმის ჰიდროქსიდის შემთხვევაში.

## სქოლიო 
კატეგორია:არაორგანული ნივთიერებები
კატეგორია:ქლორიდები
კატეგორია:ამონიუმის ნაერთები
ერევნის ტელეანძა

thumb|ერევნის ტელეანძა
**ერევნის ტელეანძა** — 311,7 მ სიმაღლის სატელევიზიო ანძა ერევანში, სომხეთი. კოშკის საძირკველი სამკუთხა ფორმისაა, კონსტრუქციის საერთო წონა კი 1900 ტონაა. კოშკის მშენებლობა მიმდინარეობდა 1974-77 წლებში და მან ძველი 180 მეტრიანი ტელეანძა შეცვალა, რითაც ორჯერ გაიზარდა მისი მიმღების სიძლიერე.

კატეგორია:ერევნის შენობა-ნაგებობები
კატეგორია:ტელეანძები
კატეგორია:ზემაღალი კონსტრუქციები
ნიშადური (ჟურნალი)

** „ნიშადური“** — ქართული ყოველკვირეული სატირული ჟურნალი, გამოდიოდა 1907–1908 წლებში თბილისში; გამოიცა სულ 61 ნომერი: რედაქტორ-გამომცემელი — ვალერიან გუნია. ჟურნალში იბეჭდებოდა ლიტერატურული და პუბლიცისტური-კრიტიკული წერილები, პოლიტიკური სატირა, იუმორი, კარიკატურები და სხვა სტატიები. თანამშრომშრომლობდნენ აკაკი წერეთელი, ვაჟა-ფშაველა, იაკობ გოგებაშვილი, მიხეილ (მიხაკო) წერეთელი (ფსევდონიმი „ალაროდიელი“), შიო მღვიმელი, შ. ახოსპირელი, გ. დიასამიძე, დ. მესხი, იროდიონ ევდოშვილი, დუტუ მეგრელი, ია ეკალაძე, ილია ნაკაშიძე, ალექსანდრე  სარაჯიშვილი, მ. გარიყული, ს. გერსამია, თედო სახოკია, იოსებ გრიშაშვილი, ლუარსაბ ბოცვაძე, სიმონ ქვარიანი, კ. ყიფიანი, სანდრო შანშიაშვილი, აკაკი შანიძე და სხვები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქართულენოვანი ჟურნალები
კატეგორია:საქართველოს ჟურნალები
არაგაწი

**არაგაწი** ( ცნობილია ასევე როგორც **ალაგიოზი**) — დიდი ანდეზიტ-დაციტური სტრატოვულკანი ჩრდილო-დასავლეთ სომხეთში, ერევნის ჩრდილო-დასავლეთით, არარატის ვაკის ჩრდილოეთით. 

არაგაწი მრგვალი, ფარისებრი ამაღლებაა, რომელზედაც დაკბილული მწვერვალია აღმართული. სომხეთის და ამიერკავკასიის მთიანეთის უმაღლესი წერტილი (4090 მ). აგებულია ლავებითა და ტუფებით. ჩამოყალიბება დაიწყო პლიოცენსა და პლეისტოცენში. ლავის გაცივებული ნაკადები მიმართულია დასავლეთისა და სამხრეთ-დასავლეთის მიმართულებით 13 კმ მანძილზე. არის მყინვარები. აქვს 4 მწვერვალი. წარმოადგენს კონუსს, რომლის პერიმეტრია 200 კმ. მწვერვალებს შორის ვულკანური კრატერია, რომლის სიღრმე 350 მ, ხოლო სიგანე 2,5 კმ აღწევს. 

კალთებზე, ზღვის დონიდან 3190 მ სიმაღლეზე მდებარეობს კარის ტბა. ჭარბობს მთის ქსეროფიტული სტეპები. მწვერვალთან მაღალმთის მდელოები და ქვის ნაყარია. სამხრეთ ფერდობზე შემორჩენილია შუა საუკუნეების ციხესიმაგრის ამბერდის ნანგრევები. მთის კალთებზე, 1500 მ-ზე მდებარეობს ბიურაკანის ობსერვატორია.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:სომხეთის მთები
კატეგორია:სომხეთის ვულკანები
ალექსანდრე არუთინიანი

**ალექსანდრე გრიგოლის ძე არუთინიანი** (დ. 23 სექტემბერი, 1920, ერევანი, სომხეთი — გ. 28 მარტი, 2012) — სომეხი კომპოზიტორი და პიანისტი, ერევნის კონსერვატორიის პროფესორი, სომხეთის სსრ სახალხო არტისტი (1962), სსრკ-ის სახალხო არტისტი (1970).

ნაწარმოებები:„კანტატა სამშობლოზე“ (1948, სსრკ სახელმწიფო პრემია, 1949), საზეიმო უვერტურა (1940), სიმფონია (1957), ვოიკალურ-სიმფონიური პოემა „თქმულება სომეხ ხალხზე“ (1961), კონცერტინო ხუთი ჩასაბერი საკრავისათვის (1964), კონცერტი კოლორატურული სოპრანოსათვის (1949), სიმფონიეტა (1966), „ოდა ლენინს“ (1967), ოპერა „საიათნოვა“ (დაიდგა 1969) და სხვა ნაწარმოებები. დაჯილდოებულია შრომის წითელი დროშის ორდენით.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 23 სექტემბერი
კატეგორია:დაბადებული 1920
კატეგორია:გარდაცვლილი 28 მარტი
კატეგორია:გარდაცვლილი 2012
კატეგორია:სომეხი კომპოზიტორები
კატეგორია:შრომის წითელი დროშის ორდენის კავალრები
კატეგორია:სომხეთის სსრ-ის სახალხო არტისტები
კატეგორია:სსრკ-ის სახალხო არტისტები
კატეგორია:სტალინური პრემიის ლაურეატები
კატეგორია:საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტიის წევრები
კატეგორია:კომიტასის პანთეონში დაკრძალულები
კატეგორია:ოქტომბრის რევოლუციის ორდენის კავალრები
კატეგორია:ერევანში დაბადებულები
არაზი

**არაზი ** (სომხ. Արազի) (ნამდვილი გვარი — *მოვსეს მელიქის ძე არუთინიანი* სომხ. Մովսես Մելիքի Հարությունյան) (დ. 1 აპრილი, 1878, შულავერი, ახლანდელი შაუმიანი, საქართველო — გ. 21 დეკემბერი, 1964, ერევანი, სომხეთი), სომეხი მწერალი, სომხეთის პროლეტარიატული პროზის ერთ-ერთი ფუძემდებელი. სწავლობდა პეტერბურგში ტექნოლოგიის ინსტიტუტში. რევოლუციური მოღვაწეობისათვის ორჯერ დააპატიმრეს (1901. 1903). სამწერლო ასპარეზზე გამოვიდა 1906 წელს. მისი მცირე ფორმის მოთხრობები („უკანასკნელი სიზმარი“, 1912; „მზე“, 1913; „ზღაპრები“, 1913; „სისხლიანი ყვავილი“, 1916) გამსჭვალულია რევოლუციური სულისკვეთებით. რევოლუციის შემდეგ მისი შემოქმედების მთავარი თემა გახდა ადამიანის ფორმირება ახალი ცხოვრების პირობებში (მოთხრობა „ამხანაგი მუკუჩი“, 1924; „შეშინებული ჰანესი“, 1927). ავტობიოგრაფიულ რომანში „ალმობედული ჰორიზონტი“ (1940) ასახა სომეხი ინტელიგენციის რევოლუციური წარსული, ხოლო რომანი „ისრაელ ორი“ (1959) მიუძღვნა სომეხი ხალხის განმათავისუფლებელ ბრძოლას XVII-XVIII საუკუნეებში. დაჯილდოებულია ლენინის ორდენით და ორი სხვა ორდენით.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:სომეხი მწერლები
კატეგორია:დაბადებული 1878
კატეგორია:გარდაცვლილი 1964
კატეგორია:ლენინის ორდენის კავალრები
კატეგორია:სომხეთის სსრ-ის I მოწვევის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატები
კატეგორია:მწერლები ანბანის მიხედვით
ახურიანი

**ახურიანი**, *დასავლეთი არფაჩაი* — მდინარე არაქსის მარცხენა შენაკადი, ზემო დინება სომხეთის ტერიტორიაზეა, შუა და ქვემო დინებაში სომხეთ-თურქეთის საზღვარს გასდევს. სიგრძე 186 კმ, აუზის ფართობი 9670 კმ2. გამოედინება 1950 წელს შექმნილი არფილჭის წყალსაცავიდან. იყენებენ სარწყავად. ახურიანის მარჯვენა ნაპირზეა ძველი სომხეთის დედაქალაქი ანისი.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:სომხეთის მდინარეები
კატეგორია:თურქეთის მდინარეები
კატეგორია:არაქსის შენაკადები
ახპატის მონასტერი

**ახპატი** () — X-XIII საუკუნეების სამონასტრო კომპლექსი სოფელ ახპატში (სომხეთი), შემოზღუდულია გალავნით. ჩვენამდე მოღწეულ ნაგებობათაგან აღსანიშნავია: ნშანის მთავარი ეკლესია (967-991), რომელიც გარედან შემკულია ქტიტორების სკულპტურული გამოსახულებით, შიგნით კედლები მოხატულია (XIII-XIV სს.); გრიგორის ეკლესია (1005; გადაკეთებულია 1211) და პატარა გუმბათიანი ეკლესია ასტვაწაწინი (XII-XIII სს.); გავიტები — დიდი (გადაკეთებულია 1209), გადახურული ჯვარედინი კამარებით და ამაზასპისა (1257) — უდიდესი ოთხსვეტიანი გავიტი; სატრაპეზო (XIII ს.); წიგნთსაცავი (XIII საუკუნის III მეოთხედი); სამრეკლო (1245). გალავნის გარეთ დგას რამდენიმე სამლოცველო და ხაჩკარი.

1996 წლიდან ახპატი სანაჰინთან ერთად შეტანილია იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა სიაში.

## იხილეთ აგრეთვე
* იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები სომხეთში
* მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სია ევროპაში

## ლიტერატურა 
## სქოლიო 
კატეგორია:სომხეთის არქეოლოგიური ძეგლები
კატეგორია:მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები სომხეთში
კატეგორია:სომხეთის მონასტრები
კატეგორია:X საუკუნის ეკლესიები
ვლადიმერ ჭელიძე

**ვლადიმერ გიორგის ძე ჭელიძე** (დ. 2 მარტი, 1906, სოხუმი, — გ. 14 ივლისი, 1978, თბილისი) — ქართველი მათემატიკოსი, საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი (1967), ფიზიკა-მათემატიკის მეცნიერებათა დოქტორი (1950), პროფესორი (1951), საქართველოს სსრ დამსახურებული მოღვაწე (1961).

1929 წ. დაამთავრა თსუ. 1930 წლიდან გარდაცვალებამდე მუშაობდა იქვე. 1942 წლიდან სკკპ წევრი. 1950–1978 წწ. იყო თსუ ნამდვილი ცვლადის ფუნქციათა თეორიისა და ფუნქციონალური ანალიზის კათედრის გამგე, ხოლო 1848–1852  წლებში მუშაობდა საქართველოს ა. რაზმაძის სახ. მათემატიკის ინსტიტუტში (1951–1952 — დირექტორი). ჭელიძის ძირითადი ნაშრომები ეძღვნება ნამდვილი ცვლადის ფუნქციათა თეორიას. მან ააგო ფართო აზრით დანჟუას ორმაგი ინტეგრალის თეორია. ჯერად მწკრივთა და *L2*-კლასის ფურიეს ორმაგ მწკრივთა თეორიაში მიიღო შეჯამებადობისა და თითქმის ყველგან კრებადობის აუცილებელი და საკმარისი პირობები, შეისწავლა ვარიაციათა აღრიცხვის ძირითადი ამოცანა სივრცის შემთხვევაში, განაზოგადა ჰაარისა და დიუბუა-რეიმონის კლასიკური შედეგი და სხვ.

## ლიტერატურა 
**ჯვარშეიშვილი, ა*., ქსე, ტ. 11, გვ. 390. თბ., 1987
*ვლადიმერ ჭელიძე-მეცნიერი და მოქალაქე: ეძღვნ. ვლადიმერ ჭელიძის დაბადებიდან 100 წლისთავს: [კრებული] / საქ. მათემატიკოსთა კავშირი ; [წინასიტყვ. ჯ. შარიქაძე] - თბ.: ინტელექტი, [2007] - 48 გვ.; 20 სმ. - ISBN 978-99940-989-7-2

კატეგორია:საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის წევრ-კორესპონდენტები
კატეგორია:დაბადებული  2 მარტი
კატეგორია:დაბადებული 1906
კატეგორია:გარდაცვლილი  14 ივლისი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1978
კატეგორია:ქართველი მათემატიკოსები
ვ
სომხეთის ადმინისტრაციული დაყოფა

**სომხეთი** დაყოფილია თერთმეტ ადმინისტრაციულ დანაყოფად. მათგან ათი პროვინციაა, რომელთაც სომხურად მარზი ჰქვია, რაც თავად წარმოებულია სპარსული სიტყვისგან *mærz*, რომელიც „საზღვარს“ აღნიშნავს. ერევანი ცალკეა გამოყოფილი და როგორც ქვეყნის დედაქალაქს მინიჭებული აქვს განსაკუთრებული სტატუსი. ათი მარზის აღმასრულებლებს მარზპეტები ეწოდებათ (შუა სპარსული *marzbod*-იდან, რაც „საზღვრის გამგებელს“ ნიშნავს). მათ სომხეთის მთავრობა ნიშნავს. ერევნის მთავარი აღმასრულებელი მერია, რომელსაც პრეზიდენტი ნიშნავს.

## ადმინისტრაციული დაყოფა 
ქვემოთ მოცემულია სომხეთის პროვინციები სტატისტიკური მონაცემებით:

|}

## თემები 
თითოეული პროვინცია შედგება თემებისგან (*hamaynkner*, მხოლობითში *hamaynkn*). თითოეულ თემში თვითმმართველობაა და ერთი ან რამდენიმე დასახლება (*bnakavayr*). დასახლებები კლასიფიცირებულია, როგორც ქალაქის (*kaghak*) ტიპის ან სოფლის (*gyugh*) ტიპის. 2018 წლის მონაცემებით, სომხეთში 503 თემია, აქედან 46 ურბანული, და 457 სასოფლო. დედაქალაქს, ერევანს, ასევე თემის სტატუსი აქვს. დამატებით, ერევანი დაყოფილია თორმეტ ნახევრად ავტონომიურ უბნად.

## იხილეთ აგრეთვე
* ISO 3166-2:AM

## რესურსები ინტერნეტში 
* სომხეთის რესპუბლიკის სტატისტიკის ეროვნული სამსახური

## სქოლიო 

კატეგორია:ადმინისტრაციული დაყოფა ქვეყნების მიხედვით
ISO 3166-2:AM

**ISO 3166-2:AM** — სომხეთის ოლქების კოდების კრებული. მათი მიზანია მთელ მსოფლიოში ჩამოაყალიბონ ადგილმდებარეობის სტანდარტული მოკლე აღნიშვნები, რომლებიც გამოიყენება ფუთის იარლიყებზე, კონტეინერებზე და სხვა. ყველგან, სადაც მოკლე ანბანურ-რიცხვობრივი კოდი ეხმარება უფრო მოხერხებულად და გასარკვევად მიუთითონ ადგილმდებარეობა, ვიდრე მისი სრული სახელი.

## კოდები 
## იხილეთ აგრეთვე 
* ISO 3166-2 — ყველა ქვეყნის რეგიონის კოდების სია.
* ISO 3166-1 — ყველა ქვეყნის კოდებისა და ინტერნეტ დომენების სია.

კატეგორია:სომხეთის გეოგრაფია
2:AM
სევანი (ქალაქი)

**სევანი** — ქალაქი (1961-მდე დაბა) სომხეთში. სევანის ტბის ჩრდილო-დასავლეთ სანაპიროზე. სევანის რაიონის ცენტრი. ქალაქში არის რკინიგზის სადგური, საავტომობილო გზების კვანძი. ერევნიდან 63 კილომეტრში. არის შემსრულებელი მექანიზმების, მინის ელექტროსაიზოლაციო, თამბაქოს საფერმენტაციო, და სხვა ქარხნები. ინდუსტრიულ-ტექნოლოგიური ტექნიკუმი.

## დამეგობრებული ქალაქები 
## ლიტერატურა 
*

## რესურსები ინტერნეტში 
* World Gazeteer: Armenia &ndash; World-Gazetteer.com

## სქოლიო 
კატეგორია:სომხეთის ქალაქები
სევანის ტბა

**სევანი**, *გოქჩა*, *გოგჩა* [თურქ. „ლურჯი წყალი“] (), ქართულ წყაროებში **გელაქუნი** — ტბა სომხეთში. უდიდესია კავკასიაში. ფართობი — 1200 კმ². საშუალო სიღრმე — 28,5 მ, მაქსიმალური — 83 მეტრი. 

მდებარეობს ამიერკავკასიის ვულკანურ მთიანეთში, დაახლოებით 1900 მ სიმაღლეზე. ტბას ჩრდილო-დასავლეთით ეკვრის ბამბაკის ქედი, ჩრდილო-აღმოსავლეთით შაჰდაღის ქედი, დასავლეთითა და სამხრეთით გეღამისა და ვარდენისის ქედები. სევანის ტბას უკავია მთათაშორისი ტექტონიკური ქვაბულის ცენტრალური ნაწილი. ორი მოპირისპირე კონცხით იყოფა მცირე სევანად (ჩრდილო-დასავლეთი) და დიდ სევანად (სამხრეთ-აღმოსავლეთი). მცირე სევანში მდებარე კლდოვან კუნძულზე, რომელიც ტბის დონის დაწევის შემდეგ ნახევარკუნძულადაა გადაქცეული, მდებარეობს IX საუკუნის არქიტექტურული ძეგლი — სევანის მონასტერი. სევანის ტბაში ჩადის 28 პატარა მდინარე. გამოდის მდინარე რაზდანი. 

ტბის მთავარი მასაზრდოებელია ზედაპირული ჩამონადენი (727 მლნ. მ³ წელიწადში). წყლის ტემპერატურა ზედაპირზე ივლის-აგვისტოში  17-19 °C, იანვარ-თებერვალში — 1,5-1,8 °C. ძლიერ ყინვიან ზამთარში ტბა მთლიანად იყინება. მდიდარია თევზით. ტბის წყალი და მდინარე რაზდანი გამოყენებულია სევანის ჰიდროელექტროსადგურის კასკადისათვის. გაყვანილია არფა-სევანის გვირები, რითაც მდინარე არფის წყალი შედის სევანში. სევანის ტბის ნაპირზეა სევანი, ბუნებრივი ეროვნული პარკი.

ქართულ წყაროებში მეტწილად ცნობილია როგორც გელაქუნის ტბა, გელაქუნის ზღვა ასევე გოგჩა. მოიხსენიება მხატვრულ ლიტერატურაშიც, მაგ.,ალექსანდრე ჭავჭავაძის ლექსში „გოგჩა". 

## გალერეა 

სურათი:Lake_Sevan.jpg|ხედი მონასტერიდან
სურათი:Blick über den Sewansee.jpg|სევანის ნახევარკუნძულის სანაპირო
სურათი:Sevanavank-both.jpg|სევანავანქის მონასტერი
სურათი:Sevan peninsula.jpg|სევანის ნახევარკუნძული

[750px|thumb|მარცხნივ|ტბის სანაპიროს პანორამა ქალაქ [სევანი (ქალაქი)|სევანთან]]

## რესურსები ინტერნეტში 
* www.sevan.am  ყველაფერი სევანის ტბაზე
* Lake Sevan - Armeniapedia-ს სტატია  ინფორმაცია და  ფოტოები 

## სქოლიო 
კატეგორია:სომხეთის ტბები
კატეგორია:ტბები ანბანის მიხედვით
სევანის მონასტერი

290px|thumb|სევანის მონასტრის ხედიჯაბა ლაბაძის ფოტო
**სევანის მონასტერი** ( – *სევანავანკი*) — არქიტექტურული კომპლექსი სევანის ტბის კუნძულზე (ახლა ნახევარკუნძულია). შემორჩენილია IX საუკუნის სამაფსიდიანი ჯვარ-გუმბათოვანი ეკლესიები: მცირე — კარაპეტის ეკლესია და დიდი — მოციქულთა ეკლესია (874). მოციქულთა ეკლესიის ხის კვეთილი კარი (1176 და 1552) და გავითის კვეთილი სვეტისთავები ინახება სომხეთის ისტორიის მუზეუმში, ერევანში.

Sevanavank-Apostelkirche-04-Muttergotteskirche-2019-gje.jpg|
Sevanavank-Kreuzstein-04-2019-gje.jpg|
Sevanavank-Muttergotteskirche-06-2019-gje.jpg|
Sevanavank-Muttergotteskirche-12-Kreuzstein-2019-gje.jpg|

## ლიტერატურა 
* 

## რესურსები ინტერნეტში 
* ArmeniaInfo entry 
* Armenian Architectural Studies: Sevanavank 
* Armeniapedia.org: Sevanavank
* Sevan Pictures at Armenia Photos.info 
* Armenica.org: Sevanavank 
* FindArmenia.com: Sevanavank Monastic Complex

კატეგორია:სომხეთის მონასტრები
კატეგორია:IX საუკუნის ეკლესიები
ტაშირ-ძორაგეტის სამეფო

მინი|250პქ|სამეფოს რუკა
**ტაშირ-ძორაგეტის სამეფო** () ან *ლორეს სამეფო* () — სომეხ მმართველთა ფეოდალური სახელმწიფო ქვემო ქართლის ტერიტორიაზე. შეიქმნა 978 წელს ამიერკავკასიის ხალხების არაბთა ბატონობის ნაშთების წინააღმდეგ ბრძოლის პირობებში. სამეფოს დამაარსებლის — გურგენის (978—989), იგივე *კორიკეს, კვირიკეს,* სახელის მიხედვით კვირიკიანების სამეფოსაც უწოდებენ.

ეს სომხურ-ქართული სამეფო დასახლებული იყო ქალკედონურ-გრიგორიანული რწმენის მოსახლეობით, სამეფოს კი შირაკის ბაგრატუნთა დინასტიის გვერდითი შტო - კვირიკიანების დინასტია მართავდა. სომხურ საისტორიო წყაროებში აღნიშნული სამეფო „გუგარქის“ სახელით მოიხსენიება. ტაშირ-ძორაგეტის სამეფო განსაკუთრებით გაძლიერდა დავით უმიწაწყლოს მმართველობის ხანაში (989—1048), როდესაც სამეფოს ტერიტორია მნიშვნელოვნად გაფართოვდა თბილისისა და განჯის საამიროთა ხარჯზე და კვირიკიანმა მეფეებმა ცნობილი ქართული ციხესიმაგრე სამშვილდე თავის რეზიდენციად აქციეს, თუმცა 1065 წელს სამშვილდე ბაგრატ IV-მ აიღო და საქართველოს შემოუერთა, ამიტომ სამეფოს პოლიტიკურმა ცენტრმა ლორეში გადაინაცვლა. დავით აღმაშენებელმა თურქ-სელჩუკთაგან გათავისუფლებული ლორე 1122 წელს აიღო და ტაშირ-ძორაგეტი უშუალოდ საქართველოს შემოუერთა (1118—1122) და სომეხ ფეოდალ მმართველთა საგვარეულო გააუქმა. ისტორიულად ქვემო ქართლის ეს მხარე, როგორც საქართველოს განაპირა ნაწილი, სამართავად გადაეცათ სრულიად საქართველოს მხედართმთავრებს — ჯერ ორბელებს, ხოლო 1185 წლიდან — მხარგრძელებს.

## მეფეები
* გურგენი — 978—989 წწ.
* დავით I უმიწაწყლო — 989—1048 წწ.
* კვირიკე II — 1048—1090 წწ.
* დავით II და აბასი (ერთდროულად) — დაახლ. 1090—1145 წწ.

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში
*ლორეს სამეფო
*დიდი საბჭოთა ენციკლოპედია 
**Studies in Caucasian History*, ვლადიმერ მინორსკი

კატეგორია:სომხეთის ისტორია
კატეგორია:საქართველოს სამეფო-სამთავროები
არმენოლოგია

**არმენოლოგია** (უფრო იშვიათად აგრეთვე **არმენისტიკა**) არის (სომხურად **Հայագիտություն**) ინტერდისციპლინური სამეცნიერო დარგი, რომლის კვლევის საგანს წარმოადგენს სომხეთი. არმენოლოგიის მნიშვნელოვანი თემებია სომეხთა ქვეყანასათან დაკავშირებული ყველა საკითხის მეცნიერული შესწავლა-დამუშავება და გაშუქება; ენა, ლიტერატურა, ისტორია, ხელოვნება, სომეხთა კულტურა.

ქართულ არმენოლოგიას დიდი ისტორია აქვს. სომხური ენას და ლიტერატურას, ისევე როგორც სომხეთის ისტორიას საქართველოში თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის დაარსების დღიდან შეისწავლიან. დღესდღეობით კი საქართველოში არა მარტო თსუ, არამედ სხვა, რამდენიმე უმაღლესი სასწავლებელი ამზადებს არმენოლოგთა ახალგაზრდა თაობებს.

## არმენოლოგიის ისტორია 
არმენოლოგიის დარგში სისტემურ მუშაობას საფუძველი ჩაეყარა XVII-XVIII საუკუნეების მიჯნაზე, როდესაც 1679 წელს პარიზში სამეფო (ახლა - ეროვნულ) ბიბლიოთეკასთან შეიქმნა სომხური ხელნაწერების ფონდი, ხოლო ვენეციაში კათოლიკე სომეხმა მხითარ სებასტიელმა (1676-1749) 1701 წელს დააარსა მხითარისტების სახელით ცნობილი კონგრეგაცია (ძმობა), რომელსაც მოგვიანებით ტრიესტისა (1776) და ვენის (1881) ფილიაციები გამოეყო. ასე შეიქმნა ევროპაში არმენოლოგიის სკოლები: ევროპული (პარიზში, ლაიფციგში, ბერლინში და სხვა) და ეროვნული (მხითარისტები). 

მხითარისტებს დიდი ღვაწლი მიუძღვით მეცნიერული არმენოლოგიის ჩამოყალიბებაში. მათი მემკვიდრეობა პირველსავე ეტაპზე მოიცავს თავისი დროისათვის უმნიშვნელოვანეს პუბლიკაციებს: 

# ისტორია (მ. ჩამჩიანი), 
# გეოგრაფია (ღ. ინჭიჭიანი, ღ. ალიშანი), 
# გრამატიკა (მხიტარ სებასტიელი, მ. ჩამჩიანი), 
# ლიტერატურის ისტორია (მ. ზარბჰანალიანი). 

1749-1769 და 1836-1837 წლებში გამოიცა განმარტებითი ლექსიკონები. მხითარისტების მთარგმნელობითმა მოღვაწეობამ ევროპას გააცნო ძველი სომეხი ისტორიკოსების - მოვსეს ხორენაცის, აგათანგელოსის, ეღიშეს და სხვა თხზულებები, VII საუკუნის ანონიმი ავტორის „გეოგრაფია“. მათ მიერ დაარსებული პერიოდული ორგანოები „ბაზმავეპი“ („ანალები“, ვენეცია, 1843-იდან) და „ჰანდეს ამსორია“ („თვიური ჟურნალი“, ვენა, 1886-იდან) ევროპაში მეცნიერული არმენოლოგიის ცენტრებად იქცნენ. 

## იხილეთ აგრეთვე 
* სომხური ენა
* სომხური ანბანი
* მესროპ მაშტოცი
* სომხური ენის ორთოგრაფიული რეფორმა (1922–1924 წწ.)
* ძველსომხური ენა 
* აღმოსავლეთსომხური ენა 
* დასავლეთსომხური ენა

## ლექსიკონები 
* მელიქსეთ-ბეგი, ლეონ: სომხურ-ქართული ლექსიკონი. თბილისი: ნეკერი, 1996.
* ჩინჩალაძე, მ., პოღოსიანი, ვ.: ქართულ-სომხური სასაუბროები ლექსიკონითურთ. თბილისი: ინტელექტი, 1998.
* ქართულ-აზერბაიჯანულ-სომხურ-რუსული სიხშირული ლექსიკონი. თბილისი: უმცირესობათა საკითხების ევრ. ცენტრი: საქ. ჩეხთა სათვისტომო „ზლატა პრაღა“, 2006

## რესურსები ინტერნეტში 
* ზურაბ რატიანი: „წყაროთა ღაღადი ანუ პირიქითა საქართველო“ (ლეონტი მროველის „აქამომდის ქართლოსიანთა ენა სომხური იყო, ...“-ს შესახებ) 
* თბილისის ივანე ჯავახიშვილის სახელობის სახელმწიფო უნივერსიტეტი არმენოლოგიის საბაკალავრო პროგრამა (მოკლე დახასიათება) 
*  Classical Armenian Online (The University of Texas at Austin) 

კატეგორია:ფილოლოგია
*
სოდომი და გომორი

[მინი|250პქ|„სოდომის და გომორის განადგურება“, [ჯონ მარტინი (მხატვარი)|ჯონ მარტინის ნახატი, 1852 წელი]]
**სოდომი** (, *Sədom* — „ცეცხლმოკიდებული“; ) **და გომორი** (, *ʿAmora* — „დატბორილი“; ) — ორი ბიბლიური ქალაქი, რომლებიც ძველი აღთქმის მიხედვით ღმერთმა დასაჯა ქალაქში მაცხოვრებელთა ცოდვებისათვის.

ვარაუდობენ, რომ ეს დაღუპული ქალაქები მკვდარი ზღვის სამხრეთ ნაწილში მდებარეობდა. დღესაც გამოიყენება გამოთქმა „სოდომური ცოდვა“ და აღნიშნავს „გარყვნილებას“, რომელიც ჰომოსექსუალიზმს მოიაზრებს და იმ ცოდვასაც შეიცავს, რის გამოც ასე სასტიკად განრისხდა ღმერთი (დაბადება თავი 19; 2 რჯული 29,23).

## ლიტერატურა
* საბავშვო ბიბლია, გვ. 42, ბიბლიის თარგმნის ინსტიტუტი, 1998 წ.

## რესურსები ინტერნეტში
* სოდომი და გომორი — ბროკჰაუზის ენციკლოპედიური ლექსიკონი

კატეგორია:ბიბლიური ადგილები
ვოროტანი

**ვოროტანი** () — მდინარე სომხეთსა და აზერბაიჯანში. აზერბაიჯანში ეწოდება *ბარგუშადი* (), მდინარე ჰაქერის მარჯვენა შენაკადი. სათავე აქვს ყარაბაღის მთიანეთში. სიგრძე 178 კმ, აუზის ფართობი 5650 კმ². ზოგან ვიწრო და ღრმა კანიონისებრ ხეობაში მიედინება. იკვებება ძირითადად თოვლისა და მიწისქვეშა წყლით.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:სომხეთის მდინარეები
კატეგორია:აზერბაიჯანის მდინარეები
ერევნის ტბა

**ერევნის ტბა** (; ერევნის ზღვა,  ან Երևանյան ծով) — სომხეთში, ქალაქ ერევნის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში შექმნილი ხელოვნური ტბა. შეიქმნა 1963-1966 წლებში მდინარე რაზდანის კალაპოტის გადასაკეტად. სიმაღლე ზღვის დონიდან 908 მეტრი, ფართობი — 650 ათ. მ², საშუალო სიღრმე — 8 მ, მაქსიმალური სიღრმე — 18 მ, მოცულობა — 5 მლნ. მ³. ზამთარში იყინება.

ტბასთან ახლოს გადის ერევანი-ეჩმიაძინის გზა, ასევე ახლოსაა ამერიკის საელჩო. 1976 წლის 16 სექტემბერს ტბაში გადავარდა ტროლეიბუსი, რომელშიც 92 ადამიანი იმყოფებოდა. იქვე მყოფმა შავარშ კარაპეტიანმა მოახერხა 10 მ სიღრმეზე ჩაძირული მანქანიდან 20 ადამიანის გადარჩენა.

## რესურსები ინტერნეტში 
* ტროლეიბუსი და შავარშ კარაპეტიანი

კატეგორია:სომხეთის წყალსაცავები
რაზდანი

**რაზდანი** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* რაზდანი — ქალაქი სომხეთში;
* რაზდანი — მდინარე სომხეთში;
* რაზდანი — სტადიონი ერევანში, სომხეთი.
ერევნის მეტროპოლიტენი

{{მეტრო
 | სახელი = ერევნის მეტროპოლიტენი
 | ლოგო = 150პქ
 | ქვეყანა =   
 | ქალაქი = {}|ერევნის დროშა ერევანი
 | გახსნა = 7 მარტი 1981 წ.
 | სიგრძე = 12.1 კმ.
 | სადგურები = 10
 | ხაზები = 1
 | მგზავრები_დ = 
 | მგზავრები_წ = 
 | ხაზების სქემა = 
}}

**ერევნის კარენ დემირჩიანის სახელობის მეტროპოლიტენი** (სომხ. Կարեն Դեմիրճյանի անվան Երևանի Մետրոպոլիտեն) — მეტროპოლიტენის ხაზთა სისტემა ერევანში, სომხეთი. გაიხსნა 1981 წლის 7 მარტს და მოიცავს 10 სადგურს, რომლებიც ერთ ხაზზეა განლაგებული (ასევე ერთი ცალმხრივი განშტოების „შენგავიტი — ჩარბახი“ ჩათვლით). ლიანდაგების საერთო სიგრძეა 12,1 კმ. გეგმაშია კიდევ 8 სადგურის დამატება. მშენებლობა დაიწყო 1970-იანი წლების ბოლოს, თავდაპირველად მეტროტრამის სახით, შემდეგ კი მეტროპოლიტენად გადაკეთდა.

მეტროპოლიტენის ხაზს ემსახურება ერთადერთი დეპო „შენგავიტი“. ხაზზე გამოყენებულია ორვაგონიანი/სამვაგონიანი მატარებლები (ვაგონის ტიპი 81-717/714 და თბილისში მოდერნიზებული 81-717М/714М).

## სადგურების გახსნის ქრონოლოგია 
* 7 მარტი, 1981: „დრუჟბა“ — „დავიდ სასუნი“ („რესპუბლიკის მოედნისა“ და „მხედართმთავარი ანდრანიკის“ გარეშე)
* დეკემბერი, 1981: "რესპუბლიკის მოედანი
* 11 ივლისი, 1983: „დავიდ სასუნი“ — „ქარხნის“
* 26 დეკემბერი, 1985: „ქარხნის“ — „შენგავიტი“
* 4 იანვარი, 1987: „შენგავიტი“ — „გარეგინ ნჯეს მოედანი“
* 2 დეკემბერი, 1989: „მხედართმთავარი ანდრანიკი“
* 26 დეკემბერი, 1996: „შენგავიტი“ — „ჩარბახი“

## გალერეა 

ფაილი:HanrapetEntrance.JPG|სადგურ *რესპუბლიკის მოედანი*-ს შეასსვლელი
ფაილი:Erevan metro loco.JPG|მატარებელი ჩერდება სადგურ იერიტასარდაკანზე
ფაილი:Rame modernisée Erevan.JPG|ელექტრომოძრავი შემადგენლობის სარემონტო ქარხნის თბილისის ფილიალის მიერ მოდერნიზებული მატარებელი (81-717М)

## იხილეთ აგრეთვე 
* მეტროპოლიტენების სია

## რესურსები ინტერნეტში 
* Yerevan Metro Track Map
* Urbanrail.net
* Metroworld
* Metrosoyuza
* Yeritasardakan Metro 3D model 

კატეგორია:ერევნის მეტროპოლიტენი
კატეგორია:მეტროპოლიტენი
კატეგორია:ერევნის შენობა-ნაგებობები
ქასაღი

**ქასაღი**, (სომხ. Քասաղ), *აპარანჩაი* — მდინარე სომხეთში, მდინარე სევჯურის (არაქსის აუზი) მარცხენა შენაკადი. სიგრძე 89 კმ, აუზის ფართობი 1480 კმ2. სათავე აქვს არაგაწის ჩრდილოეთ კალთაზე. მიედინება არაგაწის აღმოსავლეთ მთისძირის გასწვრივ. იყენებენ სარწყავად. მდინარის ზემოთში არის აპარანის წყალსაცავი. ქასაღის ნაპირზეა ქალაქი აშტარაკი.
## ლიტერატურა 
კატეგორია:სომხეთის მდინარეები
მეწამორი (მრავალმნიშვნელოვანი)

**მეწამორი** შეიძლება აღნიშნავდეს:
*მეწამორი - ქალაქი სომხეთში
*მეწამორი - არქეოლოგიური ძეგლი სომხეთში
*მეწამორი (მდინარე)  - მდინარე სომხეთში (სევჯურის მეორე სახელწოდება)
რაზდანი (მდინარე)

**რაზდანი** () *ზანგა* — მდინარე სომხეთში, მდინარე არაქსის მარცხენა შენაკადი (მტკვრის აუზი). სიგრძე 141 კმ, აუზის ფართობი სევანის ტბის აუზთან ერთად 7310 კმ², საკუთრივ რაზდანისა — 2560 კმ². სათავე აქვს სევანის ტბაში. ზემოთში მთის მდინარეა, ქვემოთ არარატის ვაკეზე მიედინება. ბუნებრივ პირობებში (ჰესების კასკადის შექმნამდე) წყლის საშუალო ხარჯი სათავესთან დაახლოებით 2 მ³/წმ შეადგენდა, შესართავთან ახლოს — 17,9 მ³/წმ. რაზდანზე აგებულია სევანის ჰიდროელექტროსადგურების კასკადი. მდინარეს იყენებენ აგრეთვე სარწყავად. რაზდანის ნაპირზეა ქალაქები: სევანი, რაზდანი, ჩარენცავანი, არზნი, ერევანი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:სომხეთის მდინარეები
მოსკოვის კრემლის ხარების ტაძარი

thumb|ხარების ტაძარი კრემლში
**ხარების ტაძარი** (რუს. Благове́щенский собо́р) — ღვთისმშობლის ხარების სახელობის მართლმადიდებლური ტაძარი მოსკოვის კრემლის ტაძრის მოედანზე. აშენდა 1489 წელს ფსკოვის მოხელეების მიერ ძველი ტაძრის ადგილას და თავდაპირველად სამკუთხა ფორმა ჰქონდა. ტაძარი მძიმედ დაზიანდა 1547 წლის ხანძრისას. 1564 წელს ის აღადგინეს და ორი გუმბათი დაამატეს დასავლეთის მხარეს. 1572 წელს ტაძარს მიაშენეს კარიბჭე, რომელსაც მრისხანეს სახელი დაერქვა.

ნაწილობრივ შემორჩენილია ტაძრის 1508 წლის დროინდელი მოწერილობა. ტაძარში შემონახულია 1405 წელს ანდრია რუბლიოვისა და თეოფანე ბერძენის მიერ შექმნილი ხატები. XVIII საუკუნეში ტაძარი მოსკოვის მმართველთა კარის ეკლესიის ფუნქციას ასრულებდა. ეს ფუნქცია მას ნაწილობრივ შეუნარჩუნდა კარის პეტერბურგში გადატანის შემდეგაც.

კატეგორია:მოსკოვის კრემლი
კატეგორია:რუსეთის ტაძრები
მეწამორი (არქეოლოგია)

**მეწამორი** — არქეოლოგიური ძეგლი მდინარე მეწამორის სათავესთან (სომხეთი). გათხრილია ნამოსახლარის რამდენიმე ფენა: ადრინდელი ბრინჯაოს ხანის (ძვ. წ. III ათასწლეული), შუა ბრინჯაოს ხანის (ძვ. წ. XX-XIV სს.), გვიანდელი ბრინჯაოს (ძვ. წ. XIV-XI სს.), წინა ურარტული ხანის (ძვ. წ. X-VIII სს.), ურარტული ხანის ანუ „სადნობარების“ ფენა (ძვ. წ. VIII-VII სს.). მათში აღმოჩენილია მრავალნაირი თიხის ჭურჭელი, შრომის იარაღი და სხვა. მეწამორში ცხოვრება განახლებულა IX-XIII საუკუნეების შუალედში. ნამოსახლარის აღმოსავლეთით  1 კმ-ზე აღმოჩენილია ძვ. წ. II ათასწლეულის დასაწყისი - ძვ. წ. VII საუკუნე სამაროვანი. გათხრილია აგრეთვე სამლოცველთა კომპლექსი (ძვ. წ. II ათასწლეულის დასასრული - ძვ. წ. I ათასწლეული დასაწყისი), სადაც ნაპოცნია საკულტო დანიშნულების სიმბოლურგამოსახულებიანი თიხის ჭურჭელი და მრავალი სხვა ნივთი.
## ლიტერატურა
* *გოგაძე ე.*, ქსე, ტ. 6, გვ. 651, თბ.,  1983

კატეგორია:სომხეთის არქეოლოგიური ძეგლები
კატეგორია:მუზეუმები ანბანის მიხედვით
მისაქ მეწარენცი

**მისაქ მეწარენცი**  (ნამდვილი გვარი* მეწატურიანი*) (დ. 19 იანვარი, 1886, სოფ. ბინკიანი,  ხარბერდის ვილაიეთი, თურქეთი    — გ. 5 ივლისი [ძვ. სტ. 22 ივნისი], 1908, კონსტანტინოპოლი) — სომეხი პოეტი. ლექსების წერა 1901-იდან დაიწყო. 1903-დან ნაწარმოებებს ბეჭდავდა პერიოდულ პრესაში. 1907 წელს გამოვიდა მისი პირველი წიგნები „ცისარტყელა“, „ახალი სიმღერები“. ავტორია ლიტერატურული წერილებისა. მისაქ მეწარენცის პოეზიის მთავარი თემებია პატრიოტიზმი, ბუნება, მიჯნურობა, სოფელი; საგრძნობია პესიმიზმი და მისტიკა. მის შემოქმედებაზე გავლენა მოახდინა ფრანგულმა სიმბოლიზმა.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:სომეხი პოეტები
კატეგორია:დაბადებული  1886
კატეგორია:გარდაცვლილი 1908
კატეგორია:მწერლები ანბანის მიხედვით
აღსთაფა (მდინარე)

**აღსთაფა**, *აღსტევი*, (, ) — მდინარე სომხეთსა და აზერბაიჯანში, მტკვრის მარჯვენა შენაკადი. სიგრძე 121 კმ, აუზის ფართობი 2500 კმ². სათავე აქვს პამბაკის ქედის კალთებზე, ზემოთში მიედინება ტყიან ვიწრო ხეობაში, რომელიც ქალაქ დილიჯანთან რამდენადმე ფართოვდება, ქვემოთ უფრო ვრცელ ხეობაში გამოდის. იყენებენ სარწყავად.

აღსთაფა ჩამოუდის ქალაქებს ყაზახს, დილიჯანსა და იჯევანს.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:სომხეთის მდინარეები
კატეგორია:აზერბაიჯანის მდინარეები
კატეგორია:მტკვრის შენაკადები
არფა (მდინარე)

**არფა**, *აღმოსავლეთი არფაჩაი* (აზერბ. Arpaçay; სომხ. Արփա) — მთის მდინარე სომხეთსა და ნახჭევანში (აზერბაიჯანი), მდინარე არაქსის მარცხენა შენაკადი. სიგრძე — 126 კმ, აუზის ფართობი — 2630 კმ². სათავე აქვს ზანგეზურის ქედზე. შუაწელში მიედინება მთათაშუა ქვაბულში. იყენებენ სარწყავად, რის გამოც ზაფხულობით ვერ აღწევს მდინარე არაქსამდე. მდინარის ზემო დინებაშია კურორტი ჯერმუკი. შენდება გვირაბი (48,6 კმ), რომლითაც არფა სევანის ტბაში ჩავა. საზრდოობს მდნარი თოვლითა და წვიმის წყლით. მდინარეზე არის ჰესი და წყალსაცავი.

## სქოლიო
კატეგორია:სომხეთის მდინარეები
ნარ-დოსი

**ნარ-დოსი** (, ნამდვილი სახელი და გვარი *მიქაელ ზაქარიას ძე ჰოვანისიანი* (); დ. 13 მარტი  [ ძვ. სტ.  1 მარტი ], 1867, თბილისი — გ.  13 ივლისი, 1933, იქვე) — სომეხი მწერალი. სომხეთისა და საქართველოს სახალხო მწერალი (1927).

სწავლობდა ავლაბრის სამრევლო სკოლაში, ხონის საოსტატო სემინარიაში. თბილისის სახელოსნო სასწავლებელში, მაგრამ უსახსრობის გამო არც ერთი მათგანი არ დაუმთავრებია. ბოლოს რედაქციებში დაიწყო მუშაობა. ნარ-დოსის მოთხრობების კრებულში „ჩვენი უბანი“ (1888-1894) დახატულია თბილისის ღარიბი მოსახლეობის ცხოვრების სურათები. აქვს რომანები „ანა საროიანი“ (1888), „მოკლული მტრედი“ (1898), „სიკვდილი“ (1868, გამოქვეყნდა 1912), „ახალი ადამიანი“ (1928, ცალკე გამოიცა 1935).

## ლიტერატურა
**შილაკაძე ი., ჯანგიძე ვ.,* სომხური და აზერბაიჯანული ლიტერატურის ქრესტომათია, თბ., 1968;

## სქოლიო
კატეგორია:სომეხი მწერლები
კატეგორია:დაბადებული  1867
კატეგორია:გარდაცვლილი 1933
კატეგორია:მწერლები ანბანის მიხედვით
ბაზუმის ქედი

**ბაზუმის ქედი** () — ქედი მცირე კავკასიონზე, სომხეთში. სიგრძე დაახლოებით 70 კმ, მაქსიმალური სიმაღლე 3016 მ (მწვერვალი ხალაბი). აგებულია ვულკანოგენურ-დანალექი ქანებითა და გრანიტის ინტრუზივებით. კალთებზე მდელოიანი სტეპებია, თხემურ ნაწილში — სუბალპური და ალპური მდელოები. ბამბაკის ხეობაში ფართოფოთლოვანი ტყეებია.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:სომხეთის ქედები
ლიტლ-როკი

**ლიტლ-როკი** () — ქალაქი აშშ-ის სამხრეთში, არკანზასის შტატის დედაქალაქი და უდიდესი ქალაქი. 2007 წლის მონაცემებით ლიტლ-როკში 187,452 ადამიანი ცხოვრობს.

## დაძმობილებული ქალაქები 
ლიტლ-როკის დაძმობილებული ქალაქები არიან:

*  კაოსიუნგი 
*  ჰანამი 
*  ჩანჩუნი 
*  რაგუზა 
*  მონსი
*  იდალგო

კატეგორია:აშშ-ის შტატების დედაქალაქები
კატეგორია:არკანზასი
არარატი

**არარატი** ( *არარატ*, , , ‎) — ვულკანური მასივი მდინარე არაქსის შუაწელში (მარჯვენა ნაპირზე), თურქეთში, სომხეთის საზღვრის მახლობლად. შედგება ორი ჩამქრალი ვულკანური კონუსისაგან: დიდი არარატისა (სომხური სახელწოდება — *მასის*, თურქული — *ბუიუქ-აღრი-დაღ*), სიმაღლე 5165 მ და მცირე არარატისაგან (სომხ. *სის*), სიმაღლე 3925 მ. კონუსები გაყოფილია სარდარბულაკის უნაგირით. ორივე არარატის ძირის გარშემოწერილობაა 130 კმ. აგებულია კაინოზოური ბაზალტებით. დიდი არარატი 4250 მ-ს ზევით დაფარულია მუდმივი თოვლით. აქვს 30-მდე მყინვარი (უდიდესია წმ. იაკობის მყინვარი, სიგრძე 2 კმ). ფერდობები უდაბურია. ბიბლიის მიხედვით არარატის მთაზე გაჩერდა ნოეს კიდობანი.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თურქეთის ვულკანები
ვარდენისის ქედი

**ვარდენისის ქედი** () — ქედი სამხრეთ კავკასიის ვულკანურ მთიანეთში, სომხეთში. სამხრეთიდან ეკვრის სევანის ტბას. სიგრძე დაახლოებით 60 კმ, სიმაღლე 3522 მ-მდე (მთა ვარდენისი). უმთავრესად აგებულია ბაზალტებითა და ანდეზიტებით. კალთებზე მთის ქსეროფიტული სტეპია, ზემოთ — ალპური მდელო.

## ლიტერატურა
კატეგორია:სომხეთის ქედები
აიოძორის ქედი

**აიოძორის ქედი**, **დარალაგიოზი** ( ) — ქედი სომხეთის მთიანეთის სამხრეთ ნაწილში (სომხეთი და აზერბაიჯანი). აღმოსავლეთიდან აკრავს ზანგეზურის ქედი. სიგრძე 70 კმ, სიმაღლე 3120 მ-მდე (მწვერვალი გოგი). აგებულია დანალექი და ვულკანოგენური ქანებით. ჭარბობს მთა-სტეპისა და მთა-მდელოს ლანდშაფტი.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:სომხეთის ქედები
კატეგორია:აზერბაიჯანის ქედები
აბრაჰამ I ალბათანეცი

**აბრაჰამ ალბათანეცი**, *აბრაჰამ აღბათანეცი*, *ალბათანელი* () — სომხეთის კათალიკოსი 607-615 წლებში. წარმოშობით ვასპურაკანის რშტუნთა გავარის (პროვინციის) სოფელ ალბათანქიდან იყო; კათალიკოსობამდე ამავე გავარის ეპისკოპოსი. სომხეთის გაქალკედონიტებულ საეპისკოპოსოთა უმრავლესობა მის დროს (607) ირანის შემწეობით დვინის საპატრიარქო საყდარს დაემორჩილა და ერთიანი საკათალიკოსო აღდგა. აბრაჰამ ალბათანეცი აქტიური მონაწილე იყო ქართლისა და სომხეთის ეკლესიების დოგმატური კამათისა და საეკლესიო განხეთქილებისა (607-610). „ეპისტოლეთა წიგნმა“ შემოგვინახა მისი სამი ეპისტოლე კირიონ ქართლის კათოლიკოსისადმი და ერთი ენციკლიკა თავის სამწყსოსადმი, რომელიც „საყოველთაო ეპისტოლის“ სახელითაა ცნობილი. ამ ენციკლიკით მან ურთიერთობა გაწყვიტა ქართლისა და ალბანეთის ეკლესიებთან. აბრაჰამ ალბათანეცს მიაწერენ კიდევ ორ, დოგმატური ხასიათის თხზულებას.

## ლიტერატურა 
* *Джавахов И. А.,* История церковного разрыва между Грузией и Арменией в начале VII века, «Известия Академии наук», 1908, VI серия, №　5;

კატეგორია:სომეხი სასულიერო მოღვაწეები
კატეგორია:სომხეთის კათოლიკოსები
გეღამის ქედი

**გეღამის ქედი** (**აღმაღანის ქედი**; ) — ქედი სამხრეთ კავკასიის ვულკანურ მთიანეთში, სომხეთში, სევანის ტბის დასავლეთით. სიმაღლე 3597 მ-მდე (მთა აჟდააკი). აგებულია ტუფებით და ლავებით. ქედზეა ჩამქრალი ვულკანები. კალთები შემოსილია მაღალმთის მდელოებით. არის საზაფხულო საძოვრები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:სომხეთის ქედები
მეწამორის ატომური ელექტროსადგური

მინი|300პქ|მეწამორის ელექტროსადგური
**სომხეთის აეს** ან **მეწამორის ატომური ელექტროსადგური** () — მდებარეობს ქალაქ მეწამორთან, სომხეთი, ერევნიდან დაახ. 30 კმ-ში. ელექტროსადგური აშენდა 1970-იან წლებში და შედგება ორი ენერგობლოკისგან ВВЭР-440 ტიპის რეაქტორებით. ერთი ბლოკის სითბური წარმადობა შეადგენს 1375 მბტ-ს, ელექტრული კი — 440 მბტ-ს. იმ პერიოდში გამოყენებული ტექნოლოგია უკვე აღარ შეესაბამება თანამედროვე სტანდარტებს.

ელექტროსადგური აწარმოებს სომხეთის ელექტროენერგიის დაახ. 40%-ს. 1988 წელს მომხდარი მიწისძვრის გამო ის დროებით დაიხურა, თუმცა თურქეთისა და აზერბაიჯანის ბლოკადის გამო, რომელმაც ქვეყანაში ენერგიის უკმარისობა გამოიწვია, სომხეთის მთავრობამ 1993 წელს ელექტროსადგურის ერთი რეაქტორი ისევ აამუშავა. მეორე რეაქტორი ექსპლუატაციაში გაუშვეს 1995 წლის 26 ოქტომბერს. არსებული რესურსებით ატომურ ელექტროსადგურს შეუძლია 2016 წლამდე იმუშაოს.

სადგურს მართავს რუსული კომპანია ИНТЕР РАО ЕЭС, РАО ЕЭС-სა და როსენერგოატომის ერთობლივი შვილობილი საწარმო 2003 წლიდან, ხუთწლიანი შეთანხმებით, სომხეთის დავალიანების დაფარვაში დახმარების მიზნით.

სომხეთში მიმდინარეობდა მოლაპარაკება ახალი ატომური ელექტროსადგურის მშენებლობაზე 1000 ან 1200 მვ სიმძლავრით, რომლის მშენებლობა $5,2 - 7,2 მილიარდი უნდა დამჯდარიყო. ახალი ატომური ელექტროსადგურის მშენებლობა უნდა დაწყებულიყო 2011 წელს და მწყობრში ჩამდგარიყო 2017 წლისთვის, თუმცა რიგი პრობლემების გამო პროექტი რამდენიმეჯერ გადაიდო. ახალი ატამური ელექტროსადგურის მშენებლობა ჯერაც არ დაწყებულა, მის ნაცვლად სომხეთის მთავრობამ რუსეთის ხელისუფლების ფინანსური და ტექნოლოგიური დახმარებით გადაწყვიტა მეწამორის არსებული ელექტროსადგურის ექსპლუატაციის გახარგრძლივება ჯერ 2026 წლამდე და შემდგომი გადაწყვეტილებით კი - 2036 წლამდე. ეს გადაწყვეტილება მთავრობამ მიიღო ქვეყანაში ენერგოკრიზისის თავიდან ასაცილებლად, იმის საფუძველზე, რომ არსებული რეაქტორი რუსეთის ტექნოლოგიური დახმარების შემდგომ უფრო გამძლე და უსაფრთხოა. 

## რესურსები ინტერნეტში 
* სომხეთის ატომური ელექტროსადგურის ოფიციალური საიტი 

კატეგორია:სომხეთის ატომური ელექტროსადგურები
პროსეკო

thumb|ბოთლი პროსეკო დი კონეგლიანო სპუმანტეს ექსტრა მშრალი ღვინო
**პროსეკო** (იტალ. Prosecco) — იტალიური ღვინო, როგორც წესი, მშრალი შუშხუნა, დამზადებული ამავე სახელწოდების თეთრი ჯიშის ყურძნის რამდენიმე სახეობისგან. ყურძენი ძირითადად იზრდება იტალიის ვენეტოს რეგიონში, ტრადიციულად კონეგლიანოსა და ვალდობიადენეს  არემარეში, ტრევიზოს ჩრდილოეთ ფერდობებზე.

ღვინო ცნობილია, როგორც კოქტეილი "ბელინის" მთავარი ინგრედიენტი და ბოლო დროს სულ უფრო პოპულარული ხდება, როგორც შამპანურის ნაკლებად ძვირი ალტერნატივა. ის ასევე ცნობილია სახელებით გერა, გლერა, გრაპოლო სპარგოლო, პროსეკო ბალბი, პროსეცო ბიანკო, პროსეცო ტონდო, სკიორინა ან სერპრინა.

## რესურსები ინტერნეტში
* Consorzio di Tutela del Prosecco di Conegliano Valdobbiadene DOCG    
* Consorzio di Tutela del Prosecco DOC     

## სქოლიო
კატეგორია:შუშხუნა ღვინოები
კატეგორია:იტალიური ღვინოები