თედო სახოკია

**თედო ტიმოთეს ძე სახოკია** (დ. 15 მარტი, 1868, ხეთა, ახლანდელი ხობის მუნიციპალიტეტი — გ. 17 თებერვალი, 1956, თბილისი) — ქართველი ეთნოგრაფი, ლექსიკოლოგი, ფოლკლორისტი, მთარგმნელი, პუბლიცისტი და პედაგოგი, რეიმსის აკადემიის წევრ-კორესპონდენტი (1902) და პარიზის ანთროპოლოგიური საზოგადოების უცხოელი წევრ-კორესპონდენტი (1904).

სწავლობდა თბილისის სასულიერო სემინარიაში, საიდანაც არალეგალური საქმიანობის გამო გარიცხეს. უმაღლესი განათლება პარიზში, ჟენევასა და ბრიუსელში მიიღო. იყო საქართველოს თავისუფლების ლიგის წევრი. ხელმძღვანელობდა „ქართული პარტიის“ სახელით ცნობილ პოლიტიკურ მოძრაობას. 1903-1905 წლებში იყო გაზეთ „საქართველოს“ თანარედაქტორი. 

1905 წელს თედო სახოკია საქართველოში იარაღის არალეგალურად შემოტანის გამო დააპატიმრეს. 1908 წელს ციმბირში გადაასახლეს, საიდანაც ევროპაში გაიქცა და 1916 წლამდე ემიგრაციაში იმყოფებოდა ბელგიაში, საფრანგეთსა და ინგლისში. საქართველოში დაბრუნების შემდეგ კიდევ უფრო აქტიურად ჩაება სამეცნიერო და საზოგადოებრივ საქმიანობაში, განსაკუთრებით, საქართველოს ეკლესიის ავტოკეფალიის აღდგენის საქმეში.

თედო სახოკია პირველი იყო ქართველ მოღვაწეთა შორის, რომელმაც სპეციალური განათლება მიიღო ეთნოგრაფიის დარგში. მას ეკუთვნის ცნობილი ნაშრომები: „მოგზაურობანი“, „ეთნოგრაფიული ნაწერები“ და „ქართული ხატოვანი სიტყვა-თქმანი“. მისი ეთნოგრაფიული ნარკვევები იბეჭდებოდა ქართულ, ინგლისურ, რუსულ, იტალიურ და ფრანგულ ენებზე.

აქტიურად თანამშრომლობდა ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელ საზოგადოებასთან. რეგულარულად აქვეყნებდა მასალებს ქართულ და უცხოურ ჟურნალ-გაზეთებში: „ცნობის ფურცელი“, „მოამბე“, „დროება“, „სახალხო გაზეთი“, „Кавказ" და სხვ.

თედო სახოკია ეწეოდა მთარგმნელობით საქმიანობასაც. მან იტალიურიდან თარგმნა ჯოვანი ბოკაჩოს „დეკამერონი“ და ჯუზეპე გარიბალდის „კლელია“, ფრანგულიდან - ვოლტერის, გი დე მოპასანის, ემილ ზოლას, ალფონს დოდეს, ფრანსუა კოპეს, ანრი ბარბიუსისა და ოქტავ მირბოს ნაწარმოებები, რუსულიდან - კორნელი ბოროზდინის „სამეგრელო“ და „ბატონყმობა სამეგრელოში“, ივანე ვაზოვის „დამონებულნი“ და ა.შ.

## ოჯახი
thumb|left|180px|თედო სახოკიას მამა, ტიმოთე სახოკია 1886 წელს
თედო სახოკიას თქმით, მათი გვარის შორეული წინაპარი რაჭველი გამყრელიძე იყო, რომელიც მკვლელობის გამო ლეჩხუმში გადავიდა საცხოვრებლად. მისი ვაჟებიც მოურავ ჩიქოვანის მკვლელობის გამო იძულებული გახდნენ სამეგრელოში გაქცეულიყვნენ. ორი ძმა სოფელ შხეფში დასახლდა და გვარად სახოკია მიიღო, ორმა კი ― გახოკია.

თედო სახოკიას პაპის მამა დადიანის კარის მღვდელი იყო. სახოკიებს დიდმარხვაში ბატონისა და სასახლეში მომარხულეთათვის ჭინჭრის კრეფა ევალდებოდათ, რის გამოც მათ „მეჭინჭრე“ სახოკიებს ეძახდნენ. პაპა (მამის მხრიდან) მარკოზ სახოკია ოქრომჭედელი იყო და მისი ოჯახი შეძლებულ ოჯახად ითვლებოდა. თედო სახოკიას მამა ტიმოთე (1832-1887) წარმოშობით სოფელ შხეფიდან იყო და ხეთის წმინდა გიორგის ტაძრის მღვდლად მსახურობდა. დედა ელისაბედი იმავე ტაძრის მღვდელმსახურის, დავით კუკავას ქალიშვილი იყო.

1872 წელს თედო სახოკია ხეთაში დაბრუნდა, თუმცა მალე ოჯახი სოხუმში გადასახლდა. 1874 წელს თედო სახოკიას დედა გარდაეცვალა. 41 წლის ტიმოთე სახოკიას 4 ქალიშვილი და 2 ვაჟი დარჩა. 

### სასულიერო სასწავლებელი და სემინარია
thumb|right|180px|თედო სახოკია 1884 წელს
მარტვილის სასულიერო სასწავლებელში მისაღებად ქართული წერა-კითხვის ცოდნა უცილებელი იყო, ამიტომაც ტიმოთე სახოკიამ ვაჟი მღვდელ შიო იოსავას მიაბარა, რომელთანაც თედომ თითქმის ერთი წელი იცხოვრა, მაგრამ ქართული წერა-კითხვა მაინც ვერ ისწავლა. 1877 წელს იგი მარტვილის სასულიერო სასწავლებელში მიაბარეს, მაგრამ ქართული წერა-კითხვის არცოდნის გამო პირველ მოსამზადებელში დასვეს. თედო სახოკია გლეხ ივანე ოდიშარიას სახლში დაბინავდა, სადაც უკვე ცხოვრობდნენ ბესარიონ და გიორგი ხელაიები. თედოს ქართულად წერა-კითხვა სწორედ ბესარიონმა (შემდეგში საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი ამბროსი ხელაია) ასწავლა.

თედო სახოკიამ მარტვილის სასულიერო სასწავლებელი 1884 წელს დაასრულა. მცირეწლოვანების გამო ქუთაისის კლასიკური გიმნაზიის მეორე კლასში ვერ ჩაირიცხა. სამაგიეროდ, სასულიერო სასწავლებლის პირველი ხარისხით დამთავრების გამო, თედო სახოკია იმავე წელს თბილისის სასულიერო სემინარიის პირველ კლასში გამოცდების გარეშე მიიღეს.ამ ხანებში ფრანგულად დაიბეჭდა თედო სახოკიას „ქართული ანდაზები“, რომელშიც შოთა რუსთაველის აფორიზმებიც იყო შესული. 1902 წელს იგი რეიმსის აკადემიის წევრ-კორესპონდენტად აირჩიეს. მომდევნო წლის 16 აპრილს კი პარიზის ანთოპოლოგიური საზოგადოების სხდომაზე მოხსენება „ყვავილ-ბატონები საქართველოში: ერთი ფურცელი ხალხური მედიცინიდან“ წაიკითხა. 1904 წლის ერთ-ერთ სხდომაზე იგი ამ საზოგადოების უცხოელ წევრ-კორესპონდენტად აირჩიეს.

## 1890-1900-იანი წლები
thumb|right|180px|თედო სახოკია 1891 წელს
1890-1894 წლებში თედო სახოკია საარსებო სახსრების საშოვნელად სხვადასხვა საქმიანობას ეწეოდა: მუშაობდა მეტყევედ (ბორჯომში), „წიგნის გამომცემელ ქართველთა ამხანაგობაში“, ნიკოლოზ ღოღობერიძის მრეწველობაში უცხოეთთან კორესპონდენტად (ზესტაფონში). 1894 წელს მან ე.წ. „ფილოქსერიის დასში“ დაიწყო მუშაობა. ამ პერიოდში თედო სახოკია ძირითადად დასავლეთ საქართველოს სოფლებში არსებული მდგომარეობის შესწავლით იყო დაკავებული და დასთან ერთად გლეხებში ვაზის დაავადების წინააღმდეგ საბრძოლველად ცოდნის დონის ამაღლებისთვის იბრძოდა.

1895-1897 წლებში თედო სახოკია თბილისში გადავიდა, სადაც „წიგნების გამომცემელ ქართველთა ამხანაგობის“ საგამომცემლო საქმიანობაში ჩაება. ამ პერიოდში დაიბეჭდა მისი წიგნები: „აკაკის ნაკვესები“ (1895), „რუსულ-ქართული ლექსიკონი“ (1897) და ჰანს ქრისტიან ანდერსენის „გედების“ თარგმანი (1897).

## პოლიტიკური მოღვაწეობა
### საქართველოს თავისუფლების ლიგა
1892 წელს ვარშავის უნივერსიტეტის ქართველმა სტუდენტებმა საიდუმლო ორგანიზაცია ჩამოაყალიბეს, რომელშიც სხვა უმაღლესი სასწავლებლების ქართველი სტუდენტებიც გაერთიანდნენ. ორგანიზაციას „საქართველოს თავისუფლების ლიგა“ ეწოდა და თედო სახოკია მის საქმიანობაში 1892 წელს ჩაერთო. ორგანიზაციის პოპულარიზაციისა და ახალი წევრების მოზიდვის მიზნით თედო სახოკიას საიდუმლო მიმოწერა ჰქონდა შიო არაგვისპირელთან, ვახტანგ ღამბაშიძესთან და სხვებთან.

რუსეთის მთავრობის ჟანდარმერიას ორგანიზაციის წევრთა მიმოწერა ჩაუვარდა ხელში. 1894 წლის 20 სექტემბერს თედო სახოკია შიო დედაბრიშვილთან მიმოწერისა და „საქართველოს თავისუფლების ლიგასთან“ თანამშრომლობის გამო დააპატიმრეს და მეორე დღეს ქუთაისის ციხეში გადაიყვანეს. იგი ციხიდან სამი თვის შემდეგ გაათავისუფლეს, თუმცა პოლიცია და ჟანდარმერია კვლავ მეთვალყურეობდა.

### „ქართული პარტია“
thumb|left|200px|თედო სახოკია 1893 წელს
1898 წელს თედო სახოკია სოხუმში გადავიდა. აფხაზეთში იგი სათავეში ჩაუდგა „ქართული პარტიის“ სახელით ცნობილ პოლიტიკურ მოძრაობას და ანთიმოზ ჯუღელთან, ივანე გეგიასთან, გრიგოლ კანდელაკთან და სხვებთან ერთად რუსიფიკატორული პოლიტიკის წინააღმდეგ ბრძოლაში აქტიურად ჩაერთო. თედო სახოკიას გვერდით იბრძოდნენ სპირიდონ ნორაკიძე, ივანე ბურჭულაძე, ივანე გეგია და ფარნა დავითაია. პარტიის საქმიანობაში მონაწილეობდნენ სასულიერო პირებიც: დეკანოზი დავით მაჭავარიანი და მღვდლები: აქვსენტი სახოკია და ივანე ჩხენკელი. თედო სახოკიას „ქართული პარტიის“ წევრები იყვნენ საქართველოს მომავალი კათოლიკოს-პატრიარქებიც: კირიონ II, ლეონიდე და ამბროსი.

თედო სახოკია და მისი ჯგუფის წევრები ძირითადად მიწერ-მოწერით უკავშირდებოდნენ ერთმანეთს. ამ მიმოწერას კოორდინაციას თედო სახოკია უწევდა. მალე რუსეთის იმპერიის წარმომადგენლებმა „ქართული პარტიისა“ და თედო სახოკიას საქმიანობის შესწავლა დაიწყეს. საბრალდებო დოკუმენტის შედგენას მათ ოთხი წელი მოანდომეს. თედო სახოკიამ მეგობრების წყალობით საზღვარგარეთ გამგზავრება მოახერხა, რის შემდეგაც ორგანიზაციის საქმიანობა შენელდა, თუმცა 1903 წელს მისი დაბრუნების შემდეგ შეხვედრები განახლდა. მეფის ადმინისტრაციამ თედო სახოკიას ხუთი წლით დაპატიმრება და ციმბირში გადასახლება გადაწყვიტა, მაგრამ მან თავს უშველა: ჯერ ნოვოროსიისკში ჩავიდა, სადაც საზღვარგარეთის პასპორტი იშოვა და პარიზში დაბრუნდა.

1905 წელს საფრანგეთში მყოფმა სოციალისტ-ფედერალისტური პარტიის ერთ-ერთმა ხელმძღვანელმა, გიორგი დეკანოზიშვილმა თედო სახოკიას შავიზღვისპირეთის სხვადასხვა პუნქტში საზღვარგარეთიდან უკანონოდ შემოტანილი იარაღის მიღება და ხალხის დახვედრა დაავალა. საქართველოში დაბრუნებისთანავე თედო სახოკია პარტიის ფოთის კომიტეტის თავმჯდომარეს მიხეილ ესაკიას დუკავშირდა და კომიტეტები ბათუმსა და სოხუმშიც დააარსეს. თედო სახოკია და ალექსანდრე ჯაბადარი ბათუმში მყოფ დავით კლდიაშვილს შეხვდნენ, თუმცა მისგან მნიშვნელოვანი დახმარება ვერ მიიღეს. იმავე წელს ნიდერლანდურ გემ „სირიუსით“ შვეიცარიაში ნაყიდი იარაღი შემოიტანეს, რომელთა ნაწილი მოსახლეობას დაურიგეს, ნაწილი მთავრობამ ჩაიგდო ხელში, ნაწილი კი ზღვაში გადაყარეს.

1910 წელს თედო სახოკია, როგორც ჭიათურის შავი ქვის ერთ-ერთი მრეწველის წარმომადგენელი, ინგლისში ჩავიდა, სადაც ერთი წელი იცხოვრა. აქ იგი ოლივერ უორდროპს შეხვდა, რომელთანაც ბრიუსელში დაბრუნების შემდეგაც 4-5 წლის მანძილზე მიმოწერა ჰქონდა. 1916 წელს თედო სახოკიამ რუსეთის საიმპერატორო კარისგან საქართველოში დაბრუნების ნებართვა მიიღო და სამშობლოში დაბრუნდა.

1927 წელს ანრი ბარიუსმა საქართველოს სსრ-ში იმოგზაურა. ამ დროს თედო სახოკია მეტეხის ციხეში იმყოფებოდა, ვვისმა მეგობრებმაც ფრანგ მწერალს მისი რომანის „ცეცხლი“ ქართული თარგმანი გადასცეს და მთარგმნელის ციხიდან გათავისუფლებაში დახმარება სთხოვეს. თედო სახოკიასა და მის ქალიშვილს შორის მიმოწერიდან ირკვევა, რომ იგი ციხეში 1927 წლის 20 სექტემბრიდან 13 ოქტომბრამდე იმყოფებოდა. 1934 წელს საქართველოს საპატრიარქოს სამოციქულო ეკლესიის VII საეკლესიო კრების გადაწყვეტილებით, საკათალიკოსო საბჭოს ნაცვლად წმინდა სინოდი შეიქმნა, რაც იმას ნიშნავდა, რომ მასში საერო პირთა ყოფნა შეიზღუდა. ეს შეზღუდვა შეეხო თედო სახოკიასაც. ამ პერიოდში ქართული ანდაზებისა და სალექსიკონო მასალების, საისტორიო, ეთნოგრაფიული მასალების კვლევა, ხალხური წეს-ჩვეულებების შეგროვება და გამოქვეყნება დაიწყო. ქართლში ყოფნისას გაიცნო ნიკო ლომოური, ვაჟა-ფშაველა და ბაჩანა, ანასტასია ერისთავი-ხოშტარია, ნიკოლოზ ჯანაშია და ა.შ. 1911 წელს „სახალხო გაზეთში“ დაიბეჭდა მისი ფელეტონების სერია „ქართული ენა (თანამედროვეთა ლაპარაკი და წერა)“, რომელში წამოჭრილი საკითხები დღემდე აქტუალურია.

ემიგრაციიდან საქართველოში დაბრუნების შემდეგ თედო სახოკია თავდაპირველად თბილისის სასულიერო სემინარიაში ფრანგულ ენას ასწავლიდა, ხოლო შემდეგ VII გიმნაზიაში ქართულ და ფრანგულ ენებს. თედო სახოკიამ 1923 წლის 2 ოქტომბერს საკუთარი ნებით მასწავლებლობას თავი დაანება. გურიასა და აჭარაში იმოგზაურა, რომელთა აღწერაც 1897-1898 და 1901 წლებში „მოამბესა“ და „ცნობის ფურცელში“ იბეჭდებოდა. თედო სახოკიას მიერ წლების მანძილზე გამოქვეყნებული ეთნოგრაფიული და ფოლკლორული ნარკვევები 1950 წელს ცალკე წიგნად გამოიცა სახელწოდებით, „მოგზაურობანი: გურია, აჭარა, სამურზაყანო, აფხაზეთი“.
 
1898 წელს თედო სახოკიამ რაჭაში იმოგზაურა, თუმცა ჩანაწერების რვეული დაკარგა და აღდგენა ვეღარ მოახერხა. 1899 წელს მან აფხაზეთში იმოგზაურა. მეგობრისთვის მიბარებული ჩანაწერები 1916 წელს დაიკარგა, თუმცა 1936 წელს ავტორმა იგი საქართველოს მუზეუმში აღმოაჩინა. „საქორწინო ჩვეულებანი სამეგრელოში“ ამ თემაზე დაწერილ ნაშრომთა შორის ერთ-ერთი პირველი მეცნიერული გამოკვლევაა ქართულ ეთნოგრაფიაში. მასში თედო სახოკია საქორწილო აკრძალვებისა და შეზღუდვების, დანიშვნის სხვადასხვა ფორმისა და საქორწილო რიტუალების შესახებ საუბრობს. თედო სახოკიას სხვა ნაშრომებში რელიგიისა და მითოლოგიის საკითხები აქვს განხილული: „ახალი წელი ანუ კალანდა სამეგრელოში“, „სამეგრელოს მითოლოგიიდან“, „მიცვალებულის კულტი სამეგრელოში“, „წმინდა გიორგის კულტი და ღვთის სამართალი“ და სხვ., რითიც დიდი წვლილი შეიტანა საქართველოს კულტურის კვლევის სფეროში. 1936 წელს თედო სახოკიამ ნაშრომის მასალების ანბანზე დალაგება, სიტყვებისა და ფრაზების ახსნა-განმარტებებისა და წარმოშობის ისტორიის სისტემატიზაცია დაიწყო. ნაშრომი 7000-ზე მეტ ლექსიკურ ერთეულს მოიცავს. დასრულების შემდეგ წიგნი საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის მარის სახელობის ისტორიისა და ენის ინსტიტუტს ჩააბარა, თუმცა მეორე მსოფლიო ომის დაწყების გამო წიგნის დაბეჭდვა შეფერხდა. სამტომეული პირველად 1950, 1954 და 1955 წელს გამოიცა. 1937 წელს აკად. ნ. მარის სახელობის ენის, ისტორიისა და მატერიალური კულტურის ინსტიტუტის (ენიმკის) მოამბეში დაიბეჭდა თედო სახოკიას სტატია „ვეფხისტყაოსნის ფიგურალური სიტყვანი და გამოთქმანი“, რომელშიც 208 სიტყვისა და გამოთქმის განმარტება იყო შეტანილი.

### ფოლკლორისტიკა
თედო სახოკია ადრეული ასაკიდანვე დაინტერესდა ფოლკლორით, შემდეგში კი ხალხური ზეპირსიტყვიერების მიმართ ინტერესი სემინარიაში სწავლისას ქართველმა ისტორიკოსმა, თედო ჟორდანიამ კიდევ უფრო გაუღრმავა. შემდეგ ხანგამოშებით იბეჭდებოდა გი დე მოპასანისა და სხვა ფრანგი მწერლების თარგმანებიც. თედო სახოკიამ თარგმნა პოლონელი მწერლის, ზიგმუნტ მილკოვსკის რომანი „განთიადი“, ივანოვიჩის - „მებრძოლნი და წამებულნი ბოლგარეთის თავისუფლებისათვის“, ივან ვაზოვის - „დამონებულნი“, მარდოვცევის - „ამირანის შვილნი“ და სხვ., რომლებიც „მოამბეში“ იბეჭდებოდა, შემდეგ კი ცალკე წიგნებადაც გამოიცა. და „ბატონყმობა სამეგრელოში“,

თედო სახოკია ქართულიდან უცხო ენებზეც თარგმნიდა. ფრანგულ და იტალიურ ენებზე თარგმნა „ქართული ანდაზები“; ინგლისურ ენაზე ანთროპოლოგიურ ჟურნალ „Man“-ში გამოქვეყნდა სტატია „The Animal Folklore in Georgia“; რუსულ ენაზე კი „Петербургския ведомости“-ში და „Брачные обряды в Мингрелии“-ში ქართული კულტურის და სამეცნიერო ხასიათის რამდენიმე ნაშრომი დაიბეჭდა.

## საზოგადოებრივი მოღვაწეობა
thumb|right|200px|თედო სახოკია
თედო სახოკია აქტიურად თანამშრომლობდა ქართული კულტურის მოყვარულთა საზოგადოებასთან. 1908 წლის 27 აპრილს იგი საქართველოს საისტორიო და საეთნოგრაფიო საზოგადოების ნამდვილ წევრად აირჩიეს. ამავე საზოგადოების დავალებით, თედო სახოკიამ ახალციხე-ახალქალაქის მაზრებსა და ბორჯომის ხეობაში სამუზეუმო ექსპონატები და ეთნოგრაფიული მასალები შეიძინა. 1912 წელს მან საზოგადოებას ფრანგულ ენაზე გამოცემული წიგნი „Les proverbs Georgiens“ საჩუქრად გადასცა. 1913 წლის 1 იანვრის სიაში იგი ამ საზოგადოების წევრად აღარ ირიცხება.

### წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოება
თედო სახოკია აქტიურად თანამშრომლობდა ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელ საზოგადოებასთან. ჯერ კიდევ ჟენევაში სწავლისას, მან უნივერსიტეტის სტუდენტთა სახელით მიმართა საზოგადოებას და თანხითა და წიგნებით დახმარება სთხოვა. 

საზოგადოებამ 1882 წელს შეადგინა პროგრამა „ხალხის სიტყვიერების ნაწარმოების შეკრებისათვის“, რომელშიც საქართველოს კუთხეების ხალხური სიბრძნის ნიმუშები შედიოდა, თუმცა სამეგრელო გამოტოვებული იყო. ამ ნაკლის გამოსასწორებლად თედო სახოკიამ 1891 წელს გაზეთ ივერიაში გამოაქვეყნა წერილი „ხალხურ ნაწარმოების მოყვარულთა მიმართ“, რომელშიც მკითხველს მეგრული ზეპირსიტყვიერების ნიმუშების: ზღაპრების, შაირების, ანდაზების, შელოცვების, ლექსებისა და ა.შ. მეგრულ ენაზე (ქართული ასოებით ჩაწერილს) შეგროვებას სთხოვდა.

1898 წლის 15 სექტემბერს ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების სხდომაზე თედო სახოკიამ გამგეობას მის მიერ გამოცემული წიგნის „ამირანის შვილნი“ შესყიდვის თხოვნით მიმართა. გამგეობამ მისგან 100 ცალი წიგნი შეიძინა, რომლის საფასურა 5 თუმანი გადასცა.

თედო სახოკიას ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელ სზოგაადოებასთან კავშირი მაშინაც არ შეუწყვეტია, როცა მის საქმეს სასამართლო განიხილავდა. 1908 წელს საზოგადოების თავდებობით, მან სამეგრელოში იმოგზაურა და ეთნოგრაფიული მასალები შეაგროვა. თედო სახოკია მიმოიხილავდა სოფლის მეურნეობასა და ეკონომიკასაც: 1892 წელს ივერიაში გამოქვეყნებულ წერილებში იგი წილკნის ეკონომიკური მდგომარეობის, კავკავში მოსავლისა და ა.შ. წერდა. იგი ეხმიანებოდა თანამედროვე მოვლენებსაც, როგორიც იყო ზესტაფონში ქოლერის გავრცელება და მის წინააღმდეგ ბრძოლა.

შავი ქვის მრეწველ ნიკოლოზ ღოღობერიძის მრეწველობაში უცხოეთის კორესპონდენტად მუშაობისას თედო სახოკია შავი ქვის წარმოების, მუშების ეკონომიკური, სოციალური და სხვ. მდგომარეობის შესახებ საინფორმაციო ხასიათის წერილებს აქვეყნებდა. 1910 წელს „სახალხო გაზეთში“ გამოქვეყნებულ წერილში იგი შავი ქვის მოპოვების შეწყვეტის მიზეზებისა და შედეგების შესახებ საუბრობდა. 

1895 წლიდან თედო სახოკია გააზრებულ პროპაგანდას ეწეოდა ჟურნალ „მოამბეში“, „კვალში“, „ცნობის ფურცელში“და ა.შ, 1898 წელს კი აფხაზეთის შესახებ სტატიების გამოქვეყნება იმპერიის მასშტაბით გამომავალ გაზეთებშიც დაიწყო, რომელთა შორის „Петербургское ведемости-ც“ იყო. 1900 წლის 1 (ახალი სტილით 14) ივლისს თედო სახოკიამ სწორედ ამ გაზეთში გამოაქვეყნა წერილი „Из Сухума“, რომელშიც ქართული ენის შევიწროების შესახებ საუბრობდა: აფხაზეთში სკოლებიდან და ეკლესიებიდან ქართული ენა იდევნებოდა და ღვთისმსახურების ქართულ ენაზე ჩატარებაც იკრძალებოდა. აღნიშნულ წერილს დიდი გამოხმაურება მოჰყვა როგორც საზოგადოებაში, ისე სამთავრობო წრეებში.

1895 წელს თედო სახოკიამ გამოსცა წიგნი „აკაკის ოხუნჯობანი“, რომელსაც უარყოფითი გამოხმაურება მოჰყვა. გაზეთ „ივერიის“ ერთ-ერთ ნომერში გამოქვეყნდა არტემ ახნაზაროვის წერილი „ორი ახალი წიგნი“ რომელიც თედო სახოკიამ პირად შეურაცხყოფად მიიღო და რედაქციას სასამართლოში უჩივლა. 1896 წლის 24 ივლისს საოლქო სასამართლომ საქმე განიხილა და საჩივარი უკანონოდ ცნო, ილია ჭავჭავაძე კი - უდანაშაულოდ. თედო სახოკიამ სააპელაციო საჩივარი დაწერა და საქმე კიდევ ერთხელ განიხილეს პალატაში, მაგრამ ვერდიქტი არ შეცვლილა.

1897 წელს თედო სახოკიას „რუსულ-ქართული ლექსიკონი“ გამოიცა. იმავე წელს გაზეთ „კვალის“ ერთ-ერთ ნომერში გამოქვეყნდა მიტროფანე ლაღიძის წერილი, რომელშიც თედო სახოკია მკაცრად გააკრიტიკა თარგმანში უზუსტობების გამო. კრიტიკული შენიშვნა გამოქვეყნდა გაზეთ „ივერიაშიც“, რომელშიც ავტორმა (ფსევდონიმით „ფერეიდნელი ქართველი“) თედო სახოკია ახალი ლექსიკური ერთეულების შექმნისა და გაუმართავობის გამო გააკრიტიკა.

#### 1900-1905
1901 წელს თედო სახოკიამ სპეციალური წერილი მიუძღვნა ივან ვაზოვის წერილს „მოკლე მიმოხილვა ქართველთა ერის ისტორიული ცხოვრებისა“, რომელშიც ბულგარელი მწერალი საქართველოსა და ქართველი ხალხის შესახებ ცნობებს იძლეოდა.

1903 წელს თედო სახოკიამ სოხუმის გამგეობის წევრთა არჩევნებში მიიღო მონაწილეობა. იგი ქალაქის მოურავის თანამდებობაზე აირჩიეს, თუმცა მთავრობამ არ დაამტკიცა და მის ნაცვლად ვასილ აბულაძე აირჩიეს. იმავე წლის ნოემბერში სოხუმის ყოფილმა მოურავმა, ბერენსმა თედო სახოკიას შეურაცხყოფისთვის უჩივლა. სასამართლო საქმეზე გაირკვა, რომ ბერენსი ქალაქის ხმოსნებთან შეთანხმების გარეშე წყვეტდა საქმეებს, რის გამოც თედო სახოკიამ სიტყვიერი შეურაცხყოფა მიაყენა. საბოლოოდ საქმე იმით დამთავრდა, რომ ბერენსმა თედო სახოკიას ბრალეულობაზე უარი განაცხადა. 

1903-1904 წლებში თედო სახოკიმ გაზეთ „ცნობის ფურცლის“ 2309-ე, 2343-ე, 2349-ე, 2356-ე, 2367-ე, 2386-ე და 2454-ე ნომრებში გამოაქვეყნა წერილების სერია „მგზავრის შენიშვნები“, რომლებშიც სოხუმიდან გაგრამდე მოგზაურობისას ნანახსა და განცდილს აღწერდა და თან ეკლესიებსა და სკოლებში არსებულ პრობლემებზეც საუბრობდა. რუსიფიკატორული პოლიტიკის წინააღმდეგ იყო მიმართული 1905 წლის 1 აპრილს „ცნობის ფურცელში“ გამოქვეყნებული წერილიც.

## ბოლო წლები და ხსოვნა
[thumb|left|180px|თედო სახოკია შვილიშვილთან, [შუქია აფრიდონიძესთან ერთად]]
1953 წლის 18 აპრილს თედო სახოკიას სიცოცხლეშივე გადაუხადეს დაბადებიდან 85 და შემოქმედებით-სამწერლო მოღვაწეობის 65 წლისთავის აღმნიშვნელი იუბილე.

1955 წელს გამოქვეყნდა თედო სახოკიას ახალგაზრდობის პერიოდის მოგონებები „როგორ ვიზრდებოდით ძველად“.

თედო სახოკია 1956 წლის 17 თებერვალს 87 წლის ასაკში გარდაიცვალა. დარკძალულია მწერალთა და საზოგადო მოღვაწეთა დიდუბის პანთეონში.

1968 წლის 17 ივნისს რუსთაველის სახელმწიფო თეატრში თედო სახოკიას 100 წლისთავისადმი მიძღვნილი საიუბილეო საღამო ჩატარდა. სხდომა გიორგი ლეონიძემ გახსნა. მოხსენებები მკვლევრის ცხოვრებისა და მოღვაწეობის შესახებ სოლომონ ცაიშვილმა, კონსტანტინე გამსახურდიამ, გერონტი ქიქოძემ, გიორგი ჩიტაიამ და სხვებმა წაიკითხეს.

1984 წელს პროფესორმა სოლომონ ხუციშვილმა თედო სახოკიას მოგონებების კრებული „ჩემი საუკუნის ადამიანები“ გამოსცა.

1990 წელს ხობის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხეთაში თედო სახოკიას მემორიალური სახლ-მუზეუმი გაიხსნა.

## თხზულებები
*სახოკია, თ. *ციმბირში: მოგონებანი 1905 წლის რევოლუციის დროიდან*. თბილისი: ლიტერატურის მუზეუმი, 2012
*სახოკია, თ. თედო სახოკიას წერილები. *მნათობი.* 1. გვ. 155-163, 1989
*სახოკია, თ. *მოგზაურობანი გურია აჭარა სამურზაყანო აფხაზეთი*. ბათუმი, საბჭოთა აჭარა, 1985
*სახოკია, თ. *ეთნოგრაფიული ნაწერები*. თბილისი, 1956 
*სახოკია, თ. *როგორ ვიზრდებოდით ძველად: მოგონებანი*. თბილისი, 1955

## ლიტერატურა
*ბუკია, ლ. (2017). *თედო სახოკია და ქართული ფოლკლორი*. ქართველური მემკვიდრეობა. XIV სამეცნიერო კრებული. გვ. 29-36.
*სახოკია, თ. (1943). *ჩემი ავტობიოგრაფია.* წიგნში: მწერალთა ავტობიოგრაფიები, წიგნი I. თბილისი: გიორგი ლეონიძის სახელობის ქართული ლიტერატურის მუზეუმი. გვ. 125-159.
*ბუკია, ლ. (2018). *თედო სახოკიას ცხოვრება და მოღვაწეობა (1868-1956)*. თბილისი. საქართველოს საპატრიარქოს წმიდა ანდრია პირველწოდებულის სახელობის ქართული უნივერსიტეტი. დისერტაცია.
*ითონიშვილი, ვ. (2000). თედო სახოკიას ღვაწლი ქართულ ეთნოგრაფიაში. *ისტორიულ-ეთნოგრაფიული ძიებანი I.* თბილისი: საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ივ. ჯავახიშვილის სახელობის ისტორიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტი. გვ. 3-15.
*კაჭარავა, ვ. (რედ.). (1976). თედო სახოკიას მიმოწერა საზოგადო მოღვაწეებთან (1899-1905). *საისტორიო მოამბე*. 33-34. გვ. 5-116.
*მანელაშვილი, ა. (რედ.). (1984). თედო სახოკიას მიმოწერა (1906-1941). *საისტორიო მოამბე*. 49-50. თბილისი: გამომცემლობა „მეცნიერება“. გვ. 178-226.
*სურმანიძე, რ. (2004). *ნაცნობი და უცნობი თედო სახოკია*. ბათუმი: გამომცემლობა აჭარა.
*აფრიდონიძე, შ. (1998). მოგონება მოუგონელი: თედო სახოკია შვილიშვილის თვალით. *მწიგნობარი*. თბილისი. გვ. 33-49.
*ბუკია, ლ. (2018). *თედო სახოკიას პოლიტიკური მოღვაწეობა (1868-1916)*. თბილისი: გამომცემლობა ქართული უნივერსიტეტი.
*შიოშვილი, თ. (1978). *თედო სახოკიას ფოლკლორული მემკვიდრეობა*. თბილისი: შრომის წითელი დროშის ორდენოსანი თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. დისერტაცია.

## სქოლიო
კატეგორია:დიდუბის პანთეონში დაკრძალულები
კატეგორია:ქართველი მწერლები
კატეგორია:ქართველი მთარგმნელები
კატეგორია:დაბადებული 15 მარტი
კატეგორია:დაბადებული 1868
კატეგორია:გარდაცვლილი 1956
კატეგორია:გარდაცვლილი 17 თებერვალი
კატეგორია:ხობის მუნიციპალიტეტში დაბადებულები
კატეგორია:ქართველი ისტორიკოსები
კატეგორია:ქართველი ეთნოგრაფები
კატეგორია:ქართველი ფოლკლორისტები
კატეგორია:ქართველი პედაგოგები
კატეგორია:საქართველოს საისტორიო და საეთნოგრაფიო საზოგადოების წევრები
კატეგორია:ქართველი ლექსიკოგრაფები
კატეგორია:ქართველი ლექსიკოლოგები