სანტა-კროჩე-ინ-ჯერუსალემე

200px|მინი|სანტა კროჩე ღამით
**სანტა-კროჩე-ინ-ჯერუსალემე** — () კათოლიკური მინორის ბაზილიკა და ტიტულარული ეკლესია რომში, იტალია, ესქვილინოს რაიონში. იგი არის რომის შვიდი პილიგრიმის ეკლესიიდან ერთ-ერთი.

ქრისტიანული ტრადიციის მიხედვით, ბაზილიკა იკურთხა დაახლოებით ახ. წ. 325 წელს, რათა დაცული ყოფილიყო იესო ქრისტეს ჯვრის ნაწილები, რომლებიც დედოფალმა ჰელენამ — რომის იმპერატორ კონსტანტინე I-ის დედამ — იერუსალიმიდან ჩამოიტანა. გადმოცემით, ბაზილიკის იატაკი იერუსალიმის მიწით იყო დაფარული, რაც სიმბოლურად მას ანიჭებდა ტიტულს „ინ იერუსალიმი“ („იერუსალიმში“). მიუხედავად იმისა, რომ ეკლესია პირდაპირ არ არის მიძღვნილი იერუსალიმის წმინდა ჯვრისადმი, იგი გარკვეულწილად მაინც ითვლებოდა „იერუსალიმად“ — დაახლოებით ისე, როგორც დღეს დიპლომატიური მისიების შენობები ითვლება ექსტრატერიტორიულ ტერიტორიებად.

1561-2011 წლებში ბაზილიკა ეკუთვნოდა სიესტრიანული მონაზონების ორდენს და მათ ეკლესიას წარმოადგენდა. მონასტრის ესთეტიკური სიმარტივე მნიშვნელოვანი გავლენას ახდენდა ეკლესიის ინტერიერზე. დღეს ეკლესიას პირდაპირ რომის ეპარქია მართავს.

## ისტორია
ბაზილიკა აგებულია იმპერიული ვილის, სახელწოდებით Horti Variani ad Spem Veterem, ნაშთებზე, რომელიც დაიწყო იმპერატორ სეპტიმიუს სევერუსმა და დაასრულა იმპერატორ ჰელიოგაბალუსმა III საუკუნეში. ამ ტერიტორიაზე მდებარეობდა Amphitheatrum Castrense, Circus Varianus და Eleniane Baths (ასე ეწოდება ჰელენას მიერ ჩატარებული რესტავრაციის შედეგად). ვილა შეიცავდა საცხოვრებელ კომპლექსს, რომელშიც იყო დიდი დარბაზი (შემდგომი ბაზილიკის საფუძველი) და ნახევარწრის ფორმის დარბაზი.

როდესაც ავრელიანეს კედლები აშენდა 272 წელს, ვილას ზოგიერთი სამშენებლო მასალა ჩამოერთვა. IV საუკუნის დასაწყისში სასახლე საცხოვრებლად აირჩია იმპერატორმა ჰელენამ — კონსტანტინე დიდის დედამ. იმ დროს მას ეწოდებოდა Sessorium (იტალ. Palazzo Sessoriano). სახელწოდება Sessorium მომდინარეობს ლათინური ზმნიდან sedeo („ვჯდები“), რადგან გვიანდელ იმპერიულ პერიოდში იმპერიული საბჭო მართავდა შეხვედრებს სასახლის aula regia-ში (სამეფო ან მისაღები დარბაზი), სადაც იმპერატორი იმყოფებოდა. ჰელენას ინიციატივით, დაახლოებით 320 წელს, დიდი მართკუთხა დარბაზი ქრისტიანულ ბაზილიკად გადაკეთდა. თავდაპირველად ის ბრტყელი ჭერით იყო გადახურული, განათებული იყო ოცდაერთი ფანჯრით (ხუთი თითოეულ მხარეს) და ქვედა ნაწილში მორთული იყო მდიდრული მარმარილოს დეკორაციით.. 

Santa Croce-ის ბაზილიკა გახდა ტიტულარული ეკლესია პაპ გრეგორიუს I-ის მიერ 523 წელს. მიუხედავად იმისა, რომ იგი მდებარეობდა რომის გარეუბანში, ის გახდა რეგულარული პილიგრიმების ადგილია მისი წმინდა ნაწილების წყალობით. VIII საუკუნეში ბაზილიკა აღდგენილი იყო პაპ გრეგორიუს II-ის მიერ. შემდგომ, როდესაც ბაზილიკა მიტოვებული გახდა, პაპმა ლუციუს II-მ XII საუკუნეში, ის აღადგინა რომანულ სტილში. აღდგენილ ბაზილიკას გააჩნდა ცენტრალური ნავი, ორი ნავგარდენი, ზარის კოშკი და პორტიკი. კოსმატესკური მოედანი სწორედ ამ პერიოდს განეკუთვნება. ზარის კოშკის თავდაპირველი რვა სართულიდან ჩანაწერებში მხოლოდ ზედა ოთხია დაფიქსირებული. ქვედა ოთხი სართული მთლიანად შერწყმულია მონასტრის ქვედა ნაწილს.

მონასტრის საძირკველი თარიღდება X საუკუნით. საუკუნეების განმავლობაში მასში სხვადასხვა რელიგიური საზოგადოებები იცვლებოდა. პაპმა ლეო IX-მ 1049 წელს მონასტერი მიაკუთვნა მონტეკასინოს ბენედიქტელებს. 1062 წელს პაპმა ალექსანდრე II-მ მონასტერში დააყენა სან ფედიანო დი ლუკას რეგულარული კანონები, რომლებმაც მოგვიანებით დატოვეს მონასტერი ავინიონის პაპობის პერიოდში. დაახლოებით 1370 წელს პაპმა ურბან V-მ მონასტერი გადასცა კარტუზიელებს, რომლებიც იქ დარჩნენ 1561 წლამდე, სანამ მათ არ ჩაანაცვლეს ლომბარდიელმა სიესტრიანმა მონაზვნებმა — წმინდა ბერნარდის კონგრეგაციის წევრებმა. ეს კონგრეგაცია საბოლოოდ გაუქმდა 2011 წელს, წმინდა სიცოცხლისა და სამოციქულო ცხოვრების ინსტიტუტების კონგრეგაციის დადგენილებით. ამას წინ უძღოდა გამოძიება, რომელმაც გამოავლინა ლიტურგიული და ფინანსური დარღვევები, ასევე მონასტრული ცხოვრების წესის არასაკმარისი ხარისხი.

საუკუნეების განმავლობაში ბაზილიკა იყო პილიგრიმების პოპულარული ადგილი, განსაკუთრებით პენიტენციალური ტიპის პილიგრიმებისთვის — მარხვის პერიოდში. დიდი პარასკევის დღეს პაპები ფეხშიშველები მიდიოდნენ, როგორც სამადლობელი ჟესტი, იმ გზაზე, რომელიც აკავშირებდა წმინდა იოანე ლატერანთან (რომის ოფიციალურ კათედრალთან) და Santa Croce-ის ბაზილიკას, რათა წარსულით იესოს წმინდა ნაწილებისთვის თაყვანი ეცათ. ეს ტრადიცია მოგვიანებით მიიღეს რომში და ინტეგრირდა დიდი პარასკევის ლიტურგიაში, რომელიც მოიცავს ჯვრის თაყვანისცემის პერიოდს.

სარდაფში არის მელოცო და ფორლის მიერ შექმნილი მოზაიკა, რომელიც შეიქმნა 1485 წლამდე და გამოსახულია იესოს კურთხევა, ჯვრის ისტორიები და სხვადასხვა წმინდანები. საკურთხეველს აქვს წმინდა ელენეს დიდი ქანდაკება, რომელიც შეიქმნა ოსტიაში აღმოჩენილი რომაული ქალღმერთის იუნოს უძველესი ქანდაკების ადაპტაციით. ბაზილიკა კიდევ უფრო შეიცვალა მე-16 საუკუნეში.

1601 წელს, პეტერ პაულ რუბენს, როდესაც ის პირველად იმყოფებოდა რომში, ავსტრიის არქდიუქტ ალბერტმა დაავალა მისი პირველი ალთარპიეს ხატების მოხატვა, „წმინდა ჰელენა ჭეშმარიტი ჯვართან“, რომელიც განთავსდა ერთ-ერთ გვერდით კაპელაში. ორივე გვერდითი პანელი, „წმინდა ჰელენა ჭეშმარიტი ჯვართან“ და „ქრისტეს გაკიცხვა“, ახლა მდებარეობს გრასში, საფრანგეთში. მესამე, „ჯვრის აღმართვა“, დაკარგულია. ეკლესია თავის დღევანდელ გვიან ბაროკო სახეს მოიხვეჭა პაპ ბენედიქტ XIV-ის (1740-1758) დროს, რომელიც მანამდეც მისი ტიტულარული კარდინალი იყო, სანამ პაპი გახდებოდა. XVIII საუკუნის ამ რესტრუქტურიზაციამ გამოიწვია ბაზილიკის შიგთავსის სრული განახლება, სადაც ჭერი მოხატა კორადო ჯიაკინტომ (რომლის სახელი ცნობილი იყო იმ დროის ხელოვნებაში). საბოლოოდ, ახალმა ქუჩებმა შექმნეს პირდაპირი კავშირი ბაზილიკას წმინდა იოანე ლატერანთან და წმინდა მარიამ მაგიორესთან. ბაზილიკის ფასადი, რომელიც დიზაინით შეიმუშავეს პიერო პასალაკვამ და დომენიკო გრესორინიმ, ეფუძნება იმ დროის სხვა ბაზილიკების ტიპურ გვიან რომაულ ბაროკო სტილს/
200px|მინი|ბაზილიკა di Santa Croce in Gerusalemme, ინტერიერი

## წმინდა ნაწილების კაპელა
კაპელა დელლე რელიკვიებში, რომელიც შექმნილია 1930 წელს არქიტექტორ ფლორესტანო დი ფაუსტოს მიერ, დაცულია რამდენიმე ცნობილი წმინდა ნაწილი, რომელთა ნამდვილობა საკამათოა. მათ შორისაა Elogium ან Titulus Crucis-ის ნაწილი, ანუ დაფა, რომელიც იყო ჩამოკიდებული ქრისტეს ჯვარზე (რაც, როგორც წესი, იგნორირებულია მეცნიერების მიერ). ან ითვლება შუასაუკუნეების ფალსიფიკატად; ორი ეკალი ჯვრის გვირგვინიდან; ერთი სამაგრის ნაწილი; წმინდა თომასის საჩვენებელი თითი; და ჭეშმარიტი ჯვრის სამი პატარა ხის ნაჭერი. უფრო დიდი ნაჭერი ჭეშმარიტი ჯვრისა აიღეს ბაზილიკიდან პაპ ურბან VIII-ის ბრძანებით 1629 წელს და გადაიტანეს წმინდა პეტრეს ბაზილიკაში, სადაც ის ინახება წმინდა იმპერატორ ჰელენას კოლოსალური ქანდაკის გვერდით, რომელიც შექმნა ანდრეა ბოლჯიმ 1639 წელს.

200px|მინი|რენესანსის ეპოქის სანტა კროჩეს გრავიურა გერუსალიმში
200px|მინი|სანტა კროჩე გერუსალიმში, ქალაქგარეთ გარშემორტყმული, 1848 წლის ნახატი

## სხვა ნახატები
ბაზილიკის ნახევარწრის შესახებ არსებული ფრესკები ასახავს ჭეშმარიტი ჯვრის ლეგენდებს, რომლებიც მიეწერება მელოზო, ანტონიაცო რომანოსა და მარკო პალმეცანოს. ბაზილიკის მუზეუმში ინახება მოზაიკური ხატი, რომელიც, ლეგენდის მიხედვით, პაპ გრეგორიუს I-მა შექმნა ქრისტეს ხილვის შემდეგ. თუმცა, ითვლება, რომ ეს ხატი ბაზილიკას გადასცა დაახლოებით 1385 წელს რაიმონდო დელ ბალცო ორსინიმ. აღსანიშნავია ასევე კარდინალ ფრანცისკო დე კიიონესის საფლავი, რომელიც 1536 წელს ძვირფასი ქანდაკებით გააკეთეს იაკოპო სანსოვინოსთვის.

## სქოლიო
კატეგორია:რომი
კატეგორია:იტალია
კატეგორია:რომის ღირსშესანიშნაობები