ხუან ფრიდე

[მარჯვნივ|მინი|300x300პქ| [1942 წელს ფრიდემ გადაიღო პირველი დოკუმენტური ფილმი სან-აგუსტინის შესახებ (ახლანდელი სან-აგუსტინის არქეოლოგიური პარკი ).]]
**ხუან ფრიდე ალტერი** (  ; დ. 17 თებერვალი, 1901, რუსეთის იმპერია — გ.  28 ივნისი, 1990, ბოგოტა, კოლუმბია )  — უკრაინულ-ებრალული წარმოშობის კოლუმბიელი ისტორიკოსი, აღიარებულია ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან ავტორად, რომელიც წერდა კოლუმბიის წარსულზე, ესპანურ დაპყრობებზე და კოლუმბიის კოლონიურ პერიოდზე. ის იყო ინდიგენიზმის მომხრე.  აღწერდა ძირძველი ხალხების ჩაგვრას და იცავდა მათ უფლებებს.  

1926 წელს ხუან ფრიდე პირველად გაემგზავრა კოლუმბიაში სამუშაოდ. ქვეყნის კლიმატმა და კულტურამ იმდენად გაიტაცა, რომ გადაწყვიტა იქ დასახლებულიყო. 1930 წელს გახდა კოლუმბიის მოქალაქე. 1940-იან წლებში ფრიდმა ჩაატარა ვრცელი კვლევა ქვეყნის ძირძველ მოსახლეობაზე, მათ თანამედროვე მდგომარეობასა და მდიდარ წარსულზე ( ჩიბჩა-მუისკას ცივილიზაციის ჩათვლით).   ის იყო კოლუმბიის ეროვნული უნივერსიტეტის ახლადშექმნილ სოციალურ მეცნიერებათა ფაკულტეტის პროფესორი. ხუან ფრიდე ხაიმე ჯარამილო ურიბესთან, ლუის ედუარდო ნიეტო არტეტასთან და ლუის ოსპინა ვასკესთან ერთად  ითვლება ახალი ისტორიის მოძრაობის ერთ-ერთ პიონერად კოლუმბიაში.  

## ბიოგრაფია 
მარჯვნივ|მინი|300x300პქ| 1922 წელს ხუან ფრიდმა დაამთავრა მსოფლიო სავაჭრო უმაღლესი სკოლა ვენაში.
[მარჯვნივ|მინი|300x300პქ| ფრიდემ დააარსა პირველი სამხატვრო გალერეა [ბოგოტაში, სადაც გამოფინა მხატვარ პედრო ნელ გომესის ნამუშევრები, რომელიც ასახავდა ინდურ რიტუალებს.]]
ხუან ფრიდე ალტერი დაიბადა 1901 წლის 17 თებერვალს ებრაულ ოჯახში  სოფელ ვლავაში, რომელიც მდებარეობს რუსეთის იმპერიის საზღვართან გერმანიასთან.  ფრიდი სასწავლებლად მოსკოვში წავიდა 1917 წლის რუსეთის რევოლუციის მშფოთვარე წლებში, რამაც ოჯახი აიძულა ემიგრაციაში წასულიყო გერმანიაში .

ფრიდი სწავლობდა ეკონომიკასა და სოციალურ მეცნიერებებს ვენის მსოფლიო სავაჭრო სკოლაში,რომელიც დაამთავრა 1922 წელს. 1920-იან წლებში **„წითელი ვენის “** გარემომ დადებითი გავლენა მოახდინა ფრიდზე. ის გახდა ანარქო-ეკოლოგიური საზოგადოება '*„*ვანდერფლიგელის* “*' წევრი. ვენაში სწავლის შემდეგ მან განაგრძო კვლევა ახლად დაარსებულ ლონდონის ეკონომიკის სკოლაში . 1923 წელს ფრიდმა დაიწყო მუშაობა იმპორტ-ექსპორტის ფირმა J. Stern &#x26; amp; Co- ში., რომელმაც 1926 წელს  ფრიდი გაგზავნა კოლუმბიაში.  

ფრიდი ჯერ კარტახენაში ჩავიდა, შემდეგ კი ბუენავენტურაში . ქვეყანამ, მისმა კლიმატმა და ხალხმა, ამავე დროს, იქ არსებულმა სიდუხჭირემ ისეთი შთაბეჭდილება მოახდინა მასზე, რომ ემიგრაციაში წასვლა გადაწყვიტა. ხუან ფრიდე თავდაპირველად დასახლდა მანიზალესში, განაგრძო მუშაობა კომპანია J. Stern & Co-ში, რომლის მთავარ საქმიანობას წარმოადგენდა ყავით, მანქანებით და სხვა იმპორტირებული საქონლით ვაჭრობა.   სამუშაო კოლუმბიის მასშტაბით მოგზაურობის შესაძლებლობას იძლეოდა.

1930 წლის 20 თებერვალს  ან 3 მარტს  ფრიდი კოლუმბიის მოქალაქე გახდა.  J. Stern & Co-ს  საქმიანობის შეფერხების  შემდეგ. ფრიდმა მუშაობა დაიწყო Ford Motors- ის შვილობილ კომპანია Caldas Motors-ში, 1935 წლიდან 1941 წლამდე.  1939 წელს ფრიდი მანიზალესიდან ბოგოტაში გადავიდა, 1940 წელს კი პირველი სამხატვრო გალერეა გახსნა კოლუმბიის დედაქალაქში.   ორი წლის შემდეგ Friede Art Gallery-ში  გამოფენა გამართა კოლუმბიელმა მხატვარმა-მონუმენტალისტმაპედრო ნელ გომესმა. 

1942 წლის ვნების კვირის განმავლობაში ფრიდმა გადაიღო პირველი დოკუმენტური ფილმი მნიშვნელოვანი არქეოლოგიური ადგილისა და იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლის სან-აგუსტინის შესახებ. ამის შემდეგ დაიწყო შემდგომი კვლევები კოლუმბიის ძირძველ ხალხებზე 1943 და 1946 წლებში.  ის სან-აგუსტინში ცხოვრობდა 1945 წლის ბოლომდე.

1940-იან წლებში ფრიდი მუშაობდა კოლუმბიის ინდიგენიზმის ინსტიტუტში (*Colombian Indigenista Institute*). 1944 წელს მან გამოაქვეყნა წიგნი **„ინდიელი მიწისთვის ბრძოლაში “** ( *El indio en la lucha por la tierra* ), რომელშიც აღწერა ინდიელების  მათი წინააღმდეგობა ლატიფუნდისტების მიერ კომუნალური მიწების მიტაცებისადმი და კაუკის დეპარტამენტის მკვიდრი მოსახლეობის მუდმივი რეპრესიები.   ეს წიგნი ქვეყანაში ინდური კვლევების ამოსავალ წერტილად ითვლება.

ფრიდე ითვლება კოლუმბიაში **„ახალი ისტორიის“** ერთ-ერთ დამაარსებლად, ხაიმე ჯარამილო ურიბესთან, ლუის ედუარდო ნიეტო არტეტასთან და ლუის ოსპინა ვასკესთან ერთად. ყველაზე მნისვნელოვანია მისი მოცულობითი ნაშრომი ძირძველი ხალხის დაპყრობებსა და ისტორიაზე, რომელიც 1955 წელს გამოქვეყნდა სახელწოდებით *Documentos Inéditos para la Historia de Colombia. * 

1947 წელს იგი გახდა კოლუმბიის ისტორიის აკადემიის ასოცირებული წევრი. 1959 წელს სოციოლოგმა ორლანდო ფალს ბორდამ და მადრე კამილო ტორესმა  დააარსეს კოლუმბიის ეროვნული უნივერსიტეტის სოციალურ მეცნიერებათა ფაკულტეტი, სადაც ხუან ფრიდე იყო ერთ-ერთი მთავარი პროფესორი. 1962 წლიდან 1990 წლამდე ფრიდი ცხოვრობდა კოლუმბიასა და შეერთებულ შტატებში .

ხუან ფრიდს გამოქვეყნებული აქვს 682 ნაშრომი ესპანურ და ინგლისურ ენებზე.   იგი თავისუფლად საუბრობდა რუსულ, გერმანულ, ფრანგულ, ინგლისურ და ესპანურ ენაზე.  

## ხუან ფრიდეს მიერ ჩატარებული კვლევა 
[მარჯვნივ|მინი|300x300პქ| ოქროთი განთქმული [ჩიბჩა-მუისკების ცივილიზაცია|ჩიბჩა-მუისკების დაპყრობა -  აღწერილია ხუან ფრიდის სხვადასხვა ნაწარმოებებში.]]
[მარჯვნივ|მინი|300x300პქ| ფრიდის მიერ აღწერილი  ვენესუელასა და კოლუმბიის დაპყრობა აუგსბურგის პატრიცი [ველზერები|ველზერების ოჯახის მიერ.]]

### კოლუმბიის ძირძველი ხალხები 
ფრიდს გამოქვეყნებული აქვს მრავალი წიგნი და სტატია კოლუმბიის ძირძველ ხალხებზე, მათ შორის ჩიბჩა-მუისკას, ანდაკის, არუაკოს, კოფანის და კვიმბაიას შსახებ.  

### ესპანეთის დაპყრობა 
ხუან ფრიდეს ბიოგრაფიები მოიცავდა დეტალებს კონკისტადორების ასევე კოლუმბიის ესპანელი მემატიანეების ცხოვრების შესახებ. მან ასევე შეისწავლა მრავალი საარქივო დოკუმენტი ესპანეთისა და ახალი სამყაროს სხვადასხვა საცავებში, გამოსცა ძველი დოკუმენტების კრებულები სევილიისა და მადრიდის არქივებიდან; ამ კვლევების წყალობით ცნობილი გახდა გონსალო ხიმენეს დე კესადას დაბადების თარიღი და ადგილი, ასევე მისი ადრეული ბიოგრაფიის სხვა დეტალები.  პედრო დე აგუადოს შესახებ, რომლის დაბადების თარიღი უცნობია, მან განაცხადა, რომ მოინათლა ვალდემოროში 1513 წლის 26 იანვარს.   წიგნში *„La conquista del territorio y el poblamiento“ მკითხველს მიაწოდა ინფორმაცია როდრიგო დე ბასტიდასის და სხვა პირების შესახებ. * 

ხუან ფრიდემ გამოაქვეყნა მრავალი ნაშრომი ჩიბჩა-მუისკას ესპანეთის დაპყრობისა და ბოგოტას დაარსების შესახებ. პედრო დე ჰერედიას მიერ მკვიდრი ხალხის არასათანადო მოპყრობის შესახებ მან გამოაქვეყნა *დოკუმენტური წყაროები Fuentes documentales para la historia del Nuevo Reino de Granada: desde la instalación de la Real Audiencia en Santafé*.  აღწერა მთავარი კონკისტადორების გონსალო ხიმენეს დე კესადასა და ნიკოლაუს ფედერმანის  მარშრუტები ბოგოტას სავანისა და აღმოსავლეთის ბორცვებისაკენ *Descubrimiento del Nuevo Reino de Granada y Fundación de Bogotá-ში (1536–1539).*   1960 წელს ფრიდმა გამოაქვეყნა რეცენზია *წიგნის "Epítome de la conquista del Nuevo Reino de Granada"* -  შესახებ მუისკასა და პანჩეს წინააღმდეგ, რომლის ავტორიც უცნობია. ფრიდი ამტკიცებდა, რომ ნაშრომი მთლიანად ეკუთვნოდა გონსალო ხიმენეს დე კესადას *—* ცენტრალური კოლუმბიის წამყვან კონკისტადორს.  

### შემდგომი ისტორია 
ფრიდმა ასევე გამოაქვეყნა ნაშრომები კოლუმბიისა და პერუს ისტორიაზე ესპანეთის დაპყრობის შემდეგ: მაგალითად, 1819 წელს ბოიაკას ბრძოლაზე, აიაკუჩოს ბრძოლაზე 1824 წელს,  მე-17 საუკუნეში ბოგოტას ზარაფხანის დაარსებაზე, პერეირას და პოპაიანის ისტორიაზე, განსაკუთრებით ხუან დელ ვალიეზე,   კოლუმბიელ მხატვრებზე კარლოს კორეასა და ლუის ალბერტო აკუნიაზე. მისი და ოცუ კაპდეკის წყალობით საზოგადოებამ გაიცნო ინდოეთის თემების სოციალური ბრძოლის ისტორია ახალ გრანადაში მათი მიწისთვის.   ხუან ფრიდ ალტერმა დატოვა კრიტიკული მიმოხილვა ბერი პედრო სიმონის  ნაწერებზე და ამერიკელ ისტორიკოს ბენჟამინ კინთან ერთად 1971 წელს გამოაქვეყნა ბართლომე დე ლას კასასის მოცულობითი ბიოგრაფია.  

## ხსოვნა 
* ხუან ფრიდე გამოსახულია 1997 წლის კოლუმბიის საფოსტო მარკაზე.  
* ხის საცხოვრებელი, სადაც ფრიდი ცხოვრობდა სან-აგუსტინში, 2006 წელს გადაკეთდა ხუან ფრიდეს სახლ-მუზეუმად (Casa Museo *Juan* Friede).  

### ბიბლიოგრაფია 
* 
* 
*  
*  
* 
* 
* 
* 

## სქოლიო 
კატეგორია:დაბადებული 17 თებერვალი
კატეგორია:დაბადებული 1901
კატეგორია:გარდაცვლილი 28 ივნისი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1990
კატეგორია:გარდაცვლილი 1991
კატეგორია:XX საუკუნის არქეოლოგები
კატეგორია:XX საუკუნის ანთროპოლოგები