open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ულტრაფუძე ქანები

**ულტრაფუძე ქანები**, **ულტრაბაზიტები**, **ჰიპერბაზიტები** — მაგმური ქანები, რომლებიც უმთავრესად აგებულია რკინამაგნიუმიანი სილიკატების — ოლივინისა და პიროქსენისაგან; მცირე რაოდენობით შეიცავს აგრეთვე ქრომიტს, მაგნეტიტს და სხვა მინერალებს. ულტრაფუძე ქანები სხვა ქანებთან შედარებით ღარიბია SiO2-ით (45%-ზე ნაკლები) და მდიდარია Mg-ით (MgO-ზე გადათვლით 42%-ზე მეტი). არსებობს ულტრაფუძე ქანების მრავალი სახეობა, რომელთაგან აღსანიშნავია დუნიტი, პერიდოტიტი, პიროქსენიტი და პიკრიტი. ულტრაფუძე ქანები იკავებს დედამიწის ზედაპირის დაახლოებით 1%-ს. სიღრმესთან ერთად მათი როლი მკვეთრად იზრდება. იყოფა სამ: ნორმალურ, სუბტუტე და ტუტე ჯგუფებად.
 
ულტრაფუძე ქანები ფართოდაა გავრცელებული მასივების სახით მაგმური ქანების განვითარების ყველა მხარეში. ისინი გვხვდება აგრეთვე შუაოკეანური ქედების მხარეებშიც. ულტრაფუძე ქანები ხშირად ასოცირდება გაბროსთან, ტუტე ქანებთან და კარბონატიტებთან. 1970-იანი წლების დასაწყისში ავსტრალიაში შეისწავლეს ულტრაფუძე ქანების ლავური ნაკადები. ეფუზიური ულტრაფუძე ქანები აღმოჩენილია ციმბირსა (მეიმეჩიტები) და კამჩატკაზე.  

## სქოლიო
კატეგორია:მეტამორფული ქანები
ატმოსფეროს ცირკულაცია

მინი|250პქ|ატმოსფეროს ცირკულაციის სქემა
მინი|250პქ|ნალექების საშუალო თვიური მახასიათებელი
**ატმოსფეროს ცირკულაცია**, **ატმოსფეროს ზოგადი ცირკულაცია** — ატმოსფეროში ჰაერის დინებათა სისტემა. მოიცავს კონტინენტთა და ოკეანეთა შესაბამის სივრცეს. ატმოსფეროს ცირკულაცია დამოკიდებულია წლის განმავლობაში ატმოსფეროში ტემპერატურის ზოგად განაწილებასა და მის ცვლილებებზე. ჰაერი მიედინება წნევის მკვეთრი დაცემის მიმართულებით. მასზე მოქმედებს წნევის გრადიენტის ძალა და აგრეთვე დედამიწის ბრუნვით განპირობებული გადამხრელი ანუ კორიოლისის ძალა, რაც ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში მოძრავი ჰაერის მარჯვნივ, ხოლო სამხრეთ ნახევარსფეროში — მარცხნივ გადახრას იწვევს. ამ ორი ძალის თანაფარდობისას ჰაერის მოძრაობა მდგრადია. ეს წესი ირღვევა დედამიწის ზედაპირის მახლობლად, სადაც ჰაერის მოძრაობაზე ხახუნის ძალაც მოქმედებს. იგი ამინდისა და კლიმატის ფორმირების მნიშვნელოვანი ფაქტორია. 

სიმაღლის ზრდასთან ერთად ატმოსფეროში ეცემა ჰაერის წნევა, ამასთან თბილ ჰაერში უფრო ნელა, ვიდრე ცივში. ამიტომ ტროპოსფეროში, ქვედა რამდენიმე კილომეტრის გარდა, ატმოსფერული წნევა ეკვატორთან უფრო მაღალია, ვიდრე პოლუსთან, რის გამოც ჰაერის დინება აქ ძირითადად დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენაა მიმართული. ჰაერის საერთო გადატანა სტრატოსფეროს ქვედა ფენებში დასავლეთიდანაც ხდება. სტრატოსფეროში ეკვატორის გასწვრივ ზაფხულობით ჰაერი უფრო ცივია, ვიდრე პოლუსზე, რის გამოც დაახლოებით 20-25 კმ სიმაღლიდან წნევის მერიდიანული გრადიენტი პოლუსიდან ეკვატორისკენაა მიმართული და ჰაერის გადატანა აღმოსავლეთიდან დასავლეთისაკენ ხდება. ტროპოსფეროს ქვედა ფენებში ატმოსფეროს ცირკულაციაზე დიდ გავლენას ახდენს ხმელეთისა და ზღვის არათანაბარი გათბობა. ატმოსფეროს ცირკულაციის თავისებურებებთან დაკავშირებულია ქარის სიჩქარის წლიური სვლა.

## რესურსები ინტერნეტში
## სქოლიო
კატეგორია:დედამიწის ატმოსფერო
კატეგორია:კლიმატოლოგია
კატეგორია:მეტეოროლოგია
დამბალხაჭო

**დამბალხაჭო**, **ხაჭოერბო** — ქართული ეროვნული კერძი, რომელსაც ამზადებენ ისტორიული ფშავისა და ერწო-თიანეთის ტერიტორიაზე. წერილობითი წყაროებით ის ორ საუკუნეზე მეტს ითვლის და ივარაუდება, რომ 1800-იანებამდეც ფართოდ უნდა ყოფილიყო გავრცელებული. საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნული სააგენტოს 2014 წლის 3 სექტემბრის გადაწყვეტილებით, დამბალხაჭოს და მის დამზადების ტექნოლოგიას საქართველოს არამატერიალური ძეგლის სტატუსი მიენიჭა.

## დამზადების ტექნოლოგია
### ხაჭოს მომზადება
ახლადგამოწველილ რძე ისხმება ფართოპირიან ჭურჭელში დამჟავებამდე, რის შემდეგაც ისხმება სპეციალურ ხელსაწყოში, ჩხუტში, რომლითაც იდღვიბება და წარმოიქმნება კარაქი, კარაქის ამოღების შემდეგ დარჩენილ სითხეს დო ეწოდება. დოს გაცხელებით მიიღება ის ხაჭო, რომლითაც მოგვიანებით დამბალხაჭო მზადდება.

### გაშრობა
მიღებული ხაჭო კარგად იწურება. შემდეგ იწურება და მოეყრება მარილი გემოვნებით. მარილმოყრილი ხაჭო იზილება და იკვერება, ანუ გუნდებად იკვრება, უკვე შეკვერილი კი ეწყობა ძობანში გასაშრობად. ძობანი წნელით მოწნული შუცეცხლის თავზე ჩამოკიდებული სათავსოა, რომელის ქვემოდან ანთებული ცეცხლის კვამლითაც შეწყობილი ხაჭოს კვერები დაახლოებით ერთი კვირა იბოლება და შრება. გამშრალი ხაჭო ირეცხება რძის შრატით.

### დალბობა
დამზადების შემდეგი ეტაპი გამშრალი ხაჭოს დამწიფება, დალბობა, ანუ დავარგებაა. ამისათვის ხაჭოს კვერები ეწყობა თიხის ქოთანში ან ქვევრში, სადაც ჰერმეტულად დაახლოებით ორ თვეს ატარებს, ზოგჯერ აღნიშნული თიხის ჭურჭელი მიწაშიცაა ჩაფლული. ხაჭოს კვერები გარედან ობდება, შიგნიდან კი ლბება და ოქროსფერი ხდება. „ხაჭოერბოს“ მოსამზადებლად ცეცლზე გააცხელებენ ერბოს, სურვილისამებრ ჩააყრიან პურს და შემდეგ უკვე გასუფთავებულ და დაჭრილ დამბალხაჭოს.

## წარმოების პერიოდი და არეალი
[მინი|ისტორიული [ფშავი]]
დამბალხაჭო მაისიდან ოქტომბრის ჩათვლით მზადდება. მისი წარმოების არეალია ისტორიული ივრისა და არაგვის ფშავის, ერწო-თიანეთის ტერიტორიები. აგრეთვე მას ამზადებენ ახმეტისა და თელავის მუნიციპალიტეტის ფშავლებით დასახლებულ სოფლებში, როგორებიცაა, მაგალითად ჭართალა და ლაფანყური.

## წერილობითი ცნობები
პირველი წერილობითი ცნობები, სადაც დამბალხაჭოა ნახსენები ეკუთვნის ვაჟა-ფშაველას მამას, პავლე მღვდელსა და ცნობილ მოლექსეს, ჯაბანს ეკუთვნით.  პავლე რაზიკაშვილის ნაწარმოებში „მოკლე მოთხრობა ჩემი წინაპარით ჩამომავლობაზე, მათ ზნე-ჩვეულებებზედ“ ვკითხულობთ:

## რესურსები ინტერნეტში
*ყველაფერი დამბალხაჭოს შესახებ - სად და როგორ მზადდება ქართული დელიკატესი mtisambebi.ge
*დამბალხაჭო - კულტურული ძეგლის სტატუსის უძველესი ფშაური დელიკატესი www.knews.ge
*დამბალხაჭო - ტრადიციული ფშაური საკვები ეთნოგრაფიული ნარკვევები, ვიდეო youtube-ზე.
*დამბალ ხაჭოს დამზადების პროცესი ვიდეო youtube-ზე.
*დამბალხაჭოს არამატერიალური ძეგლის სტატუსი მიენიჭა ekofact.com

## ლიტერატურა
*„დამბალხაჭო“, თბილისი, 2015 წ., შემდგენელი - მარიამ ხუცურაული

## სქოლიო
კატეგორია:საქართველოს არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლები
კატეგორია:ქართული ყველი
კიმპჰო

**კიმპჰო** (, Gimpo-si) — ქალაქი კიონგიდოს პოვინციაში, სამხრეთი კორეა. მის ტერიტორიაზე მდებარეობს კიმპჰოს საერთაშორისო აეროპორტი, რომელიც 2001 წლამდე ქვეყნის მთავარი აეროპორტი იყო, ახლა კი ძირითადად შიდა ფრენებს ემსახურება.

## სიმბოლოები
* ხე: ძელქვა - კეთილი ნების სიმბოლო.
* ყვავილი: ფორციზია - იმედის სობოლო.
* ფრინველი: კაჭკაჭი - უსაფრთხოებისა და კეთილდღეობის სიმბოლო.
* პერსონაჟი-თილისმა: სალრი და სანი - მშვიდობისა და კორეის ნახევარკუნძულის გაერთიანების სიმბოლო.

## რესურსები ინტერნეტში
* ქალაქის ოფიციალური საიტი
* ქალაქის ფოტოები

კატეგორია:კიონგიდოს პროვინციის ქალაქები
კატეგორია:სამხრეთ კორეის ქალაქები
კოიანი

**კოიანი** (, Goyang-si) — ქალაქი კიონგიდოს პროვინციაში, სამხრეთი კორეა. კოიანი მოიცავს ილსანის მუნიციპალიტეტს, რომელიც სეულთან მეტროთია დაკავშირებული.

## გეოგრაფია
კოიანი მდებარეობს სეულის ჩრდილოეთით. აღმოსავლეთიდან მას იანჯუ ესაზღვრება; ჩრდილოეთიდან - პჰაჯუ, ხოლო დასავლეთიდან - კიმპჰო.

## დაძმობილებული ქალაქები
*  ულჯინი
*  ციციკარი (პროვინცია ხეილუნძიანი)
*  სან-ბერნარდინო
*  ჰერჰიუგოვარდი, ჩრდილოეთი ჰოლანდია

## რესურსები ინტერნეტში
* კოიანის ადმინისტრაციული დაყოფა
* ყვავილების გამოფენა კოიანში

კატეგორია:კიონგიდოს პროვინციის ქალაქები
კატეგორია:სამხრეთ კორეის ქალაქები
ლერიდა

**ლერიდა** () ასევე ცნობილი, როგორც **ლეიდა** () — ქალაქი და მუნიციპალიტეტი ესპანეთში, ლერიდის პროვინციის დედაქალაქი, კატალონიის ავტონომიურ რეგიონში. მუნიციპალიტეტი მდებარეობს სეგრიას რაიონში. მისი ფართობია 211.7 კმ². ქალაქის მოსახლეობა 139 176 ადამიანს შეადგენს. 

## ცნობილი ადამიანები
* კარლეს ჰაკ მორი - კატალონიელი მწერალი.
* საულ კრავიოტო - ოლიმპიური ჩემპიონი (2008).

## დაძმობილებული ქალაქები
*  ფერარა
*  ჰეფეი
*  ტოლიმა
*  ფუა
*  პერპინიანი

## რესურსები ინტერნეტში
* ქალაქის ოფიციალური საიტი
* ტურისტული პორტალი

## სქოლიო
კატეგორია:ლერიდის ქალაქები
კატეგორია:ლერიდის მუნიციპალიტეტები
247 გრადუსი ფარენჰაიტით

**247 გრადუსი ფარენჰაიტით** () — რეჟისორების ლევან ბახიასა და ბექა ჯგუბურიას მიერ 2011 წელს გადაღებული მხატვრული ფილმი. კინოსტუდია „Sarke studio-ში“.

## სიუჟეტი 
ფილმის სიუჟეტი ეფუძნება რეალურ მოვლენებს. ოთხი მეგობარი ტბის ნაპირას მდებარე ქოხში მიემგზავრება დასასვენებლად. სამი მათგანი აღმოჩნდება საუნაში გამოკეტილი. ისინი ცდილობენ თავი დააღწიონ განსაცდელს.

## როლებში 
* ტრავის ვან ვინკლი — იანი
* მაიკლ კოპონი — მაიკლი
* ტაილერ მეინი — ვეიდი
* სკაუტ ტეილორ კომპტონი — ჯენა
* ქრისტინა ულოა — რენე
* თორნიკე გოგრიჭიანი — ჯიმი
* ჯერემი ინაბნიტი — ტყის ადამიანი
* იგორ ლუბკინი — ვეიდის დუბლი (დუბლიორი მსახიობი)
* მიშა არობელიძე — იანის დუბლი (დუბლიორი მსახიობი)
* იბრაჰიმ ოდოვუ — კლუბის მცველი # 1
* რენე ეტორე — ბო
* მაიკლ ენდრიუ — პოლიციელი #1

## რესურსები ინტერნეტში 
* 

## სქოლიო
კატეგორია:2011 წლის ფილმები
კატეგორია:2011 წლის ქართული ფილმები
კატეგორია:ინგლისურენოვანი ფილმები
კატეგორია:ამერიკული საშინელებათა თრილერი ფილმები
ლერიდა (მრავალმნიშვნელოვანი)

**ლერიდა** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* ლერიდა - ქალაქი და მუნიციპალიტეტი ესპანეთში
* ლერიდა - პროვინცია ესპანეთში
* ლერიდა - ქალაქი და მუნიციპალიტეტი კოლუმბიაში
ხმა კახეთისა

**„ხმა კახეთისა“** — ქართული ყოველდღიური სამეურნეო და ლიტერატურული სახალხო გაზეთი. წვრილბურჟუაზიული მიმართულებისა. გამოდიოდა სიღნაღში 1912–1917 წლებში. რედაქტორ-გამომცემელი — კონსტანტინე ტყავაძე. გაზეთი ასახავდა საქართველოს ეკონომიკურ და კულტურულ ცხოვრებას. ჰყავდა კორესპონდენტები საქართველოს ქალაქებსა და დაბებში. იბეჭდებოდა მხატვრული ნაწარმოებები. თანამშრომლობდნენ ვაჟა-ფშაველა, ა. შანშიაშვილი, ს. ფაშალიშვილი და სხვ.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ქართულენოვანი გაზეთები
სუვერენული ბოლივარი

**სუვერენული ბოლივარი** () — ვენესუელის ახალი ვალუტა, რომელიც მოქმედებაშია 2018 წლის 20 აგვისტოდან. მან შეცვალა ვენესუელის ბოლივარი, რომელმაც ჰიპერინფლაცია განიცადა. ახალ ფულის ერთეულს აქვს 2, 5, 10, 20, 50, 100, 200 და 500 სუვერენული ბოლივარის ნომინალები. თავდაპირველად იგეგმებოდა, რომ მას ვენესუელის ბოლივარი შეეცვალა კურსით 1000:1-ზე, 2018 წლის 4 ივლისის კურსით, მაგრამ, მას შემდეგ, რაც ვენესუელის ცენტრალურმა ბანკმა გამოაცხადა ახალი მონეტებისა და ქაღალდის ფულის ნომინალის გამოშვება, ჰიპერინფლაციამ უკვე თავისი კორექტივები შეიტანა გეგმებში. ფულადი ნიშნების გამოშვებასთან დაკავშირებული პრობლემის გამო ფინანსური რეფორმა გადაიტანეს 4 აგვისტოსთვის.

2018 წლის ივლისის დასასრულს ვენესუელის პრეზიდენტმა ნიკოლას მადურომ გამოაცხადა, რომ რეფორმა დაიწყებოდა 2018 წლის 20 აგვისტოს კურსით 100 000:1-ზე.

## გალერეა 

ფაილი:Moneda de cincuenta céntimos de bolívar reverso enero 2018.jpg
ფაილი:Moneda de un bolívar reverso enero 2018.jpg

## რესურსები ინტერნეტში
* Bolívar Soberano, ვენესუელის ცენტრალური ბანკი 

## სქოლიო
კატეგორია:ISO 4217
კატეგორია:ბრუნვაში არსებული ვალუტები
კატეგორია:ვენესუელის ფულის ერთეული
ხომლი (მრავალმნიშვნელოვანი)

ტერმინი **ხომლი** შეიძლება აღნიშნავდეს:
* **ხომლი** — იგივეა, რაც პლეადები.
* **ხომლი** — ვარსკვლავთა ჯგუფი, თანავარსკვლავედი (ეს მნიშვნელობა ხომლს უპირატესად ძველ ქართულში ჰქონდა).
* **ხომლი** — იგივე ხვამლი.
* **„ხომლი“** — საქართველოს მწერალთა კავშირის გაზეთი.

## სქოლიო
ხომლი (გაზეთი)

**„ხომლი“** — საქართველოს მწერალთა კავშირის ყოველკვირეული ლიტერატურული გაზეთი. გამოდიოდა თბილისში 1923 წელს, სულ გამოვიდა 5 ნომერი. რედაქტორი — სარედაქციო კოლეგია. გაზეთი ბეჭდავდა ლექსებს, მოთხრობებს, კრიტიკულ წერილებს ლიტერატურისა და ხელოვნების საკითხებზე. თანამშრომლობდნენ ი. გრიგალაშვილი, ვ. ბარნოვი, ი. მოსაშვილი, ტერენტი გრანელი (კვირკველია), ვ. რუხაძე, გ. ქუჩიშვილი (ჩხეიძე), ს. ფაშალიშვილი, დ. შენგელაია, მ. ბოჭორიშვილი, მარიჯანი (ალექსიძე-ტყემალაძე), ი. გომართელი, დ. კასრაძე, შ. ჯანბერიძე, გერცელ ბააზოვი, ს. შანშიაშვილი და სხვ. „ხომლის“ შემდეგ გამოიცა გაზეთი „ივერია“.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ქართულენოვანი გაზეთები
ხეპრი

**ხეპრი** —  ღვთაება ძველეგვიპტურ მითლოგიაში, ის არის ამომავალი მზის ღმერთ რომელიც ძირითადად განხილურლია როგორც დაბადების, სიცოცხლის წარმოშობის წყარო.

## სიმბოლოები
ხეპრი „ḫprj“ არის ეგვიპტური სახელი, რომელიც წარმოქმნილია სიტყვისგან „ḫpr“, რაც ნიშნავს „განვითარებას“, "წარმოშობას", ან "შექმნას". ღვთაება დაკავშირებულია დიდი ზომის ხოჭოსთან, მას აქვს ადამიანის ტანი და ხოჭოს თავი, თუმცა შესაძლოა წარმოჩენილი იყოს მხოლოდ ხოჭოს სახით სწორედ ამ მწერის გამო ეწოდა მას ეს სახელი (ეგვიპტურად „ḫprr“), რადგან ის ატრიალებს ექსკრემენტებისაგან გაკეთებულ რგოლებს მიწაზე, ამ ქმედებაში ეგვიპტელებმა დაინახეს მზის მოძრაობის სისტემა და დააკავშირეს ხოჭოსთან. სწორედ ამიტომ ხეპრის თაყვანს სცემდნენ როგორც მზის ღვთაებას. ხოჭები მათ მიერ წარმოქმნილ რგოლებში ათავსებენ კვერცხებს, საიდანაც ახლები იბადებიან, აქედან გამომდინარე ხეპრი განიხილება როგორც წარმოშობის, ხელახლა დაბადების ღვთაებაც. საბოლოოდ ხეპრი არის ამომავალი მზის ღმერთი, რომელსაც მნიშვნელოვანი ადგლილი უჭირავს ეგვიპტურ მითლოგიაში. ეს არის ღვთაება, რომელიც მონაწილეობას იღებდა სამყაროს შექმნაში.

## რელიგია
ეგვიპტეში არ არსებობდა კეპრის კულტი გასაგები მიზეზების გამო. ის მჭიდროდ არის დაკავშირებული ეგვიპტურიმი თლოგიის ერთ-ერთ უმთავრეს ღვთაება რასთან,რომელიც არის მზის მთავარი ღვთაება. ხშირად ხეპრი  და სხცა მზის ღვთაება, ატუმი, განიხილებიან როგორც მზის უმთავრესი ღვთაების რას ასპექტები:ხეპრი არის დილის ამომავალი მზის ღმერთი, რა არის შუადღის მზის, ხოლო ატუმი საღამოს ჩამავალი მზის ღმერთ.

## რესურსები ინტერნეტში
## სქოლიო
კატეგორია:ეგვიპტური მითოლოგია
კატეგორია:მზის ღვთაებები
კატეგორია:მზის ღმერთები
კატეგორია:ეგვიპტური ღვთაებები
კატეგორია:ღმერთები ანბანის მიხედვით
უდმურტული ენა

**უდმურტული ენა** () — ურალურ ენათა ოჯახის, ფინურ-უნგრული ჯგუფის, პერმული განშტოების ენა. უდმურტების სალაპარაკო ენა. გავრცელებულია უდმურტეთში, ბაშკირეთში, თათრეთისა და მარეთის რესპუბლიკებში. ასევე კიროვის, პერმისა და სვერდლოვსკის ოლქებში. უდმურტურ ენაზე ლაპარაკობს 714 ათასი კაცი (1978). 

უდმურტულ ენას აქვს ორი დიალექტი — სამხრეთისა და ჩრდილოეთის. უდმურტულ ენაში მახვილი სიტყვის ბოლოზეა, აქვს 15 ბრუნვა, ბევრია ზმნიდან სახელების მაწარმოებელი სუფიქსი. უღვლილება 2 ტიპისაა, დროის ფორმა — 4: აწმყო, მყოფადი და 2 ნამყო. ლექსიკაში ბევრია თურქულიდან და რუსულიდან ნასესხები სიტყვები. 

## დამწერლობა
უდმურტული დამწერლობა ეფუძნება კირილიცას და მოიცავს 38 ასო–ნიშანს (გრაფემას). დამწერლობა შეიქმნა XVIII საუკუნის II ნახევარში რუსული გრაფიკის საფუძველზე.

## ლიტერატურა
კატეგორია:უდმურტული ენა
ანჩოუსი

**ანჩოუსი** () — ჯოგური ზღვის თევზების გვარი ქაფშიასებრთა ოჯახისა. მათი ზომა არ აჭარბებს 15-20 სმ-ს. ქაშაყისებრთა წარმომადგენლებისაგან განსხვავებით ახასიათებთ დიდი პირი, მომრგვალებული დინგი, გრძელი ქვედა ყბა, მსხვილი თვალები და ქვირითის ელიფსური ფორმა. სხეული წაგრძელებული აქვთ, განივ კვეთში მრგვალი. მოიცავს 9 სახეობას, რომლებიც უმეტესწილად გავრცელებულია ყველა ოკეანის ტროპიკული და ზომიერი ზონის სანაპირო წყლებში; ჩვეულებრივ ესტუარებსა და მტკნარ წყლებშიც კი. ამ ჯოგური თევზების რაოდენობა ძალზე დიდია. იკვებებიან პლანქტონებით, თავის მხრივ, ანჩოუსით იკვებებიან მტაცებელი თევზები, ფრინველები, დელფინები და თავფეხიანი მოლუსკები. თევზის რეწვაში ერთ-ერთ პირველ ადგილს იკავებენ, ამასთან დაახლოებით 80 % პერუს ანჩოუსზე მოდის.

## რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ქაფშიასებრნი
სეგრია

**სეგრია** () — რაიონი ესპანეთში, ლერიდის პროვინციაში. შედის კატალონიის ავტონომიურ გაერთიანებაში. მის შემადგენლობაში შედის 38 მუნიციპალიტეტი.

## მუნიციპალიტეტები
* 1. აიტონა
* 2. ალფარასი
* 3. ალბატარეკი
* 4. ალკანო
* 5. ალკარასი
* 6. ალკოლეჯე
* 7. ალფესი
* 8. ალგუაირე
* 9. ალმასელესი
* 10. ალმატრეტი
* 11. ალმენარი
* 12. ალპიკატი
* 13. არტესა დე ლეიდა
* 14. ასპა
* 15. ბენევენტ დე სეგრია
* 16. ელს ალამუსი
* 17. ვილანოვა დე ლა ბარკა
* 18. ვილანოვა დე სეგრია
* 19. კორბინსი
* 20. ლა გრანჯა დე ესკარპ
* 21. ლიარდეკანსი
* 22. ლერიდა
* 23. მაიალსი
* 24. მასალკორეჩი
* 25. მოტოლიუ დე ლეიდა
* 26. პორტელია
* 27. პუჩვერდ დე ლეიდა
* 28. ჟიმენელს ი ელ პლა დე ლა ფონტი
* 29. როსელიო
* 30. სეროსი
* 31. სოსესი
* 32. სუდანელი
* 33. სუნიერი
* 34. საროკა დე ლეიდა
* 35. ტორებესესი
* 36. ტორეფარერა
* 37. ტორეს დე სეგრე
* 38. ტორე სერონა

## რესურსები ინტერნეტში
* კატალონიის რაიონები

კატეგორია:ლერიდის რაიონები
ვიტო მარკანტონიო

[მინი|ვიტო მარკანტონიო, [1949]]
**ვიტო ენტონი მარკანტონიო** (; დ. 10 დეკემბერი, 1902 — გ. 9 აგვისტო, 1954) — იტალო-ამერიკელი ადვოკატი და სოციალისტი პოლიტიკოსი. პოლიტიკური კარიერის დასაწყისში იყო რესპუბლიკური პარტიის წევრი, თუმცა შემდეგ გადავიდა ამერიკელ მუშათა პარტიაში. მიიღო საქვეყნო ყურადღება 1940-იან წლებში მისდამი კომუნისტების მიერ გამოხატული მხარდაჭერის გამო.

კონგრესში წარმოადგენდა ნიუ იორკის აღმოსავლეთ ჰარლემს, რომელშიც დიდი რაოდენობით ბინადრობდნენ ეთნიკური პუერტო-რიკოელები და იტალიელები. მარკანტონიო იყო წარმომადგენელტა პალატის წევრი 1935-1937 და 1939-1951 წლებში.

## რესურსები ინტერნეტში 
* *I Vote My Conscience: Speeches Writings Debates of Vito Marcantonio*, edited by Annette T. Rubenstein , 1956/reprinted in new edition, 2002
* John J. Simon, "Rebel in the House: The Life and Times of Vito Marcantonio", *Monthly Review*, 2006, Volume 57, Issue 11 (April)

კატეგორია:ამერიკელი პოლიტიკოსები
კატეგორია:აშშ-ის წარმომადგენელთა პალატის წევრები
კატეგორია:დაბადებული 1902
კატეგორია:დაბადებული 10 დეკემბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1954
კატეგორია:გარდაცვლილი 9 აგვისტო
ვასილ ცომაია

**ვასილ ცომაია** (დ. 1 ოქტომბერი, 1919, პატარა კვათანა, აბაშის რაიონი — გ. 1 თებერვალი, 2018) — ქართველი გეოგრაფი. გეოგრაფიულ მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი.

## ბიოგრაფია 
ვასილ ცომაიამ დაამთავრა  თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გეოგრაფია-ეკოლოგიის ფაკულტეტი 1948 წელს. სადისერტაციო ნაშრომი დაიცვა დაიცვა 1995 წელს თემაზე: „მთიან რეგიონებში თოვლდაგროვების კანონზომიერებათა გლაციოლოგიური და ჰიდროლოგიური საფუძვლები (საქართველოს მაგალითზე)“. საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის ჰიდრომეტეოროლოგიის ინსტიტუტის ჰიდროლოგიური სექტორის უფროსი, სულხან-საბა ორბელიანის სახელობის სახელმწიფო პედაგოგიური უნივერსიტეტის საბუნებისმეტყველო ფაკულტეტის ლექტორი. ეწეოდა სამეცნიერო და პედაგოგიურ მოღვაწეობას. ვასილ ცომაია დაჯილდოებულია 13 მედლით. ნაშრომისათვის „კოლხეთის დაბლობი: ბუნებრივი პირობები და სოციალურ-ეკონომიკური ასპექტი“ მიენიჭა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პრემია, ხოლო მონოგრაფიისთვის „ამიერკავკასიის წყლის რესურსები“ გადაეცა სსრ სახელმწიფო ჰოდრომეტეოროლოგიის კომიტეტის ვიქტორ გლუშკოვისა და ვალერიან ურივაევას სახელობის პრემია.

## თხზულებები 
* ჭაღარა კავკასიონის ახალგაზრდობის ხანა. თბ., 1985;
* ნაზღვლევი წყალდიდობები და წყალმოვარდნები საქართველოში (თანაავტორი). თბ., 2009.

## რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:ქართველი გეოგრაფები
კატეგორია:გეოგრაფიის მეცნიერებათა დოქტორები
კატეგორია:თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულები
კატეგორია:აბაშის მუნიციპალიტეტში დაბადებულები
რავანა

**რავანა** (Rāvaṇa) — მითოლოგიური პერსონაჟი რამაიანასა და ინდუიზმში, რომელთა მიხედვითაც რავანა რაკშასისა და ლანკას მეფეა.

მითოლოგიაში გადმოცემულია, რომ რავანა იყო შივას მიმდევარი, დიდებული სწავლული, ძლევამოსილი მმართველი, რომელიც არნახულად უკრავდა ვინაზე, მაგრამ ის იყო ამბიციური, და სურდა დევაზელიერი ყოფილიყო. მისი ათი თავი მისი ცოდნის გამომხატველია. ექვსი გამოხატავს შასტრას, ოთხი კი ვედას. რამაიანას მიხედვით, იგი შეიპყრობს რამას მეუღლე სიტას რათა შური იძიოს რამასა და მის ძმა  ლაკშმანაზე რომლებმაც რავანას დას, შურპანაკას.

ინდოეთის გარკვეულ რეგიონებში რავანას თაყვანს სცემენ, ესენიაშრი-ლანკა და ბალი (ინდონეზია). იგი მიჩნეულია შივას ყველაზე ერთგულ თაყვანისმცემლად. რავანას ფრესკებზე მრავალ  შემთხვევაში გამოსახულია შივაც. იგი ასევე გვხვდება ბუდისტურ ტექსტებშიც როგორიცაა „Laṅkāvatāra Sūtra“, ბუდისტური რამაიანა და ჯეტაკა, ასევე რამაიანას სხვა ალტერნატიულ ვერსიებშიც, რომლებიც ძირითადად ინდუიზმიდანაა ინსპირირებული.

## ეტიმოლოგია
[thumbnail|left|150px|რავანას ქანდაკება [კონესვარამის ტაძარი, შრი-ლანკა.]]

სიტყვა „რავანა“ (სანსკრიტი: रावण) „ღრიალს“ ნიშნავს, საპირისპიროა Vaiśravaṇa რაც ნიშნავს, „სიჩუმეს“. ორივე, რავანაცა და ვიშრავანაც, რომელიც ასევე ცნობილია კუბერას სახელით.

რავანას ტიიტული შემდგომში დაშანანდამ მიიღო, სანსკრიტულად ეს ნიშნავს მას ვინც ყვირის. რავანა მღეროდა ჰიმნებს. „რორავანა“ არის სანსკრიტული შესაბამისობა „ღრიალისა“.* ეს არის ტერმინები რომლებიც ადვილად გასაგებია ადგილობრივ მცხოვრებთათვის, რომლებიც კარგად ერკვევიან რელიგიასა და მითოლოგიაში, და რომელთათვისაც დიდი მნიშვნელობა აქვს მსგავს გარე ფაქტორებს. *

პარგიტერის მიხედვით, ეს სახელი შეიძლება სხვანაირადაც ჟღერდეს თუ გავითვალისწინებთ ტამილურ ენას მისი სახელი შეიძლება ჟღერდეს, როგორც „ირაივანი“ როგორც ამ ენაზე მეფესა თუ ლორდს მიმართავენ 

რავანას სხვა მრავალი პოპულარული სახელიც აქვს, როგორიცაა დასის რავანა, დასის საკვითი, მაჰა რავანა, დაშანანი, რავულა, ლანკეშვარი, ლანკეშვანარი, რავანასურა, რავანაშვარან, ელა ვანდარი.

## იკონოგრაფია
[thumbnail|right|რავანა იყო სურათზე გამოსახული საკრავის, [ვინა|ვინას მაესტრო.]]
რავანას მითლოგიის მიხედვით ათი თავი ჰქონდა, ასევე ხშირია მისი გამოსახულებები, რომლებზეხც იგი მხოლოდ ცხრა თავითაა გამოსახული, ვინაიდან მან ერთ თავიერთგულების ნიშნად შვას შესწირა. ის არის აღწერილი, როგორც შივას ერთგული მიმდევარი, დიდებული სწავლული, ვინას უბადლო ოსტატი და მაესტრო. ასევე მას ეკუთვნის ნაწარმმოები „რავანა სამიტა“, ინდუისტური ასტროლოგიური წიგნი. ასევე მას ეკუთვნის წიგნი მეცდიცინის შესახებ. წყაროების მიხედვით რავანამ შეისწავლა სიდა და პოლიტიკის მეცნიერება. მას გადმოცემით შეესო უკვდავების ნეკტარი, და სწრაფადვე გავრცელდა მის მუცელში. ეს ყველაფერი ბრაჰმამ ისურვა.

## ლიტერატურა
* 
* 

## რესურსები ინტერნეტში
* Rawana the Historical King of Heladiwa|Ramayana Research

## სქოლიო
კატეგორია:ინდური მითოლოგია
კატეგორია:ინდუიზმი
შოთა ცხოვრებაშვილი

**შოთა ცხოვრებაშვილი** (დ. 12 აგვისტო, 1920, ხაშური — გ. 15 ივლისი, 2021) — ქართველი გეოგრაფი. გეოგრაფიულ მეცნიერებათა დოქტორი, თსუ-ის ემერიტუს-პროფესორი. საქართველოს გეოგრაფიული საზოგადოების წევრი (1940). საქართველოს უმაღლესი სკოლის დამსახურებული მუშაკი (1983). 

## ბიოგრაფია 
შოთა ცხოვრებაშვილმა დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გეოგრაფია-გეოლოგიის ფაკულტეტი 1942 წელს; ასპირანტურა 1947 წელს. საკანდიდატო დისერტაცია დაიცვა 1947 წელს თემაზე: „ქართლის ბარის დასავლეთი ნაწილის გეომორფოლოგია“, ხოლო სადოქტორო დისერტაცია 1967 წელს თემაზე: „აჭარა-თრიალეთის მთაგრეხილის გეომორფოლოგია“. სალექციო მუშაობის გარდა, იგი აქტიურ სამეცნიერო-კვლევით მუშაობას ეწეოდა. მისი საქმიანობის ძირითად ინტერესს საქართველოს სამხრეთ მთიანეთის რელიეფის შესწავლა და გეომორფოლოგიური კვლევის მეთოდების შესწავლა წარმოადგენდა. კვლევა-ძიების გეომორფოლოგიური მეთოდების სფეროში მის მიერ არის დამუშავებული ერთ-ერთი გეომორფოლოგიური ფენომენის — მთიან მხარეებში არსებული მოსწორებული ზედაპირების, რაოდენობის დადგენის სტატისტიკური მეთოდი. არის 100-ზე მეტი სამეცნიერო, სასწავლო და სამეცნიერო-პოპულარული ნაშრომის ავტორი. საქართველოში გეომორფოლოგიის დარგის განვითარების საქმეში შეტანილი პირადი წვლილისა და ნაყოფიერი სამეცნიერო მოღვაწეობისათვის დაჯილდოვდა ღირსების ორდენით (2015). იყო თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ემერიტუს-პროფესორი და რექტორთა მრჩეველთა საბჭოს წევრი.

გარდაიცვალა 2021 წლის 15 ივლისს, 100 წლის ასაკში.

## თხზულებები 
* ზოგადი გეომორფოლოგია, თბ., 1996;
* მეთოდური მითითებები გეომორფოლოგიაში, თბ., 1989;
* ზოგადი გეომორფოლოგიის მოკლე კურსი, თბ., 1980;
* არქტიკის ყინულოვან უდაბნოში, თბ., 1963. 

## რესურსები ინტერენტში
## სქოლიო
კატეგორია:ქართველი გეოგრაფები
კატეგორია:საქართველოს ღირსების ორდენის კავალრები
კატეგორია:გეოგრაფიის მეცნიერებათა დოქტორები
კატეგორია:თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულები
კატეგორია:ხაშურში დაბადებულები
შ
აუტოპსია

[მინი|250პქ|[რემბრანდტის ცნობილ სურათში „ექიმ ნიკოლას ტულპის ანატომიის გაკვეთილი“ ასახულია გვამის გაკვეთა.]]
**აუტოპსია** — პროცედურა, რომელიც გვამზე ტარდება გარდაცვალების მიზეზის დასადგენად. აუტოპსია აჩვენებს ყველანაირ დაავადებას და დაზიანებას გვამზე. ამ პროცედურას ასრულებს სპეციალური დოქტორი, რომელსაც ეწოდება „პათოლოგ-ანატომი“. 

აუტოპსია ხორციელდება მხოლოდ იურიდიული და სამედიცინო დაკვირვების მიზნით. მაგალითად სასამართლო აუტოპსია ხორციელდება იმ შემთხვევაში თუ სიკვდილის მიზეზი არის მკვლელობა, ხოლო კლინიკური აუტოპსია ხორციელდება გარდაცვალების სამედიცინო მიზეზით და გამოიყენება შემთხვევითი ან გაურკვევლი სიკვდილის შემთხვევაში ან კვლევის მიზნით. აუტოპსია კლასიფიცირებული შეიძლება იყოს მაშინ, როდესაც გარე ტესტირება არ არის საკმარისი და იმ შემთხვევაში, თუ სხეულის დანაწევრება და შიდა გამოკვლევაა აუცილებელი. ზოგიერთ შემთხვევაში აუტოპსიის ჩასატარებლად შეიძლება საჭირო გახდეს, გარდაცვლილის უახლოესი ნათესავებისგან ნებართვის აღება. როდესაც აუტოპსია სრულდება სხეულის აღდგენა ხდება ჭრილობებზე ნაკერების დადების საშუალებით.

## ლიტერატურა
* S1-Leitlinie Die rechtsmedizinische Leichenöffnung der Deutschen Gesellschaft für Rechtsmedizin. In: AWMF online (Stand 2012)
* Walter Artelt: *Die ältesten Nachrichten über die Sektion menschlicher Leichen im mittelalterlichen Abendland.* Berlin 1940 (= *Abhandlungen zur Geschichte der Medizin und der Naturwissenschaften*, 34).

## რესურსები ინტერნეტში
* Autopsy &nbsp;— a detailed description by a pathologist complete with cartoon figures.
* The Virtual Autopsy&nbsp;— a site from the University of Leicester where one examines the patient, looks at the (medical) history and gets a try at the diagnosis.
* How Stuff Works&nbsp;— Autopsies
* *Autopsy of a Murder*&nbsp;— An interactive exploration of a murder scene and the science involved in a criminalistic investigation: autopsy and laboratory expertise. Produced by the Montreal Science Centre for its namesake exhibition.

## სქოლიო
კატეგორია:ანატომიური პათოლოგიები
ადაპტიური ზონა

**ადაპტიური ზონა** — გარემო პირობების კომპლექსი, რომელიც განსაზღვრავს ორგანიზმთა ჯგუფების შეგუების (ადაპტაციის) ტიპს. იმისდა მიხედვით, თუ რა მცენარეული ან ცხოველური ორგანიზმები ეგუებიან ამა თუ იმ გარემოს (წყალი, ხმელეთი, ტყე, უდაბნო, მაღალმთიანეთი და სხვ.) ა. ზ. ქვეზონებად იყოფა („ძაღლების ზონა“, „გვიმრების ზონა“ და ა. შ.). იგი შეიცავს მრავალ ეკოლოგიურ ანუ სასიცოცხლო ნიშს, რომელიც გარკვეულ სახეობას უვავია. ადაპტიური ზონა განუწყვეტლად იცვლება როგორც ფიზიკურ-გეოგრაფიული პირობების ცვლის, ისე აქ მოსახლე ორგანიზმების ევოლუციის შესაბამისად.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ადაპტიური ზონა
ალექსი ადაშევი

**ალექსი თედორეს ძე ადაშევი** (, გ. 1561) — რუსი სახელმწიფო მოღვაწე. ივანე IV-თან დაახლოებული პირი, რჩეული რადის მთავრობის ერთ-ერთი ხელმძღვანელი. დიდი როლი ითამაშა XVI საუკუნის 50-იანი წლების რეფორმების მომზადებაში. აქტიურად მონაწილეობდა ივანე IV-ის ომებსა და დიპლომატიურ საქმიანობაში. ხელმძღვანელობდა ივანე IV-ის მეფობის ქრონიკის შედგენას, ასტრახანისა და ყაზანის სახანოთა შემოერთების, დიპლომატიურ მომზადებას. ლივონიის ომის (1558-1583 წწ.) პერიოდში ალექსმა ყირიმის სახანოს წინააღმდეგ აქტიურ მოქმედებას დაუჭირა მხარი და ამით ივანე IV-ის პოლიტიკას დაუპირისპირდა. 1560 წელს რჩეული რადის რეფორმებითა და ლივონიასთან არახელსაყრელი დაზავებით უკმაყოფილო თავადაზნაურობის ნაწილმა ალექსის ზურგი შეაქცია. იგი თანდათან ჩამოაცილეს ხელისუფლებას. 1560 წელს ვოევოდად გაგზავნეს ლივონიაში, რაც საპატიო გადასახლებას ნიშნავდა. იმავე წელს ივანე IV-ის ბრძანებით იურიევში გადაიყვანეს და დააპატიმრეს. იქვე გარდაიცვალა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:გარდაცვლილი 1561
კატეგორია:რუსი სახელმწიფო მოღვაწეები
ადაპტიური რადიაცია

**ადაპტიური რადიაცია** — ორგანიზმის ამა თუ იმ ჯგუფში (სახეობა, ოჯახი, რიგი, კლასი)	განსხვავებული ფორმების წარმოქმნა სხვადასხვა გარემოსადმი ადაპტაციის შედეგად. ადაპტიური რადიაცია ხდება ორგანიზმების სხვადასხვა მიმართულებით დივერგენციული ევოლუციის გზით. ადაპტიური რადიაციის იდეა ეკუთვნის ჩ. დარვინს. თვით ტერმინი მოგვიანებით (1915) შემოიღო ამერიკელმა პალეონტოლოგმა ჰ. ოსბორნმა. ადაპტიური რადიაციის პროცესში ორგანიზმი იძენს სპეციალურ ადაპტაციას და ვრცელდება ახალ ადაპტიურ ფონებში. ადაპტიური რადიაციის ძირითადი წყაროა შიგასახეობრივი პროცესები (სახეობრივი პოპულაციების გენეტიკური მრავალგვარობა, სახეობის დიფერენციაცია გეოგრაფიულ და ეკოლოგიურ რასებად, შიგასახეობრივი წინააღმდეგობანი და სხვ.). ძუძუმწოვრების ადაპტიური რადიაციით განვითარდა მოსიარულე (ძაღლები, კატები), მორბენალი (ცხენები), მხტუნავი (მიწის კურდღლები), მიწათხარია (თხუნელები, ბრუცები), მეხეური (ციყვები, მაიმუნები), მფრინავი (ღამურები), მცურავი (სელაპები, ვეშაპები) და სხვა ფორმები. ადაპტიური რადიაციის თვალსაჩინო მაგალითია ქვეწარმავლების ევოლუცია. არანაკლები მნიშენელობა აქვს ადაპტიური რადიაციას უხერხემლო ცხოველების (ზღვის შროშანები, ზღვის ზღარბები, მხარფეხიანები, ორსაგდულიანი და მუცელფეხიანი მოლუსკები და სხვ.) ევოლუციაში. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:ევოლუციური ბიოლოგია
დანიელ ადაშევი

**დანიელ თედორეს ძე ადაშევი** (; გ. დაახლ. 1561) — რუსი მხედართმთავარი, ალექსი ადაშევის ძმა. 1553–1554 წლებში ხელმძღვანელობდა ვოლგისპირეთში აჯანყებათა ჩახშობას, მონაწილეობდა ყაზანზე ლაშქრობასა და ლივონიის ომში (1558–1583). 1559 წელს მიიღო ოკოლნიჩის წოდება. იმავე წლის თებერვალ-სექტემბერში სათავეში ედგა ყირიმის სახანოზე ლაშქრობას. 1560 წელს ლივონიაში მეთაურობდა რუსეთის არტილერიას. იმავე წელს ძმასთან ერთად შერისხეს; სიკვდილით დასაჯეს მცირეწლოვან შვილთან და ნათესავებთან ერთად.

## ლიტერატურა
კატეგორია:გარდაცვლილი 1561
კატეგორია:რუსი მხედართმთავრები
ელ-რიფი

**ელ-რიფი** () — ქედი ატლასის მთების სისტემაში, ჩრდილოეთ მაროკოში. გადაჭიმულია ხმელთაშუა ზღვის სანაპიროს გასწვრივ. მაქსიმალური სიმაღლე 2456 მ (მთა თიდიგინი). უმეტესწილად აგებულია კირქვებით. დასერილია მდინარეთა მრავალრიცხოვანი ხეობებით. ჩრდილოეთ კალთის ქვედა მონაკვეთებზე გვხვდება მაკვისი და კორპის მუხის ტყეები, უფრო მაღლა ტუიასგან, ღვიისგან და კედრისგან შემდგარი წიწვოვანო ტყე, სამხრეთ კალთებზე ხეხილის ბაღებია. ქედის სამხრეთ ნაწილში, იქ, სადაც იგი მაროკოს მესეტაში გადადის, განლაგებულია უძველესი ქალაქი ფესი.

## რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:მაროკოს ქედები
ხანტი ენა

**ხანტი ენა**, *ოსტიაკური ენა* () — ურალურ ენათა ოჯახის, ფინურ-უნგრული ჯგუფის, ობურ-უნგრული შტო. გავრცელებულია ჩრდილო-დასავლეთ ციმბირში მდინარე ობის ნაპირებზე ხანტი-მასისა და იამალ-ნენთა ავტონომიურ ოკრუგებში. ხანტი ენაზე მოლაპარაკეთა რიცხვი 14.000-ს აღემატება. ენაში მრავლადაა დიალექტები. აქვს სახელთა 3 რიცხვი: მხოლობითი, ორობითი და მრავლობითი. ბევრია კუთვნილების აღმნიშვნელი ფორმა. ლექსიკაში გვხვდება კომი-ზირიანული, ნენური, თურქული და რუსული ენებიდან ნასესხები სიტყვები. 

## დამწერლობა
ხანტიური დამწერლობა ეფუძნება კირილიცას და მისი 4 დიალექტის გაერთიანებული ანბანი მოიცავს 52 ასო–ნიშანს (გრაფემას). დამწერლობა შემოიღეს ოქტომბრის რევოლუციის შემდეგ ჯერ ლათინური (1930), შემდეგ რუსული (1937) ანბანის საფუძველზე.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ხანტი ენა
ჰავალი

**ჰავალი** () — სოფელი აზერბაიჯანში, ქალბაჯარ-ლაჩინის რეგიონში, ზანგილანის რაიონში. 1993-2020 წლებში დე-ფაქტოდ კონტროლირდებოდა სეპარატისტული მთიანი ყარაბაღის რესპუბლიკის მიერ. 

## რესურსები ინტერნეტში
* 

## სქოლიო
კატეგორია:ზანგილანის რაიონის სოფლები
ჩამოქცევა

**ჩამოქცევა სამთო საქმეში** — ქანების მასივის წონასწორობის თვითნებური ან იძულებითი დარღვევა. საბადოს მიწისქვეშა დამუშავების დროს (მაგ. გვირაბებში ჭერიდან და გვერდებიდან ქანის ლოდების) გამონგრევა ან ჭერის ქანების სიზრქის დაძვრა. დიდ ფართობზე ჩამოქცევა იწვევს გვირაბებზე დინამიკურ დატვირთვებსა და სამთო დარტყმებს. ჩამოქცევის მავნე შედეგების ასაცილებლად ან შესამცირებლად გვირაბებში აყენებენ სამაგრს (იხ. მაღაროს სამაგრი) და მართავენ გვერდითი ქანების მოძრაობას. გრძელ საწმენდ სანგრევებში სამთო წნევის მართვის ეფექტიანი საშუალებაა ჭერის ქანების სრული ან ნაწილობრივი ჩამოქცევა. ჩამოქცევის პარამეტრებს ადგენენ ქანის თვისებების, საბადოს სიღრმისა და სამთოტექნიკური პირობების მიხედვით. თუ ჭერის ქანები მაგარი და მდგრადია, ჩამოქცევა ხდება ხელოვნურად, აფეთქებითი სამუშაოების გამოყენებით. ქანების ჩამოქცევის კანონზომიერებათა შესწავლა საშუალებას იძლევა სწორად შევარჩიოთ სასარგებლო წიაღისეულის დამუშავების სისტემა, სრულვყოთ სამაგრის გაანგარიშების მეთოდები, გვირაბებისა და ზედაპირულ ნაგებობათა დაცვის წესები და სხვ. საბადოს ღია დამუშავების დროს ზოგჯერ კარიერის ბორტები და საფეხურები ჩამოიქცევა. მათ მდგრადობას უზრუნველყოფენ სიმაღლისა და დახრილობის კუთხის სწორი შერჩევით და ფერდოს ხელოვნური გამაგრებით.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:სამთო სამუშაოები
ზედა სასუნთქი გზების ანთება

**ზედა სასუნთქი გზების მწვავე ანთება** — მეტად გავრცელებული დაავადება. სხვადასხვა დროს მას უწოდებდნენ ზედა სასუნთქი გზების კატარს, მწვავე რესპირატორულ დაავადებას, მწვავე რესპირატორულ ვირუსულ დაავადებას.

## მიზეზები
ზედა სასუნთქი გზების მწვავე ანთება შეიძლება გამოიწვიოს: ვირუსმა (გრიპის, პარაგრიპის ვირუსმა, ადენოვირუსმა, რინოვირუსმა, ენტვროვირუსმა). ბაქტერიამ (სტრეპტოკოკმა, მენინგოკოკმა) მიკოპლაზმამ. დაავადების ძირითადი ხემშემწყობი ფაქტორია ორგანიზმის გადაცივება.

## სიმპტომები და მიმდინარეობა
ზედა სასუნთქი გზების მწვავე ანთება ვლინდება ვირუსით გამოწვეული ინტოქსიკაციის ზოგადი, არასპეციფიკური ნიშნებით. ძირითადი სიმპტომებია ტემპერატურის მომატება, თავის ტკივილი, ძილის დარღვევა, სისუსტე, კუნთების ტკივილი, მადის დაქვეითება, გულისრევა, ღებინება. მძიმე შემთხვევაში მოსალოდნელია მოქმედებათა შენელება ან აგზნებადობა, ცნობიერების მოშლა, კრუნჩხვა.

ზედა სასუნთქი გზების მწვავე ანთებით დაავადებას ახასიათებს კატარული ნიშნებიც, რომლებიც ზედა სასუნთქი გზების ამა თუ იმ ორგანოს უპირატეს დაზიანებაზეა დამოკიდებული.

*რინიტი — ცხვირის ლორწოვანი გარსის ანთება. ვლინდება სურდოთი, ცხვირიდან გამონადენით, ცემინებით და ცხვირით სუნთქვის გაძნელებით.

*ფარინგიტი — ხახის ლორწოვანის გარსის ანთება. ავადმყოფი უჩივის ყელში ღიტინის შეგრძნებას და ყლაპვის დროს ტკივილს.

*ლარინგიტი — ხორხის ანთება. აღინიშნება ხრიწიანობა მყეფავი ხველა.

*ტონზილიტი ანუ კატარული ანგინა — ნუშურა ჯირკვლის ანთება. ავადმყოფის უჩივის ყლაპვის დროს ტკივილს. ნუშურა ჯირკვლები გადიდებულია, მათი ლორწოვანი — გაწითლებული.

* ტრაქეიტი — ტრაქეის ანთება. აღინიშნება წიწკნის შეგრძნება მკერდის ძვლის უკან, მშრალი შემაწუხებელი ხველა, რომელიც შეიძლება 2-3 დღეს გაგრძელდეს.

გამოწვევის კვალობაზე, დაავადებას აქვს განსაზღვრული სიმპტომები. გრიპით ავადობა ეპიდემიური სახისაა. მისი დასაწყისი მწვავეა. ტემპერატურა 39-40 გრადუსამდე იწევს. ყალიბდება ადგილობრივი კატარული სიმპტომები. მეტწილად ადგილობრივად გამოხატულია ტრაქეიტი და რინიტი. პარაგრიპის ვირუსისთვის დამახასიათებელია კეროვანი ეპიდემიური ავადობა. იწყება თანდათანობით. ტემპერატურა 1-2 დღის განმავლობაში 38 გრადუსამდე იმატებს. ზოგადი ნიშნები ზომიერად არის გამოხატული. ძირითადი ნიშანი ლარინგიტია. ადენოვირუსული ინფვქცია არ მიმდინარეობს ეპიდემიის სახით. იგი იწყება მწვავედ. ტემპერატურა 38-39 გრადუსამდე იმატებს და 5-14 დღის განმავლობაში გრძელდება. უმთავრესად გამოხატულია ფარინგიტი, ტონზილიტი, თვალისა და საჭმლის მომნელებელი სისტემის დაზიანების ნიშნები.

## მკურნალობა
ზედა სასუნთქი გზების მწვავე ანთების მკურნალობა რამდენიმე მიმართულებით მიმდინარეობს. ზოგ შემთხვევაში შეიძლება დაავადების გამომწვევზე ზემოქმედება. გრიპის დროს ეფექტურია რემანტადინი, ადენოვირუსული ინფექციის შემთხვევაში — ინტერფერონი. თავად ანთების სამკურნალოდ აუცილებელია დაუნიშნოს ანთების საწინააღმდეგო საშუალებები, მაგალითად, პარაცეტამოლი ან ზედა სასუნთქი გზების ანთების საწინააღმდეგო ზოგიერთი კომბინირებული საშუალება.

## ლიტერატურა
*მედიცინის დიდი ცნობარი ტომი II, სამედიცინო ტერმინოლოგიისა და დაავადებათა ენციკლოპედია, გამომცემლობა პალიტრა L, თბ 2016 წელი, გვ.363-364

კატეგორია:სასუნთქი სისტემა
კატეგორია:დაავადებები
პურის კალათი

**პურის კალათი** — ესპანელი სიურეალისტი მხატვრის, სალვადორ დალის ნახატი. ნამუშევარზე ასახულია პურის ოთხი ნაჭერი კარაქით, რომლებიც კალათაშია მოთავსებული. ერთ-ერთი მათგანი სამისგან განცალკევებული და ნახევრად მოკბეჩლია. კალათ თეთრნაჭერზე დევს. ნახატი ამჟამად სალვადორ დალის მუზეუმში ინახხება, ფლორიდის შტატში, ქალაქ სანქტ-პეტერბურგში

Tნახატი შესრულებულია 1926 წელს, როდესაც სალვადორ დალი ოცდაორი წლის იყო, მას შემდეგ, რაც მან გაიარა ფორმალური კურსები მადრიდში ჰოლანდიელი მხატვრების შესახებ. მანუშევარი იმ ნახატების რიცხვს მიეკუთვნება, რომლებიც სალვადორ დალიმ ახალგაზრდობაში შეასრულა, და რომლებზეც პურია გამოხატული. პურის კალათს მოგვიანებით იგი 1945 წელსაც ხატავს.

## სქოლიო
კატეგორია:სალვადორ დალის ნახატები
კატეგორია:სიურრეალიზმი
დიდი რუსული ენციკლოპედია

**დიდი რუსული ენციკლოპედია** () — უნივერსალური ენციკლოპედია რუსულ ენაზე. გამოცემა შედგება 35 დანომრილი ტომისაგან და ტომისაგან „რუსეთი“ და შეიცავს 80 ათასზე მეტ სტატიას. ენციკლოპედია გამოიცემოდა 2004-2017 წლებში სამეცნიერო გამომცემლობა „დიდი რუსული ენციკლოპედიის“ მიერ. 2016 წლიდან არსებობს ენციკლოპედიის ინტერნეტ-ვერსია. დრე-ის მთავარი რედაქტორი და სამეცნიერო-სარედაქციო საბჭოს თავმჯდომარე იყო მათემატიკოსი და მექანიკოსი იური ოსიპოვი, ხოლო პასუხისმგებელი რედაქტორი ჟურნალისტი სერგეი კრავეცი.

## რესურსები ინტერნეტში
* ოფიციალური საიტი  

კატეგორია:რუსული ენციკლოპედიები
იიჯონბუ

**იიჯონბუ** () — ქალაქი კიონგიდოს პროვინციაში, სამხრეთი კორეა.

## სიმბოლოები
* ყვავილი: სამეფო აზალია - ერთგულებისა და სულიერი სიძლიერის სიმბოლო.
* ხე: ფიჭვი - იმედის სიმბოლო.
* ფრინველი: მტრედი - მშვიდობისა და აყვავების სიმბოლო.
* პერსონაჟი-თილისმა: მხიარული ბიჭი ჩოსონის დინასტიის სახელმწიფო მრჩეველის ტანსაცმელში, რომელიც ქალაქის სახელის წარმოშობის სიმბოლოა.

## დაძმობილებული ქალაქები
*  რიჩმონდი - 1995-დან
*  დანდუნი - 1996-დან

### პარტნიორი ქალაქები
*  სიბატა - 1989-დან
*  ჰაიზიონგი - 2003-დან

## რესურსები ინტერნეტში
* ქალაქის ისტორია

კატეგორია:კიონგიდოს პროვინციის ქალაქები
კატეგორია:სამხრეთ კორეის ქალაქები
გაზაფხულის პირველი დღეები

**გაზაფხულის პირველი დღე** — ესპანელი სიურეალისტი მხატვრის, სალვადორ დალის ნახატი, შესრულებული ზეთის საღევაბით მუყაოზე, 1929 წელს. დალის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ადრეულ პერიოდში შესრულებული სიურეალისტური ნმუშევარი.  

ნახატზე გამოსახული გარემო მეტად ექსპანსიურია, გარემო მშვიდია, გაშლილი ველი. ნამუშევარი ასიმეტრიუილა, საგნების ძირითადი ნაწილი, განთავსებულია ნამუშევრის მარჯვენა ხმარეს, მარცხენა მხარეს კი მათ მხოლოდ მცირე რაოდენობაა. ნახატის ცენტრში მოთავსებულია სიურეალისტური ფიგურები. რთულია იმის გარკვევა თუ რა მოქმედებას ასრულებენ ისინი ან რას განასახიერებენ. მოშორებით დაჩრდილული მუქი ფიგურები მოჩანს. მარცხენა მხარეს შავი ფიგურა სკამზე ზის და მთელ სცენას გაჰყურებს.

ეს ნამუშევარი დალიმ შეასრურა ცხოვრების ურთულესეტაპზე, როდესაც ის დეპრესიით იტანჯებოდა. მამამისი საშინლად იმედგაცრუებული და გაბრაზებული იყო შვილის ფროფესიული არჩევნითა და რელიგიური შეხედულებებით.ამით გამოხატულია მისი სურვილი შერიგობოდა მამამისს. მარცხნივ, სკამზე მჯდომარე ფიგურა გამოსახული გავრცელებული მოსაზრებით მამამისს ასახავს, საკუთარ თავს კი პატარა ბავშვის სახით, რომელიც კონკრეტულ ნახატზე ყველაზე შორეულ წერტილში დგას.

## რესურსები ინტერნეტში
* გაზაფხულის პირველი დღეები — სალვადორ დალის მუზეუმი

კატეგორია:სალვადორ დალის ნახატები
კატეგორია:სიურრეალიზმი
ლოგიკოსი ეშმაკი

**ლოგიკოსი ეშმაკი** — ესპანელი სიურეალისტი მხატვრის, სალვადორ დალის ნახატი. შესრულებული 1951 წელს. ინსპირირებული დანტე ალიგიერის ღვთაებრივი კომედიიიდან. 

ნახატი შესრულებულია ხეზე. ნამუშევრის სიმაღლეა 10 სანტიმეტრი სიგანე კი 7.5 სანტიმეტრი.

## რესურსები ინტერნეტში
* https://web.archive.org/web/20080705173311/http://www.lockportstreetgallery.com/DivineComedy1.htm
* http://www.3d-dali.com/Tour/logician.htm 

კატეგორია:სალვადორ დალის ნახატები
კატეგორია:სიურრეალიზმი
ისმაილ კადარე

**ისმაილ კადარე** (; დ. 28 იანვარი, 1936 — გ. 1 ივლისი, 2024) — ალბანელი პროზაიკოსი, პოეტი, ესსეისტი და დრამატურგი. მის რომანებს მიღებული აქვს სხვადასხვა ქვეყნის ლიტერატურული ჯილდოები: ჩინო დელ დუკას (1992), ბუკერის (2005), პრინც ასტურიელის (2009), იერუსალიმის (2015) პრემიები. რამდენჯერმე იყო წარდგენილი ნობელის პრემიაზე.

## რესურსები ინტერნეტში
* National Library of Albania
* 
* In the Palace of Nightmares’: An Exchange - *New York Review of Books*

## სქოლიო
კატეგორია:ალბანელი მწერლები
კატეგორია:ალბანელი რომანისტები
კატეგორია:XX საუკუნის რომანისტები
კატეგორია:XXI საუკუნის რომანისტები
კატეგორია:საპატიო ლეგიონის ორდენის კომანდორები
კატეგორია:ალბანურენოვანი მწერლები
კატეგორია:ალბანეთის მეცნიერებათა აკადემიის წევრები
კატეგორია:ალბანელი ათეისტები
კატეგორია:XXI საუკუნის ალბანელი პოეტები
კატეგორია:XXI საუკუნის ალბანელი მწერლები
კატეგორია:ალბანელი დრამატურგები
კატეგორია:ჰერდერის პრემიის მფლობელები
კატეგორია:XX საუკუნის მამაკაცი მწერლები
კატეგორია:XXI საუკუნის მამაკაცი მწერლები
კატეგორია:მწერლები ანბანის მიხედვით
ჩამოშვება

**ჩამოშვება კოსმონავტიკაში** — კოსმოსური საფრენი აპარატის (კსა) ან ჩამოსაშვები აპარატს (ჩა) დაშვება ატმოსფეროში ან უატმოსფერო გარემოში ციურ სხეულებზე დაჯდომის წინ. ატმოსფეროს მქონე პლანეტაზე დაჯდომის დროს კსა-ის სიჩქარე მცირდება აეროდინამიკური წინაღობის გამო. ამ დროს მიზანშეწონილია არა მთელი კსა-ის ჩამოშვება, არამედ მისი ნაწილისა (ჩა). აეროდინამიკური წინაღობა ამცირებს ჩა-ის მოძრაობის სიჩქარეს 150-250 მ/წმ-მდე. აპარატის შემდგომ დამუხრუჭებასა და დაშვებას ახორციელებენ საპარაშუტო ან სხვა სისტემებით. ჩამოშვება ატმოსფეროში შეიძლება იყოს ბალისტიკური ან მცორავი. გადატვირთვები უფრო ნაკლებია მცორავი ჩამოშვების დროს, ვიდრე ბალისტიკური დაშვებისას. თუ ატმოსფეროში ჩამოშვების წინ კსა არ დამუხრუჭებულა რაკეტული ძრავას საშუალებით, რომელიც წარმოქმნის კსა-ის მოძრაობის მიმართულების საწინააღმდეგო წევას, მაშინ კსა ატმოსფეროში შედის დიდი სიჩქარით (I ან II კოსმოსური სიჩქარით). ამ შემთხვევაში სიჩქარის შემცირებას თან ახლავს დიდი გადამეტტვირთვა და აპარატის გახურება. კოსმონავტებიანი ხომალდის ჩამოშვების დროს გადამეტტვირთვის სიდიდე და მისი მოქმედების ხანგრძლივობა არ უნდა აღემატებოდეს დასაშვებ სიდიდესა და დასაშვები მოქმედების ხანგრძლივობას. უატმოსფერო პლანეტებზე ჩამოშვების დროს კსა-ს ამუხრუჭებენ მხოლოდ რაკეტული ძრავას მეშვეობით.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:კოსმონავტიკა
ჩამრაზი

**ჩამრაზი** [აგრეთვე გავრცელებულია ბარბარიზმით **რუბილნიკი** ()] — ხელით სამართი ელექტრული საკომუტაციო აპარატი, რომლის დანიშნულებაა ელექტრული წრედების ჩართვა, გამორთვა და გადართვა ან ელექტრული დატვირთვისას (როცა ძაბვა 220 ვ-მდეა მუდმივი დენისა და 380 ვ-მდე ცვლადი დენის დროს), ან მაშინ, როცა წრედში დენი არაა; გამოირჩევა მოძრავი კონტაქტების დამახასიათებელი ფორმით (დანისებრი ან „საჩეხი“). კონტაქტების რიცხვის მიხედვით ჩამრაზი არის ერთ- (სურ. 1), ორ-, სამ-, (სურ. 2) და მრავალპოლუსიანი. ჩამრაზს იყენებენ 1000 ვ-მდე ძაბვის ელექტრული წრედების საკომუტაციოდ. უფრო მაღალი ძაბვის წრედში ჩამრაზს აქვს რამდენიმე პარალელურად შეერთებული კონტაქტი ერთ პოლუსზე. ზოგჯერ ჩამრაზს უკეთებენ რკალსაქრობ კამერას.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ელექტრობა
ისგანდერბეილი

**ისგანდერბეილი** () — სოფელი აზერბაიჯანში, ქალბაჯარ-ლაჩინის რეგიონში, ზანგილანის რაიონში. 1993-2020 წლებში დე-ფაქტოდ კონტროლირდებოდა სეპარატისტული მთიანი ყარაბაღის რესპუბლიკის მიერ. 

## რესურსები ინტერნეტში
*

## სქოლიო
კატეგორია:ზანგილანის რაიონის სოფლები
თელ-ატლასი

**თელ-ატლასი** () — ატლასის მთებში შემავალი მთათა სისტემა. განლაგებულია მაროკოს, ალჟირისა და ტუნისის ტერიტორიებზე. სიგრძე 1500 კმ, სიგანე 115 კმ. საშუალო სიმაღლე დაახლოებით 1500 მ, უმაღლესი წერტილია მთა ლალა-ხედიჯა (2308 მ), რომელიც განლაგებულია ჯურჯურის ზღვისპირა ქედზე. დასავლეთით საშუალომთიანი მასივები ენაცვლება კუესტურ რელიეფსა და დიდ მთათაშუა ვაკეებს; აღმოსავლეთ ნაწილში უმთავრესად ბორცვიან-სერიანი რელიეფია და შეიმჩნევა ვულკანური მოქმედების კვალი. ჩრდილოეთ კალთებზე, 800 მ-მდე მაკვისის ბუჩქნარია, ზემოთ — კორპის ხის, ქვამუხისა და ფოთოლმცვივანი ჯიშების ტყეები, 1500 მ-მდე ალეპოს ფიჭვის სარტყელია, უფრო ზევით კი ხარობს ღვია, ტუია და ქონდარა ფიჭვი. დამახასიათებელია ხმელთაშუაზღვიური კლიმატი. ქედის ძირში განლაგებულია ქალაქები: ალჟირი და ორანი. უშუალოდ ქედზე, ზღვის დონიდან 650 მ სიმაღლეზე მდებარეობს ქალაქი კონსტანტინა. ქედის რაიონში განვითარებულია მეცხვარეობა, იზრდება ქერი. ჯურჯურის ქედზეა აფრიკის უღრმესი მღვიმე ანუ-იფლისი. თელ-ატლასის ფარგლებშია ჯურჯურის ეროვნული პარკი, რომელიც დაარსდა 1983 წელს და რომლის ფართობია 82,25 კმ². 

## რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:მაროკოს ქედები
კატეგორია:ალჟირის ქედები
კატეგორია:ტუნისის ქედები
თიდიგინი

**თიდიგინი** — მთა ჩრდილოეთ მაროკოში. წარმოადგენს ელ-რიფის ქედის უმაღლეს წერტილს. სიმაღლე 2456 მ. მაროკოს გეოგრაფიული ცენტრიდან ჩრდილოეთით განლაგებულია 320 კმ-ში და დედაქალაქ რაბატიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით 232 კმ-ში. ხმელთაშუა ზღვის სანაპიროდან გაწოლილია დაახლოებით 50 კმ-ში.

## სქოლიო
კატეგორია:მაროკოს მთები
ზაქარია ხუროძე

**ზაქარია ხუროძე** (დ. 26 აპრილი, 1925 — გ. 18 იანვარი, 2005) — ქართველი დირიჟორი და პედაგოგი, საქართველოს სახალხო არტისტი (1981), ღირსების ორდენის კავალერი (1996).

## ბიოგრაფია
ზაქარია ხუროძე დაიბადა 1925 წლის 26 აპრილს ქუთაისში. 1948 წელს დაამთავრა ვანო სარაჯიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო კონსერვატორია.

1946–1948 წლებში მუშაობდა სიმფონიურ ორკესტრში როგორც კლარნეტისტი. 1952–1954 წლებში — სახელმწიფო სიმფონიური ორკესტრის დირიჟორ–ასისტენტი. 1959–1973 წლებში იყო მთავარი დირიჟორი. 1952–1959 და 1978 წლიდან ზაქარია ფალიაშვილის სახელობის თბილისის ოპერისა და ბალეტის თეატრის დირიჟორი. 1954–1959 წლებში იყო საქართველოს რადიოსა და ტელევზიის სიმფონიური ორკესტრის მთავარი დირიჟორია. ეწეოდა პედაგოგიურ მოღვაწეობას სარაჯიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო კონსერვატორიაში.

1976 წლიდან იყო პროფესორი. მისი რეპერტუარი შეიცავდა კლასიკური მუსიკის მრავალ ნიმუშს. იგი ქართველი კომპოზიტორების ახალი ნაწარმოებების პირველი შემსრულებელია. 1978 წელს გამოაქვეყნა წიგნი ავტორია „შ. მშველიძის „ზვიადაურის“ საშემსრულებლო ექსპოზიცია“.

1996 წლის 14 მაისს ზაქარია ხუროძე ქართული საოპერო და საბალეტო ხელოვნების განვითარებაში შეტანილი განსაკუთრებული წვლილისთვის დაჯილდოვდა ღირსების ორდენით.

## ლიტერატურა
* მუსიკის ენციკლოპედიური ლექსიკონი, გვ. 335 – თბ., 2007.

## რესურსები ინტერნეტში
## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 26 აპრილი
კატეგორია:დაბადებული 1925
კატეგორია:გარდაცვლილი 18 იანვარი
კატეგორია:გარდაცვლილი 2005
კატეგორია:ქუთაისში დაბადებულები
კატეგორია:ქართველი დირიჟორები
კატეგორია:ქართველი მუსიკოსები
კატეგორია:ქართველი პედაგოგები
კატეგორია:საქართველოს სსრ-ის სახალხო არტისტები
კატეგორია:საქართველოს ღირსების ორდენის კავალრები
კატეგორია:თბილისის სახელმწიფო კონსერვატორიის კურსდამთავრებულები
ზ
ურალური ენები

**ურალური ენები** — ჯგუფი მონათესავე ენებისა, რომლებზეც ლაპარაკობენ ფინურ-უნგრული და სამოდიური მოდგმის ხალხები. გავრცელებულია დიდ ტერიტორიაზე, რომლის განაპირა საზღვრებია ჩრდილოეთიდან ტაიმირის ნახევარკუნძული და ნორვეგიის ჩრდილოეთ ნაწილი, სამხრეთიდან მდინარე ობის შუაწელი და იუგოსლავიის ჩრდილოეთ ნაწილი. ურალურ ენებზე მოლაპარაკენი დასახლებულნი არიან არაკომპაქტურად, სხვა ხალხებს (სლავებს, თურქებს, ბალტიისპირელებსა და სხვა) შორის. ურალური ენები იყოფა ორ დიდ შტოდ — ფინურ-უნგრულად და სამოდიურად. სამოდიური ენების შტოს ეკუთვნის ნენური, ენური, ნგანასანური და სელკუპური. ურალურ ენებს ეკუთვნის აგრეთვე აწ მკვდარი ენები: მერიანული, მურომული, მეშჩერული, მატორული, კარაგასული, კოიბალური და სხვა. 

ურალური ენების ნათესაობას ამტკიცებს მათი საერთო ძველი სიტყვების ფენა. ლექსიკაში მრავლადაა ნათესაობის, პრიმიტიული მეურნეობის, ცხოველების, მცენარეების აღმნიშვნელი საერთო სიტყვები. ბევრია საერთო სიტყვის მცვლელ და სიტყვის წარმომქმნელ ელემენტებსა და კუთვნილებით და ჯერადობის აღმნიშვნელ სუფიქსებში. ურალურ ენებში შედის როგორც აგლუტინაციური, ისე ფლექსიური ენები, მათთვის დამახასიათებელია სინჰარმონიზმიც. თანამედროვე ურალური ენები საგრძნობლად განსხვავდებიან ერთმანეთისაგან. მაგალითად ფინურ ენაში ბევრი ხმოვანი და დიფთონგია, კომი ენაში კი — პირიქით. ხანტიურში სამი ბრუნვაა, უნგრულში — 23. ფინურს უარყოფის გამოსახატავად ზმნის სპეციალური ფორმა აქვს, უნგრულს კი — ფორმაუცვლელი ნაწილაკი და ა. შ. 

უარლაური ენებიდან ძველი დამწერლობა აქვს უნგრულს (XI საუკუნიდან), ფინურს (XVI საუკუნიდან), ძველ პერმულსა და საამების ენის ზოგიერთ დიალექტს (XVII საუკუნიდან).

## ლიტერატურა
დიადი მასტურბატორი

**დიადი მასტურბატორი** — ესპანელი სიურეალისტი მხატვრის, სალვადორ დალის ნახატი, შესრულებული 1929 წელს ზეთის საღებავებით, ტილოზე. დღეს ნამუშევალი ინახება დედოფალ სოფიას მუზეუმში, მადრიდში.

## აღწერა
ნახატის ეპიცენტრში შესამჩნევია ადამიანის ქვევით მიმართული პროფილი რომელიც ძალიან ჰგავს კატალონიის სანაპიროზე მდებარე კრეუსის კონცხს. ეს პროფილი სალვადორ დალიმ მოგვიანებით, მის მეტად ცნობილ ნახატში, *რბილ საათებშიც* დახატა. ქალის შიშველი ფიგურა, რომელიც თავს ზემოთაა, არის მასტურბაციის შთაგონება, თუ ნამუშევრის სათაურსაც გავითვალისწინებთ. ქალის პირი ეხება მამაკაცის სასქესო ორგანოს, რაც ფელაციის შთაბეჭდილებას ქმნის მნახველში. მამაკაცის ფიგურა სრულად არაა გამოსახული, ჩანს მისი მხოლოდ მისი ნაწილი, ტანს ქვევით, მუხლებამდე. ცენტრალური პროფილის ქვედა მხარეს შეიმჩნება სახეზე მჯდომარე კალია, რომელსაც დალი საკუთარ ნამუშევრებში ხშირად იყენებს, ასევე ის მრავლადაა ნახსენები მხატვრის ნაწერებში. ჭიანჭველების ჯგუფი (ეს არის სალვადორ დალის სექსუალური სიმორცხვის გამომსახველი ცნობილი ნიშანი) კალიას მუცელზე აზის, ისევე, როგორც სახეზე. ნახატის ფონზე თავს იჩენენ ახალი, განსხვავებული ფიგურები. მათ შორისაა კვერცხი (ძირითადად გამოყენებულია, როგორც ) და სხვა მსგავსი საგნები. პეიზაჟზე გამოსახული ორი ადამიანის ფიგურა ისეა დახატული, რომ მათი ჩრდილები გრძელ ფორმას იღებენ, როდესაც დანარჩენი პერსონაჟები პერიფერიებშია განთავსებული. ცენტრალური ფიგურის თავზე შეიმჩნევა ორი ქვა და ქოთანში მოთავსებული კაქტუსი. ქოთანი ერთ-ერთ ქვაზეა მოთავსებული (ნახატზე ეს პარადოქსულადააა ნაჩვენები) და მასზე მეორე ქვა დევს, ეს სამი საგანი წონასწორობაში მეტად არარეალურადაა გამოსახული. მსგავსი სტილი, რომლითაც სალვადორ დალი ცდილობს რეალობას გაექცეს, მრავლადაა გამოყენებული მხატვრის ნამუშევრებში.

## ინტერპრეტაცია
[Right|thumb|[ჰიერონიმუს ბოსხი|ჰიერონიმუს ბოსხის სექციიდან ნამუშევარი *ტკბობის ბაღი* ინსპირირებულია სალვადორ დალის ნახატიდან „დიდი მასტურბატორი“.]]

ნამუშევრის შექმნის ერთ-ერთი უმთავრესი მიზეზი გახდა ის პრობლემები, რომლებიც დალის სქესობრივ ცხევრებას ეხებოდა. დალის ბავშვობაში მამამისმა დაუტოვა წიგნი რომელშიც მრავლად იყო უსიამოვნო ფოტოები, თუ როგორ იტანჯებოდა ხალხი ვენერიული დაავადებებისგან, რათა გაენათლებინა შვილი. ისედაც დაავადებული დალი ამ ფოტოების ნახვის შემდეგ განსაკუთრეებით შეშინდა და ფსიქოლოგიურ ტრამვამდეც მივიდა, მისი ბავშვობა სექსუალურა თემებმა და გამუდმებულმა შიშმა დაამახინჯა.

შედარებები კეთდება სალვადორ დალის ნამუშევარსა და ჰიერონიმუს ბოსხის ნახატ *ტკბობის ბაღს* შორის. დიდი მასტურბატორი მეტად ჰგავს მის მის მარჯვენა ნახატს, რომელზეც გამოსახულია ბაღის მარცხენა განყოფილება, სადაც ბუჩქები და პატარა ცხოველები არიან ნაჩვენები დიდი ცხვირებითა და წამწამებით.

## ისტორია
დალი ნამუშევარს პირად კოლექციაში ინახავდა, დალის თეატრსა და მუზეუმში, ფიგერასში, სიკვდილის წინ კი ის გადასცა ესპანეთის ეროვნულ კოლექციას, მას შემდეგ რაც ის მადრიდის მუზეუმიდან წამოიღეს.

## იხილეთ აგრეთვე
**ტკბობის ბაღი*

## რესურსები ინტერნეტში
* *The Great Masturbator* on csulb.edu
* *The Great Masturbator* on Museo Nacional Centro de Arte Reina Sofía 
* *The Great Masturbator* description - Gala-Salvador Dalí Foundation 

## სქოლიო
კატეგორია:სალვადორ დალის ნახატები
კატეგორია:სიურრეალიზმი
კატეგორია:ნახატები მხატვრების მიხედვით
კატეგორია:ნახატები წლების მიხედვით
ქალწულის კოშკი (ბალეტი)

**ქალწულის კოშკი** () — სამმოქმედებიანი ბალეტი პროლოგითა და ეპოლოგით. პირველი აზერბაიჯანული და პირველი ოპერა მუსულმანურ აღმოსავლეთში. მუსიკისა და ლიბრეტოს ავტორი აფრასიაბ ბადალბეილი.

## სქოლიო