open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
დეკორატიულ-გამოყენებითი ხელოვნება

მინი|დეკორატიულ-გამოყენებითი ხელოვნების ნიმუში.
**დეკორატიულ-გამოყენებითი ხელოვნება** — დეკორატიული ხელოვნების დარგი, რომელიც ქმნის საყოფაცხოვრებო დანიშნულების ნაკეთობებს: ავეჯს, ქსოვილებს, შრომის იარაღებს, მიმოსვლის საშუალებებს, ტანსაცმელს და ყველა სახის მორთულობას. XIX საუკუნის II ნახევრიდან მოხდა დეკორატიულ-გამოყენებითი ხელოვნების ნაწარმოებების კლასიფიკაცია როგორც დანიშნულების, ისე მასალის (ლითონი, კერამიკა, ხე) და შესრულების ტექნიკის (კვეთილობა, მოხატულობა, ნაქარგობა, ჩამოსხმა, ინტარსია, მინანქარი) მიხედვით.
## მიმართულებები 
*არტ-დეკო
*არტ-ნუვო
*არტს-ენდ-კრაფტსი
*ბაუჰაუზი

## დეკორატიულ-გამოყენებითი ხელოვნების მუზეუმები 
*ვიქტორიასა და ალბერტის მუზეუმი, ლონდონი

## იხილეთ აგრეთვე 
*დეკორატიული ხელოვნება

## ლიტერატურა 
*Dormer, Peter (ed.), *The Culture of Craft*, 1997, Manchester University Press, ISBN 0719046181, 9780719046186, google books

კატეგორია:დიზაინი
დარიჩინის ხე

**დარიჩინის ხე** — დაფნისებრთა ოჯახის ხე ან ბუჩქი, რომლის ქერქისაგან ამზადებენ დარიჩინს. მარადმწვანე მცენარეა, აქვს ტყავისებრი ფოთლები და საგველა ყვავილედებში შეკრებილი ყვავილები. 

მისი ცნობილი სახეობებია აზიის, აფრიკის და ამერიკის ტროპიკებში კულტივირებული დარიჩინის ხე () და ასევე მხოლოდ კულტივირებული ჩინური დარიჩინის ხე (, სამხრეთი ჩინეთი, ვიეტნამი, ლაოსი, შრი-ლანკა, ინდოეთი, ლათინური ამერიკა).

## ლიტერატურა
კატეგორია:დაფნისებრნი
დელფინის თანავარსკვლავედი

მინი|დელფინი
**დელფინის თანავარსკვლავედი**  () — ცის ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს თანავარსკვლავედი. მასში შემავალი სამი ყველაზე ბრწყინვალე ვარსკვლავის ვიზუალური ვარსკვლავიერი სიდიდეების შესაბამისად 3,7, 3,8 და 4,0. ჩანს ყოფილი სსრკ-ის მთელი ტერიტორიიდან. ხილვადობის საუკეთესო პირობებია ივნის-აგვისტოში.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თანავარსკვლავედები
კატეგორია:ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს თანავარსკვლავედები
ვირჯინიის ტექნიკური უნივერსიტეტი

**ვირჯინიის პოლიტექნიკური ინსტიტუტი და შტატის უნივერსიტეტი** (Virginia Polytechnic Institute and State University), საყოველთაოდ ცნობილი როგორც **ვირჯინია ტექი** (Virginia Tech) — საზოგადოებრივი უმაღლესი სასწავლებელი ბლეკსბურგში, ვირჯინია, აშშ. 

მიუხედავად იმისა, რომ უნივერსიტეტი ყოვლისმომცველია, მის ყველაზე ძლიერ განხრად სოფლის მეურნეობა, საინჟინრო საქმე, არქიტექტურა, მეტყევეობა და ვეტერინარული მედიცინა ითვლება. ვირჯინია ტექი ერთ-ერთია იმ მცირერიცხოვან საზოგადოებრივ უნივერსიტეტებს შორის აშშ-ში, რომელსაც შენარჩუნებული ჰყავს საკუთარი კადეტთა კორპუსი (სრული დატვირთვის სამხედრო საწვრთნელი კომპონენტი).

## სქოლიო
კატეგორია:ვირჯინია
კატეგორია:აშშ-ის უნივერსიტეტები
კატეგორია:ტექნიკური უნივერსიტეტები
კატეგორია:აშშ-ის უმაღლესი სამხედრო კოლეჯები
კატეგორია:უნივერსიტეტები ანბანის მიხედვით
დემეტრე თავდადებულის ფელსი

250px|thumb|
**დემეტრე თავდადებულის ფელსი** — საქართველოს მეფე დემეტრე II-ის (1271–1289) სახელით მოჭრილი სპილენძის მონეტა (ფელსი). შუბლზე ორნამენტული ჩარჩოს ცენტრში მოთავსებულია დაქარაგმებული ასომთავრული წარწერა „დემეტრე“, ჩარჩოს გარეთ — „მეფეთა მეფე“, ზურგზე, ცენტრში მოთავსებული ორნამენტული ნიშნის ირგვლივ, წარწერაა „გურწამს მამაჲ ძეჲ და სული წმიდაჲ“. ინახება საქართველოს ეროვნული მუზეუმის ს. ჯანაშიას სახელობის საქართველოს მუზეუმში.

## ლიტერატურა
* *კაპანაძე დ.*, ქართული ნუმიზმატიკა, თბ., 1969

კატეგორია:საქართველოს მონეტები
დერიკვარაძიში

**დერიკვარაძიში** — მყინვარული წარმოშობის ტბა საქართველოში, ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს კოდორის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 2548 მ სიმაღლეზე. ტბის ზედაპირის ფართობია 0,08 კმ², საშუალო სიღრმე 8,1 მ, მაქსიმალური სიღრმე 22 მ. საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. გამდინარეა.

## სქოლიო
კატეგორია:აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის ტბები
დემურდაღი

**დემურდაღი** — მთა საქართველოში, კახეთის მხარეში, საგარეჯოს მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს ივრის ზეგანზე, სიმაღლე ზღვის დონიდან 991 მ. 

აგებულია კონგლომერატებით, ქვიშაქვებითა და თიხებით. ჩრდილოეთი და სამხრეთი კალთები ციცაბოა, აღმოსავლეთი და დასავლეთი — დამრეცი. სამხრეთი კალთა დაღარულია ხრამებით. შემოსილია სტეპური ბალახებით.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:კახეთის მხარის მთები
დეროკი

**დეროკი**, *დერუკი* — იბერიის მეფე ორმეფობის პერიოდში, ძვ. წ. II-I საუკუნეებში. ლეონტი მროველის მიხედვით დეროკი არის ქართლში ორმეფობის (იხ. ორმეფობა) მეოთხე წყვილის წარმომადგენელი. მისი თანამეფე იყო ამაზასპი.

## ლიტერატურა
**Меликишвили Г. А.*, К истории древней Грузии, Тб., 1959

## სქოლიო
კატეგორია:იბერიის მეფეები
კატეგორია:ფარნავაზიანები
დელფინები

**დელფინები** () — ძუძუმწოვრების ქვეოჯახი ვეშაპისნაირთა რიგისა. სხეულის  სიგრძე 1,2-3 მ, ზოგი სახეობისა - 10-მდე. წაგრძელებული დინგი ქმნის ე. წ. „ნისკარტს“, კბილების რაოდენობა 70-ს აჭარბებს. უმრავლესობას აქვს ზურგის ფარფლი. ექოლოკაციის უნარი და მეტად მახვილი სმენა (აღიქვამენ რამდენიმე ათეული ჰც-დან 150-196 კჰც-მდე რხევებს) დელფინებს წყალში ორიენტაციის საშუალებას აძლევს. აქვთ რთული ბგერითი სიგნალიზაცია და ბგერათსასიგნალო (საექოლოკაციო) ორგანო, რომელიც მოთავსებულია ერთადერთ ნესტოში. მასთან არის დაკავშირებული კუნთოვანი სისტემით აღჭურვილი სამი წყვილი საჰაერო პარკი. სიგნალების გამოსხივების სიხშირე 170 კჰც აღწევს. აქვთ მაღალგანვითარებული ცენტრალური ნერვული სისტემა: დიდი ზომის სფერული თავის ტვინი, ძლიერ დანაოჭებული ნახევარსფეროები, რომელთა ქერქი 30 მლტდ-მდე ნერვულ უჯრედს შეიცავს. დიდი ზომის თავის ტვინი საშუალებას აძლევს გადაამუშაონ დიდი რაოდენობის აკუსტიკური თუ სხვა სახის ინფორმაცია. თუთიყუშების მსგავსად, მათ შეუძლიათ ადამიანის მიერ თქმული სიტყვების გამეორება. გასაწვრთნელად და შესასწავლად ჰყავთ დელფინარიუმებსა და ოკეანარიუმებში. ისინი ადვილად იწვრთნებიან. ამჟამად იკვლევენ დელფინების ზოგი სახეობის მოშინაურების შესაძლებლობას. დელფინები ცხოვრობენ ჯოგებად, ცურავენ სწრაფად (50 კმ-მდე საათში). 

იკვებებიან თევზით, თავფეხიანი მოლუსკებით, იშვიათად კიბოსნაირებით. მაკეობა 10-12 თვე გრძელდება. შობენ ერთ ნაშიერს, რომლის სიგრძე დედის სიგრძის ნახევარს აღწევს. სქესობრივად მწიფდებიან 3-5 წლის ასაკში. დელფინების ქვეოჯახში 20 გვარია 48 სახეობით. შაბ ზღვაში ცხოვრობს სამი სახეობა: აფალინა, თეთრგვერდა დელფინები და ზღვის ღორი. ზოგი სახეობა (მაგ., ცელნამგალა ვეშაპი) კოსმოპოლიტია. დელფინების სახეობათა უმრავლესობა ცხოვრობს ოკეანეთა თბილ წყლებში. დელფინების სხეულის ფორმის ჰიდროდინამიკური სრულყოფა, გარეგანი საფარვლის აგებულება და ანტიტურბულლენტური თვისებები, დიდ სიღრმეში ყვინთვის უნარი, საიმედო ექოლოკაცია და ამ ცხოველის ორგანიზაციის სხვა თავისებურებანი მეტად საინტერესოა ბიონიკისათვის. ასევე  საინტერესოა ფიზიოლოგიისა და მედიცინის თვალთახედვით დელფინების სუნთქვისა და სისხლის მიმოქცევის მთელი რიგი შეგუებანი (მიოგლობინის სიუხვე, გარეგანი სუნთქვის ხანგრძლივად შეჩერების უნარი, სისხლში დაგროვილი ნახშირორჟანგი სუნთქვის ცენტრზე არ მოქმედებს, პულსი შენელებულია და სხვა).

დელფინების მოშინაურებით ადამიანს ზღვის სიმდიდრის უფრო სრულყოფილი ათვისების საშუალება ეძლევა. საზღვარგარეთ დელფინებს სწავლობენ სამხედრო მიზნითაც: ნაღმების, ტორპედოების, ჩაძირული გემების, წყალქვეშა ნავების აღმოსაჩენად და სხვა. დელფინების ზოგ სახეობას სარეწაო მნიშვნელობა აქვს. სსრკ-ში დელფინებზე რეწვა აკრძალული იყო 1966 წლიდან.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ვეშაპისნაირნი
დეტონირება

**დეტონირება** ( — არასწორად, ყალბად მღერა) — მუსიკალური ბგერის არაზუსტი, მცდარი შესრულება, ნორმალური სიმაღლიდან გადახრა. დეტონირება ძირითადად ვოკალურ ხელოვნებასა და, უმეტესად, ხმის დადაბლებით გამოიხატება (ხმის ამაღლება შედარებით იშვიათია). დეტონირებას ზოგჯერ ადგილი აქვს სიმებიან და სასულე საკრავებზე დაკვრის დროსაც. მიზეზი მუსიკალური სმენის ნაკლებობა ან შესრულების დროს მკაცრი თვითკონტროლის უქონლობაა.

ხალხურ მუსიკაში კილოური სისტემა არაა ისე ზუსტად ტემპერირებული, როგორც ევროპულ პროფესიულ (განსაკუთრებით კლასიკურ) მუსიკალურ სისტემაში. ქართული ხალხური სიმღერის ანსამბლებში (განსაკუთრებით პროფესიული დონის) ხშირად ხალხური სიმღერის არატემპერირებული ბუნება დარღვეულია და მიახლოებულია ევროპულ ტემპერირებულ სისტემასთან, რაც ქართული ხალხური სიმღერის შინაგან ბუნებას ეწინააღმდეგება.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მუსიკალური ტერმინები
მათემატიკოსების სია

## ა
* აბელი, ნილს
* აბულაძე, ავთანდილ
* ადამარი, ჟაკ
* ავაზაშვილი, დავით
* ალექსიძე, მერაბ
* არქიმედე
* აუმანი, რობერტ

## ბ
* ბოლცანო, ბერნარდ
* ბალაძე, დურსუნ
* ბერნული, იოჰან
* ბიწაძე, ანდრია
* ბურჭულაძე, თენგიზ

## გ
* გალუა, ევარისტ
* გამყრელიძე, რევაზ
* გოკიელი, ლევან
* გორგიძე, ალექსი

## დ
* დ’ალამბერი, ჟან ლერონ
* დეკარტი, რენე
* დირიხლე, ოჰან პეტერ გუსტავ ლეჟენ
* დიურერი, ალბრეხტ

## ე
* ევკლიდე
* ეილერი, ლეონარდ
* ერმიტი, შარლ

## ვ
* ვეკუა, ილია
* ვეკუა, ნიკოლოზ
* ვინერი, ნორბერტ

## ზ
## თ
* თალესი

## ი
* იაკობი, კარლ გუსტავ იაკობ
* ისახანლი, ჰამლეტ

## კ
* კანტორი, გეორგ
* კელდიში, მსტისლავ
* კეპლერი, იოჰანეს
* კნუთი, დონალდ
* კოვალევსკაია, სოფია
* კოლმოგოროვი, ანდრია
* კურანტი, რიხარდ
* კუპრაძე, ვიქტორ

## ლ
* ლაგრანჟი, ჟოზეფ ლუი
* ლაიბნიცი, გოტფრიდ
* ლაპლასი, პიერ სიმონ
* ლებეგი, ანრი
* ლეჟანდრი, ადრიან მარი
* ლობაჩევსკი, ნიკოლაი

## მ
* მაკლეინი, სონდერს
* მარკოვი, ანდრია
* მუსხელიშვილი, ნიკოლოზ
* მარჯანიშვილი, კონსტანტინე

## ნ
* ნადარაია, ელიზბარ
* ნეთერი, ემი
* ნეპერი, ჯონ
* ნეში, ჯონ ფორბს
* ნიკოლაძე, გიორგი
* ნიუტონი, ისააკ
* ნოიმანი, ჯონ ფონ

## ო
## პ
* პასკალი, ბლეზ
* პითაგორა
* პუანკარე, ჟიულ ანრი

## ჟ 
## რ
* რაზმაძე, ანდრია
* რიმანი, ბერნჰარდ

## ს 
## ტ
* ტაო, ტერენს
* ტიურინგი, ალან
* ტორიჩელი, ევანჯელისტა

## უ 
## ფ
* ფერმა, პიერ
* ფიბონაჩი
* ფურიე, ჟან ბატისტ ჟოზეფ

## ქ
## ღ
## ყ
## შ
* შეპლი, ლოიდ

## ჩ
* ჩიგოგიძე, ალექსანდრე

## ც
## ძ
## წ
* გიორგი წერეთელი

## ჭ
* ჭოღოშვილი, გიორგი
* ჭელიძე, ვლადიმერ
* ჭავჭანიძე, ვლადიმერ

## ხ
* ხარაძე, არჩილ
* ხვარაზმი, მუჰამად ბენ მუსა ალ

## ჯ
* ჯუ შიძე

## ჰ
* ჰამინგი, რიჩარდ

*
დეციმა (მრავალმნიშვნელოვანი)

**დეციმა** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* დეციმა — ათტაეპიანი სტროფის მყარი ფორმა
* დეციმა — ათსაფეხურიანი ინტერვალი
დეციმა (მუსიკა)

**დეციმა** მუსიკაში, 1. ათსაფეხურიანი ინტერვალი, აღინიშნება ციფრით 10. არსებობს დიდი დეციმა (შემოკლებით - დ. 10) და მცირე დეციმა (შემოკლებით მც. 10). დეციმა წარმოადგენს ოქტავისა და ტერციის ჯამს, შეიძლება გაიზარდოს ან შემცირდეს ნახევარიტონით. 2. ოროქტავიანი დიატონური ბგერათრიგის მეათე საფეხური.

## იხილეთ აგრეთვე
* ინტერვალი

## ლიტერატურა
* ქსე, ტ. 3, გვ. 489, თბ., 1978

კატეგორია:მუსიკალური ტერმინები
გალობანი სინანულისანი

**„გალობანი სინანულისანი“** — ორიგინალური პოეტური ნაწარმოებია, რომელიც ეკუთვნის  XI-XII საუკუნეებში მოღვაწე საქართველოს მეფე დავით IV აღმაშენებელს. ეს ნაწარმოები შუა საუკუნეების ქართული კულტურის იდეოლოგიური და ესთეტიკური მრწამსის გამოხატულებაა. იგი ეძღვნება სასულიერო ლირიკაში ღრმად დამუშავებულ (ეფრემ ასურის, იოსებ და თეოდორე სტუდიტეების, ანდრია კრეტელის, იოანე დამასკელის და სხვათა საგალობლები) სინანულის მოტივს. საგალობელში გადმოცემულია ზოგადსაკაცობრიო სევდა. დავით IV თავს ადარებს უმძიმესი ცოდვის ჩამდენთ და გამოთქვამს აზრს, რომ არ არსებობს დანაშაული, რომელიც მის სულს არ ამძიმებდეს. თავის ასეთ დამდაბლებაში ვლინდება ზნესრული ადამიანის მაღალი ეთიკური მრწამსი. დავით IV-ის საგალობელში შეცოდებათა შეგნებით უკვე დაძლეულია ცოდვა და ადამიანის დაცემით გამოწვეულ სევდას ახლავს ნათელი ტონები ადამიანის სრულქმნის ღრმა რწმენისა. ის განსაკუთრებულ მსგავსებას ამჟღავნებს ანდრია კრეტელის „დიდ კანონთან“. მსგავსება ამ ორ ძეგლს შორის დიდი ხანია შენიშნულია და აღიარებული ქართველი მეცნიერების მიერ. ორივე ნაწარმოები შექმნილია 50-ე ფსალმუნის მოტივზე. ორივეს ანათესავებს ერთი თემა, ეთიკური იდეების ერთი წრე. ორივე საგალობელში ლირიკული გმირი წარმოთქვამს აღსარებას უზენაესის წინაშე, ინანიებს ჩადენილ ცოდვებს და იმედოვნებს ღმერთის მოწყალეობასა და სახიერებაზე. ორივე საგალობელს საფუძვლად უდევს ახალი აღთქმისეული მოძღვრება ადამიანზე და ლირიკული გმირი ეფუძნება პიროვნების ფართო გაგებას. დავითის სინანულის საგალობელში ლირიკული გმირის ღაღადისი მარადიულია მაცხოვრისადმი, ღმრთისმშობლისადმი.  ამით დავით IV-მ თავისი წვლილი შეიტანა ქართული ჰიმნოგრაფიის განვითარებაშიც. 

პირველად გამოსცა გ. ხელაძემ 1865 წელს. თარგმნილია რუსულ (ლ. გრიგოლაშვილი, ა. გოგეშვილი), გერმანულ (ვ. ოფერმანი, 1989 წ.), ინგლისურ (ლ. ჯოხაძე, 1996 წ.) და პოლონურ (დ. ყოლბაია, 2011 წ.) ენებზე.

## რესურსები ინტერნეტში 
* „გალობანი სინანულისანი“ 

კატეგორია:ძველი ქართული ლიტერატურა
დვალები (ტომი)

**დვალები** — ტომი ძველ საქართველოში, სახლობდნენ ცენტრალური კავკასიონის მაღალმთიან ზოლში — დარიალის ხეობასა და მამისონის უღელტეხილს შორის — ისტორიულ დვალეთში.
## ისტორია
დვალები სავარაუდოდ პირველად ახ. წ. I-II  საუკუნეების ანტიკურ წყაროებში (პლინიუს უფროსი, პტოლემე) არიან მოხსენიებული თალის, ვალის, უალის სახელწოდებებით. ქართულ წყაროებში დვალებით დასახლებული „ქვეყანა" — დვალეთი — პირველად ნახსენებია III საუკუნის შუა ხანებში მეფე ამაზასპის დროის ამბებთან დაკავშირებით. თამარის ისტორიკოსი ფხოველთა და დიდოელთა აჯანყების ამბების თხრობისას დვალებს „ყოველთა მთეულთა“ შორის მოიხსენიებს ცხრაზმელთა, მოხევეთა, ხადელთა, ცხავატელთა, ჭართალთა და ერწოთიანელთა გვერდით.  

დვალები ძირითადად კავკასიონის მთავარი ქედის ჩრდილოეთით მკვიდრობდნენ. არაუადრეს X–XI საუკუნეებისა დვალები ასევე განსახლდნენ დიდი ლიახვის ხეობის უკიდურეს ზემო წელში, რომელსაც მაღრან-დვალეთი ეწოდებოდა. XIV საუკუნიდან დვალები სპორადულად იყვნენ განსახლებული დიდი ლიახვის ხეობის მაღრან-დვალეთთან მოსაზღვრე რამდენიმე მთის სოფელსა და თერგის ხეობის სათავეში — თრუსოში. 

XV საუკუნის დასასრულიდან დვალები თანდათან ჩრდილოეთიდან შეავიწროვეს ალან-ოსურმა ტომებმა. დვალების ნაწილი, ჩანს, საქართველოს სხვა რეგიონებში (რაჭა, ზემო იმერეთი, შიდა ქართლი, ქვემო ქართლი, სამცხე) გადასახლდა და ადგილობრივ მოსახლეობას შეერწყა, დარჩენილი ნაწილი კი, დროთა განმავლობაში, ოსურ გარემოში ასიმილირდა, ხოლო ისტორიულ დვალეთში გაბატონებულმა ოსურმა ეთნიკურმა ერთეულმა დვალების (თუალაგ) სახელწოდება მიიღო. XVIII საუკუნის ქართველი სწავლული ვახუშტი ბატონიშვილი ოსების აღწერისას გადმოგვცემს, რომ „ენა აქუთ ძუელი, დუალური, და აწ უბნობენ ოსურსა საკუთრად“.

## ეთნიკურ-ენობრივი კუთვნილება
მეცნიერებაში დვალების ეთნიკური წარმომავლობის შესახებ სხვადასხვა შეხედულება არსებობს. ოსი მეცნიერები (ვ. აბაევი, გ. თოგოშვილი) დვალებს მიიჩნევენ ირანულენოვან, ალან-ოსების მონათესავე ტომად. ეს მოსაზრება საფუძვლიანად პირველად დ. გვრიტიშვილმა უარყო. ასევე უარყოფდა ამ შეხედულებას რუსი ეთნოგრაფი ნ. ვოლკოვა. მან დვალები ერთ-ერთ „იბერიულ-კავკასიურ“ ტომად წარმოადგინა. დვალების შესახებ ფუნდამენტურ გამოკვლევაში ვ. გამრეკელმა ისინი დაუკავშირა ნახურ (ინგუშურ-ჩაჩნურ) სამყაროს, რომლებიც ადრეფეოდალურ ეპოქიდანვე გაქართებული იყვნენ, თუმცა შემდგომ მან ეს შეხედულება უარყო და დვალთა ენა ქართველურ (ზანურ) ენას დაუკავშირა. 

მეცნიერებაში არის შეხედულება დვალების სვანური წარმომავლობის შესახებაც. შესაძლოა დვალები ზანებსა და სვანებს შორის მდგომი ქართული ტომი იყო და ლაპარაკობდნენ ერთ-ერთ დამოუკიდებელ (აწ გადაშენებულ) ქართველურ ენაზე, რომელსაც ყველაზე მეტი საერთო ზანურთან ჰქონდა.

## ლიტერატურა
* გვრიტიშვილი დ., დვალთა ვინაობისა და ოსთა ჩამოსახლების საკითხისატვის, წგნ.: ნარკვევები საქართველოს ისტორიიდან (XIII-XIV სს), თბ., 1962.
* Гамрекели В. Н., Двалы в Двалетия в I-XV вв. н. э., Тб., 1961.
* Техов Б. В., Очерки древней истории и археологии Юго-Осетии, Тб., 1971.

* თოფჩიშვილი რ., საქართველოში ოსთა ჩამოსახლებისა და შიდა ქართლის ეთნოისტორიის საკითხები, თბ., 1997.

## სქოლიო
კატეგორია:იბერიულ-კავკასიური ტომები
კატეგორია:ქართული ტომები
ორმეფობა ქართლში

**ორმეფობა ქართლში** — ძველ ქართულ საისტორიო წყაროებში დამოწმებული ვითარება, როდესაც ქართლის (იბერიის) სამეფო თითქოს ორად იყო გაყოფილი, მტკვარგაღმა და მტკვარგამოღმა მხარეებად, რომელთაც საკუთარი მეფეები ჰყავდათ (ერთი იჯდა მცხეთაში, მეორე — არმაზში).

„მეფეთა ცხოვრების“ თანახმად, ქართლის (იბერიის) მეფე ადერკი თავის ორ ძეს – ბარტომს და ქართამს ორად გაუყო სამეფო: ბარტომს მისცა ქალაქი მცხეთა, მტკვრის პირას შიდა ქართლი, მუხნარის მხარეს ქალაქი და მთელი ქვეყანა მტკვრის ჩრდილოეთით, ჰერეთიდან ქართლის და ეგრისის ბოლომდე; ხოლო ქართამს მისცა არმაზის მხარის ქალაქი, მტკვრის სამხრეთით ქართლი, ხუნანიდან მტკვრის სათავემდე და კლარჯეთი.

ამგვარად, „მეფეთა ცხოვრების“ ქართლის მეფეთა სიაში ადერკის შემდეგ მოხსენიებულია 5 წყვილი, რომლებიც თითქოს ერთდროულად მართავდნენ ქვეყანას. ესენია ბარტომი და ქართამი, ფარსმანი და კაოსი, აზორკი და არმაზელი, ამაზასპი  და დეროკი, ფარსმან ქველი და მირდატი. 

„ქართლის ცხოვრების“ მიხედვით, ორმეფობა ქართლში ახ. წ. 57 დაიწყო; „მოქცევაჲ ქართლისაჲს“ ცნობით, მეფეთა პირველი წყვილი ძვ. წ. II საუკუნის 60-იან წლებში განაგებდა ქართლს (მათი მმართველობის დროს, ძვ. წ. 169, ამ ძეგლის მიხედვით, მცხეთაში ებრაული კოლონია გაჩენილა). ამ მოსაზრების სასარგებლოდ ლაპარაკობს ისიც, რომ მეფეთა პირველ წყვილში შემავალი ქართამი, „ქართლის ცხოვრების“ თანახმად, ქართლის სამეფოს ფუძემდებლის ფარნავაზის (ძვ. წ. IV — ძვ. წ. III სს. მიჯნა) თანამედროვე ეგრისის მმართველის ქუჯის შვილიშვილის შვილიშვილი იყო (მაშასადამე, ფარნავაზის შემდეგ უნდა ეცხოვრა).

ზოგიერთი სპეციალისტი ორმეფობას ქართლში სამეფოს ნამდვილად ორად გაყოფად და ამ პერიოდში მეზობლების მოძალებით სამეფოს დასუსტების დამადასტურებლად მიიჩნიეს. სხვა მკვლევართა მოსაზრებით, ორმეფობაში ნამდვილი მეფეების გვერდით „მეფის შემდგომ მეორე პირთა“ — მთავარსარდლების (სპასპეტები) დასახელებას გულისხმობენ. ჩამოთვლილი წყვილებიდან ნამდვილი მეფეები უნდა იყვნენ ქართამი, ფარსმანი, აზორკი, ამაზასპი და ფარსმანი, დანარჩენები კი — სპასპეტები.

## იხილეთ აგრეთვე 
* იბერიის მეფეთა სია
* ორმეფობა საქართველოში

## ლიტერატურა 
**ინგოროყვა პ.*, ძველ-ქართული მატიანე "მოქცევაჲ ქართლისაჲ" და ანტიკური ხანის იბერიის მეფეთა სია, თხზულებათა კრებული, ტ., 4, თბ., 1976;
**მელიქიშვილი გ.*, ქართლის (იბერიის) მეფეთა სიებში არსებული ხარვეზების შესახებ, «მაცნე, ისტორიის, არქეოლოგიის, ეთნოგრაფიისა და ხელოვნების ისტორიის სერია», 1978, № 3

## სქოლიო 
კატეგორია:იბერიის სამეფო
დეციმა (ლიტერატურა)

**დეციმა** ( — ათი) — ათტაეპიანი სტროფის მყარი ფორმა, რომელშიც ქალური და ვაჟური რითმების თანამიმდევრობა ასეთია: abbaaccddc.  ამ ფორმის შექმნა XVI საუკუნის ესპანელ პოეტს ვ. ესპინელს მიეწერება (დეციმას მეორე სახელწოდებაა *ესპინელა*). დეციმა გავრცელებულია ესპანურ პოეზიაში. იშვიათად გვხვდება სხვა ხალხთა პოეტურ შემოქმედებაში, ქართულში დეციმა არ დასტურდება.

## ლიტერატურა
* ქსე, ტ. 3, გვ. 489, თბ., 1978

კატეგორია:ლექსთწყობა
ალან ბოლი

thumb|right|ალან ბოლი
**ალან ბოლი** (Alan Ball; *13 მაისი, 1957, ატლანტა, ჯორჯია) — ამერიკის კინოაკადემიის ჯილდოს - ოსკარის მფლობელი სცენარისტი, რეჟისორი, პროდიუსერი და მსახიობი, ყველაზე უკეთ ცნობილი სცენარით ოსკარის მფლობელი კინოფილმისთვის "ამერიკული სილამაზე" და ტელეარხი HBO-სთვის შექმნილი დრამატული სერიალით "ექვსი ფუტი მიწის ქვეშ".

კატეგორია:ამერიკელი ტელერეჟისორები
კატეგორია:ამერიკელი სცენარისტები
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
ფუტი

[მინი|250px|გვერდი გერმანული ენის სახელმძღვანელოდან - [1848 წელი]]
**ფუტი** () — ინგლისური და ძველრუსული სიგრძის საზომი ერთეული, ტოლია 0.3048 მეტრს.

*ინგლისური საზომთა სისტემის სიგრძის ერთეული — 1 ფუტი = 1/3 იარდი = 12 დიუმი = 0.3048 მეტრი;
*რუსული საზომთა სისტემის სიგრძის მოძველებული ერთეული (გააუქმეს 1918 წელს) — 1 ფუტი = 1/7 საჟენი = 12 დიუმი = 0.3048 მეტრი.

ძველ რომში ფუტი უდრიდა 29.62 სმ-ს.

## იხილეთ აგრეთვე 
* ერთეულთა საერთაშორისო სისტემა

## ლიტერატურა
## სქოლიო 
კატეგორია:სიგრძის საზომი ერთეულები
ფრანსის კონროი

მინი|250პქ|ფრანსის კონროი 2014 წელს

**ფრენსის კონროი** (; 13 ნოემბერი, 1953) — ოქროს გლობუსის მფლობელი ამერიკელი მსახიობი.

დაიბადა მონროში, ჯორჯია, ირლანდიური და ლატვიური წარმომავლობის ოჯახში. დრამატურგიას სწავლობდა ნიუ-იორკის ჯულიარდის სკოლაში.

კონროის ერთ-ერთი პირველი გამოჩენა ეკრანზე იყო ვუდი ალენის 1979 წლის აწ კლასიკად ქცეულ მანჰეტენში. 1980 წელს შედგა მისი დებიუტი ბროდვეიზე სპექტაკლში „Lady From Dubuque“. პირველი ორი ათწლეული ის ძირითად აქცენტს თეატრზე აკეთებს. ამ პერიოდში ის თამაშობს დადგმებში „Our Town“, „The Little Foxes“, და „The Ride Down Mt. Morgan“. 1992 წელს ის უახლოვდება დრამატურგ ართურ მილერს, რის გამოც ის შემდგომში მრავალ მის სცენურ და ეკრანულ ნაწარმოებში ჩნდება. ამავე პერიოდში ის მონაწილეობს სატელევიზიო შოუებში, მინისერიალებში და ტელეფილმებში. ქორწინდება თანამსახიობ იან მონროსთან.

კონროი ყველაზე უკეთ ცნობილია მისი კრიტიკოსთა მიერ ნაქებ HBO-ს დრამატულ ტელესერიალში „ექვსი ფუტი მიწის ქვეშ“, სადაც ის ოჯახის მატრიარქი რუთ ფიშერის როლს თამაშობს. სერიალში მისი წვლილისთვის კონროი ემის ოთხ ნომინაციაზე წამოაყენეს და მიღებული აქვს ოქროს გლობუსი და სამი ეკრანის მსახიობთა გილდიის ჯილდო.

## რესურსები ინტერნეტში
* 
* 
* 
* 

კატეგორია:ამერიკელი მსახიობები
კატეგორია:დაბადებული 1953
კატეგორია:XX საუკუნის ამერიკელი ქალი მსახიობები
კატეგორია:ოქროს გლობუსის გამარჯვებულები
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
ემის ჯილდო

**ემი** () — ამერიკული სატელევიზიო პრემია.

პირველი ჯილდო 1949 წლის 25 იანვარს გაიცა ჰოლივუდის სპორტულ კლუბში. სახელი „ემი“ მომდინარეობს სიტყვისგან „immy“ - ასე უწოდებდნენ კათოდურ მილს პირველ სატელევიზიო კამერებში.

ემი ითვლება ისეთი დონის ჯილდოდ, როგორიც არის ოსკარი (კინემატოგრაფიისთვის), გრემი (მუსიკისთვის) და ტონი (თეატრისთვის).

## რესურსები ინტერნეტში 
* 
* ემი  ინტერნეტის კინოარქივში.
* ოფიციალური საიტი 
* პრემიით დაჯილდოების ძირითადი წესები და პროცედურა 


ე
სიკვდილი

[მინი|[ადამიანის თავის ქალა ხშირად გამოიყენება როგორც სიკვდილის სიმბოლო]]
**სიკვდილი** — ბიოლოგიური ორგანიზმის სიცოცხლის პერმანენტული დასასრული. სიკვდილი შეიძლება მიუთითებდეს ცხოვრების დასრულებაზე როგორც მოვლენაზე ან როგორც მდგომარეობაზე. სიკვდილი ბუნებაში გვხვდება მტაცებლობის, ავადმყოფობის, საზრდოს უქონლობის, სიბერის ან უბედური შემთხვევის შედეგად. სიკვდილის მთავარი მიზეზი თანამედროვე ადამიანთა საზოგადოებებში სიბერესთან დაკავშირებული ავადმყოფობებია. სიკვდილთან დაკავშირებული ტრადიციები და რწმენები ადამიანის კულტურის მნიშვნელოვანი ნაწილია. ის ასევე ქვაკუთხედია მრავალი რელიგიის. მედიცინაში სიკვდილის განსაზღვრება და მისი ბიოლოგიური დეტალები სულ უფრო კომპლექსური ხდება ტექნოლოგიური განვითარების შესაბამისად.

მედიცინაში სიკვდილს შეისწავლის თანატოლოგია (ბერძ.: *θάνατος* - სიკვდილი).

## ლიტერატურა
* 
* 

## რესურსები ინტერნეტში
* Death (Stanford Encyclopedia of Philosophy)
* Doctors Change the Way They Think About Death 
* Causes of Death 1916  
* Causes of Death
* George Wald: The Origin of Death 
* Before and After Death 

კატეგორია:სიკვდილი
კატეგორია:დემოგრაფია
კატეგორია:სიცოცხლე
კატეგორია:დაბერება
HBO

thumb|ლოგოტიპი
**HBO (Home Box Office)** — ამერიკული საკაბელო სატელევიზიო არხების ქსელი. HBO-ს ეთერში გადის ორიგინალური სატელევიზიო პროგრამები, ფილმები და საკუთარი წარმოების სერიალები. მათ შორის არის სოპრანოს კლანი, ექვსი ფუტი მიწის ქვეშ, და სექსი დიდ ქალაქში. სხვა პოპულარულ სერიალებს შორის იყო ოზი, მავთულხლართი, ანტურაჟი და დედვუდი. HBO-ს მართავს გაერთიანება Home Box Office Group, რომელიც ტაიმ უორნერის ნაწილია.

HBO'ს არხების მიღება მხოლოდ ფასიან საკაბელო ქსელში გაწევრიანებით არის შესაძლებელი. რეგისტრირებულ მომხმარებელთაგან მიღებული მოსაკრებელი არის ქსელის ძირითადი შემოსავალი (გარდა სერიალების სხვა არხებისთვის ან დისტრიბუტორებისთვის ჩვენების უფლების მიყიდვისა), რაც მას ეთერში პროგრამების ფასიანი რეკლამების გარეშე გაუშვების საშუალებას აძლევს.

## რესურსები ინტერნეტში
* 

კატეგორია:აშშ-ის ტელევიზია
კინომსახიობთა გილდია

**კინომსახიობთა გილდია** (; დაარსდა: 24 აპრილი, 1933) — პროფესიული კავშირი, რომელშიც გაერთიანებულია აშშ-ში მოღვაწე 120 000-ზე მეტი მსახიობი. 1995 წლიდან დაწესებული აქვს საკუთარი პრემია (კინომსახიობთა გილდიის ჯილდო) მსახიობებისთვის საკუთარი როლების ბრწყინვალედ შესრულებისთვის ცამეტ სხვადასხვა ნომინაციაში (კინოსა და ტელევიზიაში).

## რესურსები ინტერნეტში 
* კინომსახიობთა გილდიის ოფიციალური საიტი

კატეგორია:კინო
კატეგორია:პროფესიული გაერთიანებები
კატეგორია:ორგანიზაციები ანბანის მიხედვით
დეცი...

**დეცი...** ( −1 (1/10, ერთი მეათედი) ამოსავალ ერთეულს.

წარმოშობილია ლათინურიდან — decem (ათი).

ოფიციალურად მიღებულია 1795 წელს, მაგრამ ადრეც გამოიყენებოდა. 

### მაგალითები
* 1 დეციმეტრი = 10−1 მეტრი = 0.1 მეტრი.
* 1 დეციგრამი =  10−1 გრამი = 0.1 გრამი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:სი თავსართები
სიურრეალისტური მანიფესტი

**სიურრეალისტური მანიფესტები** (ფრანგ.: Le Manifeste du Surréalisme) გამოცემულ იქნა სიურრეალიზმის მიმდინარეობის წევრების მიერ 1924 და 1929 წლებში.

კატეგორია:სიურრეალიზმი
ოქროს გლობუსი

**ოქროს გლობუსი** () — ამერიკული კინოპრემია, რომელსაც ჰოლივუდის უცხოური პრესის ასოციაცია აწესებს 1944 წლიდან კინო- და ტელეფილმებისთვის.

## ისტორია 
ოქროს გლობუსის დაჯილდოების პირველი ცერემონია 1944 წელს გაიმართა 20th Century Fox-ის სტუდიაში. ცერემონიის გამართვის ადგილი შემდგომში რამდენიმეჯერ შეიცვალა.

1950 წელს, ჰოლივუდის უცხოური პრესის ასოციაციის გადაწყვეტილებით, შეიქმნა სპეციალური საპატიო პრიზი, რომლითაც ცნობილი მოღვაწეები ჯილდოვდებოდნენ კინო-ინდუსტრიაში შეტანილი მნიშვნელოვანი წვლილისათვის. პირველად, ის სესილ დემილს გადაეცა (1952), რის შემდეგაც ეს პრიზი მის სახელს ატარებს.

2006 წლიდან ჰოლივუდის უცხოური პრესის ასოციაციამ გამოაცხადა თავისი გადაწყვეტილება „ოქროს გლობუსის“ ანიმაციური ფილმებისთვის გადაცემის შესახებ, რითაც აღიარა ანიმაციური ფილმების როლი ინდუსტრიაში. პირველი ასეთი ჯილდო 64-ე დაჯილდოების ცერემონიაზე 2007 წელს გადაეცა ანიმაციურ ფილმს „მანქანები“.

## რესურსები ინტერნეტში
* ოფიციალური საიტი
* 

## სქოლიო 
კატეგორია:კინემატოგრაფიული ჯილდოები
კატეგორია:ოქროს გლობუსი
კატეგორია:ჯილდოები ანბანის მიხედვით
რეიჩელ გრიფიტსი

**რეიჩელ ენ გრიფიტსი** (; დ. 18 დეკემბერი, 1968) — ავსტრალიელი კინო- და ტელემსახიობი. ყველაზე უკეთ ცნობილი ორი ამერიკული როლის განსახიერებისთვის: ბრენდა ჩენოუითი HBO-ს სერიალში „ექვსი ფუტი მიწის ქვეშ“ (რისთვისაც გადაეცა ოქროს გლობუსი) და სარა უოლკერ უენდონი ABC-ის დრამაში „ძმები და დები“ (2016—2011), რისთვისაც მიიღო ემის პრაიმ-ტაიმის ჯილდოს რამდენიმე ნომინაცია. 

დაიბადა ნიუკასლში, ახალი სამხრეთ უელსში. გაიზარდა მელბურნში ხელოვნებათმცოდნე დედასა და ორ უფროს ძმასთან ერთად. დრამატურგიაში და ცეკვაში ვიქტორიის ხელოვნების კოლეჯის განათლების ბაკალავრის ხარისხის მიღების შემდეგ თეატრში იწყებს მოღვაწეობას.. პირველი წარმატება როგორც მსახიობს ხვდა ფილმში „Barbie Gets Hip“, რომელიც 1991 წელს მელბურნის საერთაშორისო კინოფესტივალზე იქნა ნაჩვენები.

გრიფიტსის მიღებული აქვს მონაწილეობა ფილმებში: „ჩემი საუკეთესო მეგობრის ქორწილი “ (1997), „ჰილარი და ჯეკი“ (1998), „კოკაინი“ (2001), „კელის ბანდა“ (2003), „ანდერგრაუნდი: ჯულიან ასანჟის ისტორია“ (2012), „ჰაქსოს გმირი“ (2016), „როდესაც ჩვენ აღვსდგებით“ (2017) და სხვა.

2011 წელს შედგა მისი დებიუტი ბროდვეიზე. მსახიობობის გარდა, იგი დაკავებულია სარეჟისორო საქმიანობით —1998 წელს გადაიღო მისი პირველი ფილმი „Tulip“, აგრეთვე გადაიღო ტელესერიალების „დაკარგული ბიჭები“ და „ინდური ზაფხული“ რამდენიმე ეპიზოდი.

## რესურსები ინტერნეტში
* 
* 

## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 18 დეკემბერი
კატეგორია:დაბადებული 1968
კატეგორია:ავსტრალიელი ქალი კინომსახიობები
კატეგორია:ავსტრალიელი ქალი ტელემსახიობები
კატეგორია:ოქროს გლობუსის გამარჯვებულები
კატეგორია:ჰელპმანის ჯილდოს მფლობელები
კატეგორია:XX საუკუნის ავსტრალიელი ქალი მსახიობები
კატეგორია:XXI საუკუნის ავსტრალიელი ქალი მსახიობები
კატეგორია:ავსტრალიელი ათეისტები
კატეგორია:რეჟისორები ანბანის მიხედვით
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
ბააკა დვალიძე

**ბააკა დვალაძე** — XVII საუკუნის I ნახევრის სახალხო მელექსე. მოხსენიებული ჰყავს არჩილ მეფეს „რუსთველისა და თეიმურაზის გაბაასებაში“ და მწერლობას უწუნებს, „შოთას ვერ წაბაძაო“. ზ. ჭიჭინაძის ცნობით, დვალიძეს უნდა ეკუთვნოდეს „ცხენის ლექსი“.

## ლიტერატურა 
* *კ. კეკელიძე* , ქართული ლიტერატურის ისტორია, ტ. 2, თბ. 1958;

კატეგორია:ქართველი პოეტები
კატეგორია:XVII საუკუნის ქართველები
დვალურა

**დვალურა** () — მრავალწლოვანი ბალახოვანი მცენარე მატიტელასებრთა ოჯახისა. აქვს კენწრულ თავთავად შეკრებილი წითელი ან ვარდისფერი წვრილი  ყვავილები. 

გავრცელებულია ევროპისა და აზიის ჩრდილოეთ ნაწილში. საქართველოში გვხვდება სუბალპურ და ალპურ მდელოებზე, უფრო ხშირად დეკიანებში. 

დვალურას ფესურა შეიცავს მთრიმლავ და საღებავ ნივთიერებებს, სახამებელს, C ვიტამინს, გლუკოზასა და სხვა. იყენებენ მედიცინაში. ნორჩ ფოთოლს საქართველოში ზოგან მხალად ხმარობენ.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:მატიტელასებრნი
დვანის სამაროვანი

**დვანის სამაროვანი** — ადრინდელი რკინის ხანის არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფ. დვანთან, მდინარე ფრონის მარცხენა ნაპირას, მთის ფერდობზე, 1944-1945 წლებში გაითხარა (ხელმძღვანელი ს. მაკალათია) 14 ორმოსამარხი, რომელთა ნაწილი რიყის ქვის წრეებით იყო შემოწყობილი, ზოგიერთის იატაკიც რიყის ქვით იყო მოკირწყლული. დვანის სამაროვანის სამარხები ინდივუდუალური იყო. მხოლოდ ერთ სამარხში იპოვეს ერთად დაკრძალული 2 მიცვალებული. სამარხებში აღმოჩნდა მაღალხარისხოვანი შავპრიალა და წითლად გამომწვარი თიხის ჭურჭელი, ბრინჯაოსა და ვერცხლის ნივთები. ერთ-ერთ ორმოსამარხში დადასტურდა ცხენის თავ-ფეხის ჩატანების ფაქტი, რაც დაკრძალვის სკვითურ წესადაა მიჩნეული.

სამარხთა აღნაგობითა და არქეოლოგიური მასალით დვანის სამაროვანი ჰგავს სამთავროს სამაროვნის ზედა ფენის ორმოსამარხებს და თარიღდება ძვ. წ. VII - ძვ. წ. VI საუკუნეებით.

## ლიტერატურა
* *მაკალათია ს.*, დვანის ნეკროპოლი, თბ., 1948

კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტი
კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
დვირი (მრავალმნიშვნელოვანი)

**დვირი** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* დვირი — სპორტული იარაღი
* დვირი — სოფელი ბორჯომის მუნიციპალიტეტში
დვირულა

**დვირულა** — მდინარე ბორჯომის მუნიციპალიტეტში, მტკვრის მარჯვენა შენაკადი. სათავე აქვს თრიალეთის ქედის ჩრდილო-დასავლეთ კალთაზე და ერთვის მტკვარს სოფელ დვირთან. სიგრძე 12 კმ, წყალშემკრები აუზის ფართობი 56 კმ². საშუალო წლიური ხარჯი 0,98 მ³/წმ. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე. წყალმცირობა — ზამთარში და ზაფხულში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:სამცხე-ჯავახეთის მხარის მდინარეები
კატეგორია:მტკვრის შენაკადები
დვრინი

**დვრინი** — *1.* საპენტის ლარი; მის მიერ გამოცემული გაბმული, დაბალი ბგერა. 
*2.* დაბალი (მეორე) ბანი. საფიქრებელია, რომ საპენტის ბგერის მიმსგავსებით უწოდა ხალხმა მამაკაცის დაბალ ხმას დვრინი. ეს ტერმინი გვხვდება საისტორიო ლიტერატურაში, პოეზიასა და ხალხურ შემოქმედებაში. იოანე ბატონიშვილსა და დავით მაჩაბლის მიხედვით დვრინი ექვსხმიანი საგალობლის მეექვსე ხმაა. 

## ლიტერატურა
* 

კატეგორია:ქართული ხალხური მუსიკა
დიდგვერდი

**დიდგვერდი** — მთა საქართველოში, კახეთის მხარეში, ახმეტის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს კახეთის კავკასიონზე, მდინარე ალაზნის მარცხენა შენაკადების — სამყურისწყლისა და სტორის წყალგამყოფ ნაქერალა-დიდგვერდის ქედზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3334 მ. აგებულია იურული თიხაფიქლებით. კალთები ციცაბოა. კალთების ზემო ნაწილში შემონახულია მყინვარული რელიეფის ფორმები. შემოსილია ალპური მდელოებით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:კახეთის მხარის მთები
კატეგორია:კახეთის კავკასიონის მთები
დიდგვარიანი

**დიდგვარიანი** — ქართულ ისტორიოგრაფიაში მიღებული ტერმინი, ფეოდალთა კლასის ზედა ფენის წარმომადგენლის აღსანიშნავად. დიდგვარიანი იყო ყმამრავალი, დიდი ადგილ-მამულის პატრონი, რაიმე საპატიო „ხელის“ მქონე აზნაური ან თავადი, რომელიც თავის წარმოშობით უპირისპირდებოდა პირადი სამსახურით აღზევებულ პირებს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ფეოდალური საქართველო
დიდბაია

**დიდბაია**, *ჭყანტა* () — მცენარეთა გვარი ბაიასებრთა ოჯახისა. მრავალწლოვანი ბალახებია. აქვთ დიდი, კაშკაშა ყვითელი ყვავილები, ფოთლურა ნაყოფი. 

მისი 20-მდე სახეობა გავრცელებულია ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს ზომიერ და ცივ სარტყელში. საქართველოში გვხვდება 2 სახეობა:  და , რომლებიც იზრდებიან დაჭაობებულ ან ტენიან სარტყელში, იშვიათად — უფრო დაბლაც. -ს არეალი კავკასია-წინა აზიით შემოიფარგლება, ხოლო  — უფრო ფართოდაა გავრცელებული — მთელ პოლარქტიკულ სამყაროს მოიცავს.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ბაიასებრნი
დიასამიძეები

მინი|დიასამიძეების გერბი.
**დიასამიძეები** — ფეოდალური საგვარეულო სამცხე-საათაბაგოში. 

წერილობით წყაროებში 1443 წლიდან იხსენიებიან. ამ დროს სამფლობელო ჰქონდათ ჩრდილო-აღმოსავლეთ სამცხეში. XVI საუკუნის დასაწყისში დაეუფლნენ ჯერ აბუსერისძეთა მამულს მტბევარის სამწყსოში, შემდეგ ხურსიძეთა მამულს ღობიეთს — წურწყაბლის სამწყსოში. XV საუკუნის I ნახევარში დიასამიძეების სახლი ქართლის მეფეებს უჭერდა მხარს სამცხე-საათაბაგოს ქართლთან შეერთებისათვის ბრძოლაში. 1548 წელს დიასამიძეების და სხვა მესხი დიდებულების დახმარებით ლუარსაბ I-მა დაიპყრო ჯავახეთი და მდინარე მტკვრის აღმოსავლეთი მხარე. საპასუხოდ 1553 წელს ირანის შაჰმა თამაზ I-მა დიასამიძეები აიკლო და ზოგიერთი მათგანი ტყვედ წაიყვანა. 

1576-1578 წლებში დიასამიძეები აქტიურად მონაწილეობდნენ ჯაყელთა წინააღმდეგ შეთქმულებაში. 1578 წელს ოსმალთა მიერ სამცხე-საათაბაგოს დაპყრობის შემდეგ, დიასამიძეების სახლის ერთმა ნაწილმა ქართლს შეაფარა თავი. XVI-XVIII საუკუნეებში დიასამიძეების გვარიდან იყვნენ ქართლის კათალიკოსები, მცხეთის ბოქაულთუხუცესები, ჯვრის მონასტრის წინამძღვარები და სხვა; კახეთში — ბოდბელები. XVII საუკუნის 30-იან წლებში დიასამიძეებმა მონაწილეობა მიიღეს როსტომ მეფის წინააღმდეგ მოწყობილ შეთქმულებაში, რასაც მოჰყვა მათი დასჯა და სათავადო სახლის დამდაბლება.

## ლიტერატურა

კატეგორია:საქართველოს ფეოდალური საგვარეულოები
დიდგორი (თრიალეთის ქედი)

**დიდგორი** — მთა საქართველოში, ქვემო ქართლის მხარის თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტისა და მცხეთა-მთიანეთის მხარის მცხეთის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციულ საზღვარზე. მდებარეობს თრიალეთის ქედის აღმოსავლეთ ნაწილში, დაბა მანგლისის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, მდინარე მტკვრის მარჯვენა შენაკადების — ვერესა და ნიჩბისისწყლის სათავეებში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 1631 მ. აგებულია ზედა- და შუაეოცენის თიხებით, ქვიშაქვებით, ტუფ-ბრექჩიებითა და ტუფებით. კალთები დამრეცია, დანაწევრებულია ეროზიული ხეობებით. შემოსილია წიფლის ტყით. მწვერვალზე მეორეული სუბალპური მდელოა. ამ მიდამოებში 1121 წელს მოხდა დიდგორის ბრძოლა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთა-მთიანეთის მხარის მთები
კატეგორია:ქვემო ქართლის მხარის მთები
დიდგორი

**დიდგორი** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* დიდგორი — ქედი კასპის მუნიციპალიტეტში, თრიალეთის ქედის აღმოსავლეთი განშტოება
* დიდგორი — მთა თრიალეთის ქედის აღმოსავლეთ ნაწილში
* დიდგორი — მთა საწკეპელა-სათოვლის ქედზე
* დიდგორი — სოფელი თბილისის დაქვემდებარებაში
* დიდგორი — სოფელი თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტში
* დიდგორი — თბილისის ერთ-ერთი რაიონი 2007-2013 წლებში
* დიდგორი — თეთრიწყაროს რაიონული გაზეთი
* დიდგორი 1 — ქართული ჯავშანტრანსპორტიორი, მრავალფუნქციური დაჯავშნული სამხედრო-სატრანსპორტო საშუალება
* დიდგორი 2 — ქართული მრავალფუნქციური დაჯავშნული სამხედრო-სატრანსპორტო საშუალება
* დიდგორი 3 — Dongfeng-ის ტიპის სატვირთო ავტომობილის ბაზაზე შექმნილი ჯავშანმანქანა.

## იხილეთ აგრეთვე 
* დიდგორის ბრძოლა
* დიდგორის არქეოლოგიური ძეგლები
დიდგორმაღალი

**დიდგორმაღალი** — მთა საქართველოში, რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარეში, ამბროლაურის მუნიციპალიტეტში. 

მდებარეობს მდინარე რიონის მარჯვენა შენაკადების — ასკისწყლისა და ლაჯანურის წყალგამყოფ ხარიშის ქედზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2241 მ. აგებულია ზედალიასური ქვიშაქვებითა და თიხაფიქლებით. რელიეფის ფორმები ნაზკონტურებიანია. კალთები დაფარულია სუბალპური მდელოებით.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარის მთები
დიდგორი (საწკეპელა-სათოვლის ქედი)

**დიდგორი** — მთა საქართველოში, ქალაქ თბილისის ადმინისტრაციულ საზღვრებში. 

მდებარეობს თრიალეთის ქედის ჩრდილო-აღმოსავლეთი განშტოების — სათოვლის ქედზე, სოფელ დიღმის ჩრდილო-დასავლეთით. სიმაღლე ზღვის დონიდან 1275 მ. აგებულია ზედაეოცენის დანალექი ქანებით. კალთები საშუალოდ დახრილია და შემოსილია ფოთლოვანი ტყით. დიდგორის ჩრდილოეთ კალთის ზემო ნაწილში განვითარებულია ბედლენდი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თბილისის მთები
ფერეიდნული დიალექტი

**ფერეიდნულ კილოზე** საუბრობენ ფერეიდანში, ირანის ერთ-ერთ პროვინციაში მცხოვრები ქართველები. ეს კილო  წარმოიქმნა კახურისაგან; სამ-ნახევარი საუკუნის წინ შუა სპარსეთში (ირანში) გადასახლებული კახელების ქართული მეტყველებისაგან; ეს მეტყველება იზოლირებულად განვითარებისა და სპარსულის გავლენის გამო ახალ ქართულ კილოდ ჩამოყალიბდა.

## ნიმუშები განსხვავებათა 
* სხვა: ცხო
* ლევანის მთვარე: ლევანას თროე
* ჩვენი რძალი: ჩონ ზალი
* თქვენი დეიდა: ქენ დედია
* ჩვენ: ჩონ
* თქვენ: ქენ
* შემოვედი: შამუელ
* შემოხვედი: შამოხელ
* შემოვიდა: შამოიდა
* მაქვს: მაქ
* გაქვს: გაქ
* გვაქვს: გოქ
* გაქვთ: გაქყე
* გვინდა: გუნდა
* გინდათ: გინდაყე
* გესმით: გესმისყე
* თეჰრანიდან: თეჰრანისყე, თეჰრანსაყე
* ბიჭისთვის: ბიჯისთი, ბიჯსათი
* სოფელში: სოფელჩი
* ეზოში: ოზოჩი
* აქ: ექა
* იქ: ანქა
* ჩადი: ჩა ქოვით, ჩადი ქოვით
* ამოდი: ამო ზევით, ამოდი ზევით
* გენაცვალე: გენაცლო
* გაუმარჯოს: გომარჯოს
* გამოვართვი: გამუართი
* გამოართვი: გამართი
* დამისწავლე: დემესწავლე
* დაგვისწავლე: დოგოსწავლე
* სწორი: წორი
* წყნარად: წყრანად
* ძლიერ: ძრიალ
* არის: არი
* რა არის: რარი, რაირი
* რას აკეთებ: რას იქ
* რას აშენებ: რას აკეთებ
* როდის მოხვალ: როს მოხოლ
* ვინ: მინ
* რამდენი: რაგდენი, რაგტენი
* ხახვი: ხახი
* სულ ყველა: სუყელა
* ყველაფერი: სუ რამე 
* ქართულენოვანი: ქართველი 

## წყაროები 
კატეგორია:ქართული ენის დიალექტები
დიდგულა

**დიდგულა** () — მაღალი (3-6 მ) ტოტებგაშლილი ბუჩქი ან დაბალი ხე ადოქსასებრთა (ადრე ცხრატყავასებრთა) ოჯახისა. ტოტების გული რბილი და თეთრია. აქვს თეთრი ან მოყვითალო-მოთეთრო ფარისებრ-საგველა კენწრულ ყვავილედებად შეკრებილი ყვავილები, მოშავო-მოიისფრო კენკრასებრი ნაყოფი. გავრცელებულია ჩრდილოეთ და შუა ევროპაში, ხმელთაშუაზღვისპირეთსა და მცირე აზიაში; ყირიმსა და კავკასიაში; საქართველოში — თითქმის ყვალგან; იზრდება ტყეში, ტყისპირებსა და ხევებში მთის შუა სარტყლამდე. უმთავრესად ტენიან ფერდობებზე. დიდგულა ქერს ყვავილსა და ნაყოფს იყენებენ მედიცინაში. ფოთოლი შეიცავს A ვიტამინს, ნაყოფს იყენებენ საჭმელად და საღებავის დასამზადებლად.

## ლიტერატურა
## სქოლიო 
კატეგორია:ანწლი
დიდგორობა

**დიდგორობა** — სახალხო დღესასწაული, რომელიც ტარდება 12 აგვისტოს, 1121 წელს მომხდარ დიდგორის ბრძოლაში ქართველთა გამარჯვების აღსანიშნავად. როგორც წესი, დღესასწაულის დროს იმართება სახალხო სეირნობა, ფოლკლორული ანსამბლების კონცერტები, დოღი, ტურნირი ჭიდაობასა და მკლავჭიდში.

## ისტორია
ისტორიულად დიდგორობა იყო ხალხური რელიგიური დღესასწაული ქართლში, რომელიც იმართებოდა 7 (20) მაისს დიდგორის ველზე, სოფელ დიღომთან. დღეობაზე მოდიოდნენ დიღმის ხეობის, ქართლ-კახეთის ზოგიერთი სოფლისა და თბილისის მცხოვრებნი. მოსულთა შორის იყვნენ ხელოსნები და ვაჭრები, რომლებიც ჩამოტანილი საქონლით ვაჭრობდნენ. დიდგორის მთის ძირში „მისალოცავში“ საკულტო წესები სრულდებოდა. აქვე კლავდნენ შესაწირს, ნათლავდნენ ბავშვებს და მართავდნენ პურობას. დიდგორის მთის წვერზე მხოლოდ ის მლოცველები ადიოდნენ, ვისაც წინასწარ ჰქონდა დათქმული. აქ შემონახულია წმინდა გიორგის ეკლესიის ნანგრევები, რომლის საკურთხეველთან ადრე აღმართული ყოფილა ფალოსის ქვის გამოსახულება (ამჟამად დაცულია საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში). დღეობაზე იმართებოდა ჯირითი. ყველა მოჯირითეს „მოვიდა გორაზე“ (ასე ეწოდებოდა მცირე გორას) ერთხელ მაინც უნდა შეეჭენებინა ცხენი. ქართლის გარდა დიდგორობა ხევსურეთშიც იცოდნენ.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:საქართველოს დღესასწაულები
დიდება

**დიდება** — ხატის, ღვთაების სადიდებელი გუნდური მღერა-გალობა (ხშირად ფერხულთან ერთად). საეკლესიო დღესასწაულებზე, სახალხო დრეობებში (ალავერდობა, კვირიკობა, მარიამობა, თეთრიგიორგობა, იახსარობა, ლაშარობა, კოპალობა, პირქუშობა) სიმღერა-გალობას ასრულებდა როგორც ვაჟთა, ისე ქალთა ორ-სამხმიანი გუნდი; განსაკუთრებით დამახასიათებელია აღმოსავლეთ საქართველოსათვის. დიდება ერქვა აგრეთვე თეთრი გიორგის სადიდებელ ძველთაძველ, პანტომიმური ხასიათის ქალთა ფერხულს, რომელიც ხშირად ერთვოდა გუნდურ მღერა-გალობას. მუსიკალური ზომა 3/4.

დიდებაზე სიარული გავრცელებული ცრუმორწმუნეობრივი რიტუალი იყო. გამუდმებული გვალვის ან ავდრის დროს ფეხშიშველი ქალები კარდაკარ დადიოდნენ „დიდების“ გალობით და ამინდის ღვთაება ლაზარეს (ლაზარობა) გვალვაში წვიმას შესთხოვდნენ, ავდარში — გამოდარებას. შეგროვილი თანხით ნაყიდ „საღვთოს“ სწირავდნენ ელიას იმ იმედით, რომ მათ თხოვნას შეისმენდა.

## ლიტერატურა
* *ქართული ხალხური პოეზია*, ტ. 1, თბ., 1972;
* *ჩხიკვაძე გ.*, ქართული ხალხური სიმღერა, ტ. 1, თბ., 1960;
**Аракчиев Д. И.*, Краткий очерк развития грузинской карталино-кахетинской народной песни..., М., 1905
* *ჩხიკვაძე გ., გვარამაძე ლ.,* ქსე, ტ. 3, გვ. 507, თბ., 1978

კატეგორია:ქართული ადათ-წესები
კატეგორია:ქართული ხალხური სიმღერები
დიდვაჭარი

**დიდვაჭარი** — ვაჭართა დაწინაურებული ფენის წარმომადგენელი განვითარებული ფეოდალიზმის ხანის საქართველოში; პირადად  თავისუფალი, დიდი ქონების პატრონი ვაჭარი, რომელიც უმთავრესად სხვა ქვეყნებთან საქარავნო ვაჭრობას ეწეოდა. დიდვაჭარი აზნაურის პატივით სარგებლობდა. აღბუღას სამართლის თანახმად, მისი სისხლი 12 ათ. თეთრი ღირდა, ე. ი. მე-3 ხარისხის აზნაურის სისხლის ფასის ტოლი იყო.

დიდვაჭარი სახელმწიფო საქმეებშიც მონაწილეობდა. მეფე მას დესპანად გზავნიდა უცხო ქვეყნებში, აძლევდა პოლიტიკურ და დიპლომატიურ დავალებებს, იმსახურებდა როგორც ინფორმატორს, მისი წრიდან ნიშნავდა ბჭეს (მოსამართლეს). დიდვაჭარი მოვალე იყო მეფისათვის ძღვენი მიერთმია.

დიდვაჭრი იყო თბილისის მკვიდრი ზანქან (ზანქელ) ზორაბაბელი, რომელსაც დარბაზმა თამარ მეფისათვის საქმროს ჩამოყვანა დაავალა. XVII–XVIII საუკუნეებში დიდვაჭარი „დიდებულ ვაჭრად“ იწოდებოდა. 

ვახტანგის სამართლის მიხედვით, ვაჭრები 4 ჯგუფად იყოფოდნენ. ამათგან პირველი ჯგუფის წარმომადგენლები — დიდებული ვაჭრები II ხარისხის აზნაურს უტოლდებოდნენ და მათი სისხლი 96 თუმანი ღირდა.

XIX საუკუნის დასაწყისისათვის დიდებული ვაჭარი — პირველხარისხოვანი მოქალაქე ცდილობდა „აზნაურული“ უფლებების შენარჩუნებას. 60-იანი წლებიდან, რეფორმების გატარების შემდეგ, დიდებული ვაჭარი შეცვალა I გილდიის ვაჭარმა, რომელსაც აღარ აინტერესებდა წოდებრივი პრივილეგიები. იგი ეკონომიური შეძლებიდან გამომდინარე უფლებებით სარგებლობდა, აარსებდა საკრედიტო და სამრეწველო დაწესებულებებს, აქტიურად მონაწილეობდა ქალაქის თვითმმართველობაში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ფეოდალური საქართველო
დიდი აბული

**დიდი აბული** — მთა საქართველოში, სამცხე-ჯავახეთის მხარეში, ახალქალაქის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს სამსრის ქედზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3301 მ. აგებულია ძირითადად ნეოგენური ჰიალოდაციტებით. ჩამქრალი ვულკანია. ვულკანურ კონუსს სიძველისა და დიდი სიმაღლის გამო დაკარგული აქვს წესიერი ფორმა. დიდი აბულის კალთებზე გამომუშავებულია ძველმყინვარული ცირკები, მორენული ზვინულებითა და პატარა ტბებით. მთის უმეტესი ნაწილი შემოსილია ალპური მდელოებით. ფართოდაა განვითარებული პერიგლაციალური ლოდნარ-ღორღნარები.

## იხილეთ აგრეთვე
* პატარა აბული

## ლიტერატურა 
კატეგორია:სამცხე-ჯავახეთის მხარის მთები
დიდებული

**დიდებული** — აზნაურთა უმაღლესი ფენის წარმომადგენელი ფეოდალური ხანის საქართველოში. 

„დიდება“ მეფის მიერ აზნაურისათვის დიდი სახელოსა (თანამდებობა) და მისი შესაფერისი ყმა-მამულის ბოძებას ერქვა. დიდებამინიჭებულ აზნაურს დიდებული აზნაური ეწოდებოდა. აზნაური იმთავითვე ცდილობდა სახელო და ყმა-მამული სამემკვიდრეოდ ექცია. XI–XII საუკუნეებში დიდებულთა ცნობილი საგვარეულოების (კალმახელი, ჯაყელი, სურამელი, არიშიანი, ვარდანისძე, კახაბერისძე და სხვა) წარმომადგენლები დიდმოხელეობას თაობიდან თაობამდე ფლობდნენ. მაგ., ქართლის ერისთავობა XII საუკუნის 70-იანი წლებიდან მთელი XIII საუკუნის მანძილზე სურამელების ხელში იყო; რაჭა-არგვეთ-თაკვერის ერისთავებად XI საუკუნის დასაწყისიდან XIII საუკუნის 80-იან წლებამდე კახაბერისძენი იყვნენ; სამცხის ერისთავთერისთავად და სპასალარად XI-XIII საუკუნეებში ჯაყელთა სახლის წევრები ჩანან. ზოგი ერისთავი ამავე დროს სამეფო კარის მოხელეც იყო. მაგ., სვანთა ერისთავი ვარდანისძე თამარის დროს მეჭურჭლეთუხუცესიც იყო. ბექას სამართლით, დიდებული აზნაურის სისხლი 40 ათ. თეთრად იყო შეფასებული, მაშინ, როდესაც ტაძრეული აზნაურის სისხლი 20 ათ. ღირდა, ხოლო აზნაურთა შორის ქვედა საფეხურზე მდგომი უციხო-უმონასტრო აზნაურისა — 12 ათ. თეთრი. 

ცენტრალური ხელისუფლების შესუსტების მიზნით მონღოლები ხელს უწყობდნენ დიდებულების პარტიკულარულ მისწრაფებებს, მათი შემწეობით დიდებულებმა დაიმკვიდრეს სახელოები და ყმა-მამული. ერისთავი უკვე მთავრად იწოდებოდა. ზოგმა დიდებულმა მთავარმა მეფისაგან სრულ ან ნაწილობრივ დამოუკიდებლობასაც მიაღწია (ათაბაგი, გურიელი, დადიანი).

გვიანდელ საუკუნეებში დიდებულების წრიდან შეიქმნა თავადთა სოციალური წოდება. თავადთა შორის უპირატეს მდგომარეობაში მყოფთ „დიდებული თავადი“ ეწოდებოდა. XVII–XVIII საუკუნეებში ქართლის სამეფოში დიდებულ თავადად ითვლებოდა ექვსი გაუყრელი საგვარეულოს მეთაური, რომელიც დიდ ყმამამულსა და სამოხელეო თანამდებობას ფლობდა. ესენი იყვნენ: ქსნის ერისთავი, არაგვის ერისთავი, ციციშვილი, ამილახვარი, ორბელიშვილი და სომხითის მელიქის სახლის უფროსი. ვახტანგის სამართლით, დიდებული თავადის სისხლი 1536 წელს თუმნად იყო შეფასებული. ამავე სამართლის ვაჭართა უმაღლესი ფენის წარმომადგენელს დიდებული ვაჭარი ეწოდებოდა.

## ლიტერატურა
* *ბერძენიშვილი ნ.*, Очерк из истории развития феодальных отвошений в Грузии ( XIII-XVI вв.), მის წგნ.: საქართველოს ისტორიის საკითხები, წგნ., 2, თბ., 1965;
* *ბერძენიშვილი მ.,* საქართველო XI-XII საუკუნეებში (სოციალურ-ეკონომიური ნარკვევი), თბ., 1970;
* *ჯავახიშვილი ივ.*, ქართული სამართლის ისტორია, წგნ., 2, ნაკვ., ტფ., 1928;

კატეგორია:წოდებები
კატეგორია:ფეოდალური საქართველო
დვალეთის ქედი

**დვალეთის ქედი** — ქედი საქართველოსა (რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარის ონისა და შიდა ქართლის მხარის ჯავის მუნიციპალიტეტები) და რუსეთის (ჩრდილოეთი ოსეთი) სახელმწიფო საზღვარზე. წარმოადგენს კავკასიონის მთავარი წყალგამყოფი ქედის მონაკვეთს მამისონის უღელტეხილსა და ლაგათისარის მთას შორის. ქედის აღმოსავლეთი ნაწილი აგებულია ზედაიურული მერგელოვანი ფიქლებით. კირქვებითა და ქვიშაქვებით, დასავლეთი ნაწილი — ქვედაცარცული კირქვებით, მერგელებითა და ქვიშაქვებით.

დვალეთის ქედის მნიშვნელოვანი მწვერვალებია: კოზიხოხი (3688 მ), საუხოხი (3711 მ), ხალაწა (3938 მ), ზეკარა (3828 მ), ლაღზწითი (3877 მ). უღელტეხილებია: ზეკარა (3184 მ), როკა (2995 მ), ურუსთა (3241) და სხვა. ქედის სამხრეთ კალთაზე სათავე აქვს მდინარეებს ჯეჯორას, ღარულას (რიონის მარცხენა შენაკადი), ქეშელთას, ჯომაგდონს, როკიდონს, ჭელიათას და სხვა (დიდი ლიახვის მარჯვენა შენაკადები); ჩრდილოეთ კალთაზე — მდინარე არდონსა და მის შენაკადებს. ქედის თხემური ნაწილი მოქცეულია ნივალურ და სუბნივალურ ზონაში, ქვემოთ, ორივე კალთაზე, განვითარებულია ალპური, სუბალპური და მთა-ტყის ლანდშაფტები.

## იხილეთ აგრეთვე
* საქართველოს ქედების სია

## ლიტერატურა
კატეგორია:რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარის ქედები
კატეგორია:შიდა ქართლის მხარის ქედები
დიდი ლობოროტი

**დიდი ლობოროტი** — მთა საქართველოში, ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტისა და ვანის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციულ საზღვარზე. მდებარეობს მესხეთის ქედის ჩრდილოეთ განშტოება ლობოროტის ქედზე, მდინარეების ხანისწყლისა და სუფსის სათავეებში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2730 მ. 

აგებულია შუაეოცენის ასაკის ვულკანოგენური ქანებით. კალთები ზემოთ შემოსილია სუბალპური და ალპური მდელოებით, ქვემოთ — წიფლნარ-მუქწიწვიანი ტყეებით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:გურიის მხარის მთები
კატეგორია:იმერეთის მხარის მთები
დიდი სომხეთი

**დიდი სომხეთი** () — ძველი სომხეთის სახელმწიფო. მოიცავდა სომხეთის ზეგნის ძირითად ნაწილს. ძვ. წ. 220 სელევკიდმა ანტიოქე III-მ დაიპყრო აირარატის სამეფო და შეუერთა ტიგროსის ზემოთში და ვანის ტბის აუზში ადრე დაპყრობილ სომხურ მიწებს. ამ ქვეყანას ეწოდა დიდი სომხეთი. მისმა ადგილობრივმა გამგებელმა არტაშეს I-მა ძვ. წ. 189 დიდი სომხეთი დამოუკიდებელ სამეფოდ გამოაცხადა და სათავე დაუდო არტაშესიანთა დინასტიას. არტაშეს I-მა მეზობელი ქვეყნების ხარჯზე გააფართოვა სამეფო; იბერიას ჩამოაჭრა 3 ოლქი: ხორზენე, გოგარენე და პარიადრის მთიანეთი, დააარსა დედაქალაქი არტაშატი, განამტკიცა კერძო საკუთრება. დიდმა სომხეთმა თავისი ძლიერების მწვერვალს მიაღწია ტიგრან II-ის (ძვ. წ. 95 - ძვ. წ. 56) დროს. ტიგრანში დაიპყრო სოფენა, მიდია, ატროპატენა, სირია, ფინიკია, კილიკია და სხვა. დააარსა დედაქალაქი ტიგრანაკერტი, მაგრამ მალე რომაელებთან ბრძოლაში დამარცხდა და თითქმის მთელი დაპყრობილი მიწები დაკარგა. არტიშესიანთა დინასტია დაეცა ახ. წ. I საუკუნის დასაწყისში. I საუკუნის 60-იან წლებამდე დიდ სომხეთს რიგრიგობით მართავდნენ რომაელთა და სპარსელთა მიერ დანიშნული პირები. 30-50-იან წლებში დიდი სომხეთის სამეფო ტახტზე იბერიელი უფლისწულებიც ისხდნენ - ჯერ მითრიდატე, შემდეგ რადამისტი. 60-იანი წლებიდან გამეფდნენ პართელი არშაკიდები. 301 წელს თრდატ III-მ დიდ სომხეთში ქრისტიანობა სახელმწიფო რელიგიად გამოაცხადა. დიდი სომხეთის არსებობა შეწყდა 387 წელს, იგი გაიყვეს ბიზანტიამ და ირანმა.

## ლიტერატურა 
* История армянского народа, ч. 1, Ер., 1951.

*
დიდი ურდო

მინიატიურა|დიდი ურდოს რუკა
**დიდი ურდო** — თათართა ფეოდალური სახელმწიფო შავიზღვისპირეთში, მდინარე დონსა და დნეპრს შორის; შეიქმნა 1433 წელს ოქროს ურდოს დაშლის შედეგად. ლიტვის დიდი მთავრის სვიდრიგალოს დახმარებით დიდი ურდოს სათავეში ჩაუდგა თოხთამიშის შვილიშვილი სეიდ აჰმედი. მოსახლეობის ძირითადი საქმიანობა იყო მომთაბარე მესაქონლეობა, ნაწილობრივ — მიწათმოქმედება. XV საუკუნის შუა წლებში დიდი ურდო მნიშვნელოვან როლს ასრულებდა აღმოსავლეთ ევროპაში. 1455-1456 წლებში ზამთარში ყირიმის ხანმა ჰაჯი-გირეიმ დაამარცხა დიდი ურდო, რის შემდეგაც მისმა ცენტრმა მდინარე ვოლგის სანაპიროებზე გადაინაცვლა. 1465 წელს მას ასტრახანი გამოეყო და დამოუკიდებელ სახანოდ ჩამოყალიბდა. დიდმა ურდომ გარკვეულ ძლიერებას მიაღწია აჰმედ-ხანის დროს (1465-1481). 1486-1491 წლებში დიდი ურდო ყირიმის ხანმა მენგლი-გირეიმ დაამარცხა, 1502 წელს კი საბოლოოდ მოუღო ბოლო მის დამოუკიდებლობას.

## ლიტერატურა
კატეგორია:რუსეთის ისტორია
კატეგორია:ევროპის ისტორიული სახელმწიფოები
დიდმაღალი

**დიდმაღალი** — მთა საქართველოში, ბაღდადისა და ადიგენის მუნიციპალიტეტების ადმინისტრაციულ საზღვარზე. მდებარეობს მესხეთის ქედზე, მდინარე წაბლარისწყლის სათავეებში, ზეკარის უღელტეხილის დასავლეთით. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2588 მ. 

აგებულია შუაეოცენი ანდეზიტებით და მისი პიროკლასთოლითებით. კალთების ზემო ნაწილი შემოსილია ალპური, სუბალპური მდელოებითა და ლიხით, ქვემო — წიწვოვანი ტყეებით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:სამცხე-ჯავახეთის მხარის მთები
კატეგორია:იმერეთის მხარის მთები
დიდპირა ყაპყაპი

**დიდპირა ყაპყაპი** () — ფრინველი ყაპყაპისნაირთა რიგისა. გავრცელებულია აღმოსავლეთ აზიაში, მალაის არქიპეკაგზე, ავსტრალიაში. ბინადრობს ტყეებში; ბუდეს იკეთებს ფუღუროში. დებს 4-6 კვერცხს. კრუხობს მხოლოდ დედალი. იკვებება მწერებით.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ყაპყაპისნაირნი
დიდღალიდუდი

**დიდღალიდუდი** — მთა საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარეში, მესტიისა და წალენჯიხის მუნიციპალიტეტების ადმინისტრაციულ საზღვარზე. მდებარეობს ეგრისის ქედზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3169 მ. 

აგებულია ბაიოსური პორფირიტებით, ტუფებით, ტუფ-ბრექჩიებითა და ტუფ-ქვიშაქვებით. მეოთხეული გამყინვარების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი უბანი, საიდანაც მყინვარები ეშვებოდნენ ძირითადად მდინარე ენგურის აუზში. რელიეფი ძლიერ დანაწევრებულია. კალთები შემოსილია ალპური და სუბალპური მდელოებით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის მთები
დიდხევი

**დიდხევი** — მდინარე საქართველოში, თელავის მუნიციპალიტეტში, მდინარე ლოპოტის მარჯვენა შენაკადი. 

სათავე აქვს კახეთის კავკასიონის სამხრეთ კალთაზე. სიგრძე 19 კმ, აუზის ფართობი 94,6 კმ². საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, ხანმოკლე წყალმოვარდნა — შემოდგომაზე, წყალმცირეა ზამთარსა და ზაფხულში. საშუალო წლიური ხარჯი შესართავთან 2,84 მ³/წმ. მდინარის მარჯვენა ნაპირზეა სოფელი ართანა.

## სქოლიო
კატეგორია:კახეთის მხარის მდინარეები
კატეგორია:ლოპოტის შენაკადები
დიდხევი (მრავალმნიშვნელოვანი)

**დიდხევი** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* დიდიხევი — მდინარე ახმეტის მუნიციპალიტეტში, მდინარე პირიქითა ალაზნის შენაკადი;
* დიდხევი —  მდინარე თელავის მუნიციპალიტეტში, მდინარე ლოპოტის შენაკადი;
* დიდხევი — სოფელი ერედვის მუნიციპალიტეტში.