კაზაკები

მინი|ზაპოროჟიელი კაზაკები
მინი| ამერიკელი კაზაკების ოჯახი 1950-იან წლებში
[მინი| კაზაკების მარში [წითელი მოედანი|წითელ მოედანზე (2015 წლის გამარჯვების დღის აღლუმი)]]
**კაზაკები** (; ; ) — ძირითადად აღმოსავლეთ სლავური წარმოშობის აღმოსავლური ქრისტიანი ხალხია, რომლებიც აღმოსავლეთ უკრაინისა და სამხრეთ რუსეთის პონტო-კასპიის სტეპებიდან წარმოიშვნენ. ისტორიულად, ისინი ნახევრად მომთაბარე და ნახევრად გასამხედროებული ხალხი იყვნენ, რომლებსაც, მიუხედავად იმისა, რომ იმ დროს სხვადასხვა აღმოსავლეთ ევროპის სახელმწიფოს ნომინალური სუზერენობის ქვეშ იმყოფებოდნენ, სამხედრო სამსახურის სანაცვლოდ დიდი რაოდენობით თვითმმართველობის უფლება ეძლეოდათ. მიუხედავად იმისა, რომ მრავალი ენობრივი და რელიგიური ჯგუფი გაერთიანდა კაზაკების შესაქმნელად, მათი უმეტესობა გაერთიანდა და აღმოსავლეთ სლავურენოვან მართლმადიდებლებად იქცა.

პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობისა და რუსეთის იმპერიის მმართველებმა კაზაკებს გარკვეული სახის განსაკუთრებული პრივილეგიები მიანიჭეს არარეგულარულ ჯარებში სამსახურის მოვალეობის სანაცვლოდ: ზაპოროჟიელი კაზაკები, ძირითადად, ქვეითი ჯარისკაცები იყვნენ, რომლებიც სამხედრო ეტლებს იყენებდნენ, ხოლო დონის კაზაკები, ძირითადად, კავალერიის ჯარისკაცებს წარმოადგენდნენ. კაზაკთა ჯგუფები ორგანიზებული იყვნენ სამხედრო ხაზების მიხედვით და დიდ ავტონომიურ ჯგუფებად. თითოეულ ლაშქარს ჰქონდა ტერიტორია, რომელიც შედგებოდა შვილობილი სოფლებისგან, რომლებსაც „სტანიცები“ ეწოდებოდა.

ისინი დნეპრის, დონის, თერგისა და ურალის მდინარეების აუზებში იშვიათად დასახლებულ რაიონებში ცხოვრობდნენ და მნიშვნელოვან როლს თამაშობდნენ როგორც უკრაინის, ისე რუსეთის ზოგიერთი ნაწილის ისტორიულ და კულტურულ განვითარებაში.

კაზაკების ცხოვრების წესი მე-20 საუკუნემდე შენარჩუნდა როგორც პირდაპირი შთამომავლების, ისე სხვა ერებში შეძენილი იდეალების მეშვეობით, თუმცა რუსეთის რევოლუციის ფართომასშტაბიანმა სოციალურმა ცვლილებებმა კაზაკების საზოგადოება ისევე შეარყია, როგორც რუსეთის ნებისმიერ სხვა ნაწილში; საბჭოთა კავშირის დამყარების შემდეგ, მარავალი კაზაკი ევროპის სხვა ნაწილებში გადავიდა საცხოვრებლად, ზოგი კი დარჩა და კომუნისტურ სახელმწიფოში ასიმილაცია განიცადა. კაზაკებზე დაფუძნებული ერთიანი დანაყოფები ორგანიზებული იყო და ბევრი მათგანი მეორე მსოფლიო ომის დროს იბრძოდა როგორც ნაცისტური გერმანიის, ისე საბჭოთა კავშირისთვის.

მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ, საბჭოთა კავშირმა საბჭოთა არმიის შემადგენლობაში არსებული კაზაკური დანაყოფები დაშალა, რამაც იოსებ სტალინისა და მისი მემკვიდრეების მმართველობის დროს მრავალი კაზაკური ტრადიციის ჩახშობა გამოიწვია. თუმცა, 1980-იანი წლების ბოლოს, პერესტროიკის ეპოქაში, კაზაკების შთამომავლებმა დაიწყეს ეროვნული ტრადიციების აღორძინება. 1988 წელს საბჭოთა კავშირმა მიიღო კანონი, რომელიც კაზაკთა ყოფილი ჯარების აღდგენისა და ახალი არმიის შექმნის უფლებას აძლევდა. 1990-იანი წლების განმავლობაში, მრავალი რეგიონული ხელისუფლება დათანხმდა გარკვეული ადგილობრივი ადმინისტრაციული და საპოლიციო პასუხისმგებლობების გადაცემას ხელახლა შექმნილ კაზაკთა ჯარებისთვის.

მთელ მსოფლიოში 3.5-დან 5 მილიონამდე ადამიანი ასოცირდება კაზაკურ კულტურულ იდენტობასთან, თუმცა, უმრავლესობას, განსაკუთრებით რუსეთის ფედერაციაში, თითქმის არანაირი კავშირი არ აქვს ორიგინალურ კაზაკ ხალხთან, რადგან კულტურული იდეალები და მემკვიდრეობა დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვნად შეიცვალა. კაზაკთა ორგანიზაციები მოქმედებენ რუსეთში, უკრაინაში, ბელარუსში, ყაზახეთში, კანადასა და აშშ-ში.

## ეტიმოლოგია 
ალტ=|მინი| კაზაკი ბანდურისტი, 1890 წ.
მაქს ვასმერის ეტიმოლოგიური ლექსიკონი სახელს თათრული თურქული სიტყვიდან  მოჰყავს., , სადაც *cosac* ნიშნავდა „თავისუფალ ადამიანს“, მაგრამ ასევე „დამპყრობელს“. ეთნონიმი *ყაზახი* იმავე თურქული ფუძიდან მომდინარეობს.

წერილობით წყაროებში სახელი პირველად მე-13 საუკუნით დათარიღებულ *კოდექს კუმანიკუსშია* მოხსენიებული. ინგლისურ ენაში *კაზაკი* პირველად 1590 წელს არის მოხსენიებული.

## ისტორია 
### ადრეული ისტორია 
ალტ=|მინი| XVII საუკუნის ველური მინდვრების რუკა (თანამედროვე საზღვრებზე გადაფარებული)
კაზაკების წარმოშობა სადავოა. თავდაპირველად, ტერმინი აღნიშნავდა ნახევრად დამოუკიდებელ თათრულ ჯგუფებს (*ყაზაკები* ან „თავისუფალი ადამიანები“), რომლებიც ბინადრობდნენ პონტო-კასპიის სტეპებში, შავი ზღვის ჩრდილოეთით, მდინარე დნეპრის მახლობლად. მე-15 საუკუნის ბოლოსთვის, ეს ტერმინი ასევე გამოიყენებოდა სლავ გლეხებთან მიმართებაში, რომლებიც განადგურებულ ტერიტორიებზე, კერძოდ, დნეპრისა და დონის ქვედა მდინარეების რეგიონების გასწვრივ დასახლდნენ, სადაც მათ დააარსეს თავიანთი თვითმმართველი თემები. სულ მცირე, 1630-იან წლებამდე, ეს კაზაკური ჯგუფები ეთნიკური და რელიგიური თვალსაზრისით ღია რჩებოდნენ პრაქტიკულად ყველასთვის, თუმცა სლავური ელემენტი სჭარბობდა.&#x5B;*საჭიროა წყაროს მითითება*&#x5D; XVI საუკუნეში კაზაკთა რამდენიმე მსხვილი ლაშქარი არსებობდა: დნეპრის, დონის, ვოლგისა და ურალის მდინარეებთან ახლოს; გრებენის კაზაკები კავკასიაში; და, ზაპოროჟიელი კაზაკები, ძირითადად, დნეპრის დასავლეთით.

გაურკვეველია, როდის დაიწყეს ბროდნიჩებისა და ბერლადნიჩების გარდა (რომლებსაც რუმინული წარმოშობა ჰქონდათ დიდი სლავური გავლენით), სხვა ხალხებმა დასახლება ხაზარების დაშლის შემდეგ ისეთი მნიშვნელოვანი მდინარეების ქვედა წელზე, როგორიცაა დონი და დნეპრი. მათი ჩამოსვლა, სავარაუდოდ, XIII საუკუნემდე არ მომხდარა, როდესაც მონღოლებმა დაამსხვრიეს კუმანების ძალაუფლება, რომლებმაც ამ ტერიტორიაზე არსებული წინა მოსახლეობის ასიმილაცია მოახდინეს. ცნობილია, რომ ახალმოსახლეებმა მემკვიდრეობით მიიღეს კუმანებისა და ჩერქეზი კასაკების ისეთი ცხოვრების წესი, რომელიც მათ დასახლებამდე დიდი ხნით ადრე არსებობდა. ამის საპირისპიროდ, სამხრეთ უკრაინაში სლავური დასახლებები შედარებით ადრე გაჩნდა კუმანების მმართველობის დროს, რომელთაგან ყველაზე ადრეული, როგორიცაა ოლეშკი, XI საუკუნით თარიღდება.

ადრეული „პროტოკაზაკური“ ჯგუფები, როგორც წესი, XIII საუკუნეში გაჩნდნენ დღევანდელი უკრაინის ტერიტორიაზე, როდესაც კუმანების გავლენა შესუსტდა, თუმცა ზოგიერთი მათ წარმოშობას VIII საუკუნის შუა ხანებს მიაწერს. ზოგიერთი ისტორიკოსი ვარაუდობს, რომ კაზაკები შერეული ეთნიკური წარმოშობის იყვნენ, აღმოსავლეთ სლავების, თურქების, თათრებისა და სხვა ტომების შთამომავლები, რომლებიც დასახლდნენ ან გაიარეს უზარმაზარ სტეპებში. თუმცა, ზოგიერთი თურქოლოგი ამტკიცებს, რომ კაზაკები უკრაინის მკვიდრი კუმანების შთამომავლები არიან, რომლებიც იქ მონღოლთა შემოსევამდე დიდი ხნით ადრე ცხოვრობდნენ. ზოგიერთი ავტორი კი უბრალოდ ამტკიცებს, რომ პირველი კაზაკები თურქული წარმოშობის იყვნენ. სერგეი პლოხის თანახმად, პირველი კაზაკები თურქული წარმოშობის იყვნენ და არა - სლავური. კრისტოფ ბაუმერი აცხადებს, რომ მე-13 საუკუნიდან მოყოლებული, კაზაკებს ძირითადად თურქული წარმოშობის ადამიანები წარმოადგენდნენ, თუმცა მე-16 საუკუნიდან კაზაკებს სულ უფრო ხშირად უერთდებოდნენ სლავები, როგორიცაა რუსები და პოლონელები, ბალტიის სლავური წარმოშობის ლიტველები და დღევანდელი უკრაინის მოსახლეობა, რითაც ისინი სლავურ-თათრული ეთნიკური ჰიბრიდი გახდნენ. ზაპოროჟიელი, დონისა და ყუბანის კაზაკების არასლავური წარმოშობის ჰიპოთეზა უარყოფილია ამ ჯგუფების გენოფონდში კავკასიური და აზიური კომპონენტების დაბალი ან არარსებობის გამო, თერგის კაზაკების გარდა, რომლებიც ჩრდილოეთ კავკასიის ზოგიერთი ჯგუფისკენ იხრებიან, სავარაუდოდ, ამ პოპულაციების თერგის მაცხოვრებლებთან ასიმილაციის შედეგად.

მოსკოვისა და ლიტვის დიდი სამთავროების ძალაუფლების ზრდასთან ერთად, რეგიონში ახალი პოლიტიკური ერთეულები გაჩნდა. მათ შორის იყო მოლდოვა და ყირიმის სახანო. 1261 წელს დნესტერსა და ვოლგას შორის ტერიტორიაზე მცხოვრები სლავური ხალხი რუთენიულ ჩანაწერებშია მოხსენიებული. მე-16 საუკუნემდე კაზაკების შესახებ ისტორიული ჩანაწერები მწირია, ისევე როგორც იმ პერიოდის უკრაინული მიწების ისტორია.&#x5B;*საჭიროა ციტირება*&#x5D;

ჯერ კიდევ XV საუკუნეში რამდენიმე ადამიანი ჩავიდა ველურ მინდვრებში, უკრაინის სამხრეთ სასაზღვრო რეგიონებში, რომლებიც პოლონეთ-ლიტვას (დღევანდელი - ლიეტუვა) ყირიმის სახანოსგან ჰყოფდა. ეს იყო მოკლევადიანი ლაშქრობები, რომელთა მიზანი იყო ბუნებრივად მდიდარი და ნაყოფიერი რეგიონის რესურსების მოპოვება, სადაც პირუტყვი, გარეული ცხოველები და თევზები ბინადრობდნენ. ეს ცხოვრების წესი, რომელიც ეფუძნებოდა ნატურალურ სოფლის მეურნეობას, ნადირობას და ზამთარში სახლში დაბრუნებას ან სამუდამოდ დასახლებას, კაზაკური ცხოვრების წესის სახელით გახდა ცნობილი. ყირიმ-ნოღაის შემოსევებმა აღმოსავლეთ ევროპაში ამ ტერიტორიის საგრძნობი განადგურება და მოსახლეობის შემცირება გამოიწვია. თათრების თავდასხმებმა, ასევე მნიშვნელოვანი როლი ითამაშეს კაზაკების განვითარებაში.
მინი| ოსმალი თურქები კაზაკების წინააღმდეგ ბრძოლაში, 1592 წელი.
მე-15 საუკუნეში კაზაკთა საზოგადოება აღწერილი იყო, როგორც დამოუკიდებელი თემების თავისუფალი ფედერაცია, რომელიც ხშირად ქმნიდა ადგილობრივ ჯარებს და სრულიად დამოუკიდებელი იყო მეზობელი სახელმწიფოებისგან, როგორიცაა პოლონეთი, მოსკოვის დიდი სამთავრო და ყირიმის სახანო. მიხაილ გრუშევსკის თქმით, კაზაკები პირველად მოხსენიებული არიან მე-14 საუკუნეში, თუმცა მინიშნება გაკეთებული არის თურქული ან გაურკვეველი წარმოშობის ადამიანებზე. გრუშევსკი აცხადებს, რომ კაზაკები, შესაძლოა, დიდი ხნის წინ დავიწყებული ანტების შთამომავლები იყვნენ, ან ბროდნიჩების ბერლადის ტერიტორიიდან ჩამოსული ჯგუფებიდან, რომლებიც დღევანდელი რუმინეთის ტერიტორიაზე ცხოვრობდნენ და მაშინდელი გალიჩის დიდი სამთავროს შემადგენლობაში შედიოდნენ. იქ კაზაკები, შესაძლოა, თავდაცვის ფორმირებების როლს ასრულებდნენ, რომლებიც მეზობლების მიერ განხორციელებული თავდასხმებისგან თავის დასაცავად იყვნენ ორგანიზებულნი.

კაზაკების შესახებ პირველი საერთაშორისო ცნობები 1492 წელს გაჩნდა, როდესაც ყირიმის ხანმა მენილი I გირაიმ ლიტვის დიდ მთავარს, ალექსანდრე იაგელონს უჩივლა, რომ მისმა კაზაკმა ქვეშევრდომებმა კიევიდან და ჩერკაშიდან ყირიმელი თათრების გემი გაძარცვეს: მთავარმა თავის „უკრაინელ“ (რაც ნიშნავს სასაზღვრო ტერიტორიას) ჩინოვნიკებს უბრძანა, გამოეძიებინათ, დამნაშავეები სიკვდილით დაესაჯათ და მათი ნივთები ხანისთვის გადაეცათ.  მე-16 საუკუნეში გამოჩნდა ძველი უკრაინული *ბალადა კაზაკ ჰოლოტას შესახებ*, რომელიც კილიასთან ახლოს მცხოვრებ კაზაკზე მოგვითხრობს.

მე-16 საუკუნეში ეს კაზაკური საზოგადოებები გაერთიანდა ორ დამოუკიდებელ ტერიტორიულ ორგანიზაციად, ასევე სხვა უფრო მცირე, ჯერ კიდევ განცალკევებულ ჯგუფებად:

* ზაპოროჟიეს კაზაკები, რომლებიც დნეპრის ქვედა შესართავებში, თანამედროვე უკრაინის ტერიტორიაზე ცხოვრობდნენ, გამაგრებული დედაქალაქ ზაპოროჟიეს სეჩით. 1649 წელს პოლონეთთან დადებული ხელშეკრულებით მათ მნიშვნელოვანი ავტონომიური პრივილეგიები მიენიჭათ და პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობის ფარგლებში ავტონომიური სახელმწიფოს (ზაპოროჟიის არმიის) სტატუსით მოქმედებდნენ.
* დონის კაზაკთა სახელმწიფო, მდინარე დონზე. თავდაპირველად, მისი დედაქალაქი რაზდორი იყო, შემდეგ ჩერკასკში, ხოლო მოგვიანებით, ნოვოჩერკასკში გადაიტანეს.

ასევე, არსებობს ჩანაწერები ნაკლებად ცნობილ თათარ კაზაკებზე, მათ შორის ნაგაიბაკლარებსა და მეშჩერა ენაზე მოლაპარაკე ვოლგის ფინებზე, რომელთაგან სარი აზმანი დონის პირველი ატამანი იყო. ამ ჯგუფებმა დონის კაზაკებმა ასიმილაცია მოახდინეს, თუმცა XIX საუკუნის ბოლომდე საკუთარი არარეგულარული ბაშკირული და მეშჩერას ლაშქარი ჰყავდათ. ასევე, აღსანიშნავია ყალმუხური და ბურიატული კაზაკები.

### მოგვიანო ისტორია 
ზაპოროჟიეს სეჩი ფეოდალურ პერიოდში პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობის ვასალური სახელმწიფო გახდა. პოლონურ-ლიტვის თანამეგობრობის მზარდი ზეწოლის ქვეშ, მე-17 საუკუნის შუა ხანებში სეჩმა დამოუკიდებელი კაზაკთა სახელმწიფო გამოაცხადა. სახელმწიფოს დაარსების საფუძველი ბოგდან ხმელნიცკის მეთაურობით პოლონეთისა და კათოლიკური ბატონობის წინააღმდეგ აჯანყება გახდა, რომელიც ხმელნიცკის აჯანყების სახელითაა ცნობილი. შემდგომში, პერეიასლავის ზავით (1654 წ.), კაზაკთა სახელმწიფოს უმეტესი ნაწილი რუსეთის მმართველობის ქვეშ მოექცა. სეჩი, თავისი მიწებით, რუსეთის პროტექტორატის ქვეშ ავტონომიურ რეგიონად იქცა.

დონის კაზაკთა არმიამ, რომელიც დონის კაზაკების ავტონომიური სამხედრო სახელმწიფოებრივი წარმონაქმნი იყო მოსკოვის სახელმწიფოს მოქალაქეობის ქვეშ 1671–1786 წლებში დონის რეგიონში, მიწების სისტემატური დაპყრობა და კოლონიზაცია დაიწყო ვოლგის, მთელი ციმბირის (იხ. ერმაკ ტიმოფეევიჩი) და მდინარეების იაიკის (ურალი) და თერეკის საზღვრების უზრუნველსაყოფად. კაზაკური თემები ბოლო ორი მდინარის გასწვრივ დონის კაზაკების მოსვლამდე დიდი ხნით ადრე განვითარდა.
[მინი|483x483პქ| თერგის, ანუ ყუბანის კაზაკის პორტრეტი [პირველი მსოფლიო ომი|პირველი მსოფლიო ომის დროს (*კაზაკი - კაცი, რომლისაც პრუსიას ეშინია* - ომის ილუსტრირებული ვერსია, 1914 წ.).]]
მე-18 საუკუნისთვის რუსეთის იმპერიაში კაზაკთა ჯარებმა მის საზღვრებზე ეფექტური ბუფერული ზონები დაიკავეს. იმპერიის ექსპანსიონისტური ამბიციები კაზაკების ერთგულების უზრუნველყოფაზე იყო დამოკიდებული, რაც დაძაბულობას იწვევდა მათი ტრადიციული თავისუფლების, დემოკრატიის, თვითმმართველობისა და დამოუკიდებლობის გათვალისწინებით. ისეთი კაზაკები, როგორებიც იყვნენ სტენკა რაზინი, კონდრატი ბულავინი, ივან მაზეპა და ემელიან პუგაჩოვი, მთავარ ანტიიმპერიულ ომებსა და რევოლუციებს უძღვებოდნენ, რათა მონობა და მკაცრი ბიუროკრატია გაეუქმებინათ და დამოუკიდებლობა შეენარჩუნებინათ. იმპერიამ ამას სიკვდილით დასჯითა და წამებით უპასუხა, 1707–1708 წლებში ბულავინის აჯანყების დროს დონის კაზაკთა ლაშქრის დასავლეთი ნაწილის განადგურებით, 1708 წელს მაზეპას აჯანყების შემდეგ ბატურინის განადგურებით და 1775 წელს პუგაჩოვის აჯანყების შემდეგ ქვემო დნეპრის ზაპოროჟიეს ლაშქრის ოფიციალური დაშლით. პუგაჩოვის აჯანყების შემდეგ, იმპერიამ იაიკის ლაშქარს, მის დედაქალაქს, იაიკის კაზაკები დაარქვეს, ხოლო დონის რეგიონში მდებარე კაზაკთა ქალაქს - ზიმოვეისკაიას, რათა კაზაკებისთვის დაევიწყებინათ ეს კაცები და მათი აჯანყებები. ასევე ოფიციალურად დაიშალა ქვემო დნეპრის ზაპოროჟიეს კაზაკთა არმია და გაანადგურა მათი ციხესიმაგრე დნეპრზე (თავად სეჩი). შესაძლოა, ეს ნაწილობრივ განპირობებული ყოფილიყო პუგაჩოვის აჯანყებაში ზოგიერთი ზაპოროჟიელის და სხვა უკრაინელი გადასახლების მონაწილეობით. საარჩევნო კამპანიის დროს პუგაჩოვმა გამოსცა მანიფესტები, რომლებშიც მოითხოვდა პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობისა და ქვემო დნეპრის (უკრაინულად, ნიზოვი) კაზაკთა არმიის ყველა საზღვრისა და თავისუფლების აღდგენას რუსეთისა და თანამეგობრობის ერთობლივი პროტექტორატის ქვეშ.&#x5B;*საჭიროა ციტირება*&#x5D;

მე-18 საუკუნის ბოლოსთვის კაზაკთა ერები გადაიქცნენ სპეციალურ სამხედრო ოლქად (*სოსლოვიე*), „სამხედრო კლასად“. მალორუსი კაზაკები (ყოფილი რეგისტრირებული კაზაკები, ასევე ცნობილი, როგორც „ქალაქის ზაპოროჟიეს ლაშქარი“) არ მოიაზრებოდნენ ამ გარდაქმნებში, თუმცა დაწინაურდნენ სხვადასხვა სამოქალაქო ოლქის ან კლასების (ხშირად რუსული თავადაზნაურობის) წევრებად, მათ შორის, კაზაკების ახლადშექმნილი სამოქალაქო ოლქის წევრებად.

რუსეთის იმპერიის არსებობის შეწყვეტამდე შენარჩუნებული ნახევრად-ფეოდალური სისტემის თანახმად, კაზაკთა ოჯახები მიწის ნაკვეთებს გადასახადებისგან თავისუფალ მდგომარეობაში იღებდნენ იმ პირობით, რომ სამხედრო სამსახურის ვალდებულებები შესრულდებოდა. როგორც წესი, თითოეული რეგისტრირებული ოჯახიდან ერთი მარტოხელა მამა ან ვაჟი რამდენიმე წლის განმავლობაში სრული განაკვეთით მსახურობდა თავის მასპინძელთან, სანამ რეზერვისტი გახდებოდა, რომლის გამოძახებაც მხოლოდ საგანგებო სიტუაციის ან საყოველთაო მობილიზაციის შემთხვევაში იქნებოდა შესაძლებელი. პოლკში გაწევრიანებისას კაზაკს მოეთხოვებოდა საკუთარი ცხენის, ფორმის ტანსაცმლისა და ძირითადი შეიარაღების (ხმლები და შუბები) მოტანა, თუმცა უფრო დიდ და შეძლებულ ჯარებს შეეძლოთ ამ აუცილებელი ნივთების მოპოვებაში დახმარება. რუსეთის ცენტრალური მთავრობა მხოლოდ ცეცხლსასროლ იარაღს, საკვებსა და საცხოვრებელს უზრუნველყოფდა. ცხენების ნაკლებობის გამო, ღარიბები კაზაკთა ქვეით ჯარსა და არტილერიაში მსახურობდნენ. მხოლოდ საზღვაო ფლოტში კაზაკები სხვა ხალხებთან ერთად მსახურობდნენ, რადგან რუსეთის საზღვაო ფლოტს არ ჰყავდა კაზაკური გემები და დანაყოფები.&#x5B;*საჭიროა დამოწმება*&#x5D; კაზაკთა სამსახური მკაცრ სამსახურად ითვლებოდა. 

კაზაკთა ჯარებმა მნიშვნელოვანი როლი ითამაშეს მე-18 და მე-20 საუკუნეების რუსეთის ომებში. საუკუნეების განმავლობაში, მათ შორის, დიდი ჩრდილოეთის ომი, შვიდწლიანი ომი, ყირიმის ომი, ნაპოლეონის ომები, კავკასიის ომი, მრავალი რუსეთ-სპარსეთის ომი, მრავალი რუსეთ-თურქეთის ომი და პირველი მსოფლიო ომი. მე-19 საუკუნის ბოლოს და მე-20 საუკუნის დასაწყისში, საუკუნეების განმავლობაში, ცარისტულმა რეჟიმმა კაზაკები ფართოდ გამოიყენა პოლიციის სამსახურის შესასრულებლად. კაზაკები, ასევე მსახურობდნენ სასაზღვრო მცველებად ეროვნულ და შიდა ეთნიკურ საზღვრებზე, როგორც ეს იყო კავკასიის ომის დროს.

რუსეთის სამოქალაქო ომის დროს, დონისა და ყუბანის კაზაკები იყვნენ პირველები, ვინც ბოლშევიკებს ღია ომი გამოუცხადა. 1918 წელს რუსმა კაზაკებმა სრული დამოუკიდებლობა გამოაცხადეს, შექმნეს ორი დამოუკიდებელი სახელმწიფო, დონის რესპუბლიკა და ყუბანის სახალხო რესპუბლიკა, ხოლო უკრაინაში აღორძინებული სახელმწიფო წარმოიშვა. კაზაკთა ჯარები ანტიბოლშევიკური თეთრი არმიის ეფექტურ ბირთვს წარმოადგენდნენ, ხოლო კაზაკთა რესპუბლიკები ანტიბოლშევიკური თეთრი მოძრაობის ცენტრებად იქცნენ. წითელი არმიის გამარჯვებით, კაზაკთა მიწები დეკოზაკიზაციისა და ჰოლოდომორის შიმშილობის მსხვერპლი გახდა. შედეგად, მეორე მსოფლიო ომის დროს მათი ერთგულება გაიყო და ორივე მხარეს მათ რიგებში კაზაკები აღმოჩდნენ.&#x5B;*საჭიროა დამოწმება*&#x5D;

საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ, კაზაკები სისტემატურად დაბრუნდნენ რუსეთში. ბევრმა აქტიური მონაწილეობა მიიღო პოსტსაბჭოთა კონფლიქტებში. 2002 წლის რუსეთის აღწერის მიხედვით, 140 028 ადამიანმა თავიანთი ეთნიკური წარმომავლობა კაზაკებად დაასახელეს. კაზაკთა ორგანიზაციები არსებობს რუსეთში, ყაზახეთში, უკრაინაში, ბელარუსსა და ამერიკის შეერთებულ შტატებში.

## უკრაინელი კაზაკები 
### ზაპოროჟიელი კაზაკები 
[მინი| ზაპოროჟიელი კაზაკი, [კონსტანტინე მაკოვსკი|კონსტანტინ მაკოვსკი, 1884 წ.]]
ზაპოროჟიელი კაზაკები ცხოვრობდნენ პონტო-კასპიის სტეპზე, დნეპრის ჭორომების (უკრ.: *za porohamy*) ქვემოთ, ასევე ცნობილი როგორც ველური მინდვრები. ჯგუფი ცნობილი გახდა და მისი რიცხვი მნიშვნელოვნად გაიზარდა XV-XVII საუკუნეებს შორის. ზაპოროჟიელმა კაზაკებმა მნიშვნელოვანი როლი ითამაშეს ევროპულ გეოპოლიტიკაში, მონაწილეობდნენ კონფლიქტებისა და ალიანსების სერიაში პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობასთან, რუსეთთან და ოსმალეთის იმპერიასთან. ზაპოროჟიელებმა რეპუტაცია მოიპოვეს ოსმალეთის იმპერიისა და მისი ვასალების წინააღმდეგ თავდასხმებით, თუმცა ზოგჯერ ისინი სხვა მეზობლებსაც ძარცვავდნენ. მათმა ქმედებებმა გაზარდა დაძაბულობა პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობის სამხრეთ საზღვარზე. ამ ტერიტორიებზე დაბალი დონის ომი მიმდინარეობდა თანამეგობრობის პერიოდის უმეტესი ნაწილის განმავლობაში (1569–1795 წწ.).

#### წარმოშობა 
ზაპოროჟიეს სეჩის ჩამოყალიბებამდე კაზაკებს, როგორც წესი, რუსი ბოიარები ანუ თავადაზნაურობის მთავრები, განსაკუთრებით სხვადასხვა ლიტველი სტაროსტასები, აწყობდნენ. კაზაკებს ასევე შეუერთდნენ ვაჭრები, გლეხები და პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობიდან, მოსკოვიდან და მოლდოვიდან გაქცეულები.

პირველი აღწეტილი *სეჩის* პროტოტიპი შეიქმნა ჩერკასისა და კანივის სტაროსტას, დმიტრო ვიშნევეცკის მიერ, რომელმაც ციხესიმაგრე ააშენა პატარა ხორტიცის კუნძულზე, ქვემო დნეპრის ნაპირებზე, 1552 წელს. ზაპოროჟიელმა ლაშქარმა ცხოვრების წესი აირჩია, რომელიც უძველეს კაზაკურ წესრიგსა და ჩვევებს ჰოსპიტალიერების რაინდებთან აერთიანებდა.

კაზაკთა სტრუქტურა ნაწილობრივ თათრული თავდასხმების წინააღმდეგ ბრძოლის საპასუხოდ წარმოიშვა. პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობაში სოციალურ-ეკონომიკური განვითარება უკრაინელი კაზაკების ზრდის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორი იყო. მე-16 საუკუნეში ბატონყმობა დაწესდა დასავლეთ ევროპაში მარცვლეულის გაყიდვის ხელსაყრელი პირობების გამო. ამან შემდგომში შეამცირა ადგილობრივების მიწის ნაკვეთები და გადაადგილების თავისუფლება. გარდა ამისა, პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობის მთავრობამ სცადა კათოლიციზმის დაწესება და ადგილობრივი უკრაინული მოსახლეობის პოლონიზაცია. ადგილობრივებისა და ბურღერების წინააღმდეგობის ძირითადი ფორმა გაქცევა და სტეპებში დასახლება იყო.

#### ურთიერთობები მიმდებარე სახელმწიფოებთან 
მთავარმა ძალებმა სცადეს კაზაკთა სამხედრო ძალის გამოყენება საკუთარი მიზნებისთვის. XVI საუკუნეში, როდესაც პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობის ტერიტორია სამხრეთით ვრცელდებოდა, ზაპოროჟიელი კაზაკები ძირითადად, თუმცა პირობითად, თანამეგობრობის მიერ თავიანთ ქვეშევრდომებად ითვლებოდნენ. პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობაზე საგარეო და შიდა ზეწოლამ აიძულა მთავრობა ზაპოროჟიელი კაზაკებისთვის დათმობებზე წასულიყო. მეფე სტეფან ბატორიმ მათ გარკვეული უფლებები და თავისუფლებები 1578 წელს მიანიჭა და მათ თანდათანობით დაიწყეს თავიანთი საგარეო პოლიტიკის შექმნა. ისინი ამას მთავრობისგან დამოუკიდებლად და ხშირად მისი ინტერესების საწინააღმდეგოდ აკეთებდნენ, მაგალითად, მოლდოვის საქმეებში მათი როლის და 1590-იან წლებში იმპერატორ რუდოლფ II-თან ხელშეკრულების ხელმოწერის დროს. რეგისტრირებული კაზაკები თანამეგობრობის არმიის ნაწილს 1699 წლამდე წარმოადგენდნენ.
[მინი|300x300პქ| კაზაკთა ჯვრები სასაფლაოზე [კრემენეცი|კრემენეცის მახლობლად, უკრაინა.]]
მე-16 საუკუნის ბოლოს, კაზაკთა მზარდი აგრესია თანამეგობრობასა და ოსმალეთის იმპერიას შორის ურთიერთობებს ძაბავდა. კაზაკებმა ოსმალეთის ტერიტორიების დარბევა XVI საუკუნის მეორე ნახევარში დაიწყეს. პოლონეთის მთავრობას მათი კონტროლი არ შეეძლო, თუმცა პასუხისმგებლობა დაეკისრათ, რადგან ეს მამაკაცები ნომინალურად მის ქვეშევრდომები იყვნენ. შურისძიების მიზნით, ოსმალეთის მმართველობის ქვეშ მცხოვრებმა თათრებმა თანამეგობრობის ტერიტორიაზე, ძირითადად სამხრეთ-აღმოსავლეთ ტერიტორიებზე, თავდასხმები წამოიწყეს. კაზაკმა მეკობრეებმა ოსმალეთის იმპერიის გულში მდებარე მდიდარი სავაჭრო პორტ-ქალაქების დარბევებით უპასუხეს, რადგან ისინი დნეპრის შესართავიდან ნავით მხოლოდ ორი დღის სავალზე იყვნენ. 1615 და 1625 წლებში კაზაკებმა კონსტანტინოპოლის გარეუბნები გაანადგურეს, რის გამოც ოსმალეთის სულთანი სასახლიდან გაქცევა აიძულეს. 1637 წელს ზაპოროჟიელმა კაზაკებმა, დონის კაზაკებთან ერთად, აიღეს სტრატეგიული ოსმალეთის ციხესიმაგრე აზოვი, რომელიც დონეს იცავდა.

ზაპოროჟიელი კაზაკები განსაკუთრებით გაძლიერდნენ XVII საუკუნის პირველ მეოთხედში მთავარ პეტრო კონაშევიჩ-საჰაიდაჩნის ხელმძღვანელობით, რომელმაც წარმატებული ლაშქრობები წამოიწყო თათრებისა და თურქების წინააღმდეგ. ბორის გოდუნოვმა უკრაინელი კაზაკების სიძულვილი დაიმსახურა მას შემდეგ, რაც დონის კაზაკებს უბრძანა, დონიდან განედევნათ ყველა უკრაინელი კაზაკი, რომელიც 1590-იანი წლების წარუმატებელი აჯანყებების შედეგად გაიქცა. ამან ხელი შეუწყო უკრაინელი კაზაკების მზადყოფნას, ებრძოლათ მის წინააღმდეგ. 1604 წელს ორიათასი ზაპოროჟიელი კაზაკი იბრძოდა პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობისა და მათი მეფის (დიმიტრი I) მხარდაჭერის მხარეს, მოსკოვის არმიის წინააღმდეგ. 1604 წლის სექტემბრისთვის დიმიტრი I-მა 2 500 კაცისგან შემდგარი არმია შეკრიბა, რომელთაგან 1400 კაზაკი იყო. თუმცა, ამ „კაზაკთა“ ორი მესამედი სინამდვილეში უკრაინელი მშვიდობიანი მოქალაქეები იყვნენ, მხოლოდ 500 იყო პროფესიონალი უკრაინელი კაზაკი. 1610 წლის 4 ივლისს, 4 000 უკრაინელი კაზაკი იბრძოდა კლუშინოს ბრძოლაში, პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობის მხარეს. მათ ხელი შეუწყვეს მოსკოვურ-შვედური გაერთიანებული არმიის დამარცხებას და 1610-დან 1611 წლამდე მოსკოვის ოკუპაციას, სტანისლავ ჟოლკევსკისთან ერთად მოსკოვში შეიჭრნენ.

მეფე სიგიზმუნდისა და ვლადისლავის მიერ მოსკოვის ტახტის ხელში ჩაგდების ბოლო მცდელობა 1617 წლის 6 აპრილს დაიწყო. მიუხედავად იმისა, რომ ნომინალური ლიდერი ვლადისლავი იყო, თანამეგობრობის ძალებს იან კაროლ ჩოდკევიჩი მეთაურობდა. ოქტომბრისთვის დოროგობუჟისა და ვიაზმას ქალაქები დანებდა. მაგრამ ვიასმასა და მოჟაისკს შორის ხოდკევიჩის მიერ მოსკოვზე კონტრშეტევის ჩავარდნის შედეგად განხორციელებულმა დამარცხებამ პოლონეთ-ლიტვის არმია აიძულა, რომ უკან დაეხია. 1618 წელს პეტრო კონაშევიჩ-საჰაიდაჩნიმ კაზაკებისა და პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობის სახელით განაგრძო კამპანია რუსეთის ცარიზმის წინააღმდეგ. მრავალი რუსული ქალაქი გაძარცვეს, მათ შორის, ლივნი და იელეცი. 1618 წლის სექტემბერში, ხოდკევიჩთან ერთად, კონაშევიჩ-საჰაიდაჩნიმ მოსკოვს ალყა შემოარტყა, თუმცა მშვიდობა დამყარდა.
მინი| ერთ-ერთი უნიკალური გრანიტის სვეტი, რომლითაც კაზაკები თავიანთ ტერიტორიას აღნიშნავდნენ.
ოსმალეთის იმპერიასა და პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობას შორის ზედიზედ დადებული ხელშეკრულებები მთავრობებს კაზაკებისა და თათრების კონტროლქვეშ მოქცევსიკენ მოუწოდებდა, თუმცა არცერთი მათგანი ხელშეკრულებებს მტკიცედ არ აღასრულებდა. პოლონელებმა კაზაკები აიძულეს, ნავები დაეწვათ და ზღვით თარეში შეეწყვიტათ, თუმცა საქმიანობა მთლიანად არ შეწყვეტილა. ამ პერიოდში ჰაბსბურგების მონარქია ზოგჯერ ფარულად ქირაობდა კაზაკ მძარცველებს ოსმალების წინააღმდეგ, რათა შეემსუბუქებინათ ზეწოლა საკუთარ საზღვრებზე. ბევრ კაზაკსა და თათარს ხანგრძლივი მტრობა განუვითარდა თავდასხმების შედეგად მიღებული დანაკარგების გამო. შემდგომმა ქაოსმა და შურისძიების ციკლებმა ხშირად მთელი პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობის სამხრეთ-აღმოსავლეთი საზღვარი დაბალი ინტენსივობის საომარ ზონად აქცია. ეს გახდა თანამეგობრობა-ოსმალეთის ომის ესკალაციის კატალიზატორი, მოლდავეთის მაგნატების ომებიდან (1593–1617 წწ.) ჩეკორას ბრძოლამდე (1620 წ.) და 1633–1634 წლების პოლონეთ-ოსმალეთის ომში მონაწილეობის ჩათვლით.

#### კონფლიქტი პოლონეთთან 
კაზაკების რაოდენობა გაიზარდა, როდესაც მეომრებს შეუერთდნენ გლეხები, რომლებიც რუსეთში ბატონყმობიდან და თანამეგობრობიდან გაქცეულები იყვნენ. *შლიახტა* მიერ ზაპოროჟიელი კაზაკების გლეხებად გადაქცევის მცდელობებმა შეარყია თანამეგობრობის მიმართ კაზაკთა ერთგულება. მთავრობა მუდმივად უარყოფდა კაზაკების ამბიციებს, რომ ისინი *შლიახტას* თანასწორად აღიარებულიყვნენ. პოლონეთ-ლიტვის ორი ერის თანამეგობრობის პოლონეთ-ლიტვურ-რუთენიულ თანამეგობრობად გარდაქმნის გეგმები მცირე პროგრესით დასრულდა, რაც განპირობებული იყო *შლიახტაში* არაპოპულარობით განთქმული რუსი კაზაკების მათთან თანასწორობისა და მათი ელიტის *შლიახტაში* გაწევრიანების იდეის მიმართ. კაზაკების მტკიცე ისტორიული ერთგულება აღმოსავლეთ მართლმადიდებლური ეკლესიისადმი, ასევე უთანხმოებას წარმოშობდა რომის კათოლიკური ეკლესიის მიერ დომინირებული თანამეგობრობის ოფიციალურ პირებთან მიმართებაში. დაძაბულობა გაძლიერდა, როდესაც ბრესტის უნიის შემდეგ თანამეგობრობის პოლიტიკა შედარებითი შემწყნარებლობიდან აღმოსავლეთ მართლმადიდებლური ეკლესიის ჩახშობაზე გადავიდა. კაზაკები მკვეთრად ანტი-რომაული კათოლიციზმის მომხრეები გახდნენ, რაც პოლონურობის სინონიმად იქცა.

ოსმალეთ-პოლონეთის და პოლონურ-მოსკოვური ომების შეწყვეტის შემდეგ, კაზაკთა ოფიციალური რეგისტრირებული რაოდენობა კვლავ შემცირდა. რეგისტრირებული კაზაკები (*reiestrovi kozaky*) იზოლირებულნი იყვნენ რეესტრიდან გარიცხულთა და ზაპოროჟიეს ლაშქრისგან განსხვავებით. ამან, უკრაინული საზოგადოების სხვა კლასების გაძლიერებულ სოციალურ-ეკონომიკურ და ეროვნულ-რელიგიურ ჩაგვრასთან ერთად, 1630-იან წლებში კაზაკთა მრავალი აჯანყება გამოიწვია. თავადაზნაურობა, რომელმაც პოლონეთის მეფეებისგან დნეპრის სანაპიროზე მიწის უზარმაზარი ფართობები კანონიერად მიიღო, ადგილობრივ მოსახლეობაზე ფეოდალური დამოკიდებულების დაწესებას ცდილობდა. მიწის მესაკუთრეები ადგილობრივ მოსახლეობას ომის დროს იყენებდნენ, მტრობის დროს კაზაკთა რეესტრის გაზრდით, შემდეგ კი რადიკალურად ამცირებდნენ მას და მშვიდობიანობის დროს კაზაკებს ბატონყმობისკენ უბიძგებდნენ. კონტროლის ამ ინსტიტუციონალიზებულმა მეთოდმა კაზაკებში უკმაყოფილება გამოიწვია. მე-16 საუკუნის ბოლოს მათ დაიწყეს აჯანყება კრიშტოფ კოსინსკის (1591–1593 წწ.), სევერინ ნალივაიკოს (1594–1596 წწ.), გრიგორი ლობოდას (1596 წ.), მარკო ჟმაილოს (1625 წ.), ტარას ფედოროვიჩის აჯანყებებში. პავლიუკი და დმიტრო ჰუნია (1637 წ.) და იაკივ ოსტრიანინი და კარპო სკაიდანი (1638 წ.). ყველა მათგანი სასტიკად ჩაახშვეს და გაანადგურეს პოლონეთის მთავრობამ. კაზაკთა აჯანყებები, საბოლოოდ, ხმელნიცკის აჯანყებით დასრულდა, რომელსაც ზაპოროჟიეს სეჩის მთავარი, ბოგდან ხმელნიცკი ხელმძღვანელობდა.

#### რუსული მმართველობის ქვეშ 
მინი| ზაპოროჟიელ კაზაკთა ოფიცერი 1720 წელს.
ზაპოროჟიეს სეჩს ჰქონდა საკუთარი ხელისუფლება, საკუთარი „ქვედა“ ზაპოროჟიეს ლაშქარი და საკუთარი მიწა. 1775 წელს ქვემო დნეპრის ზაპოროჟიის არმია განადგურდა. მოგვიანებით, მისი მაღალი რანგის კაზაკი ლიდერები ციმბირში გადაასახლეს, მისი უკანასკნელი ბელადი, პეტრო კალნიშევსკი, სოლოვეცკის კუნძულების ტყვე გახდა. ზოგიერთი კაზაკი დუნაის დელტას რეგიონში გადავიდა საცხოვრებლად, სადაც ოსმალეთის მმართველობის ქვეშ ახალი ქალაქი დააარსეს. კაზაკების შემდგომი გადატრიალების თავიდან ასაცილებლად, რუსეთის მთავრობამ ზაპოროჟიელი კაზაკების უმრავლესობისთვის განსაკუთრებული კაზაკური სტატუსი აღადგინა. ამან მათ საშუალება მისცა გაერთიანებულიყვნენ ერთგული ზაპოროჟიელების ლაშქარში და მოგვიანებით, რეორგანიზაცია გაეწიათ სხვა ლაშქრობებისთვის, რომელთაგან ყველაზე მნიშვნელოვანი შავი ზღვის ლაშქარი იყო. ზაპოროჟიეს სეჩის მიწების მემამულეებს შორის განაწილებით გამოწვეული სიმცირის გამო, ისინი საბოლოოდ ყუბანის რეგიონში გადავიდნენ.

თავდაპირველად, 1828 წელს დუნაის სეჩის კაზაკების უმეტესობა აზოვის რეგიონში გადავიდა საცხოვრებლად, მოგვიანებით კი ყუბანის რეგიონში მცხოვრებ სხვა ყოფილ ზაპოროჟიელ კაზაკებს შეუერთდა. იმ პერიოდში ჯგუფები, როგორც წესი, ენით კი არა, რწმენით იდენტიფიცირდებოდნენ. თუმცა, ყუბანის რეგიონში მცხოვრები ზაპოროჟიელი კაზაკების შთამომავლების უმეტესობა ორენოვანია, საუბრობენ როგორც რუსულად, ასევე ბალაჩკურ ენაზე, ცენტრალური უკრაინული ენის ადგილობრივ ყუბანურ დიალექტზე. მათი ფოლკლორი ძირითადად უკრაინულია. ეთნოლოგებისა და ისტორიკოსების დომინანტური შეხედულება არის ის, რომ მისი წარმოშობა შავი ზღვის კაზაკების საერთო კულტურაში უნდა ვეძებოთ.

### კაზაკთა ჰეტმანატი 
#### კაზაკთა კლასის ფორმირება ჰეტმანატში 
[მარცხნივ|მინი|350x350პქ| *[ბოგდან ხმელნიცკი|ბოჰდან ხმელნიცკის შესვლა კიევში* მიკოლა ივასიუკის მიერ, XIX საუკუნის ბოლოს.]]
კაზაკების ერთგულების შემცირებამ და *შლიახტას* მათ მიმართ ქედმაღლობამ XVII საუკუნის დასაწყისში პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობის წინააღმდეგ კაზაკების რამდენიმე აჯანყება გამოიწვია. საბოლოოდ, მეფის კატეგორიულმა უარმა კაზაკთა რიცხოვნობის გაფართოების დათანხმების თაობაზე, გამოიწვია მათგან ყველაზე მასშტაბური და წარმატებული: ხმელნიცკის აჯანყება, რომელიც 1648 წელს დაიწყო. ზოგიერთი კაზაკი, მათ შორის, უკრაინაში მცხოვრები პოლონური *შლიახტა*, აღმოსავლურ მართლმადიდებლობაზე მოექცა, რუსული *შლიახტას* მიწები გაიყო და კაზაკთა *შლიახტა* გახდა. აჯანყება თანამეგობრობისთვის კატასტროფული მოვლენების სერიიდან იყო ერთ-ერთი, რომელიც ცნობილია, როგორც „წარღვნა“, რომელმაც მნიშვნელოვნად დაასუსტა პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობა და 100 წლის შემდეგ მასი დაშლა გამოიწვია.

მოსკოვში რუსეთ-პოლონეთის *ალიანსის* შექმნაში წვლილი შეიტანეს ხმელნიცკის კაზაკების წინააღმდეგ რუსეთ-პოლონეთის ალიანსის შექმნამ, რომლებიც წესრიგისა და რუსეთ-მართლმადიდებლური *შლიახტის* კერძო საკუთრების წინააღმდეგ მეამბოხეებად იყვნენ წარმოჩენილნი. დონელი კაზაკების ყირიმზე თავდასხმების შედეგად, ხმელნიცკი თათრული მოკავშირეების დახმარების გარეშე დარჩა. რუსული პერსპექტივიდან, აჯანყება 1654 წლის პერეასლავის ზავით დასრულდა, რომლის მიხედვითაც, რუსეთ-პოლონეთის ალიანსის დასაძლევად, ხმელნიცკის კაზაკებმა რუსეთის ცარს ერთგულება აღუთქვეს. სამაგიეროდ, ცარმა მათი დაცვა უზრუნველყო; აღიარა კაზაკთა *სტარშინა* (კეთილშობილება), მათი ქონება და ავტონომია მისი მმართველობის ქვეშ; და გაათავისუფლა კაზაკები პოლონეთის გავლენის სფეროსა და რუსეთული *შლიახტას* მიწის პრეტენზიებისგან.

ჩერნიგოვის ოლქის რუთენიული *შლიახტების* მხოლოდ ზოგიერთმა ნაწილმა, რომლებიც წარმომავლობით მოსკოვის შტატიდან იყვნენ, გადაარჩინა თავისი მიწები კაზაკებს შორის გაყოფისგან და კაზაკთა *შლიახტის* ნაწილი გახდა. ამის შემდეგ, რუსულმა შ*ლიახტამ* თავი შეიკავა მოსკოვის მეფის თანამეგობრობის მეფედ დანიშვნის გეგმებისგან, მოგვიანებით კი მისივე მმართველი მიხალ კორიბუტ ვიშნიოვეცკი გახდა. პოლონეთ-კაზაკთა ალიანსის აღდგენისა და პოლონეთ-ლიტვა-რუსეთული თანამეგობრობის შექმნის უკანასკნელი, საბოლოოდ წარუმატებელი მცდელობა იყო 1658 წლის ჰადიახის ხელშეკრულება. ხელშეკრულება დაამტკიცეს პოლონეთის მეფემ და სეიმმა, ასევე კაზაკთა *შტატის* ზოგიერთმა წარმომადგენელმა, მათ შორის ჰეტმანმა ივან ვიხოვსკიმ. თუმცა, ხელშეკრულება ჩაიშალა, რადგან *სტარკშინაში* ამ საკითხთან დაკავშირებით აზრთა სხვადასხვაობა იყო და მას კიდევ უფრო ნაკლები მხარდაჭერა ჰქონდა რიგით კაზაკებს შორის.

#### მეზობლებთან ურთიერთობა 
XVII საუკუნის შუა პერიოდის ხმელნიცკის აჯანყების შედეგად, ზაპოროჟიელმა კაზაკებმა ხანმოკლედ შექმნეს დამოუკიდებელი სახელმწიფო, რომელიც მოგვიანებით ავტონომიური კაზაკთა ჰეტმანიატი (1649–1764 წწ.) გახდა. 1667 წლიდან ის რუსეთის ცარის სუზერენობის ქვეშ მოექცა, თუმცა ერთი საუკუნის განმავლობაში მას ადგილობრივი ჰეტმანები მართავდნენ. პერეისლავის შეთანხმების მიმდევარი ჰეტმანებისთვის მთავარი პოლიტიკური პრობლემა ჰეტმანატის ავტონომიის დაცვა რუსული/მოსკოვური ცენტრალიზმისგან იყო. ჰეტმანებმა ივან ვიხოვსკიმ, პეტრო დოროშენკომ და ივან მაზეპამ ამ საკითხის მოგვარება უკრაინის რუსეთისგან გამოყოფით სცადეს.

ჰეტმანატსა და მათ ახალ სუვერენს შორის ურთიერთობები გაუარესდა 1656 წლის შემოდგომის შემდეგ, როდესაც მოსკოველებმა, კაზაკი პარტნიორების სურვილის საწინააღმდეგოდ, ვილნიუსში პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობასთან ზავი დადეს. კაზაკებმა ვილნიუსის შეთანხმება პერეიასლავში დადებული ხელშეკრულების დარღვევად მიიჩნიეს. მოსკოვის მეფისთვის პერეიასლავის შეთანხმება მისი ახალი ქვეშევრდომების უპირობო დამორჩილებას ნიშნავდა; უკრაინელი ჰეტმანი მას პირობით ხელშეკრულებად მიიჩნევდა, საიდანაც ერთ მხარეს შეეძლო გასვლა, თუ მეორე მხარე არ შეასრულებდა შეთანხმების თავის ნაწილს.

უკრაინელი ჰეტმანი ივან ვიხოვსკი, რომელმაც ხმელნიცკი 1657 წელს შეცვალა, თვლიდა, რომ ცარი თავის მოვალეობებს არ ასრულებდა. შესაბამისად, მან ხელშეკრულება დადო პოლონეთის მეფის წარმომადგენლებთან, რომლებიც დათანხმდნენ კაზაკთა უკრაინის ხელახლა მიღებას პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობის რეფორმირებით, რათა შეექმნათ მესამე შემადგენელი ნაწილი, რომელიც სტატუსით ლიტვის დიდი სამთავროს მსგავსი იქნებოდა. ჰადიახის კავშირმა კაზაკებსა და მოსკოველებს/რუსებს შორის ომი გამოიწვია, რომელიც 1658 წლის შემოდგომაზე დაიწყო.
[მარცხნივ|მინი| *კოზაცი* (კაზაკები), სტანისლავ მასლოვსკის [ნახატი,  ( ვარშავის ეროვნული მუზეუმი )]]
1659 წლის ივნისში ორი არმია კონოტოპის ქალაქთან შეხვდა ერთმანეთს. ერთი არმია კაზაკების, თათრებისა და პოლონელებისგან შედგებოდა, ხოლო მეორეს იმ დროის უმაღლესი მოსკოველი სამხედრო მეთაური, პრინცი ალექსეი ტრუბეცკოი ხელმძღვანელობდა. საშინელი დანაკარგების შემდეგ, ტრუბეცკოი იძულებული გახდა უკან დაეხია საზღვრის მეორე მხარეს მდებარე ქალაქ პუტივში. ეს ბრძოლა ზაპოროჟიელი კაზაკების ერთ-ერთ ყველაზე შთამბეჭდავ გამარჯვებად ითვლება.

1659 წელს იური ხმელნიცკი მოსკოვის მხარდაჭერით და ჰადიახის უნიის პირობებით უკმაყოფილო რიგითი კაზაკების მხარდაჭერით ზაპოროჟიის ლაშქრის/ჰეტმანატის ჰეტმანად აირჩიეს. თუმცა, 1660 წელს ჰეტმანმა პოლონეთის მეფეს დაცვა სთხოვა, რამაც უკრაინის ისტორიაში „ნანგრევების“ სახელით ცნობილი პერიოდი გამოიწვია.

#### კაზაკთა ავტონომიის ჩახშობა რუსეთის იმპერიაში 
ისტორიკოსი გარი დინ პეტერსონი წერს: „მთელი ამ არეულობის ფონზე, უკრაინელი კაზაკთა წარმომადგენელი ივან მაზეპა ეძებდა შესაძლებლობას, რომ რუსეთისა და პოლონეთისგან დამოუკიდებლობა მოეპოვებინა“. მაზეპასა და შვედეთის მეფე ჩარლზ XII-ის ალიანსის საპასუხოდ, პეტრე I-მა ჰეტმანატის იმდროინდელი დედაქალაქის, ბატურინის, გაძარცვა ბრძანა. ქალაქი დაიწვა და გაძარცვეს, ხოლო მისი 11 000-დან 14 000-მდე მცხოვრები დაიღუპა. ჰეტმანის დედაქალაქის განადგურება მაზეპასა და ჰეტმანის მოსახლეობისთვის მკაცრი სასჯელის სიგნალი იყო მეფის ხელისუფლებისადმი ორგულობისთვის. ჩორტომლიკში მდებარე ზაპოროჟიეს სეჩი, რომელიც 1652 წლიდან არსებობდა, ასევე გაანადგურეს პეტრე I-ის ძალებმა 1709 წელს, მისი ოტამანის, კოსტ ჰორდიენკოს, მაზეპასთან მოკავშირეობის გადაწყვეტილების საპასუხოდ.

რუსეთის მმართველობის დროს, ზაპოროჟიის კაზაკთა ერი რუსეთის ცარისტული სამეფოს ორ ავტონომიურ რესპუბლიკად დაიყო: კაზაკთა ჰეტმანატი და უფრო დამოუკიდებელი ზაპოროჟიე. ამ ორგანიზაციებმა თანდათან დაკარგეს ავტონომია და მე-18 საუკუნის ბოლოს ეკატერინე II- მ გააუქმა ისინი. ჰეტმანატი მცირე რუსეთის გუბერნატორი გახდა, ხოლო ზაპოროჟიე ახალ რუსეთს შეუერთდა.

### შავი ზღვის, აზოვის და დუნაის სეჩის კაზაკები 
მინი| კაზაკთა ქორწილი, იოზეფ ბრანდტის მიერ
ზაპოროჟიეს სეჩის განადგურების შემდეგ, უკრაინულად მოლაპარაკე აღმოსავლეთ მართლმადიდებელი ზაპოროჟიელი კაზაკების ნაწილი ოსმალეთის იმპერიის კონტროლქვეშ მყოფ ტერიტორიაზე გაიქცა. დიდი რუსული წარმოშობის კაზაკებთან, ასევე ძველი მორწმუნეების დიდ უმრავლესობასთან და „დიდი რუსეთიდან“ (მოსკოვიდან) სხვა ხალხთან ერთად, ისინი დუნაის მიდამოებში დასახლდნენ და ახალი სეჩი დააარსეს. მოგვიანებით, მრავალი უკრაინელი გლეხი და ავანტიურისტი შეუერთდა დუნაის სეჩს. მიუხედავად იმისა, რომ უკრაინულ ფოლკლორში დუნაის სეჩი შემონახულია, ბუგისა და დნესტრის მდინარეების სანაპიროზე ლოიალური ზაპოროჟიელების სხვა ახალ სეჩებს ასეთი პოპულარობისთვის არ მიუღწევიათ. სხვა კაზაკები ავსტრიის იმპერიაში, მდინარე ტისაზე დასახლდნენ და ასევე ახალი სეჩი ჩამოაყალიბეს.

თურქეთის მმართველობის ქვეშ კაზაკების ყოფნის დროს დაარსდა ახალი ლაშქარი, რომელიც 1778 წლის ბოლოსთვის დაახლოებით 12 000 ადამიანს ითვლიდა. რუსეთის საზღვარზე კაზაკების დასახლება ოსმალეთის იმპერიამ დაამტკიცა მას შემდეგ, რაც კაზაკებმა ოფიციალურად დაიფიცეს, რომ სულთნს ემსახურებოდნენ. მიუხედავად ამისა, შიდა კონფლიქტმა და რუსეთის იმპერიის პოლიტიკურმა მანევრებმა კაზაკებს შორის განხეთქილება გამოიწვია. გაქცეული კაზაკების ნაწილი რუსეთში დაბრუნდა, სადაც რუსეთის არმიამ ისინი ახალი სამხედრო დანაყოფების შესაქმნელად გამოიყენა, რომელშიც ასევე შედიოდნენ ბერძნები, ალბანელები და ყირიმელი თათრები. 1787–1792 წლების რუსეთ-თურქეთის ომის შემდეგ, ამ კაზაკების უმეტესობა ერთგულ ზაპოროჟიელებთან ერთად შავი ზღვის კაზაკთა ლაშქარში შეიერთეს. დუნაის დელტაში დარჩენილი კაზაკების უმეტესობა 1828 წელს რუსეთში დაბრუნდა. ისინი აზოვის ზღვის ჩრდილოეთით მდებარე ტერიტორიაზე დასახლდნენ და აზოვის კაზაკების სახელით გახდნენ ცნობილები. ზაპოროჟიელი კაზაკების უმრავლესობა, რომლებიც სეჩის განადგურების მიუხედავად რუსეთის ერთგულები დარჩნენ, შავი ზღვის კაზაკების სახელით გახდნენ ცნობილი. აზოვისა და შავი ზღვის კაზაკები გადაასახლეს ყუბანის სტეპის კოლონიზაციისთვის, რომელიც კავკასიაში რუსული ექსპანსიის მნიშვნელოვან დასაყრდენს წარმოადგენდა. 1860 წელს ჩრდილოეთ კავკასიაში მეტი კაზაკი გადაასახლეს და ყუბანის კაზაკთა არმიას შეუერთდნენ.

## რუსი კაზაკები 
მინი| იმპერიის რუსი კაზაკები (მარცხნივ) პარიზში 1814 წელს
კაზაკების მშობლიური მიწა განისაზღვრება რუსული ქალაქ-ციხესიმაგრეების ხაზით, რომელიც მდებარეობს სტეპის საზღვარზე და გადაჭიმულია შუა ვოლგიდან რიაზანამდე და ტულამდე, შემდეგ მკვეთრად იშლება სამხრეთისკენ და პერეასლავის გავლით დნეპრამდე ვრცელდება. ეს ტერიტორია დასახლებული იყო თავისუფალი მოსახლეობით, რომლებიც სხვადასხვა ხელობასა და ვაჭრობას მისდევდნენ.

ამ ხალხს, რომელიც სტეპების საზღვარზე გამუდმებით თათარ მეომრებს უპირისპირდებოდა, თურქული სახელწოდება „*კაზაკები“* ეწოდა, რაც შემდეგ რუსეთში მცხოვრებ სხვა თავისუფალ მოსახლეობაზეც გავრცელდა. მონღოლების შემოსევის შემდეგ, ბევრი კუმანი, რომლებმაც ხაზარები ასიმილაცია მოახდინეს, რიაზანის სამთავროში (რიაზანის დიდი სამთავრო) გაიქცა. რიაზანის რუსული სამთავროს კაზაკების შესახებ უძველესი წარწერა, რომელიც სამთავროს ემსახურებოდნენ 1444 წელს თათრების წინააღმდეგ ბრძოლაში. მე-16 საუკუნეში კაზაკები (ძირითადად რიაზანელი) ღია სტეპზე სამხედრო და სავაჭრო თემებად გაერთიანდნენ და დონის ტერიტორიაზე მიგრაცია დაიწყეს.
მარცხნივ|მინი| კაზაკების განაწილება რუსეთში, აღმოსავლეთ უკრაინასა და ჩრდილოეთ ყაზახეთში.
კაზაკები მსახურობდნენ როგორც სასაზღვრო მცველები და ქალაქების, ციხესიმაგრეების, დასახლებებისა და სავაჭრო პუნქტების დამცველები. ისინი საზღვრებზე საპოლიციო ფუნქციებს ასრულებდნენ და ასევე რუსული არმიის განუყოფელ ნაწილს წარმოადგენდნენ. მე-16 საუკუნეში, სასაზღვრო ტერიტორიის თათრული შემოსევებისგან დასაცავად, კაზაკები ასრულებდნენ სადარაჯო და საპატრულო მოვალეობებს, იცავდნენ რა სტეპების რეგიონში ყირიმელი თათრებისა და ნოღაის ურდოს მომთაბარეებისგან.
[მინი| სემირეჩიე კაზაკი, [შვიდმდინარეთი|სემირეჩიე, 1911 წ.]]
კაზაკ კავალერიელთა ყველაზე პოპულარული იარაღი იყო ხმალი, ანუ *შაშკა*, და გრძელი შუბი.

XVI-XIX საუკუნეებში რუსმა კაზაკებმა მნიშვნელოვანი როლი ითამაშეს რუსეთის იმპერიის ციმბირში (კერძოდ, ერმაკ ტიმოფეევიჩის მიერ), კავკასიასა და ცენტრალურ აზიაში გაფართოების თვალსაზრისით. კაზაკები, ასევე გიდების როლს ასრულებდნენ სამოქალაქო და სამხედრო გეოგრაფების, მზომველების, ვაჭრებისა და მკვლევარების უმეტესი რუსული ლაშქრობებისთვის. 1648 წელს რუსმა კაზაკმა სემიონ დეჟნიოვმა აღმოაჩინა ჩრდილოეთ ამერიკასა და აზიას შორის გასასვლელი. კაზაკთა დანაყოფებმა მონაწილეობა მიიღეს XVII, XVIII და XIX საუკუნეების მრავალ ომში, მათ შორის, რუსეთ-თურქეთის ომებში, რუსეთ-სპარსეთის ომებსა და ცენტრალური აზიის ანექსიაში.

შვიდწლიანი ომის დროს დასავლეთ ევროპელებს კაზაკებთან ხშირი კონტაქტი ჰქონდათ და ბერლინში კაზაკების პატრულიც უნახავთ. ნაპოლეონის რუსეთში შეჭრის დროს, კაზაკები რუსი ჯარისკაცები იყვნენ, რომელთაგანაც ყველაზე მეტად ეშინოდათ ფრანგული ჯარისკაცების. თავად ნაპოლეონმა განაცხადა: „კაზაკები საუკეთესო მსუბუქი ჯარისკაცები არიან ყველა არსებულს შორის. ჩემს ჯარში რომ მყოლოდნენ, მთელ მსოფლიოს მოვივლიდი მათთან ერთად“. კაზაკები, ასევე მონაწილეობდნენ პარტიზანულ ომში საფრანგეთის მიერ ოკუპირებული რუსეთის ტერიტორიის სიღრმეში, თავს ესხმოდნენ კომუნიკაციებსა და მომარაგების ხაზებს. ეს თავდასხმები, რომლებიც კაზაკებმა, რუსულ მსუბუქ კავალერიასთან და სხვა დანაყოფებთან ერთად განახორციელეს, პარტიზანული ომის ტაქტიკის და, გარკვეულწილად, დღევანდელი სპეციალური ოპერაციების ერთ-ერთი პირველი განვითარება იყო. რუსეთში საფრანგეთის მიერ ბაგის უკან შეჭრის დროს რამდენიმე ათასი კაზაკი დააჯილდოვა პეტრე ბაგრატიონმა.

### დონის კაზაკები 
მინი| დონის რაიონიდან კაზაკი, 1821 წელი, ილუსტრაცია ფიოდორ სოლნცევისგან, 1869 წელი.
დონის კაზაკთა არმია (უკრ.: *ვსეველიკოე ვოისკო დონსკოე*) იყო, ან დამოუკიდებელი, ან ავტონომიური დემოკრატიული რესპუბლიკა, რომელიც მდებარეობდა დღევანდელი სამხრეთ რუსეთის ტერიტორიაზე. ის არსებობდა XVI საუკუნის ბოლოდან XX საუკუნის დასაწყისამდე. დონის კაზაკების წარმოშობის ორი ძირითადი თეორია არსებობს. ყველაზე პატივცემული ისტორიკოსი მხარს უჭერს მიგრაციის თეორიას, რომლის მიხედვითაც ისინი სლავური კოლონისტები იყვნენ. თავად კაზაკებში პოპულარული სხვადასხვა ავტოქტონური თეორია გენეტიკურ კვლევებში არ დასტურდება. გენოფონდი ძირითადად აღმოსავლეთ სლავური კომპონენტისგან შედგება, მნიშვნელოვანი უკრაინული წვლილით. კავკასიის ხალხების გავლენა არ არსებობს; ხოლო ნოღაელების მიერ წარმოდგენილ სტეპების პოპულაციებს მხოლოდ შეზღუდული გავლენა აქვთ.

დონის კაზაკების უმრავლესობა ან აღმოსავლეთის მართლმადიდებელი, ან ქრისტიანი ძველი მორწმუნეა (старообрядцы). რუსეთის სამოქალაქო ომამდე არსებობდა მრავალი რელიგიური უმცირესობა, მათ შორის, მუსლიმები, სუბბოტნიკები და ებრაელები.

### ყუბანელი კაზაკები 
მინი| ყუბანის კაზაკები, XIX საუკუნის ბოლოს.
ყუბანის კაზაკები არიან კაზაკები, რომლებიც ცხოვრობენ რუსეთის ყუბანის რეგიონში. მიუხედავად იმისა, რომ დასავლეთ ჩრდილოეთ კავკასიაში მრავალი კაზაკური ჯგუფი დასახლდა, ყუბანელი კაზაკების უმეტესობა შავი ზღვის კაზაკთა ლაშქრის (თავდაპირველად, ზაპოროჟიის კაზაკების) და კავკასიის ხაზის კაზაკთა ლაშქრის შთამომავლები არიან.

გამორჩეული თვისებაა *ჩუპრინას* ან *ოსელედეცის* ვარცხნილობა, ტარაკნისებური ვარცხნილობა, რომელიც პოპულარულია ზოგიერთ კუბელში. ეს ტრადიცია ზაპოროჟიეს სიჩიდან იღებს სათავეს.

### თერეკის კაზაკები 
თერეკის კაზაკთა ლაშქარი 1577 წელს შეიქმნა თავისუფალი კაზაკების მიერ, რომლებიც ვოლგიდან მდინარე თერეკში გადასახლდნენ. ადგილობრივი თერეკის კაზაკები ამ არმიას მოგვიანებით შეუერთდნენ. 1792 წელს ლაშქარი კავკასიის ხაზის კაზაკთა ლაშქარში შევიდა, საიდანაც ის კვლავ გამოეყო 1860 წელს, დედაქალაქით ვლადიკავკაზი. 1916 წელს არმია ქვეყნის მოსახლეობა 255 000 იყო, 1.9 მილიონი დესატინის ფართობზე.&#x5B;*საჭიროა ციტირება*&#x5D;

### იაიკის კაზაკები 
[მარცხნივ|მინი| ურალის კაზაკების შეტაკება [ყაზახები|ყაზახებთან (თავდაპირველად, რუსები ყაზახებს „ყირგიზებს“ უწოდებდნენ).]]
მინი| იაიკი (ორენბურგი) კაზაკები საყმარას დასახლებიდან; მარცხნივ მდგომი ალექსანდრე მერტემიანოვიჩ პოგადაევი, 1912 წ.
მარჯვნივ|მინი| ურალის კაზაკები,  წ.
ურალის კაზაკთა არმია ჩამოყალიბდა ურალის კაზაკებისგან, რომლებიც მდინარე ურალის გასწვრივ დასახლდნენ. მათი ალტერნატიული სახელწოდება, იაიკის კაზაკები, მომდინარეობს მდინარის ყოფილი სახელიდან, რომელიც მთავრობამ პუგაჩოვის 1773–1775 წლების აჯანყების შემდეგ შეცვალა. ურალის კაზაკები რუსულად საუბრობდნენ და ძირითადად რუსული წარმომავლობის მქონეებად მიიჩნევდნენ, თუმცა მათ რიგებში ბევრი თათარიც შედიოდა. 1577 წელს, მოსკოვის მიერ ვოლგის ყაზანიდან ასტრახანამდე დაპყრობიდან ოცი წლის შემდეგ, მთავრობამ ჯარები გააგზავნა ვოლგის გასწვრივ მეკობრეებისა და მძარცველების გასაფანტად. მათ შორის იყო ერმაკ ტიმოფეევიჩი. ზოგი გაიქცა სამხრეთ-აღმოსავლეთით, ურალის მდინარეში, სადაც იაიკის კაზაკებს შეუერთდა. 1580 წელს მათ აიღეს სარაიჩიკი. 1591 წლისთვის ისინი მოსკოვში მთავრობის სახელით იბრძოდნენ. მომდევნო საუკუნის განმავლობაში ისინი ოფიციალურად აღიარეს იმპერიულმა მთავრობამ.

### რაზინისა და პუგაჩოვის აჯანყებები 
როგორც დიდწილად დამოუკიდებელ ერს, კაზაკებს მოუწიათ თავიანთი თავისუფლებებისა და დემოკრატიული ტრადიციების დაცვა მუდმივად გაფართოებული მოსკოვისგან, რომლის მემკვიდრეც რუსეთის იმპერია გახდა. მათი მიდრეკილება, ემოქმედათ რუსეთის ცარისტული რეჟიმისგან დამოუკიდებლად, ზრდიდა უთანხმოებას. ცარიზმის ძალაუფლების ზრდა 1613 წელს დაიწყო, როდესაც პრობლემების დროის შემდეგ ტახტზე მიხეილ რომანოვი ავიდა. მთავრობამ დაიწყო კაზაკების რუსეთის ცარიზმის შემადგენლობაში ინტეგრაციის მცდელობა ელიტის სტატუსის მინიჭებითა და სამხედრო სამსახურის აღსრულებით, რითაც თავად კაზაკებს შორის განხეთქილება გამოიწვია, რადგან ისინი თავიანთი ტრადიციების შესანარჩუნებლად იბრძოდნენ. მთავრობის მცდელობებმა, შეეცვალა მათი ტრადიციული მომთაბარე ცხოვრების წესი, გამოიწვია კაზაკების მონაწილეობა რუსეთში 200 წლის განმავლობაში მომხდარ თითქმის ყველა მნიშვნელოვან არეულობაში, მათ შორის, სტეპან რაზინისა და ემელიან პუგაჩოვის ხელმძღვანელობით აჯანყებებში.
[მარცხნივ|მინი| *სტენკა რაზინი, [კასპიის ზღვა|კასპიის ზღვაში ნაოსნობა*, ვასილი სურიკოვი, 1906 წ.]]
რუსეთში სტაბილურობის აღდგენისთანავე, ყმებისა და გლეხების მოსახლეობაში უკმაყოფილება გაიზარდა. მიხაილის ვაჟის, ალექსეი რომანოვის დროს, 1649 წლის კოდექსით რუსეთის მოსახლეობა გამოყოფილი და ფიქსირებული მემკვიდრეობითი კატეგორიების მიხედვით იყოფოდა. კოდექსმა გაზარდა ცენტრალური მთავრობის საგადასახადო შემოსავლები და ბოლო მოუღო მომთაბარეობას, რათა სტაბილიზებულიყო საზოგადოებრივი წესრიგი ადამიანების იმავე მიწაზე და იმავე პროფესიით დასახლებით, რაშიც მათი ოჯახები ცხოვრობდნენ. გლეხები მიწასთან იყვნენ მიჯაჭვულნი, ხოლო ქალაქელები იძულებულნი იყვნენ, მამების საქმეები შეესრულებინათ. გაზრდილი საგადასახადო ტვირთი ძირითადად გლეხებზე დაეცა, რამაც კიდევ უფრო გააფართოვა უფსკრული ღარიბებსა და მდიდრებს შორის. ადამიანური და მატერიალური რესურსები შეიზღუდა, რადგან მთავრობამ მეტი სამხედრო ლაშქრობა მოაწყო, რამაც გლეხებზე კიდევ უფრო დიდი ზეწოლა მოახდინა. 1662 წელს პოლონეთთან და შვედეთთან ომმა ფისკალური კრიზისი და მთელი ქვეყნის მასშტაბით არეულობა გამოიწვია. გადასახადებმა, მკაცრმა პირობებმა და სოციალურ კლასებს შორის არსებულმა უფსკრულმა გლეხები და ყმები გაქცევისკენ აიძულა. ბევრი კაზაკებთან წავიდა, რადგან იცოდნენ, რომ კაზაკები ლტოლვილებს მიიღებდნენ და გაათავისუფლებდნენ.

კაზაკებს სირთულეები შეექმნათ ცარ ალექსის მმართველობის დროს, რადგან ყოველდღიურად უფრო მეტი ლტოლვილი ჩამოდიოდა. ცარმა კაზაკებს საზღვრის დაცვის სანაცვლოდ საკვების, ფულისა და სამხედრო მარაგის სუბსიდია მისცა. ეს სუბსიდიები ხშირად მერყეობდა, რაც კაზაკებსა და მთავრობას შორის კონფლიქტის წყაროს წარმოადგენდა. პოლონეთთან ომმა კაზაკებისთვის საჭირო საკვებისა და სამხედრო ტვირთების გადამისამართება გამოიწვია, რადგან გაქცეულმა გლეხებმა კაზაკთა არმიის მოსახლეობა გაზარდეს. ლტოლვილთა შემოდინებამ კაზაკები შეაწუხა არა მხოლოდ საკვებზე მოთხოვნის ზრდის გამო, არამედ იმიტომაც, რომ მათი დიდი რაოდენობა კაზაკებს ტრადიციული შეგირდობის გზით მათი საკუთარ კულტურაში ათვისების საშუალებას არ აძლევდა. კაზაკთა საზოგადოებაში სათანადო ასიმილაციისთვის ამ ნაბიჯების გადადგმის ნაცვლად, გაქცეულმა გლეხებმა სპონტანურად გამოაცხადეს თავი კაზაკებად და ნამდვილ კაზაკებთან ერთად ცხოვრობდნენ, შრომობდნენ ან ბარჟების მზიდავებად მუშაობდნენ საკვების საშოვნელად.

კაზაკებს შორის განხეთქილებები დაიწყო, როდესაც პირობები გაუარესდა და ტახტზე მიხაილის ვაჟი ალექსი ავიდა. ხანდაზმულმა კაზაკებმა დაიწყეს დასახლება და აყვავება, სარგებლობდნენ პრივილეგიებით, რომლებიც მოსკოვური სისტემის დამორჩილებითა და დახმარებით მოიპოვეს. მოხუცმა კაზაკებმა ელიტური ცხოვრების სიამოვნებების მოსაპოვებლად იმ ტრადიციებსა და თავისუფლებებზე უარის თქმა დაიწყეს, რომელთათვისაც სიკვდილის ღირსი იყო. უკანონო და მოუსვენარი გაქცეული გლეხები, რომლებიც საკუთარ თავს კაზაკებს უწოდებდნენ, თავგადასავლებსა და შურისძიებას ეძებდნენ თავადაზნაურობის წინააღმდეგ, რამაც მათი ტანჯვა გამოიწვია. ეს კაზაკები არ იღებდნენ სახელმწიფო სუბსიდიებს, რომლითაც ძველი კაზაკები სარგებლობდნენ და საკვებისა და ფულისთვის უფრო მეტხანს და უფრო მეტხანს უწევდათ მუშაობა.

#### რაზინის აჯანყება 
[მინი| [სტეფანე რაზინი|სტენკა რაზინი, ივან ბილიბინი.]]
ელიტასა და უკანონო მოძალადეებს შორის განხეთქილებამ განაპირობა კაზაკთა არმიის ჩამოყალიბება, რომელიც 1667 წელს სტენკა რაზინის მეთაურობით დაიწყო და საბოლოოდ, რაზინის აჯანყების ჩავარდნა.

სტენკა რაზინი ელიტარულ კაზაკურ ოჯახში დაიბადა და აჯანყების ორგანიზებამდე მოსკოვში მრავალი დიპლომატიური ვიზიტით იმყოფებოდა. კაზაკები რაზინის მთავარი მხარდამჭერები იყვნენ და 1667 წელს მისი პირველი სპარსული ლაშქრობის დროს მიჰყვნენ, როდესაც კასპიის ზღვაზე სპარსულ ქალაქებს ძარცვავდნენ და ანადგურებდნენ. 1669 წელს ისინი დაბრუნდნენ, ავადმყოფები და მშივრები, ბრძოლით დაღლილები, მაგრამ ნაძარცვი საქონლით მდიდრები. რუსეთი ცდილობდა ძველი კაზაკების მხარდაჭერის მოპოვებას და ატამანს, ანუ კაზაკთა ბელადს, სთხოვდა, რაზინისთვის თავისი გეგმების განხორციელებაში ხელი შეეშალა. მაგრამ ატამანი რაზინის ნათლია იყო და მასზე გავლენა მოახდინა რაზინის დაპირებამ, რომ ლაშქრობამ სიმდიდრიდან წილს მიიღებდა. მისი პასუხი იყო, რომ ელიტური კაზაკები უძლური იყვნენ აჯანყებულთა რაზმის წინააღმდეგ. ელიტა რაზინისა და მისი მიმდევრებისგან დიდ საფრთხეს ვერ ხედავდა, თუმცა მიხვდნენ, რომ მას შეეძლო პრობლემები შეექმნა მოსკოვურ სისტემასთან, თუ მისი მიმდევრები ცენტრალური მთავრობის წინააღმდეგ აჯანყებაში გადაიზრდებოდნენ.

რაზინმა და მისმა მიმდევრებმა ქალაქების დაპყრობა 1669 წელს, აჯანყების დასაწყისში დაიწყეს. მათ ცარიცინის, ასტრახანის, სარატოვისა და სამარას ქალაქები დაიკავეს, დემოკრატიული მმართველობა დაამყარეს და გლეხები მონობისგან გაათავისუფლეს.  რაზინი წარმოიდგენდა გაერთიანებულ კაზაკურ რესპუბლიკას სამხრეთ სტეპში, რომელშიც ქალაქები და სოფლები იფუნქციონირებდნენ დემოკრატიული, კაზაკური მმართველობის სტილის მიხედვით. მათი ალყა ხშირად გაქცეული გლეხ კაზაკების ძველ ქალაქებში ხდებოდა, რაც მათ იქ ქაოსის დატეხვასა და ძველ ბატონებზე შურისძიებას აიძულებდა. უფროსმა კაზაკებმა აჯანყებულთა წინსვლა პრობლემად აღიქვეს და 1671 წელს გადაწყვიტეს, მთავრობის თხოვნით დამორჩილებოდნენ, რათა მეტი სუბსიდიები მიეღოთ. 14 აპრილს, ატამან იაკოვლევმა უხუცესებს აჯანყებულთა ბანაკის განადგურება მოუწია. მათ რაზინი შეიპყრეს და მალევე მოსკოვში წაიყვანეს სიკვდილით დასასჯელად.

რაზინის აჯანყებამ ტრადიციული კაზაკური პრაქტიკის დასასრულის დასაწყისი აღნიშნა. 1671 წლის აგვისტოში რუსმა ელჩებმა ერთგულების ფიცი დადეს და კაზაკებმაც ერთგულება შეჰფიცეს მეფეს. მიუხედავად იმისა, რომ მათ ჯერ კიდევ ჰქონდათ შიდა ავტონომია, კაზაკები რუსეთის ქვეშევრდომები გახდნენ, გარდამავალი პერიოდი, რომელიც კვლავ გამყოფი წერტილი გახდა პუგაჩოვის აჯანყებაში.

#### პუგაჩოვის აჯანყება 
მინი| დონ კაზაკი 1800-იანი წლების დასაწყისში.
კაზაკთა ელიტისთვის იმპერიაში კეთილშობილური სტატუსი მე-18 საუკუნეში მათი ძველი თავისუფლებების ფასად მოპოვებული იყო. სასოფლო-სამეურნეო დასახლებების განვითარებამ კაზაკები აიძულა, უარი ეთქვათ ტრადიციულ მომთაბარე წეს-ჩვეულებებზე და მიეღოთ მმართველობის ახალი ფორმები. მთავრობამ თანმიმდევრულად შეცვალა კაზაკების მთელი კულტურა. პეტრე დიდმა გაზარდა კაზაკების სამსახურის ვალდებულებები და მათი ძალები მობილიზდა შორეულ ომებში საბრძოლველად. პეტრემ იაიკის მდინარეზე ციხესიმაგრეებში არაკაზაკური ჯარების ჩამოყალიბება დაიწყო. 1734 წელს, ორენბურგში სამთავრობო ციხესიმაგრის მშენებლობამ კაზაკებს საზღვრის დაცვაში დაქვემდებარებული როლი მიანიჭა. როდესაც იაიკის კაზაკებმა პეტრესთან დელეგაცია გაგზავნეს თავიანთი პრეტენზიებით, პეტრემ კაზაკებს ავტონომიური სტატუსი ჩამოართვა და ისინი საგარეო საქმეთა კოლეჯის ნაცვლად სამხედრო კოლეჯს დაუქვემდებარა. ამან გააძლიერა კაზაკების გადასვლა სასაზღვრო პატრულიდან სამხედრო მოსამსახურეებად. მომდევნო ორმოცდაათი წლის განმავლობაში, ცენტრალური მთავრობა კაზაკების უკმაყოფილებას დაპატიმრებებით, გმობითა და გადასახლებით პასუხობდა.

ეკატერინე დიდის დროს, 1762 წლიდან დაწყებული, რუსი გლეხები და კაზაკები კვლავ შეექმნათ გაზრდილი გადასახადები, მძიმე სამხედრო გაწვევა და მარცვლეულის დეფიციტი, როგორც ეს რაზინის აჯანყებამდე იყო. პეტრე III-მ თავისუფლება მისცა ყოფილ საეკლესიო ყმებს, გაათავისუფლა ისინი ვალდებულებებისა და საეკლესიო ხელისუფლებისთვის გადასახადებისგან, ხოლო სხვა გლეხები ბატონყმობისგან გაათავისუფლა, თუმცა ეკატერინემ ეს რეფორმები არ გაატარა. 1767 წელს იმპერატრიცა უარი თქვა გლეხობისგან პირდაპირ საჩივრების მიღებაზე. გლეხები კვლავ გაიქცნენ კაზაკების, კერძოდ, იაიკის ლაშქრის მიწებზე, რომლის ხალხიც ძველი კაზაკური ტრადიციების ერთგული იყო. ცვალებადი მთავრობა კაზაკებსაც ტვირთად აწვებოდა, რამაც გააფართოვა თავისი გავლენა კაზაკური ტრადიციების რეფორმირებაზე. ჩვეულებრივ კაზაკებს შორის ელიტისა და ცენტრალური მთავრობის სიძულვილი გაიზარდა. 1772 წელს იაიკის კაზაკებსა და ცენტრალურ მთავრობას შორის ექვსთვიანი ღია აჯანყება დაიწყო.
[მარცხნივ|მინი| [ემელიან პუგაჩოვი ციხეში]]
1772 წლის ბოლოს იაიკის ლაშქარში ჩავიდა ემელიან პუგაჩოვი, დაბალი სტატუსის დონის კაზაკი. იქ მან თავი პეტრედ III გამოაცხადა, კაზაკების რწმენით, რომ პეტრე ეფექტური მმართველი იქნებოდა, მისი მეუღლის, ეკატერინეს II-ის მიერ მოწყობილი შეთქმულების გარეშე. ბევრ იაიკის კაზაკს სჯეროდა პუგაჩოვის მტკიცების, თუმცა მასთან ყველაზე ახლობლებმა სიმართლე იცოდნენ. სხვებმა, რომლებმაც შესაძლოა ამის შესახებ იცოდნენ, ქეთრინს მხარი არ დაუჭირეს. პეტრე II-ის განკარგვის გამო, ეკატერინე III-მ, ასევე გაავრცელა პუგაჩოვის პრეტენზია გარდაცვლილი იმპერატორის სტატუსის შესახებ.

პუგაჩოვის აჯანყების სამი ფაზიდან პირველი 1773 წლის სექტემბერში დაიწყო. აჯანყებულთა პირველი პატიმრების უმეტესობა კაზაკები იყვნენ, რომლებიც ელიტას უჭერდნენ მხარს. ორენბურგის ხუთთვიანი ალყის შემდეგ, სამხედრო კოლეჯი პუგაჩოვის შტაბ-ბინად იქცა. პუგაჩოვი კაზაკთა ცარიზმის იდეას წარმოიდგენდა, რაც რაზინის ერთიანი კაზაკთა რესპუბლიკის ხედვის მსგავსი იყო. მთელ რუსეთში გლეხობა ჭორებით აჟიტირებდა და პუგაჩოვის მანიფესტებს უსმენდა. მაგრამ აჯანყება მალევე გარდაუვალ მარცხად აღიქმებოდა. დონის კაზაკებმა უარი თქვეს აჯანყების ბოლო ფაზაში დახმარებაზე, რადგან იცოდნენ, რომ სამხედრო ჯარები პუგაჩოვს ორენბურგის ალყის მოხსნისა და დამარცხებული ყაზანიდან გაქცევის შემდეგ მჭიდროდ ადევნებდნენ თვალყურს. 1774 წლის სექტემბერში პუგაჩოვის კაზაკმა ლეიტენანტებმა, იგი სამთავრობო ჯარებს გადასცეს.

პოლიტიკური ხელისუფლების ცენტრალიზაციისადმი წინააღმდეგობამ კაზაკები პუგაჩოვის აჯანყებაში მონაწილეობისკენ აიძულა. დამარცხების შემდეგ, კაზაკთა ელიტამ მიიღო სამთავრობო რეფორმები იმ იმედით, რომ უზრუნველყოფდა სტატუსს თავადაზნაურობაში. რიგით კაზაკებს მოუწიათ თავიანთი ტრადიციებისა და თავისუფლებების დაცვა და უარის თქმა.

### რუსეთის იმპერიაში 
მინი| *იერმაკ ტიმოფეევიჩის მიერ ციმბირის დაპყრობა*, ვასილი სურიკოვის ნახატი.
კაზაკების ურთიერთობები რუსეთის სამეფოსთან თავიდანვე მრავალფეროვანი იყო. ზოგჯერ ისინი მხარს უჭერდნენ რუსეთის სამხედრო ოპერაციებს, ზოგჯერ კი აჯანყდებოდნენ ცენტრალური ხელისუფლების წინააღმდეგ. მე-18 საუკუნის ბოლოს ერთ-ერთი ასეთი აჯანყების შემდეგ, რუსეთის ჯარებმა გაანადგურეს ზაპოროჟიის ლაშქარი . ბევრი კაზაკი, რომლებიც რუსი მონარქის ერთგული დარჩა და სამსახურს აგრძელებდნენ, მოგვიანებით ყუბანში გადავიდნენ. სხვებმა, რომლებმაც დაქირავებული მსახურის როლის გაგრძელება აირჩიეს, დუნაის დიდ დელტაზე კონტროლი დაკარგეს. ნაპოლეონის ომებში კაზაკების სამსახურმა განაპირობა მათი, როგორც რუსეთის სახალხო გმირების, აღიარება და მე-19 საუკუნის განმავლობაში მთავრობა ავრცელებდა „ძლიერ მითს“, რომელიც კაზაკებს იმპერატორთან განსაკუთრებული და უნიკალური კავშირის მქონედ წარმოაჩენდა. კაზაკების, როგორც არა მხოლოდ რუსეთის, არამედ რომანოვების დინასტიის ულტრაპატრიოტი დამცველების, ეს იმიჯი ბევრმა ჩვეულებრივმა კაზაკმა მიიღო, რამაც ისინი კონსერვატიზმის ძალად აქცია.

მე-19 საუკუნისთვის რუსეთის იმპერიამ კაზაკთა არმიების ტერიტორია ანექსირება განახორციელა და მათ აკონტროლებდა ისეთი პრივილეგიებით, როგორიცაა გადასახადებისგან გათავისუფლება და მათ მიერ დამუშავებული მიწის საკუთრების უფლების მინიჭება. ამ დროს, კაზაკები სამხედრო ძალების როლს ასრულებდნენ რუსეთის იმპერიის მიერ წარმოებულ მრავალ ომში. კაზაკები შესანიშნავად ითვლებოდნენ დაზვერვისა და სადაზვერვო მოვალეობებისთვის, ასევე ჩასაფრებისთვის. მათი ტაქტიკა ღია ბრძოლაში, როგორც წესი, ჩამორჩებოდა ჩვეულებრივი ჯარისკაცების, მაგალითად დრაგუნების ტაქტიკას. 1840 წელს კაზაკთა ლაშქრებში შედიოდა დონის, შავი ზღვის, ასტრახანის, მცირე რუსეთის, აზოვის, დუნაის, ურალის, სტავროპოლის, მეშერიას, ორენბურგის, ციმბირის, ტობოლსკის, ტომსკის, ენისეისკის, ირკუტსკის, საბაიკალის, იაკუტსკის და თათრული *ვოისკოსები* . 1890-იან წლებში დაემატნენ უსურის, სემირეჩენსკის და ამურის კაზაკები; ამ უკანასკნელს ჰყავდა ელიტური ცხენოსანი შაშხანების პოლკი.

მე-19 საუკუნის განმავლობაში კაზაკები სულ უფრო ხშირად მსახურობდნენ, როგორც ცხენოსანი პარამილიტარული პოლიციის ძალები უზარმაზარი რუსეთის იმპერიის ყველა სხვადასხვა პროვინციაში, რომლებიც მოიცავდნენ ტერიტორიას, რომელიც გადაჭიმული იყო ევრაზიის მასშტაბით, დღევანდელი პოლონეთიდან მდინარე ამურის ნაპირებამდე, რაც რუსეთ-ჩინეთის საზღვარს წარმოადგენდა. რუსეთის იმპერიის პოლიციის ძალები, განსაკუთრებით სოფლის რაიონებში, დაბალი ხელფასების გამო არასაკმარისი პერსონალით იყო დაკომპლექტებული, ხოლო იმპერიული რუსული არმიის ოფიცრებს არ მოსწონდათ მათი დანაყოფების შიდა არეულობის ჩასახშობად გამოყენება, რაც აღიქმებოდა, როგორც მორალის დამანგრეველი და, შესაძლოა, ამბოხების სტიმული. მთავრობისთვის კაზაკების სამხედრო პოლიციის სახით განლაგება საუკეთესო გამოსავალი იყო, რადგან კაზაკები რომანოვების დინასტიისადმი ერთ-ერთ ყველაზე ერთგულ სოციალურ ჯგუფად ითვლებოდნენ, ხოლო ადგილობრივი მოსახლეობისგან მათი იზოლაცია რევოლუციური მოწოდებების მიმართ მათ იმუნიტეტს ანიჭებდა. ტრადიციულად, რუსეთში კაზაკებს აღიქვამდნენ, როგორც მომხიბვლელ, რომანტიკულ მხედრებს, რომლებსაც მეამბოხე და ველური აურა ჰქონდათ, თუმცა ცხენზე ამხედრებული პოლიციის როლში მათი განლაგება მათ „ახალ“ იმიჯს სძენდა, როგორც საკმაოდ ძალადობრივ და ბანდიტურ ინსტიტუტს, რომელიც სასტიკად იცავდა საზოგადოებრივი წესრიგის დაცვას. რუსეთის მტრების, როგორიცაა ოსმალეთის იმპერია და საფრანგეთი, წინააღმდეგ მებრძოლი არარეგულარული კავალერიის ძალადან იმპერიის ქვეშევრდომების წინააღმდეგ განლაგებულ რეპრესიულ ჟანდარმერიად ამ ცვლილებამ სხვადასხვა არმიაში დიდი შეშფოთება გამოიწვია, რადგან ეს ეწინააღმდეგებოდა სასაზღვრო ომის გმირულ ეთოსს, რომელსაც კაზაკები აფასებდნენ.

1879 წელს, ირანის შაჰმა, ნასირ ალ-დინმა, რომელიც წინა წელს რუსეთში ვიზიტის დროს კაზაკების ცხენოსნობის უნარებითა და გამორჩეული ფორმებით იყო აღფრთოვანებული, იმპერატორ ალექსანდრე II-ს სთხოვა, კაზაკები გაეგზავნა თავისთვის კაზაკური ძალების გასაწვრთნელად. ალექსანდრემ მისი თხოვნა დააკმაყოფილა და მოგვიანებით, 1879 წელს, 9 კაზაკისგან შემდგარი ჯგუფი, ყუბანელი კაზაკ პოლკოვნიკის, ალექსეი დომანტოვიჩის მეთაურობით, თეირანში ჩავიდა სპარსეთის კაზაკთა ბრიგადის გასაწვრთნელად. შაჰს ძალიან მოსწონდა კაზაკების ფერადი ფორმები და დომანტოვიჩმა ბრიგადის ერთი პოლკისთვის ყუბანის კაზაკთა ლაშქრის ფორმების მიხედვით შექმნა ფორმები, ხოლო მეორე პოლკს თერგის კაზაკთა ლაშქრის ფორმა ჰქონდა. კაზაკების ფორმები კავკასიის ხალხების ექსტრავაგანტულ კოსტიუმებს ეფუძნებოდა, ხოლო ის, რასაც რუსეთში ეგზოტიკურ და ფერად უნიფორმებად მიიჩნევდნენ, ირანში რუსულობის სიმბოლოდ აღიქვამდნენ. ნასირ ალ-დინი, რომელიც ფართოდ ითვლებოდა ღრმად ზედაპირულ და ზედაპირულ ადამიანად, არ იყო დაინტერესებული, რომ მისი კაზაკთა ბრიგადა ეფექტური სამხედრო ძალა ყოფილიყო და მისთვის საკმარისი იყო მხოლოდ მისი ბრიგადის წინ მიმავალი, კაშკაშა ფერის ფორმაში გამოწყობილი დანახვა. შაჰის გულგრილობის გამო, დომანტოვიჩმა და მისმა კაზაკებმა დიდი შრომა გასწიეს კაზაკთა ბრიგადის გაწვრთნაზე, რომელიც მთელ სპარსეთის არმიაში ერთადერთ დისციპლინირებულ დანაყოფი გახდა და, შესაბამისად, შაჰის ძალაუფლების შენარჩუნებაში მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა.
[მარცხნივ|მინი| კაზაკთა პატრული [ბაქო|ბაქოს ნავთობის საბადოებთან ახლოს, 1905 წელი.]]
XIX საუკუნის ბოლოსთვის რუსეთის იმპერიაში კაზაკთა თემები სარგებლობდნენ პრივილეგირებული გადასახადებისგან თავისუფალი სტატუსით, თუმცა მათ ჰქონდათ 20-წლიანი სამხედრო სამსახურის ვალდებულება (1909 წლიდან 18 წლამდე შემცირდა). ისინი ხუთი წლის განმავლობაში აქტიურ სამსახურში იყვნენ, მაგრამ დარჩენილი ვალდებულების შესრულება რეზერვში შესძლეს. XX საუკუნის დასაწყისში რუსი კაზაკების რაოდენობა 4,5 მილიონს შეადგენდა. ისინი ორგანიზებულნი იყვნენ, როგორც დამოუკიდებელი რეგიონალური ჯარები, რომელთაგან თითოეული რამდენიმე პოლკისგან შედგებოდა. მთავრობის მიერ კაზაკ მამაკაცთა ჯარში ან ცხენოსან პოლიციაში სამსახურისთვის გამოძახების აუცილებლობამ მრავალი სოციალური და ეკონომიკური პრობლემა გამოიწვია, რასაც კიდევ უფრო ამძიმებდა არმიელთა თემების მზარდი გაღატაკება.

ცარი, კაზაკებს, როგორც დამოუკიდებელ და ელიტარულ თემად ექცეოდა, ამიტომ მათი მთავრობა ძლიერი ერთგულებით დაჯილდოვდა. მისი ადმინისტრაცია ხშირად იყენებდა კაზაკურ დანაყოფებს შიდა არეულობის ჩასახშობად, განსაკუთრებით 1905 წლის რუსეთის რევოლუციის დროს. იმპერიული მთავრობა დიდად იყო დამოკიდებული კაზაკების აღქმულ სანდოობაზე. მე-20 საუკუნის დასაწყისისთვის მათი დეცენტრალიზებული თემები და ნახევრად-ფეოდალური სამხედრო სამსახური მოძველებულად ითვლებოდა. რუსეთის არმიის სარდლობა, რომელმაც თავისი ძალების პროფესიონალიზაციაზე იმუშავა, კაზაკებს ნაკლებად დისციპლინირებულად, გაწვრთნილად და ცხენოსანად მიიჩნევდა, ვიდრე რეგულარული კავალერიის ჰუსარები, დრაგუნები და კავალერია. კაზაკთა თვისებები, როგორიცაა ინიციატივა და უხეში თამაშის უნარი, ყოველთვის სრულად არ იყო დაფასებული. შედეგად, კაზაკთა დანაყოფები ხშირად იყოფებოდნენ პატარა რაზმებად და იყენებდნენ, როგორც მზვერავებს, მაცნეებს ან თვალწარმტაც ესკორტებს.

#### კაზაკები 1900-დან 1917 წლამდე 
[მინი| *Wiosna roku 1905* ([რუსეთის რევოლუცია (1905)|1905 წლის გაზაფხული) სტანისლავ მასლოვსკის მიერ, 1906 წელი - ორენბურგის კაზაკების პატრულირება უიაზდოვსკის გამზირზე ვარშავაში (ეროვნული მუზეუმი ვარშავაში).]]
1905 წელს კაზაკთა ჯარებმა განიცადეს მამაკაცთა ღრმა მობილიზაცია მანჯურიაში რუსეთ-იაპონიის ომისა და რუსეთის იმპერიაში რევოლუციის დაწყების ფონზე. იმპერიის სხვა ხალხების მსგავსად, ზოგიერთი კაზაკ სტანიცა რეჟიმის წინააღმდეგ უკმაყოფილებას გამოთქვამდა მობილიზაციის ბრძანებების დაუმორჩილებლობით ან შედარებით ლიბერალური პოლიტიკური მოთხოვნების წაყენებით. თუმცა, ეს დარღვევები დაჩრდილა კაზაკთა რაზმების მნიშვნელოვანმა როლმა დემონსტრანტების დარბევასა და სოფლად წესრიგის აღდგენაში. შემდგომში, ფართო მოსახლეობა კაზაკებს რეაქციის ინსტრუმენტებად მიიჩნევდა. ცარ ნიკოლოზ II-მ ეს კონცეფცია კიდევ უფრო განამტკიცა 1905 წლის რევოლუციის დროს კაზაკთა დანაყოფებისთვის ახალი ქარტიების, მედლებისა და პრემიების გაცემით, 1905 წლის რევოლუციის დროს მათი შესრულების აღსანიშნავად.

1906 წლის სექტემბერში, კაზაკების 1905 წლის რევოლუციის ჩახშობაში წარმატების ასახვასთან ერთად, *პოლკოვნიკი* (პოლკოვნიკი) ვლადიმერ ლიახოვი ირანში გაგზავნეს მატარებლის სარდლად და სპარსეთის კაზაკთა ბრიგადის სათავეში ჩასადგომად. ლიახოვი კაზაკთა რაზმს ხელმძღვანელობდა კავკასიაში რევოლუციის ჩახშობის მიზნით და ირანში კონსტიტუციური რევოლუციის დაწყების შემდეგ, იგი თეირანში გაგზავნეს, რათა კაზაკთა ბრიგადა შაჰის ძალაუფლებისთვის განკუთვნილ ძალად ეღიარებინა. სპარსეთის კაზაკთა ბრიგადა თვეების განმავლობაში არ იღებდა ხელფასს და სამშენებლო რევოლუციის დროს ყაჯარების სახლისადმი საეჭვო ერთგულება გამოავლინა, ხოლო მისი რუსი ოფიცრები არ იყვნენ დარწმუნებული, რა ექნათ თავად რუსეთთან რევოლუციის დროს. ლიახოვმა, ენერგიულმა, ქმედითმა და რეაქციულმა ოფიცერმა, რომელიც მტკიცედ იყო ერთგული აბსოლუტური მონარქიის მხარდაჭერის, როგორც რუსეთში, ასევე ირანში, სპარსეთის კაზაკთა ბრიგადა საბრძოლო ძალის ნაცვლად ცხენოსან პარამილიტარულ პოლიციის ძალად აქცია. ლიახოვი დაახლოებული იყო ახალ შაჰთან, მოჰამედ ალისთან, რომელიც 1907 წლის იანვარში ავიდა ფარშავანგის ტახტზე და სწორედ შაჰის მფარველობის წყალობით ლიახოვმა სპარსეთის კაზაკთა ბრიგადა ირანის სახელმწიფოს მთავარ ბასტიონად აქცია. 1908 წლის ივნისში, ლიახოვი ხელმძღვანელობდა კაზაკთა ბრიგადას *მეჯლისის* (პარლამენტის) დაბომბვაში, თეირანის სამხედრო გუბერნატორად დანიშვნისას, რადგან შაჰი ცდილობდა გაეუქმებინა კონსტიტუცია, რომლის მიღებაც მის მამას 1906 წელს მოუწია. რეზა ხანი, რომელიც კაზაკთა ბრიგადის პირველი ირანელი მეთაური გახდა, 1921 წელს სახელმწიფო გადატრიალებას ხელმძღვანელობდა და 1925 წელს ყაჯარები გადააყენა ახალი დინასტიის დასაარსებლად.

1914 წლის აგვისტოში პირველი მსოფლიო ომის დაწყების შემდეგ, კაზაკები რუსეთის იმპერიული არმიის კავალერიის ძირითად კომპონენტად იქცნენ. ცხენოსანი კაზაკები 38 კაცისგან შედგებოდა: პოლკები, პლუს რამდენიმე ქვეითი ბატალიონი და 52 ცხენის არტილერიის ბატარეები. თავდაპირველად, რუსული კავალერიის თითოეული დივიზია ჰუსარების, შუბოსნებისა და დრაგუნების რეგულარული დანაყოფების გარდა, კაზაკების პოლკსაც მოიცავდა. 1916 წლისთვის კაზაკების ომის დროს შემადგენლობა 160 პოლკამდე გაიზარდა, პლუს 176 დამოუკიდებელ სოტნიამდე (ესკადრილიამდე), რომლებიც ცალკეულ დანაყოფებად მუშაობდნენ.

ომის საწყისი ფაზის ჩიხში შესვლის შემდეგ, ფრონტის ხაზზე კავალერიის მნიშვნელობა გაქრა. ომის დარჩენილი პერიოდის განმავლობაში კაზაკთა დანაყოფები ცხენებიდან ჩამოდიოდნენ სანგრებში საბრძოლველად, რეზერვში ინახავდნენ იშვიათი გარღვევის გამოსაყენებლად ან ზურგში სხვადასხვა მოვალეობას ასრულებდნენ. ეს მოვალეობები მოიცავდა დეზერტირების შეკრებას, სამხედრო ტყვეებისთვის ესკორტის უზრუნველყოფას და სოფლებისა და ფერმების განადგურებას რუსეთის „დამწვარი მიწის“ პოლიტიკის შესაბამისად.

## კაზაკების რუსული რევოლუციის შემდეგ 
### თებერვლის რევოლუცია, 1917 წელი 
#### დიდ რუსეთში 
არეულობის დაწყებისას 1917 წლის 8 მარტს, რამაც ცარისტული რეჟიმის დამხობა გამოიწვია, დაახლოებით 3 200 დონის, ყუბანისა და თერეკის ჯარების კაზაკები პეტროგრადში განლაგდნენ. მიუხედავად იმისა, რომ ისინი 300 000-დან მხოლოდ მცირე ნაწილს შეადგენდნენ, რუსეთის დედაქალაქის მახლობლად განლაგებული ჯარების საერთო გადაქცევამ არეულობის მეორე დღეს (10 მარტი) ხმაურიანი ბრბო აღაფრთოვანა და ხელისუფლება და დარჩენილი ერთგული დანაყოფები გააოგნა.

თებერვლის რევოლუციის შემდეგ, რუსეთის დროებითი მთავრობის ომის სამინისტრომ კაზაკთა ლაშქრებს ადმინისტრაციის რეფორმირების უფლება მისცა. კაზაკთა კრებები (ცნობილი, როგორც *კრუგები* ან, ყუბანის კაზაკების შემთხვევაში, *რადა*) რეგიონულ დონეზე ორგანიზებული იყო ატამანების ასარჩევად და რეზოლუციების მისაღებად. ეროვნულ დონეზე, პეტროგრადში მოიწვიეს სრულიად კაზაკთა კონგრესი. ამ კონგრესმა ჩამოაყალიბა კაზაკთა ლაშქრების კავშირი, სავარაუდოდ, მთელი რუსეთის მასშტაბით კაზაკების ინტერესების წარმოსადგენად.

1917 წლის განმავლობაში, ახლადშექმნილი კაზაკთა მთავრობები, რომლებიც *კრუგებისა* და ატამანებისგან ჩამოყალიბდა, სულ უფრო მეტად ეჭვქვეშ აყენებდნენ დროებითი მთავრობის ძალაუფლებას სასაზღვრო რაიონებში. სხვადასხვა კაზაკურ მთავრობას თავად ჰქონდა მეტოქეების წინაშე, როგორც მეზობელი უმცირესობების მიერ ორგანიზებული ეროვნული საბჭოების, ასევე არაკაზაკი რუსების მიერ ჩამოყალიბებული საბჭოთა კავშირისა და *ზემსტოების*, განსაკუთრებით კი კაზაკთა მიწებზე ემიგრირებული ე.წ. „გასულების“ სახით.

#### უკრაინაში 
იმპერიული კაზაკთა ლაშქრების მოვლენების მსგავსად, კაზაკთა თვითორგანიზაციის აღორძინება უკრაინაშიც მოხდა, რაც ზაპოროჟიის სეჩისა და კაზაკთა ჰეტმანის ტრადიციებით იყო შთაგონებული. 1917 წლის აპრილში კიევის გუბერნიის ზვენიგოროდკაში გამართულ კონგრესზე თავისუფალი კაზაკები მოხალისეთა მილიციის სახით დაარსდა, რათა „დაეცვათ უკრაინელი ხალხის თავისუფლებები“ და შეენარჩუნებინათ სამოქალაქო წესრიგი.

უკრაინაში აღორძინებული კაზაკური სტრუქტურა ტერიტორიული პრინციპით იყო ორგანიზებული, სადაც სოფლები მოხალისეთა რაზმებს აძლევდნენ, რომლებიც ვოლოსტის დონეზე კურინებად (ბატალიონად) იყვნენ დაჯგუფებულნი, რომლებიც პოლკოვნიკის მეთაურობით არსებულ პოლკს ემორჩილებოდნენ, რომელიც თავად ოსმალების მეთაურობით *ქიშის* (დივიზიის) ნაწილი იყო. თავისუფალი კაზაკების ყველა ოფიცერი აირჩეოდა და დაფინანსება გადასახადების აკრეფიდან ხდებოდა. ორგანიზაციის მოხალისეების უმეტესობა გლეხები იყვნენ, თუმცა ინდუსტრიის მუშებიც ირიცხებოდნენ რიგებში, განსაკუთრებით ქალაქებში.

1917 წლის განმავლობაში თავისუფალი კაზაკთა მოძრაობა გავრცელდა კიევის, ვოლინის, ხერსონის, პოლტავას და ჩერნიგოვის გუბერნიებში. 1917 წლის 16-20 ოქტომბერს ჩიგირინში გამართულ თავისუფალი კაზაკების სრულიად უკრაინულ კონგრესზე პავლო სკოროპადსკი მოძრაობის ოტანად აირჩიეს.

### ბოლშევიკური აჯანყება და სამოქალაქო ომი, 1917–1922 წლები 
#### კაზაკთა ავტონომიები დონში, ყუბანსა და ჩრდილოეთ კავკასიაში 
მალევე, მას შემდეგ, რაც ბოლშევიკებმა პეტროგრადში ძალაუფლება ხელში ჩაიგდეს, 1917 წლის ნოემბერში კაზაკთა ატამანების უმეტესობამ და მათმა მთავრობამ უარი თქვეს ახალი რეჟიმის ლეგიტიმურობის აღიარებაზე. დონის კაზაკთა ატამანი, ალექსეი კალედინი, ბოლშევიკების მოწინააღმდეგეებს დონის ლაშქარშიც კი იწვევდა. მაგრამ კაზაკთა მთავრობის პოზიცია შორს იყო უსაფრთხოებისგან, თუნდაც მათი არმიების ქვეყნების საზღვრებში. ზოგიერთ რაიონში, უცხოტომელებისა და ჯარისკაცების მიერ ჩამოყალიბებული საბჭოები კაზაკთა მთავრობას ეჯიბრებოდნენ და ეთნიკური უმცირესობებიც ცდილობდნენ გარკვეული თვითმმართველობის მოპოვებას. კაზაკთა თემებიც კი იყო გაყოფილი, რადგან ატამანები, როგორც წესი, წარმოადგენდნენ მდიდარი მიწის მესაკუთრეებისა და ოფიცერთა კორპუსის ინტერესებს. ღარიბი კაზაკები და ჯარში მსახური კაზაკები მგრძნობიარენი იყვნენ ბოლშევიკური პროპაგანდის მიმართ, რომელიც „მშრომელ კაზაკებს“ მიწის მითვისებისგან დაიცავდა.

რიგითი კაზაკების უხალისობამ, ენერგიულად დაეცვათ კაზაკთა მთავრობა, წითელ არმიას საშუალება მისცა, 1918 წლის გაზაფხულის ბოლოსთვის კაზაკთა მიწების დიდი უმრავლესობა დაეკავებინა. მაგრამ ბოლშევიკების პოლიტიკამ, რომელიც გულისხმობდა სოფლიდან მარცვლეულისა და საკვები პროდუქტების რეკვიზიციას რუსეთის მშიერი ჩრდილოეთ ქალაქების მომარაგებისთვის, სწრაფად გამოიწვია აჯანყება კაზაკთა თემებში. ამ კაზაკმა ამბოხებულებმა ახალი ატამანები აირჩიეს და სხვა ანტიკომუნისტურ ძალებთან, მაგალითად, სამხრეთ რუსეთში მოქმედ მოხალისეთა არმიასთან ერთად იბრძოლეს. შემდგომში, კაზაკების სამშობლოები რუსეთის სამოქალაქო ომის დროს თეთრკანიანთა მოძრაობის ბაზებად იქცა.

სამოქალაქო ომის განმავლობაში კაზაკები ზოგჯერ იბრძოდნენ, როგორც დამოუკიდებელი მოკავშირე, ზოგჯერ კი როგორც თეთრი არმიის დამხმარე. სამხრეთ რუსეთში, გენერალ ანტონ დენიკინის მეთაურობით სამხრეთ რუსეთის შეიარაღებული ძალები (AFSR) დიდწილად დონისა და ყუბანის კაზაკთა ჯარების ახალწვეულებზე იყო დამოკიდებული თავიანთი რიგების შესავსებად. კაზაკების მეშვეობით თეთრმა არმიებმა შეიძინეს გამოცდილი, ნიჭიერი მხედრები, რომელთა კონკურენციასაც წითელი არმია კონფლიქტის ბოლო ეტაპამდე ვერ ახერხებდა. თუმცა, კაზაკთა მთავრობებსა და თეთრკანიან ლიდერებს შორის ურთიერთობა ხშირად მწვავე იყო. კაზაკთა დანაყოფები ხშირად არადისციპლინირებული და ძარცვისა და ძალადობის შეტევებისკენ მიდრეკილნი იყვნენ, რაც გლეხობას თეთრკანიანების მიმართ უკმაყოფილებას იწვევდა. უკრაინაში, ყუბანისა და თერეკის კაზაკთა ესკადრილიებმა ებრაელების წინააღმდეგ პოგრომები მოაწყვეს, მიუხედავად დენიკინის ბრძანებისა, რომელიც ასეთ საქმიანობას გმობდა. ყუბანელი კაზაკი პოლიტიკოსები, რომლებსაც საკუთარი ნახევრად დამოუკიდებელი სახელმწიფოს შექმნა სურდათ, ხშირად აპროტესტებდნენ AFSR-ის სარდლობას. რუსეთის შორეულ აღმოსავლეთში, ტრანსბაიკალისა და უსურის კაზაკებმა ციმბირის თეთრი არმიების ზურგი შეარყიეს ტრანსციმბირის რკინიგზაზე მოძრაობის შეფერხებით და ბანდიტური ქმედებებით, რამაც ამ რეგიონში ძლიერი აჯანყება გამოიწვია.

როდესაც 1919 წლის ბოლოს და 1920 წლის დასაწყისში სამოქალაქო ომში წითელმა არმიამ ინიციატივა მოიპოვა, კაზაკი ჯარისკაცები, მათი ოჯახები და ზოგჯერ მთელი სტანიცები თეთრკანიანებთან ერთად უკან დაიხიეს. ზოგიერთი მათგანი თეთრკანიანებთან ბრძოლას ყირიმსა და რუსეთის შორეულ აღმოსავლეთში კონფლიქტის დასუსტების ეტაპზეც აგრძელებდა. დაახლოებით 80 000–100 000-მდე რაოდენობით კაზაკები გადასახლებაში დამარცხებულ თეთრკანიანებს შეუერთდნენ.

მიუხედავად იმისა, რომ ბოლშევიკების და მოგვიანებით, ემიგრანტი ისტორიკოსების მიერ კაზაკები ზოგჯერ სამოქალაქო ომის დროს მონოლითურ კონტრრევოლუციურ ჯგუფად იყვნენ წარმოჩენილები, კონფლიქტის განმავლობაში ბევრი კაზაკი იბრძოდა წითელ არმიასთან ერთად, რომლებიც ცნობილები იყვნენ, როგორც წითელი კაზაკები. ბევრი ღარიბი კაზაკური თემი, ასევე გულმოდგინედ შეხვდა კომუნისტურ გზავნილს. 1918 წლის ბოლოს და 1919 წლის დასაწყისში, თეთრკანიანებთან მებრძოლი დონის, ურალისა და ორენბურგის კაზაკებს შორის ფართომასშტაბიანმა დეზერტირობამ და გადაცდომამ სამხედრო კრიზისი გამოიწვია, რომელიც წითელმა არმიამ ამ სექტორებში გამოიყენა. 1920 წლის დასაწყისში თეთრი არმიების ძირითადი დამარცხების შემდეგ, ბევრმა კაზაკმა ჯარისკაცმა ბოლშევიკებს დაუჭირა მხარი და წითელ არმიასთან ერთად პოლონელების წინააღმდეგ და სხვა ოპერაციებში იბრძოდა.

1917 წლის 22 დეკემბერს, სახალხო კომისართა საბჭომ ფაქტობრივად გააუქმა კაზაკთა სამკვიდრო, მათი სამხედრო სამსახურის მოთხოვნებისა და პრივილეგიების გაუქმებით. 1918 წელს კაზაკებს შორის ფართომასშტაბიანი ანტიკომუნისტური აჯანყებების შემდეგ, საბჭოთა რეჟიმის მიდგომა გამკაცრდა 1919 წლის დასაწყისში, როდესაც წითელმა არმიამ ურალისა და ჩრდილოეთ დონის კაზაკთა რაიონები დაიკავა. ბოლშევიკებმა წამოიწყეს „დეკაზაკიზაციის“ პოლიტიკა, რაც საბჭოთა რეჟიმისთვის კაზაკთა საფრთხის აღმოფხვრას ისახავდა მიზნად. ეს მიიღწევა გადასახლებით, თეთრი არმიის კაზაკ ვეტერანების ფართომასშტაბიანი სიკვდილით დასჯით და კაზაკთა ჯარებში უცხოტომელების სასარგებლოდ არჩევით. საბოლოო ჯამში, დეკაზაკიზაციის კამპანიამ საბჭოთა კავშირის მიერ ოკუპირებულ რაიონებში კაზაკებს შორის ახალი აჯანყება გამოიწვია და 1919 წელს წითელი არმიისთვის ახალი წარუმატებლობა გამოიწვია.

როდესაც გამარჯვებულმა წითელმა არმიამ 1919 წლის ბოლოს და 1920 წელს კვლავ დაიკავა კაზაკთა ოლქები, საბჭოთა რეჟიმმა ოფიციალურად არ დაუშვა დეკაზაკიზაციის განხორციელების ხელახალი ავტორიზაცია. თუმცა, ისტორიკოსებს შორის არსებობს უთანხმოება საბჭოთა რეჟიმის მიერ კაზაკების დევნის ხარისხთან დაკავშირებით. მაგალითად, კაზაკთა ჯარები ახალ პროვინციებად ან ავტონომიურ რესპუბლიკებად გადანაწილდა. ზოგიერთი კაზაკი, განსაკუთრებით თერგის ყოფილი ლაშქრის ტერიტორიებზე, გადაასახლეს, რათა მათი მიწები გადაეცათ მათგან გადასახლებულ ადგილობრივ მოსახლეობას, რომლებიც ამ ტერიტორიის რუსული და კაზაკური კოლონიზაციის საწყისი დროს გადაასახლეს. ადგილობრივ დონეზე, სტერეოტიპი, რომ კაზაკები თანდაყოლილი კონტრრევოლუციონერები იყვნენ, სავარაუდოდ, ზოგიერთ კომუნისტ ჩინოვნიკს შორის არსებობდა, რაც აიძულებდა მათ, მიზანში ამოეღოთ ან დისკრიმინაცია გამოეჩინათ კაზაკების მიმართ, მიუხედავად მოსკოვის ბრძანებისა, ყურადღება კაზაკებს შორის კლასობრივ მტრებზე გაემახვილებინათ და არა ზოგადად კაზაკ ხალხზე.

#### უკრაინული სახელმწიფო 
1918 წლის იანვრამდე უკრაინის თავისუფალი კაზაკები ექვემდებარებოდნენ უკრაინის შინაგან საქმეთა გენერალურ სამდივნოს. უკრაინა-ბოლშევიკური ომის დაწყებისთანავე მათი დანაყოფები რეგულარულ არმიაში შეიყვანეს. თუმცა, ბოლშევიკებთან არაერთი ბრძოლის შემდეგ, თავისუფალი კაზაკები განიარაღდნენ გერმანული სარდლობის ბრძანების შესაბამისად, რომლის ჯარებმაც უკრაინა 1918 წლის მარტ-აპრილში, ბრესტ-ლიტოვსკის ზავის შემდეგ დაიკავეს.

1918 წლის 29 აპრილს, კონსერვატიული უკრაინული მიწის მესაკუთრეთა კავშირის კონგრესზე, თავისუფალი კაზაკების ადრინდელი ლიდერი, პავლო სკოროპადსკი უკრაინის ჰეტმანად გამოცხადდა. ამ გადატრიალებას მხარს უჭერდნენ გერმანიისა და ავსტრიის არმიების გენერლები, რომლებიც იმ დროს უკრაინას იკავებდნენ. ადრე დემოკრატიული უკრაინის სახალხო რესპუბლიკა ჰეტმანატმა ჩაანაცვლა, უკრაინის სახალხო რესპუბლიკის ცენტრალური რადა და მინისტრთა საბჭო გაუქმდა, მათი ყველა უფლებამოსილება, ასევე სამხედრო ძალებზე სარდლობა, სკოროპადსკის გადაეცა და კერძო მიწის საკუთრება აღდგა. ადგილობრივი ადმინისტრაცია ჰეტმანის მიერ პირადად დანიშნულ კომისრებს ევალებოდათ.

უკრაინის მოსახლეობაში ლეგიტიმურობის მოსაპოვებლად, სკოროპადსკიმ თავისი რეჟიმი XVII-XVIII საუკუნეების უკრაინული კაზაკური ტრადიციების გაგრძელებად აქცია. ჰეტმანის მთავრობაში შედიოდნენ ძველი კაზაკთა თავადაზნაურობის (სტარსხინა) წარმომადგენლები, რომელთაგან ყველაზე თვალსაჩინო იყო ფედირ ლიზუხუბი (მინისტრთა საბჭოს ხელმძღვანელი) და დმიტრო დოროშენკო (საგარეო საქმეთა მინისტრი). თავად სკოროპადსკი მხარს უჭერდა უკრაინაში კაზაკთა კლასის, როგორც ჰეტმანის პირადად ერთგული პრივილეგირებული სოციალური ჯგუფის, აღორძინების იდეას. თუმცა, მის ინიციატივას მისი მინისტრები სკეპტიციზმით შეხვდნენ და უკრაინაში კაზაკთა ადმინისტრაციის აღდგენის შესახებ კანონი მხოლოდ 1918 წლის ოქტომბერში, ჰეტმანის გადადგომამდე ცოტა ხნით ადრე მიიღეს და არასოდეს განხორციელებულა.

სკოროპადსკის ხელისუფლებაში ყოფნის დროს უკრაინის სახელმწიფომ დიპლომატიური ურთიერთობები განავითარა ყუბანისა და დონის რეგიონის კაზაკურ ერთეულებთან.

### კაზაკები საბჭოთა კავშირში, 1922–1945 წწ. 
ომებს შორის პერიოდში ყოფილ კაზაკთა ტერიტორიებზე აჯანყებები ხანდახან იფეთქებდა. 1920–1921 წლებში საბჭოთა კავშირის მიერ მარცვლეულის რეკვიზიციის გაგრძელებით უკმაყოფილებამ სამხრეთ რუსეთში კაზაკთა და უცხოტომელთა თემებში აჯანყებების სერია გამოიწვია. სამხრეთ რუსეთისა და ურალის ყოფილმა კაზაკთა ტერიტორიებმაც განიცადეს დამანგრეველი შიმშილობა 1921–1922 წლებში. 1932–1933 წლებში კიდევ ერთმა შიმშილობამ, რომელიც ჰოლოდომორის სახელითაა ცნობილი, გაანადგურა უკრაინა და სამხრეთ რუსეთის ზოგიერთი ნაწილი, რამაც მოსახლეობის დაახლოებით 20–30%-ით შემცირება გამოიწვია. მიუხედავად იმისა, რომ ქალაქებში ნაკლებად დაზარალდა, კლება კიდევ უფრო მაღალი იყო სოფლის რაიონებში, რომლებიც ძირითადად კაზაკებით იყო დასახლებული. რობერტ კონკვესტი ჩრდილოეთ კავკასიაში შიმშილით გარდაცვლილთა რაოდენობას დაახლოებით ერთ მილიონს აფასებს. მთავრობის წარმომადგენლებმა სოფლის კაზაკთა ოჯახებს მარცვლეული და სხვა პროდუქტები ჩამოართვეს, რის გამოც ისინი შიმშილით და სიკვდილის პირას იყვნენ. მკაცრი ზამთრის განმავლობაში ბევრი ოჯახი იძულებული გახდა დაეტოვებინა სახლები და გაყინვით დაიღუპა. მიხაილ შოლოხოვის წერილები იოსებ სტალინისადმი, ისევე როგორც თვითმხილველების ჩვენებები, აღწერს პირობებს და მასობრივ სიკვდილიანობას. შიმშილის გარდა, 1930-იანი წლების დასაწყისის კოლექტივიზაციისა და კულაკიზაციის კამპანიები კაზაკებს შრომა-გასწორების ბანაკებში დეპორტაციით ან საბჭოთა უსაფრთხოების ორგანოების მიერ სიკვდილით დასჯით ემუქრებოდა.

1936 წლის აპრილში საბჭოთა რეჟიმმა კაზაკებზე დაწესებული შეზღუდვების შემსუბუქება დაიწყო, რამაც მათ წითელ არმიაში ღიად მსახურების საშუალება მისცა. ორ არსებულ საკავალერიო დივიზიას სახელი შეეცვალა და კაზაკთა დივიზიები დაერქვა და სამი ახალი კაზაკთა საკავალერიო დივიზია შეიქმნა. ახალი საბჭოთა კავშირის მიხედვით, ჩრდილოეთ კავკასიის ყოფილი კაზაკური ტერიტორიების ნებისმიერ მცხოვრებს, იმ პირობით, რომ ისინი არ იყვნენ ჩერქეზები ან სხვა ეთნიკური უმცირესობები, შეეძლო კაზაკობის სტატუსის მოთხოვნის მოთხოვნა.
[მინი| კონსტანტინე I. ნედორუბოვი: დონ კაზაკი, საბჭოთა კავშირის გმირი, [წმინდა გიორგის ორდენი|წმინდა გიორგის ორდენის სრული კავალერი. მეორე მსოფლიო ომის დაწყებისას 52 წლის ასაკში ის არ იყო რეგულარული გაწვევის კვალიფიციური სპეციალისტი და მოხალისედ ჩაეწერა დონის კაზაკთა 41-ე კავალერიულ დივიზიაში. მას საბჭოთა კავშირის გმირის წოდება მიენიჭა ნაცისტი დამპყრობლების წინააღმდეგ ბრძოლისთვის, კერძოდ, მას მიეწერება 1942 წელს სოფელ მარატუკის დაცვის დროს 70-მდე ნაცისტი მებრძოლის მკვლელობა.]]
მეორე მსოფლიო ომის დროს, საბჭოთა კავშირის გერმანიის შემოჭრის დროს, ბევრი კაზაკი აგრძელებდა წითელ არმიაში სამსახურს. ზოგიერთი მათგანი კაზაკურ დივიზიებში კავალერიის რაზმში იბრძოდა, მაგალითად, მე-17 ყუბანის კაზაკთა საკავალერიო კორპუსსა და ცნობილ ლევ დოვატორის კორპუსში, რომლებსაც მოგვიანებით, მათი შესრულების აღსანიშნავად, საპატიო წოდება „მცველი“ მიენიჭათ. სხვა კაზაკები პარტიზანებად იბრძოდნენ, თუმცა პარტიზანულმა მოძრაობამ მნიშვნელოვანი მხარდაჭერა ვერ მოიპოვა ჩრდილოეთ კავკასიაში კაზაკების ტრადიციული სამშობლოების გერმანული ოკუპაციის დროს.

მე-4 გვარდიის კაზაკთა საკავალერიო კორპუსმა მონაწილეობა მიიღო 1945 წელს წითელ მოედანზე გამართულ მოსკოვის გამარჯვების აღლუმში.

### ანტიკომუნისტი კაზაკები გადასახლებაში და მეორე მსოფლიო ომში, 1920–1945 წწ. 
#### რუსი კაზაკების ემიგრაცია 
კაზაკთა ემიგრაცია ძირითადად შედარებით ახალგაზრდა მამაკაცებისგან შედგებოდა, რომლებიც თეთრ არმიაში მსახურობდნენ. კომუნიზმის მიმართ მტრულად განწყობილი კაზაკი ემიგრანტები, მიუხედავად იმისა, რომ მათ ხალხს დამოუკიდებლობის მოსაპოვებლად სეპარატისტული კურსი უნდა გაევლო, თუ მომავალ პოსტსაბჭოთა რუსეთთან მჭიდრო კავშირები შეენარჩუნებინა, დიდად გაყოფილიყვნენ იმის თაობაზე, უნდა გაეგრძელებინათ თუ არა მათ ხალხს სეპარატისტული კურსი დამოუკიდებლობის მოსაპოვებლად, თუ შეენარჩუნებინათ მჭიდრო კავშირები მომავალ პოსტსაბჭოთა რუსეთთან. ბევრი სწრაფად იმედგაცრუებული დარჩა საზღვარგარეთ ცხოვრებით. 1920-იანი წლების განმავლობაში, ათასობით გადასახლებული კაზაკი ნებაყოფლობით დაბრუნდა რუსეთში საფრანგეთის, ერთა ლიგის და თვით საბჭოთა კავშირის მიერ დაფინანსებული რეპატრიაციის ძალისხმევის შედეგად.

საზღვარგარეთ დარჩენილი კაზაკები ძირითადად ბულგარეთში, ჩეხოსლოვაკიაში, იუგოსლავიაში, საფრანგეთში, სინძიანსა და მანჯურიაში დასახლდნენ. ზოგიერთმა მოახერხა იუგოსლავიასა და მანჯურიაში სასოფლო-სამეურნეო თემების შექმნა, მაგრამ საბოლოოდ უმეტესობამ მშენებლობაში, სოფლის მეურნეობაში ან მრეწველობაში მუშად დაიწყო მუშაობა. ზოგიერთმა მათგანმა უცხოელებს დაკარგული კულტურა ცირკში ტრიუკების შესრულებით ან გუნდებში მაყურებლისთვის სერენადების დაკვრით წარუდგინა.

კაზაკები, რომლებსაც გადაწყვეტილი ჰქონდათ კომუნიზმის წინააღმდეგ ბრძოლის გაგრძელება, ხშირად პოულობდნენ სამუშაოს საბჭოთა რუსეთის მიმართ მტრულად განწყობილ უცხო ძალებში. მანჯურიაში ათასობით კაზაკი და თეთრკანიანი ემიგრანტი ჩაირიცხა ამ რეგიონის მხედართმთავრის, ჟანგ ძუოლინის არმიაში. მას შემდეგ, რაც იაპონიის კვანტუნგის არმიამ მანჯურია 1932 წელს დაიკავა, ტრანსბაიკალის კაზაკების ატამანმა, გრიგორი სემიონოვმა, კაზაკ ემიგრანტებსა და იაპონელ სამხედროებს შორის თანამშრომლობის მცდელობებს უხელმძღვანელა.

გერმანიის მიერ საბჭოთა კავშირში შეჭრის საწყის ეტაპზე კაზაკ ემიგრანტებს თავდაპირველად ეკრძალებოდათ პოლიტიკური საქმიანობა ან ოკუპირებულ აღმოსავლეთ ტერიტორიებზე მოგზაურობა. ჰიტლერს არ ჰქონდა განზრახული, გაეხარებინა კაზაკების ან სსრკ-ში არსებული რომელიმე უმცირესობის პოლიტიკური მისწრაფებები. შედეგად, კაზაკებსა და ვერმახტს შორის თანამშრომლობა დაიწყო არაგეგმიური ფორმით, გერმანელ საველე მეთაურებსა და წითელი არმიიდან გადარჩენილ კაზაკებს შორის ლოკალიზებული შეთანხმებების გზით. ჰიტლერმა ოფიციალურად არ დაამტკიცა კაზაკების რეკრუტირება და არ გააუქმა ემიგრანტებისთვის დაწესებული შეზღუდვები ნაცისტურ-საბჭოთა კონფლიქტის მეორე წლამდე. ჩრდილოეთ კავკასიის რეგიონის ხანმოკლე ოკუპაციის დროს, გერმანელები აქტიურად იყვანდნენ კაზაკებს რაზმებსა და ადგილობრივ თავდაცვის მილიციებში. გერმანელებმა ყუბანის რეგიონში კაზაკთა თემების თვითმმართველი ოლქის შექმნაც კი ჩაატარეს. როდესაც ვერმახტი 1943 წლის დასაწყისში ჩრდილოეთ კავკასიის რეგიონიდან გავიდა, ათიათასობით კაზაკი მათთან ერთად უკან დაიხია, ან რწმენის გამო, ან საბჭოთა რეპრესიების თავიდან ასაცილებლად.

1943 წელს გერმანელებმა შექმნეს პირველი კაზაკთა საკავალერიო დივიზია, გენერალ ჰელმუთ ფონ პანვიცის მეთაურობით. მიუხედავად იმისა, რომ მის რიგებში ძირითადად წითელი არმიის დეზერტირები იყვნენ, მისი ოფიცრებისა და სერჟანტების უმეტესობა კაზაკი ემიგრანტი იყო, რომლებმაც წვრთნა გაიარეს იუგოსლავიაში თეთრი არმიის მიერ დაარსებულ ერთ-ერთ კადეტთა სკოლაში. დივიზია ოკუპირებულ ხორვატიაში ტიტოს პარტიზანების წინააღმდეგ საბრძოლველად განლაგდა. მისი შესრულება, ზოგადად, ეფექტური იყო, თუმცა ზოგჯერ სასტიკი. 1944 წლის ბოლოს, პირველი კაზაკთა საკავალერიო დივიზია Waffen-SS- ში მიიღეს და XV SS-ის კაზაკთა საკავალერიო კორპუსად გაფართოვდა.

1943 წლის ბოლოს, ოკუპირებული აღმოსავლეთ ტერიტორიების რაიხის სამინისტრომ და ვერმახტის შტაბ-ბინამ გამოაქვეყნეს ერთობლივი პროკლამაცია, რომლითაც კაზაკებს დამოუკიდებლობას ჰპირდებოდნენ, როგორც კი მათი სამშობლო წითელი არმიისგან „გათავისუფლდებოდა“. გერმანელებმა ამის შემდეგ შექმნეს კაზაკთა ცენტრალური ადმინისტრაცია, რომელსაც დონის კაზაკთა ყოფილი ატამანი, პიოტრ კრასნოვი ხელმძღვანელობდა. მიუხედავად იმისა, რომ მას ემიგრაციაში მყოფი მთავრობის მრავალი ატრიბუტი ჰქონდა, კაზაკთა ცენტრალურ ადმინისტრაციას არ ჰქონდა რაიმე კონტროლი საგარეო პოლიტიკაზე ან ვერმახტში კაზაკთა ჯარების განლაგებაზე. 1945 წლის დასაწყისში კრასნოვი და მისი თანამშრომლები 20 000-25 000 კაციან ჯგუფს შეუერთდნენ. კაზაკი ლტოლვილები და არარეგულარული ჯარისკაცები, რომლებიც ცნობილები არიან, როგორც „კაზაჩი სტანი“. ეს ჯგუფი, რომელსაც მაშინ ტიმოფეი დომანოვი ხელმძღვანელობდა, 1943 წელს გერმანელებთან ერთად ჩრდილოეთ კავკასიიდან გაიქცა და უკრაინის ქალაქ კამიანეც-პოდოლსკიდან, ბელორუსიის ქალაქ ნავაჰრუდაკიდან და იტალიის ქალაქ ტოლმეცოდან გადაიყვანეს.

1945 წლის მაისის დასაწყისში, მეორე მსოფლიო ომის დასკვნით დღეებში, დომანოვის „კაზაჩ სტენი“ და პანვიცის XV SS-ის კაზაკთა საკავალერიო კორპუსი ავსტრიაში დაიხიეს, სადაც ბრიტანელებს დანებდა. ვიაჩესლავ ნაუმენკოს ორტომეულ ნაშრომში *„დიდი ღალატი*“ თავმოყრილი კაზაკების მრავალი ჩანაწერი ამტკიცებს, რომ ბრიტანელმა ოფიცრებმა მათ ან მათ ლიდერებს გარანტია მისცეს, რომ ისინი იძულებით არ იქნებოდნენ რეპატრირებული საბჭოთა კავშირში, თუმცა, არ არსებობს მყარი მტკიცებულება იმისა, რომ ასეთი დაპირება მიეცათ. თვის ბოლოს და 1945 წლის ივნისის დასაწყისში, ორივე ჯგუფიდან კაზაკების უმეტესობა წითელი არმიისა და „სმერშის“ მეთვალყურეობაში გადაიყვანეს ავსტრიის ქალაქ იუდენბურგში, საბჭოთა სადემარკაციო ხაზთან. ეს ეპიზოდი ცნობილია, როგორც „კაზაკების ღალატი“ და რეპატრირებული კაზაკების უმეტესობისთვის მძიმე შრომის ან სიკვდილით დასჯის სასჯელი გახდა.

#### უკრაინის ჰეტმანის მოძრაობა 
1918 წლის 14 დეკემბერს ტახტიდან გადადგომის შემდეგ, უკრაინელი ჰეტმანი პავლო სკოროპადსკი გერმანიაში ემიგრაციაში წავიდა. იქიდან იგი ხელმძღვანელობდა ე.წ. ჰეტმანის მოძრაობას, რომელიც შედგებოდა უკრაინული დიასპორის სხვადასხვა ჯგუფების არაერთი უკრაინული კონსერვატიული მონარქისტული ორგანიზაციისგან. ამ ორგანიზაციებიდან ყველაზე გამორჩეული იყო უკრაინის აგრარულ-სტატისტთა კავშირი დაარსდა ვენაში ვიაჩესლავ ლიპინსკისა და სერხი შემეტის მიერ და გაერთიანებული ჰეტმანის ორგანიზაცია აქტიურია კანადასა და ამერიკის შეერთებულ შტატებში. 1926 წელს გამოქვეყნებულ „წერილებში ძმები აგრარებისადმი“, ლიპინსკიმ შეიმუშავა დამოუკიდებელი, კლასოკრატიული, პანუკრაინული „მშრომელთა მონარქიის“ იდეა პოლიტიკური პარტიების გარეშე, რომელსაც ჰეტმანი და მისი დინასტია მართავდნენ აგრარული არისტოკრატიის დახმარებით და მწარმოებელი კლასების თანამშრომლობით. კანადასა და შეერთებულ შტატებში ჰეტმანის მოძრაობა წარმოიშვა პირველ მსოფლიო ომამდე არსებული სიხის სკაუტების საზოგადოებებიდან და ირიბად უჭერდა მხარს უკრაინის ბერძნულ-კათოლიკური ეკლესია. მოძრაობამ მხარი დაუჭირა პავლო სკოროპადსკის ჰეტმანის სახელმწიფოს აღდგენას და დიდი ენერგია დაუთმო უკრაინელი ემიგრანტების სამხედრო მომზადებას სამშობლოს მომავალი განთავისუფლებისთვის, რამაც რამდენიმე თვითმფრინავის შეძენამდეც კი მიაღწია. 1940 წელს ორგანიზაციის კანადური ფილიალი გახდა უკრაინულ-კანადური კონგრესის ერთ-ერთი დამფუძნებელი. ჩრდილოეთ ამერიკის ჰეტმანის მოძრაობამ გავლენის პიკს დაახლოებით 1937-1938 წლებში მიაღწია, როდესაც მას ჰეტმანის ვაჟი და მემკვიდრე, დანილო სკოროპადსკი, ეწვია. თუმცა, ორგანიზაციებმა გავლენა დაკარგეს მეორე მსოფლიო ომის დროს და მომდევნო წლებში, შიდა განხეთქილებებისა და მათი საქმიანობის შესახებ სამთავრობო გამოძიებების გამო.

### დღევანდელობა 
ომის შემდეგ კაზაკთა დანაყოფები და ზოგადად კავალერია მოძველებული იქნა და საბჭოთა არმიიდან გათავისუფლდა. ომისშემდგომ წლებში კაზაკების მრავალი შთამომავალი უბრალო გლეხად ითვლებოდა და ისინი, ვინც რომელიმე ავტონომიურ რესპუბლიკაში ცხოვრობდნენ, როგორც წესი, ადგილობრივ უმცირესობას უთმობდნენ ადგილს და სხვაგან მიგრირებდნენ.
მინი| ყუბანის კაზაკთა გუნდი 2016 წელს.
1945 წლის შემდეგ კაზაკ ემიგრანტთა მთავარი ლიდერი იყო ნიკოლაი ნაზარენკო, კაზაკთა ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის მსოფლიო ფედერაციის თვითგამოცხადებული პრეზიდენტი, რომელიც ნიუ-იორკში ცნობილი იყო, როგორც ყოველწლიური „ტყვე ერების აღლუმის“ ორგანიზატორი, რომელიც ივლისში იმართებოდა. 1978 წელს, დონ კაზაკთა ფორმაში გამოწყობილმა ნაზარენკომ ნიუ-იორკში ტყვეთა დღეების დღის აღლუმი ჩაატარა და ჟურნალისტს განუცხადა: „კაზაკეთი 10 მილიონიანი ერია. 1923 წელს რუსებმა ოფიციალურად გააუქმეს კაზაკეთი, როგორც ერი. ოფიციალურად, ის აღარ არსებობს... ამერიკამ არ უნდა დახარჯოს მილიარდები საბჭოთა კავშირის ვაჭრობაში მხარდასაჭერად. ჩვენ არ უნდა გვეშინოდეს რუსული არმიის, რადგან მისი ნახევარი ტყვე ერებისგან შედგება. მათ არასდროს შეუძლიათ ენდონ რიგით ჯარისკაცებს“. ჟურნალისტმა ჰელ მაკენზიმ ნაზარენკო აღწერა, როგორც „მას, ვინც გამოირჩეოდა თეთრი ბეწვის ქუდით, ხბომდე სიგრძის ქურთუკით, ვერცხლისფერი ხანჯლითა და მკერდზე ორნამენტული ვერცხლის ვაზნებით“. ნაზარენკო, ასევე იყო კაზაკ-ამერიკელი რესპუბლიკელების ეროვნული ფედერაციის პრეზიდენტი, რომელიც, თავის მხრივ, ეროვნული რესპუბლიკური მემკვიდრეობის ჯგუფების საბჭოს ნაწილი იყო და 1980-იან წლებში მან დიდი სკანდალი გამოიწვია თავისი ომის დროს კარიერისა და ებრაელების შესახებ გაკეთებული გარკვეული განცხადებების გამო. ამერიკელმა ჟურნალისტმა კრისტოფერ სიმპსონმა თავის 1988 წლის წიგნში *„უკუკავშირი: ნაცისტების ამერიკის რეკრუტირება და მისი გავლენა ცივ ომზე“* ნაზარენკოს წამყვანი რესპუბლიკელი აქტივისტი უწოდა, რომელიც თავის გამოსვლებში „აშკარად პრო-ნაცისტურ, ანტისემიტურ“ განცხადებებს აკეთებდა.

1980-იანი წლების ბოლოს საბჭოთა კავშირის „პერესტროიკის“ ეპოქაში კაზაკების მრავალი შთამომავალი ენთუზიაზმით გაუჩნდა ინტერესი ეროვნული ტრადიციების აღორძინების მიმართ. 1988 წელს საბჭოთა კავშირმა მიიღო კანონი, რომელიც ყოფილი არმიების აღდგენისა და ახლების შექმნის საშუალებას იძლეოდა. უდიდესის, ყოვლისშემძლე დონის ლაშქრის ატამანს მარშალის წოდება და ახალი ლაშქრის ჩამოყალიბების უფლება მიენიჭა. ამავდროულად, მრავალი მცდელობა გაკეთდა კაზაკების გავლენის გასაზრდელად რუსულ საზოგადოებაზე და 1990-იანი წლების განმავლობაში ბევრი რეგიონალური ხელისუფლება დათანხმდა ადგილობრივი ადმინისტრირებისა და პოლიციის ზოგიერთი მოვალეობის კაზაკებისთვის გადაცემას.

2002 წლის რუსეთის აღწერის მიხედვით, 140 028 ადამიანმა თავი ეთნიკურ კაზაკად აღიარა. პოსტსაბჭოთა რუსეთსა და მთელ მსოფლიოში 3.5-დან 5 მილიონამდე ადამიანი ასოცირდება კაზაკურ იდენტობასთან.
[მინი|250x250პქ| კაზაკურ სამოსში გამოწყობილი უკრაინელები ზაპოროჟიეს სიჩის წლისთავის აღნიშვნის დროს, [ზაპორიჟია|ზაპოროჟიე, 1990 წელი.]]
უკრაინაში 1980-იანი წლების ბოლოს ეროვნულმა აღორძინებამ კაზაკთა ისტორიისა და კულტურის, როგორც უკრაინელი ერის სიმბოლოების დაფასება გამოიწვია. კაზაკური სიმბოლოები და სიმღერები ფართოდ გამოიყენებოდა მასობრივ ღონისძიებებსა და დემონსტრაციებში, განსაკუთრებით 1990 წელს ზაპოროჟიის სიხის 500 წლისთავის აღნიშვნის დროს. იმ პერიოდში რამდენიმე უკრაინული კაზაკური ორგანიზაცია გაჩნდა.

კაზაკებმა აქტიური მონაწილეობა მიიღეს საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ მომხდარ მრავალ კონფლიქტში. ესენია დნესტრისპირეთის ომი, ქართულ-აფხაზური კონფლიქტი, ქართულ-ოსური კონფლიქტი, პირველი მთიანი ყარაბაღის ომი, 2016 წლის მთიანი ყარაბაღის ომი, პირველი ჩეჩნური ომი, მეორე ჩეჩნური ომი და 2014 წლის პრორუსული არეულობა უკრაინაში, ასევე შემდგომი დონბასის ომი და 2022 წელს რუსეთის მიერ უკრაინაში შეჭრა.

## კულტურა და ორგანიზაცია 
## სქოლიო 
## ლიტერატურა 
* Havelock, H. (April 1898). "The Cossacks in the Early Seventeenth Century". English Historical Review. 13 (50): 242–260. JSTOR 547225.
* Longworth, Philip (1969). The Cossacks. London: Constable.
* Seaton, Albert (1985). The Horsemen of the Steppes: The Story of the Cossacks. London: The Bodley Head. .
* Summerfield, Stephen (2005). Cossack Hurrah: Russian Irregular Cavalry Organisation and Uniforms during the Napoleonic Wars. Partizan Press. .
* Summerfield, Stephen (2007). The Brazen Cross: Brazen Cross of Courage: Russian Opochenie, Partizans and Russo-German Legion during the Napoleonic Wars. Partizan Press. .
* Ure, John (1999). The Cossacks. London: Constable. .
* Witzenrath, Christoph (2007). Cossacks and the Russian Empire, 1598–1725: Manipulation, Rebellion and Expansion into Siberia. Routledge. .
* "General der Flieger Hellmuth Felmy" [The Cossack Corps]. US Army Historical Division. Hailer Publishing. 2007. Archived from the original on 2009-04-15.

კატეგორია:რუსეთის იმპერიის საზოგადოება
კატეგორია:რუსეთის სოციალური ისტორია
კატეგორია:უკრაინელები
კატეგორია:ეთნიკური ჯგუფები ევროპაში