open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
გულა სოკო

**გულა სოკო** () — საჭმელი სოკო Hericiaceae-ის ოჯახისა. 

ნაყოფიერი სხეულის სიგრძე 20 სმ-მდეა, წონა 1,5 კგ. მომრგვალო ან უსწორმასწორო ფორმისაა. აქვს კრემისფერი და ღია ჩალისფერი შეფერილობა. რბილობი მოთეთროა, ხორციანი, რომელიც გამოშრობისთანავე ყვითლდება. ჰიმენოფორი ეკლისებრია და არის ნემსისებრ ქვემოთკენ წაწეული, რის გამოც სოკო ზღარბს წააგავს. სამშობლოა ჩრდილოეთი ამერიკა. 

გავრცელებულია ევროპაში (საფრანგეთი, დიდი ბრიტანეთი, უნგრეთი, დანია, ნორვეგია, გერმანია, ავსტრია, შვეიცარია). გვხვდება აგრეთვე რუსეთში, ჩრდილოეთ ჩინეთში და კავკასიისა და ყირიმის წინამთებში. 

იზრდება მუხის, წიფელისა და არყის ღეროებზე. ტრადიციულ ჩინურ მედიცინაში იგი სამკურნალო სოკოდ არის მიჩნეული. გავრცელებული ინფორმაციით, მისგან მიღებული ტაბლეტები გამოიყენება კუჭის წყლულისა და საყლაპავის კიბოს საწინააღმდეგოდ.

## რესურსები ინტერნეტში
* Hericium erinaceus 
* Hericium erinaceus   

## სქოლიო
კატეგორია:ბაზიდიუმიანი სოკოები
კაჰურანგის ეროვნული პარკი

250px|მინიატიურა|პარკის მდებარეობა
**კაჰურანგის ეროვნული პარკი** — ეროვნული პარკი ახალ ზელანდიაში, სამხრეთ კუნძულის ჩრდილო-დასავლეთში. შეიქმნა 1996 წელს და მოიცავს 4520 კმ² ტერიტორიას. ფართობის მხრივ, ქვეყანაში მეორე უდიდესია.

პარკის ტერიტორიაზე მდებარეობს კაჰურანგის წერტილი, რომელიც უესტ-კოსტისა და ტასმანის რეგიონებს შორის საზღვრად მოისაზრება.

პარკს მართავს ახალი ზელანდიის კონსერვაციის დეპარტამენტი. პოპულარული საქმიანობებია ხეტიალი, რაფტინგი და გამოქვაბულებებში მოგზაურობა.

## რესურსები ინტერნეტში
* Department of Conservation information - Kahurangi National Park

კატეგორია:ახალი ზელანდიის ეროვნული პარკები
აბელ ტასმანის ეროვნული პარკი

**აბელ ტასმანის ეროვნული პარკი** — ეროვნული პარკი ახალ ზელანდიაში, სამხრეთის კუნძულის ჩრდილოეთ დაბოლოებაზე. შეიქმნა 1942 წელს, ორნითოლოგებისა და მწერალ პერინ მონკრიეფის დიდი ძალისხმევის შედეგად. 225,3 კმ² ფართობით იგი ახალი ზელანდიის უმცირესი ეროვნული პარკია. შედგება ტყიანი, ბორცვიანი ლანდშაფტისგან, რომელიც გადაშლილია მდინარე ტაკაკისა და რიუაკის ჩრდილოეთით. ჩრდილოეთიდან ესაზღვრება გოლდენ-ბეი და ტასმანის უბე. სახელი ეწოდა აბელ ტასმანის პატივსაცემად, რომელიც 1642 წელს პირველი ევროპელი მკვლევარი გახდა, ვინც ახალ ზელანდიას ეწვია. 

ეროვნული პარკი არ ვრცელდება სანაპირო წყლებზე, სადაც ცალკე ნაკრძალია შექმნილი.

## რესურსები ინტერნეტში
*Department of Conservation information on Abel Tasman National Park
* Images from the Abel Tasman National Park  

კატეგორია:ახალი ზელანდიის ეროვნული პარკები
ტეტ-დე-ფერე

**ტეტ-დე-ფერე** () — მთა პენინის ალპებში, შვეიცარია-იტალიის საზღვარზე. მდებარეობს მონბლანის მასივის გვერდით, აღმოსავლეთით. სიმაღლე 2 714 მეტრი.

## რესურსები ინტერნეტში
* Tête de Ferret on Hikr

კატეგორია:ალპები
კატეგორია:შვეიცარიის მთები
კატეგორია:იტალიის მთები
ისლას-დე-სანტა-ფეს ეროვნული პარკი

**ისლას-დე-სანტა-ფეს ეროვნული პარკი** () — ეროვნული პარკი არგენტინაში, სანტა-ფეს პროვინციაში. შეიქმნა 2010 წელს. ფართობი 2 900 ჰა. მდიდარი შიდა წყლებით (მდინარეები, ნაკადულები, ტბები, ჭაობები და სხვ.). დიდი მდინარეა პარანა. მდიდარია ფლორითა და ფაუნით. ბევრია წყლის მცენარეულობა. ფაუნა შედგება ფრინველების, ქვეწარმავლების, თევზების და სხვა წარმომადგენლებისაგან.

## იხილეთ აგრეთვე 
* არგენტინის ეროვნული პარკების სია

## რესურსები ინტერნეტში 
* ისლას-დე-სანტა-ფეს ეროვნული პარკი  

კატეგორია:არგენტინის ეროვნული პარკები
მონ-გონი

**მონ-გონი** () — მთა ბერნის ალპებში, შვეიცარიაში. მდებარეობს ვალეს კანტონში. აღმართულია დიალბერეტის მთასა და მდინარე რონის ხეობას შორის.

## რესურსები ინტერნეტში
*Mont Gond on Hikr

კატეგორია:ალპები
კატეგორია:შვეიცარიის მთები
ფონტანაბრანი

**ფონტანაბრანი**  — მთა შაბლეს ალპებში, შვეიცარიაში. მდებარეობს ვალეს კანტონში. სიმაღლე 2 703 მეტრი.

## რესურსები ინტერნეტში
* Fontanabran on Hikr

კატეგორია:ალპები
კატეგორია:შვეიცარიის მთები
ფაულჰორნი

**ფაულჰორნი** () — მთა ბერნის ალპებში, შვეიცარიაში. მდებარეობს ბრიენცის ტბასა და გრინდელვალდის მუნიციპალიტეტს შორის. მწვერვალის სიმაღლე 2 681 მეტრია; ასვლა შესაძლებელია რამდენიმე ბილიკით.

1830 წლიდან, მთის მწვერვალზე ფუნქციონირებს სასტუმრო.

## რესურსები ინტერნეტში
* Faulhorn on Hikr
* Berghotel Faulhorn 

კატეგორია:ალპები
კატეგორია:შვეიცარიის მთები
ნელსონის ტბების ეროვნული პარკი

**ნელსონის ტბების ეროვნული პარკი** — ეროვნული პარკი ახალ ზელანდიაში, სამხრეთ კუნძულზე.

დაარსდა 1956 წელს და მოიცავს 1 020 კმ² ტერიტორიას. პარკის ცენტრში მდებარეობს ორი დიდი ტბა — როტოიტი და როტორუა. ასევე მოიცავს გარსშემორტყმულ ხეობებსა და ქედებს. პოპულარულია კემპინგის, ხეტიალისა და თევზაობის მოყვარულთა შორის.

პარკს მართავს ახალი ზელანდიის კონსერვაციის დეპარტამენტი, რომლის ვიზიტორთა ცენტრიც სოფელ სენ-არნოშია განთავსებული.

## რესურსები ინტერნეტში
* Department of Conservation information on Nelson Lakes National Park
* Rotoiti Mainland Island
* Skylark Productions' photographic tour of Nelson Lakes National Park 

კატეგორია:ახალი ზელანდიის ეროვნული პარკები
ლე-პერონი

**ლე-პერონი** () — მთა შაბლეს ალპებში, შვეიცარია-საფრანგეთის საზღვარზე. სიმაღლე 2671 მეტრი.

## რესურსები ინტერნეტში
* List of mountains above 2000 m in Switzerland with coordinates 

კატეგორია:ალპები
კატეგორია:შვეიცარიის მთები
კატეგორია:საფრანგეთის მთები
ტე-ურევერის ეროვნული პარკი

**ტე-ურევერა** — ეროვნული პარკი ახალ ზელანდიაში, უდიდესი ჩრდილოეთ კუნძულზე. მოიცავს დაახლოებით 2127 კმ² ტერიტორიას და მდებარეობს ჩრდილოეთის კუნძულის ჰოკს-ბეის რეგიონის ჩრდილო-აღმოსავლეთით.

1954 წლის 28 ივლისს, უაიკარემოანისა, უაიკარეიტისა და სხვა ტბების აუზები ეროვნულ პარკად გამოცხადდა. 1957 წელს მას დაემატა ქალაქ რუატაჰუნის ჩრდილოეთით მდებარე ტერიტორიებიც, სულ 1350 კმ². შემდგომი, მცირე ტერიტორიების დამატება მოხდა 1962, 1975 და 1979 წლებშიც.

ტე-ურევერა ნგაი-ტუჰოეს ხალხის ტრადიციული საცხოვრებელია. გეოგრაფიული იზოლირებულობიდან გამომდინარე, ის ერთ-ერთი ბოლო რეგიონი იყო, რომელიც ბრიტანელებმა აითვისეს XIX საუკუნის კოლონიზაციის დროს.

პარკის სახელი მაორის სიტყვიდან მომდინარეობს, *ურე* ნიშნავს პენისს, *ვერა* კი დამწვარს. ამ სახელის წარმოშობას საფუძველი დაუდო თქმულებამ, რომ თითქოს ერთხელ ბელადი, რომელიც თანამედროვე პარკის ტერიტორიაზე სანადიროდ იყო წასული, ჩაეძინა და ცეცხლზე საზარდული დაეწვა, რის შედეგადაც გარდაიცვალა.

პარკში ბინადრობს კუნძულის ტყეებში გავრცელებული ყველა სახის ფრინველი, გარდა უეკასი.

## რესურსები ინტერნეტში
* ტე-ურევერის ეროვნული პარკი, ახალი ზელანდიის კონსერვაციის დეპარტამენტი

## სქოლიო
კატეგორია:ახალი ზელანდიის ეროვნული პარკები
ავგია (ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტი)

**ავგია** — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში, ჭარნალის თემში. მდებარეობს მდინარე ჭოროხის მარცხენა მხარეს, შავი ზღვის სანაპიროს სიახლოვეს. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 846 კაცი.

## დემოგრაფია
## ლიტერატურა
## სქოლიო 
კატეგორია:ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის სოფლები
Live at Knebworth

***Live at Knebworth*** — რობი უილიამსის  საკონცერტო ალბომი. გამოიცა 2003 წლის 29 სექტემბერს. მასში შეტანილია მუსიკოსის მიერ 2003 წელს ნებუორთში ჩატარებული კონცერტების ჩანაწერები.

## სიმღერების სია
#Let Me Entertain You – 5:55
#Let Love Be Your Energy – 4:45
#We Will Rock You – 1:19
#Monsoon – 5:10
#Come Undone – 5:34
#Me and My Monkey – 7:20
#Hot Fudge – 5:45
#Mr. Bojangles – 5:25
#She's the One – 5:43
#Kids – 7:21
#Better Man – 2:11
#Nan's Song – 4:51
#Feel – 5:17
#Angels – 5:55

## სქოლიო 
კატეგორია:2003 წლის საკონცერტო ალბომები
კატეგორია:რობი უილიამსის ალბომები
კატეგორია:EMI Records-ის საკონცერტო ალბომები
განახლება (ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტი)

**განახლება** (ყოფილი *იჯადიე* — გადაერქვა 1948 წლის 3 სექტემბერს) — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში, ახალშენის თემში. მდებარეობს მესხეთის ქედის დასავლეთ კალთაზე, მდინარე ბარცხანის მარცხენა მხარეს, ზღვის დონიდან 140 მ სიმაღლეზე. ქალაქ ბათუმიდან დაშორებულია 7 კილომეტრით, ზედა ახალშენიდან 2 კმ. საბჭოთა პერიოდში განვითარებული იყო მეჩაიეობა და მეციტრუსეობა. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 2009 კაცი.

## დემოგრაფია
## ლიტერატურა 
## სქოლიო 
კატეგორია:ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის სოფლები
გვარა (ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტი)

**გვარა** — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში, კირნათის თემში. მდებარეობს მდინარე მაჭახელისწყლის მარცხენა მხარეს. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 145 კაცი.

## დემოგრაფია
## იხილეთ აგრეთვე
*გვარას ციხე

## ლიტერატურა
## სქოლიო 
კატეგორია:ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ზედა ახალშენი

**ზედა ახალშენი** — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში, ახალშენის ადმინისტრაციულ ერთეულში.

მდებარეობს მესხეთის ქედის დასავლეთ მთისწინეთში, ზღვის დონიდან 200 მ სიმაღლეზე, ბათუმიდან დაშორებულია 9 კილომეტრით. საბჭოთა პერიოდში განვითარებული იყო მეჩაიეობა და მეციტრუსეობა. სოფელში არის ზედა ახალშენის საჯარო სკოლა. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 1 474 კაცი.

## დემოგრაფია
## ლიტერატურა
## სქოლიო 
კატეგორია:ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ზედა ღელე

**ზედა ღელე** —  დასახლება ქალაქ ბათუმში, კახაბრის უბანში, ყოფილი სოფელი. 

მდებარეობს კახაბრის ვაკეზე, ზღვის დონიდან 80 მ სიმაღლეზე. 2011 წლამდე წარმოადგენდა ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის სოფელს. 2002 წლის აღწერით მისი მოსახლეობა შეადგენდა 1 286 მცხოვრებს. 

## ლიტერატურა 
## სქოლიო 
კატეგორია:ბათუმის მუნიციპალიტეტის ისტორიული სოფლები
ზედა ჩხუტუნეთი

**ზედა ჩხუტუნეთი** (ყოფ. *კახიეთი*, *ნაგერვეთი*) — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის, მაჭახლის ადმინისტრაციულ ერთეულში. 

მდებარეობს მდინარე მაჭახლისწყლის (ჭოროხის მარჯვენა შენაკადი) ხეობაში, ზღვის დონიდან 600 მ სიმაღლეზე, ხელვაჩაურიდან 21 კმ-ის დაშორებით. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 322 კაცი. საბჭოთა პერიოდში განვითარებული იყო მეთამბაქოეობა, მესიმინდეობა, მევენახეობა, მეცხოველეობა. 

## დემოგრაფია
## ღირსშესანიშნაობები
სოფელში, ყოფილი მეჩეთის შენობაში განთავსებულია მაჭახლის ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მუზეუმი. ზედა ჩხუტუნეთის ტერიტორიაზე შემორჩენილია შუა საუკუნეების მარანი და ჩხერის თაღოვანი ქვის ხიდი. აქვა ჩხერის ჩანჩქერი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო 
კატეგორია:ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ზედა ჭარნალი

**ზედა ჭარნალი** — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის ჭარნალის ადმინისტრაციულ ერთეულში. 

მდებარეობს მდ. ჭარნალის (ჭოროხის მარცხენა შენაკადი) ხეობაში, ზღვის დონიდან 90 მ-ზე, ხელვაჩაურიდან 8 კმ-ში. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 686 კაცი.

## დემოგრაფია
## ლიტერატურა
## სქოლიო 
კატეგორია:ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ზედა ერგე

**ზედა ერგე** — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის შარაბიძეების ადმინისტრაციულ ერთეულში. 

ზედა ერგე მდებარეობს მდ. ჯოჭოსწყლის (ჭოროხის მარჯვენა შენაკადი) ნაპირას, ზღვის დონიდან 200 მ-ზე, ხელვაჩაურიდან 6 კმ-ში. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 1 276 კაცი.

## დემოგრაფია
## ლიტერატურა 
## სქოლიო 
კატეგორია:ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ჯერი უესტი

**ჯერი ალან უესტი** ( დ. 28 მაისი, 1938 — გ. 12 ივნისი, 2024) — ყოფილი ამერიკელი კალათბურთელი, რომელმაც მთელი თავისი პროფესიონალური კარიერა ნაციონალური საკალათბურთო ასოციაციის ლოს-ანჯელეს ლეიკერსის რიგებში გაატარა. მისი ზედმეტ-სახელი არის „მრ. კლატჩი“, რომელიც მისი დიდი კლატჩის გადაჭრის შესაძლებლობების გამო შეერქვა. ყველაზე ცნობილი მათგანი კი 60 ფუტიანი მანძილიდან ჩაგდებული ბურთია, რომელიც 1970 წლის NBA-ის ფინალის მე-3 მატჩში ზუსტად ბაზერის დარეკვის დროს ჩააგდო ნიუ-იორკ ნიქსის წინააღმდეგ. NBA-ის ლოგოს ხშირად აკავშირებენ მის სილუეტთან, მაგრამ ოფიციალური მხარე ამ ყოველივეს უარყოფს, და აცხადებს, რომ მათ არ სურთ ლოგოს რომელიმე ინდივიდთან დაკავშირება.

## ლიტერატურა 
* 
* 
* 
* 
* 

## რესურსები ინტერნეტში 
* ჯერი ვესტი nba.com-ზე
* კალათბურთის დიდების დარბაზის ბიოგრაფია 
* ჯერი ვესტის კარიერის სტატისტიკა (მოთამაშე) 
* ჯერი ვესტის კარიერის სტატისტიკა (მწვრთნელი) 
* ჯერი ვესტის სტატისტიკა (კოლეჯი) 

კატეგორია:ამერიკელი კალათბურთელები
კატეგორია:დაბადებული 28 მაისი
კატეგორია:დაბადებული 1938
კატეგორია:გარდაცვლილი 12 ივნისი
კატეგორია:გარდაცვლილი 2024
კატეგორია:ნაციონალური საკალათბურთო ასოციაციის კალათბურთელები
ზემო ჯოჭო

**ზემო ჯოჭო** — სოფელი სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის შარაბიძეების ადმინისტრაციულ ერთეულში.

მდებარეობს მდინარე ჯოჭოსწყლის (ჭოროხის მარჯვენა შენაკადი) მარცხენა ნაპირას, ზღვის დონიდან 160 მ-ზე, ხელვაჩაურიდან 6 კმ-ში. 

სოფლები ზემო ჯოჭო და ქვემო ჯოჭო ერგეს ისტორიული თემის ნაწილია. სახელწოდება „ჯოჭო“ წერილობით წყაროებში პირველად ასახულია „ტბეთის სულთა მატიანეში“ (ძირითადი ნაწილი შედგენილია XII-XIII საუკუნეებში), რომელშიც მოხსენიებულია ჯოჭოელი ჭანისძე გრიგოლი და მისი მეუღლე ნათელი. ზემო ჯოჭოს ტერიტორიაზე შუა საუკუნეების ოთხი ნაეკლესიარია, მათ შორის არქეოლოგიურად შესწავლილია სოფლის ცენტრში, ადგილ სახტარში მდებარე დარბაზული ეკლესია და მასზე მიშენებული საძვალე, რომელიც, როგორც ჩანს, XVI-XVII საუკუნეებამდე გამოიყენებოდა.

ზემო ჯოჭოში, ადგილ ზარახიაში ასევე აღმოჩენილია ძვ. წ. XIV საუკუნის კოლხური ბრინჯაოს ცულებისა და ზოდების განძი.  

## დემოგრაფია
## ლიტერატურა
## სქოლიო 
კატეგორია:ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ზედა კირნათი

**ზედა კირნათი** — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკის ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში, კირნათის ადმინისტრაციულ ერთეულში. 

მდებარეობს შავშეთის ქედის მთისწინეთში, მდინარე ჭოროხის ხეობაში, ზღვის დონიდან 300 მ-ზე, ხელვაჩაურიდან 20 კმ-ში. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 128 კაცი.

## დემოგრაფია
## ლიტერატურა
## სქოლიო 
კატეგორია:ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის სოფლები
პაპაროის ეროვნული პარკი

**პაპაროის ეროვნული პარკი** — ეროვნული პარკი ახალ ზელანდიაში, სამხრეთ კუნძულზე.

დაარსდა 1987 წელს და მოიცავს 306 კმ² ტერიტორიას. მდებარეობს სანაპირო ზოლზე, პაპაროის ქედის მწვერვალის სიახლოვეს. პარკში დაცულია კირქვული კარსტის არეალი. მოიცავს რამდენიმე მღვიმეს, რომელთაგან ერთ–ერთი კომერციულ ტურისტულ ღირსშესანიშნაობას წარმოადგენს. პარკის უდიდესი ნაწილი ტყიანია, მრავალგვარი მცენარეულობით. 1995 წელს, მღვიმეში უბედური შემთხვევა მოხდა, ჩაინგრა გადასახედი პლატფორმა, რა დროსაც 40 ადამიანი დაიღუპა.

პარკის კიდეზე მდებარეობს ტურისტებს შორის პოპულარული პატარა დასახლება პუნაკაიკი.

ეროვნული პარკის ტერიტორია გეოლოგიურად მრავალფეროვანია და მოიცავს სხვადასხვა სახის რელიეფს — მთებს, დაბლობებსა და სანაპირო ზოლს.

## რესურსები ინტერნეტში
*Paparoa National Park Short Walks 
*Inland Pack Track 
*March Against Mining in Paparoa National Park 

## სქოლიო
კატეგორია:ახალი ზელანდიის ეროვნული პარკები
კაპნისთავი

**კაპნისთავი** — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში, აჭარისწყლის თემში. მდებარეობს მდინარე აჭარისწყლის მარჯვენა მხარეს, ზღვის დონიდან 360 მ სიმაღლეზე. ქალაქ ბათუმიდან დაშორებულია 26 კილომეტრით. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 373 კაცი.

## დემოგრაფია
## ლიტერატურა
## სქოლიო 
კატეგორია:ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ზანაქიძეები (ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტი)

**ზანაქიძეები** — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში (შარაბიძეების ადმინისტრაციული ერთეული).. 

ზანაქიძეები მდებარეობს მდ. ჭოროხის ხეობაში, ზღვის დონიდან 60 მ-ზე, ხელვაჩაურიდან 2 კმ-ის დაშორებით. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში 1873 მცხვორებია.

სოფლის ტერიტორიაზე აღმოჩენილია რომაული ეპოქის დარღვეული სამარხი რამდენიმე ნივთით (მიკროუბანი სატეხია), ასევე ანტიკური ხანის სხვადასხვა ნივთი: ოქროს დიადემა, ადგილობრივი თიხის ქოთანი, იმპორტული კანთაროსისებრი ფიალა და მინისაგან დამზდებული სანელსაცხებლე ჭურჭელი, ორი ცალი მინისებური პასტის მძივი (მიკროუბანი გორგოშაძეების გორა).

## დემოგრაფია
## სქოლიო 
კატეგორია:ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის სოფლები
კაპრეშუმი

**კაპრეშუმი** — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში, ორთაბათუმის თემში. მდებარეობს მდინარე ყოროლისწყალის ნაპირებზე, ზღვის დონიდან 280 მ სიმაღლეზე. ბათუმიდან დაშორებულია 5 კილომეტრით. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 1195 კაცი. სოფელში არის კაპრეშუმის საჯარო სკოლა.

## მეჩაიეობა
კაპრეშუმი ქართული მეჩაიეობის ერთ-ერთი პირველი ცენტრი იყო. 1890-იან წლებში რუსმა მეწარმე პოპოვმა კაპრეშუმში, ჩაქვსა და სალიბაურში 14 ჰექტარზე გააშენა ჩინური ჩაის ჯიშები. კაპრეშუმშივე არსებობდა საუფლისწულო მამული „ნაკრძალი“, რომელიც სამართავად ჩაბარებული ჰქონდა ჩინელ მეჩაიეს ლაო ჯინ ჯაოს..

## დემოგრაფია
## ლიტერატურა
## სქოლიო 
კატეგორია:ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ართურს-პასის ეროვნული პარკი

**ართურს-პასის ეროვნული პარკი** — ეროვნული პარკი ახალ ზელანდიაში, სამხრეთ კუნძულზე. 

შეიქმნა 1929 წელს. იგი პირველი ეროვნული პარკი იყო სამხრეთ კუნძულზე და მესამე ახალ ზელანდიაში. შუაზე ჰყოფს სახელმწიფო გზატკეცილი 73. აღნიშნული გზა გადაკვეთს სოფელ ართურს-პასს და იგივე სახელწოდების უღელტეხილს, სამხრეთ ალპებში, ზღვის დონიდან 920 მეტრზე. პარკს მართავს ახალი ზელანდიის კონსერვაციის დეპარტამენტი. 

## გეოგრაფია
პარკი ძალზედ მკაფიოდაა გაყოფილი სამხრეთ კუნძულის მთავარი წყალგამყოფის მიერ. აღმოსავლეთი მხარე მშრალია და შედგება წიფლის ტყეებისა და მდინარეთა ფართო კალაპოტებისგან, დასავლეთი მხარე კი უღრან წვიმის ტყეებს მოიცავს. გეოგრაფია ფაქტობრივად ჩამოაყალიბა უძველესმა გამყინვარებამ, რა დროსაც წარმოიშვა U-სებრი ხეობები. ცენტრში აღმართულია მაღალი ქედი, თოვლიანი მწვერვალებით.

## რესურსები ინტერნეტში
*Department of Conservation information on Arthur's Pass National Park
*Softrock - Useful website maintained by a knowledgeable local 
*Arthur's Pass Rescue and Emergency Service 

კატეგორია:ახალი ზელანდიის ეროვნული პარკები
კიბე (ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტი)

**კიბე** — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში, აჭარისწყალის თემში. მდებარეობს მდინარე აჭარისწყალის მარჯვენა ნაპირზე, ზღვის დონიდან 240 მ სიმაღლეზე. ქალაქ ბათუმიდან დაშორებულია 25 კილომეტრით. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 251 კაცი.

## დემოგრაფია
## ლიტერატურა 
## სქოლიო 
კატეგორია:ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის სოფლები
კირნათი

**კირნათი** — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში, თემის ცენტრი (სოფლები: კირნათი, ზედა კირნათი, გვარა, კობალეთი, მარადიდი, შუშანეთი, ძაბლავეთი). მდებარეობს მდინარე ჭოროხის მარჯვენა ნაპირზე, ზღვის დონიდან 320 მ სიმაღლეზე. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 340 კაცი. სოფელში არის კირნათის საჯარო სკოლა.

## დემოგრაფია
## იხილეთ აგრეთვე
*კირნათის ხიდები

## ლიტერატურა 
## სქოლიო
კატეგორია:ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის სოფლები
თოდოგაური

**თოდოგაური** — დასახლება ქალაქ ბათუმის შემადგენლობაში. 2011 წლამდე იყო სოფელი ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში.

მდებარეობს ქობულეთ-ჩაქვის ქედის სამხრეთ-დასავლეთ კალთის ძირას, ზღვის დონიდან 320 მ სიმაღლეზე. 2002 წლის აღწერის მონაცემებით ცხოვრობს 709 ადამიანი.მახინჯაურის რკინიგზის სადგურიდან დაშორებულია 7 კილომეტრით. დასახლებაში არის საჯარო სკოლა.

## ლიტერატურა 
## სქოლიო 
კატეგორია:ბათუმის მუნიციპალიტეტის ისტორიული სოფლები
მნათობი (ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტი)

**მნათობი** (1948 წლამდე *მახმუდიე*) — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში, ფერიის თემში. მდებარეობს მესხეთის ქედის მთისწინეთში, მდინარე ბარცხანის მარცხენა მხარეს, ზღვის დონიდან 200 მ სიმაღლეზე. ქალაქ ბათუმიდან დაშორებულია 3 კილომეტრით. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 678 კაცი.

## დემოგრაფია
## ლიტერატურა 
## სქოლიო 
კატეგორია:ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ნურიე

**ნურიე** (ყოფ. პიონერთა ტბა; სხვა სახელწოდებებია: ნურის ტბა, ნური-გელი ან გელ-ბაში) — ოვალური ფორმის ბუნებრივი წარმოშობის ტბა საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ქალაქ ბათუმის ტერიტორიაზე, შავი ზღვის სანაპიროს სიახლოვეს. მდებარეობს ზღვის დონიდან –0,2 მ სიმაღლეზე. ზედაპირის ფართობი 0,07 კმ², აუზის ფართობი 0,10 კმ², მაქსიმალური სიღრმე 5,1 მ, საშუალო სიღრმე 3,42 მ. წყლის მოცულობა 0,24 მლნ მ³.

ზღვის ნაპირიდან განლაგებულია 130-140 მეტრის დაშორებით. უმეტესწილად საზრდოობს მიწისქვეშა წყლით. ლაგუნური წარმოშობისაა. წარსულში ტბაში პატარა მდინარე „ანგისა“ ჩაედინებოდა.

აღსანიშნავია, რომ 2016 წელს ნურიე გაიყინა. ტბის ზედაპირზე რამდენიმე სანტიმეტრიანი ყინულის ფენა წარმოიქმნა. მეტეოროლოგების ცნობით, ტბის გაყინვის ფაქტი მხოლოდ გასულ საუკუნეებში დაფიქსირდა, როცა ჰაერის ტემპერატურა ბათუმში — მინუს 5–7 გრადუსამდე დაეცა. ეს არის ბუნებრივი წარმოშობის ტბა და მისი გაყინვის ფაქტი იშვიათობაა. ძლიერი ყინვის შედეგად ტბა ოთხჯერ 1911, 1928, 1949, 1985 წლებში გაიყინა.

ტბის გათევზიანებისთვის ჭრელი სქელშუბლის, თეთრი ამურისა და კობრის ლიფსიტების შესაძენად ბათუმის ტურისტულმა ობიექტების მართვის სააგენტომ 20 ათასი ლარი გამოყო. ტბაში გაუშვეს ჭრელი სქელშუბლა, თეთრი ამური და კობრი.

2018 წელს ნურიეში ასი წლის შემდეგ პირველად, წავის ქვესახეობა გამოჩნდა, რომელიც ტბაში ფიქსირდებოდა XX საუკუნის 30-იან წლებამდე, ხოლო შემდგომ წლებში მისი ნურიეს ტბაში პოვნის შესახებ ცნობები არ მოიპოვებოდა.

ტბა მოქცეულია ბათუმის ცენტრალური პარკის ტერიტორიაზე. მას არაერთი ლეგენდა და ისტორიული ფაქტი უკავშირდება.

## სქოლიო 
კატეგორია:აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის ტბები
მურმანეთი

**მურმანეთი** — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში, თხილნარის თემში. მდებარეობს პონტოსის ქედის ჩრდილო-აღმოსავლეთ დაბოლოებაზე, ზღვის დონიდან 350 მ სიმაღლეზე. ქალაქ ბათუმიდან დაშორებულია 81 კილომეტრით. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 189 კაცი.

## დემოგრაფია
## ლიტერატურა 
## სქოლიო 
კატეგორია:ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის სოფლები
კუკის მთის ეროვნული პარკი

**აორაკი/კუკის მთის ეროვნული პარკი** — ეროვნული პარკი ახალ ზელანდიაში, სამხრეთ კუნძულზე, ქალაქ ტუიზელის მახლობლად. მის ტერიტორიაზე აღმართულია ახალი ზელანდიის უმაღლესი მწვერვალი — კუკის მთა. შეიქმნა 1953 წელს და მოიცავს ნაკრძალებს, რომლებიც 1887 წელზე ადრე დაარსდა როგორც მცენარეულობისა და ლანდშაფტის დაცული ტერიტორიები.

## გეოგრაფია
პარკი 700 კმ²-ს მოიცავს, საიდანაც 40% მყინვარებს უჭირავს. მათგან აღსანიშნავია კუკის მთაზე მდებარე ტასმანის მყინვარი. პარკის ტერიტორიაზე აღმართულია ახალი ზელანდიის 3000 მეტრ სიმაღლეზე მეტი 20 მწვერვალი.

მთავარი წყალგამყოფის გასწვრივ ესაზღვრება უესტლანდ-ტაი-პოუტინის ეროვნული პარკი. ისინი ერთად აყალიბებენ ტე-ვაჰიპაუნამუს — თვალსაჩინო ბუნებრივი ღირებულებების მქონე არეალს, რომელიც იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაშია შესული.

## ფლორა და ფაუნა
პარკში გავრცელებულია მცენარეთა 400-ზე მეტი და ფრინველთა 35-40 სახეობა

## რესურსები ინტერნეტში
*Aoraki/Mt Cook National Park
*- Aoraki/Mount Cook National Park Education Resource 2009

## სქოლიო
კატეგორია:ახალი ზელანდიის ეროვნული პარკები
ორთაბათუმი

**ორთაბათუმი** (ყოფილი **ჩაისუბანი**, 1948 წლამდე **ზედა ორთაბათუმი**) — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში, მდინარე ყოროლისწყლის ხეობაში, თემის ცენტრი: (სოფლები: ორთაბათუმი, აგარა, კაპრეშუმი, მასაურა, სალიბაური, ქვედა სალიბაური, ყოროლისთავი, წინსვლა). ზღვის დონიდან 160 მ, ხელვაჩაურიდან 17 კმ. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 805 კაცი.

## დემოგრაფია
## იხილეთ აგრეთვე
*ორთაბათუმის ხიდი

## ლიტერატურა 
## სქოლიო 
კატეგორია:ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ტოხუჰორნი

**ტოხუჰორნი** () — მთა პენინის ალპებში, შვეიცარიაში. მდებარეობს ვალეს კანტონში, გადაჰყურებს სიმპლონის უღელტეხილს.

## რესურსები ინტერნეტში
* Tochuhorn on Hikr

კატეგორია:ალპები
კატეგორია:შვეიცარიის მთები
კიუპფენფლუე

**კიუპფენფლუე** () — მთა პლესურის ალპებში, შვეიცარიაში. მდებარეობს ლანგვისის მუნიციპალიტეტსა და დავოსს შორის, გრაუბიუნდენის კანტონში.

## რესურსები ინტერნეტში
* Chüpfenflue on Hikr

კატეგორია:ალპები
კატეგორია:შვეიცარიის მთები
პუანტ-რონდი

**პუენტ-რონდი** ( *მრგვალი წერტილი*) — მთა მონბლანის მასივში, შვეიცარიაში. მდებარეობს ვალეს კანტონში. სიმაღლე 2 655 მეტრი.

## რესურსები ინტერნეტში
* List of mountains above 2000 m in Switzerland with coordinates 

კატეგორია:ალპები
კატეგორია:შვეიცარიის მთები
ამბროსე

**ამბროსე** — XV-XVI საუკუნეების ქართველი მხატვარი-კალიგრაფი, წარმოშობით სამცხედან, ათაბაგ ქაიხოსრო I ჯაყელის (1498-1500) გაზრდილი.

1498 წელს ამბროსეს გადაუწერია და შეუმკია „ფსალმუნნი“. 1500 წელს მას ახლადაღსაყდრებულმა ათაბაგმა მზეჭაბუმა დაავლა ქაიხოსრო I-ის სულის მოსახსენიებლად შეწირულობების განაწილება აღმოსავლეთ საქრისტიანოს სამონასტრო კერებისთვის. ამბრისე ეწვია ათონის მთას, სადაც მოაჭედინა ან თვით მოჭედა პორტაიტის ღვთისმშობლის ხატი. 1501 წელს ამბროსე გაემგზავრა იერუსალიმს და აქ ოთხთავი გადაწერა. შესაძლოა ის იყოს XVI საუკუნის I ნახევარში ალასტნის ჭალთა წმ. გიორგის მონასტერში გადაწერილი მეტაფრასის ერთ-ერთი ანდერძ-მინაწერში მოხსენიებული ამავე მონასტრის წინამძღვარი ამბროსე.
## ლიტერატურა
*XVI საუკუნის I ნახევარში ალასტნის ჭალთა წმ. გიორგის მონასტერში გადაწერილი მეტაფრასი (A-613//S5226) და მისი ანდერძ-მინაწერები (მასალები ჯავახეთის სამწიგნობრე ისტორიისათვის)  / თემო ჯოჯუა // ქართული წყაროთმცოდნეობა. - თბილისი, 2011/2012. - ISSN: 1987-9563. - [ტ.] XIII-XIV. - გვ.103-152.

კატეგორია:ქართველი კალიგრაფები
ასპაირინგის მთის ეროვნული პარკი

**ასპაირინგის მთის ეროვნული პარკი** — ეროვნული პარკი ახალ ზელანდიაში, სამხრეთ კუნძულზე, სამხრეთ ალპებში. მდებარეობს ფიორდლანდის ეროვნული პარკის ჩრდილოეთით, ოტაგოსა და უესტ-კოსტის რეგიონებს შორის. მიეკუთვნება იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლს — ტე-ვაჰიპაუნამუს. 

## გეოგრაფია
დაარსდა 1964 წელს და ამ დროისთვის ის ახალი ზელანდიის რიგით მეათე ეროვნული პარკი იყო. ფართობი ამჟამად 3 555 კმ²-ს შეადგენს. ჩრდილო-აღმოსავლეთში კვეთს ჰაასტის უღელტეხილი.

## რესურსები ინტერნეტში
* Mount Aspiring National Park

კატეგორია:ახალი ზელანდიის ეროვნული პარკები
ხელეიტიდები

**ხელეიტიდები** () — უხერხემლოთა ზოეჯახი ობობასნაირთა კლასისა. საშუალო ზომის (0,2-იდან 0,8 მმ-მდე) ტკიპებია, მოყვითალო, რუხი ან მოწითალო. მათი პირის ორგანოები მოკლეა. უმრავლესობა მტაცებელია. ტიროგლიფოიდების მოსპობით გარკვეული სარგებლობა მოაქვთ. საქართველოში გვხვდება რამდენიმე სახეობა.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ტკიპები
შიაჰორნი

**შიაჰორნი** ()  — მთა პლესურის ალპებში, შვეიცარიაში. მდებარეობს გრაუბიუნდენის კანტონში; გადაჰყურებს დავოსს. აღმართულია შტრელის უღელტეხილის გვერდით, აღმოსავლეთიდან, სადაც მწვერვალისკენ მიმავალი ბილიკები იწყება.

## რესურსები ინტერნეტში
* Schiahorn on Hikr

კატეგორია:ალპები
კატეგორია:შვეიცარიის მთები
ხეღრუ

**ხეღრუ** — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში, ახალშენის თემში. მდებარეობს აჭარის მთისწინეთში, ზღვის დონიდან 200 მ სიმაღლეზე. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 557 კაცი.

## დემოგრაფია
## ლიტერატურა 
## სქოლიო 
კატეგორია:ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის სოფლები
კამპოს-დელ-ტუიუს ეროვნული პარკი

**კამპოს-დელ-ტუიუს ეროვნული პარკი** () — ეროვნული პარკი არგენტინაში, ბუენოს-აირესის პროვინციაში. შეიქმნა 2009 წელს. ფართობი 3040 ჰა. მთავარი ღირსშესანიშნაობებიდან მნიშვნელოვანია პამპასის ირემი (ეროვნული პარკი პამპასის ერთ-ერთი იშვიათი ადგილია, სადაც იგი ბინადრობს), კაპიბარა და ჟოფრუას კატა. გვხვდება 100-მდე სახეობის ფრინველი. სიახლოვეს არის ქალაქი სან-კლემენტე-დელ-ტუიუ.

## იხილეთ აგრეთვე 
* არგენტინის ეროვნული პარკების სია

## რესურსები ინტერნეტში 
* კამპოს-დელ-ტუიუს ეროვნული პარკი  

კატეგორია:არგენტინის ეროვნული პარკები
კატეგორია:2009 წელს დაარსებული დაცული ტერიტორიები
არფაქსად იოთამის ძე

**არფაქსად იოთამის ძე** — XVI საუკუნის II ნახევრის ჯავახი ფეოდალი. 

მოხსენიებულია ალასტნის ჭალთა წმ. გიორგის მონასტერში გადაწერილი მეტაფრასის ერთ-ერთი მინაწერში, როგორც „მჴნე, ახოვანი, სახელოვანი, სახელგანთქმული და სიყრმითგან მრავალჯერ გამარჯვებული“, ასევე „მესხური დავითნის მატიანეში“. ცოლად ჰყოლია „მეფეთმეფის ასული, პატრონი თამარ“. ფლობდა ხერთვისსა და კიდევ 5 ციხე-სიმაგრეს სამცხეში, სავარაუდოდ, ალასტანსაც, რომლებიც მან 1578 წელს ოსმალებს ჩააბარა. მკვლევართა აზრით, არფაქსადი შესაძლოა მიეკუთვნებოდეს ამატაკისშვილთა (ქ. შარაშიძე) ან შალიკაშვილთა (თ. ჯოჯუა) ფეოდალურ სახლს. უკანასკნელი ვარაუდის სისწორის შემთხვევაში  მისი მამა იოთამი ვახუშტ-ყოფილი ვასილიოს შალიკაშვილისა და ქეთაონ-ყოფილი ქრისტინეს (გიორგი VIII-ის ასული) უფროსი ვაჟი ყოფილა.

## ლიტერატურა
*XVI საუკუნის I ნახევარში ალასტნის ჭალთა წმ. გიორგის მონასტერში გადაწერილი მეტაფრასი (A-613//S5226) და მისი ანდერძ-მინაწერები (მასალები ჯავახეთის სამწიგნობრე ისტორიისათვის)  / თემო ჯოჯუა // ქართული წყაროთმცოდნეობა. - თბილისი, 2011/2012. - ISSN: 1987-9563. - [ტ.] XIII-XIV. - გვ.103-152.

კატეგორია:ქართველი დიდგვაროვანი ფეოდალები
ცხემლარა

**ცხემლარა** — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში, მაჭახელის თემში. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 151 კაცი.

## დემოგრაფია
## ღირსშესანიშნაობები
ცხემლარას ღირსშესანიშნაობებიდან აღსანიშნავია: ცხემლარას ხიდი.

## სქოლიო 
კატეგორია:ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის სოფლები
განთიადი (ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტი)

**განთიადი** (ყოფილი *ყარადერე* - გადაერქვა 1948 წლის 3 სექტემბერს.) — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში, მახინჯაურის თემში. მდებარეობს აჭარის ზღვისპირა ბორცვიან მთისწინეთში, მდინარე ყოროლისწყლის მარჯვენა მხარეს, ზღვის დონიდან 100 მ სიმაღლეზე. შავი ზღვიდან დაშორებულია 2 კილომეტრით, მახინჯაურიდან (უახლოესი რკინიგზის სადგური) დაშორებულია 3 კილომეტრით. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 1656 კაცი. სოფელში არის საჯარო სკოლა. 1890-იან წლებში ცნობილი იყო სინიცინის ჩაის პლანტაცია სოფელ ყარადერეში.

## დემოგრაფია
## ლიტერატურა
## სქოლიო 
კატეგორია:ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის სოფლები
შუა მახინჯაური

**შუა მახინჯაური** — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში, მახინჯაურის თემში. 2011 წლის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 1246 ადამიანი. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით, სოფელში ცხოვრობს 819 კაცი.

## დემოგრაფია
## სქოლიო 
კატეგორია:ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის სოფლები
შარაბიძეები (ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტი)

**შარაბიძეები** — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში, თემის ცენტრი (სოფლები: შარაბიძეები, ერგე, ზედა ერგე, ქვედა ჯოჭო, ზედა ჯოჭო, სოფელი ხელვაჩაური, ზანაქიძეები, მახვილაური). მდებარეობს კახაბრის ვაკის აღმოსავლეთ ნაწილში, ზღვის დონიდან 70 კმ, ბათუმის რკინიგზის სადგურიდან 7 კმ. საბჭოთა პერიოდში განვითარებული იყო მეჩაიეობა და მეციტრუსეობა.  2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 1019 კაცი.

## დემოგრაფია
## ლიტერატურა
## სქოლიო 
კატეგორია:ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის სოფლები
უესტლანდ-ტაი-პოუტინის ეროვნული პარკი

**უესტლანდ-ტაი-პოუტინის ეროვნული პარკი** — ეროვნული პარკი ახალ ზელანდიაში, სამხრეთ კუნძულის დასავლეთ სანაპიროზე. შეიქმნა 1960 წელს, უესტლანდის რაიონის ევროპული დასახლების ასი წლისთავზე. მოიცავს 1 175 კმ² ტერიტორიას და ვრცელდება სამხრეთ ალპების უმაღლესი მწვერვალებიდან ველურ, დაშორებულ სანაპირო ზოლამდე. ესაზღვერბა მთავარი წყალგამყოფის გასწვრივ მდებარე მაუნტ-კუკის ეროვნულ პარკს.

ეროვნული პარკი მოიცავს მყინვარებს, თვალწარმტაც ტბებსა და ზომიერ წვიმის ტყეებს, ისევე როგორც სანაპიროს გასწვრივ მდებარე ოქროს მომპოვებელ ძველ ქალაქთა ნაშთებს. პოპულარული ტურისტული ღირსშესანიშნაობებია ფრანც იოსებისა და ფოქსის მყინვარები. შესაძლებელია ნადირობა კეთილშობილ ირმებსა და არჩვებზე, ასევე ამავე მიზნებით მთებში ვერტმფრენით დაშვება.

2010 წელს, პარკს დაემატა 4 400 ჰა ტერიტორია.

## რესურსები ინტერნეტში
* Westland Tai Poutini National Park ახალი ზელანდიის კონსერვაციის დეპარტამენტი

## სქოლიო
კატეგორია:ახალი ზელანდიის ეროვნული პარკები
ქვემო ჯოჭო

**ქვემო ჯოჭო** — სოფელი სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის შარაბიძეების ადმინისტრაციულ ერთეულში.

მდებარეობს მდინარე ჯოჭოსწყლის (ჭოროხის მარჯვენა შენაკადი) ქვემო დინებაში, ზღვის დონიდან 160 მ სიმაღლეზე, ხელვაჩაურიდან 15 კმ-ში. 

სოფლები ქვემო ჯოჭო და ზემო ჯოჭო ერგეს ისტორიული თემის ნაწილია. სახელწოდება „ჯოჭო“ წერილობით წყაროებში პირველად ასახულია „ტბეთის სულთა მატიანეში“ (ძირითადი ნაწილი შედგენილია XII-XIII საუკუნეებში), რომელშიც მოხსენიებულია ჯოჭოელი ჭანისძე გრიგოლი და მისი მეუღლე ნათელი. ქვემო ჯოჭოს ტერიტორიაზე, მდინარე წყალგველას მარცხენა მხარეს, შემორჩენილია ნაეკლესიარი (მხოლოდ საძირკველია). 1960 წელს აქ აღმოჩნდა საფლავის ქვა წარწერით: „შეიწყალე ღმერთო გ(რიგ)ოლ (კო)ჭლაძე“.

## დემოგრაფია
## ლიტერატურა 
## სქოლიო 
კატეგორია:ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის სოფლები
წინსვლა

**წინსვლა** (1948 წლამდე *ქვედა ორთაბათუმი*) — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში, ორთაბათუმის თემში. მდებარეობს აჭარის მთისწინეთში, მდინარე ყოროლისწყლის ხეობაში, ზღვის დონიდან 150 მ სიმაღლეზე. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 3115 კაცი.

## დემოგრაფია
## ლიტერატურა 
## სქოლიო 
კატეგორია:ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის სოფლები
სალიბაური

**სალიბაური** — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში, ორთაბათუმის თემში. მდებარეობს შავიზღვისპირა დაბლობზე, ზღვის დონიდან 40 მ სიმაღლეზე. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 1214 კაცი. სოფელში არის სალიბაურის საჯარო სკოლა.

## ისტორია
სოფელში XIX საუკუნის მეორე ნახევარში დასახლდნენ აფხაზეთიდან ოსმალეთის იმპერიაში ემიგრირებული აფხაზები, ე. წ. მუჰაჯირები. სალიბაური ქართული მეჩაიეობის ერთ-ერთი პირველი ცენტრი იყო. 1890-იან წლებში რუსმა მეწარმე პოპოვმა სალიბაურში, ჩაქვსა და კაპრეშუმში 14 ჰექტარზე გააშენა ჩინური ჩაის ჯიშები. 1898 წელს სალიბაურში მანვე ინგლისური მანქანებით აღჭურვილი ქარხანა ააშენა. სალიბაურშივე არსებობდა საუფლისწულო მამული „სალაღობო“, რომელიც სამართავად ჩაბარებული ჰქონდა ჩინელ მეჩაიეს ლაო ჯინ ჯაოს..

## დემოგრაფია
## ლიტერატურა 
## სქოლიო 
კატეგორია:ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის სოფლები
აროზერ-ვაისჰორნი

**აროზერ-ვაისჰორნი** () — მთა პლესურის ალპებში, შვეიცარიაში. მდებარეობს გრაუბიუნდენის კანტონში; გადაჰყურებს აროზის მუნიციპალიტეტს. 

აროზადან მთის მწვერვალისკენ მიემართება საბაგირო.

## რესურსები ინტერნეტში
* Aroser Weisshorn on Hikr

კატეგორია:ალპები
კატეგორია:შვეიცარიის მთები
მენლიფლუე

**მენლიფლუე** () — მთა ბერნის ალპებში, შვეიცარიაში. მდებარეობს ადელბოდენის მუნიციპალიტეტის სიახლოვეს. სიმაღლე 2 652 მეტრი.

## რესურსები ინტერნეტში
* Männliflue on Hikr

კატეგორია:ალპები
კატეგორია:შვეიცარიის მთები
ლა-ფავა

**ლა-ფავა** () — მთა ბერნის ალპებში, შვეიცარიაში. მდებარეობს ვალეს კანტონში, დიალბერეტის მთასა და მდინარე რონის ხეობას შორის.

## ინტერნეტ-რესურსები
*ლა-ფავის მდებარეობა

კატეგორია:ალპები
კატეგორია:შვეიცარიის მთები
ქოქოლეთი

**ქოქოლეთი** — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში, მაჭახელის თემში. მდებარეობს მდინარე მაჭახელისწყლის ხეობაში, ზღვის დონიდან 560 მ სიმაღლეზე. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 71 კაცი.

## დემოგრაფია
## იხილეთ აგრეთვე
*ქოქოლეთის ხიდი

## ლიტერატურა 
## სქოლიო 
კატეგორია:ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ჰაჰნენი

**ჰაჰნენი** () — მთა ურნერის ალპებში, შვეიცარიაში. მდებარეობს ობვალდენის კანტონში; გადაჰყურებს ენგელბერგის მუნიციპალიტეტს. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2 606 მეტრი.

## რესურსები ინტერნეტში
* Hahnen on Hikr

კატეგორია:ალპები
კატეგორია:შვეიცარიის მთები
რუხენი

**რუხენი** () — მთა გლარნის ალპებში, შვეიცარიაში. მდებარეობს გლარუსისა და სანქტ-გალენის კანტონების საზღვარზე. აღმართულია პიც-სარდონის მთის ჩრდილოეთით, ქედზე, რომელიც სერნფტალის ხეობას სოფელ ვაისტანენტალისგან გამოყოფს.

## რესურსები ინტერნეტში
* Ruchen on Hikr

კატეგორია:ალპები
კატეგორია:შვეიცარიის მთები
რადლეფსჰორნი

**რადლეფსჰორნი** () — მთა ურნერის ალპებში, შვეიცარიაში. მდებარეობს ბერნის კანტონში; გადაჰყურებს გადმენის მუნიციპალიტეტს. სამხრეთ კალთასთან მდებარეობს ტრიფტის მყინვარი და ტრიფტის ტბა.

## რესურსები ინტერნეტში
* Radlefshorn on Hikr

კატეგორია:ალპები
კატეგორია:შვეიცარიის მთები
ქვაქვეშიასებრნი

**ქვაქვეშიასებრნი** () — თევზების ოჯახი სკორპენისნაირთა რიგისა. მათი სხეულის სიგრძეა 5–6-დან 90 სმ-მდე; შეფერილი არიან მორუხო-მწვანედ ან კაშკაშა ფერებში, თეთრი, ყვითელი, ნარინჯისფერი, წითელი ან შავი ლაქებითა და ზოლებით. სხეული ჩვეულებრივ შიშველი ან ნაწილობრივ დაფარულია ძვლოვანი ფირფიტებითა და ეკლებით. აქვთ დიდი და გაბრტყელებული თავი, ზოგჯერ ეკლებით; დიდი პირი, რომელიც ხშირად დინგის წვერზეა განლაგებული; ყბებზე — კბილები. ზურგის წინა ფარფლი უკანაზე პატარაა; მუცლის ფარფლში ერთი ეკლიანი სხივია. მკერდის დიდი მარაოსებრი ფარფლების ქვედა სხივები გამსხვილებული და დამოკლებული; მათი საშუალებით თევზებს შეუძლიათ ფსკერის გრუნტზე ნელა გადაადგილება. კუდის ფარფლის სხივები დატოტვილია. საცურავი ბუშტი არ აქვთ.

იკვებებიან ფსკერის უხერხემლოებითა და თევზით (შეუძლიათ თავისი ზომის მსხვერპლის გადაყლაპვა); მრავალი სახეობა ჩასაფრებით ნადირობს და დიდად არ მოძრაობს. სარეწაო მნიშვნელობა აქვს მუზარადოსნებს, *Myoxocephalus*-ის გვარის თევზებს.

## გვარები 
[მინი|*[Chitonotus pugetensis*]]
[მინი|*[Artedius corallinus*]]
[მინი|*[Myoxocephalus scorpius*]]
ოჯახში შედის შემდეგი გვარები:

* ქვეოჯახი 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
* ქვეოჯახი 
** 
* ქვეოჯახი 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 
** 

## სქოლიო 
*
გრაუშპიცი

**გრაუშპიცი** () — მთა რეტიკონის ქედზე, ალპებში. მდებარეობს შვეიცარია-ლიხტენშტაინის საზღვარზე. ზღვის დონიდან 2 599 მ სიმაღლით იგი ლიხტენშტაინის უმაღლესი მთაა.

მთის ყველა მხარე მდინარე რონის აუზს მიეკუთვნება, რომელიც მის დასავლეთით, შვიდ კილომეტრში მიედინება.

## რესურსები ინტერნეტში
*Grauspitz on Summitpost
*Grauspitz on Hikr

კატეგორია:ალპები
კატეგორია:შვეიცარიის მთები
კატეგორია:ლიხტენშტაინის გეოგრაფია
ფერია (ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტი)

**ფერია** — სოფელი საქართველოში, აჭარის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში, თემის ცენტრი (სოფლები: ფერია, ახალშენის მეურნეობა, მნათობი). მდებარეობს კახაბრის ვაკეზე, ზღვის დონიდან 70 მ სიმაღლეზე. ქალაქ ბათუმიდან დაშორებულია 3 კილომეტრით. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 1830 კაცი. სოფელში არის ფერიის საჯარო სკოლა. სოფელში XIX საუკუნის მეორე ნახევარში დასახლდნენ აფხაზეთიდან ოსმალეთის იმპერიაში ემიგრირებული აფხაზები, ე. წ. მუჰაჯირები.

## დემოგრაფია
## ლიტერატურა 
## სქოლიო 
კატეგორია:ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტის სოფლები
მონ-ნობლი

**მონ-ნობლი** ( *კეთილშობილი მთა*) — მთა პენინის ალპებში, შვეიცარიაში. მდებარეობს ვალეს კანტონში; გადაჰყურებს ვალ-დე-რეჩის ხეობას.

## რესურსები ინტერნეტში
* Mont Noble on Hikr

კატეგორია:ალპები
კატეგორია:შვეიცარიის მთები
მონ-ა-კავუერი

**მონ-ა-კავუერი** () — მთა ბერნის ალპებში, შვეიცარიაში. მდებარეობს ვალეს კანტონში. აღმართულია ო-დე-კრის მთის ჩრდილოეთით.

## რესურსები ინტერნეტში
* Mont à Cavouère on Hikr

კატეგორია:ალპები
კატეგორია:შვეიცარიის მთები
რიგიდალშტოკი

**რიგიდალშტოკი** () — მთა ურნერის ალპებში, ცენტრალურ შვეიცარიაში. მდებარეობს ნიდვალდენისა და ობვალდენის კანტონების საზღვარზე. აღმართულია გროს-ვალენშტოკის მთის სამხრეთით.

უახლოესი დასახლებაა სამხრეთით მდებარე ენგელბერგი.

## რესურსები ინტერნეტში
* Rigidalstock on Hikr

კატეგორია:ალპები
კატეგორია:შვეიცარიის მთები
თურქმენჩაის ზავი

მინი|თურქმანჩაის ზავის ცერემონია
**თურქმენჩაის ზავი** — რუსეთსა და ირანს შორის 1828 წელს დადებული ხელშეკრულება, რომლითაც დასრულდა რუსეთ-ირანის 1826-1828 წლების ომი. ხელშეკრულებას ხელი მოაწერეს 1828 წლის 10 (22) თებერვალს სოფელ თურქმენჩაიში, თავრიზის მახლობლად. 

ირანი ვერ ეგუებოდა 1813 წლის 12 ოქტომბრის გულისტანის საზავო ხელშეკრულების პირობებს. ირანს რუსეთის წინააღმდეგ აქეზებდა ინგლისი, რომელსაც არ სურდა რუსეთის გაბატონება სამხრეთ კავკასიაში, განსაკუთრებით, კასპიისპირეთში. 1826 წელს რუსეთსა და ირანს შორის მორიგი ომი დაიწყო, რომელიც 1828 წლამდე გაგრძელდა. 1826 წელს ირანის 60 ათასიანი არმია აზერბაიჯანში შეიჭრა, ყარაბაღი და განჯა დაიკავა და ბაქოს მიადგა. იმავდროულად ირანის არმია საქართველოს საზღვრებისკენ გაიჭრა და თბილისს შეუქმნა საფრთხე. რუსებმა თავდაცვის ორგანიზება შეძლეს, შემდეგ შეტევაზე გადავიდნენ და 1826 წლის სექტემბერში შამქორთან სასტიკად დაამარცხეს მოწინააღმდეგე. 1826 წლის ბოლოსთვის რუსებმა ირანის არმია ჩრდილოეთ აზერბაიჯანიდან განდევნეს, 1827 წელს აიღეს ერევანი, იმავე წლის სექტემბერში კი თავრიზი დაიკავეს. 1828 წლის იანვარში რუსეთის არმიამ თეირანის მიმართულებით შეუტია და დაიკავა ურმია, მარაღა, არდებილი და მიანი, რამაც გამოიწვია ირანის შაჰის კომპრომისი და ზავი ითხოვა.

თურქმენჩაის ზავის თანახმად რუსეთის შემადგენლობაში შევიდა ერევნისა და ნახჭევანის სახანოები (აღმოსავლეთი სომხეთი). ირანს დაეკისრა 20 მლნ. მანეთის კონტრიბუცია. რუსეთს დარჩა უპირატესი უფლება კასპიის ზღვაზე ჰყოლოდა სამხედრო ფლოტი. რუს ვაჭრებს ირანში შეღავათები ეძლეოდათ. თურქმენჩაის ზავმა განამტკიცა რუსეთის მდგომარეობა ამიერკავკასიაში და შეასუსტა ინგლისის გავლენა ირანში. შაჰი და ირანის მმართველი წრეები მტრულად შეხვდნენ თურქმენჩაის ზავის ფართო ანტირუსული პროპაგანდის შედეგი იყო თეირანში რუსეთის მისიის დარბევა და ალექსანდრე გრიბოედოვის მკვლელობა 1829 წლის 30 იანვარს. ოსმალეთთან ომის გამო რუსეთის მთავრობამ თავი შეიკავა ირანთან ომის განახლებისაგან და კონფლიქტი დიპლომატიური გზით მოაგვარა.

## ლიტერატურა
* ჟურნალი „ისტორიანი“, №28, 2013, გვ., 53-54

კატეგორია:აზერბაიჯანის ისტორია
კატეგორია:სომხეთის ისტორია
კატეგორია:XIX საუკუნის სამშვიდობო ხელშეკრულებები
კატეგორია:ირანის ისტორია
კატეგორია:რუსეთის იმპერიის საერთაშორისო ხელშეკრულებები
თურქთა სახაკანო

მინი|ქოქ-თურუქების გამოსახულება
**თურქთა სახაკანო** (ძველი თურქული:  თურუქები,  ქოქ-თურუქები,
) – თურქული ტომების სახელმწიფო ცენტრალურ აზიაში, არსებობდა 552-745 წლებში. მოსახლეობა მისდევდა მომთაბარე მესაქონლეობას და ნადირობას. 460 წელს აღმოსავლეთ თურქესტანიდან ალთაიზე გადასახლებული ერთ-ერთი ტომის მეთაურობით შეიქმნა ადგილობრივ ტომთა კავშირი, რომელმაც მიიღო „თურქის“ სახელწოდება. ეს ტერმინი პირველად პოლიტიკური მნიშვნელობისა იყო, მაგრამ შემდეგ იგი თურქულ ენათა და ხალხთა დიდი ჯგუფის აღმნიშვნელად გადაიქცა. თურქთა სახაკანოს პოლიტიკური და სამხედრო ორგანიზაცია ჩამოყალიბდა აღმოსავლეთ თურქესტანის ძველ სახელმწიფოთა ძაბაძვით. VI საუკუნის შუა წლებში თურქებმა დაამარცხეს უიგურები და ჟუჟანები და თურქთა ბელადმა ბუმინმა (გ. 552 წელს) თავი ხაკანად გამოაცხადა. 555 წლისთვის თურქთა სახაკანოს გავლენას დაემორჩილა მთელი ცენტრალური აზია. თურქთა სახაკანომ  ანტიირანული კავშირი დადო ბიზანტიასთნ. ირანში ლაშქრობებს მოჰყვა სახაკანოს საზღვრის გაფართოება მდინარე ამუდარიამდე და მის დასავლეთ ნაპირამდე.

აღმოსავლეთით თურქთა სახაკანომ აღადგინა თავისი გავლენა ცენტრალურ აზიაში და ენერგიულად შეუტია ჩინეთს. გარკვეული წარმატების შემდეგ, 630 წელს, ჩინეთთან ომში მან მარცხი განიცადა და 50 წლით დაკარგა დამოუკიდებლობა. VII საუკუნის ბოლოს აღმოსავლეთი თურქთა სახაკანო გათავისუფლდა ჩინეთის ბატონობისაგან, მაგრამ VIII საუკუნის I ნახევარში იგი საბოლოოდ დაიშალა და მის ნაცვლად ჩამოყალიბდა უიღურთა სახაკანო (745-840 წწ.).

დასავლეთ თურქთა სახაკანომ VII საუკუნის დამდეგიდან შეძლო განმტკიცება, მაგრამ 630 წელს დაიწყო ხანგრძლივი შინაომი. 658-659 წლებში დასავლეთ თურქთა სახაკანოს ძირითადი ნაწილი დაიპყრო ჩინეთმა, რომლის ბატონობისაგან იგი მხოლოდ 704 წელს გათავისუფლდა. აგრესიული მეზობლების თავდასხმებისა და შინაომების შედეგად 740 წელს დასავლეთ თურქთა სახაკანო დაიშალა.

თურქთა სახაკანომ მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა ევრაზიის თურქულენოვანი მოსახლეობის კონსოლიდაციაში.

## იხილეთ აგრეთვე 
*თურქულენოვანი ხალხები
*ხაზარები
*ორხონ-ენისეის ძეგლთა ენა

## ლიტერატურა
*Zhu, Xueyuan (朱学渊) (2004)  *The Origins of the Ethnic Groups of Northern China* (中国北方诸族的源流). Beijing: Zhonghua Shuju (中华书局) ISBN 7-101-03336-9
*Xue, Zongzheng (薛宗正) (1992)  *A History of the Turks* (突厥史). Beijing: Chinese Social Sciences Press (中国社会科学出版社) ISBN 7-5004-0432-8
*
*

## სქოლიო 
კატეგორია:ყაზახეთის ისტორია
კატეგორია:ყირგიზეთის ისტორია
კატეგორია:ტაჯიკეთის ისტორია
კატეგორია:უზბეკეთის ისტორია
კატეგორია:აზიის ყოფილი მონარქიები
ფანაუ

**ვახანაუ** — მაორების ენაში *გაფართოებული ოჯახის* აღმნიშვნელი ტერმმინი, რომელიც სულ უფრო და უფრო აქტიურად გამოიყენება ახალ ზელანდიურ ინგლისურში, განსაკუთრებით ოფიციალურ პუბლიკაციებში.

მაორის საზოგადოებაში ვახანაუს ხაპუსა და ივის ქვემდგომ პოლიტიკურ ერთეულსაც წარმოადგენდა, ხოლო სიტყვას ჰქონდა ზმნის მნიშნელობაც: *დაბადება* ან *გაჩენა*. 

## იხილეთ აგრეთვე 
* ოხანა
* ფაკაპაპა

## სქოლიო 
კატეგორია:მაორი
იბნ ასაქირი

**იბნ ასაქირი**, *ალი იბნ ალ-ჰასან იბნ ასაქირი* (დ. 1105, დამასკო — გ. 25 იანვარი, 1176, იქვე) — არაბი ისტორიკოსი. „დამასკოს ისტორიის“ ავტორი. წიგნი წარმოადგენს დამასკოსთან დაკავშირებულ გამოჩენილ ადამიანთა ბიოგრაფიების კრებულს, შეიცავს მრავალ ძვირფას ცნობას ამ ქალაქისა და საერთოდ სირიის ისტორიის შესახებ.

## ლიტერატურა
კატეგორია:არაბი ისტორიკოსები
კატეგორია:დაბადებული 1105
კატეგორია:გარდაცვლილი 25 იანვარი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1176
ვენესუელის საპრეზიდენტო არჩევნები (2012)

**2012 წლის ვენესუელის საპრეზიდენტო არჩევნები** — რიგითი საპრეზიდენტო არჩევნები ვენესუელაში, რომელიც გაიმართა 7 ოქტომბერს. არჩვენებში ექვსი კანდიდატი მონაწილეობდა. მონაწილეობა მიიღო ამომრჩეველთა 80%-მა. გაიმარჯვა მოქმედმა პრეზიდენტმა, უგო ჩავესმა, რომელმაც ზედიზედ მეოთხედ 6 წლით დაიკავა ვენესუელის პრეზიდენტის პოსტი.

## რესურსები ინტერნეტში
*ეროვნული საარჩევნო კომისიის ოფიციალური საიტი 
*ჩავესის კაპმანიის საიტი
*კაპრილეს რადონსკის კამპანიის საიტი 

2012
კატეგორია:2012 წლის არჩევნები
იეზუიტთა სახელმწიფო პარაგვაიში

**იეზუიტთა სახელმწიფო პარაგვაიში** – სახელმწიფო სამხრეთ ამერიკაში, პარაგვაიში 1610-1768 წლებში, დააარსეს იეზუიტებმა ინდიელების ექსპლუატაციის მიზნით. ინდიელების პირველი დასახლებები – რედუქციები, რომლისთვისაც დამახასიათებელი იყო პატრიარქალურ-გვაროვნულ ურთიერთობათა და მონობის ელემენტები, იეზუიტთა ორდენის ფეოდალური ორგანიზაციის ფილიალს წარმოადგენდა. ინდიელები იეზუიტებისათის უზარმაზარ სიმდიდრეს ქმნიდნენ. ცხოვრების აუტანელი პირობები, მძიმე შრომა ანადგურებდა ინდიელებს; თუ XVII საუკუნეში რედუქციებში 150 ათ. ინდიელი ცოვრობდა, 1739 წელს მხოლოდ 74 ათასი დარჩა. იეზუიტების სიმდიდრემ და გაზრდილმა ძალაუფლებამ პარაგვაისა და ესპანეთის სხვა კოლონიებში შეაშფოთა ესპანეთის ხელისუფლება; 1768 წელს იეზუიტები განდევნეს ესპანეთის ამერიკული კოლონიებიდან. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:პარაგვაის ისტორია
ივაილოს აჯანყება

**ივაილოს აჯანყება** — გლეხთა აჯანყება ბულგარეთში, მიმდინარეობდა 1277-1280 წლებში მწყემს ივაილოს ხელმძღვანელობით. აჯანყების მიზეზი იყო ფეოდალური ჩაგვრის გაძლიერება და თათართა გამუდმებული თავდასხმები. აჯანყება დაიწყო სამხრეთ დობრუჯაში. გლეხებმა გაანადგურეს თათრები ნოღაის ურდოდან, შემდეგ – ბულგარეთის მეფე კონსტანტინე ასენის არმია. 1277 წელს აჯანყებულებმა ივაილო მეფედ გამოაცხადეს. 1278 წლის გაზაფხულზე ივაილო შევიდა ტირნოვოში და ცოლად შეირთო კონსტანტინე ასენის ქვრივი მარია. ბულგარეთის ფეოდალებმა დახმარებისათის მიმართეს ბიზანტიელებს და 1279 წლის თებერვალში ტირნოვო აიღეს. ბიზანტიელთა არმიის განადგურებისა და (1280 წლის 17 ივლისი) და სხვა გამარჯვებათა მიუხედავად, ივაილომ ვეღარ შეძლო დედაქალაქის დაკავება. თავი იჩინა აჯანყების სტიქიურმა ხასიათმა, აჯანყებულთა არმია იშლებოდა. ღალატის შიშით ივაილო გაიქცა თათართა ხანის ბანაკში, სადაც მოკლეს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ბულგარეთის ისტორია
ილდეღიზიდები

**ილდეღიზიდები**, *ელდეღიზიდები* – ფეოდალური დინასტია აზერბაიჯანსა და ჩრდილოეთ ირანში 1136-1225 წლებში. დააარსა შამსადინ ილდეღიზმა (1136-1174 წწ.). აზერბაიჯანში მთავარად იჯდა ყიზილ-არსლანი, რომელიც ებრძოდა სელჩუკებს, საქართველოსა და შირვანს. ილდეღიზიდების ძლიერება შეარყია მონღოლთა შემოსევამ (1220-1222 წწ.), ხოლო ჯალალედინმა 1225 წელს ბოლო მოუღო ილდეღიზიდების სახელმწიფოს. 

## ლიტერატურა 
## რესურსები ინტერნეტში 
* Encyclopedia Iranica, "Atabakan-e Adarbayjan", Saljuq rulers of Azerbaijan, 12th–13th, Luther, K.
* ''The history of Seljuq Turks from the Jami 'Al-Tawarikh: An Ilkhanid Adapation of the Saljuq Nama of Zahir al-din Nishapuri''. trans. and annoated by K. Allin Luther, e.d. by C.E. Bosworth (London, Curzon Press, 2001).
* Clifford Edmund Bosworth, The New Islamic Dynasties: A Chronological and Genealogical Manual, Columbia University, 1996. pp 199-200

კატეგორია:აზერბაიჯანი შუა საუკუნეებში
კატეგორია:დინასტიები
ილდეღიზიდთა მონეტა

**ილდეღიზიდთა მონეტა**  — XII-XIII საუკუნეების აზერბაიჯანის მმართველი ათაბაგების, ილდეღიზიდების მიერ მოჭრილი არასწორი ფორმის და სხვადასხვა წონის სპილენძის მონეტა. მის ერთ მხარეს ათაბაგების უშუალო სიუზერენის – ერაყის სელჩუკი სულთნის და ბაღდადის ხალიფას სახელებია ამოკვეთილი, მეორე მხარეს თვით ათაბაგის  სახელი. ილდეღიზიდთა მონეტა აღმოსავლეთ საქარტველოშიც იყო გავრცელებული. აღმოცენილია დმანისში, რუსთავში, აგრეთვე XII-XIII საუკუნეების განძებში (ლილოს, კრწანისის, თბილისის-განჯისკარის, რიყის). 

## ლიტერატურა
კატეგორია:აზერბაიჯანის ისტორია
იდრისიდები

250px|მინიატიურა|იდრისიდების სამეფო განვითარების სხვადასხვა პერიოდში
**იდრისიდები** – არაბული დინასტია, განაგებდა ახლანდელი მაროკოს ტერიტორიაზე არსებულ სახელმწიფოს VIII-X საუკუნეებში. იდრისიდების დინასტიისა და სახელმწიფოს დამაარსებელი იდრის იბნ აბდ ალ-ლაჰი, რომელიც ქვეყანას განაგებდა 788-792 წლებში, აბასიანებთან დამარცხების შემდეგ არაბეთიდან გაიქცა. 789 წელს დააარსა ქ. ფესი, რომელიც იდრისიდების სახელმწიფოს დედაქალაქი გახდა  იდრის II-ის მმართველობის (792-828 წწ.) დროს. იდრის II-ის გარდაცვალების შემდეგ სახელმწიფო დაიშალა საუფლისწულო სამთავროებად, რომლებიც მოსპეს კორდოვის სახალიფოს ჯარებმა 974 წელს. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:მაროკოს ისტორია
კატეგორია:დინასტიები
კატეგორია:788 წელს დაარსებულები
ინგლის-ავღანეთის მესამე ომი

**ინგლის-ავღანეთის მესამე ომი** – ინგლისის კოლონიური ომი ავღანეთის წინააღმდეგ. დაიწყო ინგლისმა ამირა ამანულას მიერ ავრანეთის დამოუკიდებლობის გამოცხადების შემდეგ. საომარი მოქმედება დაიწყო 1919 წლის 6 მაისს. ინგლისის ჯარის რაოდენობრივი და ტექნიკური უპირატესობის მიუხედავად, ავღანეთის ჯარებმა 27 მაისს ალყა შემოარტყეს თალის სიმაგრეს. 3 ივნისს დაიდო დროებითი ზავი, 8 აგვისტოს ქ. რავალპინდში – პრელიმინარული საზავო ხელშეკრულება. ამ ომში ავღანეთს მხარს უჭერდა საბჭოთა რუსეთი. შედეგად ავღანელებმა მიიღეს უფლება ჩამოეყალიბებინათ დამოუკიდებელი სახელმწიფო. 

## იხილეთ აგრეთვე
* ინგლის-ავღანეთის პირველი ომი
* ინგლის-ავღანეთის მეორე ომი

## ლიტერატურა
* 
* 
* 
* 
* 

## რესურსები ინტერნეტში 
* Regiments of the Commonwealth & British Empire

კატეგორია:გაერთიანებული სამეფოს ომები
კატეგორია:ავღანეთის ომები
კატეგორია:XX საუკუნის ომები
იბნ ალ-ბალხი

**იბნ ალ-ბალხი**  – XII საუკუნის ირანელი ისტორიკოსი, ზუსტი სახელი უცნობია, წარმოშობით ბალხიდან. „ფარსნამეს“ ავტორი. წიგნში გადმოცემულია ჩვენამდე მოუღწეველი პირველწყაროების საფუძველზე შედგენილი ფარსის ისტორია. აგრეთვე XII საუკუნის ფარსის დასაწყისის დაწვრილებითი გეოგრაფიული აღწერილობა. თხზულება უხვ მასალას შეიცავს ფარსის ირიგაციის, მიწათმოქმედებისა და ქალაქების მდგომარეობის შესახებ. მასალის დიდი ნაწილი ავტორის დროინდელია. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:ირანელი ისტორიკოსები
იბნ მისქავაიჰი

**იბნ მისქავაიჰი**, *აბუ ალი აჰმად იბნ მუჰამად იბნ მისქავაიჰი* (დ. წელი უცნობია – გ. 1030) – არაბულენოვანი ისტორიკოსი და ფილოსოფოსი. ავტორია „ხალხთა გამოცდილებების წიგნისა“, რომელიც ალ-ტაბარის თხზულებების შემდეგ პირველი მნიშვნელოვანი შრომაა მსოფლიო ისტორიაში. შეადგინა ტრაქტატები ფილოსოფიასა და ეთიკაში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:არაბი ისტორიკოსები
კატეგორია:გარდაცვლილი 1030