სპარტანული აღზრდა

[250px|მინიატიურა|[ედგარ დეგა: „ახალგაზრდა სპარტელები“ (1861)]]
**სპარტანული აღზრდა** — აღზრდისა და სწავლების სახელმწიფო სისტემა სპარტაში ძვ. წ. VIII-IV საუკუნეებში. აღზრდის მოცემული სისტემა დაამკვიდრა ლიკურგემ, რომელსაც უდიდესი წვლილი მიუძღვის ზოგადად სპარტის კანონმდებლობისა და საზოგადოებრივი სტრუქტურის ჩამოყალიბებაში. 7-8 წლიდან 20 წლამდე ასაკის ვაჟები სამხედრო ტიპის ინტერნატებში სწავლობდნენ. სპარტანული აღზრდა ითვალისწინებდა ფიზიკურ წრთობას, სამხედრო ხელოვნების დაუფლებას, აგრეთვე წერა-კითხვის, ლაკონიური მეტყველების, საგუნდო სიმღერისა და სამუსიკო ინსტურმენტებზე დაკვრის სწავლებას. გათვალისწინებული იყო აგრეთვე ქალიშვილთა ყოველმხრივი ფიზიკური აღზრდა ოჯახში. რაც შეეხება სპარტანული აღზრდის მისანსა და მნიშვნელობას, ეს იყო, ერთ-ერთი საუკეთესო გზა მორჩილი და პროდუქტიული საზოგადოების ჩამოყალიბებისა, რისი საჭიროებაც ანტიკურ ხანაში ნამდვილად არსებობდა. პლუტარქე დასძენდა: 

გადატანითი მნიშვნელობით სპარტანული აღზრდა ეწოდება მკაცრი აღზრდის სისტემას, რომელიც აყალიბებს ფიზიკურ ამტანობას, ხასიათის სიმტკიცეს, ყოველგვარი სიძნელის დაძლევის უნარს და სხვა.

## ქალთა აღზრდა 
სპარტანულ საზოგადოებაში აღზრდას იმდენად დიდი მნიშვნელობა ენიჭებოდა, რომ  ეს პროცესი იმაზე ადრე იწყებოდა, ვიდრე აღზრდის ობიექტი ანუ აღსაზრდელი დაიბადებოდა. იმისათვის, რომ მომავალი აღსაზრდელი ძლიერი და ჯანმრთელი დაბადებულიყო, სპარტელი ქალებიც იძულებულნი იყვნენ გარკვეულ წესებს დამორჩილებოდნენ, სწორედაც ამ მიზეზით, არსებობდა ქალთა აღზრდის სპეციფიკური სისტემაც, რომელშიც რამდენიმე მნიშვნელოვანი ასპექტია გამოსაყოფი. პირველ ყოვლისა, ქალი ფიზიკურად ძლიერი უნდა ყოფილიყო. ამისთვის მათ წრთვნიდნენ ჭიდაობასა და სირბილში, ისინი ასევე ვარჯიშობდნენ შუბისა და დისკოს ტყორცნაში. ამის პროდუქტი იყო ათლეტი ქალი, ხოლო საბოლოო შედეგი კი ჯანმრთელ სხეულში ჯანმრთელი ნაყოფის ჩასახვა. გარდა ამისა, სპარტელთა რწმენით, ამ სპეციფიკური შემზადების შემდეგ, ღონიერი ქალი მშობიარობასა და ტკივილს ადვილად გადაიტანდა. ქალებისათვის, მსგავსად მამაკაცებისა, აკრძალული იყო სახლში ჩაკეტვა და ფუფუნებაში ცხოვრება. მორიგი მნიშვნელოვანი თავისებურება ისაა, რომ ქალები იძულებულნი იყვნენ ზოგიერთ დღესასწაულზე (მაგალითად, გიმნოპედიაზე) შიშვლებს ეცეკვათ, რაც მათთვის სირცხვილს არ წარმოადგენდა. ამასთან დაკავშირებით პლუტარქე წერს:  ამგვარი მეთოდით აყალიბებდნენ ქალების ფსიქიკას ისე, რომ მათ ეფიქრათ, ისინიც მამაკაცთა თანასწორნი იყვნენ და მათაც შეეძლოთ საკუთარი სიქველითა და სიძლიერით სახელის მოხვეჭა და საზოგადოებაში თავის დამკვიდრება. საბოლოოდ, ქალები იმდენად რწმუნდებოდნენ საკუთარ ძალებში, რომ ხშირად დასცინოდნენ კიდეც  კაცებს, კრახით დასრულებული საქმის გამო. სპარტის საზოგადოება კი, ქალებს ამის უფლებას აძლევდა. ქალთა აღზრდის პროდუქტი იყო,  როგორც მენტალურად ისე ფიზიკურად ძლიერი ქალი. ქალი, რომელიც მამაკაცის გარეშეც იოლად გაუძღვებოდა საოჯახო საქმეებს, ამის საჭიროება კი ხშირად დგებოდა, რადგანაც კაცები ხშირად საბრძოლველად იყვნენ წასულები. პლუტარქე ერთ-ერთი სპარტელი ქალის, ლეონიდასის ცოლის — გორგოს გონებამახვილობის შესახებ წერს: 

## სელექცია 
სპარტელები ყველაფერს აკეთებდნენ იმისათვის, რომ მომავალი აღსაზრდელი ჯანმრთელი და დიდი პოტენციალის მქონე დაბადებულიყო. მომავალ სპარტიატზე ზრუნვა ჯერ კიდევ მის ჩასახვამდე იწყებოდა. სპარტელთა საზოგადოებაში დასაშვები და მიზანშეწონილიც კი იყო, რომ თუ მოხუც კაცს ახალგაზრდა ცოლი ჰყავდა, მასთან სქესობრივი კავშირი არა თვითონ, არამედ სხვა, შედარებით ახალგაზრდა და ჭარმაგ მამაკაცს ჰქონოდა. ეს ყველაფერი კი მრუშობად სპარტაში სულაც არ მიიჩნეოდა, ამას ლიკურგე და სპარტის საზოგადოება იმით ამართლებდა,რომ მთავარი იყო მომავალი სპარტელი დაბადებულიყო ძლიერი. ამ ფაქტთან დაკავშირებით არსებობს ერთი მეტად საინტერესო გადმოცემა, ერთხელ სპარტელს ჰკითხეს, თუ როგორ სჯიდდნენ მრუშებს, რაზეც სპარტელმა მიუგო, რომ მათში მრუში არაა, მაგრამ უცხოელმა დაიჟინა, ვაი და აღმოჩნდესო. მაშინ იგი ჯარიმად გადაიხდის იმხელა ხარს, რომელიც ტაიგეტის მწვერვალიდან თავს გადაჰყოფს და მდინარე ევროტასში წყალს დალევს. ამის მოსმენით გაოცებულმა უცხოელმა გაიკვირვა ამხელა ხარი სად გინახავთო. სპარტელმა კი მიუგო: „მაშ ვის უნახავს სპარტაში მრუში“.

შემდეგი ნაბიჯია სელექცია. ახალდაბადებული ბავშვი მამას მიჰყავდა ადგილთან, რომელსაც ლესქეს უწოდებნენ. აქ ისხდნენ ფილეების უხუცესი წევრები, რომლებიც სინჯავდნენ ბავშვს. თუ იგი ღონიერი და საღსალამათი აღმოჩნდებოდა, ბავშვს  უშვებდნენ აღსაზრდელად და თან მიწის ნაკვეთს გამოუყოფდნენ, ხოლო თუ ბავშვი სუსტი იქნებოდა მას ტაიგეტიდან გადააგდებდნენ, მაგრამ უფრო სავარაუდოა, რომ ახალშობილს გზაზე ტოვებდნენ იმ იმედით, რომ ვინმე გამოივლიდა და წაიყვანდა. გარდა ამისა, ახალშობილს შავ ღვინოში ბანდნენ, რადგან სპარტელებში ფესვგადგმული რწმენის თანახმად, სუსტი ბავშვი ამ გამოცდას  ვერ გაუძლებდა, დაიკრუნჩხებოდა და მოკვდებოდა, ხოლო ძლიერი კიდევ უფრო გაკაჟდებოდა.

## სპარტანული აღზრდის პრესტადია 
ვაჟი თავდაპირველად მამისეულ სახლში იზრდებოდა, თუმცაღა მას არა მამა, არამედ ძიძა ზრდიდა. სპარტელი ძიძები კი გამორჩეულები იყვნენ მთელ საბერძნეთში და მათ ხშირადაც ქირაობდნენ ხოლმე, სპარტელები ამას არასდროს ჩადიოდნენ. რაც შეეხება უშუალოდ აღზრდას, ძიძები ბავშვებს მაქსიმალურ თავისუფლებას აძლევდნენ. მათ აჩვევდნენ ზომიერად ჭამას, სიბნელესა და მარტოობას, რათა უცხო  ყოფილიყო მათთვის სიმხდალე და ტირილი. სანთლით ხელში სიარული აკრძალული იყო სპარტელი ბავშვებისთვის. სპარტელები უნდა მიჩვეოდნენ ღამის წყვდიადში გაბედულ სიარულს. ძალიან ბევრი მსგავსება მოიძებნება ინგლისურ აღზრდის მეთოდთან. მოგეხსენებათ, ინგლისელები მიიჩნევენ, რომ ჭამა სიამოვნებას კი არ უნდა გვრიდეს ადამიანს, არამედ საარსებო წყაროს უნდა წარმოადგენდეს, ამაზე მათი სამზარეულოც მოწმობს, საქმე უფრო შორს მიდის და ზოგიერთი მეტ საერთო ნიშანს ასახელებს, მაგალითად მე-19 საუკუნეში ფრანგები ხშირად ადარებდნენ სპარტელებს და ინგლისელებს. ამონარიდი გაზეთიდან:  და ბოლოს, პატარა სპარტელები ხშირად დაყვებოდნენ მამებს სისიტიებში. სადაც ისინი ადრეული ასაკიდან ეცნობოდნენ თავიანთი ქვეყნის წეს-ჩვეულებებს.

დაახლოებით ამ ასაკის სპარტიატებს უკვე ჰყავდათ თავიანთი ფავორიტები; ბიჭებს-ბიჭები და გოგონებს-გოგონები. ყრმების სატრფოები მათი საყვარელი ყმაწვილის შერცხვენასა და სახელსაც იზიარებდნენ და ხდებოდა ისე, რომ სპარტიატის შერცხვენისთვის მისი სატრფო ისჯებოდა. აღსანიშნავია, რომ ერთ ბიჭს, ორი საყვარელი ბიჭი შეიძლებოდა ჰყოლოდა. მიუხედავად ამისა, ცოლის მოყვანა სპარტელი მამაკაცებისთვის სავალდებულო იყო. მას ცოლი 30 წლამდე უნდა შეერთო, თუ ამას უფრო ადრე მოიმოქმედებდა, 30 წლამდე ცოლთან ერთად ცხოვრება ეკრძალებოდა.

## სპარტანული აღზრდის მეოთხე ეტაპი 
როცა სპარტელი 20 წელს მიაღწევდა, მისი აღზრდა სრულდებოდა. იგი ირიცხებოდა სპარტის ჯარში და უფლება ეძლეოდა სისიტიის წევრობისა. სისიტიის წევრად გახდომის პროცედურა კი საკმაოდ საინტერესო იყო. საჯარო სასადილოს წევრები არჩევნებს აწყობდნენ ახალი წევრის მისაღებად. ვინც თანახმა იყო მისი მიღებისა პურის სოსროლს დაამრგვალებდა და მსახურის თავზე შემოდგმულ ჭურჭელში აგდებდა, ხოლო ვინც წინააღმდეგი — პურის სოსროლს ჭყლეტდა. თუ ჭურჭელში პურის ერთი დაჭყლეტილი სოსროლი მაინც აღოჩნდებოდა, ახალ წევრს არ იღებდნენ. გარდა იმისა, რომ ამ ასაკის სპარტიატები რეგულარულ ჯარში ირიცხებოდნენ, ისინი ასევე ხდებოდნენ ირენები.

30 წლიდან კი სპარტელი სრულფასოვანი მოქალაქე ხდებოდა.

## გამოყენებული ლიტერატურა 
**Cartledge, P*.Spartan Reflections. — ლონდონი, Duckworth, 2001.
**Cartledge, P*.The Spartans: The world of Warrior - Heroes of Ancient Greece. - ნიუ-იორკი, Overlook Press, 2003. 
**Forest, W.G*. A History of Sparta, 950-192 B.C. - ნიუ-იორკი, W.W.Norton & Co, 1968.
**Harley, T.Rutherford*. The Public School of Sparta. - ტ. I, გვ, 129 - 139, 1934.
**Fant, M & Lefkowitz, M*. Women's Life in Greece & Rome. - ბალტიმორი, მერილენდი, Jonh Hopkins University Press, 2005.

## სქოლიო 
კატეგორია:განათლება