open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
მუხტის სიმკვრივე

წრფივი, ზედაპირული და მოცულობითი **მუხტის სიმკვრივე** არის ფიზიკური სიდიდე, რომელიც განსაზღვრავს მუხტის რაოდენობას წირის, ზედაპირის ან მოცულობის ერთეულში. მუხტის სიმკვრივის ერთეული SI სისტემაში არის კულონი მეტრზე (წრფივი), კულონი კვადრატულ მეტრზე (ზედაპირული) და კულონი კუბურ მეტრზე (მოცულობითი). ვინაიდან ბუნებაში არსებობს როგორც დადებით, ასევე უარყოფითი მუხტი, მუხტის სიმკვრივე (განსხვავებით ჩვეულებრივი სიმკვრივისგან) შეიძლება იყოს როგორც დადებითი, ასევე უარყოფითი. 

## მუხტის სიმკვრივე კლასიკურ ფიზიკაში 
### უწყვეტი მუხტი 
მუხტის სიმკვრივის [\alpha_q(\mathbf r) ან \sigma_q(\mathbf r) ან \rho_q(\mathbf r) ] ინტეგრალი რაიმე წირზე (l), ზედაპირზე (S), ან მოცულობაში (V), ტოლია სრული Q მუხტისა განსახილველ არეში: 

:Q=\int\limits_L \alpha_q(\mathbf r) \,\mathrm{d}l 
:Q=\int\limits_S \sigma_q(\mathbf r) \,\mathrm{d}S
:Q=\int\limits_V \rho_q(\mathbf r) \,\mathrm{d}V

ეს თანაფარდობები განსაზღვრავს მუხტის სიმკვრივეს მათემატიკურად.

### ერთგვაროვანი მუხტის სიმკვრივე 
სპეციალურ შემთხვევაში, როდესაც მუხტის სიმკვრივე მუდმივია (\rho_{q,0}), ანუ არ არის დამოკიდებული კოორდინატებზე, ზემოთ მოყვანილი განტოლება მარტივდება და იღებს სახეს:

:Q=V\cdot \rho_{q,0}.

### დისკრეტული მუხტი 
თუ რაიმე არეში მოხტის განაწილებილია N წერტილოვანი მუხტის (მაგალითად ელექტრონების) სახით, მაშინ მუხტის სიმკვრივე შეიძლება გამოსახული იყოს დირაკის დელტა ფუნქცის მეშვეობით. მაგალითად, მოცულობითი მოხტის სიმკვრივე გამოისახება შემდეგნაირად: 
:\rho(\mathbf{r})=\sum_{i=1}^N\ q_i\delta(\mathbf{r} - \mathbf{r}_i)\,\! ;

სადაც \mathbf{r}\,\! არის რადიუს-ვექტორი, q_i\,\! არის *i* მუხტის მატარებელის მუხტი, ხოლო მისი მდებარეობა არის \mathbf{r}_i\,\! .

თუ ყველა მატარებლის მუხტი იდენტურია და q ტოლია (ელექტრონებისთვის q=-e), მაშინ მუხტის სიმკვრივე შეიძლება გამოსახული იყოს მუხტის მატარებლების კონცენტრაციით n(\mathbf r).

## კვანტური მუხტის სიმკვრივე 
კვანტურ მექანიკაში მუხტის სიმკვრივე დაკავშირებულია ტალღურ ფუნქციასთან  \psi(\mathbf r) შემდეგი განტოლებით

:\rho_q(\mathbf r) = q\cdot|\psi(\mathbf r)|^2 

სადაც ტალღური ფუნქცია ნორმირებულია შემდეგნაირად

:Q= q\cdot \int |\psi(\mathbf r)|^2 \, d\mathbf r.

## გამოყენაბა 
მუხტის სიმკვრივე ფიგურირებს უწყვეტობის განტოლებაში, და მაქსველის განტოლებებში, რომლებიც ელექტროდინამიკის საფუძველს წარმოადგენს. 

## იხილეთ აგრეთვე 
* უწყვეტობის განტოლება 
* მუხტი

## სქოლიო 
კატეგორია:ელექტროდინამიკა
კატეგორია:ფიზიკური სიდიდეები
Exposed (მაიკ ოლდფილდის ალბომი)

***Exposed*** — მაიკ ოლდფილდის ერთადერთი ოფიციალურად გამოცემული, 1979 წლის მარტში-აპრილში ჩაწერილი საკონცერტო ალბომი. დისკში შეტანილია ესპანეთში, გერმანიაში, ბელგიაში, დანიაში და ინგლისში ჩაწერილი კონცერტების შეჯამება. ჩანაწერს დიდი პოპულარობა ხვდა წილად, ჩარტში #16 ადგილის სახით.

## სიმღერების სია 
### მხარე 1 
# Incantations (ნაწილები 1 და 2) (მაიკ ოლდფილდი) – 26:30

### მხარე 2 
# Incantations (ნაწილები 3 და 4) (მაიკ ოლდფილდი) – 20:50
### მხარე 3 
# Tubular Bells (ნაწილი 1) (მაიკ ოლდფილდი) – 28:36
### მხარე 4 
# Tubular Bells (ნაწილი 2) (მაიკ ოლდფილდი, The Sailor's Hornpipe - ხალხური) – 11:09
# Guilty (მაიკ ოლდფილდი) – 6:22

## ჩარტები 
## რესურსები ინტერნეტში
* ინფორმაცია საიტზე Tubular.net

## სქოლიო 
კატეგორია:მაიკ ოლდფილდის საკონცერტო ალბომები
კატეგორია:1979 წლის საკონცერტო ალბომები
კატეგორია:Virgin Records-ის საკონცერტო ალბომები
საქართველოს საავტომობილო მაგისტრალი ს6

[[ფაილი:Bolnisi S 6.JPG|thumb|right|275px| [ს 6] ბოლნისში]]
**საქართველოს საავტომობილო მაგისტრალი** - **[ს 6]** - საქართველოს ერთ–ერთი საერთაშორისო ავტომაგისტრალი, რომელიც იწყება თბილისში და მიემართება ჯერ სამხრეთით მარნეულში და შემდეგ სამხრეთ–დასავლეთით. ბოლნისისა და კიდევ რამდენიმე მნიშვნელოვანი დასახლებული პუნქტის გავლის შემდეგ გადადის სომხეთში.

კატეგორია:საქართველოს გზები
საქართველოს საავტომობილო მაგისტრალი ს9

**საქართველოს საავტომობილო მაგისტრალი** - **[ს 9]** - საქართველოს ერთ–ერთი საერთაშორისო ავტომაგისტრალი, რომელიც წარმოადგენს თბილისის შემოვლით გზას დაბა ზაჰესიდან ქალაქ რუსთავამდე.

კატეგორია:საქართველოს გზები
საქართველოს საავტომობილო მაგისტრალი ს7

**საქართველოს საავტომობილო მაგისტრალი** - **[ს 7]** - საქართველოს ერთ–ერთი საერთაშორისო ავტომაგისტრალი, რომელიც იწყება მარნეულში და მიემართება სამხრეთით. შულავერისა და სადახლოს გავლით გადადის სომხეთში.

კატეგორია:საქართველოს გზები
საქართველოს საავტომობილო მაგისტრალი ს8

[[ფაილი:Akhaltsikhe S 8.JPG|thumb|right|275px| [ს 8] ახალციხეში]]

**საქართველოს საავტომობილო მაგისტრალი** - **[ს 8]** - საქართველოს ერთ–ერთი  საერთაშორისო ავტომაგისტრალი, რომელიც იწყება ხაშურში და მიემართება სამხრეთ–დასავლეთით. ბორჯომის, ახალციხის და ვალეს გავლით გადადის თურქეთში.

კატეგორია:საქართველოს გზები
Brother (Boyzone-ის ალბომი)

***Brother*** — ირლანდიური ბოიბენდ Boyzone-ის რიგით მეოთხე და 12 წლის შემდეგ პირველი სტუდიური ალბომი, გამოცემული 2010 წლის მარტში. დისკმა სახელწოდება შეიძინა ჯგუფის დაღუპული წევრის, სტივენ გეიტლის პატივსაცემად.

ალბომი ჩაწერილია 2009 წელს. მასში შეტანილია ცალკე სინგლად გამოცემული სიმღერა Gave It All Away. სტივენ გეიტლის ვოკალი ჟღერს სიმღერაში 'Stronger'. დისკმა რამდენიმე ქვეყნის (მათ შორის - გაერთიანებული სამეფოს და ირლანდიის) ჩარტში #1 ადგილი დაიკავა - ისევე როგორც ჯგუფის ყველა წინა სტუდიურმა დისკმა.

## სიმღერების სია
# Gave It All Away (მიკა) – 4:27
# Love Is a Hurricane (დენიელ ბრისბუა, გრეგ ალექსანდრი) – 3:30
# Ruby (შელი პული, ტერი მარტინი, ენდი ჰილი) – 4:27
# Too Late for Hallelujah (კარლ ფალკი, დონ მესკელი, შერონ ვონი) – 3:38
# Separate Cars (ჯეკ მაკ-მანუსი, ჯონ გრინი, ჯიმ ირვინი, ჯულიან ემერი) – 3:11
# One More Song (გრეგ უელსი, ნასრი ატვე) – 3:33
# Right Here Waiting (კრის ბრეიდი, ენდი ჰილი) – 3:38
# Nothing Without You (კეტ გრევიტი, ტომ შაპირო, მაიკლ ბასბი) – 3:20
# 'Til the Sun Goes Down (ემა როენი, ჯეზ ეზჰერსტი) – 3:45
# Time (მეტ ჰეილსი, გრეგ უელსი, კიმ ოლივერი) – 4:10
# Let Your Wall Fall Down (პიტერ ვეტესი, შონ კონლონი) – 5:11
# Stronger  (სტივენ ლიპსონი, კრეგ უაიზმენი, კერენ პული) – 3:50

## პოზიციები ჩარტებში
### ყოველკვირეული ჩარტები
### წლის საბოლოო ჩარტები
## სერტიფიცირებები
## სქოლიო 
კატეგორია:2010 წლის ალბომები
კატეგორია:Boyzone-ის ალბომები
კატეგორია:Polydor Records-ის ალბომები
კატეგორია:გარდაცვალების შემდეგ გამოცემული ალბომები
საქართველოს საავტომობილო მაგისტრალი ს11

[[ფაილი:Akhaltsikhe S 11.JPG|thumb|right|200px| [ს 11] ახალციხეში]]
[[ფაილი:Akhalkalaki S 11.jpg|thumb|right|200px| [ს 11] ახალქალაქში]]

**საქართველოს საავტომობილო მაგისტრალი [ს 11]** — საქართველოს ერთ–ერთი საერთაშორისო ავტომაგისტრალი, რომელიც იწყება ახალციხეში და მიემართება სამხრეთ–აღმოსავლეთით. ახალქალაქისა და ნინოწმინდის გავლით გადადის სომხეთში.

კატეგორია:საქართველოს გზები
საისტორიო მოამბე

**„საისტორიო მოამბე“** — სამეცნიერო ჟურნალი, რომელსაც 1924-1925 წლებში გამოსცემდა საქართველოს სსრ ცენტრალური არქივი, ხოლო 1945 წლიდან დღემდე ახალი ნუმერაციით გამოსცემდა საქართველოს სსრ მინისტრთა საბჭოსთან არსებული მთავარი საარქივო სამმრთველო.

1924-1925 წლებში გამოვიდა 4 წიგნი (1924 - I და II, 1925 - I და II წიგნი, რედაქტორ-გამომცემელი სარგის კაკაბაძე). მათში გამოქვეყნებულია მასალები და გამოკვლევები საქართველოს ისტორიის საკითხებზე. 1945 წლიდან დღემდე (როდის შეწყდა???) გამოვიდა ამ ჟურნალის 46 ნომერი (28 წიგნად, XI ტომიდან გამოდის დაწყვილებული ნომრით). ჟურნალში გამოქვეყნებულია საინტერესო და მდიდარი საარქივო მასალა (მოკლე გამოკვლევები) რუსეთ-საქართველოს ისტორიული ურთიერთობის, XIX-XX საუკუნეებში საქართველოს სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების, ბურჟუაზიული და ადმინისტრაციული რეფორმების, მუშათა და გლეხთა რევოლუციური მოძრაობის, ქართული კულტურულ-საგანმანათლებლო საზოგადოებების და კულტურის მოღვაწეთა საქმიანობის შესახებ; აგრეთვე დიდძალი მასალა საბჭოთა საქართველოს სახალხო მეურნეობისა და კულტურის ცალკეულ დარგთა განვითარების და სხვათა შესახებ.

## ლიტერატურა
* *ხანთაძე შ.,* ქსე, ტ. 8, გვ. 666, თბ., 1984

კატეგორია:საქართველოს სამეცნიერო ჟურნალები
საიხვე

**საიხვე** — ისტორიული სოფელი სამხრეთ საქართველოში, შავშეთის საზღვარზე (ახლანდელი თურქეთის ტერიტორია). იყოფოდა ზემო საიხვედ ფა ქვემო საიხვედ. ისტორიულ  წყაროებში პირველად მოხსენებულია „გურჯისტანის ვილაიეთის დიდ დავთარში“ (XVI საუკუნე).

## ლიტერატურა
**ჯიქია ს.,* გურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარი, წგნ. 3, თბ., 1958;

კატეგორია:საქართველოს ისტორიული სოფლები თურქეთის ტერიტორიაზე
საკანაფე

მინი|საკანაფე ანუ თამარის (წრიოხის) ციხე
**საკანაფე** — ისტორიული ციხესიმაგრე სამხრეთ საქართველოში, ახლანდელი ახალციხის მუნიციპალიტეტში, აწყურის მიდამოებში. მოღწეულია ნანგრევების სახით. პირველად იხსენიება XVI საუკუნის ისტორიულ წყაროებში.

## ლიტერატურა 
* *ჯიქია ს.,* გურჯისტანის ვილაეთის დიდი დავთარი, წგნ. 3, თბ., 1958

კატეგორია:ახალციხის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები
ნიკოლა კარაბატიჩი

**ნიკოლა კარაბატიჩი** (დ. 11 აპრილი, 1984) — ფრანგი ხელბურთელი.

დაიბადა ქალაქ ნიშში, სერბი დედისა და ხორვატი მამის ოჯახში, “ნიკო”-ს მამა ბრანკო კარაბატიჩი ასევე იყო ხელბურთელი, ოჯახი საფრანგეთში საცხოვრებლად გადავიდა როდესაც ნიკო 3 წლის იყო, მამამისმა კი დაიწყო მისი ხელბურთში მომზადება
ნიკოლა კარაბატიჩის პირველი პროფესიონალური გუნდი იყო “მონპელიე” , სადაც მოიპოვა უამრავი პრიზი როგორც საკლუბო ასევე ინდივიდუალური, კერძოდ: საფრანგეთის ჩემპიონი 2002,2003,2004,2005 წლებში, ჩემპიონთა ლიგის მფლობელი 2003  წლის საუკეთესო მარცხენა საყრდენი 2004 და 2005 წლებში.

2005 წლიდან მის კარიერაში დაიწყო ახალი ეტაპი, როდესაც ,ის ევროპის მასშტაბით ერთ-ერთ საუკეთესო გუნდ “კილ”-ში გადავიდა, თავისი თამაშის სტილითა და ექსტრავაგანტულობით უმალ მოიპოვა გერმანელ ქომაგთა სიმპატიები, 2007 წელი მის კარიერაში შეიძლება საუკეთესოდ მივიჩნიოდ, რადგან გახდა გერმანიის ჩემპიონი, მოიგო ჩემპიონტა ლიგა, გახდა ჩემპიონტა ლიგის საუკეთესო ბომბარდირი 89 გატანილი გოლით, ასევე გერმანიის ჩემპიონატის MVP
2009 წელს გერმანული კილიდან გამოისყიდა 1.5 მილიონ ევროდ ფრანგულმა “მონპელიემ” , სადაც თამშობს მისი უმცროსი ძმა ლუკა კარაბატიჩი

## ეროვნული ნაკრები 
მისი პირველი სანაკრებო დებიუტი შედგა 2002 წლის მსოფლიო ჩემპიონატზე რუსეთის წინააღმდეგ, მას შემდეგ “ნიკო” არის საფრანგეთის უცვლელი და ამავე დროს წამყვანი მოთამაშე, სანაკრებო დონეზე ევროპის ჩემპიონატზე მოპოვებული აქ ბრინჯაოს( 2008) და ოქროს( 2006) მედლები, მსოფლიო ჩემპიონატი: ბრინჯაო( 2003 და 2005) და ოქრო (2009), ზაფხულის ოლიმპიურ თამაშებზე ოქრო (2008)
2008 წლის ევროპის ჩემპიონატზე გახდა საუკეთესო ბომბარდირი ხორვატ ივანო ბალიჩათან და დანიელ ლარს კრისტიანსენთან ერთად 44-44 გოლით, კარაბატიჩი არის ამავე ტურნირის “ყველაზე ღირებულ მოთამაშედ” დასახელებული.

## ბუნდესლიგა 
## რესურსები ინტერნეტში 
* საფრანგთის ოლიმპიური კომიტეტი 
* ნიკოლა კარაბატიჩი ევროპის ხელბურთის ფედერაციის საიტზე

კატეგორია:ფრანგი ხელბურთელები
კატეგორია:დაბადებული 11 აპრილი
კატეგორია:დაბადებული 1984
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
პოლ ალენი

thumb|პოლ ალენი 2005 წელს.
**პოლ გარდნერ ალენი** (; დ. 21 იანვარი, 1953, სიეტლი, აშშ — გ. 15 ოქტომბერი, 2018, იქვე) — ამერიკელი მეწარმე, ფილანტროპი და მსოფლიოს ერთ-ერთი უმდიდრესი ადამიანი, რომელმაც 1975 წელს ბილ გეიტსთან ერთად დააარსა კორპორაცია Microsoft.

ალენი დაიბადა ქალაქ სიეტლში, აშშ. კერძო სკოლაში სწავლისას დაუმეგობრდა ბილ გეიტსს, რომელიც მასზე ორი წლით უმცროსი იყო და იზიარებდა მის ინტერესს კომპუტერებში. ვაშინგტონის უნივერსიტეტში ორწლიანი სწავლის შემდეგ თავი დაანება უნივერსიტეტს და პროგრამისტად დაიწყო მუშაობა ბოსტონში.

1975 წელს ქალაქ ალბუკერკეში გეიტსთან ერთად მაიკრსოფტი () დააარსა. გადამწყვეტი როლი ითამაშა 1980 წელს IBM-თან დისკური ოპერაციული სისტემის (DOS) შექმნასთან დაკავშირებით კონტრაქტის დადებაში, რითაც მაიკრსოფტის ფინანსურად წარმატებულ მომავალს დაუდო საფუძველი.

2009 წელს დაუდგინდა არაჰოჯკინის ლიმფომის დიაგნოზი, გარდაიცვალა 2018 წლის 15 ოქტომბერს, 65 წლის ასაკში.

## სქოლიო
კატეგორია:ამერიკელი მეწარმეები
კატეგორია:დაბადებული 21 იანვარი
კატეგორია:დაბადებული 1955
კატეგორია:გარდაცვლილი 15 ოქტომბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 2018
კატეგორია:XX საუკუნის ამერიკელი ბიზნესმენები
საკანაფო

**საკანაფო** — მთა საქართველოში, კახეთის მხარეში, ახმეტის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს კახეთის ქედის განშტოებაზე, მდინარეების ილტოსა და ალაზნის წყალგამყოფზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 1856 მ. აგებულია ზედაიურული თიხაფიქლებით, კალთები დამრეცია. შემოსილია წიფლნარით, თხემი — სუბალპური მდელოებით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:კახეთის მხარის მთები
საკანონო

**საკანონო** (სამართლის ისტორია), საეკლესიო სასჯელი ძველ საქართველოში. სულხან-საბა ორბელიანის განმარტებით, საკანონო „ცოდვის“ („ავის ქნის“, „ბოროტის, გინა უშჯულოების“) „საზღაურს“, „ცოდვისათვის გარდასაჴადს“ ერქვა. საკანონო მონანიებითი სასჯელი იყო და იგი შემცოდეს განკანონების წესით დაედებოდა. მისი ოდენობა შეცოდების სიმძიმით განისაზღვრებოდა. მაგ., წილკნის ღვთისმშობლის სამწყსოს სიგელის მიხედვით (1669), უზიარებლად ან მოუნათლავად გარდაცვლილის ჭირისუფალს საკანონოდ ერთიხარი, ჯვარდაუწერელად შეუღლებულებს - 2 ცხვარი და 2 ხარი, კაცისმკვლელს კი 5 ხარი უნდა გადაეხადა. კანონით განსაზღვრულ (კერძოდ კაცის მკვლელობის) შემთხვევებში საკანონო დამნაშავეს საერთო სასჯელის დამატებით ეკისრებოდა.
## ლიტერატურა
**ფუტკარაძე ი.,* ქსე, ტ. 8, გვ. 669, თბ., 1984

კატეგორია:ძველი ქართული სამართალი
ელექტრული მუხტის მუდმივობის კანონი

**ელექტრული მუხტის მუდმივობის კანონი** — ბუნების ერთ-ერთი ძირითადი კანონი, რომელიც იმაში მდგომარეობს, რომ ნებისმიერი სისტემის ელექტრული მუხტების ალგებრული ჯამი უცვლელი რჩება, თუ ეს სისტემა იზოლირებულია და შეიპლება შეიცვალოს მხოლოდ მის გარემომცველ ზედაპირში ელექტრული დენის გავლისას. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:მუდმივობის კანონები
კუბური მეტრი

[thumb|1 კუბური მეტრი [ბეტონი (რაც მსოფლიოში ერთ სულ მოსახლეზე ბეტონის წლიური წარმოების ტოლია)]]
**კუბური მეტრი** (აღნიშვნა: '***, ***') — მოცულობის (წარმოებული) ერთეული SI სისტემაში. 1 კუბური მეტრი არის კუბის მოცულობა, რომლის გვერდი 1 მეტრია.

## გადაყვანა სხვა ერთეულებში 
1 კუბური მეტრი ექვივალენტურია:
* 1,000 ლიტრის (ზუსტად);
* 35.3 კუბური ფუტი (დაახლოებით);
* 1.31 კუბური იარდი (დაახლოებით);
* 6.29 ბარელი (დაახლოებით).

1 კუბურ მეტრი წყალი მაქსიმალური სიმკვრივის ტემპერატურაზე (3.98 °C) და სტანდარტულ ატმოსფერულ წნევაზე (101.325 kPa) 1000 კგ (ანუ 1 ტონა) მასა აქვს. 0&nbsp;°C ტემპერატურაზე კი 999.972 კილოგრამი.

## სქოლიო 
კატეგორია:სი სისტემის ერთეულები
კატეგორია:მოცულობის საზომი ერთეულები
შენახვადი სიდიდე

ფიზიკაში და მათემატიკაში რაიმე ფიზიკური სისტემის (ან მათემატიკური მოდელის) **შენახვადი სიდიდე** ეწოდება ისეთ *H* სიდიდეს (ფუნქციას) რომელიც რჩება მუდმივი (ანუ ინახება) სისტემის ევოლუციის დროს.. 

ვინაიდან ფიზიკის კანონების უმეტესობა რაიმე ფიზიკური სიდიდის შენახვას ასახავს, შენახვადი სიდიდეები ხშირად გვხვდება რეალური სისტემების მათემატიკურ მოდელებში. მაგალითად, კლასიკურ მექანიკაში თუ სხეულებს შორის ურთიერთქმედების ძალები *კონსერვატიულია*, მაშინ ენერგია, იმპულსი და იმპულსის მომენტი შენახვადი სიდიდეებია.

## დიფერენციალურ განტოლებებში
დიფერენციალურ განტოლებათა წრფივი სისტემისთვის 

:\frac{d \mathbf r}{d t} = \mathbf f(\mathbf r, t)

სადაც **მუქი ტექსტი** ვექტორულ სიდიდეს აღნიშნავს, რაიმე სკალარული ფუნქცია *H*(**r**) არის შენახვადი სიდიდე, თუ ნებისმიერი საწყისი პირობებისთვის, დროის ნებისმიერ მომენტში

:\frac{d H}{d t} = 0.

*რთული ფუნქციის გაწარმოების* წესის გამოყენებით ეს განტოლება შეიძლება ასე გადაიწეროს

:\frac{d H}{d t} = \nabla H \cdot \frac{d \mathbf r}{d t} = \nabla H \cdot \mathbf f(\mathbf r, t)

და მაშასადამე ნებისმიერი შენახვადი სიდიდისთვის

:\nabla H \cdot \mathbf f(\mathbf r, t) = 0

ეს განტოლება შეიცავს მნიშვნელოვან ინფორმაციას სისტემის შესახებ და ხშირად ძალიან სასარგებლოა სისტემის დინამიკის ანალიზისთვის. 

## იხილეთ აგრეთვე
* შენახვის კანონი

## სქოლიო
კატეგორია:ფიზიკური სიდიდეები
მუდმივობის კანონები

**მუდმივობის კანონები** — ფუნდამენტური ფიზიკური კანონები, რომლებიც გარკვეულ პირობებში, ჩაკეტილ სისტემისთვის დამახასიათებელი ფიზიკური სიდიდეები დროთა განმავლობაში არ იცვლება. ისინი ნებისმიერი ფიზიკური თეორიის ყველაზე ზოგადი კანონებია.

მუდმივობის კანონებთან დაკავშირებული ფუნდამენტური შედეგი, რომელიც ნიოტერის თეორემის სახელწოდებით არის ცნობილი ამტკიცებს, რომ ყველა მუდმივობის კანონი დაკავშირებულია რაიმე (უწყვეტი) *ფიზიკური სიმეტრიის* არსებობასთან. მაგალითად, ენერგიის მუდმივობის კანონი დაკავშირებულია (ან *გამომდინარეობს*) ფიზიკური სისტემების დროითი წანაცვლების მიმართ ინვარიანტობასთან, ანუ ნიოტერის თეორემა ამტკიცებს, რომ თუ ენერგია ინახება, მაშინ ეთიდაიგივე პირობებში მყოფი ნებისმიერი ფიზიკური სისტემა ერთნაირად ევოლუცირებს მოუხედავად დროის ათვლის საწყისი მომენტისა. 

იმ მუდმივობის კანონების ჩამონათვალი, რომლებიც არიან *ზუსტი კანონები*, ანუ არ არსებობს მათი დარღვევის რაიმე დადასტურება, ასეთია
* ენერგიის მუდმივობის კანონი;
* იმპულსის შენახვის კანონი;
* იმპულსის მომენტის მუდმივობის კანონი;
* ელექტრული მუხტის მუდმივობის კანონი;
* *ფერადი მუხტის* მუდმივობის კანონი;
* სუსტი იზოსპინის მუდმივობის კანონი;
* ალბათობის მუდმივობის კანონი კვანტურ მექანიკაში.

ასევე არსებობს *მიახლოებითი* მუდმივობის კანონები. ასეთი კანონები სამართლიანია მხოლოდ გარკვეულ პირობებში (მაგალითად დაბალ სიჩქარეებზე, დროის მცირე მონაკვეთში, გარკვეული სახის ურთიერთქმედებისთვის და ა. შ.). ასეთებია მაგალითად

* მასის შენახვის კანონი (სამართლიანია დაბალ, ანუ სინათლის სიჩქარეზე გაცილებით პატარა სიჩქარეებზე);
* ბარიონული რიცხვის მუდმივობის კანონი; 
* ლეპტონური რიცხვის მუდმივობის კანონი. 

## იხილეთ აგრეთვე 
* შენახვადი სიდიდე
* უწყვეტობის განტოლება

## ლიტერატურა 
*Philipson, Schuster, *Modeling by Nonlinear Differential Equations: Dissipative and Conservative Processes*, World Scientific Publishing Company 2009.
*Victor J. Stenger, 2000. *Timeless Reality: Symmetry, Simplicity, and Multiple Universes*. Buffalo NY: Prometheus Books. Chpt. 12 is a gentle introduction to symmetry, invariance, and conservation laws.
*
*E. Godlewski and P.A. Raviart, Hyperbolic systems of conservation laws, Ellipses, 1991.

## რესურსები ინტერნეტში 
* შენახვის კანონები  — ინტერნეტ სახელმძღვანელო (ინგლისურ ენაზე).
მარკ ოუენი

**მარკ ოუენი** (დ. 1972 წლის 27 იანვარს) — ინგლისელი მუსიკოსი. იგი არის ჯგუფ Take That-ის ერთ-ერთი ვოკალისტი და თანადამაარსებელი. კოლექტივთან ერთად მან დიდი პოპულარობა მოიპოვა, რომელიც გაიზარდა 2005 წელს, მას შემდეგ რაც ჯგუფის წევრები კვლავ გაერთიანდნენ და დაბრუნდნენ მუსიკალურ სცენაზე. მარკს აგრეთვე გამოცემული აქვს საკუთარი სოლო-ჩანაწერები.

## დისკოგრაფია 
### ალბომები 
* 1996 *Green Man* ბრიტანეთი - #33
* 2003 *In Your Own Time* ბრიტანეთი - #59
* 2005 *How the Mighty Fall*
* 2013 *The Art of Doing Nothing*

### სინგლები 
## რესურსები ინტერნეტში 
* ოფიციალური საიტი

კატეგორია:დაბადებული 1972
კატეგორია:Take That-ის წევრები
კატეგორია:ინგლისელი მომღერლები
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
გერი ბარლოუ

**გერი ბარლოუ** (; დ. 1971 წლის 20 იანვარს) — ბრიტანეთის იმპერიის ორდენის მფლობელი ინგლისელი მუსიკოსი. იგი არის ჯგუფ Take That-ის ერთ-ერთი თანადამაარსებელი და ვოკალისტი. იგი აგრეთვე არის შოუს  *The X Factor* ჟიურის წევრი.  გერი ითვლება 1990-იანი წლების სიმღერების ერთ-ერთ ყველაზე წარმატებულ ავტორად. ჯგუფის შემადგენლობაში მას გამოცემული აქვს 16 წარმატებული ჰიტ-სინგლი. როგორც სოლო-მუსიკოსს, მას გამოცემული აქვს ორი #1 სოლო-სინგლი და ერთი #1 სოლო-ალბომი. მას ხუთჯერ აქვს მიღებული აივორ ნოველოს პრესტიჟული ჯილდო და ხშირად ასახელებენ სიმღერების ყველა დროის საუკეთესო ბრიტანელ ავტორად.

## დისკოგრაფია
### ალბომები
* *Open Road* (1997)
* *Twelve Months, Eleven Days* (1999)
* *Since I Saw You Last* (2013)

## რესურსები ინტერნეტში 
* ოფიციალური საიტი

## სქოლიო 
კატეგორია:დაბადებული 1971
კატეგორია:Take That-ის წევრები
კატეგორია:ინგლისელი პოპ-მომღერლები
კატეგორია:XX საუკუნის ინგლისელი მომღერლები
კატეგორია:XXI საუკუნის ინგლისელი მომღერლები
კატეგორია:დაბადებული 20 იანვარი
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
ჩერქეზული ენები

მინი|
მინი|ადიღური ენები კავკასიაში
მინი|ადიღური ენები თურქეთში
**ჩერქეზული (ადიღეურ-ყაბარდოული) ენები** (შემოკ. — *ჩერქ.*) — აფხაზურ-ადიღურ ენათა ოჯახის ერთ-ერთი შტო. შედის ადიღეური და ყაბარდოული ენები. ორივე ახალდამწერლობიანი ენაა. ადიღელებიც, ყაბარდოელებიც  და ჩერქეზებიც მშობლიურ ენას უწოდებენ ადიღეურ ენას (*ადიღა-ბზა*). ადიღური ენების პარალელურად საენათმეცნიერო ლიტერატურაში ამავე მნიშვნელობით იხმარება ტერმინი „ჩერქეზული ენები“.

## ლიტერატურა 
## სქოლიო
აბაზური ენა

**აბაზური ენა** ()  — აფხაზურ-ადიღური ენების ოჯახის აფხაზურ-აბაზური ქვეჯგუფის ენა. აბაზური ენის დღე — 14 იანვარი. აბაზური ენა აფხაზურ ენასთან ერთად ქმნის ერთ ენობრივ ერთეულს, მაგრამ ტერიტორიული გათიშულობის გამო აბაზური სალიტერატურო ენა გამიჯნულია აფხაზური სალიტერატურო ენისაგან. საკუთრივ აბაზური ენა გავრცელებულია ძირითადად რუსეთის ფედერაციის ყარაჩაი-ჩერქეზეთის რესპუბლიკაში.

ამ ენაზე ლაპარაკობს დაახლოებით 38 000 კაცი რუსეთში, ხოლო 10 000 — თურქეთში.

აქვს ორი დიალექტი — ტაპანთური (ტაფობისა, ველისა), რომელზეც ლაპარაკობს უმრავლესობა და აშხარული (მთისა). სხვაობა დიალექტებს შორის უპირატესად ფონეტიკურია. მნიშვნელოვანი ფონეტიკური სხვაობაა კილოკავებსა და თქმებშიც. აბაზური ენის მორფოლოგიური წყობა არსებითად ისეთივეა, როგორიც აფხაზური ენისა. ზოგადი სხვაობა თავს იჩენს სახელის გაფორმებაში (განსაზღვრულობა — განუსაზღვრელობა, ე. წ. ბრუნვის ფორმათა წარმოება, თანადროულთა სისტემა და სხვა). აბაზურ ენაზე (განსაკუთრებით მის ტაფანთურ დიალექტზე), კერძოდ ლექსიკაზე. სიტყვათწარმოებასა და ფრაზეოლოგიაზე საგრძნობი გავლენა მოუხდენია ადიღურ ენებს. აბაზურ სალიტერატურო ენას საფუძვლად უდევს ტაპანთური დიალექტის ყუბინაელბურგანის კილოკავი (ე. წ. შიშინა ვარიანტი). 

## ანბანი 
აბაზური ენის დამწერლობა შეიქმნა 1932 წელს ლათინური გრაფიკის საფუძველზე. 1938 წლიდან შემოღებულია კირილიცა და მოიცავს 71 ასო–ნიშანს (გრაფემას).

## ლიტერატურა 
## რესურსები ინტერნეტში 
*  Ethnologue 
* აბაზურენოვანი გაზეთი 

## სქოლიო 
კატეგორია:აბაზური ენა
პეტრე დიდის რეფორმები

რუსეთის პირველმა იმპერატორმა პეტრე დიდმა რუსეთში მრავალი რეფორმა გაატარა. რეფორმები ეკონომიკაში ,განათლებაში,მეცნიერებაში კი რეფორმები ზედაპირულ ხასიათს ატარებდა. რადგან ბატონყმობის შენარრჩუნებისა და განმტკიცების პირობებში ძირეული გარდაქმნები ამ სფეროში შეუძლებელი იყო. ამიტომაც ვერ იქნა დაძლეული ჩამორჩენა ევროპის მოწინავე ქვეყნებთან შედარებით.

## ძირითადი რეფორმები 
ევროპაში „დიდი ელჩობის“ დროს პეტრე I მივიდა იმ დასკვნამდე, რომ რუსეთი ევროპულ ყაიდაზე უნდა გარდაექმნა. პეტრე I ზრუნავდა რუსი ახალგაზრდობის განათლებაზე. ის აარსებდა სამეცნიერო დაწესებულებებს. განათლების მისაღებად პეტრე ახალგაზრდობას საზღვარგარეთ განათლების მისაღებად გზავნიდა. წერა-კითხვის გავრცელების გასაადვილებლად პეტრემ ხუცურ-სლავური შრიფტის ნაცვლად გამარტივებული და ადვილად მოსახმარი სამოალქალაქო ანბანი შემოიღო.

პეტრე დიდის დროს აიგო ბევრი მანუფაქტურა. ვაჭრობის განვითარებას ემსახურებოდა ბალტიის ფლოტისა და სამდინარო არხების მშენებლობა.  
პეტრე I-მა ბალტიის ზღვაზე ნევის შესართავთან დაიწყო დიდი სანვსადგურო ქალაქის მშენებლობა. ქვეყნის სხვადასხვა კუთხიდან თავი მოუყარეს ათიათასობით გლეხს და ხელოსანს. ჭაობიან ადგილას აიგო ახალი ქალაქირომელსაც სანქტ-პეტერბურგი, ეწოდა. 1721 წლიდან სანქტ პეტერბურგი რუსეთის დედაქალაქი გახდა. პეტრე I-მა პეტერბურგის დაარსებიდან გარდაცვალებამდე მრავალი ცვლილება გაატარა.

შეიქმნა მეფის ხელისუფლების უმაღლესი ორგანოო სენატი და 12 კაციანი კოლეგია. თითოეული კოლეგია მმართველობის რომელიმე დარგს ედგნენ სათავეში. ჩამოყალიბდა სამხედრო, საადმირალო და საგარეო საქმეთა კოლეგიები. პეტრე I-მა გააუქმა პატრიარქობა, სამღვდელოება დაექვემდებარა სამღვდელოების კოლეგიას სინოდს.
thumb|left|169px|პეტრე დიდი აჭრის წვერს, რუს ბოიარს. (რუსული კარიკატურა)

პეტრე დიდმა სახელმწიფო დაჰყო 8 გუბერრნიად შემდგომში გუბერნიების რაოდენობა გაიზარდა. გუბერნატორებს დიდი ფუნქციები ჰქონდათ.

სახელმწიფო ხაზინის შევსების მიზნით გატარდა საგადასახადო რეფორმები. აღწერეს გადასახადებით დასაბეგრი მამრობითი სქესის მოსახლეობა. თავადაზნაურობა და სამღვდელოება არ იბეგრებოდა. შემდგომში შეამოწმეს აღწერის სისწორე - ჩაატარეს რევიზია. აქედან მოყოლებული  დროდადრო მართავდნენ დასაბეგრი მოსახლეობის აღწერას-რევიზიას. დაწესდა სულადობრივი გადასახადები.

პეტრე I- მა გააძლიერა ბატონყმობა და განამტკიცა მემამულეების მდგომარეობა. ამავდროულად ის თავადაზნაურებისგან მუდმივ სავალდებულო სამხედრო ან სამოქალაქო სამსახურს მოითხოვდა.
ამაგვარად პეტრე დიდმა შექმნა პროფესიული არმია, ჯარი რიგითი შედგებოდა  დაბალი ფენებისაგან, ოფიცრობა კი თავადაზნაურობისაგან შედგებოდა. პეტრე დიდის სამხედრო და სახელმწიფო რეფორმებმა გადამწყვეტი როლი შეასრულა რუსეთის უძლიერეს სამხედრო-ტოტალიტარულ იმპერიად ჩამოყალიბებაში .

## იხილეთ აგრეთვე 
*პეტრე დიდის ტერიტორიული რეფორმა
მასის შენახვის კანონი

ფიზიკაში და ქიმიაში **მასის შენახვის კანონი**, რომელიც ცნობილია აგრეთვე როგორც **მასის/ნივთიერების შენახვის პრინციპი** არის ფიზიკის კანონი, რომელიც ამტკიცებს, რომ იზოლირებული სისტემის მასა დროში შენახვადი სიდიდეა. ანუ იზოლირებული სისტემის მასა შეუძლებელია შეიცვალოს მასში მიმდინარე ფიზიკური ან ქიმიური პროცესების შედეგად.

მასის შენახვის კანონისგან განსხვავებით *ნივთიერების* შენახვის კანონი შეიძლება განხილული იქნას როგორც მიახლოებითი ფიზიკური კანონი, რომელიც სამართლიანია მხოლოდ კლასიკური ფიზიკის ფარგლებში, ანუ ის აღარ არის სამართლიანი ფარდობითობის სპეციალურ თეორიასა და კვანტური მექანიკის ფარგლებში. მეორე პრობლემა, რომელიც უკავშირდება *ნივთიერების* შენახვია კანონს, იმაში მდგომარეობს, რომ თავად ცნება *ნივთიერება* არ არის ცალსახად განსაზღვრული. მაგალითად, ელექტრონისა და პოზიტრონის ანიჰილაციის შედეგად შეიძლება წარმოიშვას ფოტონი, რომელიც ხშირად არ განიხილება *ნივთიერებად*. ასეთ შემთხვევაში ნივთიერების შენახვის კანონი არ არის სამართლიანი იზოლირებული სისტემისთვის.

## ისტორიული განვითარება 
ძველბერძნული ფილოსოფიის მნიშვნელოვანი იდეა მდგომარეობდა იმაში, რომ *არაფრისგან არაფერი არ ჩნდება*, ანუ ის რაც არსებობს ახლა, არსებობდა მუდამ, და პრინციპში შეუძლებელია გაჩნდეს რაიმე ახალი ნივთიერება, რომელიც ადრე არ არსებობდა. პირველად ეს მტკიცება გვხვდება ემპედოკლესთან (ძვ. წ. 490-430).
ამ იდეის შემდგომი განვითარება ეკუთვნის ეპიკურეს (ძვ. წ. 341–270), რომელმაც დაასკვნა, რომ "ნივთიერებათა ერთობა ყოველთვის იყო ისეთი, როგორიც არის ახლა და ყოველთვის დარჩება ასეთად".

მასის შენახვის პრინციპი პირველად ჩამოყალიბებული იქნა ანტუან ლავუაზიეს მიერ (1743–1794) 1789 წელს, რომელიც ამ აღმოჩენის გამო ხშირად თანამედროვე ქიმიის ფუძემდებლად განიხილება. ისტორიულად, მასის შენახვის კანონი არ იყო ცხადი ასწლეულების განმავლობაში. მაგალითად, ის ფაქტი, რომ დაწვის შედეგად ხე ნაკლებს იწონის ვიდრე დაწვამდე, თითქოს მიუთითებს, რომ მასის გარკვეული ნაწილი გაქრა, გარდაიქმნა ან დაიკარგა. ამ საკითხების გარკვევა შესაძლებელი გახდა მხოლოდ ზუსტი ქიმიური ექსპერიმენტების შედეგად. მას მერე რაც მასის შენახვის კანონი დადგინდა, მან უზარმაზარი როლი ითამაშა ალქიმიის თანამედროვე ქიმიად გარდაქმნაში. 
  
### განზოგადება 
ფარდობითობის სპეციალურ თეორიაში მასის შენახვის კანონი არ არის სამართლიანი თუ სისტემა ღიაა და არ შესაძლებელია ენერგიის გადინება/შემოდინება. თუმცა ეს კანონი რჩება სამართლიანი იზოლირებული სისტემებისთვის (შესაბამისი განზოგადების პირობებში).

## იხილეთ აგრეთვე 
* შენახვის კანონი
* უწყვეტობის განტოლება

## სქოლიო 
კატეგორია:ფიზიკის კანონები
პასკალი

**პასკალი** (აღნიშვნა: '***, ****) —  წნევისა და მექანიკური ძაბვის საზომი (წარმოებული) ერთეული ერთეულთა საერთაშორისო სისტემაში. ის განისაზღვრება როგორც წნევა, რომელსაც წარმოქმნის 1 კვადრატულ მეტრ ფართობის მქონე ზედაპირზე თანაბრად გადანაწილებული 1 ნიუტონი ძალა.

## კავშირი SI სისტემის სხვა სიდიდეებთან 
1 პასკალი არის:
:**1 პასკალი (პა) = 1 ნ/მ2 = 1 კგ/(მ·წმ2) = 10 დნ/სმ2 = 0,102 კგძ/მ2 = 10-5 ბარ = 7,5 · 10-3 მმ ვწყ. სვ. = 0.102 მმ ვწყ. სვ.*'

### სახელწოდება 
ერთეულს სახელი ეწოდა 1971 წელს ფრანგი ფიზიკოსის, ფილოსოფოსისა და მათემატიკოსის ბლეზ პასკალის პატივსაცემად, რომელიც ატარებდა ცდებს ბარომეტრის გამოყენებით.

## იხილეთ აგრეთვე 
* SI სისტემა
* გაუსის ერთეულთა სისტემა
* წნევა

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში
*The International System of Units (SI)

## სქოლიო 
კატეგორია:სი სისტემის წარმოებული ერთეულები
კატეგორია:წნევის საზომი ერთეულები
ადიღეური ენა

**ადიღეური ენა**, *დასავლეთ-ჩერქეზული ენა* () — აფხაზურ-ადიღური ოჯახის ადიღური ქვეჯგუფის ახალდამწერლობიანი ენა. გავრცელებულია რუსეთის ფედერაციის რესპულიკა ადიღეში და კრასნოდარის მხარის ტუაფსესა და ლაზარევსკაიას რაიონებში.

ადიღეურ ენაზე ლაპარაკობს დაახლოებით 500 000 კაცი, მათ შორის რუსეთის ფედერაციაში 125 000 (1993), თურქეთში 278 000 (2000), იორდანიაში 44 300 (1986), სირიაში 25 000.

აქვს ოთხი დიალექტი: ჭემგუური, აბძახური, ბჟედუღური და შაფსუღური. სალიტერატურო ენის საფუძველია ჭემგუური დიალექტი, რომელსაც შედარებით მარტივი კონსონანტური სისტემა ახასიათებს.

ადიღეური ენის ხმოვანთა სისტემა მარტივია. გამოიყოფა სამი ხმოვანი ა, გრძელი ა და ჷ. ეს ხმოვნები ჲ და  სონანტებთან ქმნის დიფთონგებს. თანხმოვანთა სისტემა რთულია. ხშულები სამეულებრივი სისტემით არის წარმოდგენილი. უფრო ძველი — ოთხეულებრივი სისტემა შემონახული აქვს ბჟედუღურსა და შაფსუღურ კილოებს. შიშინა სიბილანტებში გამოიყოფა მაგარი და არამაგარი ფონემები. სპეციფიკური ფონემებია: სისინ-შიშინა სპირანტები, ლაბიალიზებული თანხმოვნები, შუაენისმიერი სპირანტები, ლატერალები, ფარინგალური და ლარინგალური თანხმოვნები. ფუძეებს სრულხმოვნობა ახასიათებს.

ადიღეურ ენაში სახელთა სისტემა მარტივია, ზმნისა — რთული. არსებით სახელს აქვს ბრუნვის, რიცხვის, განსაზღვრებისა და კუთვნილების კატეგორიები. საკუთარი სახელები, როგორც წესი, არ დაირთავს სახელობითისა და ერგატივის ბრუნვათა აფიქსებს. რიცხვითი სახელები 30-მდე ათეულებრივი სისტემისაა, შემდეგ კი ოცეულებრივისა. ზმნა შეიძლება იყოს მონოპერსონალურიცა და პოლიპერსონალურიც. პირი პრეფიქსებითაა გამოხატული. გაირჩევა ორი რიგის პირის აფიქსები ნომინატივის რიგისა სჷ- (ჷ-თი გახმოვანებული) და ერგატივის რიგისა ს- (გაუხმოვანებელი). პოლიპერსონალურ ზმნაში პირველი ადგილი უჭირავს ნომინატივის რიგის პირის პრეფიქსს. დინამიკურ ზმნებს აქვს დრო-კილოთა რთული სისტემა. გამოიყოფა შემდეგი სისტყვაწარმოებითი კატეგორიები; კაუზატივის, ქცევის, თანაობის, საურთიერთო, საზიარო, პოტენციალისის, უნებურობისა და მიჩნევის. ზმნა გვარს ვერ არჩევს. მიმღეობას შეიძლება ერთდროულად ჰქონდეს როგორც ბრუნვის, ისე პირის აფიქსები. პრევერბთა სისტემა რთულია. ზმნური სიტყვაწარმოების ერთ-ერთი სახეობაა ინკორპორაცია. გარდამავალი ზმნა ერგატიული კონსტრუქციისაა. ჰიპოტაქსი არ არის განვითარებული. დამოკიდებული წინადადების ფუნქციას ასრულებს ზმნის ინფინიტივური ფორმები.

ლექსიკაში შეიმჩნევა ძველად შეთვისებული სიტყვები ქართული, ოსური, თურქული და არაბული ენებიდან. ამჟამად სალიტერატურო ენის ლექსიკა გამდიდრებულია რუსულიდან შესული სიტყვებით. 1918 წელს შედგა ადიღეური ანბანი არაბული გრაფიკის საფუძველზე; 1927 წლიდან გავრცელდა ლათინური ანბანი; 1938 წლიდან დამწერლობა ეფუძნება კირილიცას.

## ანბანი
სალიტერატურო ენაში გამოიყენება შემდეგი ასოები.

## ლიტერატურა 
## რესურსები ინტერნეტში 
*  Ethnologue
*  Говорим по адыгейски

## სქოლიო
კატეგორია:ადიღეური ენა
განაპირა მცველი

thumb|ფლანგური მცველები
განაპირა მცველი იგივე FB, Side Back, **Full Back** არის პოზიცია ფეხბურთში. ისინი იცავენ თავის კარებს სხვა მცველებთან და მეკარესთან ერთად. უმეტესად ფლანგური მცველები არ გამოირჩევიან გოლის გატანით, მათი მიზანია შეაჩერონ მეტოქის ფეხბურთელები, რომელებიც უტევენ ფლანგებიდან და ხელი შეუშალონ მათ გოლის გატანაში. ფლანგური მცველები ხშირად უტევენ ფლანგებიდან და ასევე ახორციელებს დარტყმებს შორიდან. ფლანგური მცველების უმეტესობა საშუალო სიმაღლისაა ამიტომ ისინი სტანდარტების დროს უკან რჩებიან. მათ არ სჩვევიათ გოლების ხშირად გატანა.

კატეგორია:ფეხბურთი
კატეგორია:ფეხბურთის წესები
ნაერთი (მრავალმნიშვნელოვანი)

**ნაერთს** აქვს მრავალი მნიშვნელობა:
*ნაერთი (ქიმია) - ნივთიერებათა ნაერთი
*საწვავთა ნაერთი
*ჰელიუმ-ჟანგბადის ნაერთი
სხეული (მრავალმნიშვნელოვანი)

**სხეულს** აქვს მრავალი მნიშვნელობა მათ შორის:
*მათემატიკაში:
**სხეული (ალგებრა)
**სხეული (გეომეტრია)
**სხეული კომპლექსის

*ფიზიკური სხეული, სხეული (ფიზიკა)-მატერიალური ობიექტი
*ციური სხეული
*სხეული (პროგრამირება)
*მადნის სხეული (გეოლოგია)
*ბიოლოგიური სხეული
**ადამიანის სხეული
*სხეული - ადრე ცოცხალი ორგანიზმის ნაშთი
*სხეული - წიგნი, სტივენ კინგის რომანი
აფხაზურ-ადიღური ენები

thumb|400px|
მინი|აფხაზურ-ადიღური ენები კავკასიაში
მინი|აფხაზურ-ადიღური ენები თურქეთში
**აფხაზურ-ადიღური ენები**, ან **ჩრდილო-დასავლეთ კავკასიური ენები** — ჩრდილო-დასავლეთ კავკასიაში გავრცელებული ენათა ოჯახი. მოიცავს აფხაზურ, აბაზურ, ადიღეურ, ყაბარდოულ და უბიხურ ენებს.

## კლაციფიკაცია 
* აფხაზურ-ადიღური ენები
** აფხაზურ-აბაზური ენები
*** აფხაზური ენა (120 000)
*** აბაზური ენა (48 000)
** ადიღური (ანუ ჩერქეზული) ენები
*** ადიღეური ენა (500 000)
*** ყაბარდოული ენა (600 000)
** უბიხური ენა (მკვდარი)

## დამახასიათებელი ნიშნები 
ამ ენათა ერთ ჯგუფად გაერთიანება ეფუძნება მათთვის დამახასიათებელ საერთო ნიშნებს:
# ფონეტიკაში ხმოვანთა სისტემა მარტივია (2—3 ფონემა), თანხმოვანთა — რთული (80-მდე ფონემა);
# გრამატიკაში — სახელის სისტემა მარტივია, ზმნისა — შეუდარებლად რთული.

ზმნაში პრევერბები და სიტყვაწარმოების პრეფიქსები წარმოდგენილია დიდი რაიოდენობით. სახელისა და ზმნის ფუძეები უპირატესად ერთმარცვლიანია. მარტივი წინადადება ქმნის ინდეფინიტურ, ნომინატიურ და ერგატიულ კონსტრუქციებს. წინადადებაში სიტყვათა რიგს გრამატიკული მნიშვნელობა ენიჭება.

აფხაზურ-ადიღური ენების ლექსიკის ერთიანობა დაცულია უპირატესად ნაცვალსახელებში, რიცხვით სახელებსა და ზმნებში, ყველა ეს ენა აგლუტინაციურია პოლისინთეტიზმის ტენდენციითურთ. ამ საერთო ნიშნების გარდა, დასტურდება ზოგიერთი მოვლენა, რომლის მიხედვითაც ცალ-ცალკე ჯგუფდება აფხაზურ-აბაზური ენები (ნივთისა და ადამიანის გრამატიკული კლასების არსებობა, ბრუნვათა სისტემის უქონლობა) და ადიღური ენები (ადიღეური და ყაბარდოული; შედარებით განვითარებული ბრუნება, გრამატიკული კლასების გაქრობა). უბიხურ ენას გარდამავალი ადგილი უჭირავს ამ ორ ქვეჯგუფს შორის.

## გარე ნათესაობა 
აფხაზურ-ადიღური ენების სხვა ენათა ოჯახებთან ნათესაობა დადასტურებული არ არის, თუმცა ისტორიულად არსებობდა რამდენიმე ჰიპოთეზა, მათ შორის იბერიულ-კავკასიური ენებისა.

## ლიტერატურა 
## სქოლიო
გამტარი

**გამტარი** — ნივთიერებას ან სხეულს, რომელიც შეიცავს თავისუფალ (ან მაკროსკოპიული გადაადგილების საშუალების მქონე) მუხტს. მეტალის გამტარებში, როგორიცაა სპილენძი ან ალუმინი თავისუფალ მუხტს ელექტრონები წარმოადგენენ. დადებითად დამუხტული ნაწილაკები (მაგალითად იონები ასევე შეიძლება შეადგენდნენ თავისუფალ მუხტს).

ყველა გამტარში არის მუხტი, რომელიც მოძრაობას იწყებს, როდესაც გამტარის ბოლოებზე არის ელექტრული პოტენციალების სხვაობის მოდული მეტი ნოლზე. დამუხტული ნაწილაკების ამ მოწესრიგებულ მოძრაობას ელექტრული დენი ეწოდება (ერთეული ამპერი). გამტარების უმეტესობაში გამავალი დენი მოდებული ელექტრული პოტენციალის პროპორციულია (ომის კანონი).

ტიპური გამტარები მეტალები არიან. ელექტრული სადენების დასამზადებლად ძირითადად სპილენძი გამოიყენება. ვერცხლი საუკეთესო გამტარია, მაგრამ გაცილებით ძვირია. ოქრო გამოიყენება ზედაპირებს შორის მაღალი ხარისხის გამტარებლობის მისაღწევად. არსებობს აგრეთვე არამეტალი გამტარები, მაგალითად გრაფიტი და მარილების ხსნარები. როგორც წესი კარგი გამტარია ასევე პლაზმა. 

## იხილეთ აგრეთვე 
* ზეგამტარობა
* მუხტი

კატეგორია:ელექტროდინამიკა
კახიძე

საკუთარი სახელი **კახიძე** შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს:

* ამირან კახიძე — არქეოლოგი
* გურამ კახიძე — ფიზიკოსი
* ვახტანგ კახიძე — დირიჟორი, კომპოზიტორი
* მედეა კახიძე — პოეტი
* ნელი კახიძე — ჟურნალისტი, პოლიტიკოსი
* ნოდარ კახიძე — ეთნოლოგი, ისტორიკოსი
* ოთარ კახიძე — იურისტი, პოლიტიკოსი
* ჯანსუღ კახიძე — დირიჟორი, ლოტბარი, მომღერალი, კომპოზიტორი

კატეგორია:ქართული გვარები
კატეგორია:მრავალმნიშვნელოვანი გვერდები გვარის შემცველი სიებით
ანდიური ენა

**ანდიური ენა** (КъIваннаб мицIцIи) —  ნახურ-დღესტნური ენათა ოჯახის ხუნძურ-ანდიური ჯგუფის ანდიური ქვეჯგუფის ერთ-ერთი ენა.

გავრცელებულია დაღესტნის რესპუბლიკის აულებში: ანდი, ღუნხა, ღაღათლი, აშალი, რიკვანი, ჩანხო, ზილო, მუნიბი და ქვანხიდათლი.

ანდიურ ენაზე ლაპარაკობს 21 800 კაცი (2002). გაირჩევა თქმათა ორი ძირითადი ჯგუფი: ზემოანდიური ანუ საკუთრივ ანდიური (ანდის, ღუნხის ღაღათლის, აშალის, რიკვანის, ჩანხოს და ზილოს თქმები) და ქვემოანდიური ანუ მუნიბ-ქვანხიდათლური (მუნიბისა და ქვანხიდათლის თქმები).

## სატრანსკრიფიკაციო ნიშნები
ანდიური ენის ხმოვანთა სისტემა მარტივია. აქვს 5 ხმოვანი: ა, ე, ი, ო, უ (თქმებში დასტურდება მათი ნაზალიზებული ვარიანტებიც მეორეული წარმოშაობისა). დანარჩენ ხუნძურ-ანდიურ ენათა ა ხმოვანს ანდიურ ენაში ხშირად ო შეესატყვისება (მაგ., ხუნძური *ბაწ* „მგელი“, ანდიური *ბოწო*). თანხმოვნებში გამოიყოფა სონორები და ჩქამიერები. ჩქამიერი შეიძლება იყოს მჟღერი ან ყრუ, ხოლო უკანასკნელი — ფშვინვიერი ან აბრუპტივი. ყრუ თანხმოვანთა შორის არსებობს დაპირისპირება სიმაგრის მიხედვით: მაგარი (ძლიერი) / არამაგარრი (სუსტი). მოიპოვება მჟღერ ხშულთა და აფრიკატთა გემინირებული ვარიანტებიც. გარჩეულია ლატერალური თანხმოვნები.

სიტყვის თავში ერთზე მეტი თანხმოვანი შეუძლებელია. სიტყვის ბოლოში (სხვადასხვა თქმებში მეტ-ნაკლები ინტენსიურობით) მოქმედებს ღია მარცვლის კანონი. ამ კანონის შესაბამისად თანხმოვანზე დაბოლოებულ ნასესხებ სიტყვებს ბოლოში დაერთვის ი.

ანდიურ ენაში გარჩეულია გრამატიკული კლასები: ზემოანდიურ თქმებში — 4 კლასი (ვ, ჲ, ბ, რ), ქვემოანდიურ თქმებში — 3 კალსი (ვ, ჲ, ბ). ძირითადი ბრუნვებია სახელობითი, ერგატივი, ნათესაობითი, მიცემითი, აფექტივი. მდიდრად არის წარმოდგენილი ადგილობითი (წარმოშობით თანდებულიანი) ბრუნვები: 7 სერია, სამ-სამი ბრუნვით თითოეული. ზმნა მდიდარია დრო-კილოთა ფორმებით. უღვლილება კლასოვანია — ზმნა იცვლება გრამატიკული კლასების მიხედვით (გარდაუვალი ზმნა იცვლება სუბიექტის კლასის მიხედვით, გარდამავალი — ობიექტის კლასის მიხედვით). გვარი არ გაირჩევა. გარდაუვალი ზმნის სუბიექტი დაისმის სახელობით ბრუნვაში, გარდამავლისა — ერგატიულ ბრუნვაში; გარდამავალი ზმნის უახლოესი (პირდაპირი) ობიექტი სახელობით ბრუნვაშია. გარკვეული სემანტიკური ჯგუფის ზმნებთან სუბიექტი შეიძლება იყოს აგრეთვე აფექტივსა და ნათესაობითში. მსაზღვრელი წინ უსწრებს საზღვრულს და ეთანხმება მას გრამატიკულ კლასსა და რიცხვში (ბრუნვაში შეთანხმება არაა).

ანდიური ენა უმწერლობო ენაა. სამწერლობო ენად გამოყენებულია მონათესავე ხუნძური ენა.

## ლიტერატურა 
* ი. ცერცვაძე, *ანდიური ენა* (გრამატიკული ანალიზი ტექსტებით), თბილისი, 1965.

## რესურსები ინტერნეტში 
*  Ethnologue
* Wixman, Ronald. *The Peoples of the USSR: An Ethnographic Handbook*. (Armonk, New York: M. E. Sharpe, Inc, 1984) p.&nbsp;11
* Алексеев М. Е. Андийский язык // Языки мира. Кавказские языки. М., 1999.
* Этимология 1539 андийских слов в БД «StarLing database server» Sergei Starostin
* The Book of Luke in Andi Language.
* Glottolog.org Language Map

## სქოლიო 
კატეგორია:ანდიური ენა
ანდიელები

**ანდიელები** (საკუთარი სახელწოდება къӀваннал *ყვანალი*) — კავკასიური წარმომავლობის ხალხი. ცხოვრობენ დაღესტნის რესპუბლიკაში. მდინარე ანდის ყოისუს ხეობაში, ბოთლიხის რაიონში. რაოდენობა 21 808 (2002). ყოფითა და კულტურით ენათესავებიან ხუნძებს. ენა — ანდიური. მორწმუნეთა რელიგია — ისლამი (სუნიტური). მისდევენ მეცხვარეობასა და მიწათმოქმედებას. ამზადებენ საუკეთესო ნაბდებს. ეროვნულად ამჟამად ხუნძებს განეკუთვნებიან.

## სქოლიო 
## ლიტერატურა 
კატეგორია:კავკასიის ხალხები
კატეგორია:დაღესტანი
კატეგორია:ეთნიკური ჯგუფები
ყურულთაი

**ყურულთაი** (; ; ) — ისტორიულად ჩამოყალიბებული ტერმინი, რომელიც აღნიშნავს პოლიტიკურ და სამხედრო საბჭოს მონღოლ და თურქ ხანებთან.

თანამედროვე მნიშვნელობით თურქულ ენებში ნიშნავს პარლამენტს, შეკრებას, საბჭოს, კონგრესს, კონფერენციას, ასამბლეას, კონვენტს.

## იხილეთ აგრეთვე 
*დიდი ხურალი
*უიტენაგემოტი

## რესურსები ინტერნეტში 
* Qurultay of the Crimean Tatar people

კატეგორია:მონღოლეთის ისტორია
ტყეშელაშვილი

საკუთარი სახელი **ტყეშელაშვილი** შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს:

* გიორგი ტყეშელაშვილი — მეცნიერი ელექტროტექნიკისა და ავტომატიკის დარგში
* გურამ ბზვანელი (ტყეშელაშვილი) — კომპოზიტორი
* დავით ტყეშელაშვილი — პოლიტიკოსი
* ეკა ტყეშელაშვილი — პოლიტიკოსი
* ზაზა ტყეშელაშვილი — სპორტსმენი (თავისუფალი ჭიდაობა)
* თეიმურაზ ტყეშელაშვილი — ექიმი 
* კობა ტყეშელაშვილი — სპორტსმენი (თავისუფალი ჭიდაობა)
* ლევან ტყეშელაშვილი — ფეხბურთელი 
* მელორ ტყეშელაშვილი — პოლიტიკოსი
* მერაბ ტყეშელაშვილი — არქიტექტორი, პოლიტიკოსი
* ნიკოლოზ ტყეშელაშვილი — ეკონომისტი
* ნინო ტყეშელაშვილი — მწერალი, პედაგოგი
* ოთარ ტყეშელაშვილი — არქეოლოგი

კატეგორია:ქართული გვარები
კატეგორია:მრავალმნიშვნელოვანი გვერდები გვარის შემცველი სიებით
სუფთა ნივთიერება

**სუფთა ნივთიერება,** ანუ ინდივიდუალური ნივთიერება — ნივთიერება, რომელიც შედგება გარკვეული ტიპის ნაწილაკებისაგან (მაგალითად, ატომები, მოლეკულები) და ამიტომაც აქვთ სტაბილური ფიზიკური თვისებები. აღსანიშნავია, რომ აბსოლუტურად სუფთა ნივთიერება ბუნებაში არ არსებობს, ხოლო ხელოვნურად მისი მიღება პრაქტიკულად შეუძლებელია, თუმცა ახლა იყენებენ მეთოდებს როდესაც მინარევებს ამცირებს — 106 - 107 (მილიონი — ათი მილიონი) ძირითადი ნივთიერების ატომებზე მოდის რამდენიმე მინარევის ატომი. ქიმიკოსები ცდილობენ პრაქტიკაში იყენებენ ნივთიერებებს სადაც მინარევების მინიმალური რაოდენობაა, რადგან მინარევების უმნიშვნელო რაოდენობას შეუძლია შეცვალოს ნივთიერების თვისებები. სუფთა ნივთიერებებისგან უნდა განისხვავოს ნივთიერებათა ნაერთები.

კატეგორია:ქიმია
ანდიური ენები

**ანდიური ენები** — ახლომონათესავე ენები. შედის ნახურ-დაღესტნური ენების დაღესტნურ ენათა ჯგუფის ხუნძურ-ანდიურ ენებში. მოიცავს ანდიურ, ბოთლიხურ, ღოდობერიულ, ჭამალურ, ტინდიურ, ბაგვალურ, კარატულ, ახვახურ ენებს. თითოეულ მათგანზე დაახლოებით 3 000—6 000 კაცი ლაპარაკობს (საერთო რაოდენობა დაახლოებით 35 000 კაცი). გავრცელებულია რუსეთის ფედერაციის დაღესტნის რესპუბლიკის მთიანეთის დასავლეთ ნაწილში, ძირითადად მდინარე ანდის ყოისუს ხეობაში, ბოთლიხის, წუმადისა და ახვახის რაიონებში.

ანდიური ენებისათვის დამახასიათებელია თანხმოვანთა სიმდიდრე, გრამატიკული კლასების არსებობა. ბრუნვათა სიმრავლე. გარდამავალი ზმნა ერგატიულ კონსტრუქციას ქმნის. ნიშანდობლივია ძლიერი დიალექტური დიფერენციაცია. ანდიური ენები უმწერლობო ენებია. სამწერლობო ენად გამოყენებულია მონათესავე ხუნძური ენა.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ანდიური ენები
ჯეიმზ გათრი

**ჯეიმზ კ.ა. გათრი** (დ 1953 წლის 14 ნოემბერს) — ბრიტანელი პროდიუსერი და ხმის ინჟინერი, ცნობილი გახდა ჯგუფ პინკ ფლოიდის ალბომებსა და კონცერტებზე მუშაობით. თანამშრომლობს ამ ჯგუფთან 1978 წლიდან.

## რესურსები ინტერნეტში
*[ ჯეიმზ გათრი საიტზე All Media Guide]
*ჯეიმზ გათრი საიტზე discogs.com
*

კატეგორია:ინგლისელი პროდიუსერები
კატეგორია:დაბადებული 1953
კატეგორია:პინკ ფლოიდი
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
პიტირიმ სოროკინი

thumb|პიტირიმ სოროკინი
**პიტირიმ სოროკინი** (დ. 23 იანვარი, 1889, სოფ. ტურია, ვოლოგდის გუბერნია, რუსეთის იმპერია — გ. 11 იანვარი, 1968, უინჩესტერი, მასაჩუსეტსი, აშშ) — რუს-ამერიკელი სოციოლოგი. დაამთავრა პეტერბურგის უნივერსიტეტის იურიდიული ფაკულტეტი. 1922 წელს დატოვა რუსეთი და გამეგზავრა ჯერ ბერლინში, შემდეგ პრაღაში, 1923 წლიდან კი დამკვიდრდა აშშ-ში. 

1937-1941 წლებში გამოვიდა სოციოლოგიის ისტორიაში უპრეცედენტო მოცულობის ნაშრომი — პიტირიმ სოროკინის სოციოკულტურული დინამიკა ოთხ ტომად. ავტორმა მაშინვე ჩაიფიქრა და მოგვიანებით განახორციელა ოთხტომეულის შემოკლებული ვერსია, რომელიც მის ყველაზე პოპულარულ ნაშრომად იქცა, სათაურით, ჩვენი დროის კრიზისი. შინაარსობრივად იგი წარმოადგენს „სოციოკულტურული დინამიკის“ პირველ ორ ტომს.

## რესურსები ინტერნეტში
*პიტირიმ სოროკინის ინტეგრალური სოციოლოგია

კატეგორია:რუსი სოციოლოგები
კატეგორია:ამერიკელი სოციოლოგები
კატეგორია:დაბადებული 23 იანვარი
კატეგორია:დაბადებული 1889
კატეგორია:გარდაცვლილი  11 იანვარი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1968
კრასნაია-პოლიანა

**კრასნაია-პოლიანა** (, სიტყვა-სიტყვით „წითელი ველობი“; , ) — დაბა რუსეთში, კრასნოდარის მხარეში. მოქცეულია ქალაქ სოჭის მუნიციპალური წარმონაქმნის ადლერის რაიონში. გაშენებულია დასავლეთ კავკასიონის სამხრეთ კალთის ძირში, ზღვის დონიდან 600 მეტრ სიმაღლეზე. ამ ადგილს ტურისტული მნიშვნელობა აქვს, დაბის სიახლოვეს ჩამოედინება მდინარე მზიმთა, ხოლო აქედან 39 კილომეტრში მდებარეობს შავი ზღვა და ადლერის სანაპიროები. არის კლიმატურ-ბალნეოლოგიური კურორტი. ტერიტორიის ნაწილი მოქცეულის კავკასიის ნარკძალის შემადგენლობაში.

კლიმატი ნოტიო სუბტროპიკულია, თოვლიანი ზამთრით (იანვრის საშუალო ტემპერატურა 1 °C) და თბილი ზაფხულით (ივლისის საშუალო ტემპერატურა 22 °C). წელიწადში მოდის 1800 მმ ნალექი. კლიმატთან ერთად, კრასნაია-პოლიანის ბუნებრივი სამკურნალო ფაქტორია მინერალური წყალი, რომელიც შემადგენლობით ანალოგიურია „ბორჯომის“, „ესენტუკისა“ და „ნაზრანისა“.

არის რუსეთის ტურიზმისა და სამთო-სათხილამურო სპორტის ერთ-ერთი ცენტრი (საბაგირო გზები, მრავალი სათხილამურო ტრასა). 2007 წლიდან დაიწყო სპორტული ნაგებობების ინტენსიური მშენებლობები. 2014 წელს აქ გაიმართა სოჭის ზამთრის ოლიმპიური თამაშების რამდენიმე შეჯიბრება.

## ისტორია 
დაბის მიდამოებში აღმოჩენილია პრეისტორიული დოლმენები. ამ ტერიტორიაზე უძველესი დროიდან სახლობდნენ აფხაზური ტომები (ჯიქები). კრასნაია-პოლიანის ძველი სახელები იყო: ატკუაჯი, კბაადე/კბაადა და რომანოვსკი (რუსეთის მიერ დაპყრობის შემდეგ).

კრასნაია-პოლიანის ტერიტორიაზე მიდიოდა კავკასიის ომი, უკანასკნელი ბრძოლა 1864 წლის 2 ივნისს გაიმართა. ომში ჩრდილოკავკასიელები დამარცხდნენ, რასაც მოჰყვა ადგილობრივი მოსახლეობის გადასახლება ოსმალეთის იმპერიაში. ამ ადგილებში რუსეთის იმპერიამ რუსი მოსახლეობა ჩაასახლა.

ამ დასახლებულ პუნქტს დაბის სტატუსი მიენიჭა 1950 წელს. 1989 წლის აღწერით, აქ სახლობდა 3300 ადამიანი. 2002 წლის აღწერის მიხედვით, კრასნაია-პოლიანის მოსახლეობა შეადგენდა 3969 ადამიანს.

## დაძმობილებული ქალაქები 
*  ლეზ-უში, ზემო სავოია, საფრანგეთი

## იხილეთ აგრეთვე 
* სათხილამურო ტრასები კრასნაია პოლიანაში

## ლიტერატურა 
* 

## რესურსები ინტერნეტში 
*  კრასნაია პოლიანა
*  Красная Поляна
*  კრასნაია პოლიანას ფოტოები 
*  კრასნაია პოლიანა 

## სქოლიო 
კატეგორია:სოჭი
კატეგორია:რუსეთის დაბები
საქართველოს საავტომობილო მაგისტრალი ს12

[[ფაილი:Samtredia S 12.JPG|thumb|right|275px| [ს 12] სამტრედიაში]]
**საქართველოს საავტომობილო მაგისტრალი** - **[ს 12]** — საქართველოს ერთ–ერთი საერთაშორისო ავტომაგისტრალი, რომელიც იწყება სამტრედიაში და მიემართება სამხრეთ–დასავლეთით. ლანჩხუთის გავლის შემდეგ სუფსაში უერთდება საქართველოს საავტომობილო მაგისტრალ [[საქართველოს საავტომობილო მაგისტრალი ს2|[ს 2]ს]].

კატეგორია:საქართველოს გზები
ბრუნეის ადმინისტრაციული დაყოფა

მინი|ბრუნეის ადმინისტრაციული დაყოფის რუკა

ბრუნეის ტერიტორია იყოფა ოთხ ოლქად (*დეარეჰი*):

ოლქები აგრეთვე იყოფიან ოცდათვრამეტ მუკიმად ("პროვინცია").

## ინტერნეტ რესუსრსები 
* statoid site

## სქოლიო

კატეგორია:ბრუნეის ადმინისტრაციული დაყოფა
კავკასიის იმამატი

**ჩრდილო-კავკასიური იმამატი** (**შამილის იმამატი**) — ისლამური სახელმწიფო ჩეჩნეთისა და დაღესტნის ტერიტორიაზე  1828-1859 წლებში. ჩრდილო კავკასიური ომების შედეგად, შეუერთდა რუსეთის იმპერიას. ამ სახელმწიფოს უკანასკნელი იმამი იყო შამილი (1834-1859 წლებში).

## ისტორია 
1783 წელს კავკასიაში რუსეთის შემოსვლით ვითარება მკვეთრად შეიცვალა. ოსმალეთის იმპერია აქტიურ მოქმედებებზე გადავიდა, მის მოწოდებას „სარწმუნოების დაცვის ლოზუნგით“ ჩრდილო კავკასიელი მთიელები გამოეხმაურნენ და აქტიურ ქმედებებზე გადავიდნენ, განუდგნენ ქართლ-კახეთის სამეფოს და მასზე თავდასხმები გაახშირეს.
მინი|მარცხნივ|იმამ შამილი
შეიხ მანსურმა (1785—1791) რუსეთს საღვთო ომი გამოუცხადა. 1785 წელს ყაბარდოსა და ჩაჩნეთში რუსეთის ცარიზმის კოლონიზატორული პოლიტიკის წინააღმდეგ დაიწყო სახალხო მოძრაობა, რომელიც მეზობელ ოლქებშიც გავრცელდა და მასშტაბური ხასიათი მიიღო. დაღესტნის ფეოდალების ნაწილმა მანსურს მხარის არ დაუჭირეს და რუსეთის ქვეშევრდომობა მიიღეს. ამან გააადვილა მანსურის დამარცხება ჩაჩნეთსა და ყაბარდოში. 

ჩრდილოეთ კავკასიაში ანტიკოლონიური ბრძოლა გაიშალა. 20-იანი წლებისათვის განსაკუთრებით გაძლიერდა რელიგიური მიმდინარეობა — მიურიდიზმი. მისი მოთხოვნა იყო თეოკრატიული ბელადის — იმამისადმი სრული მორჩილება და „ურჯულოთა“ წინააღმდეგ ბრძოლა. ამ მიზნით ჩაჩნეთსა და დაღესტანში შეიქმნა თეოკრატიული სახელმწიფო — **იმამატი**. პირველი იმამი ყაზი-მუჰამადი იყო. იმამი შეეცადა დაემორჩილებინა მთელი ჩრდილოეთ კავკასია, თუმცა ამაზე უარი განაცხადა ავარიის სახანომ და ტარკის შამხალმა. ურთიერთდაპირისპირება გაღრმავდა. იმამმა შეძლო ტარკის დამარცხება, თუმცა ავარიის ქალაქის, ხუნძახის, ალყა უშედეგოდ დასრულდა. 

რუსეთის იმპერიამ გაზარდა თავისი ჯარების რაოდენობა კავკასიაში, 1832 წლის 17 ოქტომბერს რუსეთის ჯარის მიერ გიმრის აღების დროს ყაზი-მუჰამადი დაიღუპა. მეორე იმამი გახდა ჰამზათ-ბეგი, მან შეძლო ავარიის სახანოს დამორჩილება, თუმცა მცირე ხნის შემდეგ ის შეთქმულებმა მოკლეს.

ჰამზათ ბეგის შემდეგ კავკასიის იმამატის იმამი გახდა შამილი, რომელმაც განაგრძო ანტი-რუსული პოლიტიკა. 1834 წლის 18 ოქტომბერს რუსეთის ჯარმა იერიშით აიღო ძველი და ახალი ჰოცატლი. 1856 წელს, მთავარსარდალმა ალექსანდრე ბარიატინსკიმ ახალი ძალით შეუტია იმამატს. შამილმა წინადადება რუსეთის მიერ დაპყრობილ საქართველოს რუსეთის იმპერიის წინააღმდეგ ბრძოლა შესთავაზა, მაგრამ საქართველოში ამ იმპერიის წინააღმდეგ ბრძოლის არავითარი შანსი არ არსებობდა, რადგან ქვეყანას რუსები აკონტროლებდნენ.1859 წელს თითქმის მთელი ჩაჩნეთი და მთიანი დაღესტანი რუსთა ჯარებმა დაიკავეს. იმავე წლის გაზაფხულზე შამილის ჯარს ალყა შემოარტყეს აულ ვედენში. მცირე რაზმით იგი დაღესტნის აულ ღუნიბში გამაგრდა, მაგრამ 1859 წლის 26 თებერვალს რუსთა ჯარს დანებდა. შამილი თავისი ოჯახით კალუგაში გადაასახლეს.

## იხილეთ აგრეთვე 
* კავკასიის იმამები
* რუსეთის ტერიტორიული ექსპანსია

## რესურსები  ინტერნეტში 
* Вершина: Имамат Шамиля 
* Правда об имаме Шамиле 
* Наградные знаки армии Шамиля 

კატეგორია:კავკასიის ისტორია
კატეგორია:ჩეჩნეთის ისტორია
კატეგორია:დაღესტნის ისტორია
კატეგორია:ისტორიული სახელმწიფოები
კატეგორია:ევროპის ყოფილი ისლამური ქვეყნები
ახვახელები

**ახვახელები** (საკუთარი სახელწოდება *აშვადო*) — ხუნძების მცირერიცხოვანი ეთნოგრაფიული ჯგუფი. ცხოვრობენ დაღესტნის რესპუბლიკაში, ახვახის, სოვეტსკოესა და სხვა რაიონებში. ენა — ახვახური, სალიტერატურო ენა — ხუნძური.

რუსეთის ფედერაციაში 6376 კაცი (2002), მათ შორის დაღესტნის რესპუბლიკაში 6362 (2002). დაახლოებით 2600 ახვახელი ცხოვრობს აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე.

ანთროპოლოგიურად, ყოფითა და კულტურით ხუნძებს ენათესავებიან. ძირითადი საქმიანობა ძველთაგანვე — მეცხვარეობა. ახვახელები (ქალები) ნახშირში აზელილი ცვილისა და ბეწვისაგან ამზადებდნენ დაღესტანში ცნობილ ცვილის კოკებს.

## სქოლიო
## ლიტერატურა
კატეგორია:კავკასიის ხალხები
კატეგორია:დაღესტანი
კატეგორია:ეთნიკური ჯგუფები