რიგის მთა

მინი|მარჯვნივ|ტბა რიგის მთის ქვეშ
**რიგის მთა** — ალპების მთის მასივი, რომელიც მდებარეობს ცენტრალურ შვეიცარიაში. მთელი მასივი თითქმის მთლიანად გარშემორტყმულია სამი სხვადასხვა წყალსატევის წყლით: ლუცერნის ტბა, ცუგის ტბა და ლაუერცის ტბა. ქედი მდებარეობს შვეიცარიის ალპებში და განაწილებულია შვიცისა და ლუცერნის კანტონებს შორის. თუმცა მთავარი მწვერვალი, სახელად რიგი კულმი, 1 797 მეტრი ზღვის დონიდან, მდებარეობს შვიცის კანტონში. რიგის მთას მთების დედოფალსაც უწოდებენ.
რიგი კულმსა და სხვა ადგილებს, როგორიცაა რიგი კალტბადის კურორტი, ემსახურება ევროპის უძველესი მთის რკინიგზები. კურორტი გთავაზობთ მრავალ აქტივობას, მაგალითად, როგორიცაა თხილამურით სრიალი ზამთარში ან  ლაშქრობა ზაფხულში.

## ტრანსპორტი
მინი|მარჯვნივ|რიგის მთა ზამთარში
არსებობს რამდენიმე საზოგადოებრივი ტრანსპორტის შესაძლებლობა,რათა ავიდეთ რიგის მთაზე :
*კბილოვანი რკინიგზით ართ-გოლდაუდან და ვიცნაუდან, რომელსაც ექსპლუატაციას უწევს Rigi Bahnen. ვიცნაუ-რიგი-ბანი დაიწყო ექსპლუატაცია 1871 წლის 21 მაისს და იყო პირველი მთის რკინიგზა ევროპაში. 1875 წლის 4 ივნისს დასრულდა ართ-რიგი-ბანი, რაც საშუალებას იძლეოდა მთის მეორე მხრიდან მისასვლელად.
frameless|მარჯვნივ|სადგური რიგის მთაზე
ისინი ელექტრიფიცირებულ იქნენ 1937 და 1907 წლებში შესაბამისად, ართ-რიგი-ბანი გახდა პირველი ელექტრიფიცირებული სტანდარტული განზომილების კბილოვანი რკინიგზა მსოფლიოში. ორივე ხაზი მიდის მწვერვალამდე, რიგი კულმმდე.
*საბაგირო ლიფტით ვეგისიდან რიგი-კალტბადამდე.
*საბაგირო ლიფტით კრებელის სადგურიდან ართ-რიგი-ბანის ხაზზე რიგი-შაიდეგამდე.

## დასვენება
რიგის მთა გთავაზობთ დასვენებისა და სპორტის არეალს დაახლოებით 90 კვადრატული კილომეტრის (35 კვ. მილი) ფართობზე, რომელიც გთავაზობთ კარგად მოწყობილი სალაშქრო ბილიკების ან მთის ლაშქრობების მრავალფეროვნებას, სადაც სტუმრებს შეუძლიათ ჰქონდეთ პანორამული ხედი 150 კმ-ზე (93 მილი) სხვადასხვა მონიშნული წერტილებიდან. ასევე არსებობს მრავალი საჯარო საბარბექუე სადგური, რომლებიც მდებარეობს სალაშქრო ბილიკების მახლობლად.
რიგი ასევე დანიშნულების ადგილია ზამთრის სპორტებითა და ზამთრის სხვა დასვენების აქტივობებით დაკავებული ადამიანებისთვის.

## რიგის მთა კულტურაში
მინი|მარცხნივ|ლურჯი რიგის მთა მხატვრობაში
რიგი გამოსახული იყო ხელოვნების მრავალ ნამუშევარში, მათ შორის ნახატებსა და ლიტერატურულ პუბლიკაციებში. ალბათ რიგის ყველაზე ცნობილი ნახატები იყო ჯ. მ. ვ. ტერნერის სერია, მათ შორის "ლურჯი რიგი, გამთენია", რომელთაგან რამდენიმე არის ლონდონის Tate Britain-ის სამხატვრო გალერეის კოლექციაში.
მარკ ტვენმა ასევე ესტუმრა რიგის 1870-იანი წლების ბოლოს ცენტრალურ ევროპაში თავისი ტურის დროს და დაწერა თავისი მოგზაურობების შესახებ თავის წიგნის "A Tramp Abroad"-ის 28-ე თავში.
არსებობს კატსკილის კურორტი სახელად რიგი კულმი აბრაჰამ კაჰანის რომანში "The Rise of David Levinsky" (1917).
რიგი, ქვედაბოლოს გზა უელინგტონი, ახალი ზელანდია, დასახელებულია მთის მიხედვით და მრავალი წლის განმავლობაში გამოიყენებოდა როგორც მთავარი გზა ეტლის მძღოლებისთვის.
1868 წლის 9 ივლისს, შვეიცარიაში სამკვირიანი ტურის დროს, ჯერარდ მენლი ჰოპკინსმა აიწია რიგი-კულმზე, რიგის მასივის უმაღლეს მწვერვალზე: "ლუცერნიდან ორთქლმავლით კიუსნახტამდე, იქიდან ფეხით იმენზესთან გადასვლა, იქიდან ორთქლმავლით ცუგის ტბაზე ართამდე, საიდანაც რიგიზე ასვლა".

## ისტორია
### ადრეული ისტორია
მინი|მარჯვნივ|1479 წელი
რიგის მთა პირველად აღინიშნა ოფიციალურ დოკუმენტში ძველი შვიცის რაიონიდან 1353 წელს, როგორც "Grat Riggen". შუა საუკუნეების განმავლობაში, მთამ დაიწყო რელიგიური მომლოცველების მოზიდვა სამლოცველოების დაარსების შემდეგ. პირველი სამლოცველო და მონასტერი აშენდა რიგი კალტბადში 1585 წელს, რამდენიმე მოღვაწე იღებდა საცხოვრებელს ზაფხულის თვეებში.
მომლოცველთა ტურიზმი სერიოზულად დაიწყო 1689 წელს "მარია ცუმ შნეს" სალოცავი სამლოცველოს ინაუგურაციით რიგი კლიოსტერლიში, რომელიც იზიდავდა დაახლოებით 15,000 მომლოცველს წელიწადში. 1730 წლისთვის მომლოცველთა რიცხვი გაიზარდა დაახლოებით 25,000-მდე წელიწადში.

## ტურიზმის განვითარება
მინი|მარჯვნივ|ერთ ერთი სასტუმრო რიგის მთაზე
ტრანსფორმაცია რელიგიური სალოცავი ადგილიდან სეკულარულ ტურისტულ დანიშნულებამდე დაიწყო XVIII საუკუნეში. 1775 წელს იოჰან ვოლფგანგ ფონ გიოტემ ესტუმრა რიგის მთას თავის პირველ მოგზაურობაზე შვეიცარიაში, რაც აღნიშნა თავის დღიურში "მსოფლიოს ბრწყინვალება გარშემო". რომანტიკულმა მოძრაობამ კიდევ უფრო გაამჟღავნა მთის ტურიზმი მას შემდეგ, რაც ალბრეხტ ჰალერმა გამოაქვეყნა თავისი ლექსი "ალპები" 1792 წელს.
პირველი სასტუმრო ღამის განმავლობაში დარჩენისთვის გაიხსნა რიგი კალტბადში 1756 წელს, რასაც მოჰყვა პირველი სასტუმრო რიგი კულმში 1816 წელს.

ადრეული ველნეს ტურიზმი ასევე გამოჩნდა ამ დროს, კალტბადის ბუნებრივმა წყარომ მოიპოვა რეპუტაცია განმკურნებელი თვისებებით 1540 წლიდან. 1600 წლისთვის, 100-ზე მეტი ადამიანი წელიწადში აკეთებდა ტრეკს წყაროს წყალში დასაბანად.
1818 წლისთვის, ინგლისურმა სამოგზაურო სააგენტოებმა შესთავაზეს გიდებიანი ტურები შვეიცარიაში, რომელიც მოიცავდა რიგის მთას როგორც ოპციას "უფრო თავგადასავალი და მდიდარი ტურისტებისთვის". მთის ხელმისაწვდომობა მნიშვნელოვნად გაუმჯობესდა 1832 წელს, როდესაც ვეგისი ხელმისაწვდომი გახდა ნავით ლუცერნიდან, რომელიც ემსახურებოდა როგორც გამცვლელი სადგური რიგის ვიზიტორებისთვის.

## „მთების დედოფლი“ ეპოქა
რიგის მთა გახდა ევროპის მთავარი მთის დანიშნულება XIX საუკუნის განმავლობაში. 1840 წლისთვის, იგი იზიდავდა დაახლოებით 40,000 ვიზიტორს ყოველ ზაფხულს. ვიცნაუ-რიგის სარკინიგზო ხაზის მშენებლობამ 1871 წელს, ევროპის პირველმა მთის რკინიგზამ, გაზარდა ვიზიტორთა რაოდენობა 70,000-80,000-მდე წელიწადში.
გრანდიოზული სასტუმროები აშენდა მთაზე, მათ შორის ობიექტები კულმში, შტაფელში, კლიოსტერლიში, რიგი-ფირსტში, შაიდეგსა და კალტბადში, რომლებიც უზრუნველყოფდნენ დაახლოებით 2,000 სასტუმრო საწოლს სულ.

გამორჩეულ დაწესებულებებს მიეკუთვნებოდა მოდური გრანდ ჰოტელ შრაიბერი რიგი კულმზე (გაიხსნა 1875) 300 სტუმრისთვის განთავსების შესაძლებლობით და მაღალი კლასის რიგი კალტბადის სასტუმრო (გაიხსნა 1868) 240 საწოლით და სხვადასხვა სოციალური ოთახებით
მთამ მოიზიდა გამორჩეული ვიზიტორები, მათ შორის დედოფალი ვიქტორია ინგლისიდან, რომელიც ცხენით ედრო კიუსნახტიდან რიგი კენცელიმდე 1868 წელს და დაწერა "ჩვენ გართობილები ვართ!" თავის დღიურში. 1879 წელს ამერიკელმა მწერალმა მარკ ტვენმა ესტუმრა და დაწერა თავისი იუმორისტული სამოგზაურო ჟურნალი "მოგზაურობა რიგის მთაზე".
### რიგიკრანკჰაიტის სკანდალი
მსხვილი საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის კრიზისი გამოჩნდა XX საუკუნის დასაწყისში, ცნობილი როგორც "რიგიკრანკჰაიტი" (რიგის ავადმყოფობა). დაახლოებით 1900 წლისთვის ვიზიტორები ხშირად იტანჯებოდნენ მძიმე დიარეით და ღებინებით, სასტუმროების მფლობელები თავდაპირველად მიაწერდნენ დაავადებას მთის ჰაერს ან გადაჭარბებულ მოხმარებას. პრობლემა გახდა სერიოზული 1909 წელს, როდესაც მთელი სკოლის კლასები დაავადდნენ, ციურიხის ქალაქის ექიმმა დააფიქსირა 287 შემთხვევა.

ხელისუფლებამ ციურიხსა და ვინტერთურში აკრძალეს სკოლის მოგზაურობები რიგიზე, და ციურიხის ჯანდაცვის დეპარტამენტმა მოითხოვა წერილობითი ღონისძიებები შვიცის კანტონალური საბჭოსგან მომავალი ინციდენტების თავიდან ასაცილებლად. გამოძიებამ რაიონის ექიმის კარლ რეალის მიერ გამოავლინა, რომ დაბინძურებული სასმელი წყალი, არა მთის ჰაერი, იყო მიზეზი. წყლის მიწოდების სისტემები აღმოჩნდა "სკანდალურ" მდგომარეობაში, კოლი ბაქტერიები განმეორებით გამოვლინდა
კულმისა და შტაფელის სასტუმროებს ჰქონდათ განსაკუთრებით პრობლემური წყლის სისტემები, რომლებიც აერთიანებდნენ სასმელი წყლის წყაროებს უმაღლესი სიმაღლეების საკანალიზაციო წყალთან, რამაც შექმნა დაბინძურების ციკლი.

1914 წელს, გეოლოგიის პროფესორმა ალბერტ ჰაიმმა საჯაროდ გააფრთხილა ციურიხის მაცხოვრებლები: "თუ რიგიზე მიდიხართ, არ დალიოთ ერთი წვეთი წყალიც!". ეს გამოიწვია გახმაურებული ცილისწამებისთვის სარჩელი სასტუმროს მფლობელის იოსებ ფასბინდის მიერ ჰაიმის წინააღმდეგ, თუმცა ციურიხის რაიონულმა სასამართლომ საბოლოოდ უარყო ფასბინდის პრეტენზია 1917 წელს, წყლის წყარო "ძალიან საეჭვოდ" მიიჩნია.

### XX საუკუნის დაცემა და აღდგენა
პირველი მსოფლიო ომის დაწყებამ 1914 წელს მოანიშნა რიგის ოქროს ხანის დასასრული, რადგან საერთაშორისო ტურისტები თითქმის ერთ ღამეში გაქრნენ. მრავალმა გრანდიოზულმა სასტუმრომ ვერ გადარჩა ომი და ან დაანგრიეს ან დაწვეს. ბოლო ცნობილი ტიფის შემთხვევა მთაზე მოხდა 1932 წელს კალტბადში, რამაც გამოიწვია კიდევ უფრო გაუმჯობესება წყლის მიწოდების სისტემაში.
მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ, რიგის მთა გადავიდა "დასვენების ელიტის სამკვიდროდან ერთდღიანი მოგზაურობის დანიშნულებაზე მასობრივი ტურიზმისთვის". მთის ინფრასტრუქტურა მოდერნიზებული იქნა ახალი ტრანსპორტის სისტემებით, მათ შორის ვეგისი-რიგი კალტბადის საჰაერო საბაგირო (გაიხსნა 1968) და სხვადასხვა სარკინიგზო კომპანიების ინტეგრაცია RIGI BAHNEN AG-ში 1992 წელს
### თანამედროვე განვითარება
თანამედროვე განვითარებებს მიეკუთვნება მინერალური აბანოსა და სპას გახსნა, რომელიც დიზაინი მოუმზადა არქიტექტორმა მარიო ბოტამ 2012 წელს. 2016 წელს რიგის მთის რკინიგზებმა მიაღწიეს სარეკორდო მგზავრთა რიცხვს 305,000-ზე მეტი მგზავრით ერთ კვარტალში, რამაც მოანიშნა საუკეთესო შედეგები მის 145-წლიან ისტორიაში.

## რესურსები ინტერნეტში
* Rigi on SummitPost
* Various maps from rigi.ch 
* Rigi&nbsp;Kulm
## სქოლიო
კატეგორია:შვეიცარიის მთები
კატეგორია:შვეიცარიის კანტონები
კატეგორია:შვეიცარიის კურორტები
კატეგორია:ევროპის მთები