open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
კონდოლის ნათლისმცემლის მეორე ეკლესია

**კონდოლის ნათლისმცემლის მეორე ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სოფელ კონდოლის ჩრდილოეთ განაპირას, სწორ ადგილზე, პატარა კორომში. 

ეკლესია დარბაზულია. სამხრეთიდან, ფასადის აღმოსავლეთ ნაწილზე, მიდგმული აქვს, ძირითად კორპუსთან შერწყმული, გეგმით სწორკუთხა, ეკლესიაზე ორჯერ უფრო მოკლე და დაბალი სადგომი, რომელიც ეკლესიას კარით უკავშირდება.

ეკლესია ძლიერაა დაზიანებული. ამჟამად მისგან შემორჩენილია სამხრეთ ნახევარი, სამხრეთ კედელი, დასავლეთ კედელი და მინაშენი. დანარჩენი კედლები დანგრეულია იმდენად, რომ ეკლესიის გეგმის დადგენა, გათხრა-გასუფთავების გარეშე შეუძლებელია.

შენობის შემორჩენილ კედლებში შესამჩნევად გამოიყოფა სხვადასხვა პერიოდის, ორი, სამშენებლო ფენა. ორივე რიყის ქვითაა ნაშენი. თომცა, ისინი ერთმანეთისაგან, საშენი მასალის გარდა, წყობის ხასიათითა და დუღაბის ფერითაც განსხვავდება. ქრონოლოგიური თანმიმდევრობის მიხედვით შეიძლება ითქვას, რომ ადრე აქ მდგარი ეკლესიის შემორჩენილი ნაშთები, გოდვიანებით განახლებული ეკლესიის კორპუსში ჩაურთავთ.

თავდაპირველი ნაგებობის კედლები რიყის, მოზრდილი ქვითა და კირის დუღაბითაა ნაგები. განახლებული ნაწილები შედარებით უფრო წვრილი, რიყის ქვისაა, რომელშიც, ალაგ-ალაგ, ნატეხი ქვა და აგურის ნამტვრევებიცაა ჩართული. გარდა ამისა, გამოყენებულია აგურიც, რომლითაც შესასვლელი და ერთ-ერთი შემორჩენილი სარკმელია გამოყვანილი. 

აფსიდა ღრმაა, ოდნავ ნალისებრი ფორმის. აფსიდის ცენტრში მაღალი, გარეთკენ მკვეთრად შევიწროებული სარკმელია გაჭრილი, თარაზული გადახურვით და დაქანებული რაფით. ერთი, ოღონდ ოდნავ უფრო დაბალი სარკმელი დასავლეთ კედელშიცაა. იგი ორივე მხრიდან შეისრულთაღოვანია.

ეკლესიის სამხრეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში, აფსიდის მხართან ახლოს, ვიწრო, შეისრულთაღოვანი კარია, რომელიც სამხრეთიდან მიდგმულ სადგომში გადადის. კარის წირთლები რიყის ქვისაა, თაღი კი აგურის. თაღის ირგვლივ, ძველი, ნალისებრი თაღის კვალი შეიმჩნევა, რომლის მიხედვითაც პირვანდელი შესასვლელი ამჟამინდელ შესასვლელზე განიერი ყოფილა.  თაღის წყობის ნაწილი სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნახევარშიც შეიმჩნევა. სავარაუდოდ, იგი ადრე ამ ადგილას მოწყობილ კარს ეკუთვნოდა. სამხრეთ კედლის შუა ნაწილში, მიწიდან ორიოდე მეტრის სიმაღლეზე. ეკლესიის შემორჩენილი კედლები გარედან სადაა, მოკლებულია ყოველგვარ სამკაულს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ტოღნიანის წმინდა გიორგის ეკლესია

**ტოღნიანის წმინდა გიორგის ეკლესია** —  არქიტექტურული ძეგლი სოფელ წინანდლის ჩრდილოეთით, ხუთიოდე კილომეტრზე, ძველ სასაფლაოზე. სავარაუდოდ, თარიღდება XVIII-XIX საუკუნეების მიჯნით.

ეკლესია დარბაზულია (10,3 x 7,2 მ), ნახევარწრიული აფსიდით აღმოსავლეთით. ნაგებია რიყის ქვით და კვადრატული აგურით. აქვს ორი, ნახევარწრიულთაღოვანი შესასვლელი: დასავლეთიდან და სამხრეთიდან. განათებულია ოთხი, თაღოვანი სარკმლით, რომელთაგან ერთი აფსიდშია, თითო-თითო კი დანარჩენი კედლებში. საკურთხეველი ეკლესიის იატაკის მიმართ შემაღლებულია ორი საფეხურით და ორსაფეხურიანივე ამბიონი აქვს მოწყობილი. შიგნით ეკლესია გადახურულია ცილინდრული კამარით, რომელიც ეყრდნობა პილასტრების სამ წყვილზე გადაყვანილ, საბჯენ თაღებს. იატაკზე დაგებულია კვადრატული აგური.

ფასადები შელესილი და შეთეთრებულია. აღმოსავლეთ ფასადის მთელ სიგანეზე საფეხურით შეღრმავებული არეა, რომელსაც აგვირგვინებს თანაბარი სიგანის, ბოლოებით ერთმანეთზე გადაბმული, სამი თაღი. მათ შორის შუა, რომელიც ფასადის ღერძზეა, გვერდითებზე ბევრად უფრო მაღალია და თითქმის ფრონტონის წვერომდეა ასული. თაღის არეში, საკურთხევლის სარკმლის ასწვრივ. აგურის წყობის შეღრმავებით, გამოსახულია მაღალ, საფეხუროვან პოსტამენტზე დაყრდნობილი, წითლად შეღებილი ჯვარი, რომლის თავზე, პატარა, კვადრატული ხვრელია (როგორც ჩანს, კონქისზედა სივრცის ვენტილაციისთვის). თითო, ოღონდ სამკუთხა ხვრელი, შუა თაღის გვერდებზეცაა - ფრონტონის ფუძის დონეე ოდნავ ზემოთ.

გრძივი ფასადები დანაწევრებულია მარტივ პილასტრებზე დაყრდნობილი, სამ-სამი, დეკორატიული თაღით. ჩრდილოეთ ფასადზე თაღბი თანაბარი სიგრძისაა. სამხრეთ ფასადზე კი ორი - (აღმოსავლეთიდან პირველი და მეორე) ერთმანეთის ტოლია, მესამე კი მათზე ოდნავ უფრო განიერია. ამ უკანასკნელში შესასვლელია მოთავსებული. ყველა თაღი ნახევარწრიულია, ნაწყობია აგურით. აგურისაა ლავგარდანიც.

ეკლესიის სახურავის კეხის დასავლეთ კიდეში დადგმულია ვიწრო ხუთწახნაგოვანი სამრეკლო - ხუთ, მრგვალ სვეტზე დაყრდნობილი, ნახევარწრიული თაღებით გახსნილი ფანჩატური, რომლის სწორკუთხა საფუძვლის აღმოსავლეთ ნახევარი დასავლეთ კედელზეა დაყრდნობილი. დასავლეთ ნახევარი კი ეკლესიის დასავლეთ ფასადის შუაში გამოყვანილ შვერილზე, რომელიც ორი, მძლავრი პილასტრითა და მათზე გადაყვანილი თაღითაა შექმნილი. თვით შვერილი სიმაღლეში ორ, თაღოვან ნაწილად იყოფა, მათ შორის ქვედაში ეკლესიის შესასვლელია მოთავსებული, ზედაში კი - სარკმელი. სარმრეკლო შიგნიდან გუმბათოვანი კამარით, ხოლო გარედან აგურის, პირამიდული სახურავითაა გადახურული. 

2010 წელს, საქართველოს ისტორიულ ძეგლთა დაცვის და გადარჩენის ფონდის დაფინანსებით ძეგლს ჩაუტარდა სარეაბილიტაციო სამუშაოები (რეაბილიტაციის პროექტის ავტორი ნ. ყანჩელი): კედლები, შიგნიდან და გარედან, გაიწმინდა გვიანდელი ნალესობის შემორჩენილი ნაშთებისგან, აღდგა კედლების მონგრეული ნაწილები და ლავგარდანი. ეკლესია გადაიხურა ღარისებრი კრამიტით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XVIII საუკუნის ეკლესიები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ბ. ჩოლოყაშვილის 53)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. დგას ბიძინა ჩოლოყაშვილის ქუჩაზე (№ 53), აგებული XIX საუკუნეში.

სახლი ორსართულიანია და ქუჩის მხარეს განივი ფასადით გამოდის. ნაგებიაა აგურით. პირველი სართული სავაჭრო რიგია, რომლის ორთაღოვან ნიშაში სარკმლის ორ- ორი ღიობია დატანებული. მეორე სართულზე სახლს მხოლოდ ცალ მხარეს ჰქონდა შემორჩენილი ძველი ჭეირული აივანი რომელსაც მდიდრული, ოსტატურად დამუშავებული დეკორი აქვს. აივანზე მაღალი, შეისრული სარკმელების რიგი გამოდის. მოპირდაპირე მხარეს აივანს პირვანდელი სახე დაკარგული ჰქონდა. ამ ნაწილში შეცვლილი იყო სახლის კრამიტის გადახურვა. ეზოს მხარეს სახლს მეორე სართულზე ასასვლელი, ორი დამხმარე კიბე აქვს. გვერდით ფასადზე მეორდება შეისრული სარკმელების მოტივი. I სართულზე თაღოვანი ნიშაცაა. 

2011-2012 წლებში სახლს ჩაუტარდა სარეაბილიტაციო სამუშაოები, გამოიცვალა აივნები, განახლდა კედლის ნალესობა, გამოიკვეთა სავაჭრო რიგის ღიობების სისტემა.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ორმოცნის საყდარი

**ორმოცნის საყდარი** — არქიტექტურული ძეგლი. მდებარეობს ართანაში, „მამუკაანთ“ უბანში, ყოფილ სასაფლაოზე (ეკლესიის ირგვლივ შემორჩენილია საფლავის რამდენიმე ქვა.) თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

## აღწერა 
ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია სხვადასხვა ზომისა და ფორმის, ნატეხი ქვით. წყობა ირეგულარულია. გარეთა კედლების წყობაში, გაცილებით მოზრრდილი ქვებია გამოყენებული. ქვები შემთხვევითი ფორმისაა, ისინი ქაოსურადაა განლაგებული, რის გამოც მათ შორის მოზრდილი არეებია შექმნილი, რომლებიც შევსებულია წვრილი, ნატეხი ქვებით და შებათქაშებულია. შიგნიდან სარკმლების თაღოვანი გადახურვა და კამარა კვადრატული (22 x 22 x3.5) აგურისაა. კელდებზე შემორჩენილია გვიანდელი რემონტის კვალი. ამ დროს უნდა განახლებულიყო ლავგარდანიც. გვიანდელი ლავგარდანი მოქცეულია თავდაპირველის ზემოთ. შეცვლილია სახურავის ფერდების დახრილობაც.  ერთადერთი შესასვლელი დასავლეთითაა.კ არი გადახურულია ქვიშაქვის ზღუდრით და ორივე მხრიდან თაღოვანი თავი აქვს. 

### დარბაზი 
ეკლესიის დარბაზი (ფართობი დაახლოებით 13 კვადრატული მეტრი) შემაღლებული პროპორციებისაა. აღმოსავლეთით მას ერთვის ღრმა, ოდნავ გაბრტყელებული ნახევარწრის ფორმის აფსიდი, რომლის ღერძზე გაჭრილია გარეთკენ მკვეთრად შევიწროებული, ნახევარწრიული თაღით დასრულებული სარკმელი. თითო მსგავსი სარკმელია გაჭრილი სამხრეთ და დასავლეთ კედლებშიც. აფსიდში, სარკმლის ორივე მხარეს, თითო მცირე, სწორკუთხა ნიშაა. სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, მიდგმულია კუუბური ფორმის ტრაპეზი. მოგვიანებით, ტრაპეზის მსგავსი სტრუქტურა ჩრდილოეთ ნიშის ქვემოთაც მიუდგამთ. სავარაუდოდ მას სამკვეთლოდ იყენებდნენ. აფსიდი გადახურულია წესიერი ფორმის კონქით, დარბაზი - ნახევარწრიული კამარით.

### ფასადი 
ფასადები სადაა. დასსავლეთ ფასადზე, შესასვლელის ზემოთ, საფეხურით შეღრმავებული, სწორკუთხა არეა (სიგრძე - 90 სანტიმეტრი, სიმაღლე - 70 სანტიმეტრი), რომელშიც, როგორც ჩანს, წარწერიანი ქვა იყო ჩასმული. ფასადები დასრულებულია ექვსსაფეხურიანი ლავგარდნით (შედგება კუთხით შვერილი და ჩვეულებრივად დაწყობილი აგურის რიგების მონაცვლეობით), შენობა გადახურული იყო კრამიტით.

## რემონტი 
2006-2007 წლებში სოფლის მაცხოვრებლებმა ეკლესია გაარემონტეს; შიგნიდან შელესეს, აღადგინეს ლავგარდნის ნაწილები და შენობა ღარისებრი კრამიტით გადახურეს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
წინანდლის წმინდა დემეტრეს ეკლესია

**წინანდლის წმინდა დემეტრეს ეკლესია** —  არქიტექტურული ძეგლი სოფელ წინანდლის სამხრეთ განაპირას, ვენახებში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია (7,6 x 5,5 მ). ნაგებია რიყის ქვით. კარ-სარკმლების ღიობები, კამარა, კონქი, საბჯენი თაღები - აგურით. შესასვლელი ორია: სამხრეთის კედლის დასავლეთ ნაწილში და დასავლეთის კედლის ცენტრში. ორივე კარი გარედან თაღით იყო დასრულებული (შემორჩენილია მხოლოდ გვერდების ნაწილები, რის გამოც თაღის ფორმა არ დგინდება), შიგნიდან კი ხის, ბრტყელი გადახურვა აქვს.

აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, თაღოვანი სარკმლით ცენტრში და თითო, სწორკუთხა ნიშით გვერდებში. ერთი, თაღოვანი სარკმელი დასავლეთ კედელშიცაა, საკურთხევლის შუაში აგურით ნაგები ტრაპეზი დგას. აფსიდი გადახურულია წესიერი ფორმის, შეისრულთაღიანი კონქით. ეკლესიის დარბაზი გეგმით კვადრატულია, გადახურულია შეისრული კამარით. იგი ეყრდნობა ერთ, შეკიდულ, შეისრულსავე, საბჯენ თაღს, რომელიც მას ორ თანაბარ ნაწილად ყოფს.

შენობის ფასადები მოკლებულია ყოველგვარ სამკაულს. კედლები დასრულებული იყო ოთხსაფეხურიანი ლავგარდნით, რომელიც შედგენილია ჩვეულებრივად დაწყობილი და კუთხით შვერილი აგურებით შედგენილი რიგების მონაცვლეობით. სახურავი ორფერდაა, დაბურული იყო ღარისებრი კრამიტით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ე. ახვლედიანის 24)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. დგას ელენე ახვლედიანის ქუჩაზე (№ 24)ю თარიღდება XIX საუკუნით. 

სახლი ერთსართულიანია, ნაგებია აგურით. შესასვლელი მთავარი ფასადის მარჯვენა კუთხეშია განთავსებული. კარის ორივე მხარეს რუსტირებული პილასტრებია, ხოლო ცხაურში ჩაწნულია რუსული ასოები - „И“ და „К“ . კარის გარდა, მთავარ ფასადზე გამოდის, ერთმანეთისგან რუსტირებული პილასტრებით გამიჯნული, შვიდი სარკმელი. სარკმელთა ქვეშ და თავზე სწორკუთხა ჩაღრმავებებია. სარკმლები გაფორმებულია პროფილირებული თავსართებით. შენობას მაღალი სარდაფი აქვს. რელიეფის თავისებურების გამო სარდაფის მხოლოდ რამდენიმე სარკმელია მიწის დონიდან ამოწეული. ფასადს ლავგარდანი და საკმაოდ მაღალი პარაპეტი ასრულებს. სახლს ეზოს მხრიდან, ფასადის მთელ სიგრძეზე, ხის აივანი გასდევს წახნაგოვანი სვეტებით, რიგთა შორის ჭვირული თაღებია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ბ. ჩოლოყაშვილის 59)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ბიძინა ჩოლოყაშვილის ქუჩაზე (№ 59). აგებულია XIX საუკუნის ბოლო ხანებში. 

სახლი ორსართულიანია. ნაშენია აგურით. პირველი სართული, რომელიც თავის დროზე სავაჭრო რიგს წარმოადგენდა, სწორკუთხა პილასტურებით სამ ნაწილადაა დაყოფილი.პილასტურებზე გადის თაღები. მათ შორის ერთში, ხის ძველი გამორჩეული სილამაზის ორი სადარბაზო კარია. დანარჩენი ორი თაღი ამოშენებულია და ორ-ორი, სწორკუთხა მოხაზულობის სარკმელია ჩასმული. მეორე სართულს მთელ სიგრძეზე გასდევს ხის გადახურული აივანი, ჭვირული მოაჯირით და ჭვირულივე ფრიზით. აივანზე გამოდის ოთხების კარ-სარკმელები, რომლებსაც პროფილირებული მოჩარჩოება აქვს. აივნის მარცხენა ნაწილი შეფიცრული და შემინული იყო.

2011-2012 წლებში სახლს ჩაუტარდა სარესტავრაციო სამუშაოები. განახლდა ფასადის მარცხენა ნაწილი, რომელიც 1970-იან წლებში იყო დანგრეული.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ნადიკვრის 12)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ნადიკვრის ქუჩაზე (№ 12). აგებულია XIX საუკუნის პირველ ნახევარში.

სახლი ორსართულიანია, ირეგულარული ფორმის. აქვს „რუსული“ აგურით ამოყვანილი ნახევარსარდაფი. ამჟამად სახეშეცვლილია მრავლობითი მიშენებებით. ეზოს მხარეს შემორჩენილია დიდი ზომის, აგურის, არქაული ფორმის, მრგვალი ბურჯები. ზოგან, სარკმლების თავზე,  შემორჩენილია ფსევდოლისებური ქვა. ჩიხში გამავალი გვერდითი კედელი ე. წ. „კახური“ წყობითაა ნაშენი. მეორე სართულის დონეზე სამი სარკმელია ტიმპანით და ნახევარწრიული სათაურით. სათაური დაყრდნობილია ჰორიზონტალურ თაროზე, რომელიც კედელს მთელს სიგრძეზე გასდევს. ამ სარკმლების გარდა, ფასადზე კიდევ ოთხი სწორკუთხა სარკმელია, რომლებიც საკმაოდ დაუდევრად, მოგვიანებით გაჭრეს. ქუჩის მხრიდან სახლი შემოზღუდულია აგურის სვეტებიანი გალავნით

2011-2012 წლებში სახლს ჩაუტარდა სარესტავრაციო სამუშაოები. რის შედეგადაც, მას დაუბრუნდა თავდაპირველი იერსახე.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ბუშეტის წმინდა გიორგის ეკლესია

**ბუშეტის წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ბუშეტიდან 3 კილომეტრზე, სასაფლაოზე. იგი სავარაუდოდ, თარიღდება XV საუკუნით.

ეკლესია დარბაზულია (3,5x2,4 მ). ნაგებია მოზრდილი ზომის რიყის ქვითა და კირის დუღაბით. მათ წყობა ირეგულარულია. შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს, კარი თაღოვანია. აღმოსავლეთით ნახევარწრიური აფსიდია, რომლის ღერძზე თაღოვანივე სარკმელია გაჭრილი. მსგავსი სარკმლები სამხრეთ და დასავლეთ კედლებშიცაა. ყველა თაღი შირიმის ქვითაა გამოყვანილი. აღმოსავლეთ სარკმლის ორივე მხარეს თითო ნიშაა მოწყობილი. აფსიდის შუაში დგას ტრაპეზის ქვა. საკურთხევლის იატაკი დარბაზის იატაკის მიმართ ერთი საფეხურითაა ამაღლებული. აფსიდი დარბაზისგან გამოყოფილია მხრებით,  რომელსაც კონქის სატრიუმფო თაღი ეყრდნობა. დარბაზი გადახურულია ქარგილზე სხმული, ნახევარცილინდრული კამარით. დაზიანებულია შენობის გადახურვა. 

ეკლესიის მახლობლად ძევს ძველი საფლავის ქვები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XV საუკუნის ეკლესიები
იახსრის ხატი (ლაფანყური)

**იახსრის ხატი** — ეკლესია, არქიტექტურული ძეგლი, დგას თელავის მუნიციპალიტეტის სოფელ ლაფანყურის  ჩრდილო-აღმოსავლეთით მდინარე ჭურისხევის ზემო წელში, ტყეში. სავარაუდოდ, თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. 

ეკლესია დარბაზულია (6,3 x 4,3 მ.), უაფსიდო. ნაგებია ნატეხი ქვის ირეგულარული წყობით. გარედან კუთხეებშ და, აქა-იქ, კედლის საპირე წყობაში გამოყენებულია ტლანქად დამუშავებული შირიმი. შენობას ორი, სწორკუთხა  შესასვლელი აქვს: დასავლეთიდან და ჩრდილოეთიდან. ეს უკანასკნელი მოგვიანებით ამოუშენებიათ. დარბაზი აღმოსავლეთით სწორი კედელითაა დასრულებული, რომელის შუაში გაჭრილია ვიწრო, სწორკუთხა სარკმელი. სარკმელს საფეხურებათ დამუშავებული, თარაზული გადახურვა აქვს და შიგნიდან გარეთკენ, თანდათანობით მაღლდება. მსგავსი, მცირე ზომის სარკმელი სამხრეთითაცაა. მმისი ზემოთა ნახევარი კამარის მრუდშია მოქცეული. ეკლესიის საკურთხევლის გვერდითი კედლები დარბაზის გრძივი კედლების უშუალო გაგრძელებას წარმოადგენს. საკურთხეველი გადახურულია კამარით, რომელიც მოგვიანეით უნდა იყოს შეკეთებული. მს საკმაოდ დაცრეცილი ზედაპირი აქვს. აღმოსავლეთ და სამხრეთ კუთხესთან ახლოს, თითო, სწორკუთხა ნიშაა მოწყობილი. მსგასვი ნიშა ჩრდილოეთის კედლის დასავლეთ ბოლოშიცაა. 

დარბაზი გადახურულია ნატეხი ქვებით ნაწყობი კამარით. საკურთხევლის გადახურვასთან ერთად, იგი გვიანდელია და ჭრილში კვერცხისებრი ფორმა აქვს. კამარა დარბაზის გრძივ კედლებს უშუალოდ არ ერწყმის და ოდნავ კედლის სისქეშია შეწეული, რის გამოც მათ საზღვარძე საფეხური იქმნება, რომელიც მოგვიანებით ნალესობით შეუვსიათ, ინტერიერი შელესილია. გარედან კედლების ზედდაპირი ბათქაშათაა გასწორებული, რომელიც საპირე ქვების მნიშვნელოვან ნაწილს ფარავს. ოთხივე ფასადის წყობის ზედა ნაწილი ჩამოშლილია, ჩრდილეთ ფასადი კი თითქმის მთლიანად ხავსითაა დაფარული. კედლები დასრულებული იყო თაროსებრი ლავგარდნით. ეკლესია გადახურული იყო ღარისებრი კრამიტით (ამჟამად სახურავზე მცენარეულობაა ამოსული), რომლის ნაშთებია შემორჩენილი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
იყალთოს წმინდა ელიას ეკლესიები

**იყალთოს წმინდა ელიას ეკლესიები** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ იყალთოს სამხრეთით, დაახლოებით 3 კილომეტრზე. ტყეში, ორივე ეკლესია დარბაზულია, დგას სხვადასხვა სიმაღლეზე, ერთმანეთისგან ორასიოდე მეტრზე. თარიღდება გვიანადელი შუა საუკუნეებით.

ქვედა ეკლესია ნაგებია სხვადასხვა ზომის, ნატეხი ქვით კირის ხსნარზე. ძლიერ დაზიანებულია. შემორჩენილია მხოლოდ აფსიდა და დასავლეთ კედელი. აფსიდა გეგმით ნახევარწრიულია. მის ცენტრში გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი. რასაც ზედა ნაწილი მორღვეული აქვს. ეკლესიას სამხრეთიდან ჰქონდა მინაშენი.

ძეგლის სამხრეთით, შედარებით მაღალ ადგილზე, დგას მეორე ეგრეთ წოდებული ზედა ეკლესია. ეს შენობაც ნანგრევებადაა ქცეული შემორჩენილია: აფსიდი და გრძივი კედლები. დასავლეთ კედელი მიწის პირამდეა დანგრეული.

ეკლესიის შემორჩენილი კედლები ნაგებია მოზრდილი, არაწესიერი ფორმის ქვიშაქვითა და კირის ხსნარით. წყობაში გამოვყენებულია მცირე ზომის, ნატეხი ქვაც. აღმოსავლეთით, ნახევარწრიული აფსიდის ცენტრში თარაზულად გადახურული სარკმელია, რის სამხრეთ წირთხლზე მოხატულობის კვალია. აფსიდის ჩრდილოეთ
კიდეში ვიწრო პილასტრია, რითიც აფსიდს ჩრდილოეთ კედლისგან გამოყოფს.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ვარდისუბნის აღდგომის ეკლესია

მინი|ვარდისუბანი.აღდგომის ეკლესია
**ვარდისუბნის აღდგომის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ვარდისუბნის სამხრეთით, დაახლოებით 1 კილომეტრზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია რიყის ქვითა და კირის დუღაბით. წყობა ირეგულარულია. გარედან კედლების ზედაპირი გასწორებულია ბათქაშით, რომელიც ქცებს შორის არსებულ არეებს ავსებს და მათი ზედაპირის მნიშვნელოვან ნაწილს ფარავს. შიგნით ეკლესია შელესილია. ნაგებობა ძლიერ დაზიანებულია. ჩამოშლილია სახურავის საფარი და ზედ მცენარეულობაა ამოსული. საპირე წყობის ქვების ნაწილი, ალაგ-ალაგ ჩამოცვენილია და ეკლესიის ირგვლივაა მიმოფანტული. მთლიანადაა ჩამოშლილი ლავგარდანიც. 

ერთადერთი შესასვლელი ეკლესიას დასავლეთიდან აქვს. კარის ღიობი კვადრატული აგურითაა გამოყვანილი, გადახურულია შეისრული თაღით და გარედან კედლის სიბრტყეში საფეხურით შეღრმავებულ, სწორკუთხა არეშია ჩასმული. ეკლესიის დარბაზე მოკლეა, აღმოსავლეთით მას შეერთვის ნახევარწრიული აფსიდი, რომლის ცენტრში დაბალი, ოთკუთხა სარკმელია გაჭრილი. ერთი, თარაზულად გადახურული სარკმელი ჩრდილოეთ კედლის აღმოსაველეთ ნაწილშია. აფსიდში, სარკმლის სამხრეთით და ჩრდილოეთით თითო, მცირე ზომის, ოთკუთხა ნიშაა. მოწყობილია გრძივი კედლების აღმოსავლეთ კიდეშიც იატაკიდან 1,4 მეტრის სიმაღლეზე. დარბაზის გრძივი კედლები და კამარა, ერთსაფეხურიანი პილასტების წყვილითა და მათზე დაყრდნობილი საბჯენი თაღით ორ, თანაბარ ნაწილად იყოფა.
ეკლესიის ფასადები სადაა, მოკლებულია ყოველგვარ მორთულობას.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
საბერეების ეკლესია

**საბერეების ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ კონდოლის აღმოსავლეთით, 3 კილომეტრზე, ტყეში. განეკუთვნება შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია რიყის ქვითა და კირის დუღაბით. წყობა ირეგულარულია. ძეგლი ძლიერაა დაზიანებული: ჩამონგრეულია კამარა, მიწის პირამდეა დანგრეული სამხრეთ კედელი და აღმოსავლეთ კედლის სამხრეთ ნაწილი. ეკლესია ჩამონაშალი ქვებითა და მცენარეულობითაა დაფარული, ისე რომ ხუროთმოძღვრება არ ირჩევა. შედარებით უკეთესადაა შემორჩენილი დასავლეთ კედელი. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
თეთრიწყლების ნაეკლესიარი (აბიკას გორა)

**თეთრიწყლების  ნაეკლესიარი** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ თეთრი წყლების განაპირას, ბორცვზე რომელსაც მოსახლეობა აბიკას გორას უწოდებს. თარიღდება შუა საუკუნეებით. 

ეკლესია დარბაზულია (6,7 X 3,9 მ). ნაგები იყო ქვიშაქვით. ძლიერ დაზიანებულია შენობის დასავლეთი კედლის დიდი ნაწილი მიწის პირამდეა დანგრეული. დანარჩენი კედლები კი მიწიდან რამდენიმე სმ სიმაღლეზე დგას. შესასვლელის კვალი არ ჩანს. აფსიდს ნახევარწრიული მოხაზულობა ჰქონია. მის სამხრეთ გვერდში ნახევარწრიული ნიშაა მოწყობილი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ბ. ჩოლოყაშვილის 69)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში, ბიძინა ჩოლოყაშვილის ქუჩაზე (№ 69). აგებულია XIX საუკუნეში. 

სახლი ორსართულიანია. ნაგებია აგურით. პირველი სართული სავაჭრო საქმიანობისთვის გამოიყენებოდა. ამ სართულის ფასადი ოთხი თაღით არის დანაწევრებული. მათ შორის ორი, რომლებიც სავაჭრო ნაწილს ეკუთვნის, სიდიდით თანაბარია. განაპირა თაღებიდან კი, ერთში, რომელიც ბევრად უფრო ვიწროა, კარია განთავსებული, მეორეში კი - ჭიშკარი. მეორე სართულს მთელ სიგრძეზე, დაკიდული, გადახურული ხის აივანი გასდევს, „კაპიტელებიანი“ სვეტები, ფიცრული მოაჯირით და სვეტებს შორის აჟურული დეკორით შემკული, მუზარადისებრი თაღებით, მშვილდისებრი თაღით არის დასრულებული აივანზე გამომავალი კარ-სარკმელების ღიბები. სახლის ფასადი, აივნის ზემოთ, აგურის, სწორკუთხა ფრონტონითაა დასრულებული, რომელიც აგურისავე წყობითაა მორთული. 

2011-2012 წლებში სახლს ჩაუტარდა სარესტავრაციო სამუშაოები (პროექტის ავტორი, არქიტექტორი დ. გივიშვილი).

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
თეთრიწყლების ნაეკლესიარი (საყორნის გორა)

**თეთრიწყლების ნაეკლესიარი** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს თელავის მუნიციპალიტეტის სოფელ თეთრი წყლების სამხრეთ-დასავლეთით 0,5 კმ-ზე. ე. წ. საყორნის გორაზე. თარიღდება გვიან შუა საუკუნეებით.

ეკლესია ნანგრევადაა ქცეული — კედლები შემორჩენილია დაახლოებით 50 სმ-ზე. ნაგები იყო ქვიშაქვითა და კირის ხსნარით. შესასვლელი სამხრეთიდან ჰქონდა. აღმოსავლეთით ფიქსირდება ნახევარწრიული აფსიდი და მის სამხრეთ გვერდში მოწყობილი ნიშა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ართანის ღვთისმშობლის ეკლესია

**ართანის ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი. მდებარეობს სოფელართანაში. დანგრეულია. შემორჩენილია კედლის წყობის ფრაგმენტი. ეკლესია ნაგები ყოფილა რიყის ქვით.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
თეთრიწყლების ნანგრევები

**თეთრიწყლების ნანგრევები** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ თეთრი წყლების სამხრეთ-აღმოსავლეთით. მთის ფერდობზე. ტყეში. თარიღდება შუა საუკუნეებით. მცირე ზომის შენობის კედლები შემორჩენილია 1 მ. სიმაღლეზე ნაგებობის დანიშნულების დადგენა ვერ ხერხდება. ძეგლს გარშემოუყვებოდა ოთხკუთხა გალავანი. ნაგებობაცა და გალავანიც ნაშენია რიყის ქვით კირის ხსნარზე.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
დიმიაანთ კოშკი

**დიმიაანთ კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სოფელ გულგულის ცენტრალურ ნაწილში, ერთ-ერთი მაცხოვრებლის ეზოში. თარიღდება XVIII საუკუნით. 

კოშკი გეგმით წრიულია, ზემოთკენ სწორხაზოვნად შევიწროებული. შემორჩენილია მხოლოდ ერთი სართულის სიმაღლეზე. ნაგებია რიყის მოზრდილი ქვით, ინტერიერში, ზოგ ადგილას, გამოყენებულია კვადრატული აგურიც. შესასვლელი აღმოსავლეთიდანაა. კარი გარედან თაღოვანია, შიგნიდან, შემორჩენილი კვალის მიხედვით, ხის ძელებით ყოფილა გადახურული. შენობის პირველი სართული რვაწახნაგოვანია, წახნაგებში თვდაცვითი და საყოფაცხოვრებო ელემენტებია განთავსებული. ხუთ წახნაგში თითო ღრმა, შეისრულთაღიანი ნიშაა, რომელიც თითო სათოფურითაა აღჭურვილი. ერთ-ერთ წახნაგში კოშკში შესასვლელი კარია, მეორეში ბუხარი, მესამეში კი კედლის სისქეში არსებული კიბის უჯრედის შესასვლელი. სართული გადახურულია ძაბრისებრი კამარით, რომლის გვერდები რიყის ქვითაა ნაწყობი, ხოლო წვერო აგურით. კამარის მრუდში, ჩრდილოეთით და სამხრეთით, თითო სარკმელია. მათი ღიობები შიგნიდან გარეთ მკვეთრად მაღლდება.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ე. ახვლედიანის 30)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ელენე ახვლედიანის ქუჩაზე (№ 30)ю თარიღდება XIX-XX საუკუნეების მიჯნით. 

სახლი ერთსართულიანია. ნაგებია აგურით. აქვს ნახევარსარდაფი. ქუჩისპირა ფასადი სწორკუთხა მოხაზულობის საკმლებითა და ხის, სადარბაზო კარითაა დანაწევრებული. ნახევარსარდაფი გამოყოფილია ვიწრო ლავგარდნით. ნახევარსარდაფის კედელში დაბალი, ბრტყელი თაღით გადახურული სარკმლებია გაჭრილი. ფასადი დასრულებულია ლავგარდნით, რომლის ზემოთ პილასტრებითა და მათ შორის არსებული სწორკუთხა ჩაღრმავებებით დანაწევრებული, დაბალი პარაპეტია. ეზოს მხარეს მოქცეულ ფასადს საზეიმო იერს ანიჭებს ხის, ჭვირული აივანი. აივანს ეზოსკენ მომრგვალებული ფორმა აქვს. დღეს იგი შეფიცრულია. აივანზე ხის კიბით ავდივართ. აივნის მოაჯირი და თაღები ჭვირულია. აივანი ლაჟვარდისფრადაა შეღებილი. აივანზე გამოდის ოთახების კარ-სარკმლები. ოთახებში შემონახულია ხის ძე. იატაკი, შელამდული ჭერი, კარ-სარკმლების ალაფები. ოთახისა და აივნის კედლებზე შერჩენილია დეკორატიული მოხატულობის ფრაგმენტები. ნახევარსარდაფის წინ ღია ტერასაა, რომლის იატაკი ძველი აგურისაა. შენობა გადახურულია კრამიტით. თავისი პროპორციებითა და ფასადის გადაწყვეტით ეს სახლი ახვლედიანის ქუჩის საერთო განაშენიანებაში ორგანულადაა ჩართული.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (გ. ცაბაძის 5)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** - ისტორიულ-არქიტექტურული ძეგლი თელავში. დგას ქალაქის ცენტრალურ ნაწილში, გიორგი ცაბაძის ქუჩაზე (№ 5). აგებულია XIX საუკუნის შუა ხანებში. 

წარმოადგენს ქალაქური ტიპის საცხოვრებელს. ეს არის ორსართულიანი, გეგმით სწორკუთხა(14,7 x10,8 მ) ნაგებობა. ფრონტონით დასრულებული, ორი ფასადით და კრამიტით დაბრული, ორკალთა სახურავით. XX საუკუნეში ზურგის მხრიდან სახლისთვის მიუშენებიათ ვიწრო, მოგრძო ნაგებობა, რომელშიც კიბის უჯრედი და საპირფარეშოა მოთავსებული, საპირფარეშოს ქვეშ კი - იმავე ფართობის საკუჭნაო. სახლის მთავარი გრძივი ფასადი ჩრდილოეთითაა მიმართული. ამ ფასადზე, შესასვლელის მარცხენა მხარეს, მიკრულია მარმარილოს, ოთკუთხა დაფა წარწერით  

სახლი სხვადასხა დროის მანძილზე სხვადასხვა დანიშნულებით გამოიყენებოდა და ჩატარებული გადაკეთება-რემონტების გამო, თავდაპირველი სახე ძლიერ აქვს შეცვლილი. ამჟამად შენობის ქვედა სართულის ნაწილი თელავის ტერიტორიული მართვის ორგანოს უკავია, ნაწილი კი - ომის ვეტარანთა კლუბს. 2003 წლამდე მეორე სართულის თელავის რაიონის სპორტკომიტეტი იყო განთავსებული, მას შემდეგ კი იგი თელავის სასპორტო გაერთიანების ჭადრაკის სექციას ეკუთვნის. შენობის ორივე სართული, გრძივი კაპიტალური კედლი, რომელიც აღმოსავლეთიდან დასავლეთისკენაა მიმართული, ორ თანაბარ ნაწილად იყოფა. ქვედა სართულის თითოეულ ნაწილში, ერთმანეთთან სწორკუთხა დაბალი კარით, დაკავშირებული ორ-ორი ოთახია, მარცხნივ  - დიდი დარბაზი, რომელიც გრძივი ღერძის მიმართულებითაა დაგრძელებული. მარჯვნივ  – პატარა გეგმით თითქმის კვადრატულუი ოთხახი , ადრე, როგორც დიდი, ისე პატარა ოთახები ერთმანეთთან დაკავშირებული იყო, თითი კარით, რომლებიც ერთ-ერთი გადაკეთების დროს ამოუშენებიათ. ორივე ნაწილში მდებარე მოზრდილ ოთახს დამოუკიდებელი შესასვლელი აქვს მთავარუ ფასადუს მხარეს მდებარეს - ამავე მხრიდან, ზუსრგუს მხარეს მდებარეს კი, გვერდით ფასადიდან - აღმოსავლეთიდან . ამ კარის თავზე მოწყობილია ღარისებრი კრამიტით დაბურულუ წინფრა. მთავარი ფასადის მხარეს მდებარე ოთახის კედლებშუ ხუთი სარკმელუა, რომელთა შორის სამი მთავარ ფასადზე გადის, ხოლი ორი - გვერდით ფასადზე. ოთახში ერთი განჯინაა. მსგავსი განჯინა ამავე ნაწილში მდებარე მცირე ოთახშიცაა. ეს ოთახი სამი სარკმლითაა განათებული, რომლებიც მთავარ ფასადზე გადის. მეორე, დიდ დარბაზს მხოლოდ ერთი სარკმელი აავს - გვერდითა ფასადია მხარეს.  მეორე კარი რონელიხ ზურგის მხარეს, XX საუკუნეში მიშენებულ სადგომში ფადის - გვიანდელია.  ზურგის მხარეს მდევარე მცირე ოთახს მხოლოდ ორი ფანჯარა აშუქებს, ორივე ერთ კედელშია - დასავლეთიღ. ერთი მათგანი მოგვიანებით გადაუკეთებიათ კარად, რომლის წინ, ოთახში ჩამოსასვლელად, ორსაფეხურიანი კიბეა მოწყიბილი. სართულის ყველა ფანჯარა და შესასვლელები მშვილდისებრი თაღითაა დასრულებული, ოთახები გადახურულია ბრტყელი ჭერით.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ლაფანყურის ლაშარის ჯვარი

**ლაშარის ჯვარი** —  არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ლაფანყურის სამხრეთ-დასავლლეთით, დაახლოებით 2-2,5 კილომეტრზე მდინარე ლოპოტის მარჯვნივ, პატარა შენაკადის მაჩხაურის ხევის ხეობაში, ტყეში. სავარაუდოდ, თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ნაგებობა გეგმით თითქმის კვადრატულია (მიახლოებით 9,8 x 8,7 მ). ნაგებია ნატეხი ქვის ირეგულარული წყობით. შემორჩენილია მხოლოდ ორი კედელი - 1-1,5 მ სიმაღლეზე. დანარჩენი ორისგან კი მხოლოდ კვალი იკითხება. შემორჩენილი კედლებიდან ერთს მთელ სიგრძეზე გასდევდა ქვით ნაგები საწნახელი (შემორჩენილია ნაშთები), რომელიც ვიწრო ტიხრით ორ, თანაბარ ნაწილად იყო გამოყოფილი. 

სოფლის მოსახლეობას, რომელიც XX საუკუნის დასაწყისში არაგვისა და ივრის ხეობიდან ჩამოსახლებული ფშავლებისგან შედგება, ნანგრევებთან მცირე, სასანთლე ნიში აუგია და მისთვის ლაშარის ჯვარი უწოდებია. ნაგებობასაც ამ სახელით მოიხსენიებენ. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ვანთის ღვთისმშობლის ეკლესია

**ვანთის ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ვანთის სამხრეთ-დასავლეთით, 1,5 კილომეტრზე, მდინარე ვანთისხევის მარცხენა ნაპირას.

ეკლესია დარბაზულია. შედგება ქრონოლოგიურად განსხვავებული ორი, სამშენებლო ფენისგან, მათ შორის თავდაპირველი, რომელიც კედლების სიმათლის თითქმის ნახევარს მოიცავს, სავარაუდოდ, განვით შუა საუკუნეებით თარიღდება, დანარჩენი ნაწილი კი გვიანდ, შუა საუკუნეებით. კედლების ძველი ნაწილი ლოდებითაა ნაშენი. ქვები ზომისა და ფორმის მიხედვით, არ არის შერჩეული, რის გამოც მათ შორის მოზრდილი არეები იქმნება, რომლებიც წვრილი, რიყის ქვით და დუღაბის სქელი ფენითაა შევსებული. რიყის მომცრო ქვითაა ნაშენი კედლების ზედა ნაწილები. წყობა ქაოსურია. კუთხეების წყობაში, შიგადაშიგ, შირიმის ქვებიცაა გამოყენებული. შიგნით კედლები შელესილია.

ერთადერთი შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარს პარალელური წირთხლები აქვს, გადახურულია თარაზულად. ეკლესიის დარბაზი კვადრატულია. აღმოსავლეთით დასრულებულია ღრმა, ნახევარწრიული აფსიდით, რომლის ცენტრში მაღალი, შიგნიდან სწორკუთხა, ხოლო გარედან თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ორივე მხარეს, მცირე ზომის, თითო, სწორკუთხა ნიშაა. აფსიდი გადახურულია წესიერი ფორმის კონქით. კონქის თაღი ნახევარწრიულია. მსგავსი ფორმისაა კამარაც, რომელიც აფსიდის თაღს და დასავლეთ კედლის მიმდებარე, საბჯენ თაღს ეყრდნობა. ეს უკანასკნელი კი კუთხის პილასტრებს. ორივე თაღის ქუსლებთან მარტივი პროფილის ომპოსტებია გამოყენებული.

აღმოსავლეთ სარკმლის გარდა, ინტერიერს დასავლეთ კედელში გაჭრილი სარკმელიც აშუქებს. იგი ქვის, თხელი ფილებით თარაზულადაა გადახურული და იმდენად ზემოთაა ატანილი, რომ თავით თითქმის დასავლეთ კედლის მიმდებარე, საბჯენ თაღს წვდება. ეკლესია მოხატული ყოფილა. კედლებზე აქა-იქ შემორჩენილია მოხატულობის კვალი. ფასადები სადაა. აღმოსავლეთ ფასადის ცენტრში, მოშავო ფერის, შირიმის ქვებით ნაწყობი სარკმელია, რომელიც ჩასმულია ზედაპირის ჩაკვეთით გამოყვანილ, სწორკუთხა ჩარჩოში, დასავლეთ ფასადზე. სარკმლის წყობაში, რიყის ქვასთან  ერთად, კვადრატული აგურიცაა გამოყენებული. გარდა ამისა, თითო-ოროლა აგური, აქა-იქ, ფრონტონის წყობაშიცაა ჩართული სარკმლის მარჯვნივ, კედლის წყობაში ჩასმულ, შირიმის მცირე ქვაზე. რელიეფური ჯვრის გამოსახულებაა, სამხრეთ ფასადზე, მიწიდან დაახლოებით 2 მეტრის სიმაღლეზე. წყობიდან გამოშვერილია სამი, მოგრძო ქვა, რომლებიც სავარაუდოდ, ამ მხრიდან მოწყობილი ფარდულის საყრდენად გამოიყენებოდა. ერთი ასეთი ქვა, იგივე სიმაღლეზე, დასავლეთ ფასადის სამხრეთ ნახევარშიცაა ჩასმული. ეკლესიის მიმდებარე ტერიტორიაზე მრავლადაა მოსაბლეობის მიერ მოტანილი, სხვადასხვა ზომის ქვევრები, რომელთა ნაწილზე, დამღით, აღნიშნულია ხოლოსნის სახელი და გვარი.

2009 წელს საქართველოს ისტორიის ძეგლთა დაცვის და გადარჩენის ფონდის დაფინანსებით, ეკლესიას ჩაუტარდა სარეაბილიტაციო სამუშაოები. ეკლესიის სამხრეთ და დასავლეთ ფასადების წინ მოიჭრა ნაყარი მიწა, აღდგა კედლების საპირე წყობის ჩამოშლილი ნაწილები, მოეწყო აგურის ლავგარდანი, შენობა გადაიხურა ღარისებრი კრამიტით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
თეთრიწყლების სადგომი

**თეთრიწყლების სადგომი** — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს სოფელ თეთრი წყლებში. თარიღდება ქვედა პალეოლითის ხანით. გაითხარა 1966 წელს ისტორიის არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის მიერ (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური) დაზვერვითი სამუშაოების დროს სადგომში აღმოჩნდა კაჟის ანატკეცები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ბ. ჩოლოყაშვილის 63-67)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. დგას ბიძინა ჩოლოყაშვილის ქუჩისა (ნომრები 63, 65, 67) და მისი მესამე ჩიხის კუთხეში. აგებულია XIX საუკუნის შუა ხანებში. 

სახლი ორსართულიანია. ნაშენია აგური. პირველ სართულზე სავაჭრო რიგი იყო. ამ სართულის ფასადი დიდი თაღებითა დანაწევრებული. თაღები ამოშენებულია და სარკმელებია ჩსმული. ფასადის მარჯვენა ნაწილში, მძლავრი პილასტრებით გამოყოფილი, აგურით ამოყვანილი თალღია, რომელშიც ჩასხმულია ხის ორნაწილიანი ალაყაფის კარი.ალაყაფის კარით შიდა ეზოში შევდივართ, საიდანაც სახლის სხვადასხვა ნაწილებში შეიძლება მოხვედრა. მეორე სართულზე ფასადის მთელ სიგრძეზეხის შეკიდული, მრგვალსვეტებიანი, რიკულებიანი აივანია. აივანზე გამოდის კარ-სარკმელების თორმეტი ღიობი, რომელთა თაღები მათ შორის გამოყვანილ პილასტრებს ეყრდნობა. სახლს, მთავარი ფასადის გაყოლებაზე აქვს თანადროული, ერთსართულიანი მინაშენი, რომელიც ადრე საჯინებოს წარმოადგენდა. მისი ფასადი თაღით იყო გახსნილი. სახლის გვერდითა ფასადები, საკმაოდ მაღალი ფრნტონით სრულდება. შენობა გადახურულია კრამიტით. ეზოს მხარეს სახლს აქვს თანამედროვე მინაშენი. 

2011-2012 წლებში სახლს ჩაუტარდა სარესტავრაციო სამუშაოები (პროექტის ავტრი, არქიტექტორი, დ. გივიშვილი). მოიხსნა მოგვიანებით დამატებული ნაწილები. საჯინიბოს ფასადს დაუბრუნდა თავდაპირველი სახე.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ნადიკვრის 19)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექურული ძეგლი, მდებარეობს ნადიკვრის ქუჩაზე (№ 19), ვახვახიშვილების ციხის გარეთ, სამხრეთ-აღმოსავლეთით. თარიღდება XIX საუკუნის დასაწყისით. 

ნაგებია აგურით. გაირჩევა მშენებლობის ორი ეტაპი. პირველი ეტაპის მხოლოდ მარანია შემორჩენილი, რომელიც, მოგვიანებით, აღმოსავლეთისკენ წაუგრძელებიათ და ორ სათავსოდ გადაუკეთებიათ. ეს ორი სათავსო შემდგომი ეტაპის მშენებლობის დროს ცოკოლად გამოუყენებიათ. სახლი ე. წ. „გართული გეგმის“ ტიპისაა — საცხოვრებელი ოთახებითა და მათი გარეთ გატანილი, დამხმარე სადგომებით. შენობის ოთხივე ფასადი რუსული კლასიციზმისთვის დამახასიათებელი დეტალებითაა შემკული. კარისა და სარკმლების ღიობები დასრულებულია ერთმანეთის მონაცვლე ორი ტიპის — ფრონტონისებური და დაროსებრი თავსართებით. კარ-სარკმლებს, იატაკიდან 1 მეტრ სიმაღლეზე „გამაერთიანებელი სალტე-თარო“ შემოუყვება. ფასადებს ორსაფეხურიანი ლავგარდანი გასდევს. ფასადების ამგვარ გადაწყვეტას ვხვდებით თბილისის XIX საუკუნის 10-იანი და 20-იანი წლების სახლებში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (9 აპრილის 1)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს 9 აპრილის ქუჩაზე (№ 1). თარიღდება XIX საუკუნის I ნახევრით.

სახლი ერთსართულიანია. ნაგებია რიყის ქვით და აგურით. შენობა ქუჩისკენ მიმართულია ვიწრო ფასადით, რომლებსაც კიდეებში პილასტებრისებრი შვერილები აუყვება, მათ შორის მოქცეული სიბრტყე თანაბარი მანძილებით დაცილებული, მშვილდისებრთაღიანი სამი თაღითაა დანაწევრებული. განაპირა შეღრმავებაში გაჭრილია თით სწორკუთხა სარკმელი. სახლს, ეზოს მხარეს, გასდევს ხის,გადახურული აივანი, რომელსაც ჭვირული მოაჯირი აქვს. აივნის ნაწილი მოგვიანებით შეუმინავთ. ფასადი დასრულებულია სამკუთხა ფრონტონით. ეზოს მხარეს გამავალი კარ- სარკმელების ღიობები ერთმანითისგან გამიჯნულია პილასტრის მსგავსი შვერილებით, რომლებზეც მშვილდისებრი პროფილირებული თაღებია გადაყვანილი. სახლს აქვს სამეურნეო დანიშნულების ნახევარსარდაფი. სახურავი ორფერდაა.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
კონდოლის ღვთისმშობლის ეკლესია

**კონდოლის ღვთისმშბლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ კონდოლში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. შეკეთებულია XX საუკუნის ბოლოს.

ეკლესია დარბაზულია. დასავლეთიდან ეკვრის გეგმით სწორკუთხა, ეკლესიაზე ოდნავ უფრო განიერი, გვიანდელი მინაშენი. ორივე ნაგებობა რიყის ქვითა და კირის დუღაბითაა ნაგები.

ეკლესია აფსიდიანია. ერთადერთი, თაღოვანი შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი კედლის ოდნავ სამხრეთ ნაწილშია გაჭრილი. აფსიდი გეგმით არაწესიერი მოხაზულობისაა. მის ცენტრში გაჭრილია მცირე, სწორკუთხა სარკმელი, რომლის სამხრეთით და ჩრდილოეთით თითო, ოთხკუთხა ნიშაა. დარბაზი გადახურულია შეისრული კამარით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ართანის ღვთისმშობლის მცირე ეკლესია

**ართანის ღვთისმშობლის მცირე ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ართანის ჩრდილო-დასავლეთით, 0,5 კილომეტრზე. მინდორში, თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

## აღწერა 
ეკლესია დარბაზული ტიპისაა (5,2 x 3,9 მეტრი). ნაგებია სხვადასხვა ზომის, რიყის ქვითა და კირის სქელი დუღაბით. წყობა ირეგულარულია. კარ-სარკმელთა ღიობები და ლავგარდანი გამოყვანილია კვადრატული აგურით. აგურია გამოყენებული აფსიდისა და შენობის გარეთა კუთხეების წყობაშიც. მოგვიანებით ეკლესია შეუკეთებიათ — სახურავის კალთებზე დუღაბის სქელი ფენა დაუსხამთ და კრამიტით დაუბურავთ (შემორჩენილია ფრაგმენტები), რამაც ნაწილობრივ შეამცირა სახურავის კალთების დახრილობა. აღმოსავლეთ და დასავლეთ ფასადზე აშკარად გამოიყოფა თავდაპირველ და გვიანდელ ფენებს შორის საზღვარი. შეკეთება შეხებია ჩრდილოეთ შესასვლელსაც, სადაც წირთხლების ქვემოთა, რიყის ქვით გამოყვანილი ნაწილები (იატაკის დონიდან დაახლოებით 60 სანტიმეტრის სიმაღლეზე) ეკლესიის თანადროულია, ხოლო ზემოთა — აგურისაა და წყობით გვიანდელობის ნიშნებს ატარებს.

შესასვლელი ორია — დასავლეთიდან და ჩრდილოეთიდან. ორივე კარის ღიობი გარედან აგურის შეისრული თაღით იყო გადახურული, შიგნიდან კი ხის, ძელოვანი გადახურვა ჰქონდა. ამჟამად იგი მხოლოდ დასავლეთ კარს შემორჩა. 

ეკლესიის დარბაზი კვადრატულია, აღმოსავლეთით იგი დასრულებულია ოდნავ დეფორმირებული ნახევარწრის ფორმის აფსიდით, რომლის ღერძზე გაჭრილია მცირე ზომის, ქვის ფილებით ბრტყლად გადახურული სარკმელი. მსგავსი სარკმელი დასავლეთიდანაცაა. იგი მოგვიანებით (შეკეთებისას) გაუფართოებიათ, აფსიდის ორივე გვერდში თითო, მცირე, სწორკუთხა ნიშაა. მათ შორის ჩრდილოეთისას ორმაგი შეღრმავება აქვს. აფსიდი გადახურულია რიყის ქვით ნაწყობი კონქით, რომლის თაღი აგურისაა და შეისრულია. მსგავსი ფორმისაა კამარაც.

შენობის ფასადები სადაა. კედლები დასრულებული იყო საფეხურად ნაწყობი ლავგარდნით (შემორჩენილია ფრაგმენტები), რომელიც შედგებოდა ჩვეულებრივად დაწყობილი და კუთხის შვერილი აგურის რიგების მონაცვლეობით.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
მაჩხაურის სასახლე

**მაჩხაურის სასახლე** —  არქიტექტურული ძეგლი სოფელ ლაფანყურის სამხრეთ-დასავლეთით 2,5 კმ-ზე მდინარე ლოპოტის მარჯვენა შენაკადის მაჩხაურისხევის ხეობაში, ტყეში. ესაა მოზრდილი ნაგებობის ნანგრევები, რომელსაც ადგილობრივები „სასახლეს“ უწოდებენ. სავარუდოდ თარიღდება IX-X საუკუნეებით.

შენობის შემორჩენილი კედლების მნიშვნელოვანი ნაწილი მიწითა და მცენარეულობებით ისეა დაფარული, რომ მისი გეგმის ზუსტად დადგენა გასუფთავების გარეშე შეუძლებელია. ნაგებობა ორი სხვადასხვა ზომის, ოთკუთხა ნაწილისგან შედგება. მათ შორის ერთი აღმოსავლეთით მდებარე შედარებით დიდია იგი აღმოსავლეთიდან დასავლეთის მიმართულებითაა წაგრძელებული და გრძივი კედლით გამიჯნულ სხვადასხვა სიგანის, ორ სადგომს შეიცავს. ამ ნაწილს დასავლეთიდან ეკვრის ოდნავ უფრო მოკლე, მაგრამ შედარებით განიერი ნაწილი რომელიც ორსართულიანია.

შენობა ნაგებია დიდი ზომის, რიყის ქვით.  ზომისა და ფორმის მიხედვით შერჩეულია და დაწყობილია წესიერ, სწორხაზოვნად გამავალ რიგებად. აღმოსავლეთ ნაწილის სადგომებიდან, სამხრეთით მდებარე, თითქმის 2-ჯერ ვიწროა მეორეზე და გარეთკენ სწორკუთხა ბურჯებზე გადაყვანილი თაღებით იყო გახსნილი. შემორჩენილია აღმოსავლეთ განაპირა თაღის ერთი გვერდი - შესაბამისს წირთხრილთან ერთად და ორი ბურჯის ნაშთი. ჩრდილოეთ სადგომიდან კი, მხოლოდ ჩრდილოეთ კედლის დასავლეთ ნაწილიღა დგას. დანარჩენი კედლებისა მხოლოდ კვალი იკითხება.

ნაგებობის დასავლეთ ნაწილის ორივე სართული შედგება ერთმანეთთან თაღოვანი გასასვლელებით დაკავშირებული, სამ-სამი კვადრ. ოთახისგან. ქვემოთა სართულის ოთახებიდან ორი ნანგრევებითაა სავსე და მათი არქიტექტორული გადაწყვეტა არ ირკვევა. მესამე, სამხრეთით მდებარე ოთახი, კამაროვანია. ოთახის აღმოსავლეთ კედელში მოწყობილია საშუალო ზომის სწორკუთხა ნიშა. მეორე სართულის დიდი ნაწილი დანგრეულია. ოთახების გამმიჯნავ ორივე კედელს თაღოვანი გასასვლელის წირთხრილები და თაღაღის ქუსლების ნაწილები შემორჩა. ჩრდ-ის განაპირა ოთახში ადსიდის მსგავსი. აღმოსავლეთით ორნამენტული მომრგვალებაა.  

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები
თელავის ეკლესია (სომხური სასაფლაო)

**თელავის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში დგას ე. წ. სომხების სასაფლაოზე თარიღდება XIX საუკუნით.

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია აგურით შიგნიდან შელესიალია, ხოლო გარედან შეთეთრებული. შესასვლელები სამია სამხრეთიდან, დასავლეთიდან, და ჩრდილოეთიდან სამივე კარი თაღოვანია. ეკლესიის დარბაზი ვრცელია, აღმოსავლეთით იგი დასრულებულია ღრმა, დარბაზის იატაკის მიმართ დაახლოებით ერთი მეტრით შემაღლებული აფსიდით რომელიც გრძივი კედლებიდან ორიოდე მეტრის სიგანის „მხრებითა“ გამოყოფილი. საკურთხევლის ბაქანი, აფსიდის მხრების მიმართ რამდენიმე მეტრით წინაა წამოწეული და ასასვლელ-ჩასავლელად, ორივე ბოლოში, სამ-სამი საფეხური აქვს მოწყობილი. საკურთხეველი განათებულია აფსიდის ცენტრში გაჭრილი განიერი, თაღოვანი სარკმლით, რომლის ორივე მხარეს თითო თაღოვანი ნიშაა. საკურთხეველი დანარჩენი სივრცისგან ხის აჟურული კინკელითა გამიჯნული აფსიდის კონქი და თაღი მოხატულია მზისა და ვარსკვლავების პირობითი გამოსახულებებით. თვით კონქის თაღი ნახავრწრიული მოყვანილობისაა. მის ზემოთ კი, კამარამდე ორიოდე მეტრის სიმაღლის შვეეული კედელია აყვანილი. საკურთხევლის გვერდებზე თითო მცირე ზომის გეგმითა და მათზე დაყრდნობილი საბჯენი თაღები სამ თანაბარ ნაწილად იყოფა თითო პილასტრი დასავლეთის კუთხებშიცაა, მათ დასავლეთის კედლის მიმდებარე საბჯენი თაღი ეყრდნობა. თაღების ქუსლებთან გამოყოფილია მარტივი პროფილის იმპოსტები საბჯენი და კამარაც ნახევარწრიული მოყვანილობისა. პილასტრებს შორის შეისრულთაღოვანი, ბრტყელი ნიშაა. საკურთხევლის სარკმლის გარდა ეკლესიის კედლებში კიდე ხუთი თაღოვანი სარკმელია ორ-ორი სამხრეთით და ჩრდილოეთით და ერთი დასავლეთით მათ შორის სამხრეთის და ჩრდილოეთის სარკმელები შესაბამისი კედლების განაპირა ნაწილებშია ერთმანეთის პირდაპირ, დასავლეთისა კი კედლის ღერძზე. ეს უკანასკნელი დანარჩენ სარკმელებთან შედარებით უფრო ვიწროა.

გამონაკლისი მხოლოდ დასავლეთის სარკმელია ეს უკანასკნელი ნახევარწრიული თაღითა დასრულებული და დანარჩენი სარკმელებისგან განსხვავებით, სათაური არ გააჩნია გრძივ ფასადებზე ექვს-ექვსი თაღია გამოყვანილი განივ ფასადებზე კი ხუთ-ხუთი ოთხივე ფასადზე განაპირა თაღები ოდნავ დაბალია და გაცილებით უფრო ვიწრო, ვიდრე დანარჩენები მათი არე სრულიად სადა დანარჩენი თაღების ცენტრში კი, შიდა აღნაგობის შესაბამისად კარ-სარკმელთა ღიობებია განლაგებული გრძივი ფასადების აღმოსავლეთ თაღებში სათაურით მორთული თითო ცრუ სარკმელია სამხრეთ და ჩრდილოეთ ფასადებზე, ყველა სარკმლის თავზე თითო შეღრმავებული რომბია რომბია. თითო მსგავსი რომბია გამოყვანილი ოდნავ ზემოთაც თაღებს შორის სამივე შესასვლელის თავზე მოზდილი ჯვრის გამოსახულებაა. აღმოსავლეთ ფასადზე ფრონტონის ძირის დონეზე გამოსახულია შეღრმავებული საფეხუროვან პოსტამენტზე დაყრდნობილი, წითლად შეღებილი სამი ჯვარი რომელთა შორის შუა ოდნავ მოზრდილია მსგავსი სამი, ოღოდნ თანაბარი ზომის ჯვარია გამოსახული დასავლეთ ფრონტონზეც მათგან ორი სარკმლის გვერდებზეა ერთი მის თავზე ამავე ფასადის ქვედა ნაწილში, გვერდით თაღებში სიბრტყის შეღრმავებით გამოყვანილი მუზარდისებრი თაღით დასრულებული თითო ნიშაა. კედლები დასრულებულია ლეკალური აგურებით ნაწყობი პროფილირებული ლავგარდნით ეკლესია გადახურულია ღარისებრი კრამიტით. ეკლესიის დასავლეთ კედელზე დადგმულია ექვსწახნაგა, ექვსი თაღით გახსნილი სამრეკლო რომელსაც პირამიდისებრი სახურავი ხურავს.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XIX საუკუნის ეკლესიები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ჭადრის 2)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — ისტორიული ძეგლი თელავში. დგას ჭადრის ქუჩაზე (№ 2). ნაგებია აგურით. ეკუთვნოდა პედაგოგს და საზოგადო მოღვაწეს ივანე როსტომაშვილს, რომელმაც თელავში დააარსა წერა-კითხვის შემსწავლელი საკვირაო და გლეხ ქალთა სკოლები, საზოგადო სავაჭრო („დნეპრი“) თელავსა და კურდღელაურში ჩამოაყალიბა სახალხო ბანკები. 1884 წელს გაიხნა ბიბლიოთეკა-წიგნთსაცავი. როსტომაშილის ოჯახი იყო ქართველ მოღვაწეთა თავშეყრის ადგილი.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
კონდოლის წმინდა გიორგის ეკლესია (1860)

**კონდოლის წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სოფელ კონდოლის ჩრდილო-აღმოსავლეთით 0,5 კილომეტრზე. ეკლესია აშენებულია 1860 წელს.

ეკლესია დარბაზულია, ნახევარწრიული აფსიდით, რომელიც გეგმის სწორკუთხედის ფარგლებშია მოქცეული. საშენი მასალა ორგვარია: რიყის წვრილი ქვა და ქართული აგური. კედლები ძირითადად რიყის ქვისაა. კამარა, კონი, საბჯენი თაღები. კარ-სარკმელთა თაღები, გარეთა კუთხეები და ფასადთა დეკორატიული ელემენტები.

შესასვლელი დასავლეთითაა. კარი შეისრულთაღოვანია. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდაა, რომელიც დადაბლებული ფორმის კონქითაა გადახურული. კონქის თაღი აფსიდას მხრებს ჩეულებიასამებრ არ ერწყმის, არამედ მცირე კუთხით, რის გამოც მათ საზღვარზე ჰორიზონტალური ხაზია შექმნილი. აფსიდის ცენტრში მაღალი, ნახევარწრიულთაღოვანი, ძლიერ დახრილი ძირის მქონე სარკმელი ჩრდილოეთითაა, ხოლო ერთი სამხრეთითაა კედლის დასავლეთ ნაწილში. აფსიდში, სარკმლის აქეთ-იქით, თითო შეისრულთაღოვანი ნიშაა მოწყობილი. ერთი ნიშა სამხრეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილშია. აფსიდის შუაში შემორჩენილია ოთხწახნაგა ტრაპეზის მცირე ნაწილი. 

ეკლესიის გრძივი კედლების შუაში და დასვალეთ კუთხეებთან გამოყოფილია თითო, მარტივი პილასტრი, რომლებსაც ნახევარრიული საბჯენი თაღები ეყრდნობა. ნახევარწრიულია კამარაც. ინტერიერი შელესილი და შეთეთრებული ყოფილა. ამჟამად ნალესობა მხოლოდ კედლებს შემორჩათ. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ე. ახვლედიანის 34)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ელენე ახვლედიანის ქუჩაზე (№ 34). აგებულია XIX საუკუნის ბოლოსю

სახლი ერთსართულიანია, ნაგებია აგურით. ახვლედიანის ქუჩაზე გამოდის მთავარი, გრძივი ფასადით. ფასადი დანაწევრებულია ხუთი, სწორკუთხა სარკმლითა და სადარბაზო კარით, რომელსაც ლითონის მარკიზი აქვს გადახურული. კარი, მოდერნის სტილისათვის დამახასიათებელი ნახატით, ოსტატურადაა დამუშავებული. სარკმლების აგურის ზღუდარების შუა ნაწილში, მაღალი კაპიტელით დასრულებული, ცრუ, სოლისებრი ქვებია გამოყვანილი. სარკმლების ქვემოთ სწორკუთხა, საფეხურით ჩაღრმავებული ნიშებია. ფასადი დასრულებულია დაბალი პარაპეტით, რომელიც დანაწევრებულია თანაბარი ზომის, ექვსი მოგრძო ნიშით, რომლებიც ორ საფეხურად შეღრმავებული, ორსაფეხურიანი, ხერხულა ფრიზითაა დაგვირგვინებული. ეზოს მხარე მთლიანად გადაკეთებულია. ამ მხარეს სახლი ორსართულიანია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ვარდისუბნის პირველი ეკლესია

**ვარდისუბნის პირველი ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ვარდისუბნის სამხრეთ-დასავლეთით, ახალი შუამთის დედათა მონასტრის სიახლოვეს, ტყეში, 700-800 მეტრზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია სხვადასხვა ზომის რიყის ქვითა და კირის ხსნარით. წყობა სწორხაზოვანია. შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს. კარი კედლის ჩრდილოეთ კიდეშია მოწყობილი და გარედან ნახევარწრიული თაღი ხურავს. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია. აფსიდის ცენტრში ვიწრო, ოთკუთხა სარკმელია გაჭრილი, რომლის სამხრეთით და ჩრდილოეთით თითო, ოთკუთხა ნიშაა. აფსიდის სარკმელის გარდა, ერთი მცირე, თაღოვანი სარკმელი დასავლეთ კედელშიცაა.

ეკლესიისთვის მოგვიანებით, ჩრდილოეთიდან, მიუშენებიათ გეგმით სწორკუთხა, ეკლესიაზე რამდენადმე მცირე სამლოცველო, რომელსაც ზემოდან რვაწახნაგოვანი ფანჩატური ადგას. სამლოცველო ეკლესიაზე ისეა მიდგმული, რომ მათი დასავლეთ კედლები ერთ ხაზზე მდებარეობს. შესასვლელი სამლოცველოს დასავლეთიდან აქვს, აღმოსავლეთით კი ღრმა აფსიდია, რომლის ცენტრში ვიწრო, ოთკუთხა სარკმელია გაჭრილი. მსგავსი სარკმელი შესასვლელის თავზეცაა. აფსიდში, სარკმლის სამხრეთით და ჩრდილოეთით თითო, ოთკუთხა ნიშაა, ქვმოთ კი, კედელზე, მოდგმულია ნახევარცილინდრული ფორმის ტრაპეზი. ნახევარცილინდრულია კამარაც. კამარის ჩრდილოეთ ნაწილში მოწყობილია კვადრატული ღიობი, რომლითაც სამლოცველო სამრეკვლოს უკავშირდება. სამრეკვლო შიგნიდან მრგვალია, გარედან რვაწახნაგოვანი. თითოეულ ღერძულ წახნაგში მოწყობილია თითო, მაღალი, ვიწრო, თარაზულთავიანი სარკმელი. შიგნით სამრეკლო გადახურულია გუმბათოვანი კამარით, გარედან კი, აგურით ნაწყობი, პირამიდული ფორმის, რვაწახნაგოვანი სახურავით.
სამლოცველოს დასავლეთ ფასადზე, სარკმლის გვერდებზე, თითო ნიშაა. სამლოცველოს სახურავი ცალფერდაა. იგი ეკლესიის სახურავის ჩრდილოეთ ფერდის გაგრძელებაზეა.

ეკლესია შემოსაზღვრული ყოფილა გალავნით, რომელიც საკმაოდ დიდ ფართობს ფარგლავდა. გალავანი აშენებულია რიყის ქვით, ალაგ-ალაგ ქართული აგურის ჩანართებია. გალავანში დატანებულია ნიშები, მცირე შესასვლელები. შემორჩენილია სამეურნეო ნაგებობების კვალი, რომლებიც სავარაუდოდ, ხით იქნებოდა გადახურული. 

2005-2007 წლებში საქართველოს ისტორიულ ძეგლთა დაცვისა და გადარჩენის ფონდის დაფინანსებით ეკლესიას ჩაუტარდა აღდგენითი სამოშაოები. ეკლესიის ირგვილ მოიჭრა მიწის ფენა. სახურავის კალთები გაიწმინდა მცენარეული საფარისგან. აღდგა კამარის და კედლების დანგრეული ნაწილები. ამოივსო კედლებში და კამარაში არსებული გამჭოლი ბზარები. აღდგა საპირე წყობის ჩამოშლილი ნაწილი და აგურის, საფეხხუროვანი ლავგარდანი. ეკლესია გადაიხურა ღარისებრი კრამიტით. დაკონსევრდა გალავნის შემორჩენილი კედლები. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
გულგულის ეკლესია

**გულგულას ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ გულგულის ჩრდილოეთით, 2 კილომეტრზე, ნაგებად წოდებულ ადგილში. იგი სავარაუდოდ, თარიღდება VIII-IX საუკუნეებით.

ძეგლი ნანგრევების სახითაა შემორჩენილი (მიახლოებითი ზომები: სიგრძე 11,5 მეტრი, სიგანე 10,9 მეტრი) და გათხრა-გასუფთავების გარეშე მისი გეგმის სრულად დადგენა შეუძლებელია. ნაგებობა, როგორც ჩანს, სამეკლესიანი ბაზილიკაა. შემორჩენილია: შუა ეკლესიის აფსიდი, სამხრეთ ეკლესია, რომელიც აღმოსავლეთით აფსიდითაა დასრულებული და შუა ეკლესიის ჩრდილოეთით მდებარე, სწორკუთხა სათავსი, სამკვეთლო. კედლების ნაშთები რიყის ქვითა და კირის დუღაბითაა ნაგები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:VIII საუკუნის ეკლესიები