მორის ჰილმანი

**მორის რალფ ჰილმანი** (დ. 30 აგვისტო, 1919,  მაილს-სიტი, მონტანა — გ. 11 აპრილი, 2005, ფილადელფია, პენსილვანია) — ამერიკელი მიკრობიოლოგი, რომელიც სპეციალიზებული იყო ვაქცინოლოგიაში და შეიმუშავა 40-ზე მეტი ვაქცინა, რაც ამ სფეროში პროდუქტიულობის რეკორდს წარმოადგენს. 14 ვაქცინიდან, რომელიც რეკომენდებულია აშშ-ს იმუნიზაციის კალენდრით, მან შეიმუშავა რვა: წითელას, ყბაყურას, A ჰეპატიტის,  B ჰეპატიტის, ჩუტყვავილას, მენინგიტის, პნევმოკოკისა და Haemophilus influenzae-ს ბაქტერიების. მან დიდი როლი ითამაშა გაციების გამომამუშავებელი ადენოვირუსების, ჰეპატიტის ვირუსების და პოტენციურად კიბოს გამომწვევი  ვირუსის SV40-ის აღმოჩენაში.

## ბიოგრაფია 
### ადრეული ცხოვრება და განათლება 
მორის ჰილმანი დაიბადა დიდი ვაკეების ქალაქ მაილს-სიტიში, მონტანას შტატი. მისი მშობლები იყვნენ ანა უელსმანი და გუსტავ ჰილმანი. მორისი  მათი მერვე შვილი იყო. მისი ტყუპისცალი და მისი დაბადებისას, ხოლო დედა კი ორი დღის შემდეგ გარდაიცვალა. იგი ბიძის, რობერტ ჰილმანის ოჯახში გაიზარდა და ახალგაზრდობაში ოჯახის მეურნეობაში მუშაობდა. იგი თვლიდა, რომ შემდგომი წარმატების საფუძველი ბავშვობაში ქათმებთან მუშაობისას ჩაეყარა; 1930-იანი წლებიდან ქათმის განაყოფიერებულ კვერცხებს ხშირად იყენებდნენ ვაქცინებისთვის ვირუსების გასაზრდელად.

მისი ოჯახი ლუთერული ეკლესიის მრევლი იყო. მერვე კლასში იყო, როდესაც ჩარლზ დარვინი აღმოაჩინა. ერთხელ ეკლესიაშიც კი გამოიჭირეს, როდესაც დარვინის წიგნს, „სახეობების წარმოშობის შესახებ“ კითხულობდა. მოგვიანებით, მან უარყო რელიგია. უსახსრობის გამო, გაუჭირდა კოლეჯში სწავლა. საქმეში მისი უფროსი ძმა ჩაერია და ოჯახის დახმარებითა და სტიპენდიების წყალობით, ჰილმანმა 1941 წელს დაამთავრა მონტანის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. მან მოიგო სტიპენდია ჩიკაგოს უნივერსიტეტში და მიიღო დოქტორის ხარისხი მიკრობიოლოგიაში 1944 წელს. მისი სადოქტორო ნაშრომი ეხებოდა ქლამიდიოზის ინფექციებს, რომლებიც, როგორც მაშინ მიიჩნეოდა, ვირუსით იყო გამოწვეული. ჰილმანმა აჩვენა, რომ ამ ინფექციებს, სინამდვილეში, იწვევს ბაქტერიის სახეობა, *Chlamydia trachomatis*, რომელიც იზრდება მხოლოდ უჯრედების შიგნით.

### კარიერა 
მას შემდეგ რაც მან ER Squibb & Sons-ში მუშაობა დაიწყო, შეიმუშავა ვაქცინა იაპონური B ენცეფალიტის წინააღმდეგ. ეს იყო დაავადება, რომელიც ემუქრებოდა ამერიკის ჯარებს მეორე მსოფლიო ომის წყნარი ოკეანის კამპანიისას. როგორც არმიის სამედიცინო ცენტრის რესპირატორული დაავადებების განყოფილების უფროსმა (ახლანდელი ვალტერ რიდის არმიის კვლევითი ინსტიტუტი). 1948-1957 წლებში ჰილმანმა აღმოაჩინა გენეტიკური ცვლილებები, რომლებიც გრიპის ვირუსის მუტაციის დროს ხდება, რომელსაც *ცვლა და დრეიფი* ეწოდება. მისი თეორიის მიხედვით, ეს ნიშნავდა, რომ საჭირო იქნებოდა ყოველწლიურად გრიპის ვაქცინაცია. ეს მოსაზრება დაეხმარა მას გამოეცნო, რომ 1957 წელს ჰონგ-კონგში გრიპის აფეთქებას უზარმაზარი პანდემიის გამოწვევა შეეძლო. წინათგრძნობის საფუძველზე, ცხრა თოთხმეტსაათიანი სამუშაო დღის შემდეგ მან და მისმა კოლეგამ აღმოაჩინეს, რომ ეს იყო გრიპის ახალი შტამი, რომელსაც მილიონობით ადამიანი შეეძლო დაეღუპა. მომზადდა და განაწილდა ვაქცინის ორმოცი მილიონი დოზა. მიუხედავად იმისა, რომ 69 000 ამერიკელი გარდაიცვალა, პანდემიას შეეძლო შეერთებულ შტატებში მრავალი სხვა ადამიანის სიკვდილით დასრულებულიყო. გაწეული მუშაობისთვის ჰილმანს ამერიკული სამხედროებისგან გადაეცა მედალი გამორჩეული სამსახურისათვის.

1957 წელს ჰილმანი შეუერთდა Merck &amp; Co., როგორც ახალი ვირუსებისა და უჯრედული ბიოლოგიის კვლევის განყოფილების ხელმძღვანელი ვესტ-პოინტში, პენსილვანია. მერკში მუშაობისას ჰილმანმა ცხოველებისა და ადამიანის ექსპერიმენტული და ლიცენზირებული ორმოცი ვაქცინიდან უმეტესობა შეიმუშავა, როგორც ლაბორატორიის მუშაკმა და როგორც ასევე სამეცნიერო ხელმძღვანელმა.

1963 წელს, მისი ქალიშვილს, ჯერილ ლინს ყბაყურა დაემართა. ჰენრიმ მისგან სინჯები აიღო, გამოზარდა და გამოიყენა იგი, როგორც ყბაყურას ვაქცინის საფუძველი. ყბაყურას ვაქცინის ჯერილ ლინის შტამი დღესაც გამოიყენება. შტამი ამჟამად გამოიყენება სამვალენტიანი წწყ (წითელა, წითურა, ყბაყურა) ვაქცინაში, რომელიც ასევე მან შექმნა. ეს იყო პირველი დამტკიცებული ვაქცინა, რომელიც რამდენიმე ცოცხალი ვირუსის შტამს ერთდროულად შეიცავდა. იმ პერიოდის სხვა მრავალი ვაქცინისა და მედიკამენტის მსგავსად, ვაქცინა თავიდან გამოიცადა ინტელექტუალური შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ბავშვებზე, რომლებიც სპეციალიზებულ სახლებში ცხოვრობდნენ — ეს იმიტომ მოხდა, რომ არასათანადო ჰიგიენისა და მათი საცხოვრებლის უკიდურესი სიმჭიდროვის გათვალისწინებით, ისინი ინფექციურ დაავადებების ბევრად უფრო მაღალი რისკის ქვეშ ცხოვრობდნენ.

#### B ჰეპატიტის ვაქცინა 
ჰილმანმა და მისმა ჯგუფმა გამოიგონეს ვაქცინა B ჰეპატიტის საწინააღმდეგოდ, სისხლის შრატის მკურნალობა პეფსინით, შარდოვანით და ფორმალდეჰიდით. ეს ლიცენზირებული იქნა 1981 წელს, მაგრამ 1986 წელს მოიხსნა შეერთებულ შტატებში, როდესაც იგი შეცვალეს ვაქცინით, რომელიც საფუარში მზადდებოდა. ეს ვაქცინა დღესაც გამოიყენება. 2003 წლისთვის მას 150 ქვეყანა იყენებდა და შეერთებულ შტატებში დაავადების სიხშირე ახალგაზრდებში 95%-ით შემცირდა. ჰილმანი ამ ვაქცინის გამოგონებას თავის ყველაზე დიდ მიღწევად მიიჩნევდა. ღვიძლის გადანერგვის პიონერმა თომას სტარცლმა განაცხადა, რომ 

ჰილმანი იყო ვაქცინების შემუშავების ერთ-ერთი ადრეული პიონერი, რომელიც თვლიდა, რომ სიმიანურ ვირუსებს ვაქცინების დააბინძურება შეუძლიათ. ამ ვირუსებიდან ყველაზე ცნობილი გახდა SV40, პოლიომიელიტის ვაქცინის ვირუსული დამაბინძურებელი, რომლის აღმოჩენამ გამოიწვია Salk-ის ვაქცინის გაუქმება 1961 წელს და მისი ალბერტ საბინის პერორალური ვაქცინით ჩანაცვლება. დაბინძურება სინამდვილეში ორივე ვაქცინაში ძალიან დაბალ დონეზე ხდებოდა, მაგრამ იმის გამო, რომ პერორალური ვაქცინის მონელება ხდებოდა და არა ინექცია, მას არ მოჰყვა ინფექციები ან რაიმე ზიანი.

ჰილმანი მსახურობდა მრავალ ეროვნულ და საერთაშორისო მრჩეველთა საბჭოსა და კომიტეტში, აკადემიურ, სამთავრობო და კერძო, მათ შორის ჯანმრთელობის ეროვნული ინსტიტუტის შიდსის კვლევის პროგრამის შეფასების ოფისში და იმუნიზაციის ეროვნული პროგრამის იმუნიზაციის პრაქტიკის მრჩეველთა კომიტეტში. მოგვიანებით, ჰილმანი იყო ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მრჩეველი. იგი პენსიაზე გადავიდა Merck Research Labs-ის უფროსი ვიცე-პრეზიდენტის თანამდებობაზე 1984 წელს 65 წლის ასაკში. შემდეგ ის ხელმძღვანელობდა მერკის ვაქცინოლოგიის ინსტიტუტს, სადაც ის მომდევნო ოცი წლის განმავლობაში მუშაობდა.

გარდაიცვალა 2005 წლის 11 აპრილს, ფილადელფიაში, 85 წლის ასაკში.

## მეთოდი და პიროვნება 
ჰილმანი პირდაპირი და ხისტი ადამიანი იყო, რომელიც ამავე დროს მოკრძალებული იყო საკუთარი თავის რეპრეზენტაციაში. არცერთი მისი ვაქცინა ან აღმოჩენა არ ატარებს მის სახელს. იგი თავის ლაბორატორიას სამხედრო ნაწილივით მართავდა, რომელსაც თავად მეთაურობდა. იგი ხშირად იყენებდა უხამსს სიტყვებს, საკუთარი არგუმენტის ჩამოსაყალიბებლად. მისი თანამშრომლები არაჩვეულებრივ ერთგულებას იჩენდნენ მის მიმართ.

## მემკვიდრეობა 
ჰილმანი არჩეული იყო აშშ მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის, მედიცინის ინსტიტუტის, ამერიკის ხელოვნებისა და მეცნიერებათა აკადემიისა და ამერიკის ფილოსოფიური საზოგადოების წევრად. 1988 წელს პრეზიდენტმა რონალდ რეიგანმა მას გადასცა საბუნებისმეტყველო მეცნიერების ეროვნული მედალი, ქვეყნის უმაღლესი სამეცნიერო ჯილდო. მან მიიღო პრინც მაიდოლის პრემია ტაილანდის მეფისგან საზოგადოებრივი ჯანდაცვის განვითარებისათვის, ასევე სპეციალური ჯილდო სიცოცხლის მიღწევისათვის მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციისგან, მერი ვუდარდ ლასკერის ჯილდო საზოგადოებრივი მსახურებისათვის და საბინის ოქროს მედალი და ცხოვრებისეული მიღწევების ჯილდოები. 1975 წელს ჰილმანმა მიიღო მიღწევების ამერიკული აკადემიის ოქროს ფირფიტის პრემია.

2005 წლის მარტში, პენსილვანიის უნივერსიტეტის სამედიცინო სკოლის პედიატრიის დეპარტამენტმა და ფილადელფიის ბავშვთა საავადმყოფომ, Merck Company Foundation-თან თანამშრომლობით, გამოაცხადეს მორის ჰილმანის კათედრის დაარსება ვაქცინოლოგიაში.

რობერტ გალომ, აივ ინფექციის თანააღმომჩენმა ერთხელ თქვა:  

ჰილმანის გარდაცვალების შემდეგ რალფ ნადერმა დაწერა: 

2007 წელს პოლ ოფიტმა გამოაქვეყნა ჰილმენის ბიოგრაფია, სახელწოდებით „ვაქცინირებული: ერთი ადამიანის ძიება მსოფლიოს ყველაზე მომაკვდინებელი დაავადებების დასაძლევად“.

2008 წლის 15 ოქტომბერს მერკმა ჰილმანის სახსოვრად ვაქცინის წარმოების ცენტრს, დურჰამში, ჩრდილოეთ კაროლინა მორის ჰილმანის სახელობის უწოდა. 

დოკუმენტური ფილმი სახელწოდებით ''Hilleman: A Perilous Quest to Save the World's Children'', სადაც ჰილმანის ცხოვრება და კარიერაა ნაჩვენები, გამოვიდა 2016 წელს.

### ჰილმანის მეცნიერთა პროგრამა 
2016 წელს, მონტანის სახელმწიფო უნივერსიტეტმა თავის კურსდამთავრებულ ჰილმანის ხსოვნას მიუძღვნა მთელი რიგი სტიპენდიები, სახელწოდებით Hilleman Scholars Program.

## რესურსები ინტერნეტში
* Hilleman – A Perilous Quest to Save the World's Children (დოკუმენტური ფილმი მისი ცხოვრების შესახებ)

## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 30 აგვისტო
კატეგორია:დაბადებული 1919
კატეგორია:გარდაცვლილი 11 აპრილი
კატეგორია:გარდაცვლილი 2005
კატეგორია:აშშ-ის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის წევრები