ტალინის ისტორია

## ქალაქის სახელები
1154 წელს სიცილიის მეფის როჯერ II-ის კარისკაცმა არაბმა ალ-იდრისიმ მსოფლიო რუკაზე დაიტანა ქალაქი „qlwry“ ან „flwry“, რომელიც ასევე წაიკითხეს როგორც „Kaleweny“ და რომელიც ტალინად მიიჩნევა.
1227 წელს დასრულებულ ჰენრიკის ლივონიის ქრონიკაში გამოყენებულია სახელი Lindanise, რაც შეიძლება ნიშნავდეს დანიურ (-danise) ციხესიმაგრეს (lin-) ან ძველ შვედურად „linda“ ნიშნავს „კონცხს“. Lindanise-სთან შეიძლება საერთო ძირის მქონე იყოს ქალაქის ესტონური სახელი Tallinna (Talyna, პირველად ნახსენებია 1536 წელს)
, როდესაც ძირითადად ლათინურ და ქვემოგერმანულენოვანი ტალინის საქალაქო საბჭოს გვერდით ახალი გერმანული ორდენის მაგისტრის ფონ ბრუგენეის ერთგულების ფიცი დადეს ასევე დაბალ გილდიებში გაერთიანებულმა ესტონელებმაც (Undeutsche/არაგერმანელები)..
ქვემოგერმანული ენის საშუალებით წარმოქმნილი ტალინის სახელი Reval სავარაუდოდ წარმოიშვა დასახლების გარშემო არსებული რევალას ისტორიული მხარის სახელწოდებიდან. ფინეთის ყურის გადაღმა ტურკუსა და საკუთრივ ფინეთში („Varsinais-Suomi“) გაქცეულ ძველ ესტონელებს შეეძლოთ თან წაეღოთ დაპყრობამდელი სახელი Kesoniemi. სხვა ძველი სახელწოდებებია რუსული Ревель („Rewel“) და Колывань („Kolywan“), დანიური Lyndanisse, შვედური. 

## ადრეული დასახლება
2009 წელს თავისუფლების მოედანზე ჩატარებული გათხრების დროს აღმოაჩინეს ქვის ხანის დასახლების ნაშთები, რომლის ასაკიც თავდაპირველად 4500-5500 წლით განისაზღვრა.ასევე ნახსენებია შესაძლო მონადირეთა ბანაკების ადგილები ჰერიაპეას მდინარესთან (კივისილას გარეუბანი, ამჟამინდელი ტორნიმეე) და ლივალაიას ქუჩის მიდამოებში.
ადრეული შუა საუკუნეები
ზოგიერთი ადრეული მკვლევარი ვარაუდობდა, რომ დაპყრობამდელ პერიოდში ტალინის ადგილას არსებობდა ციხესიმაგრე და ნავსადგური, რომლებთანაც დაკავშირებული იყო სავაჭრო ადგილი, სავაჭრო დასახლება, რუსული და სკანდინავიური სავაჭრო ეზოები და ეკლესიები. არქეოლოგიურ გათხრებზე ამის დამადასტურებელი მტკიცებულებები არ აღმოჩენილა, ასევე წერილობითი წყაროები არ ახსენებენ არაფერს ისტორიულ ციხესიმაგრის გარდა. უძველესი ნაპოვნი არტეფაქტები მდებარეობს ისტორიულ და შუა საუკუნეების პერიოდის საზღვარზე და მათი ერთ-ერთ ან მეორე პერიოდისთვის მიკუთვნება ცალსახად შეუძლებელია.
ტონისმეე-ში პერნუს გზატკეცილის გასწვრივ, კოსმოსის კინოთეატრის უკან, 2022 წლის გათხრების დროს აღმოაჩინეს ოთხი ვიკინგების პერიოდის კერა. ეს იყო პირველი ვიკინგების პერიოდის აღმოჩენა ტალინში.

1219 წელს რომის პაპის მიერ გამოცხადებული ჩრდილოეთის ჯვაროსნული ლაშქრობების დროს ტალინი დაიპყრეს დანიის მეფის ვალდემარ II-ის ჯარებმა, რომლებმაც გამაგრდნენ ტოომპეაზე და ააშენეს დომინიკელთა ორდენის პირველი ხის ეკლესია. რომის პაპმა ჰონორიუს III-მ 1220 წლის 19 მარტს დაამტკიცა ვესელინი რევალას ეპისკოპოსად.

### ტალინის გარეუბანი, როგორც დამოუკიდებელი ქალაქი
300px|მინი|მარჯვნივ|ხედი ტოომპეადან

ტალინის ქალაქის გულს წარმოადგენდა ახლანდელი ტალინის ძველი ქალაქი, რომელიც შედგებოდა მაღლობზე მდებარე ტოომპეასგან და გარეუბნისგან. გარეუბანი მოიცავდა ჩრდილოეთით მდებარე ოლევისტეს საეკლესიო სამრევლოსა და სამხრეთით მდებარე ნიგულისტეს საეკლესიო სამრევლოს. ამ ბირთვის გარეთ მდებარეობდა სკანდინავიისა და რუსეთის სავაჭრო ეზოები ეკლესიით სულევიმიაზე, ვენცელის სამლოცველო და ტალინის იაანის ლეპროზორიუმი. მე-14 საუკუნის დასაწყისისთვის ზღვამ უკან დაიხია ახლანდელი ვირუს მოედნის ადგილიდან.
300px|მინი|მარჯვნივ|წმ. ეკატერინეს სახელობის მონასტრის ეზო
მას შემდეგ, რაც დანიის მეფე ვალდემარ II-მ ტალინი დაიპყრო, ტინისმიაზე, როზიკრანცის ქუჩის რაიონში დასახლდნენ პირველი კოლონიზატორები. ადრეულ შუა საუკუნეებში, ტალინის ქალაქის კედლის აშენებამდე იქ ცხოვრობდნენ მოსახლეები, სანამ დაახლოებით მე-14 საუკუნის პირველ ნახევარში არ დასრულდა ქალაქის კედელი და ჰარიუს კარიბჭიდან გამომავალი გზატკეცილი პიარნუს მიმართულებით. შემდეგ ეს დასახლებული ტერიტორია მიატოვეს და მის ადგილას გზატკეცილი აშენდა. 
1230 წელს ტალინში დროებით დამკვიდრებულმა ხმლის ძმათა ორდენმა, იმდროინდელი პირველწყაროს მიხედვით, გოტლანდიდან (ოიამააიდან) მოიწვია 200 გერმანელი ვაჭარი, რომლებიც დასახლდნენ ტოომპეას ძირში და რომლებიც შეიძლება ჩაითვალონ ტალინის პირველ მოქალაქეებად.

1248 წელს დანიის მეფემ (1241-1250) და ესტონეთის ჰერცოგმა ერიკ IV ადრარაჰამ ტალინს ლუბეკის საქალაქო უფლებები მიანიჭა. 1265 წელს დანიის მეფე ერიკ V-ის დედამ და ესტონეთის რეგენტმა მარგრეტე სამბორმა გასცა ბრძანება ტალინის პირველი ცნობილი თავდაცვითი ნაგებობის, ქალაქის კედლის, მარგარეტის კედლის ასაშენებლად. აშენებული დამცავი კედლის ნაწილები შედგებოდა სხვადასხვა სიმაღლის 60-70 კედლის მონაკვეთისგან. კედლის მონაკვეთები იყო მარტივი, საკმაოდ დაბალი (ძირითადად 5 მ-ზე ნაკლები) და არც ისე სქელი (ქვედა ნაწილში 1,5 მ-ზე ნაკლები, კბილანებთან 1 მ-ზე ნაკლები) ხის დამცავი გასასვლელების მქონე კედლები. 1265 წელს მან ასევე მიანიჭა ტალინს მონეტების მოჭრის უფლება.
250px|მინი|მარცხნივ|ძველი ტალინი
დანიის მეფემ 1346 წელს ტევტონელ რაინდებს ჩრდილოეთ ესტონეთის სხვა მიწებთან ერთად მიჰყიდა რევალი. შუა საუკუნეების რევალი სარგებლობდა სტრატეგიული პოზიციით დასავლეთ ევროპას ნოვგოროდსა და მოსკოვს შორის აღმოსავლეთში ვაჭრობის გზაჯვარედინზე. ქალაქი, დაახლოებით 8000 მაცხოვრებელით, ძალიან კარგად იყო გამაგრებული ქალაქის კედლებით და 66 თავდაცვითი კოშკით.

როგორც მნიშვნელოვანი პორტი ვაჭრობისთვის ნოვგოროდსა და სკანდინავიას შორის, იგი გახდა ტევტონთა რაინდების და დანიის სამეფოს გაფართოების სამიზნე მე-13 საუკუნის დასაწყისში ჩრდილოეთ ჯვაროსნული ლაშქრობების პერიოდში, როდესაც ქრისტიანობა იძულებით დაეკისრა ადგილობრივ მოსახლეობას. დანიის მმართველობა ტალინსა და ჩრდილოეთ ესტონეთზე დაიწყო 1219 წელს.

1285 წელს ტალინი, რომელიც იმ დროისათვის ცნობილი იყო როგორც რეველი, გახდა ჰანზატურის კავშირის წევრი. დანიის მეფემ 1346 წელს ჩრდილოეთ ესტონეთის სხვა მიწებთან ერთად მიჰყიდა რეველი ტევტონის რაინდებს. შუა საუკუნეების რეველი სარგებლობდა სტრატეგიული პოზიციით დასავლეთ ევროპასა და ნოვგოროდსა და მოსკოვს შორის აღმოსავლეთში ვაჭრობის გზაჯვარედინზე. ქალაქი, დაახლოებით 8000 მაცხოვრებელით, ძალიან კარგად იყო გამაგრებული ქალაქის კედლებით და 66 თავდაცვითი კოშკით.

## თანამედროვე პერიოდი
300px|მინი|მარჯვნივ|ტოომპეას ციხესიმაგრე
300px|მინი|მარჯვნივ|თავდაცვის კოშკი „მსუქანი მარგარიტა“
1530 წელს ტალინის ქალაქის მერიის სამრეკლოს წვერზე დაიდგა ქარის ფლუგერი, ბებერი მეომრის ფიგურა სახელად ოლდ თომასი. მოგვიანებით ოლდ თომასი ქალაქის პოპულარულ სიმბოლოდ იქცა.
ჯერ კიდევ პროტესტანტული რეფორმაციის ადრეულ წლებში ქალაქი ლუთერანობაზე გადავიდა. 1561 წელს რევალი შვედეთის სამფლობელო გახდა. მომდევნო ათწლეულებში ქალაქისთვის ასევე დავობდა პოლონეთ-ლიტვის თანამეგობრობაც, როგორც 1561 წლის ვილნიუსის ხელშეკრულებით შემოერთებულ ტერიტორიაზე. პოლონეთი შვედეთს სთავაზობდა ფინანსურ კომპენსაციას ქალაქისთვის, რაზეც შვედეთმა უარი განაცხადა. დავა ქალაქის შესახებ იყო ერთ-ერთი მთავარი მიზეზი იმისა, რომ 1570-იან წლებში ვერ ჩამოყალიბდა პოლონეთ-შვედეთის ალიანსი რუსეთის წინააღმდეგ.

დიდი ჩრდილოეთის ომის დროს, ჭირით დაავადებულმა ტალინმა, შვედეთის ესტონეთთან და ლივონიასთან ერთად, 1710 წელს გამოაცხადა კაპიტულაცია იმპერიული რუსეთის წინაშე, მაგრამ ადგილობრივმა თვითმმართველობის ინსტიტუტებმა (რევალის მაგისტრატურა და ესტონეთის რაინდობა) შეინარჩუნეს თავიანთი კულტურული და ეკონომიკური ავტონომია იმპერიული რუსეთის ფარგლებში, როგორც ესტონეთის გუბერნიამ. რევალის მაგისტრატურა გაუქმდა 1889 წელს. მე-19 საუკუნემ მოიტანა ქალაქის ინდუსტრიალიზაცია და ნავსადგურმა შეინარჩუნა თავისი მნიშვნელობა. საუკუნის ბოლო ათწლეულებში რუსიფიკაციის ზომები გაძლიერდა. 1908 წლის ივნისში, რუსეთის იმპერატორი ნიკოლოზ II და მეუღლე ალექსანდრა, შვილებთან ერთად, შეხვდნენ თავიანთ საერთო ბიძასა და დეიდას, ბრიტანეთის მეფე ედუარდ VII-სა და დედოფალ ალექსანდრას, რაც აღქმული იყო როგორც სამეფო დადასტურება წინა წლის ანგლო-რუსული ანტანტისა. ეს იყო პირველი შემთხვევა, როდესაც მოქმედი ბრიტანელი მონარქი ეწვია რუსეთს.

## მსოფლიო ომები
1918 წლის 24 თებერვალს რევალში (ტალინში) გამოცხადდა ესტონეთის დამოუკიდებლობის დეკლარაცია. ამას მოჰყვა იმპერიული გერმანიის ოკუპაცია პირველი მსოფლიო ომის დასრულებამდე 1918 წლის ნოემბერში, რის შემდეგაც ტალინი დამოუკიდებელი ესტონეთის დედაქალაქი გახდა. მეორე მსოფლიო ომის დროს ესტონეთი თავდაპირველად წითელმა არმიამ დაიკავა და 1940 წელს საბჭოთა კავშირს შეუერთდა, შემდეგ კი ნაცისტურმა გერმანიამ მოახდინა მისი ოკუპაცია 1941-დან 1944 წლამდე. გერმანული ოკუპაციის პერიოდში ტალინმა მრავალი საჰაერო დაბომბვა განიცადა საბჭოთა საჰაერო ძალების მხრიდან. ყველაზე დამანგრეველი საბჭოთა დაბომბვის დროს, 1944 წლის 9-10 მარტს, ქალაქზე ათასზე მეტი ცეცხლგამჩენი ბომბი ჩამოაგდეს, რამაც მასშტაბური ხანძრები გამოიწვია, 757 ადამიანი იმსხვერპლა და ტალინის 20,000-ზე მეტი მცხოვრები თავშესაფრის გარეშე დატოვა. გერმანელების უკან დახევის შემდეგ, 1944 წლის სექტემბერში, ქალაქი კვლავ საბჭოთა კავშირმა დაიკავა.
300px|მინი|მარჯვნივ|ტალინის ძველი ქალაქის ჰარიუს ქუჩა 1944 წლის მარტში საბჭოთა საჰაერო დაბომბვის შემდეგ
1980 წლის ზაფხულის ოლიმპიური თამაშების დროს, აფრიანი ნავით სეირნობის (მაშინ ცნობილი როგორც იახტინგი) შეჯიბრებები ჩატარდა პირიტაში, ტალინის ცენტრიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით. ოლიმპიადისთვის აშენდა მრავალი შენობა, როგორიცაა ტალინის ტელეანძა, სასტუმრო „ოლიმპია“, ახალი ცენტრალური ფოსტის შენობა და რეგატის ცენტრი.
1991 წელს აღდგა დამოუკიდებელი დემოკრატიული ესტონეთის სახელმწიფო და დაიწყო სწრაფი განვითარების პერიოდი, როგორც თანამედროვე ევროპული დედაქალაქისა. ტალინი კვლავ გახდა დე ფაქტო დამოუკიდებელი ქვეყნის დედაქალაქი 1991 წლის 20 აგვისტოს.

## ქალაქის ადმინისტრაციული დაყოფა
ტალინი ისტორიულად სამი ნაწილისგან შედგებოდა:

*ტოომპეა (დომბერგი), ანუ „საკათედრო ბორცვი“, ყოველთვის იყო ცენტრალური ხელისუფლების ადგილსამყოფელი - ეპისკოპოსების, დანიელი ვიცე-მეფეების, ტევტონური ორდენის მეთაურების და შვედი და რუსი გუბერნატორების. 1877 წლამდე იგი იყო ცალკე ქალაქი (*დომ ცუ რევალ*), ძირითადად არისტოკრატი მცხოვრებლებით; დღეს იგი წარმოადგენს ესტონეთის პარლამენტისა და მთავრობის ადგილსამყოფელს. ასევე ქალაქში არის რამოდენიმე საელჩო და რეზიდენცია.
*ალ-ლინი*, ანუ „ძველი შიდა ქალაქი“, ძველი ჰანზეური სავაჭრო ქალაქია, რომელიც ადმინისტრაციულად ტოომპეასთან არ იყო გაერთიანებული მე-19 საუკუნის ბოლომდე. შუასაუკუნეებში ის ვაჭრობის ცენტრს წარმოადგენდა, რის შედეგადაც ქალაქი ყველა მიმართულებით განვითარდა.
*„ახალი ესტონური ქალაქი“  გაიზარდა დროთა განმავლობაში, რადგან უფრო მეტი მდაბიო დასახლდა ქალაქის ამ მონაკვეთში. მე-19 საუკუნის შუა პერიოდის აღწერამდე, ქალაქის უმრავლესობას წარმოადგენდნენ როგორც ესტონელები ასევე გერმანელებიც.

ტალინი არასდროს დანგრეულა, თუმცა რეფორმაციული მღელვარების ფარგლებში, დაახლოებით 1524 წელს, კათოლიკური ეკლესიები ესტონეთის მრავალ ქალაქში, მათ შორის ტალინში, გაძარცვეს: ეს მოხდა მთელ ევროპაში. მიუხედავად იმისა, რომ მეორე მსოფლიო ომის დროს საბჭოთა საჰაერო ძალებმა ინტენსიურად დაბომბეს ქალაქი, შუასაუკუნეების ძველი ქალაქის დიდმა ნაწილმა მაინც შეინარჩუნა თავისი ხიბლი. ტალინის ძველი ქალაქი (ტოომპეას ჩათვლით) 1997 წელს იუნესკოს მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლად გამოცხადდა.

## რესურსები ინტერნეტში
* Tallinna ajalugu linna kodulehel
* Riho Laurisaar "Arheoloog: Tallinna muistne uhke ajalugu võib olla üks suur müüt" EPL, 19. juuli 2008
*Erki Russow. Tallinna lätted, Tuna 2/2019
* "Vana Tallinn" Jüri Kuuskemaa saatesari Klassikaraadios

## სქოლიო
კატეგორია:ტალინი
კატეგორია:ესტონეთის ისტორია
კატეგორია:ევროპის ქალაქების ისტორია