open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ნინოწმინდის სვეტიცხოვლის ეკლესია

**ნინოწმინდის სვეტიცხოვლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ ნინოწმინდის სამხრეთ-დასავლეთით, დაახლოებით, 5 კილომეტრზე, ქვემო სამგორის წყალშემკრები კაშხლის დასავლეთით, 1 კილომეტრზე, პატარა ბორცვზე. თარიღდება XIX საუკუნით. 2002 წელს ეკლესია თვითნებურად გაურემონტებიათ. რემონტის დროს ინტერიერი გაჯით შეულესავთ, აღუდგენიათ გარეთა კედლების საპირე წყობის ჩამოშლილი ნაწილები და შენობა მოთუთიავებული თუნუქით დაუბურავთ.  

ეკლესია დარბაზულია. აქვს შვერილი აფსიდი, რომელიც დარბაზის გრძივი კედლებიდან, როგორც შიგნით, ისე გარედანაც, მოკლე მხრებითაა გამოყოფილი.  

შენობის კედლები, ძირითადად, უხეშად დამუშავებული ქვიშაქვითა და კირის ხსნარითაა ამოყვანილი. ქვები მეტწილად მოზრდილი ზომისაა, რომელთა შორის ალაგ-ალაგ დარჩენილი არეები, წვრილი, ნატეხი ქვითა და კირის დუღაბითაა ამოვსებული. სარკმლები სუფთად ნათალი ქვებითაა გამოყვანილი.  

შესასვლელი დასავლეთიდანაა, კარი გარედან თარაზულადაა გადახურული, შიგნიდან კი ნახევარწრიულთაღოვანია. ეკლესიის დარბაზი გეგმით კვადრატულია, აღმოსავლეთით მას ერთვის ოდნავ ნალისებრი აფსიდი, რომელშიც გარეთკენ შევიწროებული, ნახევარწრიული, თაღოვანი ნიშაა. ნიშები თითქმის სარკმლის სიმაღლისაა და მის ორივე მხარეს, სარკმლის ძირის დონეზე, სიმეტრიულად არის განლაგებული. აფსიდი კონქითაა გადახურული. კონქის თაღი ნახევარწრიულია. იგი ქვიშაქვის მაღალ იმპოსტებს ეყრდნობა, რომელთა პროფილს თარო და დახრილი სიბრტყე შეადგენს. ნახევარწრიულია კამარაც. ეკლესიის სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებში, ერთმანეთის მოპირდაპირედ, თითო თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. აფსიდის სარკმლის მსგავსად, ისინი გარეთკენ მკვეთრად ვიწროვდება და ძლიერ დახრილი რაფა აქვთ. გარედან ყველა სარკმელი ოთხკუთხაა.  

ფასადები სადაა. შესასვლელის არქიტრავზე გამოსახულია ორსაფეხურიან პოსტამენტზე დატრდნობილი ჯვარი, რომლის კონტური ვიწრო, ოდნავ ამოკვეთილი ზოლითაა გამოყვანილი. არქიტრავის თავზე მოწყობილი იყო ოდნავ შეღრმავებული, ტიმპანისებრი არე, რომელიც რემონტის დროს ამოუშენებიათ. ფრონტონის წყობაში ჩასმულია მოგრძო ფილა, რომელზეც ამოტვიფრულია: ეკლესიის სახელწოდება და აღდგენის თარიღი.  

საკურთხეველს ადრე დამოუკიდებელი სახურავი ეხურა. ამჟამინდელი სახურავი ერთიანია.  

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
უდაბნოს შავი კლდის ნამოსახლარი

**უდაბნოს შავი კლდის ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ უდაბნოს აღმოსავლეთით 1 კილომეტრზე, აღმოსავლეთ-დასავლეთის ხაზზე გადაჭიმული, ვიწროთხემიანი სერის უკიდურეს აღმოსავლეთ ნაწილში, თავმრგავალ ბორცვზე. განეკუთვნება ძვ. წ. II-I ათასწლეულების მიჯნას. 

ნამოსახლარი ციტადელითურთ (სიგრძე — 90 მეტრი, სიგანე — 30 მეტრი) აღმოაჩინა კაე-მ ( ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური) XX საუკუნის 80-იანი წლების არქეოლოგიური დაზვერვების დროს. ციტადელის სამხრეთ ფერდობი ციცაბოა და გაუმაგრებული. დანრჩენი მხარეები გამაგრებულია ხელოვნური თხრილით. სამხრეთ ფერდობზე დაფიქსირდა ნაცრიანი ბუდეები, ქვის მშრალი წყობით, ერთრიგად ამოშენებული კედლები. ნამოსახლარის ჩრდილოეთით სამი ბუნებრივი ტერასაა. ქვედა, პირველ ტერასაზე გამართულია სახელოსნო, სადაც ხდებოდა რკინის პირველადი გამოდნობა ( ამჟამად განადგურებულია). მეორე ტერასა სტერილურია. მესამე ტერასა მთლიანდან დასახლებული ყოფილა. 

მასალა დაცულია სიღნაღის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
უძო (ეკლესია)

**უძო (ეკლესია)** — არქიტექტურული ძეგლი კახეთის მხარის საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ ნინოწმინდის ჩრდილოეთით, დაახლოებით 0,7 კილომეტრზე, ტყეში. სავარაუდოდ, თარიღდება XVIII საუკუნით.

ეკლესია დარბაზულია, უაფსიდო. ნაგებია რიყის ქვითა და კირის დუღაბით, ტლანქად. ძლიერ დაზიანებულია. შემორჩენილია ოთხივე კედელი, რომელთა შორის, შედარებით დიდ სიმაღლეზე, აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლები დგას. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარის გადახურვის ფორმა არ დგინდება. აღმოსავლეთ კედლის შუაში გარეთკენ შევიწროებული სარკმელია გაჭრილი, რომელსაც ზედა ნაწილი მონგრეული აქვს.

2009 წელს ადგილობრივ მოსახლეობას ეკლესიის ინტერიერი ნანგრევებისა და ნაყარი მიწისგან გაუწმენდია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XVIII საუკუნის ეკლესიები
ჭუკიაანთ მიწების ნამოსახლარი

**ჭუკიაანთ მიწების ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ პატარძეულში. ანაკრეფი მასალების მიხედვით  ძვ. წ. II ათასწლეულის დასასრულით და ძვ. წ. I ათასწლეულის დასაწყისით  ნამოსახლარზე შემთხვევითი ხვნის დროს აღმოჩნდა  ბათქაში, სამშენებლო ქვა, თიხის ჭურჭლის ნატეხები, კაჟისა და ობსიდიანის ნამგლისპირის, ხერხისკბილა ჩასართები. იქვე აღმოჩნდა რიყის ქვისაგან დამზადებული ოთხი ბრინჯაოს მახვილები და სამაჯური.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
უდაბნოს ნამოსახლარი

**უდაბნოს ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ უდაბნოს ჩრდილოეთ აღმოსავლეთით, 8-10 კილომეტრის მოშორებით. თარიღდება ძვ. წ. II ათასწლეულის მეორე ნახევარით.
 
ძეგლი 1980 წელს აღმოაჩინა კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, კონსტანტინე ფიცხელაურის ხელმძღვანებლობით. ძეგლი დაზიანებული იყო ადგილზე განლაგებული სამხედრო ნაწილების მიერ, რომლებმაც ტერიტორიაზე არხები გაიყვანეს და ორმოები ამოთხარეს.

ნამოსახლარი გაშენებულია დასავლეთიდან აღმოსავლეთისაკენ მიმართულ სერის თხემზე. აღმოსავლეთით და დასავლეთით ყელი გადაჭრილია. ჩრდილოეთ ფერდობზე სუსტად გამოხატული ორი მიწაყრილია. სამხრეთ ფერდობზე ქვის კედლის მცირე მონაკვეთია შემორჩენილი. ძეგლზე კარგად შეიმჩნევა ნაცრისფერი ბუდეები, რომლებიც სათავსები უნდა ყოფილიყო.

ზედაპირულად მოპოვებული თიხის ჭურჭლის უმეტესობა მონაცრისფროდ და იშვიათად მოყავისფროდაა გამომწვარი. გამოყენებულია წმინდა, განლუქული თიხა. სქელკეციანი ჭურჭლის დასამზადებლად თიხაში ქვიშაც გაურიეს. ზოგ ფრაგმენტს მკაფიოდ ეტყობა თეთრი მინარევები. ყოველი მათგანი დამზადებულია ჩარხზე და კარგადაა გამომწვარი. ჭურჭლის უმეტესობისთვის დამახასიათებელია გადმოკეცილი ან ლილვისებრი პირი, გავრცელებულია ასევე ბრტყელი და გადაშლილპირიანი ჭურჭელიც. გვხვდება ამოღარული, კონცენტრული და ტალღისებრი ხაზები.

ძეგლზე აღმოჩნდა კაჟის და ობსიდიანის უსახო ანაკეცები, ანატკეცები და რიყის ქვის თოხები.

ნამოსახლარს ჩრდილოეთ-დასავლეთიდან ესაზღვრება ტაფობი, რომელზედაც რამდენიმე ათეული სამარხია, რომლებიც სავარაუდოდ ადგილობრივ მოსახლეობას ეკუთვნის. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
პატარა ჩაილურის ნამოსახლარი

**პატარა ჩაილურის ნამოსახლარი** — სამოსახლო ბორცვი, არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ პატარა ჩაილურის სამხრეთ-დასავლეთით, თბილისი-გურჯაანის საავტომობილო გზის მახლობლად, ბორცვზე. განეკუთვნება ძველი წელთაღრიცხვით l ათასწლეულის l ნახევარს. ბორცვი ერთტერასიანია. ბორცვის აღმოსავლეთ ნაწილში, ბორცვისა და საავტომობილო გზას შორის, მიწის დამუშავების დროს, დაზიანდა ორმოსამარხები, რომლებშიც აღმოჩნდა ბრინჯაოს ეგრეთ წოდებული კახური ტიპის, მთლიანადსხმული მახვილები და სატევრები, რკინისა და ბრინჯაოს შუბისპირები, ბრინჯაოს სხვადასხვა სამკაული, თხელფირფიტოვანი სარტყლების ფრაგმენტები, ორთითები, სამთითები და სხვა. მასალა ინახება საგარეჯოს მხარეთმცოდნეობის მუზეუმშიც. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
პატარძეულის წმინდა გიორგის ეკლესია

ტერმინი **პატარძეულის წმინდა გიორგის ეკლესია** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* პატარძეულის წმინდა გიორგის პირველი ეკლესია — ეკლესია საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ პატარძეულში.
* პატარძეულის წმინდა გიორგის მეორე ეკლესია — ეკლესია საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ პატარძეულში.
უდაბნო I

**უდაბნოს პირველი სადგომ-სახელოსნო** — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ უდაბნოს სამხრეთ-დასავლეთით 10-15 კილომეტრის მანძილზე. მრავალწყლისხევის მარჯვენა სანაპიროზე, ხევიდან 50-60 მეტრზე. განეკუთვნება მუსტიეს ხანის პირველ ნახევარს. 

ღია სადგომი 1971, 1980 წლებში შეისწავლა კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). დაახლოებით 1 ჰექტარ ფართობზე აიკრიფა: ექვსი ნუკლეუსი, ორმოცი ანატკეცი-ნამზადი და ხუთი დასრულებული იარაღი. 

ნეკლეუსები არალევალუაურია. ორი — დისკოსებრია, სამი — ერთფუძიანი და ერთი — ორფუძიანი. 

ანატკეც-ნამზადების უმეტესობა არალევალურაი ტიპისაა, ლევალური მხოლოდ ორია. არალევალური ანატკაცებისათვის დამახასიათებელია მოგრძო ან დაბალი, არასწორი მოყვანილობა. არის სწორი მოყვანილობის და თხელი, სამკუთხედისებრი და ლამელისებრი ანატკეცებიც. ანატკეც-ნამზადებს აქვს გლუვი, ფართო, ქვედა სიბრტყისკენ ბლაგვი კუთხით დაქანებული, სწორი, ორფერდა ან სამფერდა, რეტუშით შესწორებულ-ფაცეტირებული, სწორო და ამოზნექილი დარტყმის მოედნები და რელიეფური ბურცული, რომელიც მეტწილად, ქვედა სიბრტყის 1/3 მოიცავს. 

იარაღების ჯგუფშია: ცალპირა ამოზნექილი, სწორი და ჩაზნექილ-სამუშაოპირიანი, კონვერგენტული და ორპირა სახოკები, წვეტიანები, წვეტიანისებრი იარაღი, გვერდამოდარდული იარაღი — ანკოშები, „ზურგიანი“ დანა-სახოკები, დანა და კომბინირებული იარაღი — ანკოშებთან შეხამებული, ამოზნექილსამუშაოპირიანი სახოკი. 

ძირითადი საწარმოო ქვა ანდეზიტია. ცალკეული ნივთებისა დასამზადებლად გამოყენებულია კაჟი, კირქვა, მერგელი და სხვა მასალაც. იარაღის დასამზადებლად უპირატესად — მოგრძო და სამკუთხედისებრი ანატკეცები. ლამელებზე დამზადებულია მხოლოდ ორი კონვერგენტული სახოკი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
სასადილოს საცხოვრებელი სახლი

**სასადილოს საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ სასადილოში, თბილისი-თელავის საავტომობილო გზის პირას. თარიღდება XX საუკუნის დასასრულით, ეკუთვნის ქოქოშვილების ოჯახს.

სახლი ორსართულიანია. დგას მცირე სიმაღლის ცოკოლზე. ნაგებია წვრილი, ნატეხი ქვითა და კირის ხსნარით. გარეთა კუთხეები გამოყვანილია მოზრდილი, მეტნაკლებად სუფთად დამუშავებული ქვებით. კარ-სარკმლების გადასახურად და აქა-იქ კუთხეებში გამოყენებულია აგურიც. კედლები შიგნიდან შელესილი და შთეთრებულია. 

ნაგებობის გეგმა აღმოსავლეთიდან დასავლეთის მიმართულებით წაგრძელებულ სწორკუთხედს ქმნის, 16,5 მეტრი 8,6 მეტრზე, რომელსაც ორი მხრიდან ეზო აკრავს. სახლის ჩრდილოეთი კედელი ყრუა. აივანი ორივე სართულზეა, მთავარი ფასადის მხარეს. ადრე სახლს აივანი გვერდითი ფასადის მხრიდანაც ჰქონია, რომლის ფარგლებში მოწყობილი იყო მეორე სართულზე ასასვლელი ხის კიბე. ამჟამინდელი კიბე აივანზე გარედანაა მიბმული.

სახლის ორივე სართული ორ-ორი ოთახისაგან შედგება. ოთახებს შესასვლელი აივნიდან აქვთ. აივანზე გამოდის სარკმლებიც. შესასვლელები და სარკმლები აგურის ბრტყელი თაღითაა გადახურული. ოთახები გამიჯნულია ტიხრებით. ინტერიერში არ გვხვდება ისეთი ქართული ტრადიციული ელემენტები, როგორებიცაა თახჩა და განჯინა. ოთახები ბრტყელი ჭერითაა გადახურული. პირველი სართულის აივანი, რომელლიც ცოკოლის დონეზეა, უმოაჯიროა. მეორე სართულის აივანს კი ხის ფიცრული მოაჯირები აქვს, რომელშიც სხვადასხვა ფორმებია ამოჭრილი. აივანის სახურავი ხის სვეტებზეა დაყრდნობილი. სვეტებს შორის აჟურული დეკორით შემკობილი „ფრიზუა“, რომლის მოხაზულობა კარ-სარკმლის თაღების მოხაზილობის მსგავსია.

სახლი ღარისებრი კრამიტითაა დაბურული და მას ორკალთა სახურავი ახურავს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
პატარძეულის წმინდა შიოს დიდი ეკლესია

**პატარძეულის წმინდა შიოს დიდი ეკლესია** —  არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ პატარძეულში, სოფლის დასავლეთ ნაწილში, ეკლესია XIX საუკუნისაა.

ეკლესია გეგმით ოთხკუთხაა. აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული აფსიდით, რომელიც ეკლესიის ძირითადი კორპუსისგან ცალკე ნაწილადაა გამოყოფილი. შენობა სხვადასხვა ზომის, ქვიშაქვის ნატეხი ქვითაა ნაგები. შესასვლელ ორია: ერთი დასავლეთის კედელშია გაჭრილი, მერე სამხრეთ კედლის დასავლეთ ნაწილში. ორივე კარი სწორკუთხა და შიგნით თაღოვან შეღრმავებაშია მოთავსებული. აღმოსავლეთით აფსიდის ღერძზე, თაღოვანი სარკმელია რომლის მარჯვნივ ერთი ხოლო მარცხნივ ორი სხვადასხვა ზომის სწორკუთხა ნიშაა. გრძივ კედლებზე სამი წყვილი პილასტარია, რომლებზეც ნახევარწრიული საბჯენი თაღებია გადაყვანილი. დარბაზი განათებულია ხუთი განიერი ნახევარწრიულთაღოვანი სარკმლით. 

დარბაზი ცილინდრული კამარითაა გადახურული, რომელიც მთლიანად წვრილი ნატეხი ქვითაა ნაწყობი. კამარის საბჯენი თაღები კი აგურისაა. სამხრეთ ფასადზე კარის თავზე მცირე ზომის კვადრატული ნიშაა, რომელშიც ხატი იქნებოდა ჩასმული. კედლები დასრულებულია ქვიშაქვის ქვებით ნაწყობი, თაროსებრი ლავგარდნით.

2000-იანი წლების დასაწყისში, ადგილობრივ მოსახლობას ეკლესია გაურემონტებია. წმინდა შიოს დიდი ეკლესიის (ამჟამად მოქმედია) მდგრადობის გაზრდის მიზნით, გრძივი კედლები ერთმანეთთან არმატურით დაუკავშირებიათ. აუგიათ კანკელი და ეკლესია შიგნიდან გაჯით შეულესავთ.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XIX საუკუნის ეკლესიები
უჯარმის ხიდი

**უჯარმის ხიდი** — არქიტექტული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ უჯარმის სამხრეთით, 3,6 კმ-ზე. თბილისი-თელავის (გომბორის უღელტეხილით) საავტომობილო გზის მარცხენა მხარეს. გზიდან 100-120 მეტრზე. ხიდი გადებულია მდინარე ნივთიანისხევზე (მდინარე ივრის მარჯვენა შენაკადი). 

აგებულია XIX საუკუნეში. ხიდი ზომითა და ხასიათით სოლიდურია (სიგრძე-38 მეტრი სავალი ნაწილის სიგანე-2,6 მ.) ერთმალიანი, ნახევარწრიული თაღის ფორმისა (დიამეტრი - 7,2 მეტრი. თაღის სიმაღლე მდინარის ზედაპირიდან - 7 მ.). ხიდის უმეტესი ნაწილი ნაგებია ქვიშაქვის ნატეხი ქვითა და კვადრატული აგურით (21×21×4,5 სანტიმეტრი). ქვები თანაბარი ზომისაა. გორმის მიხედვით შერჩეულია და ორ ფენად ნაწყობი აგურის სწორხაზოვან რიგებს შორისაა მოქცეული. თაღი და მოაჯირი მთლიანად აგურისაა. დაზიანებულია: ხიდის მიაჯირის ნაწილი აღარ აქვს, მარცხენა ბურჯს საპირე წყობის ნაწილი აკლია. ხიდი ამჟამადაც მოქმედია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ნინოწმინდის ღვთისმშობლის ეკლესია

**ნინოწმინდის ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ ნინოწმინდის ჩრდილო-დასავლეთით, შვიდასიოდე მეტრზე, მთაზე. ეკლესიას ჰქონდა სამშენებლო წარწერა, რომელიც 1955 წელს უნახავს თ. კარნაველს. მკვლევრის წაკითხვით წარწერა შემდეგი შინაარსისაა: „[წყა]ლობითა ღვთისათა აღშე[ნებულია] ესე სახელსა წმიდის ღვთისმშობლის მარიამისა ჩყა (ან ჩყგ თუ ჩყკ) წელსა წარსაგებელითა იოანესი დააშვილისა და სოლომან[ის] მეუღლისა სულასა (?) და ნავრისა (?).“ წარწერის თანახმად ეკლესია აგებულია 1801 (ან 1803 ან 1810) წელს.  

ეკლესია დარბაზულია, უაფსიდოა. შენობის კედლები ამოყვანილია სხვადასხვა ზომის ქვიშაქვის ნატეხი ქვით, რიყის ქვით და კირის დუღაბით. გარეთა კუთხეები და არქიტექტურული ელემენტები ქვიშაქვის ნათალი ქვებითაა ნაწყობი. კედლები, შიგნით და გარედან, გასწორებულია დუღაბით, რომლითაც ქვებს შორის დარჩენილი არეებია ამოვსებული.  

შესასვლელი დასავლეთიდანაა, კარი თარაზულადაა გადახურული. ეკლესიის შიდა სივრცე, გრძივი კედლების შუაში არსებული პილასტრების წყვილით და მათზე დაყრდნობილი საბჯენი თაღით, ორ თანაბარ ნაწილადაა გაყოფილი. მათ შორის აღმოსავლეთ ნაწილი მთლიანად საკურთხეველს უკავია, დასავლეთისა კი მლოცველთათვისაა განკუთვნილი. საკურთხევლის აღმოსავლეთ კედლის ღერძზე გაჭრილია მაღალი, ნალისებრთაღოვანი სარკმელი, რომლის წირთხლები ქვითაა ნაწყობი, თაღი კი - ეგრეთ წოდებული ქართული აგურით. სარკმლის გარეთა ღიობი, შიდა ღიობთან შედარებით, გაცილებით პატარაა და ნახევარწრიული თაღითაა დასრულებული.  

საკურთხევლის ჩრდილოეთ და სამხრეთ კედლებში, თითო განიერი ნიშაა. ორივე აგურით ნაწყობი, ბრტყელი თაღითაა გადახურული. პილასტრები რიყის ქვითაა გამოყვანილი. ორივე მთლიანი ქვის პროფილირებული კაპიტელითაა დაგვირგვინებული, რომლებზეც საბჯენი თაღითაა დაყრდნობილი. საკუთრივ თაღი, როგორც ეს სამხრეთ გვერდის შემორჩენილი ნაწილიდან ჩანს, აგურით ყოფილა ნაწყობი.  

შიგნით ეკლესია გადახურული იყო ნატეხი ქვით ნაწყობი, ერთიანი კამარით, რომლისგანაც ნაწილიღაა შემორჩენილი.  

ფასადები სადაა. აღმოსავლეთ სარკმლის ღიობი ქვიშაქვის ოთხი ქვისგანაა შედგენილი. სარკმლის გასწვრივ, ფრონტონის არეში, აგურის წყობის შეღრმავებით გამოყვანილი ჯვრის გამოსახულებაა. დასავლეთ ფასადზე, შესასვლელის თავზე, წყობაში ჩასმულია ქვიშაქვის ქვა, რომელსაც ზედა მარჯვენა კუთხე მოტეხილი აქვს. ქვაზე ამოკვეთილია მცირედ შეღრმავებული, სამკუთხა თაღით დასრულებული არე, რომლის ღერძზე სამკუთხა კვერცხლბეკზე დადგმული ჯვრის რელიეფური გამოსახულებაა.  

1987 წელს სოფლის ერთ-ერთმა მაცხოვრებელმა ეკლესია თვითნებურად გაარემონტა, რის შედეგადაც შენობამ თავდაპირველი სახის განმსაზღვრელი, რამდენიმე მნიშნველოვანი დეტალი დაკარგა. რემონტის დროს ინტერიერის დიდი ნაწილი რკინა-ბეტონის ფილებით გადახურეს, კედლების თავი სახურავის კალთები ცემენტისა და ქვიშის ხსნარით გაასწორეს და შენობა დარისებრი კრამიტით დაბურეს.  

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ჯონ ბენვილი

**ჯონ ბენვილი** (; დ. 8 დეკემბერი, 1945) — ირლანდიელი მწერალი, მოთხრობების ავტორი და სცენარისტი.ბუკერის, ფრანც კაფკასა და მრავალი ლიტერატურული პრემიის ლაურეატი, ლიტერატურის სამეფო საზოგადოების, ასევე ამერიკის ხელოვნებისა და მეცნიერების აკადემიის წევრი.

დაიბადა 1945 წლის 8 დეკემბერს, უექსფორდში, უექსფორდის საგრაფოში. აქვე დაამთავრა საშუალო სკოლა და კოლეჯი. სწავლის დასრულების შემდეგ, მუშაობა დაიწყო ირლანდიის ნაციონალურ ავიაკომპანიაში — Aer Lingus. 1960-იანი წლების ბოლოს ის შეერთებულ შტატებში ცხოვრობდა, სამშობლოში დაბრუნების შემდეგ კი მიიღო რედაქტორის ასისტენტის თანამდებობა გაზეთ „The Irish Press“-ში, სადაც მუშაობდა მის დახურვამდე.

ჯონ ბენვილის პირველი წიგნი, მოთხრობების კრებული, სახელწოდებით „Long Lankin“, გამოიცა 1970 წელს.

2005 წელს ბენვილმა მიიღო ბუკერის პრემია რომანისთვის „ზღვა“.

მას პირველი ქორწინებიდან ორი ვაჟი, ხოლო მეორე ქორწინებიდან ორი ქალიშვილი ჰყავს.

ამჟამად ის დუბლინში ცხოვრობს.

## რესურსები ინტერნეტში
* 
* ჯონ ბენვილი  — Aosdána
* ჯონ ბენვილი — Ricorso (ირლანდიელ მწერალთა მონაცემთა ბაზა)
* ჯონ ბენვილი  — ბერლინის საერთაშორისო ლიტერატურული გესტივალი
* 

## სქოლიო
კატეგორია:ირლანდიელი მამაკაცი რომანისტები
კატეგორია:ირლანდიელი სცენარისტები
კატეგორია:პოსტმოდერნისტი მწერლები
კატეგორია:ფსევდონიმიანი მწერლები
კატეგორია:XX საუკუნის ირლანდიელი მამაკაცი მწერლები
კატეგორია:XX საუკუნის ირლანდიელი რომანისტები
კატეგორია:XXI საუკუნის ირლანდიელი მამაკაცი მწერლები
კატეგორია:XXI საუკუნის ირლანდიელი რომანისტები
კატეგორია:მწერლები ანბანის მიხედვით
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
ქვემო ყანდაურის ყველაწმინდის პირველი ეკლესია

**ქვემო ყანდაურის ყველაწმინდის პირველი ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო ყანდაურის სასაფლაოზე. განეკუთვნება გვიანდ შუა საუკუნეებს. 2000-იანი წლების I ათწლეულის II ნახევარში ადგილობრივ მოსახლეობას ეკლესია თვითნებურად გაურემონტებიათ, რის გამოც მას ისტორიული ღირებულება მთლიანად აქვს დაკარგული. აღდგენილია გადახურვა, კედლები შიგნიდან გაჯით, ხოლო გარედან ცემენტისა და ქვიშის ხრსნარითაა შელესილი. ინტერიერში შეცვლილია სარკმლების თავდაპირველი გადახურვა. ეკლესია დარბაზულია (8,8x6,4მ). კედლები ძირითადად, რიყის ქვითა და კირის ხსნარითაა ნაგები. კამარა, საბჯენი თაღები, კონქი და კარ-სარკმლების, თაღები — აგურით. ერთადერთი შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი ადრე შეისრული თაღით იყო გადახურული და გარედან ნასმული იყო კედლის სიბრტყის მიმართ. საფეხურით შეღრმავებულ არეში (ამჟამად იგი ნახევარწრიული თაღითაა დასრულებული, შეღრმავებული არე კი ამოშენებულია). აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის გვერდებში თითო, საშუალო სიმაღლის, შეისრულთაღოვანი ნიშა. ღერზე კი — სარკმელი (აღდგენილია). თითო სარკმელი დანარჩენ კედლებშიცაა. თავდაპირველად, ყველა სარკმელი, როგორც შიგნით, ისე გარედანაც, თაღით იყო გადახურული. რემონტის დროს სარკმლები შიგნიდან თარაზულად გადაუხურავთ. გრძივი კედლების შუაში და დასავლეთ კუთხეებში ერთსაფეხურიანი პილასტრებია, რომლებზეც საბჯენი თაღები იყო გადაყვანილი. დასავლეთ ფრონტონის წვერთან შემორჩენილი იყო აგურით გამოყვანილი ჯვრის ნაწილი. ამჟამად ეკლ. გადახურულია თუნუქით დაბურული, ორკალთა სახურავით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
პატარა ჩაილურის ციხე-კოშკი

**პატარა ჩაილურის ციხე-კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ პატარა ჩაილურის სამხრეთით, ოთხიოდე კილომეტრზე, ტრიალ მინდორზე. განეკუთვნება XVll საუკუნის შუა წლებს. ძლიერ დაზიანებულია. შემორჩენილია მხოლოდ აღმოსავლეთ და ჩრდილო კედელი. დანარჩენი კედლები მიწის პირამდეა დანგრეული, რის გამოც, გათხრა-გასუფთავების გარეშე. შენობის გეგმის მოხაზულობის დადგენა არ ხერხდება. შენობის ორივე კედელი სამი სართულის სიმაღლეზეა შემორჩენილი (სისქე პირველი სართულის დონეზე - 1,3 მეტრი) და ერთმანეთს სწორი კუთხით უკავშირდება. გარედან ეს კუთხე მომრგვალებული, ზემოთკენ თანდათან შევიწროებული კონტრფორსითაა გამაგრებული. თითო მსგავსი კონტრფორსითაა გამაგრებული საკუთრივ კედლებშიც. კოშკი მთლიანად რიყის ქვითა და კირის დუღაბითაა ნაგები. კედლების ზედაპირი, გარედან გასწორებულია წმინდა ბათქაშით. შიგნით კი, კედლები ბათქაშის გარეშეა. გარეთა კედლების წყობაში, ალაგ-ალაგ, აგურიცაა გამოყენებული. სართულშუა გადახურვა ხის ყოფილა (კედლებზე შემორჩენილია კოჭების საყრდენი ბუდეები). პირველი სართულის დონეზე ორივე კედლის შუა ნაწილი განგრეულია. დანარჩენი ნაწილები კი ყრუა. მეორე სართულზე, კონტრფორსებს შორის, თითო განიერი, ხით გადახურული სარკმელია. მესამე სართულის კედლებიდან მხოლოდ წყობის რამდენიმე რიგიღაა დარჩენილი. ორივე კედელს, გარედან, პირველი სართულის ჭერის დონეზე, ვერტიკალურად დალაგებული აგურებით გამოყვანილი ზოლი გასდევს, რომელიც კონტრფორსებზეც გადადის. შემობას უშუალო ანალოგიები არ მოეპოვება. ზოგადი ნიშნებით იგი ახლოს დგას სოფელ კისისხევისა და ქალაქ საგარეჯოს კოშკებთან.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის კოშკები
უდაბნოს პირველი გორასამარხების ველი

**უდაბნოს პირველი გორასამარხების ველი** — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ უდაბნოს ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთით, 200 მეტრის მოშორებით. თარიღდება ძვ. წ. II ათასწლეულით.

ძეგლი გამოიკვლია კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, კონსტანტინე ფიცხელაურის ხელმძღვანელობით. ქვამიწაყრილიანი გორასამარხები ძალზედ დაზიანებული იყო. გაითხარა შვიდი გორასამარხი. სამარხები გეგმით მართკუთხა, კიდეებმომრგვალებული ორმოებია, გადახურული იყო ქვის ფილებით. ყოველი სამარხი ინჰუმაციურია და ინდივიდუალური მიცვალებულების სამარხებს წარმოადგენენ. მიცვალებულები დაკრძალული იყვნენ მარჯვენა ან მარცხენა გვერდზე, კიდურებმოხრილი, თავით ჩრდილოეთისაკენ.

სამარხებში აღმოჩნდა თიხის ჭურჭელი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
უდაბნოს გორასამარხები

**უდაბნოს გორასამარხები** — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ უდაბნოს აღმოსავლეთით, 4 კილომეტრზე, ველზე. თარიღდება ძვ. წ. II ათასწლეულით.

ძეგლი 1990 წელს აღმოაჩინა კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, კონსტანტინე ფიცხელაურის ხელმძღვანელობით. აქ აღმოჩენილი იქნა მიწაყრილიანი გორასამარხების მთელი სერია. გაითხარა სამი ინვენტარიანი სამარხი. სამივე მათგანი ორმოსამარხია, მიცვალებულები ესვენენ მარჯვენა ან მარცხენა გვერდზე, მოხრილი კიდურებით. ერთ-ერთ სამარხში მიცვალებული ესვენა ურემზე. თავით სამხრეთისაკენ. სამარხში აღმოაჩინეს თიხის ჭურჭელი, წინააზიური ტიპის ბრინჯაოს სატევარი, ბრინჯაოს ლახტისთავი და შუბისპირი, ასევე ობსიდიანის ისრისპირები.

ძეგლზე მოპოვებული მასალა ინახება ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის არქეოლოგიურ საცავში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
პატარძეულის წმინდა შიოს პატარა ეკლესია

**პატარძეულის წმინდა შიოს პატარა ეკლესია** —  არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ პატარძეულში, სოფლის დასავლეთ ნაწილში, განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

გეგმით ოთხკუთხაა. ნაგებია რიყის ქვითა და კირის მოყვითალო დუღაბით. შესასვლელი ეკლესიას სამხრეთიდან აქვს და აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია. აფსიდის ღერძზე გარეთკენ შევიწროვებული. სარკმლის ორივე მხარეს თითო ნიშაა. იატაკიდან დაახლოებით 1 მეტრის სიმაღლეზეა ერთი სწორკუთხა სარკმელი დასავლეთ კელდელში. აფსიდი კონქითაა გადახურული ხოლო დარბაზი შეისრული კამარით. შეისრულია კონქის თაღიც. ეკლესიის კედლები გარედან ბათქაშით ყოფილა გასწორებული. აღმოსავლეთ სარკმლის ზემოთ ტოლფერდა სამკუთხედია გამოსახული, რომელიც კედლის სისქეში პირამიდისებრადაა შეღრმავებული და შელესილია. კედლები დასრულებული ყოფილა სადა კედლის სიბრტყიდან ოდნავ გამოშვერილი, მაღალი ლავგარდნით, რომელიც თითქმის მთლიანად კირის დუღაბითაა გამოყვანილი, ეს აღმოსავლეთ ფასადის მორთულობასთან ერთად, ეკლესიას ერთგვარ თავისებურობას ანიჭებს. 2000-იანი წლების დასაწყისში, ადგილობრივ მოსახლობას ეკლესია გაურემონტებია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
პატარა ჩაილურის წმინდა მარინეს ეკლესია

**პატარა ჩაილურის წმინდა მარინეს ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ პატარა ჩაილურის აღმოსავლეთით, საღორისხევისა და დვრინისხევს შორის, მადალმთაზე, ტყეში. სავარაუდოდ, თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია (4,25x3,5 მეტრი), უაფსიდო. ნაგებია მოზრდილი ზომის, სრულიად დაუმუშავებელი ქვითა და კირის ხსნარით. ძლიერაა დაზიანებული: ჩამონგრეულია გადახურვა, თითქმის მთლიანადაა დანგრეული სამხრეთ კედელი, აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებს ზედა ნაწილები აკლია. შესასვლელი ეკლესიას სამხრეთიდან ჰქონია. აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებში გაჭრილია თითო დაბალი, ოთხკუთხა სარკმელი, რომლებსაც პარალელური წირთხლები აქვს. აღმოსავლეთ კედლის სამხრეთ ბოლოსთან პატარა ოთხკუთხა ნიშია. 1980-იანი წლების ბოლოს, ადგილობრივ მოსახლეობას ეკლესია შიფრის ორკალთა სახურავით გადაუხურავს, რომლის ხის ჩონჩხის დასაყრდნობად, ალაგ-ალაგ შემორჩენილ კედლებზე, ტლანქად ნაწყობი აგურის სვეტები აუგიათ. ამჟამად ეკლესია სამხრეთ მხარეს მთლიანად გახსნილია. ძველი, სამხრეთ კედლის გადაქცეული ნაწილი კი იქვე აგდია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
მანავის ღვთისმშობლის ეკლესია

**მანავის ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ მანავში, სასაფლაოზე, ქაშვეთის ეკლესიის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ორმოცდაათიოდე მეტრზე. არქიტექტურული ნიშნებით, სავარაუდოდ, XVIII საუკუნეს განეკუთვნება. 2007 წელს სოფლის ერთ-ერთ მაცხოვრებელს ეკლესიის აღდგენა თვითნებურად დაუწყია, მაგრამ აღარ დაუსრულებია. შენობის განახლებულ ნაწილებში  ძველი კედლების შემორჩენილი ნაშთებია ჩართული, თუმცა  განახლებული ნაწილების შენების ხარისხი იმდენად დაბალია და შენობაც ისეა დამახინჯებული რომ მას ეკლესიის სახე მთლიანად დაკარგული აქვს. დღეს შენობა სახურავის გარეშეა დარჩენილი.

ეკლესია დარბაზულია (6,3x4,5 მ). ნაგები იყო ნატეხი ქვით, რიყის ქვითა და კირის მოყვითალო დუღაბით. შესასვლელი სამხრეთიდან ჰქონია. აღმოსავლეთით კუთხეებმომრგვალებული საკურთხეველია, რომლის გვერდითი კედლები ეკლესიის გრძივ კედლებთან ერთ სიბრტყეშია. საკურთხევლის აღმოსავლეთ კედლის ღერძზე გაჭრილია დაბალი, გარეთკენ ოდნავ შევიწროებული სარკმელი, რომელსაც ქვიშაქვის ფილა ხურავს, თითო მსგავსი ქვაა გამოყენებული წირთხლებშიც, მსგავსად იყო ნაგები დასავლეთ სარკმელიც, რომლისგანაც მხოლოდ ჩრდილო წირთხლია შემორჩენილი. მეორე სამხრეთ წირთხლი რომელიც კედელთან ერთადაა განახლებული აგურის ნატეხების უსახური წყობითაა ამოყვანილი. სარკმლის გადახურვისათვის კი ვაზის შესამაგრებელი რკინა-ბეტონის სარებია გამოყენებული. იმავე მასალითაა გადახურული შესასველიც.  დასავლეთ კედლის ჩრდილო ბოლოსთან მცირე ზომის, ოთხუთხა ნიშია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XVIII საუკუნის ეკლესიები
კატეგორია:ღვთისმშობლის სახელობის ეკლესიები
ადგილის დედა (რუსიანი)

**ადგილის დედა** — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ რუსიანში, სოფლის განაპირას, სასაფლაოსთან. სავარაუდოდ თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია დაუმუშავებელი, მოზრდილი ზომის ნატეხი ქვიშაქვითა და კირის ხსნარით. გარედან კედლების საპირე წყობაში მოქცეულია ბრტყელი ქვა.თითქმის მთლიანაა დანგრეული, მისგან ფაქტობრივად აღმოსავლეთ კედელიღა დგას. თუმცა, მასაც დიდი ნაწილი აკლია. ინტერიერში ამოსულია დიდი ხე. შესასვლელი ეკლესიას სამხრეთიდან ჰქონია. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე გაჭრილია ზემოთკენ ოდნავ შევიწრვებული, თარაზულად გადახურული სარკმელი. სარკმლის სამხრეთით ნიშაა, რომელიც ტლანქად დამუშავებული ოთხი ქვითაა გამოყვანილი. გარედან, საკურთხევილს სარკმელი, გადახურულია ქვიშაქვის ერთ ქვაში გამოკვეთილი თაღით, რომელსაც თავდაპირევლი ფორმა, დაზიანების გამო შეცვლილი აქვს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
უდაბნოს მესამე გორასამარხების ველი

**უდაბნოს მესამე გორასამარხების ველი** — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეში, უდაბნო-საგარეჯოს გზის 22-ე კილომეტრზე, ნაომარიგორის ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთით. თარიღდება ძვ. წ. II ათასწლეულით.

ძეგლი 1985 წელს აღმოაჩინა კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, კონსტანტინე ფიცხელაურის ხელმძღვანებლობით. სამარხს, მიწაყრილის ზემოთ, ქვატეხილის ჯავშანი ჰქონდა, ხოლო ფუძესთან შემოსდევდა კედლის დიდი ლოდების წრე. ადგილზე სამი სამარხი აღმოჩნდა.

გორასამარხის ჩრდილოეთ ნაწილში გაჭრილი ერთი სამარხი გადახურული იყო ქვის სამი ფილით, რომელთაც გარშემო შემოწყობილი ჰქონდა კედლის მცირე ზომის ქვები. სამარხი წარმოადგენდა მართკუთხა, კიდეებმომრგვალებულ ორმოს. მიცვალებული დასვენებული იყო მარცხენა გვერდზე, კიდურებმოკეცილი, თავით ჩრდილოეთისაკენ. სამარხში სარდიონის მძივების გარდა სხვა ინვენტარი არ აღმოჩნდა.

მეორე სამარხი გაითხარა გორასამარხის ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში. სამარხი ორმო გადახურული იყო ხის ძელებით. მიცვალებული ესვენა მარცხენა გვედზე, კიდურებმოხრილი, თავით ჩრდილოეთისაკენ.

მესამე სამარხი აღმოჩნდა გორასამარხის ყრილის ცენტრში. გეგმით მართკუთხა, კიდეებმომრგვალებული ორმო. გადახურული იყო ქვიშაქვის ფილებით. სამარხში აღმოჩნდა ზრდასრული ადამიანისა და ბავშვის ჩონჩხი. ზრდასრული მიცვალებული დაკრძალული იყო მარჯვენა გვერდზე, კიდურებმოხრილი, თავით ჩრდილო-აღმოსავლეთისაკენ. მიცვალებულს თავი ლანგარზე ედო და მისი ხერხემლის გასწვრივ დადასტურდა მსხვილფეხა საქონლის ძვლები. ბავშვის ჩონჩხი სამარხის ჩრდილოეთ აღმოსავლეთ კუთხეში აღმოჩნდა. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
უდაბნოს მეოთხე გორასამარხების ველი

**უდაბნოს მეოთხე გორასამარხების ველი** — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტში, ჩიჩხიტურის ჩრდილოეთით მდებარე ველზე, დავითის ლავრისაკენ მიმავალი გზის ორივე მხარეს. განეკუთვნება ძვ. წ. II ათასწლეულს.

ძეგლი 1980-იან წლებში შეისწავლა კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, კონსტანტინე ფიცხელაურის ხელმძღვანელობით. გაითხარა ერთი გორასამარხი. მისი ყრილი მიწისაგან იყო მოზვინული. ყრილის ქვეშ დაფიქსირდა ორი სამარხი, რომლის ფსკერზეც აღმოჩნდა ხის, რომბისებრი, ორბორბლიანი საზიდარი. მასზე მიცვალებული იყო დაკრძალული მარჯვენა გვერდზე, კიდურებმოხრილი, თავით დასავლეთისაკენ. სამარხში გამოვლინდა აგრეთვე ამავე პერიოდისათვის პერიოდისათვის ტიპური, თიხის რამდენიმე ჭურჭლი.

ძეგლზე მოპოვებული მასალა ინახება ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის არქეოლოგიურ საცავში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
რუსიანის სამაროვანი

**რუსიანის სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ რუსიანში, სოფლის განაპირას. განეკთვნება  XII-XIV საუკუნეებს. ძეგლი შემთხვევით აღმოჩნდა 1965 წელს. ერთ-ერთ დანგრეულ სამარხში გამოვლინდა ბრინჯაოს ოვალურად მორკალული, მრგვალღეროიანი, თავგახსნილი საყურე, ბრინჯაოსა და რკინის სამკაულები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
რუსიანის საცხოვრებელი სახლი

**რუსიანის საცხოვრებელის სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ რუსიანში, შემაღლებულ ადგილზე, სოფლის განაპირას, დაახლოებით 50 მეტრზე. აგებულია XIX საუკუნის მიწურულში. ეკუთვნის მთვარელაშილებს.

სახლი ერთსართულიანია, აქვს ნახევარსარდაფი. ნაგებია კირითა და ნატეხი ქვით. კედლები შიგნით შელესილი და შეთეთრებულია.  სახლის შუა კედელი და სამხრეთ კედელი ერუა. დანარჩენ ორ მხარეს, მთელ სიგრძეზე, გადახურული, ხის აივანი გასდევს. სახლი ორი ოთახისგან შედგება. ოთახები ტიხრითაა გამიჯნული და ერთმანეთს ტიხარში მოწყობილი კარით უკავშირდება. ორივე ოთახსს შესასვლელი აივნიდან აქვს. აივანზე გამოდის სარკმელიც. შესასვლელები და სარკმელები ოთხკუთხაა. აივნის სამხრეთ ბოლოში ბუხარია, რომელიც აგურითაა ნაწყობი, ბრტყელი თაღითაა დასრულებული. აივანს ფიცრული მოაჯირი აქვს, რომელშიც სხვადასხვა სახეებია გამოყვანილი. აივნის სახურავი ხის სხვეტებზეა დაყრდნობილი.

სახლის ჩრდილოეთით მდებარე ოთახის ქვემოთ ნახევარსარდაფია. მინაშენი გეგმით ოთხკუთხაა, შემორჩენილია კედლის ნაწილები. ნაგებია წვრილი ანტეხი ქვითა და კირის ხსნარით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ქვემო ყანდაურის ყველაწმინდის მეორე ეკლესია

**ქვემო ყანდაურის ყველაწმინდის მეორე ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ ყანდაურაში, ტურისუბანში. განეკუთვნება სავარაუდოდ გვინდა შუა საუკუნეებს. 

ეკლესია დარბაზულია (სიგანე 6,2 მეტრი სიგრძე არ დგინდება). ნაგებია სხვადასხვა ზომის რიყის ქვითა და კირის ხსნარით. ძლიერ დაზიანებულია დანგრეულია გრძივი კედლების დასავლეთ ნაწილი და დასავლეთ კედელი. დარჩენილი კედლები 2,5-3 მეტრ სიმაღლეზე დგას. ეკლესიაში შესასვლელი სამხრეთიდან ყოფილა (შემორჩენილია აღმოსავლეთ წირთხლი). აღმოსავლეთით ღრმა ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის გვერდებში თითო თაღოვანი ნიშაა. აფსიდის კედელზე ორი ტრაპეზია მიდგმული. დირთი აფსიდის ღერძზეა (კედლები მთელ სიმაღლეზე განგრეულია) სარკმლის ქვემოთ. მეორე ჩრდილოეთ მიშას და სარკმლის ს შორის. ჩრდილოეთის კედლებზე აფსიდის მხართან ახლოს, დაბალი ნიშაა. რომლებშიც ოთხკუთხა სარკმელია გაჭრილი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
შიბლიანის ღვთისმშობლის ეკლესია

**შიბლიანის ღვთისმშობლის ეკლესია** —  არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ შიბლიანის ზემოთ. თარიღდება XVII საუკუნის ბოლოს და XIX საუკუნის დასაწყისით. 

ეკლესია დარბაზულია (10,X6,4 მეტრი). ნაგებია რიყის ქვითა და აგურით. კედლები ძირითადად რიყის ქვისაა. ძირითადად თანაბარი ზომისაა წვრილი და თარაზულ რიგებადაა დაწყობილი. კონსტრუქცია და არქიტექტურული ელემენტები და მოყვანილია აგურით. კედლები შიგნით და გარედან შელესილი და შეთეთრებულია ყოფილა. 

შესასვლელი ორია: სამხრეთიდან და დასავლეთიდან. აღმოსავლეთით კი ღრმა ნახევარწრიული აფსიდია, რომელშიც თაღოვანი სარკმელია და ოთხი ნიშაა.  ნიშებიდან ერთი სარკმლის ქვემოთაა, ერთი სარკმლის სამხრეთით, აფსიდის შესაბამისი ბოლოსთან, ხოლო ორი ჩრდილოეთით. სარკმლის ქვემოთ მდებარე ნიშა გეგმით ნახევარწრიულია, დანარჩენები სწორკუთხა. ჩრდილოეთით მდებარე ნიშებიდან ერთი, რომელიც მეორე ნიშასთან შედარებით ბევრად უფრო მცირე ზომისაა ოთხკუთხაა,  მეორე — თაღოვანი. თაღოვანია დანარჩენი ნიშებიც. აღმოსავლეთი ნიშის ქვემოთ კედელზე მიყრდნობილი დაბალი ოთხწახნაგა ტრაპეზი დგას. 

აფსიდი დარბაზისგან წყვილი პილასტრითა და მათზე გადაყვანილი, ნახევარწრიული თაღითაა გამოყოფილი. გრძივ კედლებზე თითო მარტივი პილასტრია, რომლებიც შესაბამისს კედლებს ორ, თითქმის თანაბარი სიგანის ნაწილად ყოფს. პილასტრების გვერდებზე არც თუ ისე მაღალი, თითო ბრტყელი ნიშაა. აღმოსავლეთით ნიშებში სარკმელია გაჭრილი. დასავლეთ ნიშებიდან კი ჩრდილოეთით მდებარე — ყრუა. სამხრეთით მდებარეში კი შესასვლელია მოთავსებული. პილასტრები დასავლეთ კუთხეებშიცაა. მათ შესაბამისი კედლის მიმდებარე თაღი ეყრდნობა. დარბაზი გადახურულია ნახევარ ცილინდრული კამარით, რომელიც აფსიდის თაღის გარდა, კიდევ ორ საბჯენ თაღს ეყრდნობა. მათგან ერთი კამარის შუაშია, პილასტრების ასწვრივ. მეორე კი — დასავლეთ კედელთან. 

აღმოსავლეთ ფასადზე სარკმლის ზემოთ, გვერდი-გვერდ განლაგებული, შეღრმავებული ჯვრის სამი გამოსახულებაა. განაპირა ჯვრები რამდენამდე მაღალია. ისინი დაყრდნობილია იგივე პროფილის მქონე, ჰორიზონტალურ ზოლზე. რომელიც მათ ერთმანეთთან აკავშირებს. მათ შორის მოთავსებული თვალი კი დაბალ საფეხუროვანი პოსტამენტზე დგას. დასავლეთ ფასადზე შესასვლელი ოდნავ შეისრულ თაღითაა გადახურული, რომლებიც ჩასმულია კედლის სიბრტყეში ათიოდე სანტიმეტრით შეღრმავებულ, ხერხულა ფრიზით დასრულებულ სწორკუთხა არეში. შესასვლელის ასწვრივი კედლის სისქეში ირიბად შეღრმავებული, ოთხკუთხა სარკმელია. მსგავსადაა გადაწყვეტილი დანარჩენი სარკმლებიც. ოღონდ ისინი თაღოვანია. სამხრეთ შესასვლელიც როგორც ჩანს თაღლითი იყო დასრულებული და დასავლეთ შესასვლელის მსგავსად ჩასმული იყო შეღრმავებულ ხერხულა ფრიზით დასრულებულ არეში (შემორჩენილია მცირე ნაწილი). კარის გვერდებზე ერთ ვერტიკალზე განლაგებული, სამ-სამი რომბია. კედლები დასრულებულია მაღალი, ოთხსაფეხურიანი ლავგარდნით, რომლებიც კუთხით შვერილი და ჩვეულებრივად დაწყობილი აგურით გამოყვანილი, თითორიგიანი შრეების მონაცვლეობისგან შედგება.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XVII საუკუნის ეკლესიები
ნინოწმინდის წმინდა ელიას ეკლესია

**ნინოწმინდის წმინდა ელიას ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ ნინომწინდის ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთით, დაახლოებით 1 კილომეტრზე, ტყეში. განეკუთვნება XVIII საუკუნეებს.  

ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია რიყის ქვითა და სხვადასხვა ზომის ქვიშაქვის დაუმუშავებელი ქვებით. გარეთა კუთხეების შესასვლელის და სარკმლის წირთხლების ამოსაყვანად გამოყენებულია აგურიც. წყობა ქაოსურია, ტლანქი.  

შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი გარედან თაღოვანია, შიგნით კი თარაზულადაა გადახურული. აღმოსავლეთით, ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე, გაჭრილია შეისრულთაღოვანი სარკმელი, რომლის ორივე მხარეს, სარკმლის ძირის დონეზე, თითო ოთხკუთხა ნიშაა. სარკმლის ქვემოთ დგას ოთხწახნაგა ტრაპეზი, რომელიც კედელზეა მიყრდნობილი. აფსიდი კონქთაა დასრულებული. კონქის თაღი ოდნავ შეისრულია და ქვიშაქვის ტლანქად დამუშავებული ქვებითაა გამოყვანილი. თაღი აფსიდის მხრებს ეყრდნობა, რომლებიც იმპოსტების გარეშეა.  

XXI საუკუნის დასაწყისში ადგილობრივ მოსახლეობას ეკლესია თვითნებურად გაურემონტებია, რის გამოც მას ისტორიული ღირებულება დაკარგული აქვს. რემონტის დროს გაუუქმებიათ სამხრეთ შესასვლელი, კედლები შიგნით გაჯით შეულესავთ და ეკლესია ფიცრის ორკალთა სახურავით გადაუხურავთ, რომელიც გარედან მოთუთიავებული თუნუქითაა დაბურული.  

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XVIII საუკუნის ეკლესიები
უდაბნოს მეხუთე გორასამარხების ველი

**უდაბნოს მეხუთე გორასამარხების ველი** — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ უდაბნოდან 30 კილომეტრის მოშორებით, არხაშენისხევის მარჯვენა მხარეს. განეკუთვნება ძვ. წ. II ათასწლეულს.

ძეგლი 1990 წელს აღმოაჩინა კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, კონსტანტინე ფიცხელაურის ხელმძღვანელობით. სამარხები ორმოიანია. ორმოები გადახურულია ქვით, სამარხებში აღმოჩნდა თითო მიცვალებული, რომლებიც დაკრძალულები არიან მარცხენა ან მარჯვენა გვერდზე, თავით ჩრდილოეთისაკენ. სამარხებში დადასტურდა სხვადასხვა თიხის ჭურჭლები.

ძეგლზე მოპოვებული მასალა ინახება საგარეჯოს მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
უდაბნოს შავი მიწის გორასამარხების ველი

**უდაბნოს შავი მიწის გორასამარხების ველი** — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ უდაბნოს მდინარე მტკვრის მარცხენა ნაპირზე, უდაბნოს მთების ძირში, უდაბნოს ყოფილი მეცხვარეობის საბჭოთა მეურნეობის ტერიტორიაზე. ე.წ. შავი მიწის ველზე. განეკუთვება ძვ.წ II ათასწლეულის შუა ხანებს. 

სამაროვანზე 1982-1984 წლებში კახეთის არქეოლიგიური ექსპედიციის უდაბნოს რაზმმა (ხელმძღვანელი დ. ევავაძე) აღმოაჩინა 18 გორასამარხი, რომელთა ყრილები ძლიერ იყო დაზიანუბილი მიწის სამუშაოების დროს. გაითხარა ხუთი ქვაყრილიანი და ქვამიწაყრილიანი გორასამრხი (დიამტერი 8 მეტრიდან 16 მეტრამდე; სიმაღლე - 30-იდან 80 სანტიმეტრამდე). ყრილის ცენტრაულრი ნაწილის ქვეშ ძველი ველის დონიდან 1-1,30 მეტრი სიღრმეზე, გამართული იყო ქვიშაქვის ერთი ან რამდენიმე ფილით გადახურული, ჩრდილოეთიდან სამხრეთის მიმართულებით დამხობილი სამრხი ორმო. რამდენიმე სამარხში მიცვალებულის დაკრძალვის წესის დადგენა ვერ მოხერხდა. ერთ-ერთ სამარხში აღმოჩნდა თავის ქალა და ადამიანის მიმოფანტული ძველბი, რომელთა ნაწილი ჭურჭელზე ეწყო, ნაწილი კი - ჭურჭლის ქვეშ. დანარჩენ სამარხებში მიცვალებული ესვენა მარჯვენა გვერდზე, ძლიერ მოხრილი კიდურებით, თავით ჩრდილო-დასავლეთით ან დასავლეთით. 

სამარხებში აღმოჩნდა, როგორც ხელით ნაძერწი, ისე ჩარხზე დამზადებული თიხის ჭურჭელი: ქოთნები, ქვაბქოთნები, ქილები და ჯამები. ჭურჭლის დიდი ნაწილი ფრაგმენტულად არის წარმოდგენილი. დამზადებულია მსხვილ მარცვლიანი ქვიშანარევი, ან კარგად განლექილი თიხით. ზოგჯერ კეცს ურევია თეთრი ან ოფსიდიანის მინარები. გამომწვარია შავად, მუქყავისფრად, ლეგა ნაცრისფრად, მოწაბლიაფროდ ან მოვარდიაფროდ -  შავი ლაქებით. ჭურჭელი შემკულია სხვადასხვანაირი ორნამენტით: სავარხლის კბილის შტამპით შესრულებული. თავშექცევით დატანილი სამკუთხედების ორი რიგით, კიდეებით ერთმანეთზე მიერთებული, წვეროთი ქვემოთ მიმართული, ამოღარული ხაზით შევსებული სამკუთხედებით. ორი პარალელური, ამოღარული ხაზით, რომელთა შორის ირიბი ნაჭდევებია დატანილი, ორი პარალელური, წერტილოვანი ხაზით, რომელიც იწყება ჭურჭლის ყელთან და სპირალისებრად ეშვება ჭურჭლის ფსკერისაკენ. ამოღარულ დატეხილ ხაზებს შორის შტამპით დატანილი ორფა, ტეხილი ხაზითა და ჰორიზონტალურად განლაგებული, კაუჭისმაგვარი ორნამენტის ერთი რიგით. 

ერთ-ერთ სამარხში გამოვლინდა ცხვრის ძველები. სამაროვანზე მოპოვებულია ბრინჯაოს მხოლოდ ერთი ნივთი - სატევარი, რომელსაც ყუნწზე ნახვრეტი აქვს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
პატარძეულის ბიბლიოთეკა

**პატარძეულის ბიბლიოთეკა** — ისტორიული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ პატარძეულში, განთავსებულია კულტურის სახლის მეორე სართულზე. გაიხსნა 1899 წლის 24 ოქტომბერს. ბიბლიოთეკა დაარსდა XlX საუკუნის ბოლოს, ბილანიშვილებისა და პავლე ყუშიტაშვილის თაოსნობით. პავლე ყუშიტაშვილმა სოფლის ცენტრში, თავისი ხარჯით ააგო შენობა. შეიძინა მრავალი წიგნი და საჭირო ავეჯი. მიიღო წიგნთსაცავის გახსნის ნებართვაც. 1964-1965 წლებში ბიბლიოთეკისთვის 300 წიგნი უჩუქებია პოეტ - გიორგი ლეონიძეს. ამჟამად ბიბლიოთეკის თავდაპირველი შენობა აღარ არსებობს. მან მრავალჯერ შეიცვალა მისამართი, სანამ დღევანდელ ადგილზე განთავსდებოდა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ნინოწმინდის წმინდა კვირიკეს ეკლესია

**ნინოწმინდის წმინდა კვირიკეს ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ ნინოწმინდის ჩრდილოეთით, ექვსასიოდე მეტრზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს. სავარაუდოდ 2008 წელს ადგილობრივ მოსახლეობას ეკლესია გაურემონტებია: აღდგენილია საფასადე წყობის ჩამოშლილი ნაწილები, კამარის დანგრეული ნაწილები ამოვსებულია ცემენტისა და ქვიშის ხსნარით, იმავე ხსნარითაა გასწორებული სახურავის კალთები, რომელზეც ღარისებრი კრამიტია დაფენილი, ძველი შესასვლელის ადგილზე მოწყობილია ახალი უსახური შესასვლელი.  

ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია რიყის ქვითა და კირის დუღაბით. წყობა არაწესიერია, ტლანქი. შესასვლელი სამხრეთიდანაა, შიდა სივრცე დადაბლებული პროპორციებისაა. დარბაზი მოკლეა და გეგმით თითქმის კვადრატული აღმოსავლეთით იგი დასრულებულია ოდნავ გაბრტყელებული ნახევარწრის ფორმის აფსიდით, რომლის ღერძზე დაბალი, გარეთკენ შევიწროებული, ოთხკუთხა სარკმელია გაჭრილი.  სარკმლის ორივე მხარეს თითო ოთხკუთხა ნიშაა. სარკმლის ქვემოთ კი, კედელზე, მოზრდილი, ოთხწახნაგა ტრაპეზია მიდგმული. აფსიდი დარბაზისგან მოკლე მხრებითაა გამოყოფილი. იგი გადახურულია არაწესიერი ფორმის რიყის წვრილი ქვებით ნაწყობი კონქით, რომელიც უთაღოა და დარბაზის კამარასთანაა გაერთიანებული. კამარა ოდნავ შეისრულია.  

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ნატახტრის ნამოსახლარი

**ნატახტრის ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ უდაბნოს ჩრდილოეთით, 2 კილომეტრის მოშრებით. მოპოვებული არქეოლოგიური მასალი მიხედვით, ნამოსახლარზე ბრინჯაოს ხანის სხვადასხვა საფეხურის კულტურული ფენებია. 

ძეგლი 1980 წელს გათხარა კახეთის აქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, კონსტანტინე ფიცხელაურის ხელმძღვანელობით. ძეგლი ძლიერაა დაზიანებული. ნამოსახლარი ფორმით ოვალურია, მას გარს არტყია თავდაცვითი თხრილი. დამატებით გამაგრებული ყოფილა გალავანიც. ძეგლს გააჩნია ზღუდის გარე დასახლებაც, სადაც კარგად შეიმჩნევა ქვის გორები. აკრეფილი კერამიკა უმეტესად  ქვიშანარევია. კერამიკა გამომწვარია ლეგად ან რუხად, იშვიათად კი მოშავპდ. ჭურჭლის პირის ქობა ტანისაგან მკვეთრად არ არის გამოყოფილი. მხრის ორგვლივ ირიბნაჭდევებიანი ჭურჭელი შემკობილია რელიუფური სარტყელით. ნამოსახლარზე ასევე აღმოჩნდა ქვის იარაღები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
მრავალწყლის ნამოსახლარი

**მრავალწყლის ნამოსახლარი** (ასევე ცნობილი როგორც **ჯანგირის ნამოსახლარი**) — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ უდაბნოში. მრავალწყლისხევის მარცხენა მხარეს, აღმოსავლეთიდან დასავლეთის მიმართულებით ქედის თხემზე, ხევიდან 150-200 მეტრის სიმაღლეზე. განეკუთვნება ძვ. წ. II ათასწლეულის დასასრულს და ძვ. წ. I ათასწლეულს.

1960-იან წლებში ძეგლი გამოიკვლია კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, კონსტანტინე ფიცხელაურის და თ. ბუგიაშვილის ხელმძღვანელობით. ძეგლი ძლიერ დაზიანებულია, სამხრეთ და დასავლეთ კედლები ეროზიულია სადაც, ჩამორეცხილია კულტურული ფენა.

ნამოსახლარი გამართულია სამხრეთ-დასავლეთით ოდნავ წაგრძელებულ ფერდობზე. ძეგლის დასავლეთით და სამხრეთით შემოსდევს ფლატე. ჩრდილოეთ და აღმოსავლეთ მხარეები საკმაოდ დამრეცი ფერდობებია. თხემის გაგრძელებაზე, აღმოსავლეთ და და დასავლეთ ნაწილში, ყველაზე ვიწრო ადგილას, ყელი ხელოვნურადაა გაჭრილი, რომელიც ნამოსახლარს მიუვალს ხდის.

ნამოსახლარზე ზედაპირულად აკრეფილი თხის ჭურჭლის უმეტესობა მონაცრისფროდაა გამომწვარი. გვხვდება ლეგა და ოდნად მოყავისფროდ გამომწვარი ჭურჭლის ფრაგმენტებიც. თხელკეციანი ჭურჭლის დასამზადებლად თიხაში შეურევიათ ქვიშა. ყვოველი მათგანი ჩარხზეა გამოყვანილი და კარგადაა გამომწვარი. უმეტესობას გადმოკეცილი ან ლილვისებრი პირი აქვს. ასევე გვხვდება ბრტყელი ან გადაშლილპირიანი ჭურჭელიც. კარგად ჩანს ჭურჭლის შესამკობი რელიეფური ხაზები, რომლებშიც, თავის მხრივ დატანილია ირიბი ბეჭდები. კოლექციაში ყურდღებას იქცევს ქვიშანარევი თიხისაგან დამზადებული, ლეგად გამომწვარი სამი ქვევრის პირი. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
უდაბნოს რკინის გამოსადნობი სახელოსნოები

**უდაბნოს რკინის გამოსადნობი სახელოსნოები** — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ უდაბნოს მთელს ტერიტორიაზე. მათი უმეტესობა განლაგებულია ხეობებისა და ხრამების ნაპირებზე. სახელოსნოები თარიღდება ძვ. წ. I ათასწლეულის დასაწყისით. სახელოსნოების უმეტესობა აღმოჩენილი იქნა 1980-იან წლებში კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის მიერ, კონსტანტინე ფიცხელაურის ხელმძღვანელობით.

სახელოსნოების დიდი კონცენტრაციაა სოფელ სათაფლის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, 5 კილომეტრის მოშრებით, რკინის მთის გარშემო და ამავე ამავე სახელწოდების მთის მიდამოებში, რომელიც დავითგარეჯის აღმოსავლეთით, 4-5 კილომეტრის მოშრებით მდებარეობს. სახელოსნოები წარმოდგენილია წითელი ლაქებით, რასაც ქმნის დამწვარი ლოდები და თიხნარი ნიადაგი. ბევრ მათგანზე კარგად ჩანს ერთ სწორ ხაზზე განლაგებული, რამდენიმე მოგრძო, ოთხკუთხა სათავსი ან მათი კვალი. წესისამებრ, არცერთ მათგამზე არქეოლოგიური მასალა არ აღმოჩნდა.

1988 წელს კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ შეისწავლა სოფელ უდაბნოში, მწარე წყლად წოდებულ ტერიტორიაზე მდებარე ერთ-ერთი სახელოსნო. მიწის ზედაპირიდან 60 სანტიმეტრის სიღრმეზე ამოღებულ ნახევრადმიწურულს შიდა მხარეს, ქვის მშრალი წყობით, კედელი ჰქონდა ამოშენებული. სათავსის წინ გაიწმინდა რკინის გამოსადნობი ორი ღუმელი, რომლებიც 1.3 მეტრის დიამეტრის, წრიულად განლაგებული, ვერტიკალურად ჩადგმული, ბრტყელი ქვებით იყო ნაგები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
რუსიანის ციხე

**რუსიანის ციხე** — არქიტექტურული ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ რუსიანში, სოფლის ზემოთ, დაახლოებით 0,7 კილომეტრზე, მაღალი მთის წვერზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

მშენებლობის ქრონოლოგიური თანამიმდევრობით ირკვევა, რომ თავდაპირველად ამ ადგილას იდგა მხოლოდ ეკლესია, რომელსაც მოგვიანებით, დასავლეთიდან კოშკი მიადგეს, თანაც ისე რომ ეკლესიიის დასავლეთ კედელი კოშკის აღმოსავლეთ კედელშია მოქცეული. მომდევნო ხანებში, კოშკის წინ, აუგიათ მძლავრი, როგორც ჩანს, კოშკურა ნაგებობა, რომლის აღმოსავლეთ და ჩრდილოეთ კედლები მიშენებულია ეკლესიის შესაბამის კედლებზე, უმეტესი ნაწილი კი ეკლესიაზეა დაშენებული.

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია სხვადასხვა ზომის ქვიშაქვის ნატეხი ქვით. ძლიერ დაზიანებულია: ჩამონგრეულია კამარა, დანგერულია სამხრეთ კედლის დასავლეთ მონაკვეთი და დასავლეთ კედლის სამხრეთ ნახევარი, დაბზარულია კედლები, ინტერიერი დაახლოებით 2 მეტრ სიმაღლეზე ამოვსებულია მიწით და ჩამონაშალი ქვებით.
შესასვლელი ეკლესიას სამხრეთიდან ჰქონია. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდის ღერძზე, გაჭრილია სარკმელი, რომლის ორივე მხარეს თითო ოთხკუთხა ნიშაა.  აფსიდი დარბაზის გრძვი კედლებიდან მცირედშვერილი პილასტრების წყვილითაა გამოყოფილი. პილასტრები ზემოთკენ თანდათან თხელდება და კონქის ქუსლის დონეზე ქრება, კონქის თაღის გარდა, დარბაზის კამარა დაყრდნობილი იყო კიდევ სამ საბჯენ თაღზე. 

ეკლესიის სამხრეთ ფასადზე ლავგარდნის ნაწილია შემორჩენილი. რომელიც ეკლესიის აგების დროინდელი არ არის. სავარაუდოდ, იგი კოშკურა  ნაგებობის მშენებლობის დროისაა. ლავგარდანი აგურისაა. იგი კედლის სიბრტყიდან ოდნავ გადმოშვებულია და ორი რიგისგან შედგება. თავდაპირველად ეკლესიას ნატეხი ქვით ნაწყობი, თაროსებრი ლავგარდანი ჰქონია, რომლის ნაშთი ეკლესიის დასავლეთ კედელზეა დარჩენილი. შემორჩენილი არის ასევე ეკლესიის თავდაპირველი, ორკალთა სახურავიანი ნაშთიც.

კოშკი ნაგებია სხვადასხვა ზომის, ნატეხი ქვითა და კირის დუღაბით. წყობაში ალაგ-ალაგ გამოყენებულაი აგურიც. კედლების ზედაპირი ბათქაშითაა გასწორებული. კედლების სიმტკიცისტვის მასში დატანებული ყოფილა ხის ძელები. კოშკი ძლიერ დაზიანებულია: ჩრდილოეთ კედელი სამი სართულის სიმაღლეზეა შემორჩენილი. გარედან კოშკს ჩრდილოეთით მდებარე ოირვე კუთხე მომრგვალებული აქვს, საკუთრივ კედლები კი ზემოთენ თანდათან თხელდება. კოშკის პირველი სართული თითქმის მთლიანად ნანგრევებითაა ამოვსებული. მეორე სართულის აღმოსავლეთ კედელის შესასვლელის ჩრდილოეთით წირთხლია შემორჩენილი, კოშკის სართულშუა გადახურვა ხის ძელებზე ყოფილა გამართული. ციხის აღმოსავლეთით ორმოციოდე მეტრძე ნახევრად დანგრეული ნაგებობბა, რომელიც შიგნით მრგვალია და წმინდა დუღაბითაა შელესილი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები
უდაბნოს სადგომი

**უდაბნოს სადგომი** — არქეოლოგიური ძეგლი საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის სოფელ უდაბნოში, რუსთავ-გარდაბნის შარაგზის მარჯვენა მხარეს. თარიღდება მუსტიეს ხანის პირველი ნახევრით.

ძეგლი 1980 წელს აღმოაჩინა კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ, კონსტანტინე ფიცხელაურის ხელმძღვანელობით. აღმოჩნდა ანდეზიტის, კაჟისა და მურგელის დისკოსებრი, ერთფუძიანი და ორფუძიანი ნუკლეუსებრი, ლევალუარი და არალევალუარი ანატკეცები. ისინი ატარებენ მუსტიეს ხანისათვის დამახასიათებელ ტიპურ ქვის გაპობა-ატკეცისა და მეორადი დამუშავების ყველა ნიშანს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საგარეჯოს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები