open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
წითელი საყდრის ეკლესია

**წითელი საყდრის ეკლესია** — არქიტექტურის ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ ერედვიდან აღმოსავლეთით 2 კმ, "საქსოფლტექნიკის" ბაზის ეზოში. აგებულია განვითარებულ შუა საუკუნეებში. 

ეკლესია დაზიანებულია. შემორჩენილი ფრაგმენტებით ირკვევა, რომ ის სამეკლესიანი ბაზილიკა იყო. გადარჩენილია ცენტრალური ნავის აბსიდა, სამხრეთი და ჩრდილოეთი კედლების მცირე, აღმოსავლეთი ნაწილები და გვერდითი ნავების აღმოსავლეთი ფრაგმენტები. ეკლესიას შემორჩენილი აქვს წითელი ტუფის პერანგის კვადრები. ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში მოჩანს შესასვლელი, რომელიც მთლიანად მიწითაა დაფარული. გათხრა-გაწმენდის გარეშე სხვა კონსტრუქციულ დეტალებზე ძნელია რაიმეს თქმა.

## ლიტერატურა 
*
* შიდა ქართლი, პატარა და დიდი ლიახვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 66-67

კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ღრომის ეკლესია (შუა საუკუნეები)

**ღრომის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა, მდებარეობსმდებარეობს ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ ღროის (ამჟამად ოკუპირებულია რუსეთის ფედერაციის მიერ) ჩრდილოეთით 1 კმ-ზე, მთაზე. აგებულია შუა საუკუნეებში.

მცირე ზომის ეკლესია, რომელიც სოფლის ჩრდილოეთით 1 კმ. მანძილზე მთაზე დგას ნაგებია როგორც რიყის, ისე ფლეთილი ქვით დუღაბზე.

დარბაზული ეკლესია გეგმით კვადრატს უახლოვდება, აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული აბსიდით, რომლის ცენტრში გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი. სამხრეთით სწორკუთხა ნიშაა. ნახევარსფერული კონქის მცირე ნაწილია შემორჩენილი. აბსიდა დარბაზისაგან გამოყოფილია განიერი შვერილებით. შესასვლელი სამხრეთიდანაა.

კამარა და კონქი ჩამოქცეულია. შესასვლელის წირთხლები მორღვეულია. კედლები ჩამონგრეულია.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 203

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
შამბიეთის სასახლის ნანგრევი

**შამბიეთის სასახლის ნანგრევი** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ შამბიეთიდან აღმოსავლეთით 1 კმ-ზე. განვითარებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

სასახლე და სხვა სამეურნეო ნაგებობანი ნაგებია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვით; ალაგ-ალაგ წყობაში გამოყენებულია ფიქალი. წყობა მშრალია.

ადგილობრივი მოსახლეობის გადმოცემით, აქ უნდა იყოს სალოცავი ხატი, მაგრამ მისი გარჩევა სხვა ნაგებობებს შორის შეუძლებელია. კომპლექსში ყველაზე თვალსაჩინო ადგილი უკავია სასახლის ნანგრევს, რომლის გაბარიტები გაცილებით აღემატება საერთო განაშენიანებაში არსებულ სხვა ნაგებობებს. სასახლიდან შემორჩენილია დარბაზი და სხვა სათავსები, საერთო გეგმაში კომპაქტურადაა ჩაწერილი საჯინიბო (ან ბოსელი).

დარბაზი გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, რომელსაც დასავლეთით თაღოვანი შესასვლელი აქვს. დარბაზს დასავლეთიდან ებჯინება ორსათავსიანი ნაგებობა და საჯინიბო (ან ბოსელი). საჯინიბოს ჩრდილოეთ კედელში ორი სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი.

სასახლის გარშემო შემორჩენილია გალავნის ფრაგმენტები. იმის გამო, რომ ტერიტორიაზე მოდებულია მაღალი და მრავალრიცხოვანი მცენარეები, მისი დაწვრილებითი აღწერა არ ხერხდება.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 212-213

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ლაცაურის პირველი კოშკი

**ლაცაურის პირველი კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი, საფორტიფიკაციო ნაგებობა განვითარებული ცხინვალის რაიონის სოფელ ლაცაურში. აგებულია შუა საუკუნეებში. ხეობის პირას, მთის ფერდობზე დგას კოშკის ნანგრევი. აღმოსავლეთი კედელი 4 სართულის დონეზეა შემორჩენილი, დასავლეთი კი მთლიანად დანგრეულია.
ზურგიანი კოშკი ნაგებია რუხი ფერის თლილი ქვით დუღაბზე; ქვის წყობა ქაო-სურია. კოშკი ამოვსებულია მიწით და ქვით. 
 
## ლიტერატურა
*შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 145

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის კოშკები
ღვრიის პირველი ზურგიანი კოშკი

**ღვრიის პირველი ზურგიანი კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი,  თავდაცვითი ნაგებობა, მდებარეობს გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ღვრიაში, მაღალ მთაზე. აგებულია შუა საუკუნეებში. 

კოშკი დგას მაღალ მთაზე და ნაგებია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვით სქელ დუღაბზე. წყობა სწორხაზოვანია.

კედლების სიმაღლე დაახლოებით 12-13 მეტრს აღწევს.

კოშკი სამხრეთით ზურგიანია. შესასვლელი აღმოსავლეთით, მეორე სართულიდანაა. დასავლეთით კედელში ნალისებრი ნიშია; აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებში სწორკუთხა სარკმლები და სამ-სამი სათოფურია. კოშკის შიგნით ამოსულია დიდი ზომის ხეები. ამდენად სართულიანობის დადგენა შეუძლებელია. კედლებს ბზარები აქვს გაჩენილი. ტერიტორია სავსეა ჩამონაშალი ქვებით.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 201-202

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის კოშკები
ფათქინეთის წმინდა ელიას ეკლესია

**ფათქინეთის წმინდა ელიას ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა თიღვის მუნიციპალიტეტის სოფელ ფათქინეთში. აგებულია XIV-XV საუკუნეებში.

დარბაზული ეკლესია პერანგშემოცლილია, შემავსებელ მასალად გამოყენებულია ფლეთილი ქვა. დუღაბზე შეინიშნება რიგების სწორხაზოვნება.

ნაგებობა გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით დასრულებულია კოლოფა აფსიდით, რომლის ცენტრში სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ძირში ტრაპეზის ქვა დევს. აფსიდის სამხრეთი ფრაგმენტის სიმაღლე 50 სმ-ს აღწევს. ჩრდილოეთით შემორჩენილია სატრიუმფო თაღის ქვედა ნაწილი, რომელიც პილასტრს ეყრდნობა. საკურთხევლის წინ ქვის კანკელია. გრძივი კედლები დაყოფილია პილასტრების საშუალებით. დასავლეთი შესასვლელი თაღოვანია. შესასვლელის თავზე სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი.

კედლების სიმაღლე 5-6 მეტრს აღწევს, ზოგან უფრო ნაკლებია.

ეკლესიის კამარა და კონქი ჩამოქცეულია. კედლები დაბზარულია. იატაკი ამოვსებულია მიწით. ინტერიერში და ძეგლის გარშემო ყრია ჩამონაშალი ქვა.

## ლიტერატურა
* შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:თიღვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XIV საუკუნის ეკლესიები
წორბისის ეკლესის ნანგრევი

**წორბისის ეკლესის ნანგრევი** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა თიღვის მუნიციპალიტეტის სოფელ წორბისის ჩრდილოეთით, 8 კმ-ზე, მდ. ფრონეს მარცხენა ნაპირზე. ეკლესია სამონასტრო კომპლექსის ნაწილია. აგებულია ადრე შუა საუკუნეებში.

1980 წელს, ტყეში გზის მშენებლობის დროს დაზიანდა ნამოსახლარი, სადაც აღმოჩნდა ქვის ფილა ორი ასომთავრული წარწერით. 1981 წელს ივ.ჯავახიშვილის სახ. ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის ექსპედიციამ (ხელმძღ. ო. ტყეშელაშვილი) წორბისის მიდამოებში ჩაატარა დაზვერვითი ხასიათის სამუშაოები, რომლის მიზანს შეადგენდა გარკვეულიყო იმ ძეგლის ხასიათი, სადაც გამოვლინდა წარწერები. ბორცვზე განლაგებული ძეგლი აღმოჩნდა სამონასტრო კომპლექსის ნანგრევები. შვიდ შენობას ეკავა დაახლოებით 2000 კვმ ფართობი. გაითხარა რიყისა და თლილი ქვით კირხსნარზე ნაგები ერთი სათავსო (9,5 X 5,5 მ, კედლის სისქე 1 მ), რომელსაც ჰქონდა კრამიტის ორფერდა სახურავი. ნაგებობის სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხეში აღმოჩნდა ქვის ფილებით გადახურული XI-XII საუკუნეების ორმოსამარხი (2,3 X 1,5 X 1,38 მ), რომელშიც ქრისტიანული წესით დაკრძალული იყო 4 მიცვალებული.

## ეკლესიის არქიტექტურული დახასიათება 
ეკლესია ნაგებია ნაცრისფერი თლილი ქვით. კონსტრუქციული ნაწილებისათვის გამოყენებულია აგური. დარბაზული ეკლესია გეგმით სწორკუთხაა. აღმოსავლეთით დასრულებულია სწორკუთხა ფორმის აბსიდით, რომლის ცენტრში გაჭრილია მაღალი, თაღოვანი სარკმელი; სარკმლის ძირში აგურით ნაშენი ტრაპეზის ქვა დევს. აბსიდის ჩრდილოეთით წყვილი ნიშია მოთავსებული. სამხრეთ-აღმოსავლეთით კუთხეში კრონშტეინია შემორჩენილი. აბსიდის სარკმლის მარჯვენა, ქვედა კუთხეში ბოლნური ჯვრის რელიეფური გამოსახულებაა. ეკლესიის გრძივი კედლები შემორჩენილია 2-3 მეტრის სიმაღლეზე. სამხრეთის კედელზე პილასტრის მცირე ფრაგმენტი იკითხება. ეკლესიაში მიწის დონე აწეულია. შესასვლელი არ შეინიშნება. ეკლესიის სამხრეთ-დასავლეთით, 10 მეტრის მოშორებით დევს დიდი ზომის მოჩუქურთმებული კაპიტელი. ტერიტორია სავსეა ჩამონაშალი ქვით.

## ლიტერატურა 
* შიდა ქართლი ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა.ტ.II.-თბ.,2004.-გვ.157-159. * წორბისის ეკლესიის ნანგრევი //მეგრელიძე ი. სიძველეები ლიახვის ხეობაში. დიდი ლიახვის ხეობა. წიგნი მეორე.-თბ., 2024.-გვ.310-314.
* 

კატეგორია:თიღვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
შელეულის კოშკი

**შელეულის კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი,  თავდაცვითი ნაგებობა, მდებარეობს გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ შელეულის განაპირას სამხრეთ-აღმოსავლეთით 300-400 მეტრში. აგებულია შუა საუკუნეებში. 

კოშკი  ნაგებია უხეშად დამუშავებული ქვებით, სქელ დუღაბზე. შემორჩენილია სამხრეთი კედელი და სამხრეთ-აღმოსავლეთი კუთხე. სიმაღლე 4-5 მეტრს აღწევს. დანარჩენი კედლები არ იკითხება. სართულიანობის დადგენა არ ხერხდება.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 215

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის კოშკები
ღრომის ღვთისმშობლის ეკლესია

**ღრომის ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა, მდებარეობს მდებარეობს ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ ღრომის (ამჟამად ოკუპირებულია რუსეთის ფედერაციის მიერ) მიდამოებში, მთაზე. განვითარებულია შუა საუკუნეებში.

ეკლესია ნაგებია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვით, სქელ დუღაბზე.

დარბაზული ეკლესია გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით დასრულებულია შებრტყელებული საკურთხევლით, რომლის ცენტრში გაჭრილია თაღოვანი სარკმელი. აბსიდის ჩრდილოეთით და სამხრეთით თითო სწორკუთხა ნიშია. სატრიუმფო თაღი კრონშტეინებს ეყრდნობა. აბსიდში შემორჩენილია მოხატულობა.

ჩრდილოეთი კედელი პილასტრების საშუალებით ორ თანაბარ ნაწილად იყოფა. პილასტრებზე გადაყვანილია კედლის თაღები. შემორჩენილია კამარის საბრჯენი თაღის ქვედა ნაწილი, რომელიც კრონშტეინებს ეყრდნობა. კედლების ძლიერი დაზიანების გამო სარკმლები არ იკითხება.

ეკლესიას სამხრეთიდან და ჩრდილოეთიდან მინაშენები ჰქონდა. სამხრეთი მინაშენი სწორკუთხაა, აღმოსავლეთით დასრულებულია შებრტყელებული აბსიდით. მინაშენის აბსიდი, ეკლესიის აბსიდის ანალოგიურია. ცენტრში იკითხება სარკმლის კვალი. მინაშენის დასავლეთი კედელი უფრო გრძელია ეკლესიის აღმოსავლეთ კედელთან შედარებით. იგი ეკლესიას უკავშირდება ფართო, თაღოვანი გასასვლელით.

ჩრდილოეთი მინაშენის მხოლოდ საძირკვლის მცირე ფრაგმენტები ჩანს.

ეკლესიას ეტყობა მრავალი გადაკეთების კვალი. ძეგლი ძლიერ არის დაზიანებული.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 204-205

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ერედვის წმინდა ელიას ეკლესია

**ერედვის წმინდა ელიას ეკლესია** — არქიტექტურის ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ ერედვში, დასავლეთ განაპირას. აგებულია XIV საუკუნეში. 

ეკლესია ნაგებია მოწითალო, კარგად თლილი კვადრებით. წყობა სწორხაზოვა-ნია. დარბაზული ეკლესია გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით ფართე, ნახევარწრიული აბსიდით, რომლის ცენტრში გაჭრილია თაღოვანი სარკმელი. აბსიდის ჩრდილოეთით და სამხრეთით თითო თაღოვანი ნიშაა.

აბსიდის მხრებზე სატრიუმფო თაღია გადაყვანილი.

გრძივი კედლები ორსაფეხურიანი პილასტრების საშუალებით ორ ნაწილად იყოფა. პილასტრებს ნახევარცილინდრული კამარის საბრჯენი თაღი ეყრდნობა.

ასეთივე თაღი გადაყვანილია დასავლეთი კედლის კუთხის პილასტრებზე.

ეკლესია ნათდება აღმოსავლეთის, სამხრეთის და დასავლეთის სარკმლებით, აქედან დასავლეთისა წრიულია.

სამხრეთი შესასვლელი თაღოვანია. ტიმპანზე ამოკვეთილია გეომეტრიული ორნამენტი. თაღს ლილვები შემოუყვება. შესასვლელის ორივე მხარეს როზეტებია.

ეკლესიის ფასადები აქცენტირებულია კარნიზით. მისი ზედა თარო მორთულია ფესტონებით. შუა ნაწილი ლილვია, ხოლო ქვედა ნაწილში გამოკვეთილია თაღე-ბი, რომელთა შორის მოთავსებულია სამკუთხედების მოტივი. სარკმლებს ლილვები აჩარჩოებს.

ეკლესია დგას ერთსაფეხურიან ცოკოლზე.

## ლიტერატურა 
* შიდა ქართლი, პატარა და დიდი ლიახვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 65

კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XIV საუკუნის ეკლესიები
სპარსეთის წმინდა გიორგის ეკლესია

**სპარსეთის წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ქურთის მუნიციპალიტეტის ცხინვალის რეგიონში, სოფელ ძარწემში, სოფლის ჩრდილო-აღმოსავლეთით 4-5 კმ. განვითარებული შუა საუკუნეებში. 

ეკლესია დარბაზულია, სამხრეთი მინაშენით. ნაშენია რუხი ტუფის უხეშად და-მუშავებული კვადრებით და დუღაბის სქელი ხსნარით. მთავარი დარბაზი აღმოსავლეთით ოდნავ შებრტყელებული ნახევარწრიული აბსი-დითაა დასრულებული. ცენტრში თაღოვანი სარკმელია. კონქი და კამარა ცილინდ-რული ფორმისაა. ტრიუმფალური თაღი ეყრდნობა კრონშტეინებს. სამხრეთი კრონშ-ტეინის ქვეშ მცირე ზომის სარკმელია. აბსიდში, კედელთან, მიდგმულია მასიური ტრაპეზის ქვა. აბსიდის იატაკი სამი საფეხურით მაღალია დარბაზის იატაკზე. აბსი-და დარბაზისაგან გამოყოფილია ოთხსვეტიანი ქვის კანკელით. სამხრეთ კუთხეში მცირე ზომის სწორკუთხა ნიშია.

სამხრეთი კედლის დასავლეთ ნაწილში სწორკუთხა შესასვლელია. აქ ჩამობმულია ხის მასიური, რკინით შეჭედილი კარები, ასეთივე წირთხლებით. სამხრეთი კედლის აღმოსავლეთ ნახევარს, დასავლეთ და ჩრდილოეთ კედლებს ერთსაფეხურიანი ხარის-ხი გაუყვება. დასავლეთი კედლის ზედა, ცენტრალურ ნაწილში თაღოვანი ნიშაა. ეკ-ლესიის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხეში დგას მრგვალი ფორმის, მასიური ბუნის ქვა, რომელშიც ჩადგმულია ორი მეტრის სიმაღლის ხის ჯვარი. ინტერიერი შელესილ-შეთეთრებულია.

სამხრეთი მინაშენი გარანდულია, ეკლესიის ფასადსა და მინაშენს შორის საკმაოდ შესამჩნევი ღიობებია. მინაშენი შუაში გადატიხრულია ორ ნაწილად. დასავლეთ ნა-წილის სამხრეთ კედელში შიგნიდან თაღოვანი და გარედან არქიტრავული შესასვ-ლელია (არქიტრავი ჩამოვარდნილია). შესასვლელს რკინის ფირფიტებით შეჭედილი კარები აქვს. დასავლეთ კედლის ცენტრში მცირე ზომის, სწორკუთხა ფორმის სარკ-მელია; სამხრეთით - ნიში. მინაშენის ტიხარში დაბალი, სწორკუთხა წირთხლებიანი შესასვლელია. მინაშენის აღმოსავლეთი ნაწილი უაბსიდოა. აღმოსავლეთ კედელში მცირე ზომის სარკმელია. მინაშენი ნახევარკამარითაა გადახურული. ნაშენია ფლე-თილი ქვით.

ყველა ფასადი ნაშენია რუხი ფერის ტუფის უხეშად დამუშავებული კვადრებით. ეკლესიას შემოუყვება სწორკუთხა პროფილიანი, მარტივი კარნიზი. დასავლეთი სარ-კმლის გვერდებზე და თავზე ბაზიანი ჯვრებია გამოსახული. ეკლესიას და მინაშენს ერთიანი გადახურვა აქვს. საბურავ მასალად კრამიტია გა-მოყენებული.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 231-232

კატეგორია:ქურთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ამლაყი ალკუნი

**ამლაყი ალკუნი** () — ფრინველთა გვარი ალკუნისებრთა ოჯახისა. მოიცავს ერთადერთ სახეობას — მცირე ამლაყ ალკუნს (). ადრე ამ გვარში შედიოდა დიდი ამლაყი ალკუნის () გვარის წარმომადგენლები. სამეცნიერო დასახელება პირველად გამოიყენა 1828 წელს.

## სქოლიო 
*
კატეგორია:ალკუნისებრნი
წნელისის მეორე ნაგებობის ნაშთი

**წნელისის მეორე ნაგებობის ნაშთი** — საკულტო ნაგებობა თიღვის მუნიციპალიტეტის სოფელ წნელისში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში. 

ნაგებობიდან შემორჩენილია დასავლეთი და აღმოსავლეთი კედლის ნაწილები. მათი სიმაღლე 40-სმ-ს აღწევს. ნაგებობის ღერძი განვითარებულია სამხრეთიდან ჩრდილოეთისაკენ. სამშენებლო მასალად გამოყენებულია ყორექვა.

## ლიტერატურა 
*შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:თიღვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ხეითის საბაწმინდის ეკლესია

**ხეითის საბაწმინდის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ქურთის მუნიციპალიტეტში, სოფელ ხეითში. აგებულია X საუკუნის I ნახევარში.

ეკლესიის დასავლეთ მინაშენზე ერთსტრიქონიანი ასომთავრული წარწერა იყო: ”მაჩაბელი გიორგი შეიწყალე”. წარწერა ამჟამად დაღუპულია.

## აღწერა
ეკლესია ნაგებია კარგად თლილი, მოღვინისფრო ტუფით. წყობა თარაზულია.

ძეგლი წარმოადგენს მაღალ და გრძელ დარბაზულ სივრცეს, რომელსაც ჩრდი-ლოეთიდან და სამხრეთიდან განივი კამარების მქონე დაბალი და ღრმა ჯიბეები აქვს. ცენტრალური აბსიდის გვერდებზე მოწყობილია სამკვეთლო და სადიაკვნე. ეკ-ლესიას დასავლეთით და გრძივი კედლის დასავლეთ მონაკვეთებში გარშემოსავლელი აქვს. გარშემოსავლელს ორი შესასვლელი აქვს - დასავლეთიდან და სამხრეთიდან.
ეკლესიის შიდა სივრცეში, ჯიბეების გვერდებზე განლაგებულია თაღოვანი ნიშე-ბი. ჯიბეები იმდენად ღრმაა, რომ ქმნიან განივ ღერძს, რაც მთავარი გრძივი ღერძის პერპენდიკულარულია.

ეკლესიის კამარა ოდნავ შეისრულია. აბსიდა კამარაზე დაბალია, მისი ორსაფეხუ-რიანი ტრიუმფალური თაღი კამარისაგან განსხვავებით ნახევარწრიული ფორმისაა. აბსიდის ჩრდილოეთით და სამხრეთით თითო თაღოვანი ნიშაა.

გრძივი კედლები ორსაფეხურიანი წყვილი პილასტრების საშუალებით არათანაბარ ნაწილებად იყოფა. პილასტრებს ეყრდნობა როგორც კამარის საბრჯენი თაღები, ისე კედლის თაღები. ჯიბეები ცენტრალურ სივრცეს მაღალი, ფართე თაღოვანი გასასვ-ლელებით უკავშირდება. სამხრეთი ჯიბის კამარის საბრჯენი თაღი კრონშტეინებს ეყრდნობა.

ეკლესია ნათდებოდა დასავლეთის და სამხრეთის თაღოვანი სარკმლებით. დასავ-ლეთი შესასვლელი შიგნით თაღოვანი, გარედან - არქიტრავულია.

დასავლეთ გარშემოსავლელს შესასვლელი სამხრეთიდან და დასავლეთიდან აქვს. სამხრეთი შესასვლელი ორთაღოვანია; თაღები მასიურ სვეტს ეყრდნობა. დასავლეთის კარიბჭიდან შემორჩენილია თაღი, რომლის ზემოთ მცირე წრიული სარკმელია მოთა-ვსებული.

სამხრეთ შესასვლელის სვეტის კაპიტელი მორთულია მცენარეული ორნამენტით. ძეგლის თავდაპირველი დეკორატიული ელემენტებიდან შემორჩენილია დასავლეთი სარკმლის მოჩუქურთმებული წარბი და გარშემოსავლელის წრიული სარკმლის დე-კორატიული მორთულობა.
ეკლესიის სამხრეთ ფასადზე, ზემო ნაწილში ჩასმულ კვადრზე ტოლმკლავა ჯვრის რელიეფური გამოსახულებაა. ეკლესიის კარნიზი თარო-ლავგარდანია. ძეგლი დგას ერთსაფეხურიან ცოკოლზე. ეკლესიის დასავლეთ ფასადზე შემორჩენილია ასო-მთავრული წარწერის ფრაგმენტები.
ეკლესიის ინტერიერი ძლიერ დეფორმირებულია. თითქმის ყველა კედელი დაბზა-რულია. მთლიანად ჩამონგრეულია აბსიდის მხარე, ჯიბეები და გარშემოსავლელი. საბურავი აყრილია. ეკლესიაში მიწის დონე ძლიერ აწეულია.

ეკლესიას 2006 წლის, საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულების თანახმად მიენიჭა   ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია.

## ლიტერატურა 
* მეგრელიძე ი., IV. პუშკინის სახ. თბილისის სახ. პედინსტიტუტის შრომები, ტ. XI, 1957, გვ. 82-83.
* Меписашвили Р., Цинцадзе В., Памятники V-ХI вв. Вкн.:"Архитектура нагорной части исторической провинции Грузии - Шида-Картли", Тб., 1975, стр. 47.
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 251-253

## სქოლიო
კატეგორია:ქურთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლები
კატეგორია:X საუკუნის ეკლესიები
ფათქინეთის ეკლესიის ნანგრევი

**ფათქინეთის ეკლესიის ნანგრევი** — ატქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა თიღვის მუნიციპალიტეტის სოფელ ფათქინეთში, სასაფლაოზე. 

სოფლის სასაფლაოზე მდებარე ეკლესიიდან შემორჩენილია დასავლეთი კედლის წყობა (სიმაღლე 80 სმ აღწევს) და ჩრდილოეთი კედლის საძირკვლის მცირე ნაწილი. სამშენებლო მასალად გამოყენებულია უხეშად თლილი ქვა.

## ლიტერატურა
* შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:თიღვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ღრომის ეკლესია

**ღრომის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა, მდებარეობს ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ ღრომში (ამჟამად ოკუპირებულია რუსეთის ფედერაციის მიერ). აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

ეკლესია სოფლიდან აღმოსავლეთით 3 კმ-ში, მთაზე მდებარეობს. ძეგლი ნაგებია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვით, დუღაბზე. ალაგ-ალაგ წყობაში გამოყენებულია ფიქალი.

დარბაზული ეკლესია გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული აბსიდით, რომლის ცენტრში გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი. აბსიდის ჩრდილოეთით და სამხრეთით თითო ღრმა ნიშია. კონქი სფერულია. სატრიუმფო თაღი აბსიდის მხრებს ეყრდნობა. საკურთხევლის წინ შე-მორჩენილია ქვის კანკელის ფრაგმენტები. აბსიდის იატაკის დონე ერთი საფეხურით მაღალია დარბაზისაზე.

ეკლესიის კამარა კოლოფაა. კამარის საბრჯენი თაღი კრონშტეინებს ეყრდნობა. ჩრდილოეთ კედელში მოთავსებულია ნიშა. ნიშის მარცხენა, ქვედა კუთხეში მცირე სარკმელია; სარკმელია დასავლეთ და სამხრეთ კედლებშიც.

სამხრეთი შესასვლელი არქიტრავულია. შესასვლელის თავზე ლუნეტია. ეკლესიის ფასადები სადაა, ყოველგვარი დეკორის გარეშე.

კამარა და კონქი დაზიანებულია. კედლები მრავალ ადგილას დაბზარულია. მიწის დონე ძლიერ არის აწეული. სახურავი ჩამოცვენილია.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 205-206

კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ლაცაურის მესამე კოშკი

**ლაცაურის მესამე კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი, დამცავი ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ლაცაურში. აგებულია განვითარებულ შუა საუკუნეებში.

სოფელ ლაცაურში მოსახლის კარ-მიდამოში დგას 5 სართულის დონეზე შემორჩენი — ღია ზურგიანი კოშკი. ნაგები ადგილობრივი წარმოშობისაა, მოწითალო ფერის თლილი ქვით. ქვის წყობა მშრალი და თარაზულია. არქიტრავული შესასვლელი დატანებულია დასავლეთიდან, მეორე სართულზე. ფასადი ბევრ ადგილას დაბზარულია, გადახურვა მთლიანად ჩამონგრეულია. კოშკი შიგნიდან ამოვსებულია მიწით და ჩამოცვენილი ქვით.

## ლიტერატურა
*შიდა ქართლი, პატარა და დიდი ლიახვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 143-144

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის კოშკები
ჭურხევის ეკლესიის ნანგრევი

**ჭურხევის ეკლესიის ნანგრევი** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ წნელისში. აგებულია  გარდამავალ  შუა საუკუნეებში. 

ყორექვით ნაგები დარბაზული ეკლესია გეგმით სწორკუთხაა. აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული აბსიდით, მისი დიდი ნაწილი ჩამონგრეულია. ჩრდილოეთით ნახევარწრიული ფორმის თაღოვანი ნიშია. აბსიდი დარბაზისგან გამოყოფილია განიერი შვერილებით. ჩრდილოეთ კედელს პილასტრი ორ თანაბარ ნაწილად ჰყოფს. შესასვლელი სამხრეთ კედელშია გაჭრილი. დასავლეთი და სამხრეთი კედლები 0,5 მ სიმაღლეზეა შემორჩენილი. ეკლესიის კამარა და კონქი ჩამოქცეულია. ინტერიერი ამოვსებულია მიწით და ჩამონაშალი ქვით.

## ლიტერატურა 
*შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
შუა მოხისის ეკლესია

**შუა მოხისის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა, მდებარეობს გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ შუა მოხისში. განვითარებულია შუა საუკუნეებში. 

ეკლესია ნაგებია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვით, სქელ დუღაბზე. კედლები შემორჩენილია 1 მეტრის სიმაღლეზე, ზოგან უფრო ნაკლები.

ეკლესია გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აბსიდით. აბსიდის ჩრდილოეთით ნიშის კვალია. ჩრდილოეთით შემორჩენილია პი-ლასტრის მხრის ნაწილი და სამხრეთი შესასვლელის მარჯვენა წირთხლის ქვედა ნაწილი. ფასადებზე შემოცლილია პერანგი. ტერიტორია სავსეა ჩამონაშალი ქვით.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 216

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ვალიანთის ღვთისმშობლის ეკლესია

**ვალიანთის ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურის ძეგლი, საკულტო ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვალიანთაში. აგებულია გარდამავალ ხანაში. 

ეკლესია ნაგებია რიყისა და ფლეთილი ქვით, აგრეთვე ფიქალით. ფასადების კუთხეები ამოყვანილია თლილი ქვის კვადრებით.

დარბაზული ეკლესია გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით ნალისებრი აბსიდით, რომლის ცენტრში გაჭრილია თაღოვანი სარკმელი. აბსიდის იატაკი ერთი საფეხურით მაღალია დარბაზის იატაკთან შედარებით. სატრიუმფო თაღი აბსიდის მხრებს ეყრდნობა. შემორჩენილია ნახევარსფერული კონქის ჩრდილოეთი ნაწილი.

გრძივი კედლები იყოფა ორსაფეხურიანი პილასტრების საშუალებით. პილასტრების გარდა ორ-ორი იმპოსტია, რომელთაც, შესაძლოა, კედლის თაღები ეყრდნობოდა.

ეკლესიას სამი მხრიდან არქიტრავული შესასვლელი აქვს. დასავლეთის შესასვ-ლელის ორივე მხარეს მაღალი ნიშებია, რომლებზეც კბილანა თაღებია გადასული.

კარის წირთხლები, სარკმლის ჩარჩოები, თაღები და პილასტრები შირიმისა და მოწითალო ტუფისაა.ინტერიერი სავსეა ჩამონაშალი ქვით.

სამხრეთი ფასადის აღმოსავლეთ ნაწილში კარის იმიტაციაა, აღმოსავლეთ სარკმელს სამმაგი ლილვი აჩარჩოებს. პირველი ლილვი გრეხილია. სარკმლის თავზე ჩადგმულ კვადრზე ჯვრის რელიეფური გამოსახულებაა, მის ზემოთ წარბია. აღმოსავლეთ ფასადს კედლის ნახევარწრიული ნიშები სამ ნაწილად ჰყოფს. დასავლეთ შესასვლელის ორივე მხარეს კრონშტეინებია. ტექ. მდგ. 1983 წ.

კამარა და კონქი ჩამოქცეულია, კედლები შემორჩენილია 9-10 მ. სიმაღლეზე. ფასადები ძლიერ არის დაზიანებული.

## ლიტერატურა 
* შიდა ქართლი, პატარა და დიდი ლიახვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 68-69

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
წიფორის კოშკი

**წიფორის კოშკი** — საფორტიფიკაციო-თავდაცვითი ნაგებობა ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ წიფორში. აგებული შუა საუკუნეებში. წიფორის კოშკი ნაგებია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვით, დუღაბზე. ალაგ-ალაგ წყობა შევსებულია წვრილი ქვით.

კოშკი გეგმით კვადრატს უახლოვდება. იკითხება ორი სართული; აქედან პირველი სართული ამოვსებულია მიწით და ჩამონაშალი ქვებით. მეორე სართულის სამხრეთ კედელში მოთავსებულია თაღოვანი ნიშები, რომლებშიც სათოფურებია გაჭრილი. დასავლეთი სათოფური ამოქოლილია.

დასავლეთ კედელში გაჭრილია არქიტრავული სარკმელი. ჩრდილოეთი კედელი მთლიანად ჩამონგრეულია. კოშკის გარშემო მიწის დონე აწეულია.

## ლიტერატურა 
* შიდა ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 237-238

კატეგორია:ერედვის მუნიციპალიტეტის კოშკები
ღრუბელას მიქელ-გაბრიელის ნიში

**ღრუბელას მიქელ-გაბრიელის ნიში** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა, მდებარეობს ქურთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ღრუბელას მიდამოებში. 

ძველი ეკლესიის ადგილას დგას სალოცავი ნიში. ნიში ნაგებია დიდი ზომის ფლეთილი ქვით. წყობა მშრალია.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 206

კატეგორია:ქურთის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ქალეთის ღვთისმშობლის ეკლესია

**ქალეთის ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა თიღვის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქალეთში, სასაფლაოზე. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

სოფლის სასაფლაოზე შემორჩენილია დარბაზული ეკლესიის ნანგრევი, ნაგები სხვადასხვა ზომის უხეშად თლილი ქვიშაქვის კვადრებით. ალაგ-ალაგ წყობაში გამოყენებულია წვრილი ქვაც.

ნაგებობა გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული აფსიდით. აფსიდის ჩრდილოეთით სწორკუთხა ნიშია. აფსიდის და კედლების სიმაღლე დაახლოებით 2-3 მეტრს აღწევს. ძლიერი დაზიანების გამო სარკმლები არ იკითხება.

სამხრეთი შესასვლელის მხოლოდ მარცხენა წირთხლია შემორჩენილი.

ინტერიერში და ძეგლის გარშემო ყრია დიდი ზომის ჩამონაშალი ქვა.

## ლიტერატურა
* შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:თიღვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ლაცაურის მეორე კოშკი

**ლაცაურის მეორე კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი, საფორტიფიკაციო ნაგებობა ცხინვალის რაიონის სოფელ ლაცაურში, ნაკრძალის ტერიტორიაზე. აგებულია განვითარებულ შუა საუკუნეებში.

სოფლის განაპირას, ნაკრძალის ტერიტორიაზე, მთის ფერდობზე დგას ზურგიანი კოშკი (5 სართულის დონეზე). კოშკი ნაგებია მოყვითალო ფერის ნათალი ქვის თა-რაზული წყობით. კედლები რამდენიმე ადგილას დაბზარულია. შემორჩენილია გადა-ხურვის ძელის ბუდეები. შიგნიდან კოშკი ამოვსებულია მიწით და ჩამოცვენილი ქვით. ძეგლზე ამოსულია მცენარეები.

## ლიტერატურა
*შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 144

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის კოშკები
ლეკვანის ნაეკლესიარი

**ლეკვანის ნაეკლესიარი** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ცხინვალის რაიონის სოფელ ლეკვანში, სასაფლაოზე. აგებულია შუა საუკუნეებში.

ეკლესიიდან შემორჩენილია დასავლეთ კედლის ქვედა წყობა. გეგმის წაკითხვა შეუძლებელია.

## ლიტერატურა
*შიდა ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 145

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ხუნდისუბნის წმინდა ნიკოლოზის ეკლესია

**ხუნდისუბნის წმინდა ნიკოლოზის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა თიღვის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხუნდისუბანში. აგებულია  შუა საუკუნეებში.

ეკლესია დგას ბორცვზე. ნაგებია რიყისა და  ფლეთილი ქვით. კუთხეებში გამოყენებულია უხეშად თლილი ქვა. დარბაზული ეკლესია გეგმით სწორკუთხაა. აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული ფორმის აბსიდით, რომლის ცენტრში გაჭრილია დიდი ზომის, სწორკუთხა სარკმელი. აბსიდის ცენტრში მასიური ტრაპეზის ქვა დევს. ჩრდილოეთით და სამხრეთით სწორკუთხა ნიშებია მოთავსებული. კონქი ხისაა. ხისავე სატრიუმფო თაღი აბსიდის მხრებს ეყრდნობა. საკურთხევლის წინ მოთავსებულია ხის კანკელი და ერთსაფეხურიანი სოლეა. ეკლესიის ნახევარცილინდრული კამარაც ხისაა, რომლის საბრჯენი თაღი პილასტრებს ეყრდნობა. დასავლეთი თაღი კუთხის პილასტრს ებჯინება. ეკლესია განათებულია ოთხივე კედელში დატანებული არქიტრავული სარკმლებით. არქიტრავული შესასვლელი სამხრეთიდანაა. იატაკი აგურისაა. ეკლესიის ფასადები სადაა. ერთადერთ აქცენტს წარმოადგენს აღმოსავლეთ ფასადის ფრონტონის, წყობაში ჩაძირული გოლგოთის ჯვრის გამოსახულება. ეკლესიას ეტყობა შეკეთების კვალი. ადგილობრივ მოსახლეობას ეკლესია შიფერით გადაუხურავს. ეკლესიის ინტერიერში შეინიშნება ნაწილობრივი დაზიანება.

დაზიანებულია კონქი, ნიშები, იატაკი, დასავლეთი კედელი და  სარკმლის წირთხლები.

## ლიტერატურა 
*შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:თიღვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
შულაური

**შულაური** — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს გორის მუნიციპალიტეტის შულაურის ნასოფლარში. 

მდინარე ლიახვის მარჯვენა ნაპირზე, სოფლების გაბილთასა და გნუღს შორის მთის ფერდობზე მდებარეობს ნასოფლარი შულაური. ბანიანი სახლები ტერასულად იყო განლაგებული. სახლები გეგმით კვადრატულია. მათი გადახურვა მთლიანად ჩამონგრეულია. შენობები ნაგებია ფლეთილი ქვით, წყობა მშრალია.

ნასოფლარის ქვემოთ, ფერდობის ძირას შემორჩენილია 9 აკლდამა. მცირე ზომის აკლდამები გეგმით კვადრატულია და გადახურულია ფიქალით.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 216

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ლაცაურის ნაგებობის ნაშთი

**ლაცაურის ნაგებობის ნაშთი** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ცხინვალის რაიონის სოფელ ლაცაურში. აგებულია შუა საუკუნეებში.

სოფელ ლაცაურში, მოსახლის კარ-მიდამოს წინ, დანგრეული ნაგებობის ნაშთია შემორჩენილი. ნაგებობა ვითარდება აღმოსავლეთ-დასავლეთის ღერძზე. კედლები შემორჩენილია 1-1,5 მეტრის სიმაღლეზე. ნაშენია რუხი ფერის ქვით. ტერიტორია ამოვსებულია მიწით და ქვით. ძეგლი დაფარულია მცენარეებით.

## ლიტერატურა
*შიდა ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 143

კატეგორია:საქართველოს არქიტექტურული ძეგლები
საღმრთოს ეკლესია

**საღმრთოს ეკლესია** — არქიტექტურის ძეგლი, საკულტო ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვალიანთიდან აღმოსავლეთით 1 კმ-ზე. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში. 

სოფლიდან აღმოსავლეთით 1 კმ-ზე მდებარე ეკლესია ნაგებია რიყისა და ფლე-თილი ქვით, ფასადების კუთხეები კი ამოყვანილია თლილი ქვით, რომელიც შემდეგ შეულესიათ.

ეკლესია გეგმით უაბსიდო სწორკუთხედს წარმოადგენს, რომლის ცენტრში გაჭრილია შიგნით თაღოვანი, გარედან სწორკუთხა სარკმელი.

კამარა ცილინდრულია. ინტერიერი შელესილია ბათქაშით. არქიტრავული შესასვლელი სამხრეთიდანაა.

ეკლესიის სამხრეთი მინაშენი  სწორკუთხა საკურთხევლით სრულდება.  აბსიდში გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი. ნავის ჩრდილოეთი კედლის თაღები პილასტრებს ეყრდნობა. ერთ-ერთი თაღი ეკლესიის შესასვლელის არქიტრავზე გადადის. ნავის სამხრეთ კედელში სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. თაღოვანი შესასვლელი დასავლეთიდანაა.

ეკლესიას დასავლეთიდან კიდევ ერთი სწორკუთხა მინაშენი აქვს, რომელიც ნაგებია  რიყისა და ფლეთილი ქვით. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კედლები შემორჩენილია 2-3 მ. სიმაღლეზე. ხაზგასმულია მინაშენის ნაკერები. ჩრდილოეთი ფასადი ძირითადად რიყის ქვითაა ნაგები. კარნიზი არ ჩანს. ეკლესიის გარშემო შემორჩენილია გალავნის ფრაგმენტები. ტექ. მდგ. 1983 წ. მინაშენი  დაზიანებულია. ფასადები ბევრგან გამონგრეულია, საბურავი მოშლილია, იატაკი მიწურია.

## ლიტერატურა 
* შიდა ქართლი, პატარა და დიდი ლიახვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 67-68

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ყლარსის მიქელ-გაბრიელის ეკლესია

**ყლარსის მიქელ-გაბრიელის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა, მდებარეობს გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ყლარსიდან ჩრდილოეთით 2-3 კმ-ზე, ტყეში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

დარბაზული ეკლესია ნაგებია სხვადასხვა ზომის უხეშად დამუშავებული ქვით.

გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს. აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული აბსიდით, რომლის ცენტრში გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი. სარკმლის ძირში ტრაპეზის ქვაა. აბსიდის ჩრდილოეთით და სამხრეთით სწორკუთხა ნიშებია. კონქი ნახევარსფერულია, სატრიუმფო თაღი აბსიდის მხრებს ეყრდნობა. საკურთხევლის წინ მასიური ბუნის ქვაა.

ეკლესიის კამარა ნახევარცილინდრულია. სამხრეთ კედელს ერთსაფეხურიანი ხარისხი მიუყვება.

სამხრეთი შესასვლელი ძლიერ დაზიანებულია. ინტერიერი სავსეა მიწითა და ჩამონაშალი ქვით.

ეკლესიის კედლები ჩამალულია დიდი ზომის მცენარეებში და ეკალ-ბარდებში. დასავლეთიდან და სამხრეთიდან შემორჩენილია მინაშენის ჩამონგრეული კედლები.

ეკლესიას გარშემო გალავანი შემოუყვება, რომლის სიმაღლე 1-2 მეტრს აღწევს.

ძეგლი ძლიერ არის დაზიანებული.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 207

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ხუნდისუბნის ღვთისმშობლის ეკლესიის ნანგრევი

**ხუნდისუბნის ღვთისმშობლის ეკლესიის ნანგრევი** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა თიღვის მუნიციპალიტეტის სოფელ ხუნდისუბანში. აგებულია  შუა საუკუნეებში.

ეკლესიიდან შემორჩენილია დასავლეთი კედლის მცირე ნაწილი და სამხრეთ-დასავლეთი კუთხე. სამშენებლო მასალად გამოყენებულია დიდი ზომის უხეშად თლილი კვადრები და ფიქალი. დასავლეთი კედლის სიმაღლე 3-4 მეტრს აღწევს. ამავე კედელში გაჭრილია შეისრულთაღიანი სარკმელი. ეკლესიის დანარჩენი კედლები დანგრეულია. ტერიტორიაზე ყრია ჩამონაშალი ქვა.

## ლიტერატურა 
*შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:თიღვის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ჩანდიანის ეკლესიის ნანგრევი

**ჩანდიანის ეკლესიის ნანგრევი** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა, მდებარეობს გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩანდიანში. განვითარებულია შუა საუკუნეებში. 

ეკლესიიდან შემორჩენილია ნახევარწრიული აბსიდის ნაწილი, რომლის სიმაღლე 3-4 მეტრს აღწევს. აბსიდის სარკმელი წირთხლებმორღვეულია.

გრძივი კედლების შემორჩენილი ნაწილები ერთი მეტრის სიმაღლისაა. კედლები პერანგშემოცლილია.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 217

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ღვერთეთის წმინდა გიორგის ეკლესიის ნანგრევი

**ღვერთეთის წმინდა გიორგის ეკლესიის ნანგრევი** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ღვერთეთში. ეკლესია ნაგებია ფლეთილი და რიყის ქვით. ეკლესიიდან შემორჩენილია აბსიდის ჩრდილოეთი ნაწილი სწორკუთხა ნიშით და ჩრდილოეთი კედლის ფრაგმენტებით.

ნაგებობის გარშემო მიწის დონე აწეულია. ტერიტორიაზე ყრია ჩამონაშალი ქვა.

## ლიტერატურა
* შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ყლარსის კოშკი

**ყლარსის კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი, თავდაცვითი ნაგებობა, მდებარეობს გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ყლარსიდან სამხრეთ-დასავლეთით 1 კმ-ზე, მაღალ მთაზე. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

კოშკი ნაგებია დიდი ზომის ფლეთილი ქვით დუღაბზე. ალაგ-ალაგ წყობა შევსებულია წვრილი ქვებით.

სამსართულიანი კოშკი გეგმით კვადრატს წარმოადგენს. სამხრეთით მეორე სართულზე თაღოვანი შესასვლელია, აღმოსავლეთით სწორკუთხა სარკმელი და სათოფურებია.

მესამე სართულის დიდი ნაწილი ჩამონგრეულია.

პირველი სართულის სამხრეთი კედლის აღმოსავლეთი ნაწილი ჩამონგრეულია. კოშკის კედლები დაბზარულია.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 208

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის კოშკები
ღრომის ეკლესია (სარკინეთი)

**ღრომის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ ღრომში (ამჟამად ოკუპირებულია რუსეთის ფედერაციის მიერ). სოფლის ჩრდილო-აღმოსავლეთით 3 კმ-ზე, ნასოფლარი „სარკინეთი“. აგებული ადრეულ შუა საუკუნეებში. 

სამნავიანი ეკლესია ნაგებია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვით სქელ დუღაბზე. ალაგ-ალაგ წყობაში გამოყენებულია ფიქალი. ეკლესია გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით მკვეთრად მოხაზუ-ლი ნალისებრი აბსიდით. ცენტრალური ნავის აბსიდის ცენტრში გაჭრილია მაღალი, თაღოვანი სარკმელი. ჩრდილოეთით და სამხრეთით თითო სწორკუთხა ნიშაა. აბსიდა დარბაზისაგან გამოყოფილია მხრებით. ჩრდილოეთი ნავის აბსიდა სწორკუთხაა. ნა-ვები ორ არათანაბარ მონაკვეთად იყოფა. შიდა სივრცე მაღალი, ღია თაღების საშუა-ლებით სამ ნავად იყოფა. თაღები კუთხის პილასტრებს და თავისუფლად მდგარ მა-სიურ სვეტებს ეყრდნობა. ნავებში მოთავსებულია სამკვეთლო და სადიაკვნე. სამხრე-თი ნავი აღმოსავლეთით ნალისებრი აბსიდით სრულდებოდა. შემორჩენილია მისი მცირე ნაწილი.

არქიტრავული შესასვლელი დასავლეთიდანაა. ეკლესიაში მიწის დონე ძლიერ აწე-ულია.
დასავლეთ ფასადის ზედა წყობაში ჩაყოლებულია რელიეფური ჯვარი.

ეკლესიის კამარა და კონქი ჩამოქცეულია. ფასადები თითქმის პერანგშემოცლი-ლია. კედლები დეფორმირებულია. თაღები და სარკმლები დაზიანებულია. კედლებზე მოდებულია მცენარეები.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 234-235

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
წითელი ჯვრის ნაგებობის ნაშთი

**წითელი ჯვრის ნაგებობის ნაშთი** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის ცხინვალის რეგიონში, სოფელ წიფორში. აგებული ადრე შუა საუკუნეებში. 
წმ.გიორგის ეკლესიის აღმოსავლეთით 20 მეტრის მოშორებით შემორჩენილია ნა-გებობის ნაშთი, რომელსაც “წითელ ჯვარს” ეძახიან.

ნაგებობა გეგმით სწორკუთხედს უახლოვდება. შემორჩენილია დასავლეთი და სამ-ხრეთი კედლები, რომელთა სიმაღლე ორ მეტრს აღწევს. დანარჩენი კედლები განად-გურებულია.
სამშენებლო მასალად გამოყენებულია დიდი ზომის ფლეთილი ქვა.
ტერიტორია სავსეა ჩამონაშალი ქვით.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 237
კატეგორია:წიფორის არქეოლოგიური ძეგლები
ღვერთეთის სამების ეკლესია

**ღვერთეთის სამების ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ღვერთეთში, სოფლის ჩრდილოეთით ერთ კილომეტრში, მთაზე. აგებულია განვითარებულ შუა საუკუნეებში.

დარბაზული ეკლესია სამხრეთი მინაშენით, ნაგებია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვით. ალაგ-ალაგ წყობა შევსებულია წვრილი ქვით.

ეკლესია გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს. აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული აფსიდით, რომლის ცენტრში თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ძირში ტრაპეზის ქვა დევს. აფსიდში ჩრდილოეთით და სამხრეთით თითო სწორკუთხა ნიშია. კონქი სფერულია. სატრიუმფო თაღი აფსიდის მხრებს ეყრდნობა. საკურთხევლის წინ შემორჩენილია ქვის კანკელი, აქვეა ბუნის ქვაც.

გრძივი კედლები პილასტრების საშუალებით ორ ნაწილად იყოფა. პილასტრების კაპიტელებს ეყრდნობა ნახევარცილინდრული კამარის საბრჯენი თაღი. ჩრდილოეთ, დასავლეთ და სამხრეთ კედელს ერთსაფეხურიანი ხარისხი გასდევს.

დარბაზი განათებულია სამხრეთით სწორკუთხა, ხოლო დასავლეთით თაღოვანი სარკმლებით.

სამხრეთი შესასვლელი გარეთ არქიტრავულია, შიგნიდან - თაღოვანი. კარი ნაოთხალია. ეკლესიის სამხრეთი მინაშენი გეგმით სწორკუთხაა. სამხრეთ კედელში გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი და შესასვლელი.

ეკლესიის ფასადები სადაა. ეკლესიის სამშენებლო მასალა განსხვავდება მინაშენის მასალისაგან. ნაგებობის ფასადებს ეტყობა შეკეთების კვალი. მინაშენი თითქმის თავიდან არის აგებული. ამავე მასალითაა შეკეთებული ეკლესიის დაზიანებული ნაწილები.

ეკლესიის და მინაშენის საბურავად შიფერია გამოყენებული.

## ლიტერატურა
* შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
წიფორის წმინდა გიორგის ეკლესია წიფორი

**წიფორის წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის ცხინვალის რეგიონში, სოფელ წიფორში. აგებული გარდამავალ ხანაში, VIII-IX საუკუნეებში. 

ეკლესია ნაგებია ფლეთილი ქვით და ფიქალით თხელ დუღაბზე.

ეკლესიიდან შემორჩენილია აღმოსავლეთი, ჩრდილოეთი და სამხრეთი კედლების მცირე ნაწილი. ეკლესია სწორკუთხა საკურთხევლით სრულდება, ცენტრში გაჭრილია არქიტრა-ვული სარკმელი. სარკმლის მარჯვენა მხარეს სწორკუთხა ნიშაა მოთავსებული. კონ-ქზე გადასვლა ხდებოდა ტრომპების საშუალებით. აღმოსავლეთ ფასადს ფართო ზოლად მიუყვება დიდი ზომის ფიქალის რიგი.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 236

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ზალდის წმინდა გიორგის ეკლესია

**ზალდის წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურის ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ქურთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზალდაში,  ჩრდილო-აღმოსავლეთით 2-3 კმ-ზე. აგებულია IX-X საუკუნეებში. 

ეკლესიის საკურთხევლის სარკმლის თავზე ერთსტრიქონიანი ნუსხური წარწე-რაა მოთავსებული: „ქრისტე. გიორგი შეიწყალე“. ეკლესიის ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეში ჩაყოლებულია ნუსხურწარწერიანი ქვა. წარწერა რვა სტრიქონიანია: „ქრისტე შე იწყალე გიორგი რპ და ი სა დადვეს საძირკველი ქრონიკონსა“.სამხრეთ-დასავლეთის კუთხეში ჩაყოლებულ ქვაზე, აგრეთვე, ერთსტრიქონიანი ნუსხური წარწერაა: „ქრისტე შეიწყალე ჯბღვლდი“.

## აღწერა
ეკლესია ნაგებია მონაცრისფრო-მოთეთრო ქვიშაქვის კვადრებით, წყობა სწორხაზოვანია.

დარბაზული ეკლესია გეგმით სწორკუთხედს წარმოადგენს, აღმოსავლეთით და-სრულებულია ნახევარწრიული აბსიდით, რომლის ცენტრში გაჭრილია თაღოვანი სარკმელი. სარკმლის ძირში ტრაპეზის ქვაა. სამხრეთით სწორკუთხა ნიშაა. აბსიდა დარბაზისაგან გამოყოფილია შვერილებით.

გრძივი კედლები პილასტრების საშუალებით ორ თანაბარ ნაწილად იყოფა. ინტერიერი ნათდება აღმოსავლეთის თაღოვანი, სამხრეთის და დასავლეთის სწორკუთხა სარკმლებით. იატაკი მოგებულია ქვის ფილებით.

თაღოვანი შესასვლელი სამხრეთიდანაა, რომელსაც ტიმპანის ქვა აქვს. აღმოსა-ვლეთ სარკმლის სათაურის ქვაზე ამოკაწრულია სამკუთხა ორნამენტები. სათაურის მარცხენა კუთხეში ჯვარია ამოკვეთილი.

სამხრეთ შესასვლელის მარჯვნივ, ქვის კვადრზე ბოლნური ჯვრის რელიეფური გამოსახულებაა, ხოლო მარცხნივ - მინოტავრის. მის გვერდით კონუსის ფორმის ქვაზე წმინდანის რელიეფია.

დასავლეთ ფასადის სამხრეთ ნაწილის ქვედა კუთხეში ჩაყოლებულ ქვის კვად-რზე ასომთავრული წარწერაა. ჩრდილოეთი ფასადი სრულიად სადაა. სამხრეთიდან ეკლესიას მინაშენი ჰქონდა. შემორჩენილია მინაშენის საძირკველი. ეკლესიის ჩრდილოეთით 300 მეტრზე ბუნის ქვაში ჩასმული ლომის თავის ქანდაკებაა. ძეგლის გარშემო შემორჩენილია გალავნის ფრაგმენტები. ტექ. მდგ. 1982 წლ. ეკლესიის კამარა და კონქი ჩამოქცეულია; იატაკი აყრილია; კედლები დაბზარულია; დაზიანებულია კარსარკმლები.

## ლიტერატურა 
* შიდა ქართლი, პატარა და დიდი ლიახვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 77-78
* მეგრელიძე ი., სიძველეები ლიახვის ხეობაში, თბ., საბჭოთა საქართველო, 1984, გვ. 90-97.

კატეგორია:ქურთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:IX საუკუნის ეკლესიები
ტბეთის კოშკი

**ტბეთის კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი, საფორტიფიკაციო-თავდაცვითი ნაგებობა ქურთის მუნიციპალიტეტის სოფელი ტბეთის ჩრდილოეთით 2,5 კოლომეტრზე. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

სამსართულიანი ოთხკუთხა კოშკი დგას სოფლის ჩრდილოეთით. მისაგან გადარჩენილია სამხრეთი, აღმოსავლეთი და ჩრდილოეთი კედლების მცირე მონაკვეთი.  საძირკვლის მიხედვით შეგვიძლია აღვადგინოთ კოშკის მთლიანი გეგმა. კოშკის ქვედა სართული ამოვსებულია ნანგრევებით, მიწით და მაღალი ბუჩქნარით, რაც ძლიერ ართულებს აღწერას. სართულშუა კოჭოვანი გადახურვა დღეს აღარ არსებობს.

პირველი სართულის აღმოსავლეთი კედლის სამხრეთ ნაწილში ვიწრო და მაღალი სარკმელია. სამხრეთი კედლის უკიდურეს აღმოსავლეთ ნაწილში სათოფურია, მთელ კედელზე კი — სამი ვიწრო, მაღალი სარკმელია, რომელთა შორის თითო სათოფურია დატანებული. მეორე სართულის აღმოსავლეთ კედლის სამხრეთ ნაწილში სარკმელია, სამხრეთი კედლის ცენტრში შემოსასვლელი.

სამხრეთ კედელს, გარედან, ნახევარწრიული კონტრფორსი აქვს მიდგმული. იგი მთელ დარჩენილ სიგრძეზე აუყვება კედელს.

კოშკს ჰქონდა გალავანი, რომელიც სამხრეთი კედლის გაგრძელებას წარმოადგენს. კოშკი ნაგებია სხვადასხვა ჯიშის ქვით, გამოყენებულია ფლეთილი, რიყის და დამუშავებული კვადრები.

## ლიტერატურა
*შიდა ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 172-173

კატეგორია:ქურთის მუნიციპალიტეტის კოშკები
ზალდის მარიამწმინდის ნაეკლესიარი

**ზალდის მარიამწმინდის ნაეკლესიარი** — არქიტექტურის ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ქურთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზალდაში, უბანი „ღოღაანთი“. აგების თარიღი უცნობია. 

„ღოღაანთ” უბანში, მაღალ ბორცვზე შემორჩენილია ეკლესიის ნანგრევები. გაუთხრელად თარიღისა და გეგმის დადგენა არ ხერხდება. მიმობნეულია უამრავი თლილი შირიმის ქვის კვადრები. მის გარშემო ბზის კორომია.

## ლიტერატურა 
* შიდა ქართლი, პატარა და დიდი ლიახვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 76

კატეგორია:ქურთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ცხინვალის კოშკი

**ცხინვალის კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი, თავდაცვითი ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის ცხინვალის რეგიონში. აგებულია XVII საუკუნეში. 

კოშკი, ნაგებია დიდი ზომის რიყის ქვებით სქელ დუღაბზე. გეგმით კვადრატია, სამხრეთით გააჩნია თაღოვანი შესასვლელი. შესასვლელის ორივე მხარეს სწორკუთხა ნიშებია. ასეთივე თითო ნიშა დატანებულია დანარჩენ კედლებში. კოშკი გადახურული იყო შეისრული კამარით. შემორჩენილია კამარის ქვედა წყობის ფრაგმენტები. დასავლეთ კედელში სწორკუთხა სარკმელია. შემორჩენილია მეორე სართულის ჩრდილოეთი კედლის ნაწილი. ჩამონგრეულია კოშკის აღმოსავლეთი კედელი. იატაკი ავსებულია ჩამონაშალი ქვა-ღორღით. კედლებზე შემოხვეულია სურო.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 225
კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის კოშკები
ყორნისის გვერდას ეკლესია

**ყორნისის გვერდას ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ყორნისში. აგებულია შუა საუკუნეებში. 

ეკლესია ნაგებია დიდი ზომის, კარგად თლილი ქვიშაქვის კვადრებით.

დარბაზული ეკლესია გეგმით სწორკუთხაა, აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული აფსიდით, რომლის ცენტრში თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. სამხრეთით სწორკუთხა ნიშია. სატრიუმფო თაღი აფსიდის მხრებს ეყრდნობოდა. საკურთხევლის წინ ქვის კანკელის ფრაგმენტებია შემორჩენილი.

გრძივი კედლები წყვილი პილასტრის საშუალებით სამ, თითქმის თანაბარ ნაწილად იყოფა. პილასტრების კაპიტელებს კამარის საბრჯენი თაღი ებჯინებოდა.

დარბაზი ნათდება დასავლეთის და სამხრეთის თაღოვანი სარკმლებით. ამავე კედელშია გაჭრილი შესასვლელები.

ეკლესიას დასავლეთით და სამხრეთით მინაშენები გააჩნია. დასავლეთ მინაშენსა და ეკლესიის ჩრდილოეთ კედელს შორის  ნაკერი ჩანს. ჩრდილოეთი ფასადის აღმოსავლეთ მონაკვეთში ნიშია მოწყობილი.

სამხრეთი მინაშენი განიერია და უფრო მოკლე. სამშენებლო ქვა ფლეთილია. მინაშენში შესასვლელი სამხრეთიდანაა იქვე ბუნის ქვა დევს.

ეკლესიის კამარა და კონქი ჩამოქცეულია. კედლები დაბზარულია. მინაშენები ჩამონგრეულია.

## ლიტერატურა
* შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ალიბარის კოშკი

**ალიბარის კოშკი** —  არქიტექტურული ძეგლი, საფორტიფიკაციო-თავდაცვითი ნაგებობა, ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ალიბარში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.  ოთხკუთხა კოშკი ნაგებია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვით. კოშკის კედლები შემორჩენილია 4-5 მეტრის სიმაღლეზე. ალაგ-ალაგ ჩანს სართულშუა გადახურვის კოჭის ბუდეები. კოშკში შესასვლელი სამხრეთიდანაა, დაზიანების გამო მისი ფორმა არ იკითხება.

## ლიტერატურა 
*შიდა ქართლი, ზნაურის (ყორნისი) რაიონის არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. II, 2004

კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის კოშკები
წყალწმინდის ნაეკლესიარი

**წყალწმინდის  ნაეკლესიარი** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა გორის მუნიციპალიტეტის ცხინვალის რეგიონში, სოფელი წყალწმინდა, სოფლიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით 2 კმ-შიმთაზე. 
ეკლესია ნაგებია ფლეთილი ქვით, ალაგ-ალაგ შეიმჩნევა დუღაბი. დიდი ზომის ქვებისგან ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ გაკეთებულია სალოცავი ნიში.

გათხრის გარეშე გეგმის წაკითხვა და დათარიღება შეუძლებელია.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 238

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ზალდის ღვთისმშობლის ეკლესია

**ზალდის ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურის ძეგლი, საკულტო ნაგებობა ქურთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზალდაში. აგებულია 1820 წელს. 

გუმბათიანი ეკლესია ნაშენია ფლეთილი და რიყის ქვით.

აღმოსავლეთით ღრმა, ნახევარწრიული აბსიდაა, რომლის კონქი სფერულია. აბსიდის კედლის ცენტრში თაღოვანი სარკმელია. აბსიდის ტრიუმფალური თაღი კრონშტეინებს ეყრდნობა. ეკლესიის შიდა გეგმას „ჩაწერილი ჯვრის“ ფორმა აქვს. გუმბათი ეყრდნობა ოთხივე მკლავის წიბოებს. გუმბათის ყელზე გადასვლა აფრების საშუალებით ხდება. გუმბათის სამხრეთი და დასავლეთი ნაწილი ჩამონგრეულია. ჯვრის მკლავები ოთხივე მხარეს თაღებით სრულდება. გადარჩენილია ჩრდილოეთი მკლავი და სამხრეთი მკლავის ნახევარი, დასავლეთისა კი მთლიანად დანგრეულია.

ჩრდილოეთ მკლავში ორი, ერთ ვერტიკალურ ხაზზე განლაგებული თაღოვანი სარკმელია. აბსიდს შერჩენილი აქვს შელესილობა. გუმბათის ყელი გარედან წახ-ნაგოვანია. მისგან შემორჩენილ ნაწილს ორი სარკმელი აქვს. გადახურულია თუნუქის სახურავით.

## ლიტერატურა 
* შიდა ქართლი, პატარა და დიდი ლიახვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ. 75-76

კატეგორია:ქურთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XIX საუკუნის ეკლესიები
ყუფთის წმინდა გიორგის ეკლესია

**ყუფთის წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, საკულტო ნაგებობა, მდებარეობს გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ყუფთაში, მდ. შამბიეთის მარჯვენა ნაპირზე. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში. 

ეკლესია ნაგებია სხვადასხვა ზომის ფიქალით, ალაგ-ალაგ გამოყენებულია ფლეთილი ქვა. დუღაბი თხელია.

დარბაზული ეკლესია გეგმით კვადრატს უახლოვდება, აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული აბსიდით, რომლის ცენტრში გაჭრილია თაღოვანი სა-რკმელი. ამჟამად ამოქოლილია და დატანებული აქვს მცირე ზომის წრიული ღიობი. აბსიდის ჩრდილოეთით და სამხრეთით თითო სწორკუთხა ნიშაა. შემორჩენილია სფერული კონქის მცირე ნაწილი და სატრიუმფო თაღის ქვედა ქვები (შირიმის). საკურთხეველი დარბაზისაგან გამოყოფილია ორსაფეხურიანი მხრებით.

ჩრდილოეთ და დასავლეთ კედლებში თითო განიერი სწორკუთხა ნიშაა, დასავლეთის ნიშის თავზე სარკმელია გაჭრილი. არქიტრავული შესასვლელი სამხრეთი კედლის დასავლეთ ნაწილშია მოთავსებული. შესასვლელის თავზე მცირე ზომის სარკმელია. ეკლესიას სამხრეთიდან და დასავლეთიდან სწორკუთხა მინაშენები აქვს. მათგან შემორჩენილი კედლების სიმაღლე 1-1,5 მეტრს აღწევს. ეკლესიის სამხრეთით 2-3 მეტრში შემორჩენილია გეგმით სწორკუთხა ნაგებობის ნაშთი. ნაგებობა სამი სათავსისაგან შედგებოდა. იგი ძლიერაა დაზიანებული. სამშენებლო მასალად გამოყენებულია ფიქალი და ფლეთილი ქვა. ეკლესიის კამარა და კონქი ჩამოქცეულია. კედლები დაბზარულია. ამოვსებულია მიწით და ჩამონაშალი ქვით.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 210-211

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ყუფთის ზურგიანი კოშკი

**ყუფთის ზურგიანი კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი,  თავდაცვითი ნაგებობა, მდებარეობს გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ყუფთის მიდამოებში. აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში. 
რვასართულიანი კოშკი  ნაგებია სხვადასხვა ზომის ფლეთილი ქვით დუღაბზე.

გეგმით სწორკუთხა კოშკს, ჩრდილოეთიდან ზურგი აქვს. არქიტრავული შესასვლელი მეორე სართულის სამხრეთ კედელშია გაჭრილი. კარი ნაოთხალია. დატანებული აქვს საურდულე.
კოშკის სამხრეთი კედლის ცენტრალურ ღერძზე გაჭრილია სათოფურები. მერვე სართულზე სწორკუთხა სარკმელია. დანარჩენი კედლები ყრუა. შემორჩენილია სა-რთულშუა გადახურვის კოჭის ბუდეები.
კოშკის მოცულობა ქვემოდან ზემოთ ვიწროვდება.

## ლიტერატურა 
* შიდა, ქართლი, პატარა და დიდი ლიხვის ხეობების არქიტექტურული მემკვიდრეობა, ტ. I, თბ., 2002, გვ., 209

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტის კოშკები