ჩარლს გლოვერ ბარკლა

**ჩარლს გლოვერ ბარკლა** — (დ. 7 ივნისი 1877 – გ. 23 ოქტომბერი 1944)  ბრიტანელი ფიზიკოსი, რომელმაც მიიღო ნობელის პრემია ფიზიკაში 1917 წელს დამახასიათებელი რენტგენის სხივების აღმოჩენისთვის.[2]
## განათლება და კარიერა
ჩარლს გლოვერ ბარკლა დაიბადა 7 ივნისს, 1877 წელს, ინგლისის ქალაქ უიდნესში.ჯონ მარტინ ბარკლას ვაჟი, რომელიც წარმოშობით კორნუოლის უენდრონიდან იყო,[3] და მუშაობდა Atlas Chemical Company-ში მდივნად. დედას ერქვა სარა გლოვერი.
ბარკლამ სწავლა გაიარა ლივერპულის ინსტიტუტში, შემდეგ კი სამხარეო საბჭოს სტიპენდიითა და ბიბის სტიპენდიით გაგრძელა სწავლა ლივერპულის უნივერსიტეტ კოლეჯში. თავდაპირველად იგი მათემატიკას სწავლობდა, მოგვიანებით კი სპეციალიზაცია გაიარა ფიზიკაში ოლივერ ლოჯის ხელმძღვანელობით. ლოჯის ავადმყოფობის გამო არყოფნის პერიოდში ბარკლამ ჩაანაცვლა იგი ლექციებზე.[4] 1898 წელს დაამთავრა პირველი კლასის პატივით ფიზიკაში და მომდევნო წელს მიიღო მაგისტრის ხარისხი.[5]
1899 წელს ბარკლა მიიღეს კემბრიჯის ტრინიტი კოლეჯში 1851 წლის სამეცნიერო სტიპენდიით,[6] რათა სწავლა გაეგრძელებინა ჯ. ჯ. თომსონის ხელმძღვანელობით კავენდიშის ლაბორატორიაში. კემბრიჯში პირველი ორი წლის განმავლობაში თომსონის ხელმძღვანელობით შეისწავლა ელექტრომაგნიტური ტალღების სიჩქარე სხვადასხვა სიგანისა და მასალის მქონე მავთულებში. ტრინიტი კოლეჯში ნახევარი წლის გასვლის შემდეგ მუსიკის სიყვარულმა აიძულა გადასულიყო კემბრიჯის კინგს კოლეჯში, რათა მის გუნდში ემღერა. მისი ხმა განსაკუთრებული სილამაზით გამოირჩეოდა და მის სოლო გამოსვლებს ყოველთვის სავსე დარბაზი ესწრებოდა.[7]
ლივერპულის უნივერსიტეტში (1902–1909) და ლონდონის კინგს კოლეჯში (1909–1913) მუშაობის შემდეგ, ბარკლა 1913 წელს დაინიშნა ბუნებრივი ფილოსოფიის პროფესორად ედინბურგის უნივერსიტეტში, რომელ თანამდებობასაც ინარჩუნებდა სიკვდილამდე.[5]
კვლევა
1903 წელს ბარკლამ შეისწავლა მეორადი რენტგენის სხივები გაზებიდან, რომლებიც სხვა რენტგენის სხივებით იყვნენ დასხივებული, და შეიმუშავა ახალი ექსპერიმენტული დაყენება.[8] ეს თემა კავშირში იყო იმ კითხვასთან, ნამდვილად წარმოადგენდნენ თუ არა რენტგენის სხივები ელექტრომაგნიტური გამოსხივების ერთ-ერთ სახეს, როგორც ბევრი ფიზიკოსი ვარაუდობდა, რამდენადაც ლიონელ უილბერფორსი შემოგვთავაზა ამ მეორადი სხივების გამოყენება მესამეული სხივების გენერირებისა და პოლარიზაციის არსებობის მტკიცებისთვის — ექსპერიმენტული მოწყობილობის საგამოვლენი ნაწილის შემობრუნებით. მესამეული გამოსხივება ზომისთვის ძალიან სუსტი აღმოჩნდა, ამიტომ მან ოდნავ განსხვავებული სქემა შეიმუშავა. ახალი სქემის გამოყენებით მან შეძლო დაემტკიცებინა, რომ რენტგენის სხივები მართლაც შეიძლება პოლარიზებული იყოს და, შესაბამისად, ელექტრომაგნიტური ბუნებისაა.[9] 1904 წლის მარტში მან გამოაქვეყნა მოკლე შეჯამება Nature-ში[10] და უფრო დეტალური ანგარიში Royal Society-ის Philosophical Transactions-ში 1905 წელს.[11]
ბარკლამ მნიშვნელოვანი წინსვლა მიაღწია რენტგენის სხივების გაბნევის კანონების შემუშავებასა და დახვეწაში, რენტგენის სხივების სპექტროსკოპიაში, მატერიაში რენტგენის სხივების გავრცელების პრინციპებში და განსაკუთრებით მეორადი რენტგენის სხივების აღგზნების პრინციპებში.
ბარკლამ შემოიტანა J-ფენომენი, როგორც რენტგენის სხივების ჰიპოთეტური ქცევის ფორმა, მსგავსი რენტგენის ფლუორესცენციისა. თუმცა, სხვა მეცნიერები არ დარწმუნდნენ, რომ ეს განსხვავებული მექანიზმია სხვა ცნობილი ეფექტებისგან, როგორიცაა კომპტონის გაბნევა, ამიტომ თეორია წარმატებული არ იყო.[12][13]
პირადი ცხოვრება და გარდაცვალება
1907 წელს ბარკლა დაქორწინდა მერი ესტერ კოუელზე,[14] რომელთანაც ჰყავდა ორი ვაჟი და ერთი ქალიშვილი.
მორწმუნე ადამიანი, ბარკლა იყო მეთოდისტი და თავის მუშაობას მიიჩნევდა „ღმერთის, შემოქმედის ძიების ნაწილად.”[15][16][17]
1922-დან 1938 წლამდე ბარკლა ცხოვრობდა ედინბურგის Hermitage of Braid-ში.[18]
ბარკლა გარდაიცვალა ედინბურგში, საკუთარ სახლში, 23 ოქტომბერს, 1944 წელს, 67 წლის ასაკში.[19]
ხსოვნა
მთვარეზე ბარკლას კრატერი მისი პატივსაცემად არის დასახელებული.
Hermitage of Braid-ზე განთავსდა დაფა ბარკლას 16-წლიანი ყოფნის აღსანიშნავად. დაფა ასევე დამონტაჟდა კენონგეიტის მახლობლად, ედინბურგის უნივერსიტეტის განათლების ფაკულტეტის შენობასთან.
გარდა ამისა, ლივერპულის უნივერსიტეტის ფიზიკის დეპარტამენტის სალექციო დარბაზი და ბიოლოგიური მეცნიერებების დეპარტამენტის ბიოფიზიკის ლაბორატორია[23] მისი სახელობისაა. 2012 წელს ბარკლას მშობლიურ ქალაქ უიდნესში მის სახელს დაარქვეს საგზაო მარილის მფრქვეველ მანქანას — ადგილობრივი გაზეთის მიერ ჩატარებული კონკურსის შემდეგ.[24] უიდნესში ასევე არსებობს საპენსიო საბინაო კომპლექსი სახელად Barkla Fields.