ალექსანდრე ჯავახიშვილი

**ალექსანდრე ნიკოლოზის ძე ჯავახიშვილი** (დ. 17 აგვისტო, 1875 ― გ. 22 იანვარი, 1973) — ქართველი გეოგრაფი, ანთროპოლოგი, პედაგოგი და საზოგადო მოღვაწე. გეოგრაფიულ მეცნიერებათა დოქტორი (1937), პროფესორი (1920), საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსი (1944).

ალექსანდრე ჯავახიშვილი ავტორია არაერთი ფუნდამენტური ნაშრომისა, რომელთაგან აღსანიშნავია: „საქართველოს გეოგრაფია, ტ. 1. — გეომორფოლოგია“ [ატლასით] (1926), „საქართველოს სსრ ფიზიკური გეოგრაფია“ (1983), ორტომიანი „საქართველოს ანთროპოლოგია“ (რუსულ ენაზე; 1908–14), „საქართველოს სსრ გეომორფოლოგიური რაიონები“ (რუსულ ენაზე; 1947), „გეოგრაფიული მეცნიერების სტრუქტურის შესახებ“ (რუსულ ენაზე; 1956) და სხვა.

ალექსანდრე ჯავახიშვილი 1900–17 წლამდე მუშაობდა მოსკოვის უნივერსიტეტის ლაბორანტად, ასისტენტად, პრივატ-დოცენტად, კითხულობდა ლექციებს, ხოლო შემდეგ ხარკოვის უმაღლეს სასწავლებლებში. 1917 წელს ალექსანდრე ჯავახიშვილი საქართველოში დაბრუნდა. იგი პეტრე მელიქიშვილის შეთავაზებას დაუყოვნებლივ დათანხმდა და 1917 წელს თბილისში პოლიტექნიკური ინსტიტუტის სასოფლო-სამეურნეო ფაკულტეტის გეოგრაფიის კათედრას ჩაუდგა სათავეში. მისი შვილი იყო ცნობილი ქართველი ანატომი და სახელმწიფო მოღვაწე, აკადემიკოსი ნინო ჯავახიშვილი.

2015 წლის 22–23 ოქტომბერს ქალაქ თბილისში ჩატარდა სამეცნიერო კონფერენცია თემაზე: „გეოგრაფიისა და ანთროპოლოგიის თანამედროვე პრობლემები“, რომელიც მიეძღვნა ალექსანდრე ჯავახიშვილის დაბადების 140 წლისთავს.

## ბიოგრაფია
ალექსანდრე ნიკოლოზის ძე ჯავახიშვილი დაიბადა 1875 წლის 17 აგვისტოს ქალაქ გორში, მოსამსახურის ოჯახში. მისი მამა-პაპა ქართლის სოფელ ძევერის მკვიდრი იყო. პაპა გრიგოლი სწავლა-განათლებას დიდ პატივს სცემდა და შვილი ნიკოლოზი გორში სასწავლებლად ჰყავდა გაგზავნილი. სწავლის დამთავრების შემდეგ, ცოლად შეირთო თონეთელი მღვდლის მაქსიმე თეთრაძის ქალიშვილი ევა. გორში მათ ორი შვილი შეეძინათ, — დავითი და ალექსანდრე. ალექსანდრეს მამა — ნიკოლოზ გრიგოლის ძე, კავკასიის სახელმწიფო პალატაში მსახურობდა საფინანსო ნაწილის უფროსად. მას დამსახურების ნიშნად მრავალი ჯილდო ჰქონდა მიღებული. დედა — ევა მაქსიმეს ასული თეთრაძე დიასახლისი იყო, ამიტომ შვილების აღზრდაზე უფრო მეტად დედა ზრუნავდა. დაინტერესებული იყო ქართული ლიტერატურითა და საქართველოს ისტორიით.

1880 წელს ჯავახიშვილების ოჯახი გორიდან თბილისში გადმოსახლდა და ცხოვრობდა მთაწმინდის მისასვლელთან, მამადავითის უბანში. სოფელ ძევერაში პატარა ალექსანდრე არდადეგებზე ხშირად ჩადიოდა. თვით ნიკოლოზ ჯავახიშვილს სამი ვაჟი — დავითი, ალექსანდრე, ნიკოლოზი და სამი ქალიშვილი — ვერა, ელენე და თამარი ჰყავდა. მათ შორის ალექსანდრე რიგით მეორე შვილი იყო. ნიკოლოზის ძმისშვილი პროფესორი დიმიტრი ჯავახიშვილი იგონებდა:

ალექსანდრე ჯავახიშვილი სტუდენტობის პერიოდში (1895) შევიდა სტუდენტთა სათვისტომოში, რითაც დაუახლოვდა მოსკოვის სხვადასხვა უმაღლეს სასწავლებელში მყოფ ქართველ სტუდენტებს. აქტიურად მონაწილეობდა სათვისტომოს მუშაობაში, კერძოდ, სათვისტომო აწყობდა მუსიკალურ და ლიტერატურულ საღამოებს და კონცერტებს. მოგვიანებით ქართული სათვისტომოს მუშაობაში არაქართველი სტუდენტებიც იღებდნენ მონაწილეობას. ქართული სათვისტომო ძირითადად მუშაობდა ქართული კულტურის პროპაგანდისთვის; ამასთან, ახერხებდა მატერიალური დახმარება აღმოეჩინა ხელმოკლე სტუდენტებისათვის. ამ მიზნით კი ეწყობოდა „ქართული საღამოები“. აგრეთვე, იგი მონაწილეობდა სხვა სამეცნიერო, კულტურულ-საგანმანათლებლო ორგანიზაციების მუშაობაში. საყურადღებოა, რომ ალექსანდრე ჯავახიშვილს მჭიდრო ურთიერთობა ჰქონდა საქართველოსთან და აქტიურად მონაწილეობდა იმ პერიოდში მოქმედ სამეცნიერო, კულტურულ-საგანმანათლებლო და საზოგადოებრივი ორგანიზაციების მუშაობაში. როგორც მოსკოვში, ისე თბილისში იგი ასრულებდა ამ ორგანიზაციების დავალებებს. მისი სამეცნიერო-კვლევითი მუშაობა დაკავშირებული იყო საქართველოსა და კავკასიასთან. წლების განმავლობაში იგი აგროვებდა მასალებს საქართველოს სხვადასხვა მხარეში და რამდენიმე წიგნიც გამოსცა.

ამ მიზნით, იგი 1903–17 წლებში ზაფხულობით, არდადეგების დროს, აგროვებდა ანთროპოლოგიურ მასალებს საქართველოს სხვადასხვა მხარეში — ქართლში, კახეთში, იმერეთში, გურიაში, სამეგრელოში, რაჭაში, მთიულეთში. შეგროვებულ მასალებს კი მოსკოვში ამუშავებდა. მიღებულ შედეგებზე კითხულობდა მოხსენებებს და რუსულ ანთროპოლოგიურ ჟურნალში ბეჭდავდა შრომებს. 1905 წელს მზად იყო მისი ნაშრომი „საქართველოს ანთროპოლოგია, ტ. 1. ქართველები. ქართლელები და კახელები“. დაისვა საკითხი ამ შრომის გამოცემის თაობაზე, მაგრამ გამოცემის სახსრები არ იყო. მაშინ პროფესორმა დიმიტრი ანუჩინმა მიმართა მოსკოვში მცხოვრებ, მის კარგ ნაცნობ ქართველ ლევან ზუბალაშვილს, რომელმაც მაშინვე გამოჰყო საჭირო თანხა აღნიშნული შრომის გამოსაცემად. 1908 წელს დაიბეჭდა მისი მონოგრაფია — „Антропология Грузии, т. XXVI, М., 1908“. ამ წიგნის გამოქვეყნებამდე სამეცნიერო ლიტერატურაში ძალიან მცირე ცნობები მოიპოვებოდა ქართველთა ანთროპოლოგიაზე.

მანამდე შეუძლებელი იყო „ანთროპოლოგიური“ თვალსაზრისით ქართველების შედარება კავკასიის დანარჩენ ხალხებთან. ამ შრომას დიდი შეფასება მისცეს რუსმა მეცნიერებმა. 1908 წლი 15 ოქტომბერს ბუნებისმეტყველების, ანთროპოლოგიისა და ეთნოგრაფიის მოყვარულთა საზოგადოებამ საკონკურსო კომისიის დასკვნით ალექსანდრე ჯავახიშვილის მონოგრაფიას ალექსანდრე რასცვეტოვის პრემია მიანიჭა. ამ შრომამ საქართველოშიც პოვა გამოძახილი. გაზეთ „ამირანში“ ამ შრომასთან დაკავშირებით ინფორმაცია დაიბეჭდა. აღმოსავლეთ საქართველოს შესწავლის შემდეგ, ალექსანდრე ჯავახიშვილმა დასავლეთ საქართველოს ანთროპოლოგიური შესწავლა გააგრძელა. ამ მიზნით 1908 წლის ზაფხულში იკვლევდა იმერეთს, რაჭას, 1909 წელს კი — გურიას. 1912 წელს დაიბეჭდა ნაშრომი, რომელიც იწყება გურიის ისტორიის მოკლე დახასიათებით, სადაც მოყვანილია სათანადო სტატისტიკური მონაცემები გურიის მოსახლეობის რაოდენობაზე. ამ ნაშრომში დიდი ადგილი აქვს დათმობილი საკუთრივ ანთროპოლოგიურ მასალებსა და დასკვნებს. 1912 წელს მზად იყი მისი მონოგრაფია იმერეთის, რაჭისა და გურიის ქართველების შესახებ, მაგრამ იგი მხოლოდ 1914 წელს დაიბეჭდა. ალექსანდრე ჯავახიშვილს მოსკოვის უნივერსიტეტთან არსებულმა ბუნებისმეტყველების, ანთროპოლოგიისა და ეთნოგრაფიის მოყვარულთა საზოგადოებამ, 1912 წლის 10 ოქტომბერს უმაღლესი სამეცნიერო ჯილდო — ალექსანდრე რასცვეტოვის პრემია მეორედ მიაკუთვნა.

1905 წლის რევოლუციის შემდეგ მოსკოვში ქართველ სტუდენტთა რიცხვი გაიზარდა. ამასთან, გაიზარდა მოსკოვში მომუშავე ქართველ ინტელიგენტთა რაოდენობაც. წარმოიშვა აზრი, რომ მოსკოვში შექმნილიყო ქართველთა საზოგადოება, რაც განხორციელდა კიდეც 1908 წელს. ამ საზოგადოებას თავმჯდომარეობდა ალექსანდრე სუმბათაშვილ-იუჟინი, ხოლო მის კულტურულ-საგანმანათლებლო მუშაობას 1908–16 წლებში ხელმძღვანელობდა ალექსანდრე ჯავახიშვილი. მან რამდენჯერმე წაიკითხა მოხსენება მოსკოვის ქალთა საზოგადოებაში, მათი თხოვნით, საქართველოს ყოფა-ცხოვრების შესახებ.

ალექსანდრე ჯავახიშვილი განაგრძობდა მონაწილეობას ქართველ ექიმთა და ბუნებისმეტყველთა საზოგადოების მუშაობაში: კითხულობდა მოხსენებებს, მონაწილეობას ღებულობდა სხვადასხვა ღონისძიებების განხორციელებაში, იყო საზოგადოების გამგეობის წევრი. 1917 წლის 12 ნოემბერს მისი ინიციატივით ჩამოყალიბდა საზოგადოების ჯანმრთელობის სექცია. იგი შედიოდა საზოგადოების მიერ არჩეულ საუნივერსიტეტო კომისიაში, რომელსაც ევალებოდა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში საბუნებისმეტყველო და სამკურნალო ფაკულტეტის პროექტისა და ხარჯთაღრიცხვის შედგენა. ალექსანდრე ჯავახიშვილმა საბუნებისმეტყველო ფაკულტეტის საგნების სიაში შეიტანა გეოგრაფიული დისციპლინები (საზოგადო გეოგრაფია, კერძო გეოგრაფია, აგრეთვე ფიზიკური ანთროპოლოგია და რასიული ეთნოლოგია), რაც ითვალისწინებდა აგრეთვე გეოგრაფიულ კაბინეტ-ლაბორატორიების მოწყობას. საზოგადოების კრებამ მოიწონა ეს წინადადება და გამოთქვა სურვილი, 1918 წლის 1 ოქტომბრიდან გახსნილიყო საბუნებისმეტყველო ფაკულტეტი საექიმოსთან ერთად.

ალექსანდრე ჯავახიშვილი უშუალოდ ჩაება საქართველოს ბუნების შესწავლის საქმეში და ამ მხრივ, მთელ რიგი საყურადღებო ნაშრომი გამოაქვეყნა. ამასთან, აქტიურ მონაწილეობას იღებდა სათანადო კადრების მომზადებაში, სამეცნიერო-კვლევით და პედაგოგიურ მუშაობაში. საქართველოში მოღვაწეობის პერიოდში მისი სამეცნიერო-კვლევითი მუშაობა ძირითადად წარიმართა საქართველოსა და კავკასიის გეოგრაფიული შესწავლის მიმართულებით. კვლევის ძირითადი ობიექტი გახდა საქართველოს რთული რელიეფი. იგი აგრეთვე სწავლობდა საქართველოს კლიმატურ, ჰიდროგრაფიულ თავისებურებებს, მისი ინტერესის სფეროში მოექცა ფიზიკური და ეკონომიკურ-გეოგრაფიული, აგრეთვე ლანდშაფტური კვლევები.

ამ შესწავლის შედეგად, ალექსანდრე ჯავახიშვილმა გამოაქვეყნა შრომები, რომლებიც ხასიათდება შესასწავლი საკითხების ღრმა მეცნიერული ანალიზით და ორიგინალური დასკვნებით. გარდა ამისა, მას ყურადღების გარეშე არ დარჩა გეოგრაფიული განათლების მდგომარეობა უმაღლეს და საშუალო სკოლებში. ახალი მოთხოვნების შესაბამისად, გეოგრაფიის კათედრაზე თბილისის უნივერსიტეტის გეოგრაფიული სპეციალობის სტუდენტებისათვის შეიმუშავეს სასწავლო გეგმა. ამ პერიოდში მკაფიოდ გამოიკვეთა ალექსანდრე ჯავახიშვილის როლი საქართველოში გეოგრაფიული კადრების მობილიზაციის საქმეში. ამ მიზანს ემსახურებოდა მისი ნაშრომები: „ახალი მიმართულება გეოგრაფიაში“ (1924), „საქართველოს გეოგრაფიული საზოგადოების დაარსება და მისი მნიშვნელობა“ (1924) და სხვა.

ალექსანდრე ჯავახიშვილის კვლევის მრავალმხრივობა გამოიხატა საქართველოსა და კავკასიის მოსახლეობის ანთროპოლოგიის რიგი საკითხის შესწავლით. ამის საუკეთესო მაგალითებია ნაშრომები: „კავკასიის თანამედროვე მოსახლეობის ანთროპოლოგიური შემადგენლობა“ (1923) და „კავკასიური მოდგმა“ (1923), „სომხები ანთროპოლოგიური თვალსაზრისით“ (1924). შემდგომ წლებში ალექსანდრე ჯავახიშვილი მთლიანად ჩაება გეოგრაფიული მეცნიერების ცალკეული დარგების პრობლემების დამუშავებაში.

ალექსანდე ჯავახიშვილის სამეცნიერო-კვლევით მოღვაწეობაში მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია კარტოგრაფიულ სამუშაოებსაც. სერგი ცხაკაიასთან ერთად, მან განსაკუთრებული ყურადღება მიაქცია სასწავლო-სასკოლო რუკების შედგენას და გამოცემას. გამოცემულ რუკათა შორის აღსანიშნავია კავკასიის ოროგრაფიული, ჰიფსომეტრიული, მინერალურ სიმდიდრეთა, პოლიტიკური და ადმინისტრაციული რუკები 1:1800000 მასშტაბში. 1927 წელს გამოვიდა ალექსანდე ჯავახიშვილის „გეოგრაფიული ატლასი“, რომელშიც 15 რუკაა მოთავსებული. მოგვიანებით შეადგინა 24 რუკისაგან შემდგარი ატლასი.

1960-იანი წლების დასაწყისში ვახუშტი ბაგრატიონის გეოგრაფიის ინსტიტუტის თაოსნობით განხორციელდა ისეთი საშვილიშვილო მეცნიერული და კულტურული ღონისძიება, როგორიცაა საქართველოს გეოგრაფიული ატლასის (1964) შედგენა-გამოცემა ქართულ და რუსულ ენებზე. ეს ატლასი პირველი კომპლექსური გეოგრაფიული, კერძოდ, კარტოგრაფიული ნაწარმოებებია და აღნიშნავს მისი განვითარების მნიშვნელოვან ეტაპს. ამ ატლასის შედგენა ალექსანდრე ჯავახიშვილის ხელმძღვანელობით ვახუშტი ბაგრატიონის გეოგრაფიის ინსტიტუტის დაარსებიდანვე, 1945 წლიდან, დაიწყო.

ყურადღებას იპყრობს ალექსანდრე ჯავახიშვილის მიერ შედგენილი რეცენზიები უცხოელ მკვლევართა ანთროპოლოგიურ ნაშრომებზე, მათ შორის: ადოლფ დირის, ჰანს ვირხოვის, ფელიქს ფონ ლუშანის, ჰანს ფელინგერის, ოტო აიხელისა და სხვათა ნაშრომებზე. შემდგომ წლებში ალექსანდრე ჯავახიშვილის კვლევა-ძიება სცდება საქართველოს ფარგლებს და სწავლობს კავკასიის თანამედროვე მოსახლეობის ანთროპოლოგიას. ამასთან დაკავშირებით, 1913 წელს იგი მოხსენებით გამოვიდა რუს ბუნებისმეტყველთა და ექიმთა XIII ყრილობაზე თბილისში კავკასიის ანთროპოლოგიის მორიგი ამოცანების შესახებ. ეს მიზანდასახული კვლევა კავკასიის თანამედროვე მოსახლეობის ანთროპოლოგიის შესახებ ალექსანდრე ჯავახიშვილმა კაპიტალური მონოგრაფიის შედგენით დააგვირგვინა. ამ მონოგრაფიაში დასაბუთებული ზოგიერთი შედეგი გამოქვეყნდა 1923–26 წლებში ქართულ და გერმანულ ენებზე. ამ წლებში გამოქვეყნებულ სტატიებში ალექსანდრე ჯავახიშვილმა დაახასიათა აგრეთვე კავკასიის ტერიტორიაზე მცხოვრები ირანული, სლავური და მონღოლური მოდგმები და გაარკვია მათი დამოკიდებულება კავკასიურთან. ამ მონოგრაფიამ დიდი აღიარება პოვა მეცნიერთა წრეებში.

მეცნიერის სხვა შრომები გეომორფოლოგიაში ეხება საქართველოს ტერიტორიის ცალკეული მხარეების გეომორფოლოგიურ დახასიათებას. რამდენიმე ნაშრომი მიუძღვნა ზოგადი გეომორფოლოგიის ისეთ მნიშვნელოვან საკითხებს, როგორიცაა — გეომორფოლოგიის საგანი და ამოცანები, გეომორფოლოგიური დარაიონების პრინციპები, მთიანი მხარეების დახასიათების პრინციპები და მათი გეომორფოლოგიური კარტოგრაფირების მეთოდები, ვაკეთა და ვაკიან მხარეთა კლასიფიკაცია, რელიეფის ტიპებისა და ფორმების კლასიფიკაცია, გეომორფოლოგიური რუკის უნიფიკაციის საკითხები, ზედაპირის დახრილობისა და დანაწილების გეომორფოლოგიური მნიშვნელობა და მისი გამოყენების მეთოდები და სხვა. 1955 წელს გამოაქვეყნა შრომა — „რელიეფის ტიპები და მათი ფორმები. საქართველოს გეომორფოლოგიური რუკის ლეგენდისათვის 1:200000 მასშტაბით“. ყურადღების გარეშე არ დარჩენია ზოგადი გეომორფოლოგიური სამეცნიერო ტერმინების ქართული შესატყვისების შემუშავებაც. ალექსანდრე ჯავახიშვილს თეორიული და რეგიონული გეომორფოლოგიის საკითხებზე 30-ზე მეტი ნაშრომი აქვს გამოქვეყნებული.

ალექსანდრე ჯავახიშვილმა დიდი მუშაობა გასწია ჰიდროლოგიურ კვლევაშიც. სხვა საკითხებთან ერთად მოახდინა საქართველოს ჰიდროლოგიური დაყოფა და შეადგინა ჰიდროგრაფიული დარაიონების რუკა. ამით შედგა მდინარეთა აუზების გეოგრაფიული განლაგება, რაც მჭიდრო კავშირშია საქართველოს რთული რელიეფის პირობებთან.

1920 წლის 30 ივნისს პროფესორთა საბჭომ საზოგადო გეოგრაფიისა და ანთროპოლოგიის კათედრაზე პროფესორად აირჩია ალექსანდრე ჯავახიშვილი. რამდენჯერმე არჩეული იყო ფაკულტეტის დეკანად. თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში გეოგრაფიის და ანთროპოლოგიის კათედრის დაარსებას დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა საქართველოში გეოგრაფიული წინსვლისა და სათანადო კადრების მომზადებისათვის. ეს იყო პირველი გეოგრაფიული კერა საქართველოში, რომლის საფუძველზე ფართოდ გაიშალა გეოგრაფიული მეცნიერება და დაიწყო სათანადო კადრების მომზადება. ალექსანდრე ჯავახიშვილი წლების განმავლობაში ლექციებს კითხულობდა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში ზოგად ფიზიკურ გეოგრაფიაში, ზოგად გეომორფოლოგიაში, ზოგად კლიმატოლოგიაში, საქართველოს გეომორფოლოგიაში, გეომორფოლოგიური კვლევის მეთოდებსა და გეომორფოლოგიურ კარტირებასა და საქართველოს ფიზიკურ გეოგრაფიაში, ზოგად ლანდშაფტმცოდნეობასა და სამხედრო გეოგრაფიაში, გეოგრაფიის სწავლების მეთოდიკასა და ზოგად ფიზიკურ ანთროპოლოგიაში და სხვა.

## სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს შემოერთების საკითხი 
მეორე მსოფლიო ომის ბოლო ეტაპზე ალექსანდრე ჯავახიშვილმა დაიწყო ზრუნვა ისტორიული სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს შემოერთებაზე. ამ მიზნით, მთავრობის დავალებით, მთელ რიგ წამყვან მეცნიერებს ამ ტერიტორიების შესწავლა დაევალათ. ესენი იყვნენ სიმონ ჯანაშია, ნიკო ბერძენიშვილი, ალექსანდრე ჯავახიშვილი, სერგი ჯიქია, ალექსანდრე ასლანიკაშვილი, პავლე ინგოროყვა და სხვა. როცა შემდეგ სიტუაცია შეიცვალა და ეს საკითხი განუხორციელებელი დარჩა, უმეტესი ნაშრომები დაიბეჭდა წიგნებად და რუკებად, ხოლო ალექსანდრე ჯავახიშვილის ნაშრომი არქივს შემორჩა. მეორე მსოფლიო ომის ბოლო ეტაპზე საბჭოთა კავშირის პოლიტიკურმა ხელმძღვანელობამ ოფიციალურად დააყენა საკითხი თურქეთის შემადგენლობიდან საქართველოს ისტორიული ტერიტორიის (ტაო-კლარჯეთი, ლაზეთი) საბჭოთა კავშირის შემადგენლობაში გადასვლის თაობაზე. 1945 წლის 15 დეკემბერს გაზეთ „ზარია ვოსტოკაში“ დაიბეჭდა სიმონ ჯანაშიასა და ნიკო ბერძენიშვილის წერილი: „О наших законных претензиях к Турции“. როგორც ჩანს, ქართველ მეცნიერთა ღვაწლი ამით არ დასრულებულა. 1945 წლის იანვარში საქართველოს კომუნისტური პარტიის ცენტრალურ კომიტეტში მიიღეს აკადემიკოს ალექსანდრე ჯავახიშვილის ნარკვევი: „სამხრეთ-დასავლეთ საქართველო ვახუშტი ბაგრატიონის აღწერილობით“. ალექსანდრე ჯავახიშვილის ნაშრომი 1946 წლის 7 იანვრითაა დათარიღებული. ისტორიკოსებმა ვახტანგ გურულმა და ლევან ჯიქიამ არქივში მიაკვლიეს ამ ხელნაწერ ნაშრომს და შესავალი წერილით გამოაქვეყნეს ჟურნალ მაცნეს, ისტორიის, არქეოლოგიის, ეთნოლოგიისა და ხელოვნების ისტორიის სერიაში.

## ჯილდოები 
1906 წლის 15 ოქტომბერს მოსკოვის უნივერსიტეტთან არსებულმა ბუნებისმეტყველების, ანთროპოლოგიისა და ეთნოგრაფიის მოყვარულთა საზოგადოებამ ალექსანდრე ჯავახიშვილს მიანიჭა საზოგადოების უმაღლესი ჯილდო — პროფესორ ალექსანდრე რასცვეტოვის სახელობის პრემია — მონოგრაფიისათვის: «Антропология Грузии. Т. I. Грузины Карталинии и Кахетии». 1912 წლის 12 დეკემბერს მოსკოვის უნივერსიტეტთან არსებულმა ბუნებისმეტყველების, ანთროპოლოგიისა და ეთნოგრაფიის მოყვარულთა საზოგადოებამ მეორედ მიანიჭა საზოგადოების უმაღლესი ჯილდო — პროფესორ ალექსანდრე რასცვეტოვის სახელობის პრემია მონოგრაფიისათვის: «Антропология Грузии: Т. II. Грузины Имеретии, Гурии и Рачи».

1945 წლის ივნისში დაჯილდოვდა მედლით „მამაცური შრომისათვის დიდ სამამულო ომში, 1941–1945 წწ“. 1955 წლის ნოემბერში დაჯილდოვდა ლენინის ორდენით, იმავე წელსვე სამკერდე ნიშნით: „სახალხო განათლების წარჩინებული“. 1965 წლის აგვისტოში დაჯილდოვდა შრომის წითელი დროშის მეორე ორდენით. 1965 წლის 13 სექტემბერს დაჯილდოვდა საქართველოს უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის საპატიო სიგელით. 1965 წლის ნოემბერში დაჯილდოვდა იაკობ გოგებაშვილის მედლით. 1971 წლის მაისში მიენიჭა საქართველოს სსრ სახელმწიფო პრემია.

## ხსოვნა
ალექსანდრე ჯავახიშვილის სახელის უკვდავსაყოფად გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ძევერის საჯარო სკოლას მიენიჭა ალექსანდრე ჯავახიშვილის სახელი. 1974 წლიდან 1993 წლამდე საქართველოს გეოგრაფიული საზოგადოების მიერ გაიცემოდა ალექსანდრე ჯავახიშვილის სახელობის პრემია, რომელიც სხვადასხვა დროს მიენიჭათ გიორგი გველესიანს, ემილ კობახიძეს და სხვა. 1955 წლის დეკემბერში, ალექსანდრე ჯავახიშვილის დაბადების 80 წლისთავთან დაკავშირებით, თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის გეოგრაფია-გეოლოგიის ფაკულტეტის სამეცნიერო-გეოგრაფიულ ბიბლიოთეკას, მისი დამაარსებლის — ალექსანდრე ჯავახიშვილის სახელი მიენიჭა.

## გარდაცვალება 
ალექსანდრე ჯავახიშვილი გარდაიცვალა 1973 წლის 22 იანვარს, 97 წლის ასაკში. საქართველოს სსრ მინისტრთა საბჭომ შექმნა საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ნამდვილი წევრის, პროფესორ ალექსანდრე ჯავახიშვილის დაკრძალვის მომწყობი კომისია, რომლის შემადგენლობაში იყვნენ: დ. ჩხიკვიშვილი (თავმჯდომარე), პ. გამყრელიძე, თ. დავითაია, ნ. ნაჭყებია, ნ. ჟვანია, მ. საბაშვილი, ზ. ფორაქიშვილი, დ. ქიტიაშცვილი, ე. ხარაძე. სამოქალაქო პანაშვიდი გაიმართა 24 იანვარს საღამოს 7 საათზე, განსვენებულის ბინაში, კეკელიძის ქუჩა №1-ში. დაკრძალულია ვაკის სასაფლაოზე, მეუღლის გვერდით. საფლავზე არის მეუღლის — ზინაიდა მოსურსკაიას ბარელიეფი და ალექსანდრე ჯავახიშვილის ბიუსტი. ალექსანდრე ჯავახიშვილის ნეკროლოგი გამოქვეყნებულ იქნა სხვადასხვა გაზეთში.

## ბიბლიოგრაფია 
* საქართველოს გეოგრაფია, ტ. 1. — გეომორფოლოგია [ატლასით] (1926);
* საქართველოს სსრ ფიზიკური გეოგრაფია (სახელმძღვანელო 7 კლასისთვის), გამოც. 35-ე, თბ., 1983;
* Антропология Грузии» (т. 1‒2, 1908‒14);
* Геоморфологические районы Грузинской ССР. М-Л., 1947;
* К структуре географической науки, 1956.

## ლიტერატურა 
* ჭეიშვილი ო., მოკლე გეოგრაფიული ცნობარი, თბ., 1977;
* ყიფიანი შ., ჩვენი სახელოვანი თანამედროვენი, თბ., 1971;
* ხარაძე კ., საქართველოს გეოგრაფიული კალენდარი, 1987, თბ., 1986.

## რესურსები ინტერნეტში
## სქოლიო
კატეგორია:ქართველი გეოგრაფები
კატეგორია:ქართველი ანთროპოლოგები
კატეგორია:ქართველი საზოგადო მოღვაწეები
კატეგორია:ქართველი პედაგოგები
კატეგორია:გორში დაბადებულები
კატეგორია:მოსკოვის სახელმწიფო უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულები
კატეგორია:გეოგრაფიის მეცნიერებათა დოქტორები
კატეგორია:საქართველოს სსრ-ის მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწეები
კატეგორია:საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის აკადემიკოსები
კატეგორია:ლენინის ორდენის კავალრები
კატეგორია:შრომის წითელი დროშის ორდენის კავალრები
კატეგორია:1941-1945 წლების დიდ სამამულო ომში მამაცური შრომისათვის მედლით დაჯილდოებულები
კატეგორია:საქართველოს სახელმწიფო პრემიის ლაურეატები
ა
კატეგორია:საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის აკადემიკოსები