იბერიის მეფეთა სია

[thumb|right|565 px|იბერიის ადრეული ქართული სახელმწიფო ~[ძვ. წ. 600–500 წლებში.]]
**იბერიის მეფეთა სია** საბოლოოდ დაზუსტებული არ არის. ბევრი ისტორიკოსი და გენეალოგი (ვახუშტი ბატონიშვილი, თეიმურაზ ბატონიშვილი, სერგი გორგაძე, პავლე ინგოროყვა) არ ეთანხმება „ქართლის ცხოვრების“ (XII საუკუნე) ორიგინალურ წყაროს და საკუთარ ვერსიას გვთავაზობს. პავლე ინგოროყვას „ძველი ქართული მატიანე «მოქცევაჲ ქართლისაჲ» და ანტიკური ხანის იბერიის მეფეთა სია“ მცდელობაა „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“-ს დაზიანებული ადგილების აღდგენისა.

უძველესს ჩვენს დრომდე მოღწეულ ქართულ მატიანეში, რომელსაც ეწოდება „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“, მოიპოვება მთლიანი ნუსხა ანტიკური ხანის იბერიის მეფეებისა — **«მეფენი ქართლს შინა წარმართნი»**. ეს სია ძირითადად მოიცავს ექვს საუკუნეს, დაწყებული ალექსანდრე მაკედონელის ეპოქიდან — ვიდრე IV საუკუნის დასაწყისამდე ჩვენი წელთაღრიცხვისა.

დასახელებული სია, მთლიანად აღებული, დღემდე არ ყოფილა საფუძვლიანი მეცნიერული განხილვის, პრეციზული მეცნიერული კრიტიკის საგანი. შეიძლება ითქვას, რომ ქართულ ისტორიოგრაფიაში ეს სია დღემდე დევს როგორც უქმი, გამოუყენებელი მასალა. სინამდვილეში კი «მოქცევაჲ ქართლისაჲ»-ს ეს სია წარმოადგენს უაღრესად მნიშვნელოვანს ისტორიულ დოკუმენტს, ქართული ნაციონალური ისტორიოგრაფიის უძველესს ფურცელს.

## ისტორია 

ფაილი:Borjgali.svg|thumb|ბორჯღალი – მზის ძველი ქართული სიმბოლო, დაკავშირებული მზის და მარადისობის მესოპოტამიურ და შუმერულ სიმბოლოებთან.
ფაილი:Ancient kingdoms of Colchis and Iberia 793 BC.png|thumb|კოლხეთის და იბერიის ანტიკური სამეფოები (ძვ. წ. 793).
ფაილი:Kolxetis samefo.jpg|კოლხეთის რუკა.
ფაილი:Caucasus03 ka.png|thumb|კავკასიის სახელმწიფოები ძვ. წ. II ს-ში.
ფაილი:Map of Colchis, Iberia, Albania, and the neighbouring countries ca 1770.jpg|thumb|კოლხეთის, იბერიის, ალბანეთის და მეზობელი ქვეყნების რუკა. ლონდონი, ~ 1770.

| align="left" |
* 2000 წელს ქრ. წინ — მიტანების ბრძოლა ბაბილონელებთან.
* 1430 წელს ქრ. წინ — მიტანების მეფე ტუშრატა ნინევიას იპყრობს.
* 1296 წელს ქრ. წინ — ხეთასარისა და რამზეს II-ის ხელშეკრულება.
* 1100 წელს ქრ. წინ — ნაირი, მესხები და კოლხები პირველად მარცხდებიან ასურეთთან ბრძოლაში.
* 857 წელს ქრ. წინ — სალმანასარ II იპყრობს ურართუს ძველ სატახტო ქალაქს არზაშკუს.
* 837 წელს ქრ. წინ — იგივე მეფე ტაბალის ქვეყანას შემოესევა.
* 742 წელს ქრ. წინ — ურართუს მეფე სარდური II შუამდინარეთში ასურეთის მეფეს ებრძვის.
* 714 წელს ქრ. წინ — ტაბალი და ურართუ ასურეთის წინააღმდეგ კავშირს შეადგენენ; მაგრამ ასურეთის მეფე სარგონი ურართუს სატახტო ქალაქს ტუსპას იჭერს, რის გამოც ურართუს მეფე რუსა I თავს იკლავს.
* 710–705 წელს ქრ. წინ — კაპადოკიასა და ნაირ-ურართუს ნახევრათ ველური ინდო-გერმანელი ტომები შემოესევიან.

ფაილი:Confluence of the Aragvi and Kura (Mtkvari) rivers.jpg|thumb|ქართლის მთასთან ჩამდინარე მტკვარს ერთვის არაგვი.
ფაილი:Early Georgian States Colchis And Iberia ka.svg|thumb|ადრექართული სახელმწიფოები ძვ. წ. 600–150 წლებში.
ფაილი:Colchis and Iberia, 1706.jpg|thumb|კოლხიდას და იბერიის რუკა კრისტოფ კელერის მიხედვით, გამოცემული ლაიფციგში 1706 წელს.
ფაილი:Iberia-ka.svg|thumb|ფარნავაზის მიერ რვა საერისთავოდ და ერთ სასასპეტოდ დაყოფილი იბერია.
ფაილი:Ancient Georgian (Iberian) Flag during King Gorgasali reign in 5c. AD.png|thumb|სამეფო დროშა ქართლის გაქრისტიანების შემდეგ.
ფაილი:

| align="left" |
* 330 წელს ქრ. წინ — ქართველები სპარსეთისაგან თავისუფლდებიან და მცხეთის მხარეში სამეფოს იარსებენ.
* 65 წელს ქრ. წინ — პომპეი საქართველოში.
* 35 წელს ქრ. შემდეგ — იბერიის მეფე მიჰრდატ I თავის შვილს მიტრიდატს სომხეთში ამეფებს; ხოლო მისი მეორე შვილი ფარსმან I იბერიის ტახტს იჭერს.
* 138 წელს ქრ. შემდეგ — იბერიის მეფე ფარსმან II რომში ადრიანე იმპერატორისაგან დიდს პატივს იღებს.
* 298 წელს ქრ. შემდეგ — ნიზიბინის ხელშეკრულობით იბერია რომის სავასსალო ხდება.

## ფარნავაზიანი წარმართი მეფეები 
რაკი „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“-ს მატიანის დედანი ძირითადში აღდგენილია და დაზიანებული ადგილების წაკითხვა შეძლებისდაგვარად შემოწმებულია, ჩვენ ამის შემდეგ შევადარებთ „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“-ს მეფეთა სიას, მთლიანად აღებულს, მეორე ძველ-ქართულ საისტორიო ძეგლთან, ლეონტი მროველის თხზულებასთან, რომელიც აგრეთვე შეიცავს მთლიან სიას ანტიკური ხანის იბერიის „წარმართი“ მეფეებისა.

ეს შედარება შემდეგ სურათს წარმოგვიდგენს:

## ფარნავაზიანი ქრისტიანი მეფეები 

## ქართლის სამეფოს (იბერიის) მეფეთა სია გიორგი მელიქიშვილის მიხედვით 
## „იბერიის ადრეულ მეფეთა ქრონოლოგია“ კირილ თუმანოვის მიხედვით 
ასევე, თავისი ვერსია გამოაქვეყნა ქართველმა გენეალოგმა კირილ თუმანოვმა, რომელიც ასევე ითვალისწინებს უცხოურ წყაროებს (ბერძნული, ლათინური, ირანული და სომხური). მისი აზრით, იბერიის მეფეები მართავდნენ სამეფოს, განლაგებულს კავკასიის ცენტრში, კოლხეთსა და ალბანეთს შორის, თანამედროვე აღმოსავლეთ საქართველოში. სამეფო შეიქმნა ფარნავაზიანების დინასტიის დამაარსებლის, ფარნავაზ I-ის მიერ ძვ. წ. 299 წელს. იბერიის სამეფოს მართავდა ხუთი დინასტია დაახლოებით ცხრა საუკუნის განმავლობაში. თანმიმდევრულად რომის რესპუბლიკის, რომის იმპერიის და სასანიდური სპარსეთის ვასალი მონარქია საბოლოოდ გაუქმდა 580 წელს.

კირილ თუმანოვი თავის კრიტიკულ კვლევებში არტაშესიანთა დინასტიის წარმოშობას, დიდი სომხეთის მეფე არტაშეს I-ს მიაწერს. მას „ქართული ქრონიკები“ არშაკიდად მოიხსენიებს. არტაშესიანთა დინასტიის ქვეგანშტოებად – იბერიის არტაშესიანთა დინასტია ითვლება. მეორეს მხრივ, ის ოფიციალურად უარყოფს ორმეფობას იბერიაში – მცხეთის და არმაზის იბერიის ათი მეფის პარალელურ მმართველობას, დაწყებულს და დასრულებულს ერთსა და იმავე წელს, გაგრძელებულს 5 თაობის განმავლობაში, 74 წლის მანძილზე.

XIX საუკუნის თანამედროვე ქართული ისტორიოგრაფიის მამას, მარი ბროსეს თავის „საქართველოს ისტორიაში“ ამ პერიოდული ორმაგი მმართველობის რეალობა ეეჭვებოდა: *„ისტორიაში ამ ესრეთ წოდებულ დუარხიას ანუ ორ მეფობას ასე განმარტავს თეიმურაზი: განყოფდა ქალაქსა მცხეთასა საშუალ მდინარე მტკვარი, გამოღმით მცხეთა და გაღმით არმაზი. დაადგინა (ადერკიმ) პალატსა შინა მცხეთისასა ქართამ და პალატსა შინა არმაზისასა ბარტომ და ამცნა მათ, რათა მარად დღე შეკრბენ ერთბამად უსჯიდნენ ერთა და განაგებდენ. სჯულ-უდვა მათ, რათა ერთი მათგანი განაგებდეს ყოველსა საქმესა სამხედროსასა და გარეგანთ საქმეთა; ხოლო მეორე შინაგანსა საქმესა ყოველსავე საქვეყნოსა. ბრძოლასა ჟამსა ერთი მათგანი წარვიდოდეს ლაშქარსა ხოლო მეორე უმზადებდეს მას ყოველსა საჭიროებასა; საჭურველთა, საზრდოთა და ყოველთა სახმართა სამხედროსათა“. ავტორი თავისს „introduction“-ში და დ. ბაქრაძე ერთს გარემოებას მიაქცევენ ყურადღებას. „საკვირველია, რომ ორნივე მეფენი ერთსა და იმავე დროს ასრულებენ თავის მოვალეობას და ასე გეგონებათ, რომ ისინი ანუ ერთად იხოცებიან, ანუ როდესაც უხუცესი კვდება, მაშინ უმრწემესიც თავისი ნებით სტოვებს თავის უფლებას“*.

კირილ თუმანოვის განცხადებით, ხოსროიდები მიეკუთვნებოდნენ სპარსეთის შვიდი დიდი სახლიდან ერთს (შესაძლოა, მიჰრანის სახლს). წინამორბედ არშაკიდების დინასტიასთან მირიანი იყო დაკავშირებული ქორწინებით, არშაკიდი მეფის, ასფაგურ I-ის ასულთან.
 
„ქართული ქრონიკების“ თანახმად, მირიანი იყო სპარსეთის შაჰის, ქასრე არდაშირის (ეს არის «ხოსრო» ანუ «დიდი შაჰ ხოსრო») და მხევლის შვილი. მამამისმა დასაქორწინებლად შეარჩია 7 წლის ასაკში, 284 წელს, უკანასკნელი არშაკიდი მეფის, ასფაგურ I-ის ასულსა და მემკვიდრე აბეშურაზე, მისივე მომხრე ქართველი დიდგვაროვნების თხოვნით.

## ქართული სამეფო დინასტიების ქრონოლოგიური სკალა

ImageSize = width:800 height:75
PlotArea = width:720 height:50 left:65 bottom:20
AlignBars = justify

Colors =
    id:time value:rgb(0.7,0.7,1) #
    id:period value:rgb(1,0.7,0.5) #
    id:age value:rgb(0.95,0.85,0.5) #
    id:era value:rgb(1,0.85,0.5) #
    id:eon value:rgb(1,0.85,0.7) #
    id:filler value:gray(0.8) # background bar
    id:black value:black

Period     = from:-302 till:1810
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-302
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-302

PlotData =
  align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:15 shift:(0,-5)

  bar:Time color:skyblue
  from: -302 till: 189 text:ფარნავაზიანები
  from: 189 till: 284 text:არშაკიანები
  from: 284 till: 575 text:ხოსროიანები
  from: 575 till: 1810 text:ბაგრატიონები

## შენიშვნები 
## სქოლიო
კატეგორია:იბერიის მეფეები