open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
სმენა

**სმენა** — ადამიანისა და ცხოველთა ფუნქცია, რომელიც უზრუნველყოფს ბგერითი რხევების აღქმას. სმენა ხორციელდება მექანიკური, რეცეპტორული და ნერვული სტრუქტურებით, რომლებიც სმენის ანალიზატორს წარმოქმნიან. ბგერის მოქმედებისს ადამიანში წარმოიშობა სპეციფიური სმენითი შეგრძნება, რომელიც ასახავს ბგერის პარამეტრებს — მის ინტენსივობასა და სიხშირეს. 

ევოლუციურ პროცესში სმენის ჩამოყალიბებული სისტემა პირველად მწერებში განვითარდა. იგი ყველა ხერხემლიანს აქვს და ყველაზე განვითარებული სახით წარმოდგენილია ძუძუმწოვრებში. ბგერითი ინფორმაციის დამუშავება მრავალეტაპიანი გზით ხდება. ბგერითი რხევები გარეთა ყურის სასმენი მილის საშუალებით დაფის აპკამდე აღწევენ და სინქრონულად არხევენ მას. შუა ყურის სასმენი ძვლებით ეს რხევები გადაეცემა შიგნითა ყურის თხევად გარემოს (პერილიმფასა და ენდოლიმფას). აღძრული ჰიდრომექან. რხევები, თავის მხრივ, იწვევენ ლოკოკინას მემბრანის რხევას, რაც იწვევს ლოკოკინაში არსებული რეცეპტორების აგზნებას. ამასთან, დაბალი სიხშირის ბგერები იწვევენ ლოკოკინას მწვერვალში არსებული რეცეპტორების, ხოლო მაღალი სიხშირის ბგერები – ლოკოკინს ფუძეში მდებარე რეცეპტორების აგზნებას. რეცეპტორებში აღძრული აგზნება გატარდება სასმენ ნერვში. მასში აღმოცენებული ბიოელექტრული პოტენციალების გადაცემა ხდება ცენტრალური ნერვული სისტემის სმენის უბნებისაკენ. ბგერითი სიგნალების აღქმა შეიძლება აგრეთვე ქალას ძვლების გზით გატარების შედეგად. 

სმენის შეფასება ხდება ან ფსიქოაკუსტიკური მეთოდებით (როდესაც ბგერის აღქმაზე მსჯელობენ სიტყვიერი ანგარიშისა და ვეგეტატიური ძვრების საფუძველზე), ან სმენის სისტემის ცალკეული უბნების ობიექტური შესწავლით (მაგალითად, სასმენი ნერვის ან სმენის სისტემის ცენტრალური უბნების ბიოელექტრული პოტენციალების შეფასებით). სმენის ფსიქოაკუსტიკური მეთოდებით შემოწმებისას შეიძლება დადგინდეს აღქმის აბსოლ. ზღურბლი ბგერის ინტენსივობისათვის (დბ-ში) ან მისი სიხშირისათვის (ჰც-ში). ადამიანს შეუძლია აღიქვას ბგერები სიხშირეთა დიაპაზონში 10-20 ჰც-იდან 20 კჰც-მდე. 10-20 ჰც-ზე დაბალი სიხშირის ბგერებს ადამიანის სმენის სისტემა უკვე ვეღარ აღიქვამს უწყვეტ ბგერად. ბგერის ინტენსივობის მხრივ აღქმის ზღურბლი დამოკიდებულია ბგერის სიხშირეზეც, მაგალითად, ყველაზე დაბალი ზღურბლი დამახასიათებელია ბგერებისათვის, რომელთა სიხშირე მოქცეულია 1-3 კჰც-ის დიაპაზონში. სხვადასხვა ცხოველს ბგერათა სიხშირის აღქმის სხვადასხვა უნარი აქვს. მაგალითად, თევზი აღიქვამს 50-იდან 100 ჰც-მდე, დელფინი — 100 ჰც-იდან 200 კჰც-მდე სიხშირის ბგერას. სმენის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ფუნქციაა ბგერათა გარჩევა როგორც ინტენსივობის, ისე სიხშირის მიხედვით. ადამიანს შეუძლია გაარჩიოს ბგერები, რომლებიც განსხვავდებიან 0.3-0.7 დბ-ით ინტენსივობის მხრივ და 2-8 ჰც-ით — სიხშირის მხრივ. ბგერის გარჩევის უნარი შეიძლება შემცირდეს სხვა ბგერის თანხლების შემთხვევაში (ბგერის შენიღბვა). ბგერის ხანგრძლივი მოქმედების შემთხვევაში სმენის მგრძნობელობა მცირდება. სმენის საშუალებით შესაძლებელია აგრეთვე ბგერის წყაროს ადგილმდებარეობის განსაზღვრა (ბინაურული ეფექტი). ზოგიერთ ცხოველს (ღამურა, დელფინი) აქვს თავისებური სმენის ექოლოკაცია, რომელიც საშუალებას აძლევს მას ზუსტად დაადგინოს გარემოში საგნების ადგილმდებარეობა, ზომა, მასალა... ეს ეფექტი დაკავშირებულია საგნებიდან არეკლილი ბგერების გარჩევის დიდ უნარზე.

## ლიტერატურა
*ძიძიშვილი ნ. რეცეპტორთა ფიზიოლოგია, თბ. 1961
გემო

**გემო**, *გემოვნება* — გემოვნების ორგანოების რეცეპტორთა გაღიზიანების შედეგად გაჩენილი შეგრძნება. ძირითადად არსებობს ტკბილი, მლაშე, მჟავე და მწარე გემოს შეგრძნებები. ტკბილისადმი განსაკუთრებით მგრძნობიარეა ენის წვერი, მჟავისადმი — ენის კიდეები, მწარისადმი — ენის ძირი, ხოლო მლაშისადმი – ენის წვერი და კიდეები. გემოვნების რეცეპტორებთან ერთად, ჩვეულებრივ, ღიზიანდება სხვა ტიპის რეცეპტორებიც, რის გამო გემოს ხასიათიც იცვლება. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანის ყნოსვის რეცეპტორთა თანააგზნება. ლუკმის ღეჭვისას საჭმლის სუნი ამოსუნთქულ ჰაერთან ერთად აღწევს ცხვირის ღრუში განლაგებულ ყნოსვის რეცეპტორებამდე და მათ აგზნებას იწვევს. გემოს ხასიათი იცვლება ისეთი რეცეპტორების თანააგზნებითაც, როგორიცაა ტაქტილური, წნევის ტკივილის, სითბოსა და სიცივის რეცეპტორები. ნამდვილი მლაშე გემო მხოლოდ სუფრის მარილსა აქვს; მჟავე გემო პირობადებულია დისოცირებული წყალბადის იონებით. კანონზომიერება ტკბილ და მწარე ნივთიერებათა ქიმიურ სტრუქტურასა და მათ გემოიანობას შორის დადგენილი არ არის. მაგალითად, ტკბილია განსხვავებული სტრუქტურის მქონე ნივთიერებები საქარინი და შაქარი. გემოს შეგრძნების ხასიათი იცვლება სხვადასხვა პირობათა, კერძოდ, ადაპტაციის ზეგავლენით ყველაზე სწრაფი ადაპტაცია ხდება ტკბილისა და მლაშისადმი. ადამიანსა და ცხოველებში, რომლებიც შერეული საკვებით იკვებებიან, ტკბილი იწვევს დადებით, მწარე კი — უარყოფით რეაქციას ტკბილის მიმართ დადებითი რეაქცია არ გააჩნიათ მტაცებლებს. მწარის მიმართ უარყოფითი რეაქცია კი — მწერიჭამიებს. 

## ლიტერატურა
*ძიძიშვილი ნ., რეცეპტორთა ფიზიოლოგია, თბ., 1964
შებინქარაჰისარის ათათურქის სახლ-მუზეუმი

**შებინქარაჰისარის ათათურქის სახლ-მუზეუმიმუზეუმი** () — ეროვნული მუზეუმი შებინქარაჰისარის რაიონში, გირესუნის პროვინციაში, ჩრდილოეთ თურქეთი, რომელიც ეძღვნება მუსტაფა ქემალ ათათურქის ამ ქალაქში ვიზიტს.

## მდებარეობა და ისტორია
შებინქარაჰისარის ათათურქის სახლ-მუზეუმი მდებარეობს შებინქარაჰისარის ცენტრის ბიულბიულის უბანში. შენობა არის უბრალო ორსართულიანი ხის რეპლიკა სახლი, რომელიც კვლავ აშენდა ორიგინალის მსგავსად. პრეზიდენტი მუსტაფა ქემალ ათათურქი (თანამდებობაზე 1923–1938), თურქეთის რესპუბლიკის დამფუძნებელი, დარჩა ერთი ღამე ქალაქში თავისი ვიზიტის დროს 1924 წლის 11 ოქტომბერს.

 ორიგინალური სახლის, რომელიც ეკუთვნოდა თიუფეკჩიზადე მუსტაფა ერთემს, აშენების თარიღი შეფასებულია XIX საუკუნის ბოლოს ან XX საუკუნის დასაწყისში.

შენობა ელჩამოერთო საგანძურს. სხვადასხვა რესტავრაციისა და შეკეთების სამუშაოები სახლის ორიგინალური მდგომარეობის შესაბამისად ჩატარდა და ავეჯით იქნა აღჭურვილი 1932 წელს გზების გენერალური დირექციის ფინანსური ნებართვით სრული ღირებულებით 3 მილიონი ლარი (იმ დროს დაახლოებით 1.5 მილიონი აშშ დოლარი).

შენობა გაიხსნა 1982 წლის 11 ოქტომბერს მუზეუმად ვიზიტორებისთვის, ათათურქის შებინკარაჰისარში ჩასვლის 58-ე წლისთავზე. საგანძურის საკუთრებაში მყოფი შენობის განკარგვა 1986 წლის 2 მაისს გადაეცა კულტურისა და ტურიზმის სამინისტროდან შებინქარაჰისარის მუნიციპალიტეტს.

## შენობა
შენობა და მისი ბაღი მდებარეობს პლატფორმაზე, გზის დონიდან ოდნავ მაღლა. შესასვლელი პირველ სართულზე აღმოსავლეთიდანაა, ფართო ხის კარის მეშვეობით. ამ სართულიდან, რომელიც აქტიურად არ გამოიყენება, ხის სპირალური კიბე მიდის მეორე სართულზე. მაგრამ მეორე სართულზე მთავარი წვდომა ჩრდილოეთიდან ცალკე შესასვლელით ხდება. არის მონუმენტური შესასვლელი გამოწეული სამკუთხა ფრონტონით, რომელიც მხარდაჭერილია ხის სვეტებით, და აბა ქვის კიბით და ორფრთიანი ხის კარით. ეს არის სართული, რომელიც გამოიყენება როგორც ფაქტიური მუზეუმი, და მის თავზე არის ნახევარსართულიანი სხვენი, რომელიც წინიდან არ ჩანს. ამ სხვენზე წვდომა მეორე სართულიდან ხის სპირალური კიბით ხდება.

## მუზეუმი
შებინქარაჰისარის ათათურქის სახლ-მუზეუმში გამოფენილია ზოგიერთი ნივთი, რომელიც ათათურქმა გამოიყენა თავისი ყოფნის დროს და ზოგიერთი ადგილობრივი ეთნოგრაფიული არტეფაქტი.

მუზეუმში გამოფენილია საწოლები იმ ოთახში, სადაც ათათურქი და მისი ადიუტანტი დარჩნენ, მაგიდა, სავარძლები და სკამები, სოფები, როლი თავისი ორიგინალური მდგომარეობით და ზოგიერთი სხვა ისტორიული ნივთი, ასევე სხვადასხვა ადგილობრივი ეთნოგრაფიული არტეფაქტი. ის ასევე მოიცავს ათათურქის ბიბლიოთეკას 500 წიგნით და ათათურქის კუთხეს ფოტოებით. მუზეუმი, რომელსაც არ ჰყავს ტექნიკური ან ექსპერტი პერსონალი, იხსნება ვიზიტორებისთვის მნიშვნელოვან დღეებში და მუნიციპალიტეტის მიერ დანიშნული ოფიციალური პირების მოთხოვნით.

## სქოლიო
კატეგორია:თურქეთის მუზეუმები
კატეგორია:1982 წელს დაარსებული მუზეუმები
სმენის შეგრძნება

**სმენის შეგრძნება** — შეგრძნება, რომელიც გამოწვეულია სმენის რეცეპტორებზე ჰაერის ტალღების მოქმედებით რომელთა რხევაა წუთში დაახლოებით 16-იდან 24000-მდე. რეცეპტორი (ე. წ. კორტის ორგანო) წარმოადგენს შინაგან ყურში (ლოკოკინას ღრუში) გაჭიმულ აპკს (ძირითად მემბრანას), რომელიც შედგება პარალელურად განლაგებული 24000 ბოჭკოსაგან. მათი სიგრძე თანდათან კლებულობს. პირველი (უგრძესი) ბოჭკო 12-ჯერ უფრო გრძელია, ვიდრე უკანასკნელი. ექსპერიმენტულად დასაბუთებული თეორიის თანახმად, თითოეული ბოჭკო ღიზიანდება მხოლოდ მისი შესატყვისი სიხშირის რხევის ტალღით, ე. ი. სათანადო სიმაღლის ბგერით. ერთმანეთისაგან განასხვავებენ ტონსა და ხმაურს. თითოეულ ტონს ზუსტად გარკვეული სიმაღლე არა აქვს და უსასრულოდ მრავალსახოვანია. ტონებისათვის დამახასიათებელია სიმაღლე, სიმძლავრე (ინტენსივობა), ტემბრი, თვისებრიობა („კვალიტეტი“) და სხვა. ერთდროულად ჟღერადი ტონების შეგრძნება დამოკიდებულია მათი განმსაზღვრელი ტალღები: შერევაზე, დამთხვევასა თუ განსვლაზე. 

## ლიტერატურა
*ნათაძე რ., ზოგადი ფსიქოლოგია, გამოც. მე-2, თბ., 1977;

კატეგორია:სმენა
ყნოსვა

**ყნოსვა** — ადამიანისა და ცხოველთა განსაკუთრებული ორგანოების საშუალებით გარემოში არსებულ ქიმიურ შენაერთთა სუნის აღქმა. ყნოსვა ქემორეცეფციის ერთერთი ყველაზე მგრძნობიარე სახეა, რადგან სუნიანი ნივთიერების ძალიან მცირე კონცენტრაციებიც კი იწვევენ ყნოსვის რეცეპტორთა აგზნებას. 

სხვადასხვა ცხოველისათვის ყნოსვას სხვადასხვა როლი აქვს და ყნოსვის ორგანოებიც განსხვავებულად ვითარდება. ძუძუმწოვრებში არჩევენ მიკროსმატაიკებს, რომელთაც ყნოსვის შედარებით სუსტი უნარი აქვთ, მაკროსმატიკებს, რომელთაც ყნოსვის ძლიერი უნარი აქვს და ანოსმატიკებს, რომელთაც ყნოსვის სპეციალური ორგანოები საერთოდ არ გააჩნიათ. ცხოველებს ყნოსვა ეხმარება საკვების მოპოვებაში, მტრისაგან თავის დაღწევაში, სქესობრივი პარტნიორის პოვყნაში და სივრცეში ორიენტაციაში. სუნიან ნივთიერებათა განსაკუთრებულ ჯგუფს ქმნიან ფერომონები, რომელთაც ცხოცველები იყენებენ ტერიტორიის მოსანიშნად, სქესობრივი პარტნიორის მისაზიდად (ატრაქტანტები) ან საფრთხის დროს სიგნალის გასაცემად. ცხოველთა უმრავლესობაში ყნოსვა მთელ ქცევას წარმართავს მხედველობასთან, სმენასთან და შეხებასთან მჭიდრო კავშირში, მაგრამ მწერების რთულ ქცევით აქტში ფერომონები ხშირად ერთადერთი „გამშვები გამღიზიანებლის“ როლს თამაშობენ. ყნოსვას ახასიათებს ადაპტაცია, რომელიც ყნოსვის ანალიზატორის ცენტრალურ უბნებში ყალიბდება და ნაწილობრივ რეცეპტორთა დაღლითაც აიხსნება. ყნოსვას დიდი სიმახვილე ახასიათებს; განსხვავებულ სუნთა რაოდენობა, რომელთა გარჩევაც ადამიანს შეუძლია, ძალიან დიდია. ამავე დროს სუნიანი ნივთიერებების ქიმიურ სტრუქტურასა და მის სუნს შორის რაიმე კანონზომიერი კავშირი დადგენილი არ არის და არც ყნოსვის რეცეპტორთა გაღიზიანების მექანიზმებია შესწავლილი. ცნობილია, რომ სუნიანი ნივთიერების მოქმედებისას ყნოსვის ორგანოს ეპითელიუმი, რომლის შემადგენლობაში ყნოსვის რეცეპტორული უჯრედები შედის, ელექტროუარყოფითი ხდება სხვა მეზობელი ქსოვილებისადმი. ცალკეული რეცეპტორული უეგრედიდან და ყნოსვის ნერვიდან აღრიცხული ელექტრული აქტივობის შესწავლით დადგინდა, რომ სუნიანი ნივთიერებები გარკვეული კანონზომიერებით იწვევენ ნერვულ იმპულსთა სიხშირის მატებას ან კლებას. 

ადამიანის ყნოსვის სიმახვილე 12 წლამდე მატულობს, მოხუცებულობაში-კლებულობს. ზოგჯერ ხდება ყნოსვის გადაჭარბებული გამახვილება, გაუკუღმართება (მაგალითად, ორსულობის დროს) ან დაქვეითება. ზოგიერთი ფსიქიკური დაავადებას დაერთვის ყნოსვითი ჰალუცინაციები — არარსებული სუნის (როგორც წესი, უსიამოვნო) შეგრძნება.

## ლიტერატურა
უზუნბოჯაკის ნაკრძალი

**უზუნბოჯაკი** () — იუნესკოს ბიოსფერული ნაკრძალი და ერთ-ერთი ხუთი დაცული ტერიტორიიდან სტრანდჟის ბუნებრივ პარკში, რომელიც მდებარეობს ბულგარეთის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში. ნაკრძალი ასევე ცნობილია სახელწოდებით „ლოპუშნა“. უზუნბოჯაკი დაარსდა 1956 წლის 13 დეკემბერს და 1977 წლის მარტში შევიდა იუნესკოს ბიოსფერული ნაკრძალების ქსელში.. მისი ფართობი შეადგენს 2529,6 ჰექტარს (25,296 კმ²).

## გეოგრაფია
ნაკრძალი მდებარეობს სოფელ კოსტის (ცარევოს თემი) და სოფელ სლივაროვოს (მალკო-თირნოვოს თემი) შორის, მდინარე რეზოვსკას ველზე, დაახლოებით 20 კმ-ის მანძილზე მისი შესართავისგან. რელიეფი უთანაბროა, სიმაღლე მერყეობს 50-დან 300 მეტრამდე.

კლიმატი კონტინენტური და რბილია შავი ზღვის სიახლოვის გამო. ზამთარში საშუალო თვიური ტემპერატურა 0°C-ს ქვემოთ არ ეცემა (იანვარში 2-3°C).

ნიადაგები — ყავისფერი და ყვითელ-დაზოლილი.

უზუნბოჯაკის ტერიტორიას კვეთს მდინარეები რეზოვსკა, კარეტარსკი დოლი და ლოპუშნიცა.

## ფლორა
პარკში იზრდება 651 სახეობა და ქვესახეობა სისხლძარღვოვანი მცენარეების. ტყეების დაახლოებით 65% მუხნარია, ხოლო 30% - წიფლნარი. ტყეები 200 წელზე მეტი ხნისაა.  რელიქტურ მცენარეთა სახეობებს მიეკუთვნება: ჰართვისის მუხა (Quercus hartwissiana), წყავი (Laurocerasus officinalis), შქერი (Rhododendron ponticum), დაფნა (Daphne pontica), კოლხური წიწმატი (Ilex colchica),  თასისებრი ჰიპერიკუმი  (Hypericum calycinum), კავკასიური მოცვი (Vaccinium arctostaphylos), ფშატფოთოლა მსხალი (Pyrus elaeagrifolia),  გერმანული მესპილუსი (Mespilus germanica), პონტოს გუდაფშუტა (Fritillaria pontica) და სხვა.

## ფაუნა
უზუნბოჯაკის ფაუნა მრავალფეროვანია. ყველაზე გავრცელებული ძუძუმწოვრებია: გარეული ღორი, ტყის კატა, მგელი,  ტურა, მელა, მაჩვი, ევროპული შველი, რუხი კურდღელი, რუხი ზაზუნა. რეგიონული ქსელის შემადგენლობაში.

## რესურსები ინტერნეტში
* 
* 
* 

## სქოლიო
კატეგორია:ნაკრძალები
კატეგორია:ნაკრძალები ქვეყნების მიხედვით
ტეკიტის მუნიციპალიტეტი

**ტეკიტის მუნიციპალიტეტი** () ― მუნიციპალიტეტი იუკატანის შტატში, იუკატანის ნახევარკუნძულის ჩრდილოეთ ნაწილში. 2020 წლის აღწერის მიხედვით, მუნიციპალიტეტის მოსახლეობა 11 020 ადამიანს შეადგენს, რაც 2010 წლის მაჩვენებელთან შედარებით 11.5%-ით მეტია. მუნიციპალიტეტის ფართობია 281 კმ². მოსახლეობის სიმჭიდროვეა 39.2 ადამიანი კმ²-ზე. ტერიტორია იუკატანის შტატის შემადგენლობაში 1867 წლის 24 ივლისს შევიდა. მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრია ტეკიტი. მექსიკის სტატისტიკისა და გეოგრაფიის ეროვნული ინსტიტუტის კლასიფიკაციით, მუნიციპალიტეტის კოდია 31080.

## იხილეთ აგრეთვე
*იუკატანის მუნიციპალიტეტები

## სქოლიო
კატეგორია:იუკატანის მუნიციპალიტეტები
სამსუნის ათათურქის მუზეუმი

**სამსუნის ათათურქის მუზეუმი** () — ყოფილი ისტორიული მუზეუმი სამსუნში, ჩრდილოეთ თურქეთში, რომელიც მუსტაფა ქემალ ათათურქს არის მიძღვნილი.

მუზეუმი მდებარეობს ძველი საგამოფენო ტერიტორიის შიგნით და საზოგადოებისთვის გაიხსნა როგორც „19 მაისის გალერეა“ 1968 წლის 1 ივლისს. იგი გამოფენს 114 ნივთს, რომლებიც ეკუთვნოდა მუსტაფა ქემალ ათათურქს (1881–1938), თანამედროვე თურქეთის დამაარსებელს, რომელიც სამსუნში ფეხი დადგა 1919 წლის 19 მაისს თურქეთის დამოუკიდებლობის ომის დასაწყებად.

## სქოლიო
კატეგორია:თურქეთის მუზეუმები
კატეგორია:ისტორიული მუზეუმები
კატეგორია:1968 წელს დაარსებული მუზეუმები
ბაქსის მუზეუმი

**ბაქსის მუზეუმი** () — მდებარეობს ბაიბურთში, თურქეთში. „ბაქსი“ ლიტერალურად ნიშნავს „მკურნალს, დამხმარეს, მფარველს“ თურქულ ენებში. მუზეუმი გთავაზობთ თანამედროვე ხელოვნებას და ტრადიციულ ხელნაკეთობებს. ფონდის ძირითადი მიზანია, როგორც აღნიშნავს დამფუძნებელი პროფესორი ჰუსამეთინ კოჩანი, „ხელოვნებისა და კულტურის გავრცელება თანამედროვე და ტრადიციული ხელოვნების შერწყმის გზით, თანამედროვე და ტრადიციული ხელოვნების ნაწარმოებების შეგროვება, დოკუმენტირება, კლასიფიკაცია, შენარჩუნება და პოპულარიზაცია, ამ ბაზის გამოყენება შემოქმედების რეალიზებაში და ადგილობრივი და ეროვნული კულტურული ღირებულებების შემდგომ თაობებისთვის გადაცემა“ .

## თემები
წლიური გამოფენების, სემინარებისა და სხვა ღონისძიებების თემები აღსანიშნავია. ესენი ასახავს მუზეუმის მიზანს. ეს თემებია: მოგზაურობა, ტრადიციული და თანამედროვე ხელოვნება, ქალი, კულტურული მდგრადობა, ბავშვები.

## გამოფენები
* Vuslat Emanet, 2023 წლის მაისი–ნოემბერი
* Aşina Şakır Gökçebağ, 2019 წლის სექტემბერი–2020 წლის ივლისი
* Nuri Bilge Ceylan, 2019 წლის მაისი–აგვისტო
* დედამიწა, 2018 წლის ივნისი–ოქტომბერი
* ეკალი ჩემს ფეხზე, 2017 წლის მაისი–ნოემბერი
* ჩართულია, 15 აგვისტო
* მიროსკენ მიმავალი სკულპტურული გზა, 2014 წლის აგვისტო 
* დისტანცია და კონტაქტი, 2012 წლის აგვისტო
* ჩვეულება და ხელოვნება, 2010 წლის ოქტომბერი

### მოსამზადებელი ეტაპის გამოფენები
* შამანის დღიური მარტი - 2004 წლის აპრილი
* მოხიბლული ხელები 2, 2003 წლის დეკემბერი - იანვარი
* მოხიბლული ხელები, 2000-2002 (ბილგის უნივერსიტეტის ხელოვნების სივრცის საინფორმაციო სემინარი 111)

## ისტორია
მუზეუმის მთავარი შენობა დასრულდა 2010 წელს რთული თავგადასავლის შემდეგ, სახელმწიფოს ყოველგვარი ფინანსური დახმარების გარეშე. ბაქსი მუზეუმის პრეზენტაცია ჩატარდა სტამბოლის მოდერნში 2010 წლის ივნისში, ხოლო გახსნა - ივლისში. 2012 წელს საწყობის მუზეუმი, მუზეუმის ახალი საგამოფენო დარბაზი, შეხვდა ხელოვნების მოყვარულებს.

## სამუშაო შეხვედრები
*ეჰრამისა და ხალიჩის სამუშაო
*თანამედროვე ხელოვნების სამუშაო

## აქტივობები
* YGA-ს სოციალური ინოვაციების ბანაკი ჩატარდა ბაქსის მუზეუმში 2017 წლის 20 ივლისს 
* იოგა ბაქსის მუზეუმში 2017 წლის 8 ივნისი
* ბაქსის სტუდენტური ხელოვნების ფესტივალები 

## ტერიტორიები
საგამოფენო დარბაზები, საწყობის მუზეუმი, სამუშაოები, საკონფერენციო დარბაზი, ბიბლიოთეკა და სასტუმრო სახლი - ბაქსი მუზეუმი განლაგებულია 40 აკრის ტერიტორიაზე.

## ჯილდოები
* Elle Style Awards 2015 
* ევროპის საბჭოს მუზეუმის პრიზი, 2014
* კუდუაკა 2014 
* ჩაგსავის კორპორაციული საპატიო ჯილდო 2011 
* თ.ბ.მ.მ. საპატიო ჯილდო 2011 
* ტუიაპის ხელოვნების მოყვარული ინსტიტუტის ჯილდო, 2010 
* თანამედროვე სტამბოლი, 2010 
* ოქროს კომპასი, 2010 

## რესურსები ინტერნეტში
*official site 

## სქოლიო
კატეგორია:თურქეთის მუზეუმები
კატეგორია:2005 წელს დაარსებული მუზეუმები
კატეგორია:მუზეუმები ანბანის მიხედვით
დავიდ ჩოკეუანკა

**დავიდ ჩოკეუანკა** (; დ. 7 მაისი, 1961) — ბოლივიელი დიპლომატი, გლეხთა ლიდერი, პოლიტიკოსი და პროფკავშირელი, რომელიც 2020 წლიდან ბოლივიის 39-ე ვიცე-პრეზიდენტია. სოციალიზმისთვის მოძრაობის წევრი, 2006-2017 წლებში საგარეო საქმეთა მინისტრი და ALBA-ს გენერალურ მდივანი 2017-2019 წლებში.

ეთნიკური აიმარა, ჩოკეუანკა დაიბადა ომასუიოსის პროვინციაში, შემდეგ დაამთავრა საშუალო სკოლა უარინაში, სადაც მარქსისტული აზროვნების მიმდევარი გახდა. მან შეისწავლა ფილოსოფია ლა-პასისა და ჰავანის ინსტიტუტებში, სანამ შეუერთდებოდა ადგილობრივ გლეხთა შრომით მოძრაობას, რომლის დროსაც გაეცნო კოკალეროს აქტივისტ ევო მორალესს, რომელთანაც შემდეგ ჩამოაყალიბა მოძრაობა სოციალიზმისთვის. 1990-იანი წლების ბოლოს და 2000-იანების დასაწყისში ჩოკეუანკა მუშაობდა მთავარ კონსულტანტად ადგილობრივ ორგანიზაციებიში, იყო „ნინა პროგრამის“ ეროვნული კოორდინატორი — არასამთავრობო ორგანიზაციისა, რომელიც მუშაობდა აქტივისტ ლიდერთა მომზადებაზე.

2006 წელს მორალესმა დაავალა ჩოკეუანკას საგარეო საქმეთა სამინისტროს ხელმძღვანელობა და გახდა მორალესის ერთ-ერთი ყველაზე სანდო მინისტრი. თანამდებობა ეკავა ზუსტად თერთმეტი წელი, რაც იყო ყველაზე ხანგრძლივი ვადა ბოლივიის ისტორიაში ნებისმიერი საგარეო საქმეთა მინისტრისთვის და მეორე ყველაზე ხანგრძლივი ვადა ნებისმიერი მთავრობის მინისტრისთვის ლუის არსეს შემდეგ. საგარეო საქმეთა მინისტრის რანგში ჩოკეუანკამ მოახერხა ურთიერთობების შეწყვეტა ამერიკის შეერთებულ შტატებთან და გააძევა მისი ელჩი, გააღრმავა ურთიერთობები ბოლივიის მემარცხენე მეზობლებთან და ხელმძღვანელობდა ქვეყნის ისტორიულ სარჩელს ჩილის წინააღმდეგ ჰააგაში, თუმცა ის აღარ იყო თანამდებობაზე, როდესაც 2018 წელს საერთაშორისო სასამართლომ განაჩენი მიიღო ბოლივიის წინააღმდეგ. ჩოკეუანკა წარმოადგენდა „ზომიერ ინდიანისტურ დინებას“ აღმასრულებელ ხელისუფლებაში, იგი „მესამე ფიგურა“ იყო მორალესის ადმინისტრაციაში. ჩოკეუანკას მნიშვნელოვანმა აღმავალმა მხარდაჭერამ გამოიწვია, რომ ის წამოეყენებინა, როგორც მორალესის შესაძლო საპრეზიდენტო მემკვიდრე. ამან დაძაბა ურთიერთობები მასსა და პრეზიდენტს შორის და კულმინაციას მიაღწია 2017 წელს, როდესაც იგი მინისტრის პოზიციას ჩამოაშორეს.

მორალესის მიერ იძულებითი მოცილების შემდეგ 2019 წელს, ჩოკეუანკა მოკავშირე სოციალურმა ორგანიზაციებმა წამოაყენეს, როგორც მისი პარტიის კანდიდატი 2020 წლისთვის დაგეგმილ საპრეზიდენტო არჩევნებში. თუმცა, მორალესმა სამაგიეროდ შეარჩია ლუის არსე. ჩოკეუანკამ ვიცე-პრეზიდენტის თანამდებობა დაიკავა 2020 წლის ნოემბერში, გახდა ქვეყნის მეორე ინდიელი ვიცე-პრეზიდენტი ვიქტორ უგო კარდენასის (1993-1997 წწ.) შემდეგ. 

ბოლივიის გაეროს დელეგაციამ 2025 წლის 15 მაისს განაცხადა, რომ გაეროს გენერალური მდივნის კანდიდატურად წარადგენენ დავიდ ჩოკეუანკას.

## რესურსები ინტერნეტში
* Ministerial profile Ministry of Foreign Affairs  Archived from the original on 7 October 2016.
* Ministerial profile  *El Deber*.
* Vice-presidential profile Vice President of Bolivia|Vice Presidency. Archived from the original on 16 June 2022.

## სქოლიო
კატეგორია:ბოლივიელი პოლიტიკოსები
კატეგორია:ბოლივიის ვიცე-პრეზიდენტები
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
ყნოსვის ანალიზატორი

**ყნოსვის ანალიზატორი** — რეცეპტორული ორგანოების, გამტარი გზებისა და ტვინის ცენტრების სისტემა, რომელიც ახორციელებს ყნოსვითი გაღიზიანების აღქმას და ანალიზს ხერხემლიანებში. ყნოსვის ანალიზატორის პერიფერიული ნაწილი შედგება ყნოსვის ორგანოებისა და ყნოსვის ნერვისაგახ. ყნოსვის ანალიზატორის ცენტრალური განყოფილება წინა ტვინშია და შედგება ყნოსვის ბოლქვისაგან რომელიც ყნოსვის ტრაქტის ბოჭკოებით უკავშირდება პალეოკორტექსს (თავის ტვინის დიდი ნახევარსფეროების ძველი ქერქი) და ქერქქვეშა ბირთვებში მოთავსებულ ცენტრებს. სხვა ანალიზატორებისაგან განსხვავებით, არ გაანნია წარმომადგენლობა ძუძუმწოვრების თავის ტვინის ახალ ქერქში. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყნოსვა
ყნოსვის ნერვი

მინი|ყნოსვის ნერვი (აღნიშნულია ყვითლად)
**ყნოსვის ნერვი** () — თავის ტვინის I წყვილი ნერვი. მის შემადგენლობაშია 3 ნეირონი. პირველი ნეირონის უჯრედები მოთავსებულია ცხვირის ღრუს საყნოს მიდამოს ლორწოვან გარსში. ამ ნეირონის პერიფერიული მოკლე მორჩი თავისუფლად არის გამოშვერილი ლორწოვან გარსში. ცენტრალური მორჩი გრძელია და წარმოქმნის 15-20 ნერვულ ძაფს, რომლებიც ცხავის ძვლის დაცხრილული ფირფიტის გავლით შედიან ქალას ღრუში და უკავშირდებიან საყნოსველ ბოლქვს, სადაც ქმნიან სინაფსებს მეორე ნეირონის უჯრედებთან. მეორე ნეირონის ბოჭკოები წარმოქმნიან საყნოსველ ტრაქტს. ტრაქტი თავდება საყნოსველი სამკუთხედით, რომლის მეშვეობითაც ყნოსვის იმპულსები გადაეცემა მესამე ნეირონის უჯრედებამდე, რომელთა ერთობლიობა წარმოქმნის ყნოსვის პირველად ცენტრებს — წინა დაცხრილულ ნივთიერებასა და გამჭვირვალე ძგიდეს. აქედან იმპულსები 3 ზონრის საშუალებით აღწევს ყნოსვის უმაღლეს ცენტრებს — პარაჰიპოკამპალურ ხვეულს და კაუჭს. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყნოსვა
*01
თავის ტვინის ნერვები

მინი|თავის ტვინის ნერვები
**თავის ტვინის ნერვები** () — ადამიანისა და ხერხემლიანი ცხოველების განსხვავებული ფუნქციის 12 წყვილი ნერვი. ბირთვების შედგენილობისა და ბოჭკოების ურთიერთობის თავისებურებებით თავის ტვინის ნერვები გაცილებით უფრო რთულადაა აგებული, ვიდრე ზურგის ტვინის ნერვები, მიუხედავად იმისა, რომ წარმოშობით თითოეული მათგანი შეესაბამება ზურგის ტვინის ნერვის წინა ან უკანა ფესვს და არა მთლიანად ნერვს. ყნოსვის ნერვი (I წყვილი) და მხედველობის ნერვი (II წყვილი) წინა ტვინის გამონაზარდია. დანარჩენი 10 წყვილი კი, თუმცა არსებითად არ განსხვავდება ზურგის ტვინის ნერვებისაგან, მაგრამ არც სრულად შეესაბამება მათ და შეესატყვისება ზურგის ტვინის ან მხოლოდ წინა და ან მხოლოდ უკანა ფესვებს (ისევე, როგორც ეს აქვთ დაბალი განვითარების ხერხემლიანებს — გველუკას, სალამურას). თვალის მამოძრავებელი ნერვი (III წყვილი), ჭაღისებრი ნერვი (IV წყვილი), განმზიდველი ნერვი (VI წყვილი), დამატებითი ნერვი (XI წყვილი) და ენისქვეშა ნერვი (XII წყვილი) მამოძრავებელი ნერვებია და შეესაბამება ზურგის ტვინის წინა ფესვებს. სამწვერა ნერვი (V წყვილი), სახის ნერვი (VII წყვილი), კარიბჭე-ლოკოკინას ნერვი (VIII წყვილი), ენა-ხახის ნერვი (IX წყვილი) და ცთომილი ნერვი (X წყვილი) მგრძნობიარე ნერვებია და ზურგის ტვინის ნერვების უკანა ფესვების მსგავსად აქვთ ცრუუნიპოლარულუჯირედებიანი კვანძები, რომლებიც თავის ტვინის გარეთ მდებარეობენ. თავის ტვინის ნერვების კომპონენტებია სომატურ-მგრძნობიარე ბოჭკოები, რომლებიც ატარებენ ფიზიკურ გაღიზიანებას (II, V და VIII წყვილი); ვისცერალურ-სენსორული ბოჭკოები იწყება შინაგანი ორგანოებიდან და ქიმიური ნივთიერებების გაღიზიანების იმპულსებს ატარებენ (I, V, VII, IX დაა X წყვილი); სომატურ-მოტორული ბოჭკოები ანერვიანებენ განივზოლიან კუნთებს (III, IV, VI, XII, აგრეთვე V, VII, IX, X და XI წყვილი), ვისცერალურ-მოტორული ბოჭკოები — შინაგანი თორგანიების გლუვ კუნთებს (VII, IX და X წყვილი). თავის ტვინის ნერვებიდან სომატურ-სენსორულია XVIII წყვილი, სომატურ-მოტორული – III, IV, VI, XI და XII წყვილი, დანარჩენი — V, VII, IX და X წყვილი — შერეული ხასიათისაა. 

## ლიტერატურა
ტრაპიზონის მუზეუმი

**ტრაპიზონის მუზეუმი** () რომელიც ასევე ცნობილია როგორც **კოსტაქის სახლი** (), — ისტორიული სახლ-მუზეუმი არქეოლოგიური და ეთნოგრაფიული გამოფენებით, რომელიც მდებარეობს ტრაპიზონში, თურქეთი.

## ისტორია
სახლი აშენდა 1900-იანი წლების დასაწყისში, როგორც კერძო საცხოვრებელი კოსტაკი თეოფილაქტოსისთვის, ბერძნული წარმოშობის ცნობილი ბანკირისთვის. სახლის არქიტექტორი იყო ალექსანდროს კაკულიდისი, რომელიც ასევე იყო ტრაპიზონის ბერძნული კოლეჯის (Φροντιστήριον Τραπεζούντας), კაპაგიანიდისის ვილისა და ტრაპიზონის სხვა ცნობილი შენობების არქიტექტორი.

თეოფილაქტოსი გაკოტრდა 1917 წელს და მისი ყველა ქონება კონფისკაცია დაექვემდებარა, მათ შორის მისი სახლიც. შენობა ნემლიოღლუს ოჯახმა შეიძინა.

შენობა სამსართულიანია და დამატებით მიწისქვეშა სართული აქვს. მიწისქვეშა სართული მოიცავს არქეოლოგიურ ნაშთებს, პირველ სართულზე კი ეთნოგრაფიული კოლექციების განყოფილებაა. პირველ (ძირითად) სართულზე გამოფენილია სახლის არქიტექტურასა და ისტორიას მიკუთვნებული ნივთები. სხვენი რეზერვირებულია ადმინისტრაციისთვის. ყველა ოთახის კედლები მორთულია ხელით გამოთლილი ორნამენტული ნამუშევრებით, ბაროკოს სტილთან ახლოს.

### ეთნოგრაფიული განყოფილება
ამ განყოფილებაში გამოფენილია რეგიონისთვის დამახასიათებელი ნივთები. ასევე წარმოდგენილია ისლამური ნამუშევრები და ოსმალური პერიოდის (1299-1923) ნივთები.

## გალერია

File:Trabzon Museum 0035.jpg|
File:Trabzon Museum 0118.jpg|
File:Trabzon Museum 0039.jpg|
File:Trabzon Museum 0051.jpg|
File:Trabzon Museum 0043.jpg|
File:Trabzon Museum 0067.jpg|
File:Trabzon Museum 0095.jpg|
File:Trabzon Museum 0104.jpg|
File:Trabzon Museum 0075.jpg|
File:Trabzon Museum 0081.jpg|
File:Trabzon Museum 0086.jpg|
File:Trabzon Museum 93 135.jpg|
File:Trabzon Museum 0114.jpg|
File:Trabzon Museum 0109.jpg|

## იხილეთ ასევე
*ტრაპიზონის პროვინცია
*ტრაპიზონი

## სქოლიო
კატეგორია:თურქეთის მუზეუმები
კატეგორია:2001 წელს დაარსებული მუზეუმები
კატეგორია:მუზეუმები ანბანის მიხედვით
ზურგის ტვინის ნერვები

მინი|ზურგის ტვინის ნერვების სქემა.ზურგის ტვინის ნერვისა და სიმპათიკური განგლიების დიაგრამა. ბოჭკოები: 1. სენსორული; 2. მამოძრავებელი; 3. ზურგის ტვინი; 4. თეთრი ნივთიერება; 5. ნაცრისფერი ნივთიერება; ზურგის ტვინის ნერვების ფესვები: 6. წინა და 7. უკანა, 8. ზურგის ტვინის განგლიონი, 9. ზურგის ტვინის ნერვი; ტოტები: 10. დორსალური, 11. ვენტრალური. 12. შემაერთებელი ტოტები: 13. თეთრი, 14. ნაცრისფერი. 15. სიმპათიკური ღერო: 16. განგანგლიონური ტოტი, 17. პარავერტებრული განგლიონი, 18. პრევერტებრული განგლიონი
**ზურგის ტვინის ნერვები** () — პერიფერიული ნერვული სისტემის ნერვები. ზურგის ტვინიდან მომავალი 31 წყვილი ნერვი. ზურგის ტვინის ყოველი ნერვი წარმოიქმნება წინა — მამოძრავებელი და უკანა– მგრძნობიარე ფესვების შეერთებით. ფესვები ერთმანეთს უერთდება მალთაშუა ხვრელში, რომლის საშუალებითაც ნერვი გადის ხერხემლის არხიდან აღნიშნულ ხვრელში მგრძნობიარე ფესვი წარმოქმნის სპინაულურ კვანძს (). ტოპოგრაფიულად ზურგის ტვინის ნერვები შემდეგნაირად ნაწილდება: კისრისა 8 წყვილი, გულმკერდისა 12 წყვილი, წელისა 5 წყვილი, გავისა 5 წყვილი და კუდუსუნისა 1 წყვილი. ყოველი ნერვი მალთაშუა ხვრელიდან გამოსვლის შემდეგ იყოფა უკანა-დორსალურ და წინა-ვენტრალურ ტოტებად. დორსალური ტოტები ანერვიანებს კეფის, ზურგის, წელისა და ნაწილობრივ სადუნდულე მიდამოს კუნთებს და კანს. ვენტრალური ტოტები (ნეკნთაშუა ნერვების გარდა) ერთმანეთს უერთდება სხვადასხვა ფორმის მარყუჟებით და წარმოქმნის კისრის, მხრისა და წელ-გავის წნულებს. ზურგის ტვინის ნერვები შერეული ხასიათისაა, გამონაკლისია პირველი (კეფის დიდი ნერვი) და მეორე (კეფისქვეშა ნერვი) ნერვის დორსალური ტოტები, რომელთაგან პირველი მხოლოდ მგრძნობიარეა, მეორე კი — მამოძრავებელი. 

## ლიტერატურა
მხედველობის ნერვი

მინი|მხედველობის ნერვი (აღნიშნულია ყვითლად)
**მხედველობის ნერვი** () — თავის ტვინის II წყვილი ნერვი. იწყება თვალის ბადურას მგრძნობიარე უჯრედებში (კოლბებსა და ჩხირებში), საიდანაც აგზნება გადაეცემა ბიპოლარულ, შემდეგ კი განგლიოზურ უჯრედებს. განგლიოზური უჯრედების სნეირიტები შეჯგუფდებიან მხედველობის ნერვის დვრილში, რომელიც თვალის უკანა პოლუსის შიგნითაა მოთავსებული, შემდეგ გაივლიან თვალის კაკლის სკლერაში და საკმაოდ მსხვილ მხედველობის ნერვს ქმნიან. მხედველობის ნერვი გამოდის თვალბუდიდან მხედველობის არხის საშუალებით, შედის ქალას ღრუში და სოლისებრი ძვლის სხეულზე მეორე თვალის მხედველობის ნერვთან ერთად ქმნის არამთლიან მხედველობის ჯვარედინს. მოპირდაპირე მხარეზე გადადის მხოლოდ ნაზალური (ცხვირის) ნაწილის აქსონები. მხედველობის ნერვში მოთავსებულია ბადურას ცენტრალური არტერია და ვენა. მხედველობის ჯვარედინის შემდეგ მხედველობის ნერვს მხედველობის ტრაქტი ეწოდება; იგი უვლის ტვინის ფეხებს და აღწევს მხედველობის პირველად ცენტრებს (ქერქქვეშა ბირთვებს), გარეთა დამუხლვილ სხეულებს, მხედველობის ბორცვის ბალიშს და სახურავი ფირფიტის ზედა გორაკს. აქედან ბოჭკოები სხივისებურად მიემართება მხედველობის ქერქულ ცენტრში, რომელიც მოთავსებულია კეფის წილის ე. წ. ენის და სოლის ხვეულებში. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:მხედველობა
*02
ჩიულუს მთები

**ჩიულუს მთები** () ― ქედი მაკუენის ოლქში, კენიის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში. წარმოქმნის 100 კმ-ის სიგრძის ვულკანურ ველს, რომელიც ჩრდილო-დასავლეთიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთითაა წაგრძელებული. უმაღლესი წერტილის სიმაღლე 2 188 მეტრია.

ჩიულუს მთების ეროვნულ პარკში მდებარეობს ლევიათანის მღვიმე (ასევე ცნობილი როგროც კისულის მღვიმე), რომელიც 11 კმ-ის სიგრძისაა და ერთ-ერთი უგრძესი მღვიმეა აფრიკაში. ეროვნული პარკი ცავოს კონსერვაციის ტერიტორიის ნაწილია, რომელიც დასავლეთ ცავოს ეროვნულ პარკს, აღმოსავლეთ ცავოს ეროვნულ პარკსა და კიბვეზის ტყეს მოიცავს.

პარკის მთავარი შესასვლელი კიბვეზიშია, მაკუენის ოლქში.

## გეოგრაფია
ჩიულუს მთები კენიის დიდი რიფტული ხეობიდან 150 კმ-ით აღმოსავლეთით მდებარეობს. მთები რამდენიმე ასეული პატარა ბორცვისა და კონუსისგან შედგება. მთების ჩრდილოეთ ნაწილში ვულკანიზმი 1.4 მილიონი წლის წინ დაიწყო და დროთა განმავლობაში სამხრეთ-აღმოსავლეთით გავრცელდა. ეს ვულკანები დღემდე აქტიურად მიიჩნევა, მიუხედავად იმისა, რომ უკანასკნელი ორი ამოფრქვევა 1856 წელს დაფიქსირდა.

ჩიულუს მთებიდან 30 კმ-ით ჩრდილო-აღმოსავლეთით კიბვეზი მდებარეობს.

მთებში მუდმივი მდინარეები არ მიედინება, მაგრამ წვიმის წყალი მდინარეებს, ცავოსა და ათის, და მზიმის წყაროებს კვებავს.

## რესურსები ინტერნეტში
*Kenya Wildlife Service – Chyulu Hills National Park
*Global Volcanism Project – Chyulu Hills

## სქოლიო
კატეგორია:IUCN კატეგორია II
კატეგორია:კენიის ქედები
კატეგორია:კენიის ეროვნული პარკები
კატეგორია:1983 წელს დაარსებული დაცული ტერიტორიები
ანკარის ავიაციის მუზეუმი

**ანკარის ავიაციის მუზეუმი** () — სამხედრო ავიაციის მუზეუმი, რომელსაც მართავს თურქეთის საჰაერო ძალები. მუზეუმი მდებარეობს ანკარის ეტიმესგუტის რაიონში, თურქეთში. მუზეუმის ფართობია 64,321 მ² (692,350 კვ. ფუტი).

## მდებარეობა და წვდომა
მუზეუმი მდებარეობს ფათიჰ სულთან მეჰმეთის ბულვარზე, კოორდინატებზე 39°56′53″ჩ 32°42′15″ა. მანძილი ანკარის ცენტრამდე დაახლოებით 16 კმ-ია (9.9 მილი).

მუზეუმი ღიაა საზოგადოებისთვის ყოველდღე ორშაბათების გარდა, ადგილობრივი დროით 9:00-დან 16:30-მდე.

## მუზეუმი
მუზეუმი იკავებს 64,321 მ² (692,350 კვ. ფუტი) ფართობს, მათ შორის 2,000 მ² (22,000 კვ. ფუტი) დახურულ სივრცეს. ღია სივრცეში გამოფენილია თვითმფრინავები და ვერტმფრენი. მათ შორისაა მიგ სერიის სამი სამხედრო თვითმფრინავი, კერძოდ PZL-Mielec Lim-6, რომელიც მიგ-17-ის პოლონური ვარიანტია და ბულგარეთის საჰაერო ძალების მიერ არის ნაჩუქარი, Shenyang J-6, რომელიც მიგ-19-ის ჩინური ვერსიაა და პაკისტანის საჰაერო ძალებისგანაა და მიგ-21MF, რომელიც უნგრეთის საჰაერო ძალების საჩუქარია. კიდევ ერთი ექსპონატია ბლერიოტის თვითმფრინავის რეპლიკა სახელწოდებით „ფეთჰი ბეი“, რომელიც სპეციალურად იქნა დამზადებული 2001 წელს დოკუმენტური ფილმისთვის „ალთინ კანათლარ“ (ოქროს ფრთები), რომელიც ეთერში გავიდა თურქეთის რადიო და ტელევიზიის კორპორაციის (TRT) მიერ.

დახურულ სივრცეში გამოფენილია მაკეტები, რომლებიც დაკავშირებულია XVII საუკუნის ოსმალური წარმოსობის ლაგარი ჰასან ჩელებისა და ჰეზარფენ აჰმეთ ჩელების მიერ ჩატარებულ ფრენის ტესტებთან. სხვა ექსპონატები არის 1911 წელს, დაარსებიდან TUAF-ის მიერ გამოყენებული სხვადასხვა თვითმფრინავების მაკეტები. „თურქეთსა და მსოფლიოში ავიაციის ისტორიის“ დარბაზში არის სხვადასხვა ფოტოები და დოკუმენტები, პირველი თურქული წარმოების თვითმფრინავების *უღური* და *პეზეთელის* ნახევარი ზომის მაკეტები, TUAF-ის დროშები, სხვადასხვა საჰაერო ძალების იარაღის სისტემების მაკეტები, TUAF-ის მეთაურების ბიუსტები, ავიატორების ყოველდღიური ჩაცმულობა ოსმალეთის იმპერიის დროიდან, ბანერები, ემბლემები, ასევე ავიაციის მსხვერპლთა სახელების სიები და მეთაურების მემორიალური საგნები. გამოფენილია ჯენგიზ თოფელის ნივთები, TUAF-ის პილოტის, რომელიც ჩამოვარდა ტილირიის ბრძოლისას. კუთხე მიძღვნილია საბიჰა გიოკჩენისთვისაც, რომელიც შეიცავს მის პირად ნივთებს, რომლებიც დაკავშირებულია მის ავიაციის კარიერასთან. კიდევ ერთი კუთხე დათმობილია თურქი ქალი ავიატორებისთვის.

1999 წელს TUAF-ის ლოგისტიკური მეთაურობის მიერ უზრუნველყოფილ და „მავი დუნიის“ ("ლურჯი სამყარო") სახელწოდებით წოდებულ შენობაში განთავსებულია Lockheed T-33 და Northrop F-5 თვითმფრინავების კაბინები, რომლებშიც ვიზიტორებს შეუძლიათ ჯდომა.

## რესურსები ინტერნეტში
*Museum on-line booklet 

## სქოლიო
კატეგორია:თურქეთის მუზეუმები
კატეგორია:1998 წელს დაარსებული მუზეუმები
მხედველობა

**მხედველობა** — გარე სამყაროს საგნების აღქმის, ე. ი მის შესახებ ინფორმაციის მიღების პროცესი მხედველობის ორგანოს — თვალის საშუალებით. მხედველობის ორგანოზე გარე სამყაროს საგნები მოქმედებენ გამოსხივებული ან არეკლილი სინათლით. ბუნებრივ პირობებში თვალი უმთავრესად არეკლილ სინათლეს აღიქვამს. ადამიანის მიერ აღქმული სინათლე წარმოადგენს ელექტრომაგნიტური ტალღების სპექტრის ვიწრო უბანს (ხილულ გამოსხივებას) ≈400-დან 700 ნმ-მდე. ცხოველური ორგანიზმების ისტორიული განვითარების პროცესში მხედველობის ორგანოები თანდათან რთულდებოდა. მაგალითად, ზოგიერთი ჭია საგნებს არჩევს სხეულში მიმობნეული შუქმგრძნობიარე უჯრედების მეშვეობით. მოლუსკს შუქმგრძნობიარე უჯრედების სპეციელური გროვები აქვს, რომელთა საშუალებითაც იგი სინათლის მოძრაობის მიმართულებასაც არჩევს. კიდევ უფრო სრულყოფილია მწერებისა და კიბოსნაირთა რთული თვალი (იხ. ფასეტური თვალი), რომლითაც შესაძლებელია გარე სამყაროს საგნების ზომის განსაზღვრაც. უმაღლესი ხერხემლიანი ცხოველების მხედველობის ორგანოს სპეციალური აპარატი აქვს, რომელიც მკაფიო ხედვის საშუალებას იძლევა საგნების სხვადასხვა მანძილზე გადაადგილების შემთხვევაში (იხ. აკომოდაცია). ადამიანისა და ცხოველთა მხედველობის ფუნქცია ხორციელდება მხედველობის აჩალიზატორის საშუალებით, რომელიც 3 ნაწილისაგან შედგება: პერიფერიული (თვალი), გამტარი (ნერვული ბოჭკოები და ქერქქვეშა ბირთვები) და ცენტრალური (თავის ტვინის ქერქი, უპირატესად დიდი ტვინის კეფის წილები). თვალის უმნიშვნელოვანესი ნაწილია ბადურა, სადაც თავს იყრის შუქმგრძნობიარე რეცეპტორები. ბადურა შეიცავს ჩხირებს, რომლებიც აღიქვამენ სუსტ სინათლეს და კოლბებს, რომელთა მეშვეობით ხდება ძლიერი სინათლის აღქმა და ფერების გარჩევა. ღამის ცხოველების (ბუ, ღამურა, კატა) ბადურა უმეტესად ჩხირებს შეიცავს, ხოლო დღის ცხოველებისა (ქათამი, მტრედი) — ძირითადად კოლბებისაგან შედგება. ერთი თვალით მხედველობას მონთოკულური ეწოდება, ხოლო ორი თვალით მხედველობას — ბინოკულური. ხერხემლიან ცხოველთა უმრავლესობის მხედველობა ბინოკულურია. ადამიანის, პრიმატებისა და ზოგიერთი სხვა ცხოველის თვალები ერთ ვერტიკალურ სიბრტყეშია განლაგებული და მათ ბადურაზე მიიღება ერთი და იმავე საგნის 2 განსხვავებული გამოსახულება, რომელთა შერწყმა მხედველობის ანალიზატორის ცენტრალურ ნაწილში ხდება. ასეთი ბინოკულური მხედველობა გარე სამყაროს სიღრმის, საგნების დაშორების განსაზღვრის საშუალებას იძლევა. ადამიანის მხედველობის თავისებურებაზეა დამყარებული ეფექტი, რომელიც მიიღება სტერეოფოტოგრაფიაში. 

## იხილეთ აგრეთვე
*დალტონიზმი
*ახლომხედველობა
*შორსმხედველობა
*ასტიგმატიზმი
*ჰემიანოფსია 

## ლიტერატურა
*ძიძიშვილი ნ., რეცეპტორთა ფიზიოლოგია, თბ., 1964. 

კატეგორია:მხედველობა
მხედველობის ანალიზატორი

**მხედველობის ანალიზატორი** — რთული ნეირორეცეპტორული სისტემა, რომელიც უზურნველყოფს ადამიანისა და ცხოველების მხედველობითი გაღიზიანების აღქმასა და ანალიზს. მხედველობის ანალიზატორი შედგება ფოტორეცეპტორებისა და მათთან დაკავშირებული თვალის ნეირონების, გამტარი გზებისა და სნერვული უჯრედებისაგან, რომლებიც განლაგებულია თვალის ბადურაზე, შუა და შუამდებარე ტვინსა და დიდი ნახევარსფეროების კეფის ნაწილში. 

## იხილეთ აგრეთვე
*მხედველობა
*მხედველობის ორგანოები
*თვალი

## ლიტერატურა
კატეგორია:მხედველობა
მხედველობის ორგანოები

**მხედველობის ორგანოები** — ადამიანისა და ცხოველების ორგანოები, რომელთა რეცეპტორები აღიქვამენ სინათლით გაღიზიანებას და განაპირობებენ მხედველობით ფუნქციას. მხედველობის ორგანოები შედგება ნერვული ნაწილისაგან, რომელიც შეიცავს ფოტორეცეპტორულ, ე. ი. სინათლის შემგრძნებ უჯრედებს, და ნაწილებისაგან, რომლებიც უზრუნველყოფენ სინათლის სხივების მოხვედრას რეცეპტორულ ელემენტებზე. ზოგი მხედველობის ორგანოები შეიგრძნობს მხოლოდ სინათლის მიმართულებასა და ინტენსიურობას (ე. წ. ფოტოსკოპური მხედველობა), ზოგი კი უზრუნველყოფს საგნის ხატის შეგრძნებას (ე. წ. ეიდოსკოპური მხედველობა). 

სინათლის რეცეფცია უმარტივესი სახით ხორციელდება დიფუზურად გაფანტული ფოტორეცეპტორული უჯრედებით. მათი ჯგუფებად თავმოყრით და გაერთიანებით წარმოიქმნება სხვადასხვა სირთულის ჯერ მარტივი და შემდეგ რთული თვალები. ძლიერ სპეციალიზებული მარტივი თვალების (ე. წ. ომატიდიუმების) გაერთიანების შედეგია ზოგი რგოლოვანი ჭიის, კიბოსნაირებისა და მწერების რთული ფასეტური თვალები. მარტივი თვალების გართულების მეორე გზით არის მიღებული ე. წ. კამერული თვალები, რომლებიც განსაკუთრებულ სირთულეს აღწევენ თავფეხიან მოლუსკებსა და ხერხემლიანებში.

## ლიტერატურა
*ნათაძე ლ., ხერხემლიან ცხოეელთა შედარებითი ანატომია, თბ., 1962;

კატეგორია:მხედველობა
დასავლეთ ცავოს ეროვნული პარკი

**დასავლეთ ცავოს ეროვნული პარკი** () ― ეროვნული პარკი ტაიტა-ტავეტის ოლქში, კენიაში. პარკის ფართობია 9 065 კმ². აღმოსავლეთ ცავოს ეროვნული პარკისგან ნაირობი-მომბასის A109 გზატკეცილითა და რკინიგზითაა გამოყოფილი. დასავლეთ და აღმოსავლეთ ცავოს ეროვნული პარკები ერთად ცავოს კონსერვაციის ტერიტორიას შეადგენენ. დასავლეთი ცავო უფრო პოპულარული დანიშნულების ადგილია ჩინებული ხედებისა და მზიმის წყაროების, მდიდარი ველური ბუნების, მოწესრიგებული საგზაო სისტემის, მარტორქების ნაკრძალის, კლდეზე ცოცვის პოტენციალისა და მდინარე ცავოს გასწვრივ საფეხმავლო ტურების გამო. პარკს კენიის ველური ბუნების დაცვის სააგენტო ზედამხედველობს. დასავლეთ ცავოს ეროვნულ პარკში ბინადრობენ: აღმოსავლეთ აფრიკული შავი მარტორქები, ბეჰემოთები, სპილოები, ლეოპარდები, აფრიკული კამეჩები და ლომები.

## იხილეთ აგრეთვე
*აღმოსავლეთ ცავოს ეროვნული პარკი

## რესურსები ინტერნეტში
* http://www.tsavonationalpark.co.ke/tsavo-west-national-park-kenya-accommodation-safari-tented-camps-lodges-hotels.html 
* Kenya Wildlife Service – Parks and reserves

## სქოლიო
კატეგორია:IUCN კატეგორია II
კატეგორია:კენიის ეროვნული პარკები
კატეგორია:1948 წელს დაარსებული დაცული ტერიტორიები
კატეგორია:ცავოს ეროვნული პარკი
კატეგორია:სანაპირო პროვინცია (კენია)
მხედველობის პიგმენტი

**მხედველობის პიგმენტი** — თვალის ბადურის ფოტორეცეპტორთა შუქშემგრძნობი მემბრანის სტრუქტურულ-ფუნქციური ერთეული. მხედველობის პიგმენტში ხდება ხილული სხივების შთანთქმა. მხედველობის პიგმენტი (მოლ. მასა 40000-მდე) შედგება ქრომოფორისაგან, რომელიც შთანთქავს სინათლეს, და ცილისა და ფოსფოლიპიდების ნაერთ — ოფსინისაგან. ქრომოფორი წარმოდგენილია A1, ან A2 ვიტამინის ალდეჰიდით — რეტინალით ან 3-დეჰიდრორეტინალით. ოფსინი და რეტინალი ქმნიან ოთხნაირ მხედველობის პიგმენტს: როდოფსინს, იოდოფსინს, პორფიროფსინს და ციანოფსინს. მხედველობის მექანიზმში პირველადი ფოტოქიმიური რგოლია რეტინალის ფოტოიზომერიზაცია, რომელიც სინათლის გავლენით ბრტყელდება. შემდეგ წარმოიქმნება მხედველობითი სიგნალი, რომელიც გადაეცემა ბადურის ბიპოლარულ და ჰორიზონტალურ უჯრედებს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მხედველობა
მხედველობის შეგრძნებები

**მხედველობის შეგრძნებები** — სინათლისა და ფერის შეგრძნებები. მხედველობის შეგრძნებების რეცეპტორები (გამღიზიანებლის მიმღები) — „ჩხირები“ და „კოლბები“ — განლაგებულია თვალის ბადურაზე. ჩხირების გაღიზიანება იწვევს სინათლის ანუ აქრომატული ფერების (თეთრიდან შავამდე) შეგრძნებებს, კოლბებისა კი — ქრომატული, ე. ი. ფერადი სპექტრული ფერებისას. ჩხირები (120 მლნ-ზე მეტი) განლაგებულია მთელ ბადურაზე, კოლბები (7 მლნ.) კი — მხოლოდ ცენტრში. ამიტომ გვერდით მხედველობაში სპექტრულ ფერებს რუხ ან შავ ფერად შევიგრძნობთ. სუსტი განათებით კოლბები ვერ ღიზიანდება, ამის გამო მხოლოდ ჩხირების გაღიზიანებით ბინდისას სპექტრული ფერები რუხ ან შავ ფერად შეიგრძნობა. ადამიანის თვალი შეიგრძნობს 7 ძირითადი ფერის 200 ელფერს, რომლებიც ერთმანეთისაგან განსხვავებულია სინათლის ხარისხის, სიმაძღრისა (სიწმინდისა), და თვით ფერის შეგრძნების მიხედვით ფერის შეგრძნება იცვლება ფერების კომბინაციითაც: ორი ფერის ერთდროული მოქმედება (მათი შერევა) იწვევს ახალი ფერის შეგრმნებას ფერის შეგრძნებაზე გავლენას ახდენს ფერთა სივრცითი მეზობლობაც, განსაკუთრებით აღსანიშნავია ფონის ფერის კონტრასტული გავლენა მასზე მოცემული ფერის შეგრძნებაზე. მხედველობის შეგრძნებების ძლიერი ადაპტაცია ახასიათებს. სინათლის გარკვეული ხარისხის შეგუების შედეგად განათების ხარისხის ერთბაშად შეცვლა იწვევს მხედველობის ძლიერ დაქვეითებას (დროებით). ფერადი განათების პირობებში ხანგრძლივად ყოფნისას ადამიანი ადაპტაციის გამო ვეღარ შეიგრძნობს ამ განათების ფერს. მხედველობის ხანგრძლივი ან ძლიერი გაღიზიანების შეწყვეტის შედეგად მცირე ხნით თავს იჩენს მისი შემდეგმოქმედება იმავე ფერის ან კონტრასტული ფერის მხედველობის შეგრძნებების სახით.

## ლიტერატურა
*ნათაძე რ., ზოგადი ფსიქოლოგიაკც გამოც. მე-2, თბ., 1977;

კატეგორია:მხედველობა
ესქიშეჰირის კარიკატურის მუზეუმი

**ესქიშეჰირის კარიკატურის მუზეუმი** () — მუზეუმი ესქიშეჰირში, თურქეთში. მუზეუმი მდებარეობს ესქიშეჰირის ოდუნპაზარის ილჩეში (მეორე დონის მუნიციპალიტეტი) კოორდინატებზე 39°45′57″ჩ.გ. 30°31′32″ა.გ. იგი განთავსებულია მუზეუმების რაიონში.

შენობა არის საცხოვრებელი სახლი, რომელიც აშენდა 1900-იან წლებში. იგი აღდგა და გამოიყენება როგორც ანადოლუს უნივერსიტეტის მუზეუმი. მისი მთლიანი ფართობია 265 კვადრატული მეტრი (2,850 კვ. ფუტი). სახლის თითოეული ოთახი მიძღვნილია სხვადასხვა ექსპოზიციებისთვის, როგორიცაა მუდმივი ექსპოზიცია, დროებითი ექსპოზიცია, ესქიშეჰირელი კარიკატურისტების ექსპოზიცია, ცნობილი კარიკატურისტების პორტრეტები და ა.შ. მუზეუმში ასევე არის ბიბლიოთეკა.

## გალერეა

File:Eskişehir Caricature Museum entrance.jpg|ესქიშეჰირის კარიკატურის მუზეუმის შესასვლელი
File:Eskişehir Caricature Museum building.jpg|ესქიშეჰირის კარიკატურის მუზეუმის შენობა
File:Eskişehir Caricature Museum portraits.jpg|ესქიშეჰირის კარიკატურის მუზეუმის პორტრეტები
File:Eskişehir Caricature Museum.jpg|ესქიშეჰირის კარიკატურის მუზეუმის ზოგიერთი მაგალითი

## სქოლიო
კატეგორია:თურქეთის მუზეუმები
აზარია

**ატილა ბაუკო**, ცნობილი ასევე,  როგორც **აზარია**   (დაიბადა 2002 წლის 28 იანვარს  ) - უნგრელი მომღერალი, კომპოზიტორი და YouTube-რი .

ატილა პირველად YouTube-ზე პოლ სტრიტის სახელით გამოჩნდა, სადაც საშიშ და იდუმალ თემებს აშუქებდა სერიალში სახელწოდებით *„Rejtélyek nyomában“* („საიდუმლოებების კვალი“). ის ბავშვობიდან უკრავს გიტარაზე და მუსიკის კეთება  სერიოზულად მხოლოდ 2017 წლიდან დაიწყო. ატილა თავის სიმღერებს 2019 წლიდან აქვეყნებს სასცენო სახელით აზარია. 

მან პუშკაშის არენაზე ზედიზედ სამჯერ  (24, 25 და 26 მაისი, 2024)  გამართა კონცერტი სრული დარბაზებით და გახდა პირველი უნგრელი არტისტი გახდა, რომელმაც ეს შეძლო. 

## ადრეული ცხოვრება 
ატილა ბაუკო 2002 წელს ბუდაპეშტის უიპალოტას უბანში დაიბადა. მისი მშობლები განქორწინდნენ, მაგრამ ატილა ორივე მშობელთანთან კარგ ურთიერთობას ინარჩუნებს. ატილას დედა პროფესიონალი ჯარისკაცია, რომელიც ორჯერ მსახურობდა კოსოვოს სამშვიდობო ძალებში. მისი მამა  გერმანიაში, საავტომობილო კომპანიაში მუშაობდა. ატილა ძალიან მიზანდასახული ყმაწვილი გამოდგა. მან ვიდეოგადაღება, გიტარაზე დაკვრა და ინგლისურად საუბარი YouTube-ის ვიდეოგაკვეთილებიდან შეისწავლა. 

მომღერალი ადრეული ასაკიდან დაინტერესდა მუსიკის შექმნით და გიტარაზე დაკვრა დაიწყო მეტალისტებისადმი სიყვარულის გამო. მისი საყვარელი შემსრულებლები  არიან Slipknot, System of a Down, მეტალიკა, Iron Maiden, პინკ ფლოიდი და ლედ ზეპელინი . 

## კარიერა 
ბაუკო ატილამ  2014 წლის 9 თებერვალს გახსნა YouTube არხი, სახელწოდებით „პოლის ქუჩა“.  სახელწოდება მინიშნებაა კლასიკურ უნგრულ რომანზე „პოლის ქუჩის ბიჭები“ . თავდაპირველად, ის ვიდეობლოგებს აქვეყნებდა, შემდეგ კი იდუმალ და/ან საშიშ თემებზე ვიდეოების გადაღება დაიწყო. არხს 2023 წლის აპრილში 500 000-ზე მეტი გამომწერი ჰყავდა.   მისი სასცენო სახელი მომდინარეობს ლათინური ვერსიიდან „უზია, იუდას ძველი სამეფოს მეათე მეფე“.  მისი პირველი დაწერილი სიმღერა, სახელწოდებით „Hathor“, გამოვიდა 2020 წლის 28 იანვარს.  მისი სადებიუტო ალბომი „ ''I'm Worse“*, ინგლისური ტექსტით, გამოვიდა 2020 წლის 15 აპრილს.  მისი მეორე ინგლისურენოვანი ალბომი, *Camouflage,* გამოვიდა 2021 წლის 29 ივნისს. 

მისი სიმღერა „EL BARTO“ იმავე ტოპ სიაში 2021 წლის ივლისში მე-6 ადგილზე გავიდა.  ის 2021 წლის MTV Europe Music Awards- ზე საუკეთესო უნგრელი შემსრულებელი გახდა. 

მან გამოუშვა EP სახელწოდებით *silbak* 2022 წლის 10 აგვისტოს.  ყველა სიმღერა მოხვდა Mahasz Stream Top 40-ის ჩარტებში, ზოგიერთი მათგანი კი გამოჩნდა Mahaz-ის სხვა ჩარტებსა და *Billboard-'' ' ადგილობრივ უნგრული სიმღერის  ჩარტში.  

2023 წლის 10 მარტს აზარიამ გამართა კონცერტი László Papp Budapest Sports Arena- ზე.  2024 წლის მაისში მან ზედიზედ სამი ღამე გამართა ბუდაპეშტში, უნგრეთის დედაქალაქ პუშკაშ არენაზე, სადაც ბილეთები სრულად გაიყიდა , კონცერტებამდე რამდენიმე თვით ადრე. 

მან კიდევ ერთი ალბომი, სახელწოდებით *Memento*, 2023 წლის 1 მაისს გამოვიდა. 

## დისკოგრაფია 
### სტუდიური ალბომები 
### EP-ები 
### ცოცხალი ალბომები 
### მარტოხელები 
## ლიტერატურა 
## დამატებითი ინფორმაცია 
* 

კატეგორია:დაბადებული 2002
კატეგორია:იუთუბერები
კატეგორია:უნგრელი მომღერლები
კატეგორია:უნგრეთი
კატეგორია:უნგრული კულტურა
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
ენისქვეშა ნერვი

მინი|ენისქვეშა ნერვი (აღნიშნულია ყვითლად)
**ენისქვეშა ნერვი** () — თავის ტვინის XII წყვილი ნერვი, მამოძრავებელი ნერვია, გამოდის მოგრძო ტვინის წინა გვერდითი ღარიდან 10-15 ფესვით, რომლებიც ერთდებიან და მთლიანი ნერვის სახით ტოვებენ ქალას ღრუს კეფის ძვლის ენისქვეშა არხის საშუალებით. ენისქვეშა ნერვის ბირთვი მოთავსებულია მოგრძო ტვინში. ენისქვეშა ნერვი ჩამოდის ქვევით ენისაკენ და ანერვიანებს მის კუნთებს. ენისქვეშა ნერვი უკავშირდება ცთომილ ნერვს, კისრის ზედა სიმპათიკურ კვანძს და კისრის I და II ნერვების წინა ტოტებს. ენისქვეშა ნერვი კისრის წნულის ტოტებთან ერთად ქმნის კისრის მარყუჟს; მისი ტოტები ანერვიანებს ინის ძვლის ქვეშ მდებარე კუნთებს. 

## ლიტერატურა
*12
თვალის მამოძრავებელი ნერვი

მინი|თვალის მამოძრავებელი ნერვი (აღნიშნულია ყვითლად)
**თვალის მამოძრავებელი ნერვი** () — თავის ტვინის III წყვილი ნერვი, რომელიც იწყება შუა ტვინის ბირთვებიდან. მისი ბოჭკოები ტვინის ფუძეზე გამოდის ტვინის ფეხების შიგნითა ზედაპირზე და წარმოქმნის საკმაოდ მსხვილ ნერვს, რომელიც ხვრეტს ტვინის მაგარ გარსს, გაივლის მღვიმოვანი სინუსის გარეთა კედელს და თვალბუდის ზემო ნაპრალიდან შედის თვალბუდეში. აქ თვალის მამოძრავებელი ნერვი იყოფა ზემო ტოტად, რომელიც ანერვიანებს თვალის ზემო სწორ და ზემო ქუთუთოს ამწევ კუნთებს და ქვემო ტოტად, რომელიც ანერვიანებს შიგნითა და ქვემო სწორ კუნთებს, აგრეთვე ქვემო ირიბ კუნთს. ქვემო ტოტი წამწამოვან კვანძს უგზავნის პარასიმპათიკური ბოჭკოების კონას. ამ კვანძის ტოტები მონაწილეობენ წამწამოვანი კუნთისა (ემსახურება აკომოდაციის ფუნქციას) და გუგის დამავიწროებელი კუნთის ინერვაციაში. 

## ლიტერატურა
*03
დამატებითი ნერვი

მინი|დამატებითი ნერვი
**დამატებითი ნერვი** () — თავის ტვინის XI წყვილი ნერვი, ძირითადად მამოძრავებელი ხასიათისაა. იწყება ორი ნაწილით მოგრძო და ზურგის ტვინის მამოძრავებელი ბირთვებიდან. ზურგის ტვინის ნაწილი შედის ქალას ღრუში კეფის დიდი ხვრელის საშუალებით, იქ უკავშირდება მოგრძო ტვინის ნაწილს, შემდეგ კი ენა-ხახისა და ცთომილ ნერვებთან ერითად საუღლე ხვრელით გამოდის ქალას ღრუდან. მამოძრავებელი ბოჭკოებით კისერზე ამარაგებს მკერდ-ლავიწ-დვრილისებრ კუნთს, ზურგზე კი – ტრაპეციულ კუნთს. დამატებითი ნერვის ბოჭკოების ნაწილი ცითომილ ნერვს უერთდება და მისი ტოტები რბილი სასის, ხახისა და ხორხის კუნთებაბმდე აღწევს. 

## ლიტერატურა
*11
ენა-ხახის ნერვი

მინი|ენა-ხახის ნერვი (აღნიშნულია ყვითლად)
**ენა-ხახის ნერვი** () — თავის ტვინის IX წყვილი ნერვი, რომელიც ოთხი ფესვით გამოდის მოგრმო ტვინიდან და თავის ტვინის X და XI წყვილ ნერვებთან ერთად ტოვებს ქალას ღრუს საუღლე ხვრელის საშუალებით. ენა-ხახის ნერვი შერეული ხასიათისაა, შეიცავს მამოძრავებელ და მგრძნობიარე ბოჭკოებს, მაგრამ უმთავრესად გემოვნების ნერვია და პარასიმპათიკური სეკრეტორული ბოჭკოებიც აქვს. მამოძრავებელი ბოჭკოები იწყება მოგრძო ტვინის ავტონომიუ და სომატურ ბირთვებში და მიემართება რბილი სასის, ხახისა და ხორხის განივზოლიან კუნთებში. მგრძნობიარე ბოჭკოები (რომლებიც ჭარბობს ენა-ხახის ნერვში) იწყება ზედა და ქვედა კვანძებში, ენა-ხახის ნერვის ქალადან გამოსვლის ადგილას. ამ კვანძების ნერვული უჯრედების ცენტრალური მორჩები აღწევს მოგრძო ტვინს, პერიფერიული კი ანერვიანებს ენის უკანა მესამედის, ხორხსარქველის, ხახის, შუა ყურის, ე. წ. დერილისებრი უჯრედებისა და საძილე წიაღის ლორწოვან გარსს. გემოვნების ბოჭკოები მიემართება ენის შემოზღუდულ დვრილებში. სეკრეტორული ბოჭკოები წარმოიქმნება მოგრძო ტვინის ბირთვში, გაივლის დაფის ნერვს და ანერვიანებს ყბაყურა ჯირკვალს. 

## ლიტერატურა
*09
განმზიდველი ნერვი

მინი|განმზიდველი ნერვი (აღნიშნულია ყვითლად)
**განმზიღველი ნერვი** () — თავის ტვინის VI წყვილი ნერვი. იწყება მოგრძო ტვინში თანამოსახელე ბირთვიდან. ტვინის ფუძეზე გამოდის ხიდის უკანა კიდესა და პირამიდას შორის, თვალბუდის ზედა ნაპრალის საშუალებით შედის თვალბუდეში და ტოტიანდება თვალის გარეთა სწორ კუნთში, რომელიც თვალის კაკალს გარეთ ატრიალებს. 

## ლიტერატურა
*06
კარიბჭე-ლოკოკინას ნერვი

მინი|კარიბჭე-ლოკოკინას ნერვი (აღნიშნულია ყვითლად)
**კარიბჭე-ლოკოკინას ნერვი** () — თავის ტვინის VIII წყვილი ნერვი, რომელიც შედგება სმენის ფუნქციასთან დაკავშირებული ლოკოკინას და წონასწორობის ფუნქციასთან დაკავშირებული კარიბჭის ნაწილებისაგან. ორივეს აქვს ბიაოლარული უჯრედებისაგან შემდგარი კვანძები. სმენის ნაწილის ე. წ. სპირალური კვანხი ლოკოკინაშია; მისი უჯრედების პერიფერიული ბოჭკოები სპირალურ (კორტიის) ორგანოსთანაა დაკავშირებული; ცენტრალური ბოჭკოები ქმნიან ლოკოკინას ნერვს, რომელიც შიგნითა სასმენი ხვრელით შედის ქალას ღრუში და აღწევს ხიდისა და ოლივის პირველად ბირთვებს. აქედან აგზნება მე-2 ნეირონით გადაეცემა სმენის ქერქქვეშა ბირთვებს (მედიალური დამუხვლილი სხეული და ოთხგორაკის ქვემო გორაკები), საიდანაც მე-3 ნეირონით სმენის კორტიკალურ ცენტრს აღწევს. კარიბჭის კვანძი შიგნითა სასმენი მილის ძირშია. მისი უჯრედების პერიფერიული ბოჯკოები იწყება აპკისებრი ლაბირინთის ნაწილებიდან. ცენტრალური ბოჭკოები ქმნიან მე-8 ნერვის კარიბჭის ნაწილს, რომელიც შედის ტვინის მასაში და ბოლოვდება რომბისებრი ფოსოს ძირში მდებარე კარიბჭის ბირთვებში. აქედან მე-2 ნეირონის აქსონები ბირთვ-ნათხემის გზის შემადგენლობაში აღწევენ ნათხემის ჭიას. 

## ლიტერატურა
*08
ჭაღისებრი ნერვი

მინი|ჭაღისებრი ნერვი (აღნიშნულია ყვითლად))
**ჭაღისებრი ნერვი** () — თავის ტვინის IV წყვილი ნერვი, მამოძრავებელი ხასიათისაა. მისი ბიირთვი მდებარეობს სახურავი ფირფიტის ქვემო გორაკების დონეზე ბირთვიდან გამოსული ბოჭკოები ჯერ უკან მიდიან, შემდეგ მოპირდაპირე მხარეზე გადადიანი; და სახურავი ფირფიტის უკან სრულ გადაჯვარედინებას ქმნიან. ჭაღისებრი ნერვი ტვინის ნივთიერებიდან გამოდის ტვინის ღეროს ლორსალურ ზედაპირზე, სახურავი ფირფიტის უკან არსებული ტვინის ზემო ფარდის ლაგმის გვერდით, ტვინის ფუძეზე ჩნდება ტვინის ფეხსა და საფეთქლის წილს შორის არსებულ ნაპრალში, გაივლის მღვიმოვანი სინუსის გარეთა კედლის მაგარ გარსს და თვალბუდის ზედა ნაპრალით შედის თვალბუდეში, სადაც ანერვიანებს თვალის ზემო ირიბ კუნთს.

## ლიტერატურა
*04