ადამიანის უფლებები საბჭოთა კავშირში

**ადამიანის უფლებები საბჭოთა კავშირში** მკაცრად იყო შეზღუდული. საბჭოთა კავშირი ტოტალიტარული სახელმწიფო იყო 1927 წლიდან 1953 წლამდე, ხოლო ერთპარტიული რეჟიმი შენარჩუნდა 1990 წლამდე.

სიტყვის თავისუფლება მკაცრად იზღუდებოდა, განსხვავებული აზრის გამოხატვა კი ისჯებოდა. დამოუკიდებელი პოლიტიკური საქმიანობა დაუშვებელი იყო — მათ შორის პროფკავშირებში გაწევრიანება, კერძო კომპანიების ფლობა, დამოუკიდებელი რელიგიური ორგანიზაციების ან ოპოზიციური პოლიტიკური პარტიების შექმნა. მოქალაქეებს გადაადგილების თავისუფლება შეზღუდული ჰქონდათ როგორც ქვეყნის შიგნით, ისე მის ფარგლებს გარეთ.

პრაქტიკაში, საბჭოთა ხელისუფლება ზღუდავდა სამართლის უზენაესობას, სამოქალაქო თავისუფლებებს, სამართლებრივ დაცვასა და საკუთრების გარანტიებს, რომლებიც საბჭოთა იურისტების — მათ შორის ანდრეი ვიშინსკის — მიერ "ბურჟუაზიულ მორალად" ითვლებოდა.

საბჭოთა კავშირმა მოაწერა ხელი ადამიანის უფლებების შესახებ სამართლებრივად სავალდებულო დოკუმენტებს, მათ შორის — სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების საერთაშორისო პაქტს 1973 წელს, თუმცა ისინი არც ფართოდ იყო ცნობილი და არც ხელმისაწვდომი საბჭოთა მოქალაქეებისთვის. ამ დოკუმენტებს კომუნისტური ხელისუფლება პრაქტიკაში არ აღიარებდა.

ადამიანის უფლებების დამცველები საბჭოთა კავშირში ხშირად ხდებოდნენ დევნის, რეპრესიებისა და დაპატიმრებების ობიექტები.

## საბჭოთა ადამიანის უფლებების კონცეფცია და სამართლებრივი სისტემა 
ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაციის მიხედვით, ადამიანის უფლებები წარმოადგენს „ძირითად უფლებებსა და თავისუფლებებს, რომელთა მქონეც ყოველი ადამიანია“ — მათ შორის სიცოცხლისა და თავისუფლების უფლება, გამოხატვის თავისუფლება, კანონის წინაშე თანასწორობა, ასევე სოციალური, კულტურული და ეკონომიკური უფლებები, როგორიცაა კულტურულ ცხოვრებაში მონაწილეობა, საკვების, შრომისა და განათლების უფლება.

საბჭოთა ადამიანის უფლებათა გაგება მნიშვნელოვნად განსხვავდებოდა საერთაშორისო სამართლებრივი სტანდარტებისგან. საბჭოთა იურიდიული თეორიის თანახმად, ადამიანის უფლებები სახელმწიფოს ეკუთვნოდა და ის შეიძლება გამოყენებულიყო ინდივიდის წინააღმდეგ. თავად საბჭოთა სახელმწიფო ითვლებოდა უფლებების წყაროდ.

ამიტომ, საბჭოთა სამართლებრივი სისტემა სამართალს აღიქვამდა პოლიტიკის განშტოებად, ხოლო სასამართლოებს განიხილავდა როგორც მთავრობის ორგანოებს. უშიშროების ორგანოებს მინიჭებული ჰქონდათ ფართო ექსტრაჯუდიციური უფლებამოსილებები. პრაქტიკაში, საბჭოთა ხელისუფლება ზღუდავდა სამართლის უზენაესობას, სამოქალაქო თავისუფლებებს, სამართლებრივ დაცვას და ქონების გარანტიებს,> რომლებიც საბჭოთა იურისტების, მათ შორის ანდრეი ვიშინსკის მიერ, მიიჩნეოდა „ბურჟუაზიული მორალის“ გამოვლინებად

საბჭოთა კავშირი და სხვა ქვეყნებმა აღმოსავლეთ ბლოკიდან თავი შეიკავეს 1948 წლის ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაციის დამტკიცებისგან, იმ მოტივით, რომ დოკუმენტი იყო „ზედმეტად იურიდიული“ და საფრთხეს უქმნიდა სახელმწიფო სუვერენიტეტს. მოგვიანებით, საბჭოთა კავშირმა მოაწერა ხელი სამართლებრივად სავალდებულო დოკუმენტებს, მათ შორის სამოქალაქო და პოლიტიკური უფლებების საერთაშორისო პაქტს 1973 წელს (და 1966 წლის ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების პაქტს), თუმცა ეს დოკუმენტები არც ფართოდ იყო ცნობილი და არც სერიოზულად აღიქმებოდა საბჭოთა მმართველობის პირობებში.

იოსებ სტალინის მმართველობისას, 1935 წელს, სიკვდილით დასჯა გავრცელდა თორმეტი წლის მოზარდებზე.

სერგეი კოვალიოვი იხსენებდა საბჭოთა კონსტიტუციის 125-ე მუხლს, რომელიც მოიცავდა ძირითად სამოქალაქო და პოლიტიკურ უფლებებს. მაგრამ, როდესაც ის და სხვა პოლიტპატიმრები ცდილობდნენ აღნიშნული მუხლის გამოყენებას საჩივრის სამართლებრივი საფუძვლად, პროკურორმა უპასუხა: „ეს კონსტიტუცია თქვენთვის არ არის დაწერილი, არამედ ამერიკელი ზანგებისთვის, რომ იცოდნენ, როგორ ბედნიერად ცხოვრობენ საბჭოთა მოქალაქეები“.

დანაშაულის განსაზღვრა საბჭოთა სისტემაში არ ემთხვეოდა სამართლის დარღვევის არსს. დანაშაულად ითვლებოდა ნებისმიერი ქმედება, რომელიც შესაძლოა სახელმწიფოს ან საზოგადოებას საფრთხეს უქმნიდა. მაგალითად, მოგების მიღების სურვილი შეიძლება მიჩნეულიყო კონტრრევოლუციურ აქტად და ისჯებოდა სიკვდილით. 1928–1931 წლებში მილიონობით გლეხის ლიკვიდაცია და დეპორტაცია განხორციელდა საბჭოთა სამოქალაქო კოდექსის ფარგლებში. ზოგიერთი საბჭოთა იურისტის მტკიცებით, სისხლის სამართლის რეპრესიები შეიძლებოდა გამოყენებულიყო ბრალის გარეშე.

მარტინ ლაცისი, საბჭოთა უკრაინის ჩეკას ხელმძღვანელი, წერდა: „ნუ ეძებთ დამამძიმებელ გარემოებებს ან მტკიცებულებებს იმის დასადგენად, ებრძოდა თუ არა ბრალდებული საბჭოთა ხელისუფლებას. ჰკითხეთ, რომელი სოციალური კლასის წარმომადგენელია, რა არის მისი წარმომავლობა, განათლება, პროფესია. სწორედ ეს განსაზღვრავს მის ბედს — აი, ეს არის წითელი ტერორის არსი“.

საჯარო სასამართლო პროცესების მიზანი არ იყო დანაშაულის არსებობის ან არარსებობის დადგენა — ეს წინასწარ განისაზღვრებოდა პარტიული სტრუქტურების მიერ — არამედ მათ ემსახურებოდა პოლიტიკური პროპაგანდისა და მოქალაქეთა მოტივაციის სისტემის გაძლიერებას (მაგალითად, იხილეთ მოსკოვის პროცესები). დაცვის ადვოკატები, რომლებიც პარტიის წევრები უნდა ყოფილიყვნენ, ვალდებულნი იყვნენ წინასწარ დაეთანხმებინათ კლიენტის ბრალეულობა.

## პოლიტიკური გამოხატვის თავისუფლება 
1930-იან და 1940-იან წლებში პოლიტიკური რეპრესიები ფართოდ გამოიყენებოდა საბჭოთა საიდუმლო პოლიციის — ოგპუ-სა და ენკავედე-ს — მიერ.

ხელისუფლებისთვის ინფორმაციის შეგროვებისა და განსხვავებული აზრის გამოვლენის მიზნით გამოიყენებოდა ფართო აგენტურული ქსელი, რომელიც შედგებოდა როგორც ნებაყოფლობითი, ასევე იძულებით რეკრუტირებული მოქალაქეებისგან — ინფორმატორებისგან.

ამგვარი რეპრესიების თეორიულ საფუძველს წარმოადგენდა მარქსიზმის მიერ ჩამოყალიბებული კლასობრივი ბრძოლას თეორია. ტერმინები „რეპრესიები“, „ტერორი“ და მსგავსი ხისტი ფორმულირებები ოფიციალურ ლექსიკონში შედიოდა, რადგან პროლეტარიატის დიქტატურა მიზნად ისახავდა ანტაგონისტურ სოციალურ კლასებთან წინააღმდეგობის ჩახშობას.

პოლიტიკური რეპრესიების სამართლებრივი ბაზა განსაზღვრული იყო რ.ს.ფ.ს.რ-ის სისხლის სამართლის კოდექსის 58-ე მუხლით, ხოლო ანალოგიური მუხლები მოქმედებდა სხვა საბჭოთა რესპუბლიკებშიც.

სტალინისტური ტერორის პერიოდში ოფიციალურად გამოცხადდა, რომ სოციალიზმის პირობებში კლასობრივი ბრძოლის გამწვავება გარდაუვალი იყო.

## ლიტერატურული და სამეცნიერო გამოხატვის თავისუფლება 
ცენზურა საბჭოთა კავშირში ყოვლისმომცველი და მკაცრად რეგულირებული იყო. ამან წარმოშვა სამიზდატი — აკრძალული ლიტერატურის ფარულად გადაბეჭდვისა და გავრცელების პრაქტიკა. ხელოვნება, ლიტერატურა, განათლება და მეცნიერება მკაცრად იდეოლოგიური კონტროლის ქვეშ მოექცა, რადგან ისინი უნდა ემსახურებოდა გამარჯვებული პროლეტარიატის ინტერესებს.

სოციალისტური რეალიზმი წარმოადგენდა ასეთ ტელეოლოგიურად ორიენტირებულ ხელოვნებას, რომელიც პროპაგანდას უწევდა სოციალიზმსა და კომუნიზმს. ჰუმანიტარულ და სოციალურ მეცნიერებებში მკაცრად კონტროლდებოდა მათი შესაბამისობა ისტორიული მატერიალიზმის პრინციპებთან.

ბუნებითი მეცნიერებები აგებულად უნდა ყოფილიყო დიარექტიკული მატერიალიზმის ფილოსოფიურ საფუძველზე. რიგი სამეცნიერო დისციპლინები, როგორიცაა გენეტიკა, კიბერნეტიკა და შედარებითი ენათმეცნიერება, სხვადასხვა პერიოდის განმავლობაში განიცდიდა რეპრესიებს საბჭოთა კავშირში, როგორც „ბურჟუაზიული ფსევდომეცნიერება“.Biographical Dictionary of Dissidents in the Soviet Union, 1956–1975, S. P. de Boer, E. J. Driessen, H. L. Verhaar; ISBN 90-247-2538-0, გვ. 652

ერთ დროს ლისენკოიზმი, რომელიც დღეს ხშირად მიიჩნევა ფსევდომეცნიერებად, პრიორიტეტად მიიჩნეოდა სოფლის მეურნეობასა და ბიოლოგიაში. 1930-იან და 1940-იან წლებში მრავალი გამოჩენილი მეცნიერი გამოცხადდა „მავნებლად“ ან „ხალხის მტრად“ და დააპატიმრეს. ზოგიერთი მათგანი მუშაობდა ე.წ. „[[შარაშკა|შარაშკებში]“ — კვლევით ლაბორატორიებში, რომლებიც გულაგის სისტემის ფარგლებში მოქმედებდა.

საბჭოთა სისხლის სამართლის კოდექსი განსაზღვრავდა, რომ საბჭოთა ხელისუფლების სისუსტის ხელშეწყობის მიზნით წარმოებული აგიტაცია ან პროპაგანდა, ასევე მასალების გავრცელება, რომლებიც აკნინებდა საბჭოთა სახელმწიფოსა და საზოგადოებრივ წყობას, ისჯებოდა თავისუფლების აღკვეთით 2–5 წლამდე ვადით; განმეორებითი დანაშაული — 3–10 წლით.
## ხმის მიცემის უფლება 
კომუნისტი იდეოლოგების მიხედვით, საბჭოთა პოლიტიკური სისტემა წარმოდგენილი იყო როგორც ნამდვილი დემოკრატია, რომელშიც მუშათა საბჭოები („სოვეტები“) წარმოადგენდა მუშათა კლასის ნების გამომხატველ ორგანოებს. განსაკუთრებით აღსანიშნავია 1936 წლის საბჭოთა კონსტიტუცია, რომელიც გარანტირებდა პირდაპირ, ზოგადსა და საიდუმლო კენჭისყრას.

თუმცა პრაქტიკა მნიშვნელოვანად განსხვავდებოდა ფორმალური პრინციპებისგან. მაგალითად, ყველა კანდიდატი შერჩეული იყო კომუნისტური პარტიის სტრუქტურების მიერ — სანამ არ დაიწყო დემოკრატიზაციის პროცესი და არ ჩატარდა 1989 წლის საბჭოთა კავშირის საპარლამენტო არჩევნები.

ისტორიკოსი რობერტ კონქუესტი საბჭოთა საარჩევნო სისტემას ასე აღწერდა: 

## ეკონომიკური უფლებები 
პირადი საკუთრება ნებადართული იყო შეზღუდვების პირობებში, ხოლო უძრავი ქონება უმეტესწილად სახელმწიფოს ეკუთვნოდა.

მომგებიანად ვაჭრობის მრავალი ფორმა ითვლებოდა „სპეკულაციად“ () და იკრძალებოდა როგორც სისხლის სამართლის დანაშაული. მასზე დაწესებული იყო ჯარიმა, პატიმრობა, კონფისკაცია და/ან გამოსასწორებელი შრომა. „სპეკულაცია“ კონკრეტულად განისაზღვრა სსრკ-ის სისხლის სამართლის კოდექსის 154-ე მუხლით.

ჯანდაცვა, საცხოვრისი, განათლება და კვება ფორმალურად იყო გარანტირებული, სრულ დასაქმებასა და ეკონომიკურ კეთილდღეობაზე დაფუძნებული სისტემების მეშვეობით,

1932–1933 წლების შიმშილობა პირველ რიგში საბჭოთა კოლექტივიზაციით იყო გამოწვეული, თუმცა ნაწილობრივ ბუნებრივ ფაქტორებსაც ჰქონდა გავლენა.

ხშირად არსებულ ნაკლებობათა საპასუხოდ, მასშტაბურად არსებობდა მეორე ეკონომიკა, რომელიც მოიცავდა ყველა კატეგორიის საქონელსა და მომსახურებას.

## შეკრებისა და გაერთიანების თავისუფლება 
პროფკავშირების თავისუფალი შექმნა დაუშვებელი იყო. არსებული ყველა პროფკავშირი სახელმწიფო კონტროლის ქვეშ იმყოფებოდა.

ყველა პოლიტიკური ახალგაზრდული ორგანიზაცია, როგორიც იყო პიონერთა მოძრაობა და კომკავშირი, ემსახურებოდა კომუნისტური პარტიის იდეოლოგიის გატარებას.

ნებართვის გარეშე შექმნილ პოლიტიკურ გაერთიანებებში მონაწილეობა ისჯებოდა პატიმრობით, ხოლო ბანაკებში ორგანიზებული აქტივობები შესაძლოა სიკვდილით დასჯით დასრულებულიყო.

## რელიგიის თავისუფლება 
[thumb|წმინდა ვლადიმერის ტაძარი [ასტრახანი|ასტრახანში, რომელიც საბჭოთა პერიოდში ავტობუსის სადგურად გამოიყენებოდა]]

საბჭოთა კავშირი ახორციელებდა მარქსისტულ-ლენინისტურ ათეისტურ პოლიტიკას და რელიგიის წინააღმდეგ რეპრესიებს. ხელისუფლება ამ მიზნით აყადაღებდა ეკლესიის ქონებას, რელიგიას დაცინვის საგნად ხდიდა, მორწმუნეებს დევნიდა და სკოლებში ათეიზმის პროპაგანდას ეწეოდა.

თუმცა, კონკრეტული რელიგიების მიმართ დამოკიდებულება ხშირად განისაზღვრებოდა სახელმწიფოს ინტერესებით და უმეტესობა ორგანიზებული რელიგიური გაერთიანებების პირდაპირი აკრძალვა არ განხორციელებულა.

მართლმადიდებელი მღვდლებისა და მრევლის წინააღმდეგ გამოყენებული ქმედებები მოიცავდა წამებას, დაპატიმრებას, ბანაკებში გაგზავნას, კვლევით-შრომით დაწესებულებებში განთავსებას ან ფსიქიატრიულ დაწესებულებაში გადაყვანას, სადაც ისინი ექვემდებარებოდნენ ფსიქოლოგიურ ზეწოლას, წამებასა და იძულებით ტვინების კონტროლის ექსპერიმენტებს, რელიგიური შეხედულებების უარყოფის მიზნით.

მართლმადიდებლებს (და სხვა რელიგიის მიმდევრებს) ეზღუდებოდათ კარიერული წინსვლა და კომუნისტურ ორგანიზაციებში გაწევრიანება (მაგ. პარტია, კომკავშირი). ანტირელიგიური პროპაგანდა სახელმწიფო დონეზე ხორციელდებოდა — ეკლესიას კი საჯაროდ პასუხის გაცემა ეკრძალებოდა. დაიხურა სასულიერო სემინარიები, ეკლესიას არ ჰქონდა თავისი მასალების გამოქვეყნების უფლება. ათეიზმი აღიზრდებოდა სკოლებში, მედია საშუალებებში და პარტიულ საქმიანობაში. შეიქმნა ორგანიზაციები, როგორიც იყო უმბრძანებელთა საზოგადოება.

## გადაადგილების თავისუფლება 
პასპორტების სისტემა საბჭოთა კავშირში ზღუდავდა მოქალაქეთა მიგრაციას ქვეყნის შიგნით, პროპისკისა და შინაგანი პასპორტების გამოყენებით.

საბჭოთა ისტორიის დიდი ნაწილის განმავლობაში გლეხებს არ ჰქონდათ შინაგანი პასპორტები და ქალაქში გადასახლება მათთვის ნებადართული არ იყო შესაბამისი ნებართვის გარეშე.

ყოფილ პატიმრებს ხშირად აძლევდნენ ე.წ. „მგლის ბილეთს“, რომლის თანახმადაც მათ მხოლოდ ქალაქის საზღვრებიდან არანაკლებ 101 კილომეტრში ჰქონდათ ცხოვრების უფლება.

მკაცრად იზღუდებოდა მოგზაურობა დახურულ ქალაქებში და საბჭოთა კავშირის საზღვრებთან ახლოს მდებარე რაიონებში.

ქვეყნის საზღვრების უკანონო გადაკვეთის მცდელობა ისჯებოდა 1-დან 3 წლამდე პატიმრობით.Biographical Dictionary of Dissidents in the Soviet Union, 1956–1975, S. P. de Boer, E. J. Driessen, H. L. Verhaar. ISBN 90-247-2538-0, გვ. 652

## ადამიანის უფლებათა მოძრაობა 
ადამიანის უფლებების დამცველები საბჭოთა კავშირში ხშირად ხდებოდნენ შევიწროების, რეპრესიებისა და დაპატიმრებების მსხვერპლნი. რამდენიმე შემთხვევაში მხოლოდ ისეთი გავლენიანი ფიგურების, როგორიც იყო ანდრეი სახაროვი, საერთაშორისო ცნობადობამ ხელი შეუშალა მოძრაობის სრული ჩახშობას.

უფრო ორგანიზებული ადამიანის უფლებათა მოძრაობა საბჭოთა კავშირში წარმოიშვა 1960-იანი წლების ბოლოს და 1970-იან წლებში არსებული დისიდენტური ტალღისგან, რომელიც ცნობილია როგორც „უფლებათა დამცველები“ (*правозащитники*).

მოძრაობის ყველაზე მნიშვნელოვანი სამიზდატური გამოცემა იყო *მიმდინარე მოვლენათა ქრონიკა*, რომლის პირველი ნომერი გამოვიდა 1968 წლის აპრილში — მას შემდეგ, რაც გაერომ ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო წელი გამოაცხადა (ადამიანის უფლებათა საყოველთაო დეკლარაციის მიღებიდან 20 წლის იუბილე). გამოცემა 15 წლის განმავლობაში, 1983 წლამდე, განაგრძობდა არსებობას.

1968 წლის შემდეგ ჩამოყალიბდა არაერთი სპეციალიზებული უფლებადამცველი ჯგუფი. ადამიანის უფლებათა დაცვის საინიციატივო ჯგუფი საჯაროდ წარსდგა 1969 წლის მაისში და მიმართა გაეროს ადამიანის უფლებათა კომიტეტს მოწოდებით. 1970 წელს ჩამოყალიბდა ადამიანის უფლებათა კომიტეტი საბჭოთა კავშირში, ხოლო 1973 წელს საბჭოთა კავშირში გამოჩნდა „ამნესტი ინტერნეიშენალის“ ადგილობრივი სექცია.

ამ ჯგუფები სხვადასხვა ფორმით იღებდნენ მონაწილეობას აქტივობაში — წერდნენ ღია წერილებს, აგროვებდნენ ხელმოწერებს, ესწრებოდნენ სასამართლო პროცესებს.

1975 წლის აგვისტოში ვარშავის პაქტის რვა ქვეყანამ მოაწერა ხელი ჰელსინკის დასკვნით აქტს, რომლის „მესამე კალათი“ შეიცავდა ფართო მასშტაბის ადამიანის უფლებების დებულებებს.

1976–1977 წლებში საბჭოთა კავშირში ჩამოყალიბდა რამდენიმე „ჰელსინკის სადამკვირვებლო ჯგუფი“, რომლებიც აკვირდებოდნენ საბჭოთა კავშირის მიერ ჰელსინკის აქტის ვალდებულებების შესრულებას.

პირველი ასეთი ჯგუფი იყო მოსკოვის ჰელსინკის ჯგუფი, რომელსაც მალევე მოჰყვა ანალოგიური ჯგუფები უკრაინაში, ლიტვაში, საქართველოში და სომხეთში.

მათ გარკვეულწილად მოახერხეს ადამიანის უფლებათა მოძრაობის სხვადასხვა ტოტის გაერთიანება.

ამავე წელს პოლიტპატიმრების დიდი ნაწილი გაათავისუფლეს, რასაც ბიძგი მისცა 1986 წლის დეკემბერში, ციხეში გარდაცვლილი დისიდენტის, ანატოლი მარჩენკოს საქვეყნოდ გახმაურებულმა სიკვდილმა.

მალევე ეთნიკური უმცირესობებმა, რელიგიურმა ჯგუფებმა და ზოგადად ხალხებმა დაიწყეს თავიანთი უფლებების მოთხოვნა — კულტურული ავტონომიის, რელიგიური თავისუფლებისა და, განსაკუთრებით ბალტიისპირეთის ქვეყნების ხელმძღვანელობით, ეროვნული დამოუკიდებლობის.

გლასნოსტი ისე, როგორც სიტყვის თავისუფლება, რეალურად არ განხორციელებულა. უფლებადამცველთა მცდელობები დამოუკიდებელი ღონისძიებების ორგანიზებისა და არასახელმწიფოებრივი ორგანიზაციების შექმნის მიმართ გორბაჩოვისა და პოლიტბიუროს მხრიდან მიუღებელი იყო.

1987 წლის დეკემბერში ედუარდ შევარდნაძე, ალექსანდრ იაკოვლევი და ჩებრიკოვი ცდილობდნენ მოსკოვში 10–14 დეკემბერს დაგეგმილი ადამიანის უფლებათა სემინარის შეზღუდვას, კონტროლსა და დისკრედიტაციას.

მსგავს რეაქცია მოჰყვა შვიდი თვეში შემდგარ მსგავს ინიციატივასაც.

მიუხედავად იმისა, რომ კომუნისტურმა პარტიამ თანდათან უარი თქვა იმ უფლებებზე, რომლებზეც მან მონოპოლია XX საუკუნის 20-იან წლებში დაადგინა, ხელისუფლების მიერ არაკონტროლირებადი ინიციატივები კვლავ მიუღებლად რჩებოდა, მიუხედავად პერესტროიკითა და ოფიციალური გლასნოსტით დამკვიდრებული ფორმალური ლიბერალიზმისა.

დარჩენილი ორ-ნახევარი წლის განმავლობაში ცვლილებების ტემპი დაჩქარდა. ხალხთა დეპუტატების ყრილობის მეორე სესია გაიმართა 1989 წლის შემოდგომაზე, რასაც თან დაერთო მაღაროელთა საყოველთაო გაფიცვა. ერთ-ერთი შედეგი იყო 1990 წლის მარტში საბჭოთა კონსტიტუციის მე-6 მუხლის გაუქმება, რომელიც პარტიას აკანონებდა, როგორც სახელმწიფოს წამყვან ძალას — ფორმალურად დადასტურებული იყო ის, რაც მანამდე უმეტყველო დომინაციად ფუნქციონირებდა.

ხელისუფლებამ შექმნა ომონის ქვედანაყოფები, რათა საპროტესტო აქციებსა და გამოსვლებს წინააღმდეგობა გაეწია. 1991 წლის იანვარში მოსკოვში გაიმართა მასობრივი დემონსტრაცია გორბაჩოვისა და მისი მმართველობის წინააღმდეგ.

ლიტვაში, თბილისში, ბაქოში და ტაჯიკეთში გამართული გამოსვლები სასტიკად დაირბა და მრავალი მოქალაქის სიცოცხლე შეეწირა.

## იხილეთ აგრეთვე 
*ადამიანის უფლებათა მოძრაობა საბჭოთა კავშირში

*საბჭოთა კავშირის კონსტიტუციის მე-6 მუხლი (1977)

*კომუნისტური რეჟიმების მიერ ჩადენილი კაცობრიობის წინააღმდეგი დანაშაულები#საბჭოთა კავშირი

*კომუნისტური პარტიის მმართველობის კრიტიკა

*მშრალი წლები და შიმშილობები რუსეთსა და საბჭოთა კავშირში
* 1921–1922 წლების შიმშილობა ტატარში
* ჰოლოდომორი

*მოსახლეობის ჭარბი სიკვდილიანობა სტალინის მმართველობის დროს

*ანტისემიტიზმი რუსეთში

*ადამიანის უფლებები რუსეთში

*ლგბტ უფლებები რუსეთში

*რასიზმი რუსეთში

*რუსეთის ომის დანაშაულები

*მასობრივი მკვლელობები კომუნისტური რეჟიმების დროს#საბჭოთა კავშირი

*პოლიტიკური რეპრესიები საბჭოთა კავშირში

*მოსახლეობის იძულებითი გადაადგილება საბჭოთა კავშირში

*რასიზმი საბჭოთა კავშირში

*საბჭოთა დემოკრატია

*ანტისემიტიზმი საბჭოთა კავშირში
*სტალინი და ანტისემიტიზმი

*სტალინიზმი

*სტალინის ეპოქა

*საბჭოთა ომის დანაშაულები

*ტოტალიტარიზმი

## ლიტერატურა 
*Denial of human rights to Jews in the Soviet Union: hearings, Ninety-second Congress, first session. May 17, 1971. U.S. Government Printing Office. 1971.

*Human rights–Ukraine and the Soviet Union: hearing and markup before the Committee on Foreign Affairs and its Subcommittee on Human Rights and International Organizations, House of Representatives, Ninety-seventh Congress, First Session, on H. Con. Res. 111, H. Res. 152, H. Res. 193, July 28, July 30, and September 17, 1981. U.S. Government Printing Office. 1982.

*"Human rights: the dissidents v. Moscow". Time. Vol. 109, no. 8. 21 February 1977. p. 28.

*Applebaum, Anne (2003). Gulag: A History. Broadway Books. ISBN 0-7679-0056-1.

*Boim, Leon (1976). "Human rights in the USSR". Review of Socialist Law. 2 (1): 173–187. doi:10.1163/157303576X00157.

*Chalidze, Valeriĭ (1971). Important aspects of human rights in the Soviet Union; a report to the Human Rights Committee. New York: American Jewish Committee. OCLC 317422393.

*Chalidze, Valery (January 1973). "The right of a convicted citizen to leave his country". Harvard Civil Rights-Civil Liberties Law Review. 8 (1): 1–13.

*Conquest, Robert (1991). The Great Terror: A Reassessment. Oxford University Press. ISBN 0-19-507132-8.

*Conquest, Robert (1986). The Harvest of Sorrow: Soviet Collectivization and the Terror-Famine. Oxford University Press. ISBN 0-19-505180-7.

*Daniel, Thomas (2001). The Helsinki Effect: International Norms, Human Rights, and the Demise of Communism. Princeton University Press. ISBN 9780691048598.

*Dean, Richard (January–March 1980). "Contacts with the West: the dissidents' view of Western support for the human rights movement in the Soviet Union". Universal Human Rights. 2 (1): 47–65. doi:10.2307/761802. JSTOR 761802.

*Fryer, Eugene (Spring 1979). "Soviet human rights: law and politics in perspective". Law and Contemporary Problems. 43 (2): 296–307. doi:10.2307/1191202. JSTOR 1191202.

*Graubert, Judah (October 1972). "Human rights problems in the Soviet Union". Journal of Intergroup Relations. 2 (2): 24–31.

*Johns, Michael (Fall 1987). "Seventy years of evil: Soviet crimes from Lenin to Gorbachev". Policy Review: 10–23.

*Khlevniuk, Oleg & Kozlov, Vladimir (2004). The History of the Gulag: From Collectivization to the Great Terror. Yale University Press. ISBN 0-300-09284-9.

*Samatan, Marie (1980). Droits de l'homme et répression en URSS: l'appareil et les victimes. Paris: Seuil. ISBN 978-2020057059.

*Pipes, Richard (2001). Communism. Weidenfeld & Nicolson. ISBN 0-297-64688-5.

*Pipes, Richard (1994). Russia Under the Bolshevik Regime. Vintage. ISBN 0-679-76184-5.

*Rummel, R.J. (1996). Lethal Politics: Soviet Genocide and Mass Murder Since 1917. Transaction Publishers. ISBN 1-56000-887-3.

*Szymanski, Albert (1984). Human Rights: The USA and the USSR Compared. Lawrence Hill & Co. ISBN 978-0882081588.

*Yakovlev, Alexander (2004). A Century of Violence in Soviet Russia. Yale University Press. ISBN 0-300-10322-0.

## რესურსები ინტერნეტში 
*ჩეკისტები რიდაზეც: მართლმადიდებელი ეკლესია და კგბ – კიტ არმზის ნაშრომი.

*გ. იაკუნინი, ლ. რეგელსონი – წერილები მოსკოვიდან: რელიგია და ადამიანის უფლებები საბჭოთა კავშირში – გამოცემა Keston College.

*ადამიანის უფლებები საბჭოთა საზოგადოებაში – ვირტუალური გამოფენა, ორგანიზებული ესტონეთის ადამიანის უფლებათა ინსტიტუტის მიერ.

კატეგორია:ადამიანის უფლებები საბჭოთა კავშირში
კატეგორია:საბჭოთა კავშირი
კატეგორია:ადამიანის უფლებები

## სქოლიო