მანუელ ჟუზე დე არიაგა

**მანუელ ჟოზე დე არიაგა ბრუმ და სილვეირა ი პეირელონგი** (დ. 1840 წლის 8 ივლისი, ორტა, აზორები, პორტუგალია — გ. 1917 წლის 5 მარტი, ლისაბონი, პორტუგალია) — პორტუგალიელი იურისტი, რომელიც 1911 წლის 24 აგვისტოდან 1915 წლის 29 მაისიმდე იყო პორტუგალიის პირველი პრეზიდენტი. მანუელ დე არიაგა ასევე იყო რესპუბლიკის პირველი გენერალური პროკურორი: 1910 წელს, მეფე მანუელ II-ის დამხობის შემდეგ და თეოფილუ ბრაგაის ხელმძღვანელობით ჩამოყალიბებული რესპუბლიკური დროებითი მთავრობის პირობებში, არიაგა გახდა პირველი პორტუგალიური რესპუბლიკის პრეზიდენტი.

## ბიოგრაფია
არიაგას ადრეული ცხოვრების შესახებ ცნობები მოკლეა: იგი დაიბადა არისტოკრატულ ოჯახში; იყო სებასტიანუ ჟოზე დე არიაგა ბრუმ და სილვეირას (დაახლ. 1810 — სეტუბალი, 1881 წლის 18 ოქტომბერი) და მისი მეუღლის, მარია კრისტინა პარდალ რამუშ კალდაირას (დაახლ. 1815 — ?) შვილი; მამამ მარია კრისტინაზე 1834 წლის 24 დეკემბერის იქორწინა. არიაგას მამა ქალაქში მდიდარი ვაჭარი, ერთადერთი ვაჟი და ქონების მფლობელი იყო; მისი საგვარეულო წარმოშობა უკავშირდებოდა ფლამანდიელს — იოს ვან აარდს, რომელიც ფაიალის ერთ-ერთი პირველი დამასახლებელი იყო (მამაკაცის ხაზით — მცირე nobility-ის ბასკურ ოჯახთან), ხოლო მისი მეორე ბიძაშვილი იყო ბერნარდუ დე სა ნოგეირა დე ფიგეირედუ — სა-და-ბანდეირას I მარკიზი. ახალგაზრდა მანუელი ასევე იყო გენერალ სებასტიანუ ჟოზე დე არიაგა ბრუმ და სილვეირას შვილიშვილი, რომელიც პირენეს ომებში გამოირჩა, და უზენაესი სასამართლოს მოსამართლის ძმისშვილი, რომელიც 1821–1822 წლებში აზორების წარმომადგენელი იყო დამფუძნებელ კორტესებში.

არიაგების ოჯახში ექვსი შვილი იყო; მათ შორის, და-ძმებიდან აღსანიშნავია: მარია კრისტინა — უფროსი (პოეტი, რომელსაც ვიტორინო ნემეზიუ თავის obra-prima-ში *Mau Tempo no Canal* ახსენებს); ჟოზე დე არიაგა — ისტორიკოსი (ცნობილია ნაშრომებით *História da Revolução Portuguesa de 1820*, გამოქვეყნებული 1889 წელს და *Os Últimos 60 anos da Monarquia*, გამოქვეყნებული 1911 წელს); სებასტიანუ არიაგა ბრუმ და სილვეირა ჟუნიორი — სოფლის მეურნეობის ინჟინერი (საზღვარგარეთ სწავლის შემდეგ მუშაობდა მიწის აღდგენის პროექტებზე ალენტეჟუში); და მანუელი — მემკვიდრეობითი რიგის მიხედვით მეოთხე (რომელმაც ადრეულ ასაკშივე გადაწყვიტა პოლიტიკაზე კონცენტრირება).

### განათლება
არიაგამ დაწყებითი განათლება მშობლიურ ქალაქში — ორტაში მიიღო. ამ პერიოდში იგი დაეყრდნო ფილოსოფიურ პოზიტივიზმს და რესპუბლიკურ დემოკრატიას; ხშირად ერთვებოდა ფილოსოფიურ და პოლიტიკურ დისკუსიებში, სადაც არგუმენტაციისა და წარმოსახვის უნარს ავლენდა. მისი რესპუბლიკური იდეალიზმი, რომელიც „სუბვერსიულად“ მიიჩნეოდა, კონფლიქტის მიზეზი გახდა მასსა და მის კონსერვატორ, მონარქისტულად განწყობილ მამას შორის (რომელიც ტრადიციონალისტი მეფის, დ. მიგელის მხარდამჭერი იყო); მამამ შვილებთან კავშირი გაწყვიტა (სწორედ ამ „სუბვერსიული“ იდეალების გამო), რის შედეგადაც უფროს მანუელს სწავლისა და ძმის მხარდაჭერისთვის კერძო მასწავლებლად მუშაობა მოუწია. იგი აირჩიეს დეპუტატად ფუნშალიდან (1883–1884) რესპუბლიკელთა უმცირესობის პერიოდში და მოგვიანებით — ლისაბონიდან (1890–1892). როგორც პრაგმატიკოსი, იგი აქტიურად ავითარებდა რესპუბლიკურ საქმეს და, თავისი თანამედროვე რესპუბლიკელების ნაწილისგან განსხვავებით, კარგ ურთიერთობებს ინარჩუნებდა რომის კათოლიკურ ეკლესიასთან. ამასთან, იგი იყო შეურიგებელი და მკაცრად აკრიტიკებდა იმას, რასაც „მონარქიული მთავრობების ლეთარგიას, სამეფო ოჯახის [ზოგად] ფლანგვასა და ფუფუნებას“ უწოდებდა. თუმცა, პარალელურად, იგი ენერგიულად ამხელდა დარღვევებს საკუთარ მთავრობაშიც, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც ზოგიერთი მინისტრი სახელმწიფო ხაზინიდან თანხებს კერძო ხელში გადასცემდა.

რესპუბლიკის დაარსების შემდეგ (1910 წლის 5 ოქტომბერი), კოიმბრის ახალგაზრდა რესპუბლიკელმა სტუდენტებმა სენატის შენობაში შეიჭრნენ, დაარბიეს დოქტორატების ცერემონიებისთვის განკუთვნილი დარბაზი და ავეჯი და დააზიანეს პორტუგალიის უკანასკნელი მეფეების პორტრეტები. სხვა „გარყვნილებების“ თავიდან ასაცილებლად, დოქტორმა ანტონიუ ჟოზე დე ალმეიდამ (პირველი საათიდანვე რესპუბლიკელმა) დოქტორ მანუელ დე არიაგას შესთავაზა ძველი უნივერსიტეტის რექტორობა და 1910 წლის 17 ოქტომბერის, აკადემიური ცერემონიების გარეშე გამართულ ღონისძიებაზე, თანამდებობაზე დანიშვნა; ეს საკმარისი აღმოჩნდა სტუდენტური ენთუზიაზმის დასაოკებლად.

დროებითი მთავრობის პერიოდში იგი რესპუბლიკის გენერალური პროკურორი გახდა და ამით ერთგვარად „პირველად“ გამოვიდა რესპუბლიკური პროპაგანდის პალადინად, როგორც ერთ-ერთი ყველაზე კაუსტიკური პორტუგალიელი.

როგორც რესპუბლიკური რეჟიმის ერთ-ერთი ასაკოვანი ფიგურა (ის 71 წლის იყო), იგი პრეზიდენტად აირჩიეს 1911 წლის 24 აგვისტოს; მან თანამდებობისთვის კამპანია არ უწარმოებია და აღნიშნავდა, რომ ეს მძიმე ტვირთი იყო, რომლის ტარებასაც, საკუთარი აზრით, პიროვნულად ვერ გასწვდებოდა, თუმცა თანხმობა განაცხადა „რესპუბლიკის საკეთილდღეოდ“.

პრეზიდენტობა თვითონაც არ ითვლებოდა სასურველ ან პრესტიჟულ თანამდებობად: მაგალითად, გარკვეული პერიოდის განმავლობაში არჩეული პირი დიდ სახლს იკავებდა ორტა-სეკაში, მაგრამ სახლს საკუთარი ხარჯით აწყობდა, ქირასაც თვითონ იხდიდა; არ არსებობდა ტრანსპორტის ბიუჯეტი და არც პირადი მდივნის შტატი (არიაგა ამ როლში საკუთარ შვილს სთხოვდა დახმარებას). მოგვიანებით, პირველმა პრეზიდენტმა საცხოვრებლად ბელენის სასახლე აირჩია, თუმცა არა მთავარ კორპუსში, არამედ Pátio das Damas-ის მიმდებარე დანართში. ეს იყო პერიოდი, როდესაც რესპუბლიკური მოძრაობა სხვადასხვა ფრაქციად დაიშალა: ანტონიუ ჟოზე დე ალმეიდამ ჩამოაყალიბა ევოლუციონისტური პარტია, ბრიტო კამაშუმ — რესპუბლიკური კავშირი, ხოლო აფონსუ კოშტამ პარტიის ძირითადი ბირთვი შეინარჩუნა (რომელსაც დემოკრატიული პარტია ეწოდა). თავად მანუელ დე არიაგამ პირველ მთავრობის მეთაურად პოლიტიკოსი და ჟურნალისტი ჟუან შაგაში შეარჩია. პირად ავტობიოგრაფიაში არიაგა აღწერს, რომ იმედოვნებდა, იგი არ გახდებოდა რესპუბლიკელთა კიდევ ერთი გამყოფი ფაქტორი, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც არსებობდა საერთო საქმისთვის გაერთიანების აუცილებლობა; ისტორიულად ეს რთული დრო იყო — „რელიგიური საკითხის“ გამწვავებით, მუდმივი სოციალური აგიტაციით და პოლიტიკური პარტიული არასტაბილურობით (ზოგი პოლიტიკოსის „მაქიაველური სტრატეგიებით“ განპირობებული), რაც რესპუბლიკის ადრეულ ასაკში დუღდა. ხშირად არიაგა ვერ ახერხებდა ამ დაძაბულობის შეკავებას და უპირისპირდებოდა კონტრ-რევოლუციურ აჯანყებებსაც, მაგალითად, ჩავეშზე მონარქისტულ თავდასხმას, რომელსაც კაპიტანი პაივა კოუტეირუ ხელმძღვანელობდა. მისი მანდატის განმავლობაში არაერთი მთავრობა დაემხო; პრემიერ-მინისტრის პოსტი რვაჯერ შეიცვალა; ქუჩებში უწესრიგობა იყო, ეკლესიის წინააღმდეგ ძალადობრივი რეაქციები, ასევე მონარქისტული კონტრ-რევოლუციური მოძრაობები. ბოლოს მან დოქტორ ანტონიუ ჟოზე დე ალმეიდას სთხოვა მთავრობის ხელმძღვანელობა, მაგრამ მან უარი თქვა; ამის შემდეგ არიაგამ არჩევანი რესპუბლიკელ აფონსუ კოშტაზე შეაჩერა, რომელიც 1917 წლამდე პერიოდულად მართავდა ქვეყანას. მიუხედავად იმისა, რომ აფონსუ კოშტა სძულდათ, მას მაინც ეშინოდათ; იგი მართავდა და ცდილობდა წესრიგისა და ეკონომიის აღდგენას სახელმწიფო ანგარიშებში. მიუხედავად იმისა, რომ აფონსუ კოშტამ დეფიციტის შემცირება შეძლო, პარტიათა შორის არასტაბილურობა და კონფლიქტი გრძელდებოდა, რაც კიდევ უფრო კრიტიკული გახდა როგორც შიდა პოლიტიკის, ისე 1914 წელს მზარდი საერთაშორისო დაძაბულობის ფონზე (რაც საბოლოოდ პირველ მსოფლიო ომში გადაიზარდა).

არიაგა უკიდურესად მძიმე ვითარებას განიცდიდა და იმდენად შორსაც წავიდა, რომ განაცხადა: ის გადადგებოდა, თუ არ ჩამოყალიბდებოდა კოალიციური ან უპარტიო მთავრობა, რომელიც ამნისტიისა და ეკლესია-სახელმწიფოს გამიჯვნის საკითხებს მოაგვარებდა. თუმცა შემდგომმა მთავრობებმა პრობლემა მაშინვე ვერ გადაწყვიტეს; 1914 წლის 22 თებერვალის ამნისტია მიენიჭა იმ პირებს, ვისაც ძალადობრივ ქმედებებში არ ადანაშაულებდნენ, და „სუბვერსიული“ ჯგუფების თერთმეტი ლიდერი გაათავისუფლეს, თუმცა ეკლესიისა და სახელმწიფოს გამიჯვნის კანონი კვლავ უცვლელი დარჩა. მთავრობას სათავეში ჩაუდგა გენერალი ჟოაკიმ პიმენტა დე კაშტრუ (რომელიც ჟუან შაგაშის დროს ომის მინისტრი იყო). არიაგა კაშტრუს იცნობდა და მას ნდობას უცხადებდა. თუმცა ჟოაკიმ პერეირა პიმენტა დე კაშტრუმ მინისტრებად შვიდი სამხედრო ოფიცერი შეარჩია; მათ არ დაუშვეს პარლამენტის ხელახალი გახსნა და ამნისტია მიანიჭეს იმ მსჯავრდებულ მონარქისტებს, რომლებიც ჩავეშზე თავდასხმაში მონაწილეობდნენ, შეცვალა საარჩევნო კანონმდებლობა და ფაქტობრივად დიქტატორის მსგავსად დაიწყო მართვა. მას მხარს უჭერდნენ მხოლოდ ევოლუციონისტური პარტია და რესპუბლიკელთა მარჯვენა ფრთაზე არსებული ჯგუფი, რომელსაც მაშადუ დუშ სანტუში ხელმძღვანელობდა.

ის, რაც თავდაპირველად შეიარაღებულ ძალებსა და პოლიტიკურ კლასს შორის გარდაუვალი კონფლიქტის თავიდან აცილების მცდელობად დაიწყო, საბოლოოდ სისხლიან დაპირისპირებაში გადაიზარდა. პარლამენტარები, რომლებიც საიდუმლოდ შეიკრიბნენ 1915 წლის 4 მაისის პალასიუ და მიტრაში, გამოაცხადებდნენ, რომ არიაგა და პიმენტა დე კაშტრუ კანონგარეშე იყვნენ; მათი ქმედებები არადემოკრატიულია და არსებითად ბათილი. შემდეგ, 14 მაისის, აჯანყების დროს, რომელიც დემოკრატიული პარტიის წევრებმა წამოიწყეს, სამოქალაქო რეაქციული ჯგუფების ნაწილმა და ფლოტის გარკვეულმა ელემენტებმა მხარდაჭერა გამოუცხადეს პროცესს, რომელიც ფაქტობრივად სამოქალაქო ომად გადაიქცა; ორივე მხარეს მრავალი გარდაცვლილი და დაშავებული ჰყავდა. კეთილგანწყობილ და პაციფისტ არიაგას მხოლოდ ერთი გამოსავალი დარჩა: აჯანყების დაწყებიდან თორმეტი დღის შემდეგ, მან პრეზიდენტის პოსტი დატოვა. გადადგომის წერილში იგი აღნიშნავდა, რომ აჯანყების დროს დაღუპულთა სიკვდილი უაზრო იყო; რომ პიმენტა დე კაშტრუს რეჟიმი უფრო ნაკლებად იყო დიქტატურა, ვიდრე მანამდე არსებული მთავრობები, ხოლო 1914–1915 წლების კანონებმა მომავალ მთავრობებს „უჩვეულო“ საომარი უფლებამოსილებები მიანიჭა.

მან მძიმე ფასად გადაიხადა პოლიტიკური გულუბრყვილობა; როგორც ავტორმა რაულ ბრანდაუმ აღნიშნა, ადამიანი, „მიუხედავად იმისა, რომ ღრმად ალტრუისტი და დიდსულოვანი, კეთილგანწყობილი და პატიოსანი“ იყო, სწრაფად გადაიქცა *პოლიტიკურ დამნაშავედ* და მას ბრალს სდებდნენ ორპირობაში დიქტატორულ და ძალადობრივ პიმენტა დე კაშტრუსთან. გადადგომისას (მინისტრებისა და პარტიის მიმართ) არიაგამ თავი დაიცვა ამ „უსამართლო“ ბრალდებებისგან და განაცხადა, რომ ერთგულად, კეთილი განზრახვით ემსახურებოდა რესპუბლიკურ საქმეს, რომელსაც მთელი ცხოვრება მხარს უჭერდა (თუმცა საბოლოოდ იმედგაცრუებულმა იგრძნო, რომ სწორედ ამ საქმემ მიატოვა). პარლამენტარმა, მწერალმა და ჟურნალისტმა აუგუშტუ დე კაშტრუმ მოგვიანებით გაიხსენა საუბარი ყოფილ პრეზიდენტთან, მის გარდაცვალებამდე ცოტა ხნით ადრე (1917 წელს):
:"კაცი — შესანიშნავი მაგისტრატი, არისტოკრატული მანერებითა და რომანტიკული იერით, რომელიც ოდესღაც თავისი დროის ერთ-ერთ ყველაზე ლამაზ ჭაბუკად ითვლებოდა — ნახევარი დუზინა თვის განმავლობაში გადაიქცა მოხუც, მოხრილ და სავალალო ადამიანად... არიაგამ გამიმხილა მისი ერთ-ერთი განსაკუთრებული სიამოვნება დევნილობის წლებში... მისი ყვავილები, ბაღი და პოეზია... იმ ნაშუადღევს, როცა მის ბაღში ვიჯექით, მზის სხივების სითბოში, მოხუცს ჩემი წინასწარმეტყველებანი გავუზიარე: პოლიტიკა არ არის შექმნილი იდეალისტებისა და პოეტებისთვის — ისეთებისთვის, როგორიც ის იყო... არიაგა ჩუმად მისმენდა და ძალით იღიმოდა თავაზიანად. ბოლოს ცრემლმა აუწყლიანა თვალები... და როცა ხელჯოხით ხალიჩაზე პატარა ფიგურებს ხაზავდა, ირონიით მითხრა: „მე პოლიტიკური დამნაშავე ვარ, მეგობარო“... მე მინდოდა დამემშვიდებინა და გამახსენდა მისი სიამაყის გრძნობა ხალხის განწყობისა და სამართლიანობის მიმართ, რაც ჯერ კიდევ ცოცხლობდა მის სულში... ხალხი, რომელსაც შენ აფასებდი, კვლავ პატივს გცემს და გიყვარს. ეს სიმართლეა. თეატრში, საზოგადოებაში, ცოტანი არიან, ვინც შენს კარიკატურას ქმნის..."

თუმცა აუგუშტუ დე კაშტრუმ თავისი მონათხრობი დაასრულა შენიშვნით, რომ ყოფილი პრეზიდენტის სახლიდან გამოსვლის შემდეგ მან გაზეთი იყიდა, სადაც არიაგას „მოღალატედ“ და „განდგომილად“ მოიხსენიებდნენ; და იფიქრა, „არასოდეს, როგორც იმ დღის ნაშუადღევს, პოლიტიკა არ ჩანდა ასეთი სასტიკი და ბნელი საქმე“.

1915 წელს მანუელ დე არიაგას პრეზიდენტის პოსტზე შეცვალა პროფესორმა თეოფილუ ბრაგამ, რომელმაც დროებითი მთავრობა უხელმძღვანელა მეფე მანუელ II-ის გადადგომისა და ემიგრაციაში გასვლის შემდეგ.

### შემდგომი ცხოვრება
1874 წელს არიაგა დაქორწინდა ლუკრეცია აუგუშტა დე ბრიტუ დე ბერედუ ფურტადუ დე მელუზე (ფოზ-დუ-დოურუ, პორტუ, 1844 წლის 13 ნოემბერი — პარედე, ოეირაში, 1927 წლის 14 ოქტომბერი), ოჯახიდან, რომელიც მეგობრულად იყო განწყობილი არიაგების მიმართ (კუნძულ პიკუდან). ცერემონია გაიმართა ვალენსა-დუ-მინიუს მახლობლად მდებარე ეკლესიაში, სადაც მისი მამა გენერალი და გუბერნატორი იყო. რამდენიმე წლის განმავლობაში წყვილი კოიმბრაში ცხოვრობდა, სადაც მანუელ დე არიაგას იურიდიული საქმიანობა წარმატებით ვითარდებოდა. მათ შეეძინათ ექვსი შვილი — ორი ვაჟი და ოთხი ქალი — და ოჯახი რეგულარულად ატარებდა არდადეგებს ბუარკუშში.

გადადგომის შემდეგ მანუელ დე არიაგა ორი წლის შემდეგ, 1917 წლის 5 მარტის, ლისაბონიში გარდაიცვალა. მისი სახლი, ჟანელაშ-ვერდიშის ქუჩის სიახლოვეს, გადაჰყურებდა ტეჟუზე მდგარ ნავებს; ოთახში, სადაც იგი გარდაიცვალა, იდგა მისი ორი ყველაზე მეტად აღფრთოვანებული ადამიანის ფოტოსურათები — ვიქტორ იუგოსა და ალეშანდრი ერკულანუსი — ხოლო საწოლის თავზე ქრისტეს გამოსახულება. საბოლოოდ, ყოფილ პრეზიდენტ არიაგას იმიჯი პორტუგალიურმა მედიამ რეაბილიტაცია გაუკეთა — მის „ინტელექტს, პატრიოტიზმს, კეთილგანწყობასა და იმ ღირსებას უსვამდა ხაზს, რომლითაც იგი თავის ფუნქციებს ასრულებდა“. ამას კიდევ უფრო აძლიერებდა მისი საჯარო წერილები და დოკუმენტები, ასევე რამდენიმე ინტელექტუალის ნაშრომი.

არიაგა დაკრძალეს პრაზერეშის სასაფლაოზე გარდაცვალებიდან მეორე დღეს. 2004 წელს, რესპუბლიკის ასამბლეის გადაწყვეტილებით, მისი ნეშტი გადაასვენეს ეროვნულ პანთეონში.

## გამოქვეყნებული ნაშრომები
მიუხედავად იმისა, რომ არიაგა გამორჩეული იურისტი და ორატორი იყო, მისი ნაწერების დიდი ნაწილი საჯაროდ წარდგინებების სახით გავრცელდა, თუმცა მის ნაბეჭდ ნაშრომებს შორის მოიხსენიება:
* **O Partido Republicano e o Congresso** (*The Republican Party and the Congress*) — წარდგენილი „კლუბი ენრიკეშ ნოგეირაში“ (1887 წლის 11 დეკემბერი);
* **A Questão da Lunda** (*A Question of Lunda*) — წარმოდგენილი დეპუტატთა პალატაში (1891);
* **Descaracterização da Nacionalidade Portuguesa no regime monárquico** (*The De-characterization of Portuguese Nationality in the Monarchical Regime*) — წარმოდგენილი დეპუტატთა პალატაში (1897);
* **Começo de liquidação final** (*Beginning the Final Liquidation*)
* **Sobre a Unidade da Família Humana debaixo do Ponto de Vista Económico** (*About the Unity of the Human Family under the Economic View*)
* **A irresponsabilidade do poder executivo no regime monárquico liberal** (*The Irresponsibility of Executive Power in the Liberal Monarchical Regime*)
* **Contos Sagrados** (*Sacred Stories*)
* **Irradiações** (*Diffusion*)
* **Harmonia Social** (*Social Harmony*)

## ლიტერატურა
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## რესურსები ინტერნეტში
* 
* 

## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 1840
კატეგორია:გარდაცვლილი 1917
კატეგორია:პორტუგალიის პრეზიდენტები
კატეგორია:პორტუგალიის პრეზიდენტები
კატეგორია:დაბადებული 1840
კატეგორია:გარდაცვლილი 1917
კატეგორია:პორტუგალიაში დაბადებულები
კატეგორია:იურისტები ეროვნების მიხედვით