ყვარლის მუნიციპალიტეტი

მინი|მარჯვნივ|250 პქ|ყვარლის შესასვლელი
**ყვარლის მუნიციპალიტეტი** — ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული აღმოსავლეთ საქართველოში, კახეთის მხარის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში. 1917 წლამდე ყვარლის მუნიციპალიტეტის ტერიტორია თბილისის გუბერნიის თელავის მაზრაში შედიოდა, 1921 წლის ადმინისტრაციული დაყოფით ყვარლის მუნიციპალიტეტის ტერიტორია ისევ თელავის მაზრას მიაკუთვნეს. 1930 წლიდან კი ყალიბდება ცალკე რაიონად. ამჟამად მუნიციპალიტეტი. ქალაქი ყვარელი, რომელიც მდინარეების ბურსისა და დურუჯის შუამდინარეთში მდებარეობს, ქალაქია 1964 წლიდან.
## ისტორია
ისტორიული წყაროებითა და არქეოლოგიური გამოკვლევებით დადასტურებულია, რომ ყვარლის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე არსებობდა უძველესი დასახლებები. აკადემიკოს სიმონ ჯანაშიას სახელობის საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში დაცულია დღევანდელი შილდისა და ენისლის მიდამოებში აღმოჩენილი არქეოლოგიური ნივთები, რომლებიც გვიან ბრინჯაოს ხანას ეკუთვნის, ხოლო ძველი გავაზის (ამჟამად ახალსოფელი), ბალღოჯიანისა და გრემის ტერიტორიაზე მოპოვებულია ანტიკური ხანის საოჯახო და საომარი ნივთები. გრემ-ნეკრესის მიდამოებში მდებარეობდა უძველესი საკულტო ნაგებობები. ამ მხარის რელიგიურ ცენტრს წარმოადგენს ნეკრესი, რომელიც დააარსა მეფე ფარნაჯომმა (ძვ.წ.აღ. II-I სს.). IV საუკუნეში მეფე თრდატმა აქ ააგო ეკლესია, სადაც VI საუკუნეში დამკვიდრდა ერთი ასურელი მამათაგანი - აბიბოსი. მის დროს დაარსდა ნეკრესის საეპისკოპოსო (იარსება XIX საუკუნემდე). ნეკრესს იმთავითვე მიეცა დიდი მნიშვნელობა. ნეკრესის საეპისკოპოსოს ეპარქიაში, შედიოდა არა მხოლოდ გაღმამხარი, არამედ დაღესტნის ნაწილიც (დიდოეთი). ნეკრესის სამონასტრო კომპლექსი ქართული ხუროთმოძღვრების რამდენიმე ძეგლს აერთიანებს, რომელთაგან IV საუკუნის II ნახევრის მცირე ზომის ბაზილიკა ერთ-ერთი უძველესია საქართველოში დღემდე მოღწეულ ეკლესიათაგან. დიდი სამეკლესიანი ბაზილიკა VII საუკუნის დასაწყისს განეკუთვნება. ეპისკოპოსის ორსართულიანი სასახლისათვის (VIII-IX სს, ახლა ნანგრევებია) XVI საუკუნეში კოშკი მიუშენებიათ. მონასტრის ტერიტორიაზე არის საცხოვრებელი და სამეურნეო დანიშნულების შენობათა ნაშთები, მცირე სამლოცველოები და სხვა.

XV-XVI საუკუნეებში თავისი ძლიერების მწვერვალს მიაღწია კახეთის სამეფომ, რომლის სატახტო ქალაქი ამ პერიოდში იყო გრემი. გრემის უნიკალური ციხე-სიმაგრე მთავარანგელოზის ეკლესიით, ნაქალაქარის ტერიტორიაზე შემორჩენილი ნანგრევები, არქეოლოგიური მასალა და ისტორიული წყაროები ადასტურებენ, რომ ეს იყო ფეოდალური ხანის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი სავაჭრო-ეკონომიკური ცენტრი. აქ XV საუკუნიდან ამრავლებდნენ ხელნაწერებს. გრემზე გადიოდა მნიშვნელოვანი საქარავნო გზები, მათ შორის იყო „აბრეშუმის გზა“, რომელიც ჩინეთს ხმელთაშუა და შავი ზღვის ქვეყნებთან აკავშირებდა.

ყვარლის მუნიციპალიტეტში კარგად არის განვითარებული სოფლის მეურნეობა, ძირითადად მევენახეობა. სოფლის მეურნეობის მთავარი დარგი იძლევა მთელი სასოფლო-სამეურნეო წარმოებიდან მიღებული შემოსავლის 80 %. სასოფლო-სამეურნეო სავარგულებს უკავია 35 945 ჰა. მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე ასევე განვითარებულია მეცხოველეობა, მეფრინველეობა და სხვ. ინტენსიურად ვითარდება მეღვინეობა, აქ თავმოყრილია მრავალი ღვინის ქარხანა. აქვეა საქვეყნოდ ცნობილი ყურძნის მიკროზონა „ქინძმარაული“.

მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე მოქმედებს ტურისტულ-დასასვენებლი კომპლექსები „ყვარლის ტბა“ და „ილიას ტბა“.
## განათლება
მუნიციპალიტეტში 21 საჯარო, 1 კერძო სკოლა და 21 საბავშვო ბაგა-ბაღი, 1 ბაგა და 3 ალტერნატიული ბაღია. 2022 წლის მდგომარეობით, სკოლის მოსწავლეთა რაოდენობაა 3350, ხოლო ბაგა-ბაღებში ირიცხება 1100 აღსაზრდელი. მუნიციპალიტეტში ფუნქციონირებს 7 ბიბლიოთეკა (6 სოფლის, 1 ქალაქის), 1 მოსწავლე ახალგაზრდობის სახლი და 7 სამუსიკო სკოლა.

## კულტურა
### თეატრი
ყვარელში მოქმედებს ქართული თეატრის ფუძემდებლისა კოტე მარჯანიშვილის სახელობის სახალხო  თეატრი, რომელიც ძირითადად დაკომლექტებულია მოყვარული მსახიობებით.

### ანსამბლები
ყვარლის მუნიციპალიტეტში ფუნქციონირებს სალოტბარო სკოლის ბაზაზე შექმნილი ბავშვთა ფოლკლორული ანსამბლი „ხეურო“,  სოფ. შილდის ქალთა ფოლკლორული ანსამბლი „ნელქარისი“,    სოფ. ახალსოფლის ფოლკლორული ანსამბლი „კახელო“ და ასევე ცეკვის ფოლკლორული ანსამბლები:  ანსამბლი „როკვა“,  ანსამბლი „ახალსოფელი“,   ანსამბლი „კავკასიონი“.

### ფესტივალები და სახალხო დღესასწაულები
## სპორტი
2022 წლისთვის სასპორტო სკოლაში ფუნქციონირებს სპორტის 9 განყოფილება: ფრენბურთის, ხელბურთის, კალათბურთის, თავისუფალი ჭიდაობის, ძიუდოს, ქართული ჭიდაობის, კრივის, კარატეს და ჭადრაკის ჯგუფები. სპორტის 9 განყოფილებაში ჩაბმულია 600-მდე მოსწავლე სპორტსმენი. ყვარლის სასპორტო სკოლაში აღზრდილია მსოფლიო ჩემპიონი ზურაბ იაკობიშვილი.

## ღირსშესანიშნაობანი
მინი|ალტ=ილია ჭავჭავაძის სახლ-მუზეუმის საგვარეულო კოშკი|ილია ჭავჭავაძის სახლ-მუზეუმის საგვარეულო კოშკი
მუნიციპალიტეტში უპირველეს ყოვლისა უნდა აღინიშნოს სოფელი გრემი, რომელიც ზღვის დონიდან 480 მეტრ სიმაღლეზე მდებარეობს. ვარაუდობენ, რომ გრემის ტერიტორიაზე მოსახლეობა გვიანდელ ბრინჯაოს ხანაში უნდა გაჩენილიყო. გრემი ფეოდალური ხანის კახეთის ერთ-ერთი სავაჭრო-ეკონომიკური და კულტურული ცენტრი იყო. 1466 წელს გრემი კახეთის სამეფოს დედაქალაქი გახდა. გრემის ტერიტორიაზე შემორჩენილია ისეთი მნიშვნელოვანი არქიტექტურული ძეგლი, როგორიცაა გრემის მთავარანგელოზის ეკლესია. იგი აგებულია 1565 წელს კახთა მეფე ლევანის მიერ.

სხვა ისტორიული ძეგლებიდან აღსანიშნავია სოფელ შილდაში მდებარე ღვთისმშობლის ტაძრის ნანგრევები, რომელიც ადგილობრივი მოსახლეობისათვის ცნობილი იყო, როგორც ბარცხანას „ყველაწმინდა“. არის ასევე ძველი გავაზის ღვთისშობლის ეკლესია (VI ს.). ენისელშია აღდგომის ტაძარი (1574-1605), მიდამოებში კი მდებარეობს ნასოფლარი შიხიანი. მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე არის ისტორიული ქალაქი ნეკრესი (დააარსა მეფე ფარნაჯომმა ძვ.წ. II-I სს).

სხვა ხუროთმოძღვრული ძეგლებია:
* გუმბათოვანი ეკლესია „კვარაცხოველი“ სოფ. ჭიკაანში (XV-XVII სს.)
* ძვ. წ. III ათასწლეულის დროინდელი მზის ტაძრის ნანგრევები და ამავე პერიოდის ნაქალაქარი სახელწოდებით „ნელქარისი“ და სხვა.
დამატებით, ყვარლის ღირსშესანიშნავი ადგილებია:
* ილია ჭავჭავაძის მუზეუმი
* კოტე მარჯანიშვილის მუზეუმი
* ფულის მუზეუმი
* კოტე მარჯანიშვილის სახელობის ყვარლის სახალხო თეატრი
* გრემის მუზეუმი
* ყვარლის ციხე

## გამოჩენილი ადამიანები
## დაძმობილებული ადმინისტრაციული ერთეულები
* ლიეტუვას რესპუბლიკა - პლუნგეს რაიონის მუნიციპალიტეტი
* ლატვიის რესპუბლიკა - ენგურეს მხარე

## ლიტერატურა
* მარუაშვილი ლ., საქართველოს ფიზიკური გეოგრაფია, თბ., 1964;
* უკლება დ., აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანი მხარეების ლანდშაფტები და ფიზიკურ-გეოგრაფიული რაიონები, თბ., 1974;
* Геоморфология грузии, ТБ., 1971.

## რესურსები ინტერნეტში
* კახეთის რეგიონის ოფიციალური საიტი 
* ყვარლის მუნიციპალიტეტის ოფიციალური საიტი 

## სქოლიო
*