ლევან მარუაშვილი

**ლევან იოსების ძე მარუაშვილი** (დ. 25 ოქტომბერი, 1912, ნოვოჩერკასკი, როსტოვის ოლქი, — გ. 5 დეკემბერი, 1992, თბილისი, საქართველო) — ქართველი გეოგრაფი, მთამსვლელი და ჟურნალისტი. გეოგრაფიულ მეცნიერებათა დოქტორი (1954), პროფესორი (1965), საქართველოს სსრ (1966) და აფხაზეთის ასსრ (1984) მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწე. სსრკ გეოგრაფიული საზოგადოების საპატიო წევრი (1985). საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის ვახუშტი ბაგრატიონის სახელობის გეოგრაფიის ინსტიტუტის გეომორფოლოგიისა და პალეოგეოგრაფიის განყოფილების ხელმძღვანელი (1956–1992). 1938–52 წლებში მუშაობდა ქუთაისისა და სოხუმის პედაგოგიურ ინსტიტუტებში უფროს მასწავლებლად.

ლევან მარუაშვილი ავტორია არაერთი ფუნდამენტური ნაშრომისა, რომელთაგან აღსანიშნავია: ორნაწილიანი „საქართველოს ფიზიკური გეოგრაფია“ (1969–1970), სამნაწილიანი „კავკასიის ფიზიკური გეოგრაფია“ (1975–1986), „მღვიმეთმცოდნეობის საფუძვლები“ (1973), „პალეოგეოგრაფიული ლექსიკონი“ (1985) და სხვა. 1971 წელს გამოქვეყნდა კოლექტიური ნაშრომი „საქართველოს გეომორფოლოგია“ (რუსულ ენაზე), ხოლო 1991 წელს „საქართველო ანთროპოგენში“ (რუსულ ენაზე), რომელთა მთავარი რედაქტორი და ავტორი იყო მარუაშვილი. 1982 წელს მონაწილეობდა „საქართველოს წითელი წიგნის“ შედგენაში.

აღსანიშნავია, რომ საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის ვახუშტი ბაგრატიონის სახელობის გეოგრაფიის ინსტიტუტის სპელეოლოგიურმა ექსპედიციამ ლევან მარუაშვილის ხელმძღვანელობით 1960 წელს აღმოაჩინა და პირველად 150 მ სიღრმემდე შეისწავლა კრუბერის გამოქვაბული, რომელიც დღეს მსოფლიოს ერთ-ერთი უღრმესი მღვიმის სტატუსს ატარებს.

ლევან მარუაშვილმა პირველმა გეოგრაფიულ ლიტერატურაში ჩამოაყალიბა ცნება კარსტოსფეროს (1970) შესახებ, როგორც კარსტული პროცესების გავრცელების გეოსფერო. მკვლევარმა კარსტოსფერო პლანეტის გარსის სახით გამოყო, რომელიც ზოგადად სტრატისფეროს თანხვდება და რომელიც კარსტვადი ქანებითაა აგებული.

აღსანიშნავია, რომ ლევან მარუაშვილი, როგორც ფიზიკური გეოგრაფიის სპეციალისტი მეცნიერების გარდა ინტერესს იჩენდა ლიტერატურის მიმართ; ადრეულ ასაკში წერდა ლექსებს, რომანებს, მოთხრობებს, პიესებს, რომლებსაც ხშირად დაუმთავრებელი ხასიათი ჰქონდა. მის მიერ არის დაწერილი რომანი „სპელეოლოგიური ტრაგედია“, რომელიც გამოუქვეყნებელი დარჩა. მნიშვნელოვანი კვლევები ჩაატარა რუსთველოლოგიაში, რომელიც დიდ ყურადღებას იმსახურებს. ლევან მარუაშვილი თითქმის ნახევარი საუკუნის განმავლობაში იკვლევდა „ვეფხისტყაოსნის“ გეოგრაფიულსა და ასტრონომიულ ელემენტებს და ჩატარებული მუშაობის საფუძველზე გარკვეულ დასკვნებს მიადგა სამყაროს რუსთაველისეული ასახვის შესახებ. მიღებული შედეგები გამოქვეყნებულია ქართულსა და რუსულ პერიოდულ გამოცემებში. ამ საკითხებთან დაკავშირებით მან 20-ზე მეტი ნაშრომი გამოაქვეყნა. პოეტის მემკვიდრეობის შესწავლით იგი 1937 წელს დაინტერესდა. გადალახა ტვიბერის უღელტეხილი (3607 მ). 1931 წელს ორჯერ ავიდა მყინვარწვერსა (5047 მ) და ყუროსწვერზე (4071 მ), 1932 წელს კი პამირზე — ღარმოს კვანძში იმყოფებოდა. 1934 წელს იყო უშბის ექსპედიციაში. ამის შემდეგ, არაერთ ასვლებში მონაწილეობდა სხვადასხვა ცნობილ ალპინისტებთან. მისი ბიოგრაფია შეტანილია ქართულ საბჭოთა ენციკლოპედიაში (1983), გეომორფოლოგიურ ლექსიკონში (1996), რუსულ ჟურნალ „გეომორფოლოგიაში“ (2002) და სხვა.

2012 წლის ოქტომბერ-ნოემბერში თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ვახუშტი ბაგრატიონის გეოგრაფიის ინსტიტუტში ჩატარდა სამეცნიერო კონფერენცია, მიძღვნილი პროფესორ ლევან მარუაშვილის დაბადების 100 წლისთავისადმი.

## ბიოგრაფია 
ლევან მარუაშვილი დაიბადა საგზაო ინჟინრის ოჯახში. მისი წინაპრები ორივე მხრიდან გლეხები იყვნენ, მამის მამა დურგალი იყო, დედის მამა კი ზეინკალი. ორივე იმერეთის მკვიდრი იყო, — პირველი ახლანდელი თერჯოლის მუნიციპალიტეტის სოფელ თავასიდან, მეორე კი ზესტაფონის მუნიციპალიტეტის სოფელ შროშიდან. ლევან მარუაშვილის მამის დედა ეფროსინე სოფელ თერჯოლიდან იყო, — ტოფაძეს ასული, დედის დედა მარიამი კი თბილისიდან — ილურიძის ასული. მარუაშვილი იმერული გვარია. შტო, რომელსაც ლევან მარუაშვილი ეკუთვნის არის თერჯოლის მუნიციპალიტეტის სოფელი თავასა. ორი წლისაც არ იყო პირველი მსოფლიო ომი რომ დაიწყო. იოსებ მარუაშვილი ოჯახთან ერთად 1914 წელს საქართველოში დაბრუნდა. თბილისში დაბრუნებულ მარუაშვილების ოჯახს შეეძინა კიდევ ერთი შვილი, — თინათინი. 1919 წელს იგი თბილისის მე-2 შრომის სკოლაში შევიდა. 1926–30 წლებში თბილისის ჰიდროტექნიკუმში სწავლის პარალელურად მონაწილეობდა ზემო სვანეთის საველე-საექსპედიციო რაზმში. 1930 წელს დაამთავრა ტექნიკუმი ჰიდროტექნიკოსის დიპლომით. 1932–33 წლებში მარუაშვილი ყაზბეგის ტურბაზაში მუშაობდა.

1933 წელს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის საბუნებისმეტყველო ფაკულტეტზე შევიდა. პარალელურად, როგორც ლიტერატურული მუშაკი, თანამშრომლობდა „ვეჩერნი ტბილისისა” და „ზარია ვოსტოკას“ რედაქციებთან. თსუ-ში მარუაშვილის ლექტორებიდან იყვნენ გამოჩენილი ქართველი გეოგრაფები: ალექსანდრე ჯავახიშვილი, გიორგი გეხტმანი და სხვა. აღსანიშნავია, რომ მისი ლექტორი პროფესორი ალექსანდრე ჯავახიშვილი, არც თუ ისე დადებითად აფასებდა სამომავლოდ სახელგანთქმული გეოგრაფის — მარუაშვილის დამოუკიდებელ მოღვაწეობას. მათ შორის: „მარკო პოლო და სვენ ჰედინი“, „კავკასიონის რელიეფის ზონალობა“, „ყელის ლავური პლატო“, „კავკასიის გამყინვარება“, „თუშეთი (გეოგრაფიული მიმოხილვა)“ და სხვა. ნაშრომთა ამ ციკლმა ახალგაზრდა, დამწყებ მეცნიერს პერსპექტიული მკვლევარი-გეოგრაფის სახელი მოუხვეჭა. უნივერსიტეტის დამთავრების წელსვე გამოქვეყნდა მისი მეტად საინტერესო ნაშრომი: „შოთა რუსთაველის გეოგრაფიული მსოფლმხედველობა“. რაც მნიშვნელოვანი მოვლენა იყო ალპურ ხმელთაშუაზღვიური სარტყლის ვულკანური ოლქების შესწავლის საქმეში. მას დღემდე არ დაუკარგავს მნიშვნელობა.

მარუაშვილმა სვანეთში 1 მაისიდან 4 სექტემბრამდე დაჰყო. ამ ხნის განმავლობაში აღმასკომის ხაზით ორი სამუშაო შეასრულა: კალა-იფარის შემაერთებელი გზის შეკეთება და ტვიბერის მყინვარის ბოლოსთან ტურისტთა თავშესაფრის მშენებლობა. პირველი მათგანის ბილიკის ნაწილი ენგურმა მოსპო, სხვა ნაწილები მოუვლელი ან დაზიანებული იყო. ამის შემდეგ მარუაშვილს 3 თვით იფარში მოუწია გადაბარგება. კალა-იფარის გზის რემონტის დამთავრების შემდეგ, აღმასკომმა დაავალა ზედამხედველობა გაეწია ტვიბერის ტურისტული თავშესაფრის მშენებლობაზე. იგი შენდებოდა ტვიბერის მყინვარის ბოლოდან 1,5 კმ მანძილზე, ადგილ ნაკრავალში, ზღვის დონიდან 2100 მ სიმაღლეზე. ნაკრავალში მან ორი თვე გაატარა. აქ ყოფნისას მარუაშვილმა რუსულიდან თარგმნა და შეავსო ახალი მასალებით ვიქტორ სემენოვსკის წიგნი „სამთო ტურიზმი“. თარგმანი დაიბეჭდა 1932 წელს. ეს იყო ლევან მარუაშვილის პირველი ნაბეჭდი წიგნი.

1931 წელს მარუაშვილი სამუშაოდ გადავიდა ყაზბეგის ტურბაზაში. ყაზბეგში მარუაშვილმა გაიცნო მოყვარული ალპინისტები ივანე იუხინი და შალვა მაყაშვილი. ისინი შეთანხმდნენ ერთად ასულიყვნენ ყუროსწვერზე და წარმატებით დალაშქრეს იგი. ამით ლევან მარუაშვილი, შალვა მაყაშვილი და ივანე იუხინი გახდნენ ყუროს ქედის პირველი ტრავერსის მონაწილეები. მთლიანობაში, ლევან მარუაშვილმა 1931 წელს დაიპყრო კავკასიონის მწვერვალები: მყინვარწვერი (5047 მ), ყუროსწვერი (4071 მ) და არჩქორთი (3399 მ). ყაზბეგში გატარებულმა ზაფხულმა ლიტერატურული ასახვა ჰპოვა ლევან მარუაშვილის პატარა ბროშურაში „Казбек“ (1932).

## სამეცნიერო მოღვაწეობა 
ლევან მარუაშვილის შემოქმედებაში შეიძლება გამოიყოს გეოგრაფიული მეცნიერული დარგების შემდეგი ძირითადი მიმართულებები, რომელთა კვლევაში მან არსებითი წვლილი შეიტანა: 1. საქართველოს გეომორფოლოგია; 2. საქართველოსა და კავკასიის პალეოგეოგრაფია (ნეოგენ-მეოთხეული პერიოდი); 3. საქართველოსა და კავკასიის რეგიონული ფიზიკური გეოგრაფია; 4. კარსტოლოგია და სპელეოლოგია; 5. გეოგრაფიული ცოდნის და მოგზაურობათა ისტორია; 6. რუსთველოლოგია; 7. ალპინიზმი. 1982 წელს მონაწილეობდა „საქართველოს წითელი წიგნის“ შედგენაში, რომლის არაორგანული ბუნების ძეგლები მისი დიდი ძალისხმევითა და ხელმძღვანელობით შეიქმნა. სამეცნიერო-პოპულარული სახით აქვს გამოცემული წიგნები: „დასავლეთ პამირის მთებში“ (1934), „შუქი ბნელეთში“ (1963), „ათი წელი მწვერვალთა ჰიპნოზის ქვეშ“ (1979), „მოგზაურობა ქვეყნიერების ბანზე“ (1988) და სხვა. ლევან მარუაშვილმა ათეულობით ნაშრომი უძღვნა ქართული გეოგრაფიის ისტორიას. მან რამდენიმე მონოგრაფია გამოაქვეყნა ვახუშტი ბაგრატიონის გეოგრაფიულ-კარტოგრაფიულ მემკვიდრეობაზე (1956, ქართულად და რუსულ ენაზე მოსკოვში), რაფიელ დანიბეგაშვილის მოგზაურობაზე (1956, 1963, 1969), XVIII საუკუნის ქართველ გეოგრაფებსა და მოგზაურებზე (1954) და სხვა. 20-მდე სამეცნიერო ნაშრომი უძღვნა შოთა რუსთაველის „ვეფხისტყაოსნის“ გეოგრაფიულ შეხედულებებს. მისმა შრომამ „Палеогеографический словарь“ (1985) სპეციალისტთა დიდი ინტერესი გამოიწვია. მონოგრაფიაში არა მარტო განმარტებულია 7000-ზე მეტი პალეოგეოგრაფიული, გეომორფოლოგიური, გეოლოგიური ტერმინი, არამედ ჩამოყალიბებულია მკაფიო პალეოგეოგრაფიული კონცეფცია, რაც ამ გამოცემის ძირითადი ღირსებაა. ამ სახის ნაშრომი არა თუ ყოფილ საბჭოთა კავშირში, მსოფლიოშიც კი პირველად შეიქმნა.

1964 და 1969–70 წლებში დაისტამბა ლევან მარუაშვილის მიერ მომზადებული სახელმძღვანელო უმაღლესი სასწავლებლებისათვის, — „საქართველოს ფიზიკური გეოგრაფია“, რომელიც მნიშვნელოვანი შენაძენია გეოგრაფიული სპეციალობის სტუდენტებისა და მასწავლებლებისათვის. მასალების ორიგინალობით, საქართველოს ბუნებრივი დანაწილების საკუთარი სქემით და სხვა თვისებებით, ორტომეული სამეცნიერო მონოგრაფიის სიმაღლეზე დგას. მეცნიერებაში მან შემოიტანა კარსტოსფეროს, როგორც წყვეტილი მრავალსართულიანი ქერქის ცნება, რომელიც ვრცელდება როგორც კონტინენტურ, ისე ლითოსფეროს ოკეანურ ნაწილებში; რომლის საფუძველია ავტორის მრავალწლიანი დაკვირვებები საქართველოს კარსტულ მღვიმეებში, ასევე უზარმაზარი სამეცნიერო ლიტერატურის ანალიზი.
 
1970 წლიდან ლევან მარუაშვილის ინიციატივით ცუცხვათის მრავალსართულიანი მღვიმოვანის შესწავლა დაიწყო. კომპლექსური კვლევის საფუძველზე შესაძლებელი გახდა ამ უნიკალური ობიექტის ბუნებრივი გარემოს ევოლუციის რეალური სურათის დადგენა. ჩატარებული კვლევების შედეგად დეტალურად შეისწავლეს მღვიმოვანისა და მიმდებარე ტერიტორიის გეოლოგია, ძირითადი გეომორფოლოგიური თავისებურებანი, მღვიმური ნალექებისა და ნიადაგების ხასიათი, მცენარეული საფარი, მღვიმური ფაუნა, კლიმატის ცვლილება და მისი თანამედროვე მდგომარეობა, ზედაპირული და მიწისქვეშა ჰიდროქსელი, დახასიათებულია მღვიმური კომპლექსის ცალკეული სართულები. ცუცხვათის მღვიმური სისტემის უნიკალურობის გათვალისწინებით, ასევე, ლევან მარუაშვილის აქტიური ძალისხმევით, ეს ობიექტი სახელმწიფო ნაკრძალად გამოცხადდა. საველე სამუშაოების საფუძველზე შეიქმნა ფუნდამენტური ნაშრომი „Изучение пещер Колхиды“ (1978), რომელიც ცუცხვათის მღვიმოვანს ეხება.

ლევან მარუაშვილის პირველი ნაშრომი ისტორიულ გეოგრაფიაში „მარკო პოლო და სვენ ჰედინი“ 1935 წელს დასტამბა საქართველოს გეოგრაფიულმა საზოგადოებამ. 1938 წელს დაიბეჭდა მისი ახალი ნაშრომი — „შოთა რუსთაველის გეოგრაფიული თვალსაწიერი“.

1938 წელს გამოქვეყნებულ სტატიაში მარუაშვილმა გამოთქვა მოსაზრება, რომ ეს ქვეყნები უნდა იძებნოს სხვაგან — აფრიკაში და, შეიძლება კუნძულ მადაგასკარზე. 1966 წელს ჩატარდა რუსთაველის მეორე იუბილე (დაბადების 800 წლისთავი). 1969 წელს საკავშირო მეცნიერებათა აკადემიის „მაცნეში“ მარუაშვილმა გამოაქვეყნა მეორე სტატია, რომელშიც განავითარა „ვეფხისტყაოსნის“ უცნობი სახელებით აღნიშნული ქვეყნების, ქალაქებისა და სხვა ადგილების აფრიკა-მადაგასკარული მდებარეობის ვარიანტი.

1970-იანი წლების ბოლოში მუშაობა პოემის გეოგრაფიულსა და ასტრონოიულ კომპონენტებზე განაახლეს ახალი წყაროების გამოყენებით და ახალი იდეების დამუშავებით. 1980 წელს „საქართველოს გეოგრაფიული საზოგადოების შრომებში“ დაიბეჭდა ავტორის მესამე შრომა რუსთაველის გეოგრაფიული თვალთახედვის თემაზე, ხოლო 1988 წელს იმავე შრომების სხვა ტომში გამოქვეყნდა განვითარებული შუა საუკუნეების მადაგასკარის ისტორიულ-გეოგრაფიული სურათის რეკონსტრუქციის ცდა შოთა რუსთაველის, მარკო პოლოსა და თანამედროვე ავტორების მიხედვით.

რუსთაველის „ვეფხისტყაოსანი“ და განსაკუთრებით მისი გეოგრაფიული ფონი, მთელი სიცოცხლის მანძილზე იპყრობდა მის ყურადღებას. მკვლევრის აზრით, რუსთაველის შენიღბული პოეტური ქარაგმის მიღმა, პოემის გმირების მოქმედების გეოგრაფიული არეალი იკითხება. დაადგინა რომ, პოემის პერსონაჟთა ყველა მოგზაურობის დრო მჭიდრო კავშირშია ინდოეთის ოკეანეში ტროპიკული მუსონების რეჟიმთან.

## ჯილდოები 
ლევან მარუაშვილი დაჯილდოებულია არაერთი მედლით, ჯილდოთი და სიგელით. 1945 წელს სამხრეთ საქართველოში იყო სამხედრო-გეოგრაფიულ ექსპედიციაში, რის გამოც დაჯილდოვდა მედლით „სამამულო ომში გერმანიაზე გამარჯვებისათვის 1941–1945“. 1948 წელს დაჯილდოვდა საქართველოს სსრ უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის საპატიო სიგელით ალპინიზმის განვითარების 25 წლისთავთან დაკავშირებით. 1962 წელს დაჯილდოვდა აფხაზეთის უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის საპატიო სიგელით, აფხაზეთის კარსტულ მღვიმეში ღრმად ჩაღწევის დარგში დავალების წარმატებით შესრულებისათვის. 1970 წელს დააჯილდოვეს საიუბილეო მედლით — „შრომითი მამაცობისათვის“. 1972 წელს დაჯილდოვდა ნიკოლოზ პრჟევალსკის სახელობის ოქროს მედლით ნაშრომისათვის „საქართველოს გეომორფოლოგია“. 1974 წელს დაჯილდოვდა საპატიო სიგელით ალპინიზმის განვითარებაში ხანგრძლივი და აქტიური მუშაობისა და ალპინიზმის დაარსებიდან 50 წლისთავთან დაკავშირებით. 1977 წელს მიენიჭა ვახუშტი ბაგრატიონის სახელობის პრემია. 1979 წელს დაჯილდოვდა მედლით 1978 წელს სოცშეჯიბრებაში გამარჯვებისათვის.

1981 წელს დაჯილდოვდა საკავშირო გეოგრაფიული საზოგადოების დიპლომით თვალსაჩინო სამეცნიერო ნაშრომებისათვის გეოგრაფიის დარგში. 1982 წელს დაჯილდოვდა საქართველოს სსრ მინისტრთა საბჭოსთან არსებული ფიზიკური კულტურისა და სპორტის კომიტეტის საპატიო სიგელით ალპინიზმის განვითარების საქმეში შეტანილი წვლილისათვის დაბადების 70 წელთან დაკავშირებით. 1983 წელს დაჯილდოვდა სამკერდე ნიშნით „მეთერთმეტე ხუთწლედის დამკვრელი“; — აირჩიეს ქუთაისის საქალაქო ტურისტთა კლუბის „ოქროს ჩარდახი“-ს საპატიო წევრად. 1984 წელს დაჯილდოვდა მედლით „შრომის ვეტერანი“. იმავე წელს დაჯილდოვდა საქართველოს სსრ უმაღლესი საბჭოს პრეზიდიუმის საპატიო სიგელით. 1985 წელს მიენიჭა საქართველოს სსრ სახელმწიფო პრემია ნაშრომისათვის „საქართველოს წითელი წიგნი“ (1982). 1985 წელს დააჯილდოვეს მედლით სამამულო ომის II ხარისხის ორდენით. 1986 წელს დაჯილდოვდა მედლით „დიდ სამამულო ომში გამარჯვების 40 წელი (1941–1945 წწ.)“.

## ოჯახი 
ლევან მარუაშვილის მეუღლე იყო ჟანა ივანიშვილი. იგი წლების განმავლობაში იზიარებდა მეუღლის წარმატებებს. არაერთხელ ყოფილა მასთან ექსპედიციაში; მისი შრომების პირველწამკვითხველი სწორედ ჟანა იყო. წყვილს ჰყავდა შვილი ნესტანი. 

## გარდაცვალება 
ლევან მარუაშვილი გარდაიცვალა 1992 წლის 5 დეკემბერს, 80 წლის ასაკში, ქალაქ თბილისში. დაკრძალეს 10 დეკემბერს საბურთალოს პანთეონში. სამგლოვიარო მიტინგზე სიტყვებით გამოვიდნენ: გეოგრაფიის ინსტიტუტის დირექტორი რომან კვერენჩხილაძე, საქართველოს გეოგრაფიული საზოგადოების პრეზიდენტი ვახტანგ ჯაოშვილი, ჰიდრომეტეოროლოგიური ინსტიტუტის დირექტორი გივი სვანიძე, ლევან მარუაშვილის მოწაფე კობა ხარაძე.

## ბიბლიოგრაფია 
* „ვახუშტი ბაგრატიონის კარტოგრაფიული ნაშრომი“, თბილისი 1948;
* „გამყინვარების ხანა კავკასიის ტერიტორიაზე“, 1954;
* „XVIII საუკუნის ქართველი გეოგრაფები და მოგზაურები“, 1954;
* „გომბორის ქედის მოსწორებელი ზედაპირების შესახებ მის ისტორიასთან დაკავშირებით“, თბილისი 1955;
* „სამხრეთ საქართველოს უახლეს ვულკანურ ნაგებობათა მორფოლოგია და განვითარების ისტორია“, თბილისი 1956;
* „ქართველი მოგზაური რაფიელ დანიბეგაშვილი და მისი ცნობები ინდოეთის, ბირმისა და ჩინეთის შესახებ“ თბილისი 1956;
* „Целесообразность пересмотра существующих представлений о палеогеографических условиях ледникового времени на Кавказе“. Тб., 1956;
* „მეოთხეული პერიოდის თბილი და მშრალი ეპოქის („მინდელ-რისული ინტერგლაციალის“) პალეოგეოგრაფიული პირობები კავკასიაში“, თბილისი, 1959;
* „მდინარე კოდორის ტერასები როგორც მთიან ქვეყნებში ტერასთგაჩენის მაგალითი“, თბილისი, 1960;
* „ლეჩხუმის გეომორფოლოგიური დახასიათება, თბილისი, 1960;
* „დასავლეთ საქართველოს კარსტული ზოლის გეოგრაფიული და სპელეოლოგიური დახასიათების ცდა, თბილისი, 1963;
* „სამეგრელოს გეომორფოლოგიური ნარკვევი, თბილისი, 1963;
* „ახალი ცნობები რ. დანიბეგაშვილის მოგზაურობათა შესახებ, თბილისი, 1967;
* „საქართველოს ფიზიკური გეოგრაფია, ნაწ.1“ თბილისი 1969;
* „საქართველოს ფიზიკური გეოგრაფია, ნაწ.2“ თბილისი 1970;
* „ვეფხისტყაოსანში“ მოხსენებული „ზღვის ჭიპის“ რაობის შესახებ, თბილისი, 1971;
* „Элементы исторической географии в трудах Вахушти Багратиони“, 1973;
* „კავკასიის ფიზიკური გეოგრაფია, ნაწ.1“ თბილისი 1975;
* „კავკასიის ფიზიკური გეოგრაფია, ნაწ.2“ თბილისი 1981;
* „კავკასიის ფიზიკური გეოგრაფია, ნაწ.3“ თბილისი 1986;
* „დედამიწა და კაცობრიობა „ვეფხისტყაოსანში“, 2002;  
* „სამყაროს ასახვა „ვეფხისტყაოსანში“, 2012.

## რესურსები ინტერნეტში
## ლიტერატურა 
* ქართველი მოგზაურები, გეოგრაფები, ბუნების მკვლევარნი: ენციკლოპედიური ცნობარი. თბ., 2003;
* ლევან მარუაშვილი, ბიობიბლიოგრაფია, მეცნიერება. თბ., 2002;
* ხარაძე კ., ბუნების უბადლო მკვლევარი, თბ., 2002;
* ჭეიშვილი ო., მოკლე გეოგრაფიული ცნობარი, თბ., 1977. 

## სქოლიო
კატეგორია:ქართველი გეოგრაფები
კატეგორია:ქართველი მთამსვლელები
კატეგორია:ქართველი ჟურნალისტები
კატეგორია:თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულები
კატეგორია:გეოგრაფიის მეცნიერებათა დოქტორები
კატეგორია:რუსეთის გეოგრაფიული საზოგადოების საპატიო წევრები
კატეგორია:საქართველოს სსრ-ის მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწეები
კატეგორია:ნიკოლოზ პრჟევალსკის სახელობის ოქროს მედლით დაჯილდოებულები
კატეგორია:ვახუშტი ბაგრატიონის სახელობის პრემიის ლაურეატები
კატეგორია:საქართველოს ეროვნული პრემიის ლაურეატები
კატეგორია:საბურთალოს პანთეონში დაკრძალულები