აქ-სარაის სასახლე

**აქ-სარაის სასახლე** — დანგრეული სასახლე და ისტორიული ნაგებობა შაჰრისაბზში, უზბეკეთში. სასახლე აგებულია თიმურიდების პერიოდის დასაწყისში, დაახლოებით 1380-1404 წლებში, მბრძანებელი თემურის (თემურლენგის) მმართველობისას. 2000 წელს სასახლე შაჰრისაბზის ისტორიულ ცენტრთან ერთად იუნესკო-ს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლთა ნუსხაში შევიდა.

## ისტორია 
თემური შაჰრისაბზის (ძველი სახელით – ქეში) მიდამოებში დაიბადა და ქალაქს თავისი იმპერიის დედაქალაქად ქცევა სურდა, სამარყანდის ნაცვლად. ამ მიზნისთვის მან ბრძანა აქ გრანდიოზული სასახლის აგება. სასახლის მშენებლობა დაიწყო 1380 წელს და, წყაროების თანახმად, თითქმის 24 წელი გაგრძელდა; დასრულების თარიღად მიღებულია 1404 წელი, ანუ პერიოდს მცირედით უსწრებს თავად თემურის სიკვდილს.

XVI საუკუნეში შაჰრისაბზი და მასთან ერთად აქ-სარაის სასახლეც ბუხარის ხანის აბდულაჰან II-ის სამხედრო ლაშქრობების შედეგად მნიშვნელოვნად დაინგრა. მოგვიანებით ნანგრევები კიდევ უფრო დაზიანდა, თუმცა მონუმენტური შესასვლელი ნაწილის ფრაგმენტები მაინც შემორჩა.

უზბეკეთის სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის შემდეგ, 1994-1998 წლებში, სასახლის ტერიტორიაზე ჩატარდა კონსერვაციისა და გამაგრების ფართომასშტაბიანი სამუშაოები. სასახლის თავდაპირველი კომპოზიციის ხაზგასასმელად, მისი ცენტრალური ღერძის მიმართულებით აღმართულია თემურის კოლოსური ქანდაკება, მაღალ პედესტალზე, იმ ადგილზე, სადაც მიჩნეულია, რომ განთავსებული იყო მთავარი სასახლის ბირთვი.

## არქიტექტურა 
აქ-სარაის სასახლის ნანგრევები შაჰრისაბზის ისტორიული ცენტრის ჩრდილოეთით, ქალაქის ჩრდილოეთ კარიბჭესთან ახლომდებარე პარკში მდებარეობს. განსაკუთრებით თვალსაჩინოა ყოფილი მთავარი პორტალის დაახლოებით  სიმაღლის ორმაგი პილონები, რომელთა საყრდენს შორის კამარას -იანი განივი სივრცე ჰქონდა.

ფასადის სიბრტყე შემკულია დიდი ზომის გეომეტრიული და ეპიგრაფიკული ორნამენტებით, რომლებიც შესრულებულია ოქროსფერი, მუქი ლურჯი და ღია ლურჯი მოჭიქული აგურებით. ერთ-ერთ გრეხილ ლენტურ ფრიზზე თავს იჩენს ეპიგრაფიკული წარწერა, რომელიც ითარგმნება როგორც „ყველი სულთანის დღეები განუგრძოს ღმერთმა“. ეზოს ოთხივე მხარეს მიწყობილი იყო სხვადასხვა დანიშნულების ნაგებობები; ტრადიციაში შემონახულია ცნობები, რომ მათგან ერთ-ერთი ექვსსართულიანი იყო.

არსებული ნაშთების მიხედვით, სასახლის მთავარი პორტალი დაახლოებით 38 მ  სიმაღლის იყო, თაღოვანი საფარველის გაწოვით კი 22 მ-ს აღწევდა, რაც შუა აზიის საერო არქიტექტურაში ერთ-ერთ უდიდეს მასშტაბად განიხილება.

საკითხავი, თუ როგორ უნდა დაბალანსდეს ტურიზმის განვითარება, ადგილობრივი საზოგადოების საჭიროებები და მონუმენტური მემკვიდრეობის დაცვა, აქ-სარაის შემთხვევაში განსაკუთრებით მწვავედ იჩენს თავს. რამდენიმე კვლევა მიუთითებს, რომ სასახლის ავტენტურობის გარშემო არსებული დისკუსია ტიპური მაგალითია იმ გამოწვევებისა, რომლებსაც შეგვიძლია ვუწოდოთ „პოსტ-სოციალისტური ურბანული რეაბილიტაციის პარადოქსი“: ყოფილი საბჭოთა რესპუბლიკები ცდილობენ ერთდროულად წარმოაჩინონ ეროვნული იდენტობა, დაამკვიდრონ თანამედროვე ქალაქგეგმარებითი სტანდარტები და ამავე დროს დაიცვან უმყიფესი ისტორიული სტრატები.

ამ ხედვით, „აქ-სარაის სასახლე“ განიხილება არა მხოლოდ, როგორც გვიანმობილური შუა აზიის არქიტექტურის შესწავლის მნიშვნელოვანი ობიექტი, არამედ, როგორც ცოცხალი ლაბორატორია, სადაც ერთმანეთთან იკვეთება კულტურული მემკვიდრეობის, სახელმწიფო პოლიტიკის, ადგილობრივი საზოგადოების მეხსიერებისა და გლობალური ტურიზმის ინტერესები.

## სქოლიო
კატეგორია:სასახლეები აზიაში
კატეგორია:სასახლეები
კატეგორია:სასახლეები კონტინენტის მიხედვით
კატეგორია:სასახლეები ქვეყნების მიხედვით