ჯაბრაილი

**ჯაბრაილი** (აზერ. *Cəbrayıl*) — უკაცრიელი ქალაქი აზერბაიჯანში, ნომინალურად აზერბაიჯანის ჯაბრაილის რაიონის ადმინისტრაციული დედაქალაქი. 

ქალაქი აზერბაიჯანული უმრავლეოსობითა და სომხური მრავალფეროვნებით სხვადასხვა დროს რუსეთის იმპერიის ეპოქაში და აზერბაიჯანული უმრავლესობით საბჭოთა პერიოდიდან მოყოლებული. ქალაქი მიტოვებულია, რაც ადგილობრივმა სომხურმა ძალებმა  გაანადგურეს პირველი ნაგორნო-ყარაბაღის ომის დროს.

## ისტორია 
მინი| ჯაბრაილის მემორიალი
სომეხი ისტორიკოსის, სამველ კარაპეტიანის თანახმად, ნაპოვნი არქეოლოგიური მტიცებულება გვთავაზობს, რომ ერთი პერიოდი სოფელი დასახლებული იყო სომხებით, რომლებმაც, სავარაუდოდ, სოფელი მიატოვეს მე-17 საუკუნის დასაწყისში. სომხური ხალხური ზღაპრები ძველი ჯაბრაილის სოფლის შესახებ, რომელიც მშაკის გაზეთმა 1870-იან წლებში გამოაქვეყნა, აცხადებდა, რომ სოფელი აშენებულიყი იყო სომხების მიერ გრიგოლ განმანათლებელის პერიოდიში, რასაც მოწმობს ჭაბურღილის ტროტუარზე ამოტვიფრული ჯვრები. 1813 წელს ჯაბრაილის ტერიტორია იყო ყარაბაღის სახანოს ნაწილი, როცა მისი ანექსია მოხდა რუსეთის იმპერიის მიერ გულისტანის საზავო ხელშეკრულების დროს. მე-19 საუკუნის სომეხი ავტორი რაფი აღნიშნავს, რომ ისტორიული ჯაბრალის ხიდი (*Jabrayili Kamur*) სოფლის მიდამოებში არსებობდა.

### რუსეთის იმპერია 
ცარისტულ პერიოდში, თავდაპირველად, ჯაბრაილი იყო შუშას მაზრას სოფელი, ხოლო მოგვიანებით, ჯებრაილის მაზრაში, როგორც მისი ადმინისტრაციული ცენტრი, რუსეთის იმპერიის ელიზავეტპოლის გუბერნიაში. ყოველწლიური წიგნის *კავკასიური კალენდრის* თანახმად, 1855 წელს ჯაბრაილის მოსახლეობა შედგებოდა შიიტი თათრებისგან (მოგვიანებით, ცნობილი, როგორც აზერბაიჯანელები). თუმცა, 1897 წლის რუსული აღწერის თანახმად, ჯაბრაილის სოფლის მოსახლეობა იყო 520 ადამიანი, სომხური მრავალდეროვნებით: 228 სომეხი; 186 თურქი-თათარი; 76 რუსი. რუსეთის იმპერიის დროს, ჯაბრაილი იყო საბაჟო-გამშვები პუნქტი რუსეთ-სპარსეთის საზღვარზე, ისევე როგორც სომხებით დასაქმებული სამეფო სკოლა, მათ შორის, მისი დირექტორი ალექსანდრე ტერ-აბრაჰამიანი (1879 წლიდან).

### საბჭოთა კავშირი 
1926 წლის საბჭოთა აღწერის თანახმად, ჯაბრაილის რაიონის მოსახლეობა შეადგენდა 10 653 ადამიანს. თავად სოფელში არავითარი ეთნიკური დაყოფა არ აღრიცხულა. მათგან რაიონის 97.2% იყო თურქი (ე.ი. აზერბაიჯანელები), 105 (1%) იყვნენ რუსები, 57 (0.5%) იყვნენ სომხები და 24 (0.2%) იყვნენ სპარსელები. 1979 წლის საბჭოთა აღწერის მიხედვით რეგისტრირებული 4 825 მოსახლედან თითქმის ყველა (99.5%) იყო ეთნიკური აზერბაიჯანელი. როგორც რაიონის ადმინისტრაციული ცენტრი, ჯაბრაილი მნიშვნელოვნად გაძლიერდა საბჭოთა პერიოდის განმავლობაში და 1950-იანი წლების დასაწყისში, გახსნილი იყო ორი შვიდწლიანი სკოლა, საშუალო სკოლა, კულტურული ცენტრი, საზაფხულო და ზამთრის კონოთეატრები, ორი ბიბლიოთეკა და კლუბი. ქალაქის მთავარი ეკონომიკური პროდუქტები არის კარაქი, ყველი და ხალიჩები.

### სომხური კონტროლი 
1993 წლის 23 აგვისტოს, ყარაბაღის პირველი ომის დროს, ქალაქი ოკუპირებული იყო სომხური ძალების მიერ და მოწყვეტილი იყო არცახის რესპუბლიკას, რამაც მისი მოსახლეობის გადაადგილება გამოიწვია. როგორც სომხური ძალების მიერ დაკავებული აზერბაიჯანის შვიდი რაიონის უმეტესი ქალაქები, დაპყრობის შემდეგ ჯაბრაილი იყო გაძარცვული, განადგურებული და გაუკაცრიელებული. არცახის შემადგენლობაში, მას ეწოდა **ჯრაკანი** (Ջրական), ასევე ეწოდა **მეხაკავანი** (Մեխაკավան) და იმართებოდა ჰადრუტის პროვინციის შემადგენლობაში.

### აზერბაიჯანული კონტროლის აღდგენა 
27 წლის შემდეგ, 2020 წლის 9 ოქტომბერს, აზერბაიჯანმა აღადგინა კონტროლი ქალაქზე 2020 წლის ნაგორნო-ყარაბაღის ომის დროს.

2020 წლის 4 ოქტომბერს, აზერბაიჯანის პრეზიდენტმა ილჰამ ალიევმა განაცხადა, რომ აზერბაიჯანის შეიარაღებულმა ძალებმა ერთდღიანი ბრძოლის შემდეგ კონტროლი დაამყარა ქალაქზე, თუმცა, თავდაცვის მინისტრის პრესის მდივანმა, შუშან სტეფანიანმა უარყო ეს მოსაზრება. 5 ოქტომბერს, არცახელი პრეზიდენტი, არაიაკ ჰარუთიუნიანი ამტკიცებდა, რომ იგი ქალაქს ეწვია. მიუხედავად ამისა, 2020 წლის 9 ოქტომბერს, აზერბაიჯანის თავდაცვის მინისტრმა გამოაქვეყნა ვიდეო, რომელიც აჩვენებდა თუ როგორ აღმართავდა აზერბაიჯანელი ჯარისკაცი აზერბიაიჯანის დროშას დანგრეული ქალაქის ცენტრში. „ევრონიუსის“ რეპორტიორები ქალაქს ეწვივნენ 17 ოქტომბერს და დაამტკიცეს, რომ ის აზერბაიჯანის კონტროლქვეშ მოექცა.

2020 წლის ნოემბერში, აზერბაიჯანული მედია ბოლო პერიოდებში დაპყრობილ ქალაქს სტუმრობდა და აცხადებდა, რომ ახლადაშენებული სამხედრო ბაზის გარდა, არცერთი შენობა არ დარჩენილა ხელუხლებელი ქალაქის დაპყრობის შემდეგ 1993 წელს. რამდენიმე ელჩი, რომელიც დანგრეულ ქალაქს ესტუმრა 2021 წლის თებერვალში, ქალაქის მდგომარეობის გამო შოკში ჩავარდა და დაამატა, რომ გარკვეული რაოდენობის საფლავები იყო გაფუჭებული ან გათხრილი. BBC იუწყებოდა, რომ აზერბაიჯანელების სახლები და საფლავები სრულიად განადგურებული იყო სომხური ოკუპაციის განმავლობაში. სომხური ეკლესია გაიხსნა. ეკლესიის მშენებლობა აზერბაიჯანის საგარეო საქმეთა სამინისტროს დაგმობას მოჰყვა. 2021 წლის მარტში, BBC-ის ჟურნალისტი ჯონა ფიშერი ეკლესიის ადგილს ეწვია გეოლოკაციის გამოყენებით და დაინახა, რომ მისი კვალი არ დარჩენილა. როდესაც მან პოლიციის ბადრაგს ჰკითხა, თუ რა დაემართა ეკლესიას, ამ უკანასკნელმა თავდაპირველად თქვა, რომ ეკლესია „ომის დროს დაინგრა“, მაგრამ შემდეგ, ვიდეოში აშკარად ჩანდა, რომ ეკლესია ჯერ კიდევ ხელუხლებელი იყო, როდესაც ტერიტორია აზერბაიჯანის კონტროლქვეშ მოექცა. BBC-ის ჟურნალისტმა თქვა, რომ „[სომხებმა] თვითონ გაანადგურეს“. ფიშერმა სურათები აჩვენა პრეზიდენტის ადმინისტრაციის საგარეო პოლიტიკის დეპარტამენტის უფროსს ჰიკმეთ ჰაჯიევს, რომელშიც ნათქვამი იყო, რომ „ეკლესია დაინგრა“, ხოლო ჰაჯიევმა უპასუხა „რადგან ეს სათანადო გეოლოკაციაა, არ ვიცი, უნდა შევამოწმოო“, შემდეგ დაამატა, რომ „ჯაბრაილში არასდროს უცხოვრია სომეხს [*sic*]“ და რომ „რაიმე სახის რელიგიური ადგილის აშენება რეგიონის ნებისმიერი რელიგიური ხასიათის შესაცვლელად არის საერთაშორისო ჰუმანიტარული სამართლის დარღვევა“, შემდეგ კი, თემა შეცვალა სომხების მიერ აზერბაიჯანული ქალაქების განადგურებით.

2021 წლის თებერვლის დასაწყისში ჯაბრაილს ეწვივნენ აზერბაიჯანში აკრედიტებული უცხოელი ელჩები, სამხედრო ატაშეები და საერთაშორისო ორგანიზაციების ხელმძღვანელები. კერძოდ, მათ დანგრეული კულტურის სახლი და სასაფლაო დაათვალიერეს. 2021 წლის სექტემბერში ბრიტანულმა კომპანია Chapman Taylor-მა ჯაბრაილის გენერალური გეგმის პროექტის მოსამზადებლად ტენდერში გაიმარჯვა. იმავე წლის ოქტომბერში, აზერბაიჯანის ქალაქზე კონტროლის აღდგენის წლისთავზე, პრეზიდენტმა ილჰამ ალიევმა საფუძველი ჩაუყარა ცენტრალურ რაიონულ საავადმყოფოს, სკოლასა და პირველ კორპუსს.

## გამორჩეული პიროვნებები 
* ჯამილ აჰმადოვი - საბჭოთა კავშირის გმირი.
* თეიმურ გულიევი – სახალხო კომისართა საბჭოს (1937–1953) და აზერბაიჯანის სსრ მინისტრთა საბჭოს (1953–1954) თავმჯდომარე.
* ფარდა ამინი - აზერბაიჯანელი მსახიობი, კომიკოსი და სცენარისტი.
* სურენ შადუნცი - ტაჯიკეთის კომუნისტური პარტიის პირველი მდივანი 1934-1937 წლებში და ტაჯიკეთის სსრ-ის დე ფაქტო ლიდერი.

## გალერეა 

ფაილი:Djrakan_(Djebrail),_Memorial_Cross,_2014.05.09_-_panoramio.jpg|ალტ=Memorial cross installed by Armenians after the First Nagorno-Karabakh war| სომხების მიერ მთიანი ყარაბაღის პირველი ომის შემდეგ დადგმული მემორიალური ჯვარი
ფაილი:Jabrayil_city,_Aerial_2.jpg|ალტ=Aerial view of the ruined city, showing destroyed houses| დანგრეული ქალაქის საჰაერო ხედი, სადაც ნაჩვენებია დანგრეული სახლები

## სქოლიო 
### ბიბლიოგრაფია 
* *Hakobyan, Tadevos Kh.; Melik-Bakhshyan, Stepan T.; Barseghyan, Hovhannes Kh. (1998). Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան [Dictionary of Toponyms of Armenia and Adjacent Territories] (in Armenian). Vol. 4. Yerevan State University Press. p. 374. OCLC 247335945.*
* *Karapetyan, Samvel (2001). "Jabrail". Armenian Cultural Monuments in the Region of Karabakh (PDF). RAA Scientific Researches. Vol. 3. "Gitutiun" Publishing House of NAS RA. pp. 225–226. . Archived from the original (PDF) on 19 October 2021. Retrieved 13 October 2023.*
* *Masalsky, Vladislav [in Russian] (1893). "Джебраиль" [Dzhebrail]. In Ivan Andreyevsky; Konstantin Arsenyev; Fedor Petrushevsky (eds.). Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary (in Russian). Vol. X. Saint Petersburg: Brockhaus–Efron. p. 527.*

## ინტერნეტ-რესურსები 
* 

კატეგორია:აზერბაიჯანის ქალაქები