ტირანოზავრი

**ტირანოზავრი** (; „ტირანი ხვლიკი“; , ) — დიდი ზომის თეროპოდი დინოზავრების გვარი. ტიპური სახეობა ***ტირანოზავრი rex*** ( ნიშნავს „მეფეს“), რომელსაც ინგლისურ ენაში ხშირად ამოკლებენ როგორც ***T. rex*** ან სასაუბრო ენაში **t-rex** („ტი-რექსი“), ერთ-ერთი ყველაზე კარგად წარმოდგენილი თეროპოდია. იგი ბინადრობდა დღევანდელი ჩრდილოეთ ამერიკის დასავლეთ ტერიტორიაზე, რომელიც იმ დროს წარმოადგენდა კუნძულოვან კონტინენტს, ცნობილს როგორც ლარამიდია. ტირანოზავრს გაცილებით ფართო არეალი ჰქონდა, ვიდრე სხვა ტირანოზავრიდებს. მისი ნამარხები ნაპოვნია სხვადასხვა გეოლოგიურ ფორმაციებში, რომლებიც თარიღდება გვიანდელი ცარცული პერიოდის გვიან მაასტრიხტული სართულით, 69-66 მილიონი წლის წინ, თუმცა ცალკეული ნიმუშები შესაძლოა მიუთითებდნენ უფრო ადრეულ წარმოშობაზე შუა კამპანიურ ეპოქაში. იგი იყო ტირანოზავრიდების ერთ-ერთი ბოლო ცნობილი წარმომადგენელი და ერთ-ერთი უკანასკნელი არაფრინველი დინოზავრი, რომელიც არსებობდა ცარცულ-პალეოგენურ გადაშენებამდე.

სხვა ტირანოზავრიდების მსგავსად, ტირანოზავრი იყო ორფეხა მტაცებელი, მასიური თავის ქალით, რომელსაც გრძელი და მძიმე კუდი აწონასწორებდა. მის დიდ და ძლიერ უკანა კიდურებთან შედარებით, ტირანოზავრის წინა კიდურები მოკლე, მაგრამ მათი ზომისთვის უჩვეულოდ ძლიერი იყო და ჰქონდა ორი ბრჭყალიანი თითი. ყველაზე სრულყოფილი ნიმუშის სიგრძეა 12.3-12.4 მეტრი, თუმცა უახლესი თანამედროვე შეფასებებით, ტირანოზავრის სიგრძეს შესაძლოა გადაეჭარბებინა 13 მეტრისთვის, მისი სიმაღლე თეზოსთან იყო 3.7-4 მეტრი, ხოლო იწონიდა დაახლოებით 8.8 ტონას. მიუხედავად იმისა, რომ ზოგიერთი სხვა თეროპოდი შესაძლოა მეტოქეობას უწევდა ან აჭარბებდა კიდეც მას ზომით, იგი მაინც რჩება ერთ-ერთ უდიდეს ცნობილ ხმელეთის მტაცებლად, ხოლო მისი ნაკბენის სავარაუდო ძალა ყველაზე დიდია ხმელეთის ყველა ცხოველს შორის. თავის გარემოში ყველაზე დიდი მტაცებელი, ტირანოზავრი სავარაუდოდ იყო უმაღლესი მტაცებელი, რომელიც ნადირობდა ჰადროზავრებზე, ჯავშნიან ბალახისმჭამელებზე, როგორიცაა ცერატოფსები და ანკილოზავრები, და შესაძლოა ზავროპოდებზეც. ზოგიერთმა ექსპერტმა გამოთქვა ვარაუდი, რომ ეს დინოზავრი ძირითადად ლეშისმჭამელი იყო. საკითხი იმის შესახებ, იყო თუ არა ტირანოზავრი უმაღლესი მტაცებელი თუ მხოლოდ ლეშისმჭამელი, პალეონტოლოგიაში ერთ-ერთი ყველაზე ხანგრძლივი დებატების საგანი იყო. დღეს პალეონტოლოგების უმეტესობა თანხმდება, რომ ტირანოზავრი იყო როგორც მტაცებელი, ისე ლეშისმჭამელი.

ტირანოზავრის ზოგიერთი ნიმუში თითქმის სრულ ჩონჩხს წარმოადგენს. სულ მცირე ერთ მათგანში ნაპოვნია რბილი ქსოვილები და ცილები. ნამარხი მასალის სიმრავლემ საშუალება მისცა მეცნიერებს ჩაეტარებინათ მნიშვნელოვანი კვლევები ამ ცხოველის ბიოლოგიის მრავალ ასპექტზე, მათ შორის მის სასიცოცხლო ისტორიასა და ბიომექანიკაზე. კვებითი ჩვევები, ფიზიოლოგია და შესაძლო სიჩქარე კვლავ დებატების საგანია. მისი ტაქსონომია ასევე საკამათოა. აზიური *Tarbosaurus bataar* ძალიან ახლოს დგას ტირანოზავრთან და ზოგჯერ განიხილება, როგორც ამ გვარის სახეობა. რამდენიმე ჩრდილოამერიკული ტირანოზავრიდი იქნა სინონიმიზებული ტირანოზავრთან, ხოლო ზოგიერთი ნიმუში შემოთავაზებულია როგორც ცალკეული სახეობა. ამ სახეობების ვალიდურობა, როგორიცაა ახლახან აღმოჩენილი ***T. mcraeensis***, სადავოა.

XX საუკუნის დასაწყისიდან *ტირანოზავრი* ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი დინოზავრია. სამეცნიერო მწერალმა რაილი ბლექმა მას „აბსოლუტური დინოზავრი“ უწოდა. მისი ნამარხები მუზეუმების პოპულარული ექსპონატებია, თავად დინოზავრი კი ხშირად ჩნდება მედიაში, მაგალითად, ფილმში „იურული პარკი“.
## კვლევის ისტორია 
### ადრეული აღმოჩენები 
[alt=|left|მინი|*Manospondylus gigas*-ის [ტიპური ეგზემპლარი (AMNH 3982)]]
კბილი, რომელიც ამჟამად დოკუმენტირებულია როგორც ტირანოზავრის ნაწილი, იპოვნა ჯარვის ჰოლის სტუდენტმა, პიტერ ტ. დოტსონმა 1874 წლის ივლისში საუთ-ტეიბლის მთაზე (კოლორადო), ართურ ლეიკსის ხელმძღვანელობით, გოლდენთან ახლოს. 1890-იანი წლების დასაწყისში, ჯონ ბელ ჰეტჩერმა შეაგროვა პოსტკრანიალური (თავის ქალის უკანა ნაწილის) ელემენტები აღმოსავლეთ ვაიომინგში. თავიდან მიიჩნევდნენ, რომ ნამარხები ეკუთვნოდა დიდი ზომის სახეობას *Ornithomimus grandis* (ამჟამად *Deinodon*), მაგრამ ახლა ისინი მიჩნეულია *T. rex*-ის ნაშთებად. 1907 წელს ჰეტჩერმა *M. gigas*-ის ნაშთების არა ცერატოფსიდის, არამედ თეროპოდის ნაშთებად იდენტიფიცირება მოახდინა.

ჰენრი ფეირფილდ ოსბორნმა ჯერ კიდევ 1917 წელს შენიშნა მსგავსება *Manospondylus gigas*-სა და *T. rex*-ს შორის, თუმცა იმ დროისთვის მეორე მალა უკვე დაკარგული იყო. *Manospondylus*-ის მალების ფრაგმენტული ბუნების გამო, ოსბორნმა არ მოახდინა ამ ორი გვარის სინონიმიზაცია და ძველ გვარს სტატუსი *indeterminate* (დაუდეგენელი) მიანიჭა. 2000 წლის ივნისში, ბლეკ-ჰილზის ინსტიტუტმა იპოვა ტირანოზავრის ჩონჩხის დაახლოებით 10% (BHI 6248) იმ ადგილას, რომელიც შესაძლოა ყოფილიყო *M. gigas*-ის თავდაპირველი ლოკალიზაცია. მიუხედავად იმისა, რომ ლარსონი თავიდან მიიჩნევდა, რომ ეს ეგზემპლარი იგივე ცხოველი იყო, რაც *M. gigas*-ის ჰოლოტიპი და ვარაუდობდა, რომ ამ სახელს უპირატესობა უნდა ჰქონოდა *T. rex*-ზე, სხვა მკვლევრები, მათ შორის კრისტოფერ ბროშუ, სკეპტიკურად უყურებდნენ იმ აზრს, რომ სახელი *T. rex* შეიცვლებოდა. 2003 წელს ბროშუმ დამატებით აღნიშნა, რომ მიუხედავად იმისა, რომ ორივე ტაქსონი სავარაუდოდ ერთსა და იმავე სახეობას წარმოადგენს, შეუძლებელია დამტკიცდეს, რომ ბლეკ-ჰილზის ინსტიტუტის მიერ აღმოჩენილი ნიმუში იგივე ცხოველია, რაც *M. gigas*, ამ უკანასკნელის ჰოლოტიპის ცუდი შენახვის გამო; გარდა ამისა, ზოოლოგიური ნომენკლატურის საერთაშორისო კოდექსის 2000 წლის შესწორების თანახმად, ისეთ პოპულარულ სახელს, როგორიცაა *T. rex*, პრიორიტეტი ენიჭება იმ სახელზე, რომელსაც აქვს ტექნიკური პრიორიტეტი, მაგრამ 1899 წლის შემდეგ 50 წელზე მეტი ხნის განმავლობაში არ ყოფილა გამოყენებული ვალიდურ სახელად ფორმალურ ლიტერატურაში (როგორც *M. gigas*).
### ჩონჩხის აღმოჩენა და სახელდება 
[მინი|[უილიამ დილერ მეთიუ|უილიამ დ. მეთიუს მიერ 1905 წელს შესრულებული ჩონჩხის მოძველებული რესტავრაცია, რომელიც გამოქვეყნდა ოსბორნის აღწერილობით ნაშრომთან ერთად]]
ბარნუმ ბრაუნმა, ამერიკის ბუნების ისტორიის მუზეუმის კურატორის ასისტენტმა, 1900 წელს აღმოსავლეთ ვაიომინგში იპოვა *T. rex*-ის პირველი ნაწილობრივი ჩონჩხი. 1902 წელს ბრაუნმა მონტანაში, ჰელ-კრიკის ფორმაციაში, იპოვა კიდევ ერთი ნაწილობრივი ჩონჩხი, რომელიც დაახლოებით 34 გაქვავებული ძვლისგან შედგებოდა. *Dynamosaurus*-ის ორიგინალური მასალა ახლა ლონდონის ბუნების ისტორიის მუზეუმის კოლექციებში ინახება. მოგვიანებით, სახელი *Dynamosaurus* პატივგებულ იქნა 2018 წელს ენდრიუ მაკდონალდისა და მისი კოლეგების მიერ კიდევ ერთი ტირანოზავრიდის, *Dynamoterror dynastes*-ის აღწერისას; ეს სახელი მაკდონალდმა 1905 წლის სახელწოდების საპატივცემულოდ შეარჩია, რადგან ის მისი „ბავშვობის ფავორიტი“ იყო.

1910-იანი წლებიდან 1950-იანი წლების ბოლომდე ბარნუმის აღმოჩენები რჩებოდა *ტირანოზავრი*-ის ერთადერთ ნიმუშებად, რადგან დიდმა დეპრესიამ და ომებმა ბევრი პალეონტოლოგი ჩამოაცილა საველე სამუშაოებს. 1998-დან 1999 წლამდე მუზეუმის თანამშრომლებმა 25 000 საათზე მეტი დახარჯეს ძვლებიდან ქანების მოცილებაზე. ამის შემდეგ ძვლები ნიუ-ჯერსიში გადაიგზავნა კარკასის ასაგებად, შემდეგ კი ჩიკაგოში საბოლოო აწყობისთვის დაბრუნდა. აწყობილი ჩონჩხი საზოგადოებისთვის 2000 წლის 17 მაისს გაიხსნა. ამ ეგზემპლარის შესწავლამ აჩვენა, რომ „სიუმ“ მაქსიმალურ ზომას 19 წლის ასაკში მიაღწია და 28 წლისა მოკვდა, რაც ყველაზე დიდი სიცოცხლის ხანგრძლივობაა ნებისმიერ ცნობილ ტირანოზავრს შორის. 

[მინი|მარცხნივ|„[სკოტი (დინოზავრი)|სკოტი“, ყველაზე დიდი ცნობილი ეგზემპლარი, გამოფენილი იაპონიაში]]
კიდევ ერთი ტირანოზავრი, ზედმეტსახელად „სტენი“ (NHMAD 2020.00001, ადრე BHI 3033 ამ ტირანოზავრს ასევე აღენიშნებოდა მრავალი ძვლოვანი პათოლოგია, მათ შორის გატეხილი და შეხორცებული ნეკნები, გატეხილი (და შეხორცებული) კისერი და დიდი ხვრელი თავის უკანა ნაწილში, რომელიც დაახლოებით ტირანოზავრის კბილის ზომისაა.

1998 წელს, 20 წლის ბაკი დერფლინგერმა შენიშნა მიწის ზემოთ ამოშვერილი *T. rex*-ის ფეხის თითი, რითაც ის გახდა ყველაზე ახალგაზრდა ადამიანი, ვინც ტირანოზავრი აღმოაჩინა. ეგზემპლარი, რომელსაც აღმომჩენის პატივსაცემად ბაკი უწოდეს, იყო ახალგაზრდა ზრდასრული, სიმაღლით 3, ხოლო სიგრძით 11 მეტრი. „ბაკი“ არის პირველი ტირანოზავრი, რომელსაც აღმოაჩნდა შენახული ფურკულა (მკერდის ძვალი, ე.წ. „ავქაში“). „ბაკი“ მუდმივად გამოფენილია ინდიანაპოლისის საბავშვო მუზეუმში.

მინი|ეგზემპლარები „სიუ“, AMNH 5027, „სტენი“ და „ჯეინი“, მასშტაბში ადამიანთან შედარებით.
2000 წლის ზაფხულში, ჯეკ ჰორნერის მიერ ორგანიზებულმა ჯგუფებმა ფორტ-პეკის წყალსაცავთან ტირანოზავრის ხუთი ჩონჩხი აღმოაჩინეს. 2001 წელს, ბერპის ბუნების ისტორიის მუზეუმის ჯგუფმა ჰელ-კრიკის ფორმაციაში აღმოაჩინა მოზარდი ტირანოზავრის 50%-ით სრული ჩონჩხი. მას „ჯეინი“ (BMRP 2002.4.1) უწოდეს. თავიდან მიიჩნევდნენ, რომ ეს იყო ჯუჯა ტირანოზავრიდის, ნანოტირანუსის პირველი ცნობილი ჩონჩხი, მაგრამ სხვა მკვლევრებმა ის ყველაზე სრულყოფილ მოზარდ *T. rex*-ად მიიჩნიეს; ამჟამად ბერპის ბუნების ისტორიის მუზეუმში გამოფენილი „ჯეინი“ ხელახლაა აღწერილია, როგორც *N. lethaeus*-ის ჰოლოტიპი. შემდგომმა შედარებებმა აჩვენა, რომ ყველაზე გრძელი თავის ქალა იყო 136.5 სანტიმეტრი, (ნიმუში LACM 23844), ხოლო ყველაზე განიერი — 90.2 სანტიმეტრი („სიუ“).
## აღწერილობა 
### ზომა 
alt=|მინი|350x350px|ზომა (ლურჯად) შერჩეულ გიგანტურ თეროპოდებთან და ადამიანთან შედარებით
*T. rex* იყო ყველა დროის ერთ-ერთი უდიდესი ხმელეთის მტაცებელი. მისი ერთ-ერთი ყველაზე დიდი და სრულყოფილი ნიმუში, ზედმეტსახელად სიუ (FMNH PR2081), ინახება ჩიკაგოს ბუნების ისტორიის საველე მუზეუმში. „სიუ“ სიგრძეში 12.3-12.8 მეტრს აღწევდა, სიმაღლეში თეძოსთან 3.66-3.96 მეტრი იყო, ხოლო უახლესი კვლევებით, სხვადასხვა ტექნიკის გამოყენებით, მისი სხეულის მაქსიმალური მასა დაახლოებით 8.4-9.22 ტონამდე შეფასდა. ეგზემპლარი ზედმეტსახელად სკოტი (RSM P2523.8), რომელიც დაცულია სასკაჩევანის სამეფო მუზეუმში, სიგრძეში 13 მეტრია. მასის შეფასების ტექნიკით, რომელიც ბარძაყის ძვლის გარშემოწერილობას ეფუძნება, „სკოტი“ მიჩნეულია ყველაზე დიდ ცნობილ ნიმუშად, რომლის სხეულის მასა 8.87 ტონაა.

ტირანოზავრის ყველა ნაპოვნი ზრდასრული ნიმუში ასეთი დიდი არ არის. ისტორიულად, ზრდასრული ინდივიდის საშუალო მასის შეფასებები წლების განმავლობაში ფართოდ მერყეობდა — 4.5 ტონიდან 7.2 ტონაზე მეტამდე, თუმცა თანამედროვე შეფასებების უმეტესობა 5.4-8.0 ტონის ფარგლებშია.

2024 წლის კვლევამ აჩვენა, რომ ნაკლები მტკიცებულება არსებობს *T. rex*-ში ზომაზე დაფუძნებული სქესობრივი დიმორფიზმის შესახებ.
### თავის ქალა 
მინი|AMNH 5027 ეგზემპლარის თავის ქალა დორსალურ, ლატერალურ, ანტერიორულ, პოსტერიორულ და მედიალურ (ქვედა ყბა) ხედებში

*T. rex*-ის ყველაზე დიდი ცნობილი თავის ქალების სიგრძე 152 სანტიმეტრამდე აღწევს. თავის ქალის ძვლები მასიური იყო, ხოლო ცხვირისა და ზოგიერთი სხვა ძვალი ერთმანეთთან იყო შეზრდილი, რაც მათ შორის მოძრაობას გამორიცხავდა; თუმცა ბევრი მათგანი პნევმატიზებული იყო (შეიცავდა მცირე საჰაერო ღრუებისგან წარმოქმნილ „ფიჭისებრ“ ნაწილებს) და, შესაბამისად, უფრო მსუბუქი. თავის ქალის ეს და სხვა გამამაგრებელი მახასიათებლები ტირანოზავრიდების ევოლუციური ტენდენციის ნაწილია ნაკბენის მზარდი სიმძლავრისკენ, რამაც ადვილად გადააჭარბა ყველა სხვა არა-ტირანოზავრიდის მონაცემებს. ზედა ყბის წვერი U-სებრი ფორმის იყო (უმეტეს არატირანოზავროიდ მტაცებლებს V-სებრი ზედა ყბა ჰქონდათ), რაც ზრდიდა იმ ქსოვილისა და ძვლის რაოდენობას, რომლის გაგლეჯაც ტირანოზავრს ერთი ნაკბენით შეეძლო, თუმცა ეს ასევე ზრდიდა დატვირთვას წინა კბილებზე. პრემაქსილარული კბილები (ზედა ყბის წინა ნაწილში, ოთხი თითოეულ მხარეს) მჭიდროდ იყო განლაგებული, განივჭრილში ჰქონდათ D-სებრი ფორმა, უკანა ზედაპირზე გამაძლიერებელი ქედებით, იყვნენ საჭრელისებრი (მათი წვერები სატეხისებრი იყო) და უკან გადახრილი. D-სებრი ფორმა, გამაძლიერებელი ქედები და უკან გადახრილობა ამცირებდა კბილების გატეხვის რისკს, კბენისა და მოქაჩვის დროს. დანარჩენი კბილები იყო მასიური და მტკიცე, უფრო „მომაკვდინებელ ბანანებს“ ჰგავდნენ, ვიდრე ხანჯლებს; ისინი უფრო დაშორებით იყვნენ განლაგებული და მათაც ჰქონდათ გამაძლიერებელი ქედები. ზედა ყბის კბილები (თორმეტი თითო მხარეს ზრდასრულ ინდივიდებში) ქვედა ყბა მასიური იყო. მის წინა დენტალურ ძვალზე ცამეტ-ცამეტი კბილი იჯდა. კბილების რიგის უკან ქვედა ყბა საგრძნობლად მაღლდებოდა.
### ჩონჩხი 
ტირანოზავრის ხერხემალი შედგებოდა კისრის ათი, ზურგის ცამეტი და გავის ხუთი მალისგან. კუდის მალების ზუსტი რაოდენობა უცნობია და შესაძლოა ინდივიდებს შორის განსხვავდებოდა, თუმცა სავარაუდოდ სულ მცირე ორმოცს შეადგენდა. „სიუს“ რეკონსტრუქცია ორმოცდაშვიდი კუდის მალითაა აწყობილი.

მინი|მარცხნივ|MOR 555 ეგზემპლარის მენჯის სარტყელი
მენჯი დიდი სტრუქტურა იყო. მისი ზედა ძვალი, თეძოს ძვალი, იყო ძალიან გრძელი და მაღალი, რაც ქმნიდა უკანა კიდურების კუნთების მიმაგრების დიდ არეს. წინა ბოქვენის ძვალი სრულდებოდა უზარმაზარი „ბოქვენის ჩექმით“, რომელიც ამ ელემენტის მთელ ყელზე გრძელი იყო. უკანა საჯდომი ძვალი იყო წვრილი და სწორი, მიმართული ირიბად უკან და ქვევით. ორივე ხშირად განიხილება ტირანოზავრის სინონიმად.

ადრე მიიჩნეოდა, რომ ტირანოზავრიდები იყვნენ უფრო ადრეული დიდი თეროპოდების, მაგალითად მეგალოზავრებისა და კარნოზავრების შთამომავლები, თუმცა ბოლო დროს ისინი გადაკლასიფიცირდნენ ზოგადად უფრო მცირე ზომის ცელუროზავრებთან. ტირანოზავრების ყველაზე ადრეული ჯგუფი იყო ქედიანი პროცერატოზავრიდები, ხოლო უფრო გვიანდელი და განვითარებული წევრები მიეკუთვნებიან Pantyrannosauria-ს კლადი. ტირანოზავრებმა არსებობა მცირე თეროპოდების სახით დაიწყეს, თუმცა ზოგიერთი მათგანი ადრეულ ცარცულში უკვე ზომაში გაიზარდა. სავარაუდოა, რომ ტირანოზავროიდებმა დომინირება მოიპოვეს ალოზავროიდებისა და მეგალოზავროიდების მრავალფეროვნების შემცირების შემდეგ, რაც გვიანი ცარცულის საწყის ეტაპზე მოხდა.

ტირანოზავროიდების დამახასიათებელია მათი შეზრდილი ცხვირის ძვლები და კბილების განლაგება. პანტირანოზავრები ხასიათდებიან უნიკალური მენჯის აგებულებით, ასევე კვადრატულ ძვალში გაფართოებული ხვრელით, ფართო პოსტორბიტალური ძვლით და „ქვიშის საათის“ ფორმის ცხვირის ძვლებით. ზოგიერთ უფრო განვითარებულ პანტირანოზავრს აკლია ცხვირის პნევმატიზაცია და აქვთ მხრის ძვლისა და ბარძაყის ძვლის დაბალი თანაფარდობა, რაც მკლავების რედუქციაზე მიუთითებს. ზოგიერთმა პანტირანოზავრმა დაიწყო არქტომეტატარსუსის განვითარება. ევტირანოზავრებს აქვთ უსწორმასწორო ტექსტურა ცხვირის ძვლებზე და მათი ქვედა ყბის ფანჯარა გარედან შემცირებულია. ტირანოზავრიდებს არ აქვთ კინეტიკური თავის ქალა ან სპეციალური ქედები ცხვირის ძვლებზე. ტირანოზავრიდებს ასევე აქვთ ინტერფენესტრალური საყრდენი, რომელიც მაქსიმალური სარკმლის ნახევარზე ნაკლებია.

მრავალმა ფილოგენეტიკურმა ანალიზმა აჩვენა, რომ *Tarbosaurus bataar* არის *T. rex*-ის დობილი ტაქსონი. სტივ ბრუსატის, თომას კარის და მათი კოლეგების 2016 წლის კვლევა ასევე მიუთითებს, რომ ტირანოზავრი შესაძლოა აზიიდან გადმოსახლებულიყო და ტარბოზავრის შესაძლო შთამომავალიც კი ყოფილიყო.

ქვემოთ მოცემულია ტირანოზავრიდები კლადოგრამა, რომელიც ეფუძნება ლოუენისა და მისი კოლეგების მიერ 2013 წელს ჩატარებულ ფილოგენეტიკურ ანალიზს.

{{clade| style=font-size:100%; line-height:100%
|label1=Tyrannosauridae
|1= }}

2024 წელს *T. mcraeensis-ის* აღწერისას, დალმანმა და სხვებმა მიიღეს წინა ანალიზების მსგავსი შედეგები — ტირანოზავრი არის ტარბოზავრისა და ჭუჩენგტირანუსისგან შექმნილი კლადის (სახელად Tyrannosaurini) დობილი ტაქსონი. მათ ასევე დაუჭირეს მხარი მონოფილურ კლადას, ცნობილს, როგორც Daspletosaurini, რომელიც მოიცავს დასპლეტოზავრს (*Daspletosaurus*) და თანატოთერისტს (*Thanatotheristes*).

### დამატებითი სახეობები 
მინი|დიგრამა, რომელიც აჩვენებს განსხვავებებს ტიპიური *Tarbosaurus*-ის (A) და *ტირანოზავრი rex*-ის (B) თავის ქალებს შორის
1955 წელს საბჭოთა პალეონტოლოგმა ევგენი მალეევმა მონღოლეთიდან აღწერილი ახალი სახეობა დაასახელა, როგორც *Tyrannosaurus bataar*. 1965 წლისთვის ამ სახეობას სახელი შეეცვალა და გამოეყო ცალკეულ გვარად — *Tarbosaurus bataar*. მიუხედავად იმისა, რომ პალეონტოლოგების უმეტესობა მათ კვლავ ორ დამოუკიდებელ გვარად მიიჩნევს, ზოგიერთი ავტორი, მაგალითად თომას ჰოლცი, კენეტ კარპენტერი და თომას კარი, ამტკიცებს, რომ ეს ორი სახეობა საკმარისად ჰგავს ერთმანეთს, რათა ერთი გვარის წევრებად ჩაითვალონ, რაც აღადგენს მონღოლური ტაქსონის თავდაპირველ ბინომიალურ სახელს. პირველი ორი ტაქსონი გამოქვეყნდა დეტალური აღწერილობის გარეშე და, შესაბამისად, ითვლება nomina nuda-დ (ცარიელ დასახელებად). *T.* *turpanensis* და *T. luanchuanensis* 2004 წელს ჰოლცის მიერ პირობითად იქნა შეტანილი *Tarbosaurus bataar*-ის უმცროს სინონიმებში; ჰოლცმა ასევე ჩათვალა *T.* *lanpingensis*, თუმცა როგორც nomen dubium (საეჭვო დასახელება). 2023 წლის მიმოხილვაში ავერიანოვი და ლოპატინი აღნიშნავენ ამ ეგზემპლარს, ისევე როგორც იმავე ადგილას ნაპოვნ კბილს, თუმცა მას უცნობ თეროპოდს მიაკუთვნებენ.

2001 წელს, ჩინეთში, ჭუჩენთან ახლოს მდებარე კარიერში აღმოჩენილი ტირანოზავრიდის კბილები და წინატერფის ძვალი ჩინელმა პალეონტოლოგმა ხუ ჩენჯიმ ახლად შექმნილ სახეობას, *Tyrannosaurus* *zhuchengensis*-ს მიაკუთვნა. თუმცა, 2011 წელს მეზობელ უბანზე ნაპოვნი მარჯვენა ზედა ყბა და მარცხნივ ყბის ძვალი მიაკუთვნეს ახლად შექმნილ ტირანოზავრიდების გვარს — *Zhuchengtyrannus*. შესაძლებელია, რომ *T. zhuchengensis* იყოს *Zhuchengtyrannus*-ის სინონიმი. ნებისმიერ შემთხვევაში, *T. zhuchengensis* განიხილება როგორც *nomen dubium*, რადგან ჰოლოტიპს აკლია დიაგნოსტიკური ნიშნები Tyrannosaurinae-ის ქვეოჯახის დონეზე ქვემოთ.

2006 წელს, მონტანაში (ფერგუსის ოლქი), ჯუდიტ-რივერის ფორმაციიდან აღმოჩენილი ტირანოზავრიდის ფრაგმენტული ცრემლის ძვალი (lacrimal, CM 9401) აღიწერა როგორც ტირანოზავრისა*.* ეს იზოლირებული მარჯვენა ცრემლის ძვალი თავდაპირველად შეგროვებული იყო გიგანტური ნიანგისებრის, დინოზუხუსის (*Deinosuchus rugosus*) ჰოლოტიპთან ერთად და დაუზუსტებელი რჩებოდა მანამ, სანამ 1980-იან წლებში პალეონტოლოგმა დეილ რასელმა იგი ტირანოზავრიდ თეროპოდის ნაწილად არ ამოიცნო. ეს ძვალი ზომითა და მორფოლოგიით ძალიან ჰგავს ტირანოზავრი რექსისას. აღსანიშნავია, რომ მას აკლია „საცრემლე რქა“, რომელიც დამახასიათებელია ადრეული ტირანოზავრიდებისთვის (მაგ. ალბერტოზავრი და გორგოზავრი), და ამის ნაცვლად ავლენს მკაფიო ხორკლიანობას დორსალურ ზედაპირზე, რაც შეესაბამება *T. rex*-სა და მის აზიურ ნათესავ ტარბოზავრს. ნიმუშის სოლიდური ზომა მას ცნობილი *T. rex*-ის ინდივიდების დიაპაზონში აყენებს, რაც მიუთითებს დიდი ტირანოზავრიდების არსებობაზე კამპანიურ სართულში (~75 მილიონი წლის წინ) — იმაზე ადრე, ვიდრე ტირანოზავრი რექსისთვის დადგენილი მაასტრიხტული ხანაა (~68–66 მლნ წელი). თუმცა, CM 9401-ის ზუსტი ასაკი და წარმომავლობა გაურკვეველი რჩება საველე დოკუმენტაციის ნაკლებობის გამო.

2018 წელს, ტუ-მედისინის ფორმაციიდან ტირანოზავრიდების კბილების აღწერისას აღინიშნა, რომ პრემაქსილარული კბილი (YPM VPPU 023469) ძლიერ წააგავდა სიუს კბილებს და განსხვავდებოდა ნებისმიერი კამპანიური ტირანოზავრიდისგან. გარდა ამისა, ნაშრომის ავტორებმა გამოთქვეს ვარაუდი, რომ CM 9401 ასევე ტუ-მედისინის ფორმაციიდან უნდა იყოს, რადგან არსებობს შენახვის პირობების მსგავსება მის ადგილმდებარეობასა და უილოუ-კრიკის ანტიკლინს შორის, სადაც კბილი იპოვეს. ეს ორივე ნიმუშს ათავსებს ტუ-მედისინის ფორმაციის Flag Butte-ის ნაწილში, რომელიც თარიღდება 77–76,3 მილიონი წლით — ბევრად უფრო ადრე, ვიდრე ნებისმიერი სხვა ტირანოზავრის ნიმუში, და ის პირდაპირ თანაარსებობდა დასპლეტოზავრთან. 2025 წელს ეს ნიმუშები ჩარლი შერერმა გამოიყენა მტკიცებულებად იმის დასასაბუთებლად, რომ კლადა Tyrannosaurini კლადა უშუალოდ დასპლეტოზავრისგან არ განვითარებულა.

### *Tyrannosaurus imperator* და *Tyrannosaurus regina* 
2022 წლის კვლევაში გრეგორი ს. პოლმა და მისმა კოლეგებმა წამოაყენეს მოსაზრება, რომ სახეობა *Tyrannosaurus* *rex*, ტრადიციული გაგებით, სინამდვილეში სამ სხვადასხვა სახეობას აერთიანებს: თავად ტიპურ სახეობა *Tyrannosaurus rex*-ს და მანამდე უცნობ ორ სახეობას: *T. imperator* (ნიშნავს „ტირანი ხვლიკი იმპერატორი“) და *T. regina* (ნიშნავს „ტირანი ხვლიკი დედოფალი“). პირველის (*T. imperator*) ჰოლოტიპად მიჩნეულ იქნა სიუს ეგზემპლარი, ხოლო მეორესი (*T. regina*) — „უანკელ რექსი“ (Wankel rex). გვარის რამდენიმე სახეობად დაყოფა ძირითადად ეფუძნებოდა *T. rex*-ის ნიმუშებში ბარძაყის ძვლის (და სხვა ჩონჩხის ელემენტების) პროპორციებისა და მასიურობის მაღალ ვარიაციულობას. მტკიცებულებად ასევე გამოყენებულ იქნა სავარაუდო „მასიური“ და „გრაცილური“ (ნატიფი) მორფოტიპები და ქვედა ყბის წინა ნაწილში მცირე ზომის კბილების რაოდენობა. პოლმა და კოლეგებმა სახეობები შემდეგნაირად დააჯგუფეს: *T. rex* ხასიათდება მასიური ანატომიით, ბარძაყის სიგრძისა და გარშემოწერილობის საშუალო თანაფარდობით და ერთი წვრილი კბილით ქვედა ყბის წინ; *T. imperator* არის მასიური, ბარძაყის სიგრძისა და გარშემოწერილობის მცირე თანაფარდობით და ორი წვრილი კბილით; ხოლო *T. regina* უფრო ნატიფია (გრაცილური), ბარძაყის მაღალი თანაფარდობითა და ერთი წვრილი კბილით.

თუმცა, რამდენიმე წამყვანმა პალეონტოლოგმა, მათ შორის სტივენ ბრუსატმა, თომას კარიმ, თომას ჰოლცმა, დევიდ ჰოუნმა, ჯინგმაი ო'კონორმა და ლინდსი ზანომ, გააკრიტიკეს ეს კვლევა ან სკეპტიციზმი გამოხატეს მისი დასკვნების მიმართ მედიასთან კომენტარებში. მათი კრიტიკა მოგვიანებით სამეცნიერო ნაშრომშიც გამოქვეყნდა. ჰოლცმა და ზანომ აღნიშნეს, რომ პრინციპში შესაძლებელია ტირანოზავრის ერთზე მეტი სახეობა არსებულიყო, მაგრამ მიიჩნიეს, რომ ახალი კვლევა არასაკმარისი იყო შემოთავაზებული სახეობების დასასაბუთებლად. ჰოლცმა ასევე დასძინა, რომ მაშინაც კი, თუ *Tyrannosaurus imperator* მართლაც ცალკეული სახეობაა, ის შესაძლოა იგივე იყოს, რაც *Nanotyrannus lancensis* და ამ შემთხვევაში მას *Tyrannosaurus lancensis* უნდა ეწოდოს. ო'კონორმა, ველის მუზეუმის კურატორმა (სადაც *T. imperator*-ის ჰოლოტიპი „სიუა“ გამოფენილი), მიიჩნია, რომ ახალი სახეობა ზედმეტად სუსტადაა არგუმენტირებული საგამოფენო ნიშნების შესაცვლელად. ბრუსატმა, კარიმ და ო'კონორმა შემოთავაზებული განმასხვავებელი ნიშნები ერთი სახეობის ფარგლებში არსებულ ბუნებრივ ვარიაციად ჩათვალეს. კარიმ და ო'კონორმა ასევე გამოთქვეს შეშფოთება იმის გამო, რომ კვლევამ ვერ შეძლო დაედგინა, თუ რომელ სახეობას მიეკუთვნებოდა რამდენიმე სხვა კარგად შენახული ნიმუში. კიდევ ერთი პალეონტოლოგი, ფილიპ ჯ. კური, თავდაპირველად კვლევის თანაავტორი იყო, თუმცა მოგვიანებით უარი თქვა მასში მონაწილეობაზე, რადგან არ სურდა ჩართულიყო ახალი სახეობების დასახელების პროცესში.

### *Tyrannosaurus mcraeensis* 
2024 წელს დალმანმა და მისმა კოლეგებმა აღწერეს ტირანოზავრის ნაშთები, რომლებიც 1983 წელს იქნა აღმოჩენილი ნიუ-მექსიკოში, კამპანიურ-ადრემაასტრიხტულ ჰოლ-ლეიკის ფორმაციაში. ნამარხი მასალა (NMMNH P-3698), რომელიც დაცულია ნიუ-მექსიკოს ბუნების ისტორიისა და მეცნიერების მუზეუმში, შედგება თავის ქალის მარჯვენა პოსტორბიტალური, მარჯვენა სქვამოზური, მარცხენა სასის ძვლებისა და არასრული ზედა ყბისგან (maxilla), ქვედა ყბის მარცხენა დენტალური, მარჯვენა სპლენიალური, მარჯვენა პრეარტიკულარული, მარჯვენა კუთხოვანი და მარჯვენა სახსროვანი ძვლებისგან, აგრეთვე იზოლირებული კბილებისა და ჰემალური რკალებისგან (chevron). ზოგიერთი ძვალი მოკლედ იყო ნახსენები 1984 წელს, როგორც *T. rex*-ის კუთვნილება და აღიწერა 1986 წელს.

ლემანმა და კარპენტერმა (1990) გამოთქვეს ვარაუდი, რომ NMMNH P-3698 ტირანოზავრიდების ახალ გვარს ეკუთვნოდა, თუმცა კარი და უილიამსონი (2000) მათ მოსაზრებას არ დაეთანხმნენ. სალივანმა და ლუკასმა (2015) აღნიშნეს, რომ არსებობს მცირე მტკიცებულება NMMNH P-3698-ის *Tyrannosaurus rex*-ად მიჩნევისთვის, ამიტომ ისინი მას პირობითად *Tyrannosaurus* კლასიფიკაციას ანიჭებდნენ; მათ ასევე მიიჩნიეს, რომ მაკრეის ტირანოზავრი ლანსიურ ხანამდე (67 მილიონ წელზე ადრე) ცხოვრობდა, რაც ეფუძნებოდა მის სავარაუდო კავშირს ალამოზავრის ნამარხებთან.

მინი|მარცხნივ|*T. mcraeensis*-ის ჰოლოტიპის ქვედა ყბის ელემენტები
დალმანმა და სხვებმა (2024) ჰოლოტიპისთვის (NMMNH P-3698) შემოიღეს ახალი სახელი — *Tyrannosaurus mcraeensis*, მაკრეის ჯგუფზე (McRae Group) მინიშნებით, რომელსაც ჰოლ-ლეიკის ფორმაცია ეკუთვნის. *T. mcraeensis*-ის ჰოლოტიპი ნაპოვნია იმ შრეებში, რომლებიც რამდენიმე მილიონი წლით უფრო ძველია, ვიდრე *T. rex*-ის არსებობის საყოველთაოდ მიღებული პერიოდი. თავდაპირველად შრეების ასაკი 72,7-დან 70,9 მილიონ წლამდე შეფასდა. თუმცა, 2024 წლის ერთ-ერთ კონფერენციაზე წარმოდგენილი აბსტრაქტის მიხედვით, კონკრეტული ფენა, სადაც ნამარხი იპოვეს, 69,0 ± 0,4 მილიონ წელზე ახალგაზრდად და 66,0 მილიონ წელზე ხანდაზმულად შეფასდა, რაც მიუთითებს, რომ *T. mcraeensis*-ის ასაკი ბევრად უფრო ახლოსაა *T. rex*-თან, ვიდრე ადრე ეგონათ.

*T. mcraeensis*-ის ვალიდურობა ეჭვქვეშ დააყენეს სხვა მკვლევრებმა 2025 წელს. მორისონმა და მისმა კოლეგებმა აღნიშნეს გაურკვევლობა მისი ასაკის შეფასებაში. ავტორების აზრით, ტიტანოზავრიანი ნამარხის გამოყენება ბიოსტრატიგრაფიულ მარკერად პრობლემურია დალექვის ტემპების დიდი ვარიაციულობის გამო. კვლევამ ასევე მიუთითა, რომ ჰოლოტიპის მორფოლოგია შესაძლოა არ სცილდებოდეს *T. rex*-ისთვის ცნობილ ვარიაციებს. მიუხედავად ვალიდურობის საკითხისა, ავტორებმა დაასკვნეს, რომ გვარი ტირანოზავრი მაინც დიდი ალბათობით ლარამიდიაში წარმოიშვა და მისი წინაპრები აზიიდან წამოვიდნენ. მოგვიანებით იმავე წელს, ვორისმა და კოლეგებმა *T. mcraeensis* *T. rex*-ის უმცროს სინონიმად მიიჩნიეს. მათ დაეთანხმა თომას კარიც, რომელმაც აღნიშნა, რომ შემოთავაზებული დიაგნოსტიკური ნიშნები რეალურად გვხვდება *T. rex*-ის სხვადასხვა ეგზემპლარებში.
### *Nanotyrannus*
[მინი|CMNH 7541-ის ასლი, *Nanotyrannus lancensis*-ის [ჰოლოტიპი, რომელიც ზოგჯერ განიხილება როგორც მოზარდი *ტირანოზავრი*.]]
სხვა ტირანოზავრისებრი ნამარხები, რომლებიც იმავე ფორმაციებში იქნა ნაპოვნი, სადაც *T. rex*, თავდაპირველად ცალკეულ ტაქსონებად დალაგდა, მათ შორის *Aublysodon* და *Albertosaurus megagracilis*, დღეს ეს ნამარხები საყოველთაოდ მიიჩნევა მოზარდ *T. rex*-ებად. გამონაკლისია მონტანაში ნაპოვნი მცირე ზომის, მაგრამ თითქმის სრული თავის ქალა, რომლის სიგრძე 57.2 სანტიმეტრია. ეს თავის ქალა, CMNH 7541, თავდაპირველად ჩარლზ უ. გილმორმა 1946 წელს დააჯგუფა როგორც გორგოზავრის სახეობა (*G. lancensis*). 1988 წელს ეგზემპლარი ხელახლა აღწერეს რობერტ ტ. ბაკერმა, მაიკლ უილიამსმა და ფილ კურიმ. მათმა თავდაპირველმა კვლევამ აჩვენა, რომ თავის ქალის ძვლები შეზრდილი იყო, რაც იმას ნიშნავდა, რომ ის ზრდასრულ ინდივიდს ეკუთვნოდა. ამის გათვალისწინებით, ბაკერმა და მისმა კოლეგებმა თავის ქალა მიაკუთვნეს ახალ გვარს სახელად *Nanotyrannus* (ნიშნავს „ჯუჯა ტირანს“). თუმცა, 1999 წელს თომას კარის მიერ ჩატარებულმა დეტალურმა ანალიზმა აჩვენა, რომ ეგზემპლარი მოზარდი იყო, რამაც კარი და ბევრი სხვა პალეონტოლოგი იმ დასკვნამდე მიიყვანა, რომ ის მოზარდი *T. rex*-ია.

[მინი|მარცხნივ|„ჯეინის“ რეკონსტრუირებული ჩონჩხი, [ბერპის ბუნების ისტორიის მუზეუმი]]
2001 წელს აღმოაჩინეს უფრო სრული მოზარდი ტირანოზავრი (ზედმეტსახელად „ჯეინი“, საინვენტარო ნომერი BMRP 2002.4.1), რომელიც, სავარაუდოდ, იმავე სახეობას ეკუთვნოდა, რასაც ორიგინალური ნანოტირანუსის ნიმუში. ამ აღმოჩენასთან დაკავშირებით 2005 წელს ბერპის ბუნების ისტორიის მუზეუმში მოიწვიეს კონფერენცია, რომელიც ფოკუსირებული იყო ნანოტირანუსის ვალიდურობის საკითხზე. რამდენიმე პალეონტოლოგმა, მათ შორის კურიმ და უილიამსმა, რომლებიც მანამდე თვლიდნენ, რომ *N. lancensis* დამოუკიდებელი სახეობა იყო, „ჯეინის“ აღმოჩენა მიიჩნიეს იმის დადასტურებად, რომ ნანოტირანუსი რეალურად მოზარდი *T. rex*-ი იყო. პიტერ ლარსონი აგრძელებდა ჰიპოთეზის მხარდაჭერას, რომ *Nanotyrannus lancensis* იყო ცალკეული, მაგრამ ახლო ნათესავი სახეობა. იგი ასევე ამტკიცებდა, რომ *Stygivenator* (LACM 28471), რომელიც ძირითადად *T. rex*-ის მოზარდად მიიჩნევა, შესაძლოა ყოფილიყო *Nanotyrannus*-ის უფრო ახალგაზრდა ნიმუში.

2011 წლის ბოლოს გავრცელდა ინფორმაცია 2006 წელს ნაპოვნი ახალი, თითქმის სრული თეროპოდის შესახებ, რომელიც ცერატოფსიდთან ერთად იპოვეს. ნიმუშები რობერტ ბაკერმა და პიტერ ლარსონმა ადგილზე შეისწავლეს და მოახდინეს მათი იდენტიფიცირება, როგორც *Triceratops* და *Nanotyrannus*. თავიდან შეუძლებელი იყო იმის დადგენა, იყო თუ არა ეს ეგზემპლარი (ზედმეტსახელად „Bloody Mary“) *T. rex*-ისგან განსხვავებული, რადგან ნამარხი 2020 წლამდე კერძო მფლობელობაში რჩებოდა. საბოლოოდ მონტანის უზენაესმა სასამართლომ მფლობელობა მიწის მფლობელებს მიაკუთვნა, რომლებმაც წყვილი ნამარხი აშშ-ის მუზეუმს მიჰყიდეს. 2020 წელს ნამარხი ჩრდილოეთ კაროლინის ბუნებისმეტყველების მუზეუმმა შეიძინა. 2025 წელს პალეონტოლოგებმა ლინდსი ზანომ და ჯეიმს ნაპოლიმ გამოაქვეყნეს „Bloody Mary“-ს პირველადი აღწერა, სადაც ისინი გვარის — *Nanotyrannus* — რევიზიას ახდენენ. მათ ეს ეგზემპლარი ჩონჩხის მიხედვით მომწიფებულ ინდივიდად მიიჩნიეს და გვარის ვალიდურობის მხარდამჭერი რამდენიმე არგუმენტი მოიყვანეს. მათ ასევე აღწერეს მეორე სახეობა — *N. lethaeus* („ჯეინის“ ნიმუშზე დაყრდნობით), მასსა და *N. lancensis*-ს შორის არსებული მნიშვნელოვანი განსხვავებების გამო.
## პალეობიოლოგია 
### სასიცოცხლო ციკლი 
მარცხნივ|მინი|მოზარდი *T. rex*-ის თავის ქალა, რომელიც ადრე კლასიფიცირებული იყო როგორც *Dinotyrannus megagracilis*
რამდენიმე ნიმუშის იდენტიფიცირებამ მოზარდ *T. rex*-ად მეცნიერებს საშუალება მისცა მოეხდინათ სახეობის ონტოგენეტიკური ცვლილებების დოკუმენტირება, შეეფასებინათ მისი სიცოცხლის ხანგრძლივობა და დაედგინათ, რამდენად სწრაფად იზრდებოდნენ ეს ცხოველები. *Stygivenator*-ის ჰოლოტიპი (LACM 28471), რომელიც შესაძლოა მოზარდი *T. rex* იყოს, სავარაუდოდ მხოლოდ 30 კილოგრამს იწონიდა, მაშინ როცა ყველაზე დიდი ზრდასრულები, მაგალითად „სიუ“ (FMNH PR2081), სავარაუდოდ 5 650 კილოგრამს აღწევდნენ. *T. rex*-ის ძვლების ჰისტოლოგიურმა ანალიზმა აჩვენა, რომ LACM 28471 სიკვდილისას მხოლოდ 2 წლის იყო. „სიუ“ თავდაპირველად 28 წლისად შეაფასეს, რაც იმ დროს სახეობისთვის მაქსიმალურ ასაკთან ახლოს ითვლებოდა, ანალოგიურად, ტრიქსი (RGM 792.000) სიკვდილისას სულ მცირე 30 წლის უნდა ყოფილიყო.

ჰისტოლოგიამ ასევე სხვა ნიმუშების ასაკის დადგენის საშუალებაც მოგვცა. სხვადასხვა ნიმუშის ასაკისა და მასის გრაფიკზე გადატანით შესაძლებელია ზრდის მრუდების აგება. *T. rex*-ის ზრდის მრუდი S-ისებრია: დაახლოებით 14 წლამდე მოზარდები 1 800 კილოგრამზე ნაკლებს იწონიდნენ, რის შემდეგაც სხეულის ზომა დრამატულად იზრდებოდა. ამ სწრაფი ზრდის ფაზაში ახალგაზრდა ტირანოზავრი მომდევნო ოთხი წლის განმავლობაში წელიწადში საშუალოდ 600 კილოგრამს იმატებდა. 18 წლის ასაკში მრუდი კვლავ სწორდება, რაც ზრდის მკვეთრ შენელებაზე მიუთითებს. მაგალითად, 28 წლის „სიუსა“ და 22 წლის კანადურ ეგზემპლარს (RTMP 81.12.1) შორის სხვაობა მხოლოდ 600 კილოგრამი იყო.

მინი|მარჯვნივ|გრაფიკი, რომელიც აჩვენებს ჰიპოთეტურ ზრდის მრუდს (სხეულის მასა ასაკთან მიმართებაში). შავი ხაზით ნაჩვენებია ტირანოზავრი. ერიქსონისა და კოლეგების 2004 წლის კვლევა.

2011 წელს ჰატჩინსონმა და კოლეგებმა ზოგადად დაადასტურეს წინა შეფასებები, თუმცა მათი მონაცემებით მაქსიმალური ზრდის ტემპი გაცილებით მაღალი იყო — ექსპონენციალურ სტადიაზე წელიწადში 1790 კგ. შემდგომმა კვლევებმა ამ ნიმუშის ასაკად 18 წელი დაადგინა. 2016 წელს საბოლოოდ დადასტურდა, რომ MOR 1125-ის ბარძაყის რბილი ქსოვილი მართლაც მედულარული იყო, რამაც დაამტკიცა, რომ ეს ეგზემპლარი მდედრი იყო.

2020 წლის კვლევამ აჩვენა, რომ ზრდის პროცესში ტირანოზავრს შეეძლო ზრდის შენელება გარემო პირობების (მაგალთად, საკვების ნაკლებობის) საპასუხოდ. ავტორების აზრით, სიმწიფის მიღწევის ტემპი რესურსების სიუხვეზე იყო დამოკიდებული. ეს ასევე ხსნის ნიშების განაწილებას მოზარდ და ზრდასრულ ტირანოზავრებს შორის. კვლევამ ასევე მხარი დაუჭირა მოსაზრებას, რომ ტირანოზავრი და ნანოტირანუსი სინონიმებია.

2026 წელს ვუდვორდმა, მაირვოლდმა და ჰორნერმა ჩაატარეს 17 ნიმუშის ყოვლისმომცველი ჰისტოლოგიური ანალიზი და წამოაყენეს მოსაზრება, რომ ტირანოზავრს ჰქონდა უფრო ხანგრძლივი მოზარდობის ეტაპი და საბოლოო ზომას 35-40 წლის ასაკში აღწევდა.

ცნობილი ეგზემპლარების ნახევარზე მეტი სქესობრივი სიმწიფის მიღწევიდან ექვს წელიწადში კვდებოდა. ეს მიდრეკილება სხვა ტირანოზავრებთან და ზოგიერთ დღევანდელ დიდ ფრინველსა თუ ძუძუმწოვართანაც შეიმჩნევა. ასეთი სახეობებისთვის დამახასიათებელია ჩვილთა სიკვდილიანობის მაღალი მაჩვენებელი, რასაც მოჰყვება შედარებით დაბალი სიკვდილიანობა მოზარდობისას და სიკვდილიანობის კვლავ ზრდა სქესობრივი სიმწიფის შემდეგ, რაც ნაწილობრივ რეპროდუქციული სტრესითაა გამოწვეული. გრეგორი პოლიც ეთანხმება ამას, თუმცა მოკლე სიცოცხლეს მათ სახიფათო ცხოვრების წესსაც მიაწერს.
### კანი და შესაძლო ბუმბულის საფარველი 
[მინი|*ტირანოზავრი rex*-ის კუდის არეალის გაქვავებული კანის ანაბეჭდები, [ჰიუსტონის საბუნებისმეტყველო მეცნიერების მუზეუმი]]
ბუმბულიანი დინოზავრების აღმოჩენამ გამოიწვია დებატები იმის შესახებ, იყო თუ არა ტირანოზავრი ბუმბულით დაფარული და რა დოზით. ბოჭკოვანი სტრუქტურები, რომლებიც ბუმბულის წინამორბედად მიიჩნევა, 2004 წელს დაფიქსირდა მცირე ზომის ბაზალურ ტირანოზავროიდში — *Dilong paradoxus*, რომელიც ჩინეთის ადრეულცარცულ იქსიანის ფორმაციაში იპოვეს. იმის გამო, რომ იმ დროს ცნობილი უფრო დიდი ტირანოზავროიდების კანის საფარველის ანაბეჭდები მხოლოდ ქერცლზე მიუთითებდა, მკვლევრებმა ივარაუდეს, რომ დიდმა სახეობებმა თერმოიზოლაციისთვის საჭირო ბუმბული სხეულის მოცულობისა და ზედაპირის თანაფარდობის ცვლილების გამო დაკარგეს. 2017 წლის კვლევამ განიხილა ტირანოზავრიდების კანის ყველა ცნობილი ანაბეჭდი, მათ შორის ეგზემპლარ „Wyrex“-ის (HMNS 2006.1743.01), რომელსაც შემორჩენილი აქვს ქერცლის მოზაიკური ფრაგმენტები კუდზე, თეძოსა და კისერზე.

2016 წლის კონფერენციის აბსტრაქტში გამოითქვა მოსაზრება, რომ ისეთ თეროპოდებს, როგორიცაა ტირანოზავრი, ზედა კბილები ტუჩებით ჰქონდათ დაფარული და არა გაშიშვლებული, როგორც ნიანგებს. ეს ეყრდნობოდა მინანქრის არსებობას, რომელიც კვლევის მიხედვით მუდმივ დატენიანებას საჭიროებს (რაც წყლის ცხოველებისთვის, მაგალითად ნიანგებისთვის, პრობლემას არ წარმოადგენს). თუმცა, ამას მოჰყვა კრიტიკა — 2017 წლის ანალიტიკური კვლევა ვარაუდობს, რომ ტირანოზავრიდებს დინგზე ტუჩების ნაცვლად დიდი, ბრტყელი ქერცლები ჰქონდათ, თანამედროვე ნიანგების მსგავსად. მიუხედავად ამისა, ნიანგებს აქვთ დახეთქილი კერატინიზებული კანი და არა ბრტყელი ქერცლები. ტირანოზავრიდების ხორკლიანი ზედაპირების შესწავლით და მათი შედარებით თანამედროვე ხვლიკებთან, მკვლევრებმა დაადგინეს, რომ ტირანოზავრიდებს ნამდვილი ქერცლები ჰქონდათ და არა ნიანგისებრი კანი.

2023 წელს კალენმა და კოლეგებმა ანატომიურ მონაცემებზე დაყრდნობით მხარი დაუჭირეს თეროპოდებში ტუჩების არსებობის იდეას. მათ აღნიშნეს, რომ სახისა და ყბების ფორამენები (ხვრელები) უფრო მეტად ჰგავს თანამედროვე ხვლიკებისა (მაგ. ვარანები ან ზღვის იგუანა) და იგუანებისას, ვიდრე ნიანგებისას. დასპლეტოზავრისა და ამერიკული ალიგატორების კბილების შედარებამ აჩვენა, რომ ტირანოზავრიდების მინანქარს არ ჰქონდა მნიშვნელოვანი ცვეთა, მაშინ როცა ნიანგების კბილები ლაბიალურ (ტუჩისკენა) მხარეს საგრძნობლად იყო გამოფიტული. ეს მიუთითებს, რომ თეროპოდების კბილები სავარაუდოდ სველდებოდა ტუჩების მეშვეობით. დატენიანებასა და ცვეთისადმი მდგრადობას შორის კავშირის საფუძველზე, ავტორებმა დაასკვნეს, რომ თეროპოდების კბილები გაშიშვლებული ყოფნის შემთხვევაში ასე კარგად ვერ შენარჩუნდებოდა. რეგრესიულმა ანალიზმა ასევე აჩვენა, რომ ვარანებში კბილის სიმაღლისა და თავის ქალის სიგრძის თანაფარდობა უფრო დიდია, ვიდრე ტირანოზავრში, რაც ნიშნავს, რომ ტირანოზავრის კბილები არ იყო ზედმეტად დიდი იმისთვის, რომ დახურულ პირში ექსტრაორალური ქსოვილებით (ტუჩებით) დაფარულიყო. ასევე მიიჩნეოდა, რომ „მასიური“ მორფოლოგია დაკავშირებული იყო კუდის პირველ მალაზე შემცირებულ ჰემალურ რკალთან, რაც ასევე კვერცხსადინარი გზებისთვის ადგილის გათავისუფლებას უნდა მომსახურებოდა, როგორც ეს შეცდომით იყო აღწერილი ნიანგების შემთხვევაში.

ბოლო წლებში სქესობრივი დიმორფიზმის მტკიცებულებები შესუსტდა. 2005 წლის კვლევამ აჩვენა, რომ წინა პერიოდის მონაცემები ნიანგების ჰემალური რკალების ანატომიაზე მცდარი იყო, რამაც ეჭვქვეშ დააყენა მსგავსი დიმორფიზმის არსებობა *T. rex*-ის სქესებს შორისაც. სრული ზომის ჰემალური რკალი აღმოაჩინეს „სიუს“ (Sue) კუდის პირველ მალაზე, რომელიც უკიდურესად მასიური ინდივიდია; ეს ნიშნავს, რომ ეს ნიშანი მორფების გასასხვავებლად ვერ გამოდგება. ვინაიდან *T. rex*-ის ნიმუშები ნაპოვნია სასკაჩევანიდან ნიუ-მექსიკომდე, ინდივიდუალური სხვაობები შესაძლოა მიუთითებდეს გეოგრაფიულ ვარიაციებზე და არა სქესობრივ დიმორფიზმზე. განსხვავებები ასევე შეიძლება ასაკობრივი იყოს — „მასიური“ ინდივიდები შესაძლოა უბრალოდ უფრო ხანდაზმული ცხოველები იყვნენ.
### აღნაგობა და პოზა 
[მინი|მოძველებული რეკონსტრუქცია ([ჩარლზ რ. ნაიტი), რომელიც აჩვენებს ვერტიკალურ პოზას]]
ბევრი სხვა ორფეხა დინოზავრის მსგავსად, ისტორიულად *T. rex* გამოსახული იყო როგორც „ცოცხალი შტატივი“ — სხეული ვერტიკალიდან 45 გრადუსით ან ნაკლებით იყო დახრილი, ხოლო კუდი, კენგურუს მსგავსად, მიწაზე დასთრევდა. ეს კონცეფცია სათავეს იღებს ჯოზეფ ლეიდის მიერ 1865 წელს შესრულებული ჰადროზავრის რეკონსტრუქციიდან, რომელიც პირველი იყო, ვინც დინოზავრი ორფეხა პოზაში გამოსახა. 1915 წელს, დარწმუნებულმა იმაში, რომ არსება ვერტიკალურად იდგა, ჰენრი ფეირფილდ ოსბორნმა, ამერიკის ბუნების ისტორიის მუზეუმის ყოფილმა პრეზიდენტმა, კიდევ უფრო განამტკიცა ეს მოსაზრება *T. rex*-ის პირველი სრული ჩონჩხის წარდგენისას, რომელიც სწორედ ასე იყო აწყობილი. იგი ამ ვერტიკალურ პოზაში 77 წლის განმავლობაში იდგა, სანამ 1992 წელს არ დაშალეს.

1970 წლისთვის მეცნიერები მიხვდნენ, რომ ეს პოზა არასწორი იყო და ცოცხალი ცხოველი მას ვერ შეინარჩუნებდა, რადგან ეს გამოიწვევდა რამდენიმე სახსრის ამოვარდნას ან დასუსტებას, მათ შორის თეძოებისა და თავის ქალისა და ხერხემლის დამაკავშირებელი არეებში. AMNH-ის არაზუსტმა ექსპონატმა შთააგონა მსგავსი გამოსახულებები ბევრ ფილმსა და ნახატში (მაგალითად, რუდოლფ ზალინგერის ცნობილი ფრესკა „რეპტილიების ხანა“ იელის უნივერსიტეტის პაბოდის მუზეუმში) 1990-იან წლებამდე, სანამ ისეთმა ფილმებმა, როგორიცაა „იურული პარკი“, ფართო საზოგადოებას უფრო ზუსტი პოზა არ გააცნეს. მუზეუმებში, ხელოვნებასა და კინოში თანამედროვე გამოსახულებები აჩვენებს *T. rex*-ს მიწის თითქმის პარალელური სხეულით, სადაც უკან გაწვდილი კუდი თავის წონას აწონასწორებს.

დასაჯდომად ტირანოზავრს შესაძლოა წონა უკან გადაჰქონდა და ეყრდნობოდა „ბოქვენის ჩექმას“ — ბოქვენის ძვლის ბოლოში არსებულ ფართო გასქელებას. მენჯზე დაყრდნობილი სხეულით მას შეეძლო თავისუფლად ემოძრავებინა უკანა კიდურები. კვლავ წამოდგომისას შესაძლოა გარკვეული სტაბილიზაციისთვის თავის პატარა წინა კიდურებსაც იყენებდა. სხეულის სხვა ნაწილების მსგავსად.
### წინა კიდურები 
[მინი|მარცხნივ|წინა კიდურები შესაძლოა გამოიყენებოდა *T. rex*-ის დასახმარებლად მოსასვენებელი პოზიციიდან წამოდგომისას, როგორც ეს ჩანს ამ ასლზე (ეგზემპლარი [ბაკი (ტირანოზავრი)|ბაკი)]]
როდესაც *T. rex* პირველად აღმოაჩინეს, მხრის ძვალი წინა კიდურის ერთადერთი ცნობილი ელემენტი იყო. 1915 წელს საზოგადოებისთვის წარდგენილი პირველი აწყობილი ჩონჩხისთვის ოსბორნმა ისინი ჩაანაცვლა უფრო გრძელი, სამთითიანი კიდურებით, ისეთით, როგორიც ალოზავრებს ჰქონდა. ეს იძლეოდა მყარ საფუძველს ვარაუდისთვის, რომ *T. rex*-საც მსგავსი კიდურები ექნებოდა, თუმცა ეს ჰიპოთეზა არ დადასტურებულა 1989 წლამდე, სანამ არ მოხდა *T. rex*-ის პირველი სრული წინა კიდურების იდენტიფიცირება, რომლებიც ეგზემპლარ MOR 555-ს („უანკელ რექსი“) ეკუთვნოდა. „სიუს“ ნაშთები ასევე მოიცავს სრულ წინა კიდურებს. ნიუმენმა (1970) გამოთქვა მოსაზრება, რომ კიდურები ეხმარებოდა ტირანოზავრს მწოლიარე მდგომარეობიდან წამოდგომაში.

მინი|მკლავის ანატომიის ამსახველი დიაგრამა
კიდევ ერთი შესაძლებლობაა ის, რომ წინა კიდურებით აკავებდნენ მსხვერპლს, სანამ მას ტირანოზავრის უზარმაზარი ყბები მოკლავდა. ამ ჰიპოთეზას შესაძლოა მხარს უჭერდეს ბიომექანიკური ანალიზი. *T. rex*-ის წინა კიდურის ძვლები ხასიათდება უკიდურესად სქელი კორტიკალური შრით, რაც ინტერპრეტირებულია როგორც მტკიცებულება იმისა, რომ ისინი მძიმე დატვირთვებისთვის იყო განკუთვნილი. ზრდასრული *T. rex*-ის ბიცეფსს დამოუკიდებლად შეეძლო 199 კილოგრამის აწევა; სხვა კუნთები, როგორიცაა მხრის კუნთი, ბიცეფსთან ერთად მუშაობდა, რათა იდაყვის მოხრა კიდევ უფრო ძლიერი ყოფილიყო. ტირანოზავრის ბიცეფსი 3,5-ჯერ უფრო ძლიერი იყო, ვიდრე ადამიანის ანალოგიური კუნთი. ტირანოზავრის წინამხარს მოძრაობის შეზღუდული დიაპაზონი ჰქონდა: მხრისა და იდაყვის სახსრები მხოლოდ 40 და 45 გრადუსით მოძრაობის საშუალებას იძლეოდა. შედარებისთვის, იგივე სახსრები დეინონიქუსში 88 და 130 გრადუსით მოძრაობდა, ხოლო ადამიანის მკლავს შეუძლია მხარში 360 გრადუსით ბრუნვა და იდაყვში 165 გრადუსით მოძრაობა. მკლავის ძვლების მასიური აგებულება, კუნთების ძალა და მოძრაობის შეზღუდული დიაპაზონი შესაძლოა მიუთითებდეს სისტემაზე, რომელიც განვითარდა მსხვერპლის მყარად დასაჭერად მისი წინააღმდეგობის მიუხედავად. ტირანოზავრის წინა კიდურების პირველ დეტალურ სამეცნიერო აღწერილობაში პალეონტოლოგებმა კენეტ კარპენტერმა და მატ სმიტმა უარყვეს მოსაზრება, რომ ეს კიდურები უსარგებლო იყო ან ტირანოზავრი მხოლოდ ლეშისმჭამელი იყო.

მოსაზრება, რომ მკლავები ნადირობისას იარაღად გამოიყენებოდა, ასევე წამოაყენა სტივენ მ. სტენლიმ, რომელიც ვარაუდობდა, რომ მკლავები გამოიყენებოდა მსხვერპლის დასასერად, განსაკუთრებით ბრჭყალებით ღრმა ჭრილობების სწრაფად მისაყენებლად. ეს უარყო პადიანმა, რომელიც ამტკიცებდა, რომ სტენლიმ თავისი დასკვნა დააფუძნა წინა კიდურების არასწორად შეფასებულ ზომასა და მოძრაობის დიაპაზონზე. გაჩნდა მოსაზრება, რომ თავად *T. rex* იყო ენდოთერმული („თბილსისხლიანი“), რაც გულისხმობდა ცხოვრების ძალიან აქტიურ წესს. სხვა მეცნიერებმა აღნიშნეს, რომ იზოტოპების თანაფარდობა ნამარხებში დღეს შესაძლოა არ ასახავდეს შორეულ წარსულში არსებულ მდგომარეობას და შესაძლოა შეცვლილიყო გაქვავების პროცესში ან მის შემდეგ (დიაგენეზი). 2022 წელს ვიმანმა და კოლეგებმა გამოიყენეს განსხვავებული მიდგომა — ლიპოქსიდაციის სიგნალების სპექტროსკოპია, რაც მეტაბოლიზმის სიჩქარესთანაა კავშირში. კვლევამ აჩვენა, რომ ტირანოზავრს ჰქონდა ენდოთერმული მეტაბოლიზმი, რომელიც თანამედროვე ფრინველების დონეზე იყო და აღემატებოდა ძუძუმწოვრებისას.

მაშინაც კი, თუ ტირანოზავრი ჰომეოთერმიის ნიშნებს ავლენს, ეს აუცილებლად არ ნიშნავს, რომ ის ენდოთერმული იყო. ასეთი თერმორეგულაცია შესაძლოა აიხსნას გიგანტოთერმიით, როგორც ეს ზოგიერთ თანამედროვე ზღვის კუში გვხვდება. თანამედროვე ნიანგისნაირების მსგავსად, ტირანოზავრის თავის ქალის სახურავზე არსებული ღიობები შესაძლოა თერმორეგულაცია უწყობდა ხელს.
### რბილი ქსოვილები 
[მინი|*T. rex*-ის ბარძაყის ძვალი (MOR 1125), საიდანაც მიღებულ იქნა დემინერალიზებული მატრიცა და [პეპტიდები (ჩანართებში)]]
ჟურნალ *Science*-ის 2005 წლის მარტის ნომერში, ჩრდილოეთ კაროლინის შტატის უნივერსიტეტის მკვლევარმა მერი ჰიგბი შვაიცერმა და მისმა კოლეგებმა განაცხადეს *T. rex*-ის ფეხის გაქვავებული ძვლის ტვინის ღრუდან რბილი ქსოვილის აღმოჩენის შესახებ. ძვალი ტრანსპორტირებისთვის განზრახ (თუმცა დიდი ყოყმანის შემდეგ) გატეხეს და შემდეგ არ მოხდა მისი კონსერვაცია ჩვეულებრივი მეთოდით, რადგან შვაიცერს სურდა მისი შემოწმება რბილ ქსოვილებზე. როკის მთების მუზეუმის ეგზემპლარად (MOR 1125) კლასიფიცირებული დინოზავრი ადრე ჰელ-კრიკის ფორმაციაში იქნა ნაპოვნი. მეცნიერებმა ამოიცნეს მოქნილი, განტოტვილი სისხლძარღვები და ბოჭკოვანი, მაგრამ ელასტიკური ძვლის მატრიცული ქსოვილი. გარდა ამისა, მატრიცასა და ძარღვებში ნაპოვნი იქნა მიკროსტრუქტურები, რომლებიც სისხლის უჯრედებს წააგავს. ეს სტრუქტურები ჰგავს სირაქლემას სისხლის უჯრედებსა და ძარღვებს. მკვლევრებმა ზუსტად არ იციან, მასალა ორიგინალურია თუ რაიმე უცნობმა პროცესმა (ჩვეულებრივი გაქვავებისგან განსხვავებულმა) შემოინახა იგი, ამიტომ ისინი ფრთხილობენ კატეგორიული განცხადებების გაკეთებისას. თუ დადასტურდება, რომ ეს ორიგინალური მასალაა, გადარჩენილი ცილები შესაძლოა გამოყენებულ იქნას დინოზავრების დნმ-ის შემადგენლობის ირიბად გამოსაცნობად, რადგან თითოეულ ცილას, როგორც წესი, კონკრეტული გენი ქმნის. ადრე მსგავსი აღმოჩენების არარსებობა შესაძლოა იმით აიხსნას, რომ ადამიანებს შენახული ქსოვილების არსებობა შეუძლებლად მიაჩნდათ და არ ეძებდნენ. მას შემდეგ კიდევ ორ ტირანოზავრსა და ერთ ჰადროზავრში აღმოაჩინეს მსგავსი ქსოვილოვანი სტრუქტურები. MOR 1125-ში ასევე ნაპოვნია ძვლის რემოდელირებასთან დაკავშირებული ელემენტები (გოგირდი, კალციუმი, თუთია), რამაც აჩვენა, რომ ძვლის კორტექსი დღევანდელი ფრინველების მსგავსია.

2007 წლის აპრილში *Science*-ში გამოქვეყნებულ კვლევებში ასარამ და კოლეგებმა დაასკვნეს, რომ გაწმენდილ *T. rex*-ის ძვალში აღმოჩენილი კოლაგენის ცილის შვიდი კვალი ყველაზე მეტად ემთხვევა ქათმების მონაცემებს, შემდეგ კი ბაყაყებისა და ტრიტონებისას. ათობით მილიონი წლის წინანდელი არსების ცილების აღმოჩენამ შეცვალა ტრადიციული შეხედულება ნამარხებზე და პალეონტოლოგების ყურადღება ძვლების ძიებიდან ბიოქიმიაზე გადაიტანა. მანამდე მეცნიერთა უმეტესობა ფიქრობდა, რომ გაქვავებისას ინერტული მინერალები მთლიანად ანაცვლებდა ცოცხალ ქსოვილს. მაკგილის უნივერსიტეტის პალეონტოლოგმა ჰანს ლარსონმა ამ აღმოჩენას „საეტაპო“ უწოდა და აღნიშნა, რომ დინოზავრები „შედიან მოლეკულური ბიოლოგიის სფეროში და პალეონტოლოგიას პირდაპირ თანამედროვე სამყაროში გადმოისვრიან“.

სავარაუდო რბილი ქსოვილის არსებობა ეჭვქვეშ დააყენა თომას კეიმ 2008 წელს. ის და მისი თანაავტორები ამტკიცებდნენ, რომ ტირანოზავრის ძვლის შიგნით სინამდვილეში იყო ბაქტერიების მიერ შექმნილი ლორწოვანი ბიოაპკი, რომელმაც დაფარა სისხლძარღვებისა და უჯრედების ადგილი. მკვლევრებმა მიიჩნიეს, რომ ის, რაც ადრე სისხლის უჯრედების ნაშთებად მიიჩნიეს რკინის შემცველობის გამო, სინამდვილეში იყო ფრამბოიდები — რკინის შემცველი მიკროსკოპული მინერალური სფეროები. მათ მსგავსი სფეროები სხვადასხვა პერიოდის ნამარხებშიც იპოვეს, მათ შორის ამონიტებშიც, სადაც რკინას სისხლთან კავშირი ვერ ექნებოდა. შვაიცერმა მკაცრად გააკრიტიკა კეის მოსაზრება და აღნიშნა, რომ არ არსებობს მტკიცებულება, თითქოს ბიოაპკებს შეუძლიათ შექმნან ისეთი განტოტვილი, ღრუ მილები, როგორიც მის კვლევაშია აღწერილი. 2011 წელს შვაიცერმა და კოლეგებმა გამოაქვეყნეს ანალიზი, რომლის მიხედვითაც შენარჩუნებული იყო კოლაგენის ხვეულის შიდა ნაწილები, რაც მოსალოდნელიც იყო ცილის ხანგრძლივი დეგრადაციის პროცესის გათვალისწინებით. სხვა კვლევებიც ადასტურებენ „განტოტვილი, ძარღვისებრი სტრუქტურების“ არსებობას და ბიოაპკის თეორიას ნაკლებსავარაუდოდ მიიჩნევენ.
### სიჩქარე 
მინი|*T. Rex-ის* მარჯვენა ფეხის ჩონჩხი
მეცნიერებმა ტირანოზავრის სირბილის მაქსიმალური სიჩქარის ფართო დიაპაზონი წარმოადგინეს: საშუალოდ დაახლოებით 32 კმ/სთ (9 მ/წმ), თუმცა ზოგიერთი ვარაუდით იგი შეიძლება ყოფილიყო 16-24 კმ/სთ (4.5-6.8 მ/წმ) ან 72 კმ/სთ-მდეც კი (20 მ/წმ), თუმცა ამ უკანასკნელი სიჩქარით სირბილი ნაკლებად სავარაუდოა. ტირანოზავრი იყო მასიური და მძიმე მტაცებელი, ამიტომ ნაკლებად სავარაუდოა, რომ მას ძალიან სწრაფად ერბინა სხვა თეროპოდებთან შედარებით, როგორებიცაა კარნოტავრი ანგიგანოტოზავრი. მკვლევრები ეყრდნობიან შეფასების სხვადასხვა ტექნიკას, რადგან მიუხედავად იმისა, რომ დიდი თეროპოდების სიარულის ბევრი კვალია ნაპოვნი, არცერთი მათგანი არ იძლევა სირბილის მტკიცებულებას.

2002 წლის ანგარიშში გამოყენებულ იქნა მათემატიკური მოდელი სწრაფი სირბილისთვის (40 კმ/სთ ან მეტი) საჭირო ფეხის კუნთების მასის დასადგენად.

[მინი|ტირანოზავრიდის ერთადერთი ცნობილი ნაკვალევი (*[Bellatoripes fredlundi*), ნაპოვნი ბრიტანეთის კოლუმბიაში]]
გარდა ამისა, 2020 წლის კვლევა მიუთითებს, რომ ტირანოზავრი და სხვა ტირანოზავრიდები უჩვეულოდ ეფექტური მოსიარულეები იყვნენ. დესეჩისა და კოლეგების კვლევამ შეადარა 70-ზე მეტი სახეობის თეროპოდის ფეხის პროპორციები და მასა. შედეგებმა აჩვენა, რომ 1000 კგ-ზე მძიმე თეროპოდებში ფეხების სიგრძე კორელაციაში იყო არა სირბილის სიჩქარესთან, არამედ დაბალენერგიულ სიარულთან. ტირანოზავრებმა გრძელი ფეხები განავითარეს ენერგიის დაზოგვისა და საკვების ძიების ეფექტურობის გაზრდის მიზნით, რადგან როგორც უმაღლესი მტაცებლები, ისინი თავისუფალი იყვნენ სხვა მტაცებლებისგან თავის დაღწევის საჭიროებისგან. მათ შეეძლოთ მსხვერპლის დიდ დისტანციაზე მიყოლა, რასაც მოჰყვებოდა სიჩქარის სწრაფი აფეთქება თავდასხმისთვის. ამ მხრივ მათ ხშირად ადარებენ თანამედროვე მგლებს.

2021 წელს პაშა ვან ბეილერტმა და კოლეგებმა გამოთვალეს ტირანოზავრის სიარულის სასურველი სიჩქარე და მიიღეს 4.6 კმ/სთ (1.28 მ/წმ). კვლევამ პირველად სრულად გაითვალისწინა კუდის გავლენა: სიარულისას კუდი რიტმულად ირხეოდა ზემოთ-ქვემოთ, რაც ზოგავდა ენერგიას. ეგზემპლარ „ტრიქსის“ (Trix) 3D მოდელის გამოყენებით დადგინდა, რომ ტირანოზავრის რიტმული სიარული მსგავსი იყო ისეთი ცხოველებისას, როგორებიცაა ადამიანი, სირაქლემა და ჟირაფი.

2017 წლის კვლევამ სირბილის მაქსიმალურ სიჩქარედ 27 კმ/სთ დაასახელა, ხოლო სხვა კვლევამ აჩვენა, რომ ზრდასრულ ტირანოზავრს სირბილი საერთოდ არ შეეძლო ჩონჩხის დიდი დატვირთვის გამო — 18 კმ/სთ-ზე მაღალ სიჩქარეს მისი ფეხის ძვლები შეიძლება დაემსხვრია. თუმცა, ერიკ სნივლის 2019 წლის კვლევა მიუთითებს, რომ ტირანოზავრი უფრო მანევრული იყო, ვიდრე სხვა მსგავსი ზომის თეროპოდები, რაც მას საშუალებას აძლევდა სწრაფად შემობრუნებულიყო მსხვერპლთან ახლოს ყოფნისას. 2026 წელს ბოეიმ და კოლეგებმა დაადგინეს, რომ ტირანოზავრის ტერფი ფრინველის მსგავსად ფუნქციონირებდა, რაც ზრდიდა ნაბიჯის სიხშირეს და სიჩქარეს.

### სავარაუდო ნაკვალევი 
[მარჯვნივ|მინი|სავარაუდო ნაკვალევი [ნიუ-მექსიკოდან]]
ორი იზოლირებული გაქვავებული ნაკვალევი პირობითად მიეკუთვნება *T. rex*-ს. პირველი მათგანი 1983 წელს ნიუ-მექსიკოში, ფილმონტის სკაუტების რანჩოზე აღმოაჩინა ამერიკელმა გეოლოგმა ჩარლზ პილმორმა. თავდაპირველად მიიჩნევდნენ, რომ ის ჰადროზავრისებრს ეკუთვნოდა, თუმცა კვალის შესწავლამ გამოავლინა დიდი „ქუსლი“, რომელიც უცნობია ორნითოპოდი დინოზავრებისთვის, და ნიშნები იმისა, რაც შესაძლოა ყოფილიყო ჰალუქსი — ტირანოზავრის ტერფის დეზისებრი მეოთხე თითი. ნაკვალევი 1994 წელს მარტინ ლოკლიმ და ადრიან ჰანტმა აღწერეს, როგორც იქნოგვარი *Tyrannosauripus pillmorei*. მათ აღნიშნეს, რომ ნაკვალევი დიდი ალბათობით *T. rex*-ის დატოვებულია, რაც მას ამ სახეობის პირველ ცნობილ ნაკვალევად აქცევს. კვალი დატოვებულია დაჭაობებულ ტალახიან ადგილზე, რომელიც ოდესღაც მცენარეულობით იყო დაფარული. მისი სიგრძე 83 სანტიმეტრია, ხოლო სიგანე — 71 სანტიმეტრი.

მეორე ნაკვალევი, რომელიც შესაძლოა ტირანოზავრს ეკუთვნოდეს, 2007 წელს ბრიტანელმა პალეონტოლოგმა ფილ მანინგმა ჰელ-კრიკის ფორმაციაში (მონტანა) აღმოაჩინა. ეს კვალი 72 სანტიმეტრის სიგრძისაა, რაც უფრო მოკლეა ლოკლისა და ჰანტის მიერ აღწერილ ნიმუშზე. არის თუ არა ეს კვალი ტირანოზავრის დატოვებული, ზუსტად უცნობია, თუმცა ტირანოზავრი ერთადერთი დიდი თეროპოდია, რომლის არსებობაც ჰელ-კრიკის ფორმაციაშია დადასტურებული.

ვაიომინგში, ლანსის ფორმაციაში ნაპოვნი ნაკვალევების სერია, რომელიც გვიანცარცული პერიოდის მაასტრიხტული სართულით თარიღდება, 2016 წელს აღწერეს სკოტ პერსონსმა, ფილ კურიმ და მათმა კოლეგებმა. მიიჩნევა, რომ ისინი ეკუთვნის ან მოზარდ *T. rex*-ს, ან *Nanotyrannus lancensis*-ს. გაზომვებზე დაყრდნობით, ცხოველი გადაადგილდებოდა სიარულის სიჩქარით — დაახლოებით 4,5-დან 8 კმ/სთ-მდე, ხოლო მისი სიმაღლე თეძოსთან 1.56-2.06 მეტრით შეფასდა. 2017 წელს გამოქვეყნებულმა ნაშრომმა სიჩქარის შეფასება 50–80%-ით გაზარდა.

ნიუ-მექსიკოსა და ვაიომინგში ნაპოვნი იშვიათი ნაკვალევები, რომლებიც იქნოგვარ *Tyrannosauripus*-ს მიეკუთვნება, ტირანოზავრებს მიეწერება მათი სტრატიგრაფიული ასაკის საფუძველზე. 2021 წელს აღწერილი იქნონამარხების (განამარხებული ნაკვალევის) წყვილი აჩვენებს დიდ ტირანოზავრიდს, რომელიც მწოლიარე მდგომარეობიდან წამოდგომისას იყენებს იდაყვებსა და ტერფის ბალიშებს. ეს უნიკალური ნამარხები ნაპოვნია კოლორადოსა და ნიუ-მექსიკოში. 2018 წელს აღწერილი კიდევ ერთი იქნონამარხი, რომელიც შესაძლოა მოზარდ ტირანოზავრს ან ნანოტირანუსს ეკუთვნოდეს, აღმოაჩინეს ვაიომინგში. ეს ნაკვალევი იძლევა იშვიათ შესაძლებლობას, დავინახოთ ტირანოზავრიდების გადაადგილების სიჩქარე; დადგინდა, რომ ცხოველი მოძრაობდა 4.5-8.0 კმ/სთ სიჩქარით, რაც საგრძნობლად აღემატება სიარულის სიჩქარის მანამდე არსებულ ვარაუდებს.
### ტვინი და შეგრძნებები 
[მინი|მარცხნივ|თვალის ბუდეები ძირითადად წინ იყო მიმართული, რაც მას კარგ [ბინოკულარული მხედველობა|ბინოკულარულ მხედველობას ანიჭებდა (ეგზემპლარი „სიუ“).]]
ოჰაიოს უნივერსიტეტის მკვლევრების, ლოურენს უიტმერისა და რაიან რიჯლის კვლევამ აჩვენა, რომ ტირანოზავრს სხვა ცელუროზავრების მსგავსად გამახვილებული შეგრძნებები ჰქონდა. მათ შორის: თვალისა და თავის კოორდინირებული მოძრაობა; დაბალი სიხშირის ბგერების აღქმის უნარი, რაც მას საშუალებას აძლევდა შორი მანძილიდან ედევნა თვალი მსხვერპლის გადაადგილებისთვის; და გამორჩეული ყნოსვა. კენტ სტივენსის კვლევამ დაასკვნა, რომ ტირანოზავრს მახვილი მხედველობა ჰქონდა. ბინოკულარული დიაპაზონი 55 გრადუსს შეადგენდა, რაც აღემატება თანამედროვე ქორის მონაცემებს. სტივენსის შეფასებით, ტირანოზავრის მხედველობის სიმახვილე 13-ჯერ აღემატებოდა ადამიანისას და აჭარბებდა არწივისასაც. მას შეეძლო ობიექტების ჰორიზონტზე გარჩევა 6 კილომეტრის მანძილზე, მაშინ როცა ადამიანისთვის ეს ზღვარი 1.6 კილომეტრია.

თომას ჰოლცი აღნიშნავდა, რომ ტირანოზავრის სიღრმის აღქმის მაღალი უნარი განპირობებული იყო იმ მსხვერპლით, რომელზეც ნადირობა უწევდა (ცერატოფსები, ანკილოზავრები და ჰადროზავრები), სადაც სიზუსტეს გადამწყვეტი მნიშვნელობა ჰქონდა. ამის საპირისპიროდ, მაგალითად აკროკანთოზავრს ჰქონდა შეზღუდული სიღრმის აღქმა, რადგან ის გიგანტურ ზავროპოდებზე ნადირობდა.

ტირანოზავრს ტვინის ზომასთან შედარებით ძალიან დიდი ყნოსვის ბოლქვები და ყნოსვის ნერვები ჰქონდა. ეს მიუთითებს იმაზე, რომ ყნოსვა იყო უკიდურესად განვითარებული და მათ შეეძლოთ ლეშის სუნის აღქმა დიდ მანძილზე. ყნოსვის უნარით ისინი შესაძლოა თანამედროვე სვავებს გათანაბრებოდნენ. კვლევებმა აჩვენა, რომ *T. rex*-ს ჰქონდა ყველაზე განვითარებული ყნოსვა 21 შესწავლილ არა-ფრინველ დინოზავრს შორის.

[მინი|ტვინის ღრუს (braincase) ასლი სიდნეის [ავსტრალიის მუზეუმი|ავსტრალიის მუზეუმში]]
თეროპოდებს შორის უჩვეულოა, რომ ტირანოზავრს ძალიან გრძელი ყურის ნიჟარა (cochlea) ჰქონდა, რაც სმენის განსაკუთრებულ მნიშვნელობაზე მიუთითებს. მონაცემები მოწმობს, რომ ტირანოზავრს საუკეთესოდ დაბალი სიხშირის დიაპაზონში ესმოდა. თუმცა, 2022 წლის კვლევამ აღნიშნა, რომ ტირანოზავრის ნეიროვასკულარული ქსელი უფრო მარტივი იყო, ვიდრე წყლის ან ნახევრად-წყლის სახეობებისა (მაგ. სპინოზავრი) და მისი ფუნქცია შესაძლოა უფრო თერმორეგულაციას ან სოციალურ სიგნალიზაციას უკავშირდებოდეს.

გრანტ ჰარლბერტის კვლევამ დაასკვნა, რომ ტირანოზავრს ჰქონდა ყველაზე დიდი ტვინი ყველა ზრდასრულ არა-ფრინველ დინოზავრს შორის (ზოგიერთი მცირე მანიჰაპტორიფორმის გარდა). მისი ტვინის ფარდობითი ზომა თანამედროვე რეპტილიების დიაპაზონშია, თუმცა საშუალოზე მაღალია. სტივ ბრუსატი კი აღნიშნავს, რომ ტირანოზავრის ენცეფალიზაციის კოეფიციენტი (EQ) შიმპანზის კოეფიციენტის მსგავს დიაპაზონში (2.0–2.4) მერყეობდა, თუმცა ეს საკამათოა, რადგან რეპტილიებისა და ძუძუმწოვრების კოეფიციენტების პირდაპირი შედარება ყოველთვის არ არის მართებული.
### სოციალური ქცევა 
[მარცხნივ|მინი|სხვადასხვა ასაკობრივი ჯგუფის ჩონჩხები (ქვედა მარცხენა ჩონჩხი ეფუძნება *[Stygivenator*-ს), ლოს-ანჯელესის ოლქის ბუნების ისტორიის მუზეუმი]]
ფილიპ ჯ. კურიმ გამოთქვა ვარაუდი, რომ ტირანოზავრები შესაძლოა გუნდური მონადირეები ყოფილიყვნენ. მან *T. rex* შეადარა მონათესავე სახეობებს — *Tarbosaurus bataar*-სა და *Albertosaurus sarcophagus*-ს და მოიშველია ნამარხი მტკიცებულებები, რომლებიც შესაძლოა მიუთითებდნენ ჯგუფურ ან გუნდურ ქცევაზე. სამხრეთ დაკოტაში ნაპოვნი ადგილი, სადაც სამი *T. rex*-ის ჩონჩხი ერთმანეთთან ძალიან ახლოს აღმოჩნდა, შესაძლოა მიუთითებდეს გუნდის ფორმირებაზე. კოოპერაციული გუნდური ნადირობა შესაძლოა ყოფილიყო ეფექტური სტრატეგია ისეთი მსხვერპლის დასამორჩილებლად, რომელსაც განვითარებული თავდაცვის მექანიზმები და პოტენციური მომაკვდინებელი ძალა ჰქონდა, როგორებიცაა *Triceratops* და *Ankylosaurus*. მისი თეორია ძირითადად ეყრდნობა ანალოგიას სხვა სახეობასთან — *Tarbosaurus bataar*. თავად *T. bataar*-ის გუნდურობის მტკიცებულებებიც არ არის რეცენზირებული. კურის თანახმად, *Albertosaurus sarcophagus*-ის გუნდურობა დასტურდება „დრაი აილენდის“ (Dry Island) ნამარხების გროვაში ნაპოვნი 26 სხვადასხვა ასაკის ინდივიდით. მან გამორიცხა „მტაცებელთა ხაფანგის“ შესაძლებლობა ინდივიდების შენახვის ერთნაირი მდგომარეობისა და ბალახისმჭამელების თითქმის სრული არარსებობის გამო.

ტირანოზავრიდების გუნდურობის დამატებითი დასტურია გაქვავებული ნაკვალევები კანადის ჩრდილო-აღმოსავლეთში, ბრიტანეთის კოლუმბიის გვიანცარცული უაპიტის ფორმაციიდან, რომლებიც დატოვა სამმა ტირანოზავრიდმა ერთი მიმართულებით გადაადგილებისას. თუმცა, სხვა მეცნიერები მიიჩნევენ, რომ მტკიცებულებები სუსტია და ჯგუფური ნამარხები შესაძლოა აიხსნას სხვა მიზეზებით (მაგალითად, გვალვის ან წყალდიდობის გამო დინოზავრების იძულებითი თავმოყრა ერთ ადგილას).
### კვების რაციონი და ქცევა 
პალეონტოლოგების უმეტესობა თანხმდება, რომ ტირანოზავრი იყო როგორც აქტიური მტაცებელი, ისე ლეშიჭამია, ისევე როგორც თანამედროვე მსხვილი მტაცებლების უმეტესობა. თავის გარემოში ყველაზე დიდი მტაცებელი, *T. rex* დიდი ალბათობით იყო უმაღლესი მტაცებელი, რომელიც ნადირობდა ჰადროზავრებზე, ჯავშნიან ბალახისმჭამელებზე, როგორებიცაა ცერატოფსები და ანკილოზავრები, და შესაძლოა ზავროპოდებზეც (მაგალითად, ალამოზავრი). კბილის მინანქრის იზოტოპური ანალიზი ასევე მიუთითებს იმაზე, რომ ტირანოზავრი ზოგჯერ შესაძლოა იმ ზღვის ქვეწარმავლებისა და თევზების ლეშითაც იკვებებოდა, რომლებსაც წყალი ნაპირზე გამორიყავდა. კარს ბეიტსისა და პიტერ ფალკინგჰემის 2012 წლის კვლევამ აჩვენა, რომ ტირანოზავრს ჰქონდა ყველაზე ძლიერი ნაკბენი ხმელეთის ყველა ცხოველს შორის, რაც კი ოდესმე არსებულა; ზრდასრულ ინდივიდს შეეძლო უკანა კბილებით 35,000-დან 57,000 ნიუტონამდე ძალის განვითარება. ეს მას საშუალებას აძლევდა, გადაემსხვრია ძვლები და სრულად შეეჭამა დიდი დინოზავრების ლეში. ეს არგუმენტი უგულებელყოფდა იმ ფაქტს, რომ თეროპოდებს კბილები ძალიან სწრაფად უახლდებოდათ. ტირანოზავრის აღმოჩენის დღიდან მეცნიერთა უმეტესობა ვარაუდობდა, რომ ის მტაცებელი იყო, თუმცა, თანამედროვე მტაცებლების მსგავსად, ისიც არ იტყოდა უარს ლეშზე ან სხვისი ნადირის მითვისებაზე, თუკი ამის შესაძლებლობა მიეცემოდა. მან წამოაყენა რამდენიმე არგუმენტი ამ ჰიპოთეზის დასამტკიცებლად:

* ტირანოზავრის მკლავები ძალიან მოკლეა სხვა ცნობილ მტაცებლებთან შედარებით. ჰორნერი ამტკიცებს, რომ ისინი ზედმეტად მოკლე იყო მსხვერპლის დასაჭერად. სხვა პალეონტოლოგები, მაგალითად თომას ჰოლცი, აღნიშნავენ, რომ არსებობს უამრავი თანამედროვე მტაცებელი, რომელიც ნადირობისას წინა კიდურებს არ იყენებს (მგლები, აფთრები, ფრინველმდივანი).
* ტირანოზავრს ჰქონდა დიდი ყნოსვის ბოლქვები, რაც მიუთითებს უკიდურესად განვითარებულ ყნოსვაზე, რომლითაც მას შეეძლო ლეშის სუნის აღქმა დიდ მანძილზე, როგორც ამას დღევანდელი სვავები აკეთებენ.
* ვინაიდან ტირანოზავრის პოტენციურ მსხვერპლთა ნაწილი სწრაფად გადაადგილდებოდა, მტკიცებულება იმისა, რომ ტირანოზავრი უფრო მეტად დადიოდა, ვიდრე დარბოდა, შესაძლოა მიუთითებდეს იმაზე, რომ ის ლეშიჭამია იყო. ასევე არსებობს მტკიცებულება აგრესიული ინტერაქციისა ტირანოზავრსა და ტრიცერატოპსს შორის: ტრიცერატოპსის რქაზე აღმოჩენილია ტირანოზავრის კბილების ნაწილობრივ შეხორცებული კვალი.

მტკიცებულებები ასევე მიუთითებს იმაზე, რომ ტირანოზავრებს შორის ადგილი ჰქონდა კანიბალიზმს. ერთ-ერთი ეგზემპლარის ფეხის ძვლებსა და მხრის ძვალზე აღმოჩენილი კბილების კვალი ადასტურებს, რომ ტირანოზავრები სხვა ტირანოზავრებითაც იკვებებოდნენ, სულ მცირე, ლეშის ჭამის ფორმით მაინც.

### ზრუნვა შთამომავლობაზე 
მიუხედავად იმისა, რომ არ არსებობს პირდაპირი მტკიცებულება იმისა, რომ ტირანოზავრი ზრდიდა თავის ნაშიერებს (მოზარდი ტირანოზავრებისა და ბუდეების ნამარხების იშვიათობა მკვლევრებს მხოლოდ ვარაუდების საშუალებას აძლევს), ზოგიერთი მეცნიერი ვარაუდობს, რომ მისი უახლოესი ცოცხალი ნათესავების — თანამედროვე არქოზავრების (ფრინველები და ნიანგები) მსგავსად, *ტირანოზავრი* შესაძლოა იცავდა და კვებავდა თავის შთამომავლობას. ნიანგისნაირები და ფრინველები პალეონტოლოგების მიერ ხშირად განიხილება დინოზავრების მშობლობის თანამედროვე ანალოგებად. მშობლის მხრიდან მზრუნველობის პირდაპირი მტკიცებულება არსებობს სხვა დინოზავრებში, მაგალითად *Maiasaura peeblesorum*-ში, რომელიც იყო პირველი აღმოჩენილი დინოზავრი, რომელიც შვილებს ზრდიდა, ისევე როგორც უფრო ახლო ნათესავ ოვირაპტორიდებში; ეს უკანასკნელი მიუთითებს თეროპოდებში მშობლური ქცევის არსებობაზე.
### პათოლოგია 
2001 წელს ბრიუს როტშილდმა და სხვებმა გამოაქვეყნეს კვლევა, რომელშიც შეისწავლეს სტრესული მოტეხილობებისა და მყესების ავულსიის (მოწყვეტის) მტკიცებულებები თეროპოდ დინოზავრებში და მათი გავლენა ცხოველთა ქცევაზე. ვინაიდან სტრესული მოტეხილობები გამოწვეულია განმეორებითი ტრავმით და არა ერთჯერადი შემთხვევით, ისინი უფრო მეტად მიუთითებენ რეგულარულ ქცევაზე, ვიდრე სხვა ტიპის დაზიანებები. კვლევაში შესწავლილი ტირანოზავრის ტერფის 81 ძვლიდან ერთში აღმოჩნდა სტრესული მოტეხილობა, ხოლო მტევნის 10 ძვლიდან არცერთს არ ჰქონდა მსგავსი დაზიანება. მკვლევრებმა მყესის ავულსიები მხოლოდ ტირანოზავრსა და ალოზავრებში აღმოაჩინეს. ასეთმა ტრავმამ ჩაღრმავება დატოვა ტირანოზავრ „სიუს“ მხრის ძვალზე, რომელიც, სავარაუდოდ, დელტისებრი ან დიდი მრგვალი კუნთის მიმაგრების ადგილას მდებარეობდა. ავულსიური დაზიანებების არსებობა მხოლოდ წინა კიდურებსა და მხრებზე როგორც ტირანოზავრში, ისე ალოზავრებში, მიუთითებს, რომ თეროპოდებს შესაძლოა ფრინველებისგან განსხვავებული და უფრო რთული მუსკულატურა ჰქონდათ. მკვლევრებმა დაასკვნეს, რომ „სიუს“ მყესის დაზიანება სავარაუდოდ ბრძოლისუნარიანი მსხვერპლის წინააღმდეგობის შედეგი იყო. სტრესული მოტეხილობებისა და მყესების მოწყვეტის არსებობა, ზოგადად, ამყარებს „ძალიან აქტიური“ მტაცებლური რაციონის ჰიპოთეზას.

2009 წლის კვლევამ აჩვენა, რომ რამდენიმე ეგზემპლარის თავის ქალაზე არსებული გლუვკიდეებიანი ხვრელები შესაძლოა გამოწვეული ყოფილიყო *Trichomonas*-ის მსგავსი პარაზიტებით, რომლებიც ხშირად აინფიცირებენ ფრინველებს. კვლევის მიხედვით, მძიმედ დაინფიცირებული ინდივიდები, მათ შორის „სიუ“ და MOR 980 („Peck's Rex“), შესაძლოა შიმშილით დაიღუპნენ მას შემდეგ, რაც კვება მათთვის სულ უფრო გართულდა. მანამდე ამ ხვრელებს ხსნიდნენ ბაქტერიული ძვლოვანი ინფექციით — აქტინომიკოზით ან სახეობის შიგნით არსებული თავდასხმებით. შემდგომმა კვლევამ აჩვენა, რომ მიუხედავად იმისა, რომ ტრიქომონოზს ბევრი საერთო ნიშანი აქვს აღწერილ მოდელთან, ზოგიერთი მახასიათებელი ამ ჰიპოთეზას ნაკლებად სარწმუნოს ხდის. მაგალითად, ტრიქომონათი დაავადებული ფრინველების რენტგენოგრაფია აჩვენებს მკვეთრ კიდეებს მცირე რეაქტიული ძვლით, რაც განსხვავდება ტირანოზავრებში ნანახი სურათისგან. გარდა ამისა, ფრინველებში ტრიქომონოზი შეიძლება ძალიან სწრაფად იყოს ფატალური (14 დღე ან ნაკლები), რაც იმას ნიშნავს, რომ თუ პარაზიტი მართლაც არსებობდა, ის ცარცულ პერიოდში ნაკლებად მწვავე ფორმით ვლინდებოდა. საბოლოოდ, ამ ტიპის დაზიანებების ფარდობითი ზომა ბევრად დიდია პატარა ფრინველის ყელში და შესაძლოა ტირანოზავრის დასახრჩობად საკმარისი არ ყოფილიყო. უფრო ახალმა კვლევამ დაასკვნა, რომ ეს ძვლოვანი ცვლილებები უფრო მეტად ჰგავს ადამიანის თავის ქალის ტრეპანაციის შეხორცების პროცესს ან ტრიასული პერიოდის რეპტილია *Stagonolepis*-ის შეხორცებულ მოტეხილობებს. შესაძლო მიზეზი ინფექციის ნაცვლად სახეობის შიგნით არსებული ბრძოლები შეიძლება ყოფილიყო.

ერთ-ერთი კვლევა ტირანოზავრის იმ ძვლებზე, რომლებსაც ამავე გვარის კბილების კვალი აჩნია, წარმოდგენილი იყო როგორც კანიბალიზმის მტკიცებულება. შესაძლოა კანიბალიზმი სხვა ტირანოზავრიდებშიც იყო გავრცელებული. ფლორა ძირითადად ფარულთესლოვნებისგან შედგებოდა, თუმცა ასევე მოიცავდა ისეთ ხეებს, როგორიცაა მეტასეკვოია (*Metasequoia*). ამ ფორმაციაში აღმოჩენილ არქოზავრებს შორის არიან ცერატოპსები — *Leptoceratops*, *Torosaurus* და *Triceratops*, ჰადროზავრიდი *Edmontosaurus annectens*, პარქსოზავრიდი *Thescelosaurus*, ანკილოზავრები — *Ankylosaurus* და *Denversaurus*, პაქიცეფალოზავრები — *Pachycephalosaurus*, *Platytholus* და *Sphaerotholus*, პარავიური თეროპოდები *Acheroraptor* და *Pectinodon*, სხვა მანიჰაპტორული თეროპოდები — *Anzu*, *Eoneophron*, *Trierarchuncus* და დაუდგენელი ორნითომიმიდები, ტირანოზავროიდი *Nanotyrannus* 

მინი|*ტირანოზავრი* და ჰელ-კრიკის ფორმაციის სხვა ცხოველები

კიდევ ერთი ფორმაცია ტირანოზავრის ნაშთებით არის ლანსის ფორმაცია ვაიომინგში. მიიჩნევა, რომ ეს იყო დაჭაობებული გარემო, დღევანდელი მექსიკის ყურის სანაპიროს მსგავსი. ფაუნა ძალიან ჰგავდა ჰელ-კრიკისას, თუმცა *Struthiomimus*-ი ანაცვლებდა მის ნათესავ *Ornithomimus*-ს.

არეალის სამხრეთ ნაწილში, კერძოდ იუტას ჩრდილოეთ-ჰორნის (North Horn) ფორმაციაში, *T.* *rex* ცხოვრობდა ტიტანოზავრ *Utetitan*-თან, ცერატოფსიდ *Torosaurus*-თან და სხვადასხვა ჰადროზავრიდთან ერთად. *T.* *mcraeensis* ნიუ-მექსიკოში თანაარსებობდა ცერატოფსიდ *Sierraceratops*-თან და შესაძლოა ტიტანოზავრ *Alamosaurus*-თან.

ტირანოზავრი შესაძლოა ბინადრობდა მექსიკის სონორას შტატშიც. მიუხედავად იმისა, რომ ჩონჩხი იქ ნაპოვნი არ არის, აღმოჩენილი ექვსი კბილი იდენტურია ტირანოზავრის კბილებისა. თუ ეს დადასტურდა, ნიშნავს, რომ ტირანოზავრის არეალი იმაზე დიდი იყო, ვიდრე ადრე ეგონათ. შესაძლებელია, რომ ტირანოზავრები თავდაპირველად აზიური სახეობები იყვნენ და ჩრდილოეთ ამერიკაში მათი მიგრაცია ცარცული პერიოდის დასრულებამდე მოხდა.
### პოპულაციის შეფასება 
მარცხნივ|მინი|კვლევის არეალში, მთლიანი ჰელ-კრიკის ფორმაციიდან დიდი ზომის დინოზავრების აღწერის დიაგრამა
ჩარლზ მარშალისა და სხვების მიერ 2021 წელს გამოქვეყნებული კვლევების თანახმად, ზრდასრული ტირანოზავრის მთლიანი პოპულაცია ნებისმიერ მოცემულ დროს დაახლოებით 20 000 ინდივიდს შეადგენდა. კომპიუტერული მოდელირება ვარაუდობს, რომ ეს მაჩვენებელი არ იქნებოდა 1 300-ზე ნაკლები და არც 328 000-ზე მეტი. თავად ავტორები აღნიშნავენ, რომ 20 000-იანი შეფასება, სავარაუდოდ, იმაზე დაბალია, ვიდრე მოსალოდნელი იყო, განსაკუთრებით იმის გათვალისწინებით, რომ პანდემიურ დაავადებებს შეეძლო ადვილად გაენადგურებინა ასეთი მცირე პოპულაცია. ამ გვარის არსებობის მანძილზე, სავარაუდოდ, გამოიცვალა 127 000 თაობა, რაც საერთო ჯამში გადაშენებამდე დაახლოებით 2,5 მილიარდ ცხოველს შეადგენს.

მეირიმ (2022) ეჭვქვეშ დააყენა ამ შეფასებების სანდოობა და ხაზი გაუსვა გაურკვევლობას მეტაბოლურ ტემპებში, სხეულის ზომაში, სქესისა და ასაკის მიხედვით გადარჩენის მაჩვენებლებსა და ჰაბიტატის მოთხოვნებში. ორიგინალური კვლევის ავტორებმა უპასუხეს, რომ მიუხედავად იმისა, რომ მათი ცდომილების დიაპაზონი შესაძლოა მართლაც მცირე იყო, მათი მოდელი საკმარისად მოქნილია ფიზიოლოგიური გაურკვევლობის ასასახად და მათი გამოთვლები ეფუძნება გრძელვადიან საშუალო მაჩვენებლებს და არა პოპულაციის სიმჭიდროვის მოკლევადიან ცვლილებებს. მათ ასევე აღნიშნეს, რომ გათვალისწინებული ჰქონდათ სქესობრივი სიმწიფისა და მაქსიმალური მასის ცვალებადობაც.
## კულტურული მნიშვნელობა 
[alt=|მარჯვნივ|მინი|[კინგ კონგი ებრძვის ტირანოზავრს 1933 წლის ფილმში]]
ტირანოზავრი ყველაზე ფართოდ ცნობილი დინოზავრია პოპულარულ კულტურაში. სამეცნიერო მწერალი რაილი ბლექი აღნიშნავს: „მთელ პრეისტორიაში არ არსებობს ცხოველი, რომელიც ისე იპყრობს ჩვენს ყურადღებას, როგორც *T. rex* — ტირანი ხვლიკების მეფე. 1905 წელს ამ დინოზავრის ოფიციალური სახელდების დღიდან, ეს უზარმაზარი მტაცებელი დინოზავრის ეტალონად იქცა“. პალეონტოლოგი დევიდ ჰოუნი ხაზს უსვამს მუზეუმებში ტირანოზავრის მოდელებისა და ჩონჩხების პოპულარობას და წერს, რომ ისეთი ფილმები, როგორიცაა „იურული პარკი“ და „კინგ კონგი“, „მის გარეშე სულ სხვაგვარი იქნებოდა“. *T. rex* ერთადერთი დინოზავრია, რომელსაც ფართო საზოგადოება ხშირად სრული სამეცნიერო სახელით (ბინომიალური სახელი) მოიხსენიებს, ხოლო სამეცნიერო აბრევიატურა — *T. rex* — ყოველდღიურ მეტყველებაშიც დამკვიდრდა. რობერტ ტ. ბაკერი წიგნში „დინოზავრების ერესები“ ამ ფაქტს იმით ხსნის, რომ „სახელი *T. rex* უბრალოდ დაუძლევლად ჟღერს“.

## რესურსები ინტერნეტში 
* ედინბურგის უნივერსიტეტის ლექცია, დოქტორი სტივენ ბრუსატი – ტირანოზავრების აღმოჩენები, 20 თებერვალი, 2015
* 28 სახეობა ტირანოზავრების საგვარეულო ხეზე, როდის და სად ცხოვრობდნენ ისინი, სტივენ ბრუსატი, თომას კარი, 2016
* ავსტრალიის პასუხი T-Rex-ს, კუინზლენდის სახელმწიფო ბიბლიოთეკა

### გამოფენები 
* ამერიკის ბუნების ისტორიის მუზეუმი
## სქოლიო 
კატეგორია:დინოზავრები
კატეგორია:თეროპოდები