რობერტ დალი

**რობერტ ალან დალი** (დ. 17 დეკემბერი, 1955 — 5 თებერვალი, 2014) — ამერიკელი პოლიტიკური თეორიტიკოსი და იელის უნივერსიტეტის პოლიტიკურ მეცნიერებათა სტერლინგის პროფესორი

მან ჩამოაყალიბა დემოკრატიის პლურალისტური თეორია. „ემპირიული თეორიის“ შემქმნელი და ცნობილი პოლიტიკური ძალაუფლების ბიჰევიორისტული დახასიათების წინსვლით, დალის კვლევა ფოკუსირებული იყო გადაწყვეტილების მიღების ბუნებაზე რეალურ ინსტიტუტებში, როგორიცაა ამერიკული ქალაქები. ის არის ყველაზე ცნობილი მეცნიერი, რომელიც დაკავშირებულია პლურალისტურ მიდგომასთან როგორც ქალაქის, ასევე ეროვნული ძალაუფლების სტრუქტურების აღწერისა და გაგების მიმართ.

დემოკრატიის აღწერილობით თეორიაზე მუშაობის გარდა, იგი დიდი ხნის განმავლობაში იყო დაკავებული დემოკრატიის შემადგენელი ელემენტების ფორმულირებით, რომლებიც თეორიულ, მაგრამ რეალიზებად იდეალად მიიჩნეოდა. რეალიზებადი იდეალური დემოკრატიის ზოგიერთი ძირითადი მახასიათებლის მის მიერ ასახვის დამაჯერებლობის, სიცხადისა და სიზუსტის, ასევე თანამედროვე პლურალისტური დემოკრატიის დინამიკის აღწერითი ანალიზის წყალობით, იგი ისტორიაში დემოკრატიის ერთ-ერთ უდიდეს თეორეტიკოსად ითვლება.

## ბიოგრაფია 
დალი აიოვას შტატის ქალაქ ინვუდში დაიბადა, მაგრამ შტატ ალიასკის ქალაქ სკაგვეიში გაიზარდა.მისი ბაბუა ივერ პედერსენ დალი ემიგრაციაში წავიდა შეერთებულ შტატებში 1865 წელს ფერმა Dal Vestre-დან Snåsavatnet-ში, სტეინკჯერის გარეთ. რობერტ დალიმ მთელი ცხოვრება იცოდა თავისი ნორვეგიული ფესვების შესახებ და რამდენჯერმე ეწვია წინაპრების სახლს. 

ახალგაზრდობაში დალი სკაგვეიში რკინიგზაზე მუშაობდა.ადგილობრივ მოსახლეობასთან ეს ხანგრძლივი კონტაქტი გადამწყვეტი მნიშვნელობის გახდა მისი პოლიტიკური შეხედულებებისა და კვლევითი ინტერესებისთვის.

მან ბაკალავრის ხარისხი ვაშინგტონის უნივერსიტეტში 1936 წელს მიიღო, ხოლო დოქტორის ხარისხი იელის უნივერსიტეტში 1940 წელს.

დოქტორის ხარისხის მიღების შემდეგ, დალი ვაშინგტონის მთავრობაში მუშაობდა, შემდეგ კი მოხალისედ წავიდა აშშ-ის არმიაში. მეორე მსოფლიო ომის დროს ის ევროპაში მსახურობდა, ქვეითთა პოლკში მცირე სადაზვერვო ოცეულის მეთაური იყო და ბრინჯაოს ვარსკვლავი დაიმსახურა. ის ხელმძღვანელობდა ოცეულს, რომელმაც მონაწილეობა მიიღო მასშტაბურ შეტევაში 1944 წლის ნოემბერში.

მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ, 1946 წელს დალი იელში დაბრუნდა, სადაც მას ამერიკის მთავრობის სწავლების მიმართულებით დროებითი თანამდებობა შესთავაზეს. თანამდებობა მუდმივი გახდა და დალი მთელი კარიერის განმავლობაში, 1986 წელს პენსიაზე გასვლამდე, იელში დარჩა. 1955 წლიდან 1964 წლამდე ის იყო ევგენი მეიერის სახელობის პოლიტიკურ მეცნიერებათა პროფესორი, ხოლო 1964 წლიდან 1986 წლამდე სტერლინგის პროფესორი. დალი 1957 წლიდან 1962 წლამდე დეპარტამენტის თავმჯდომარე იყო.

დალი 1966/67 წლებში ამერიკის პოლიტიკურ მეცნიერებათა ასოციაციის პრეზიდენტი იყო.

## აკადემიური მოღვაწეობა 
### ადრეული ნამუშევრები და პლურალიზმი 
1940 წელს დალიმ თავის სადოქტორო დისერტაციაში გააკრიტიკა „კორპორაციული კაპიტალიზმი“ და სახელმწიფო სოციალიზმი, როგორც არადემოკრატიული თვისებების გამომხატველი, და ეკონომიკურ დემოკრატიასა და დემოკრატიული სოციალიზმის ერთ-ერთ ფორმას ემხრობოდა. მსგავსი თემა განმეორდა მის 1985 წლის წიგნში „ეკონომიკური დემოკრატიის წინასიტყვაობაში“. 

დალის ადრეული გავლენიანი წიგნებია „დემოკრატიული თეორიის წინასიტყვაობა“ (1956), „ვინ მართავს?“ (1961) და „პლურალისტური დემოკრატია ამერიკის შეერთებულ შტატებში“ (1967), რომლებშიც წარმოდგენილი იყო პოლიტიკური მმართველობის პლურალისტური ახსნა-განმარტებები ამერიკის შეერთებულ შტატებში 

1960-იანი წლების ბოლოდან მის დასკვნებს კითხვის ნიშნის ქვეშ აყენებენ ისეთი მეცნიერები, როგორებიც იყვნენ გ. უილიამ დომჰოფი და ჩარლზ ე. ლინდბლომი (დალის მეგობარი და კოლეგა).

### ნაშრომები დემოკრატიასა და პოლიარქიაზე 
„პოლიარქიაში“ დალი ტერმინ „პოლიარქიას“ იყენებს დემოკრატიის რეალური შემთხვევების აღსანიშნავად და გვთავაზობს პოლიარქიის შესაძლო მიზეზების ყოვლისმომცველ განხილვას.

თავის წიგნში „დემოკრატია და მისი კრიტიკოსები“ დალი განმარტავს თავის შეხედულებას დემოკრატიის შესახებ. არცერთი თანამედროვე ქვეყანა არ აკმაყოფილებს დემოკრატიის იდეალს, რომელიც თეორიული უტოპიის სახით ვლინდება. უფრო კონკრეტულად, დალი ამტკიცებდა, რომ დემოკრატია, როგორც იდეალი უნდა აკმაყოფილებდეს მინიმუმ 5 კრიტერიუმს:

# ეფექტური მონაწილეობა - ყველა წევრს უნდა ჰქონდეს თანაბარი და ეფექტური შესაძლებლობა, გააცნოს თავისი შეხედულებები სხვებს.
# თანასწორი კენჭისყრა - ყველა წევრს უნდა ჰქონდეს თანაბარი და ეფექტური ხმის მიცემის შესაძლებლობა, ხმები კი თანაბრად უნდა ჩაითვალოს.
# ინფორმირებულობაზე დაფუძნებული გაგება - ყველა ადამიანს უნდა ჰქობდეს თანაბარი შესაძლებლობა გაიგოს და შეისწავლოს მიმდინარე მოვლენები.
# დღის წესრიგის კონტროლი - ყველა წევრს უნდა ჰქონდეს თანაბარი შესაძლებლობა აკონტროლოს ან განსაზღვროს დღის წესრიგი.
# საჯარო ცხოვრებაში ჩართულობა - საჯარო ცხოვრებაში არის ჩართული ის ვისაც ეხება მიმდინარე ცვლილებები.

თუმცა, როგორც თავის ადრინდელ წიგნში „პოლიარქია“, დალი მიიჩნევდა, რომ ზოგიერთი ქვეყანა ამ იდეალებს უახლოვდებოდა და შეიძლებოდა კლასიფიცირებულიყო, როგორც „პოლიარქია“, რადგან მათ ჰქონდათ „შვიდი ინსტიტუტი, რომელთაგან თითოეული უნდა არსებობდეს იმისათვის, რომ მთავრობა პოლიარქიად კლასიფიცირდეს“:

# არჩეული თანამდებობის პირები - „პოლიტიკასთან დაკავშირებული მთავრობის გადაწყვეტილებების კონტროლი კონსტიტუციურად არჩეულ თანამდებობის პირებს ეკისრებათ“.
# თავისუფალი და სამართლიანი არჩევნები - „არჩეული თანამდებობის პირები ირჩევიან ხშირი და სამართლიანად ჩატარებული არჩევნების შედეგად, სადაც იძულება შედარებით იშვიათია.“
# ინკლუზიური საარჩევნო უფლება - „პრაქტიკულად ყველა ზრდასრულ ადამიანს აქვს უფლება, ხმა მისცეს თანამდებობის პირების არჩევნებში“.
# თანამდებობაზე კენჭისყრის უფლება - „პრაქტიკულად ყველა ზრდასრულ ადამიანს აქვს უფლება, კენჭი იყაროს მთავრობაში არჩევით თანამდებობებზე, თუმცა თანამდებობის დაკავებისთვის ასაკობრივი შეზღუდვები შეიძლება უფრო მაღალი იყოს, ვიდრე ხმის მიცემის უფლებისთვის“.
# გამოხატვის თავისუფლება - „მოქალაქეებს აქვთ უფლება გამოხატონ საკუთარი აზრი მკაცრი სასჯელის საფრთხის გარეშე პოლიტიკურ საკითხებზე, ფართო გაგებით, მათ შორის თანამდებობის პირების, მთავრობის, რეჟიმის, სოციალურ-ეკონომიკური წესრიგისა და გაბატონებული იდეოლოგიის კრიტიკაზე“.
# ალტერნატიული ინფორმაცია - „მოქალაქეებს აქვთ უფლება, მოძებნონ ინფორმაციის ალტერნატიული წყაროები. უფრო მეტიც, ინფორმაციის ალტერნატიული წყაროები არსებობს და ისინი დაცულია კანონმდებლობით“.
# ასოციაციური ავტონომია - „მოქალაქეებს ... აქვთ უფლება შექმნან შედარებით დამოუკიდებელი ასოციაციები ან ორგანიზაციები, მათ შორის დამოუკიდებელი პოლიტიკური პარტიები და ინტერესთა ჯგუფები“.

### გვიანდელი ნამუშევრები 
თავის შემდგომ ნაშრომებში დალი დემოკრატიას, კერძოდ, შეერთებულ შტატებში, კრიტიკული ხედვით იკვლევდა.

წიგნში „რამდენად დემოკრატიული არის ამერიკის კონსტიტუცია?“ (2001) დალი ამტკიცებდა, რომ აშშ-ის კონსტიტუცია გაცილებით ნაკლებად დემოკრატიული იყო, ვიდრე უნდა ყოფილიყო, იმის გათვალისწინებით, რომ მისი ავტორები მომავლის შესახებ „ღრმა უმეცრების“ პოზიციიდან მოქმედებდნენ. თუმცა, ის დასძენს, რომ ამის შესახებ ცოტა რამის გაკეთება ან საერთოდ არაფერია შესაძლებელი, „გარდა გარკვეული კონსტიტუციური რღვევისა, რასაც მე არც ვგეგმავ და არც, რა თქმა უნდა, მსურს“.  
წიგნში „პოლიტიკური თანასწორობის შესახებ“ (2006) დალი თანასწორობის საკითხს განიხილავს, თუ როგორ და რატომ ვერ ახერხებენ მთავრობები თავიანთი დემოკრატიული იდეალების მიღწევას. იგი აფასებს თანამედროვე პოლიტიკურ ლანდშაფტს შეერთებულ შტატებში.

## რესურსები ინტერნეტში
*რობერტ დალი იელის უნივერსიტეტის ვებსაიტზე
*რობერტ დალი, ბრიტანიკის ენციკლოპედია
*An Interview with Robert Dahl
*რობერტ ალან დალის ნაშრომები. ხელნაწერები და არქივები, იელის უნივერსიტეტის ბიბლიოთეკა.

## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 1915
კატეგორია:გარდაცვლილი 2014
კატეგორია:დაბადებული 17 დეკემბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 5 თებერვალი
კატეგორია:პოლიტოლოგები
კატეგორია:პოლიტოლოგები ეროვნების მიხედვით
კატეგორია:ამერიკელი პოლიტოლოგები
კატეგორია:პოლიტიკის მეცნიერება
კატეგორია:იელის უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულები
კატეგორია:ამერიკელი პოლიტიკის ფილოსოფოსები
კატეგორია:სოციალური მეცნიერების ფილოსოფოსები
კატეგორია:ვაშინგტონის უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულები