მარტინ ტორიხოსი

**მარტინ ტორიხოსი** (დ. 18 ივლისი, 1963) — პანამელი პოლიტიკოსი, რომელიც იყო პანამის პრეზიდენტი 2004 წლიდან 2009 წლამდე.

იგი ქორწინების გარეშე შეეძინა პანამელ სამხედრო მმართველ ომარ ტორიხოსი, რომელიც იყო პანამის დე ფაქტო მეთაური 1968 წლიდან 1981 წლამდე. მარტინ ტორიხოსმა განათლება ეკონომიკისა და პოლიტიკური მეცნიერებების დარგში ამერიკის შეერთებულ შტატებში მიიღო. ამის შემდეგ იგი დაბრუნდა პანამაში და აქტიურად ჩაება დემოკრატიული რევოლუციური პარტიის (PRD) საქმიანობაში. იგი იყო პარტიის საპრეზიდენტო კანდიდატი 1999 წლის საერთო არჩევნებში, სადაც დამარცხდა „არნულფისტური პარტიის“ კანდიდატთან, მირეია მოსკოსოსთან.

2004 წლის საპრეზიდენტო არჩევნებში მან კვლავ იყარა კენჭი, როგორც PRD-ის კანდიდატმა. ამჯერად მისი მთავარი მეტოქე იყო „სოლიდარობის პარტიის“ კანდიდატი გილიერმო ენდარა, რომელიც ტორიხოსმა დაამარცხა ხმების 47%-ით 31%-ის წინააღმდეგ. თავისი მმართველობის პერიოდში ტორიხოსმა გაატარა სოციალური დაცვისა და პენსიების რეფორმა, ასევე წარადგინა და დაამტკიცა პანამის არხის 5 მილიარდი დოლარის ღირებულების გაფართოების პროექტი. 2009 წელს ტორიხოსი შეცვალა სუპერმარკეტების მაგნატმა რიკარდო მარტინელიმ. იგი არის ორგანიზაცია „ინტერ-ამერიკული დიალოგის“ (Inter-American Dialogue) წევრი.

2024 წლის საერთო არჩევნებში იგი იყო ქრისტიან-დემოკრატიული „სახალხო პარტიის“ საპრეზიდენტო კანდიდატი ერთ-ერთი იმ პარტიათაგანი, რომელიც მას მხარს უჭერდა და მისი მთავრობის ნაწილი იყო.

## ადრეული ცხოვრება და კარიერა
მარტინ ტორიხოსი სამხედრო მმართველის, ომარ ტორიხოსის ვაჟია, რომელიც იყო პანამის სოციალური რეფორმატორი და სამხედრო ძლიერი ლიდერი 1968 წლიდან 1981 წლამდე, მის ავიაკატასტროფაში დაღუპვამდე. უმცროსი ტორიხოსი არის არაკანონიერი შვილი, რომელიც ძირითადად დედამ გაზარდა, თუმცა მამამ იგი საჯაროდ აღიარა, როდესაც ის მოზარდი გახდა. დაიბადა ჩიტრეში (ერერა), დაამთავრა სენტ-ჯონსის ჩრდილო-დასავლეთის სამხედრო აკადემია დელაფიელდში (ვისკონსინი, აშშ) და სწავლობდა პოლიტიკურ მეცნიერებებსა და ეკონომიკას ტეხასის A&M უნივერსიტეტში (კოლეჯ-სტეიშენი, ტეხასი). აშშ-ში ყოფნისას იგი ასევე მუშაობდა ჩიკაგოში, სადაც „მაკდონალდსის“ რესტორანს მართავდა.

ერნესტო პერეს ბალადარესის პრეზიდენტობის დროს (1994–1999), ტორიხოსი იკავებდა შინაგან საქმეთა და იუსტიციის მინისტრის მოადგილის თანამდებობას. მისი ყველაზე მნიშვნელოვანი ქმედება მინისტრის მოადგილის რანგში იყო პანამის წყალმომარაგების კომუნალური სერვისების სრული პრივატიზაციის კანონის ხელმოწერა. როდესაც ახალი კანონი არაპოპულარული აღმოჩნდა, დემოკრატიულმა რევოლუციურმა პარტიამ (PRD) ძველი სისტემის აღდგენა მოახდინა. მისი თანამდებობაზე ყოფნის პერიოდში გაიზარდა შეიარაღებული ყაჩაღობისა და თავდასხმების მაჩვენებელი. დაფიქსირდა რამდენიმე შემთხვევა, როდესაც მუშათა პროფკავშირი SUNTRACS განრისხდა, რამაც გამოიწვია რამდენიმე არეულობა ქვების სროლის თანხლებით.

## საპრეზიდენტო კამპანიები
კონსტიტუციური რეფერენდუმის წარუმატებლობის შემდეგ, რომელიც მოქმედ პრეზიდენტ ერნესტო პერეს ბალადარესს მეორე ვადით კენჭისყრის საშუალებას მისცემდა, ტორიხოსი დასახელდა PRD-ის წარმომადგენლად 1999 წლის საერთო არჩევნებში. ტორიხოსი ნაწილობრივ იმისთვის შეირჩა, რომ პერეს ბალადარესის მიერ გატარებული პრივატიზაციისა და პროფკავშირების შეზღუდვის შემდეგ მემარცხენე ამომრჩევლები დაებრუნებინათ. მისი მთავარი მეტოქე იყო „არნულფისტური პარტიის“ კანდიდატი მირეია მოსკოსო, პანამის ყოფილი პრეზიდენტის, არნულფო არიასის ქვრივი, რომელიც იმ სამხედრო გადატრიალების შედეგად ჩამოაგდეს, რომელმაც ხელისუფლებაში ტორიხოსის მამა, ომარი მოიყვანა. მოსკოსოს კამპანია პოპულისტურ პლატფორმას ეფუძნებოდა და ბევრ გამოსვლას იწყებდა ლათინური ფრაზით "Vox populi, vox Dei" („ხალხის ხმა — ღვთის ხმაა“), რომელსაც ადრე თავად არიასი იყენებდა. იგი დაჰპირდა ხალხს განათლების მხარდაჭერას, სიღარიბის შემცირებას და პრივატიზაციის ტემპის შენელებას. მიუხედავად იმისა, რომ ტორიხოსის კამპანია დიდწილად მამის ხსოვნას ეყრდნობოდა კამპანიის სლოგანის „ომარი ცოცხალია“ ჩათვლით" ტორიხოსსა და PRD-ს საბოლოოდ ხელი შეუშალა წინა ადმინისტრაციის კორუფციულმა სკანდალებმა, ასევე სკანდალმა, რომლის დროსაც გამოცემა La Prensa იტყობინებოდა, რომ მისი კამპანიის ორ წევრს კომპანია Mobil-მა ქრთამი მისცა ყოფილი აშშ-ის სამხედრო ბაზის გასაყიდად. მოსკოსომ დაამარცხა ტორიხოსი ხმების 45%-ით 37%-ის წინააღმდეგ.

ტორიხოსმა კვლავ იყარა კენჭი 2004 წლის საპრეზიდენტო არჩევნებში დემოკრატიის გაძლიერებისა და აშშ-სთან თავისუფალი ვაჭრობის შეთანხმებაზე მოლაპარაკებების პლატფორმით. მას მხარს უჭერდა პოპულარული მუსიკოსი და პოლიტიკოსი რუბენ ბლეიდსი; ტორიხოსის მთავარი მეტოქე იყო გილიერმო ენდარა, რომელიც პრეზიდენტის პოსტს 1990-დან 1994 წლამდე იკავებდა. ენდარა „სოლიდარობის პარტიის“ კანდიდატი იყო და კამპანიას აწარმოებდა კრიმინალის შემცირებისა და სამთავრობო კორუფციის წინააღმდეგ. ენდარამ და სხვა კანდიდატებმა ასევე გამოუშვეს ნეგატიური რეკლამების სერია, სადაც ხაზს უსვამდნენ PRD-ის კავშირებს ყოფილ სამხედრო მმართველ მანუელ ნორიეგასთან.

თანამდებობის დატოვებამდე ცოტა ხნით ადრე, მოსკოსომ გამოიწვია დაპირისპირება ოთხი ადამიანის ლუის პოსადა კარიელსის, გასპარ ხიმენესის, პედრო რემონისა და გილიერმო ნოვო სამპოლის შეწყალებით, რომლებიც მსჯავრდებულნი იყვნენ 2000 წელს პანამაში ვიზიტის დროს კუბის პრეზიდენტის, ფიდელ კასტროს მკვლელობის მცდელობის დაგეგმვაში. კუბამ გაწყვიტა დიპლომატიური ურთიერთობა ქვეყანასთან, ხოლო ვენესუელის პრეზიდენტმა უგო ჩავესმა გაიწვია ქვეყნის ელჩი. მოსკოსომ განაცხადა, რომ შეწყალება გამოწვეული იყო ტორიხოსისადმი მისი უნდობლობით: „ვიცოდი, რომ თუ ეს ადამიანები აქ დარჩებოდნენ, მათ კუბასა და ვენესუელაში გადასცემდნენ და იქ მათ აუცილებლად მოკლავდნენ“.

## პრეზიდენტობა (2004–2009)
250px|მინი
2005 წლის მაისში ტორიხოსის მთავრობამ წარადგინა წინადადება საპენსიო შენატანების გაზრდისა და საპენსიო ასაკის აწევის შესახებ, რათა დაეფარათ ქვეყნის მზარდი საგარეო ვადი. ცვლილებებმა გამოიწვია რამდენიმე კვირიანი პროტესტი, გაფიცვები და სტუდენტების მიერ პანამის უნივერსიტეტის ბლოკირება, რის გამოც საპენსიო ასაკის გაზრდის წინადადება გადაიდო. კათოლიკური ეკლესიისა და პროფკავშირების ლიდერების წინააღმდეგობის შემდეგ, ტორიხოსმა თავდაპირველად ასევე გადადო სოციალური დაცვის რეფორმის გეგმები, თუმცა მოგვიანებით, თავისი ვადის განმავლობაში, რეფორმის ზომები წარმატებით გაატარა.

ტორიხოსის დროებითმა არაპოპულარობამ აიძულა იგი, ასევე გადაედო პანამის არხის გაფართოების გეგმები 2006 წლამდე. იმავე წლის აპრილში მან წარადგინა გეგმა და მას უწოდა „ალბათ ყველაზე მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილება ამ თაობისთვის“. გაფართოებას უნდა გაეორმაგებინა არხის გამტარიანობა და საშუალება მიეცა ნავთობის ტანკერებისა და საკრუიზო გემების მისაღებად, რის პროგნოზირებული ღირებულებაც 5 მილიარდი დოლარი იყო. გეგმა დამტკიცდა საჯარო რეფერენდუმზე იმავე წლის 22 ოქტომბერს, ხმების 78%-ით.

2006 წლის ნოემბერში ტორიხოსის ორგანიზებით გაიმართა „ლათინური ამერიკისა და კარიბის ზღვის აუზის კონგრესი პუერტო-რიკოს დამოუკიდებლობის სოლიდარობისთვის“, სადაც მან ენერგიულად მოუწოდა ამერიკის შეერთებულ შტატებს, ეღიარებინა პუერტო-რიკოს დამოუკიდებლობა. მისი ადმინისტრაცია ეწინააღმდეგებოდა კოლუმბიის პრეზიდენტ ალვარო ურიბეს წინადადებებს დაუმუშავებელ „დარიენის ნაპრალზე“ (Darién Gap) გამავალი გზის აშენების შესახებ, რომელიც ორ ქვეყანას დააკავშირებდა, და აცხადებდა, რომ ამას შეეძლო დაეზიანებინა რეგიონის ეკოტურიზმი.

2007 წელს ტორიხოსმა აწარმოა მოლაპარაკებები პანამა-აშშ-ის ვაჭრობის ხელშეწყობის შეთანხმებაზე ჯორჯ ბუშის ადმინისტრაციასთან. და აშშ-ის კონგრესის ზოგიერთმა წევრმა პირობა დადო, რომ წინააღმდეგობას გაუწევდა პაქტს მანამ, სანამ გონსალეს პინსონს ეს პოსტი ეკავა. შეთანხმება საბოლოოდ რატიფიცირდა ტორიხოსის მემკვიდრის, რიკარდო მარტინელის დროს.

თავისი ვადის ბოლოს ტორიხოსი კვლავ პოპულარული იყო, მაგრამ რადგან პანამის კონსტიტუცია კრძალავს ზედიზედ მეორე საპრეზიდენტო ვადას, PRD-მ 2009 წელს მის მემკვიდრედ ბალბინა ერერას კანდიდატურა წარადგინა. იგი დამარცხდა დამოუკიდებელ კანდიდატთან, რიკარდო მარტინელისთან, რომელიც სუპერმარკეტების ქსელის მფლობელი იყო.

## იხილეთ აგრეთვე
*პანამის პრეზიდენტი

## რესურსები ინტერნეტში
* Biography by CIDOB (in Spanish)

## სქოლიო
კატეგორია:პანამის პრეზიდენტები
კატეგორია:პანამელი ეკონომისტები
კატეგორია:პანამელი პოლიტიკოსები