იალას ეროვნული პარკი

**იალას ეროვნული პარკი** — შრი-ლანკაში ყველაზე მონახულებადი და სიდიდით მეორე ეროვნული პარკია, რომელიც ინდოეთის ოკეანეს ესაზღვრება. პარკი ხუთი ბლოკისგან შედგება, რომელთაგან სამი ამჟამად საზოგადოებისთვის ღიაა. ასევე არის ორი მიმდებარე პარკი, კუმანას ეროვნული პარკი ანუ „იალა აღმოსავლეთი“ და ლუნუგამვეჰერას ეროვნული პარკი. ბლოკებს აქვთ საკუთარი სახელები, მაგალითად, პალატუპანა (ბლოკი 1). ის მდებარეობს ქვეყნის სამხრეთ-აღმოსავლეთ რეგიონში, სამხრეთ პროვინციასა და უვას პროვინციაში. პარკი მოიცავს 97 900 ჰა-ს  და მდებარეობს კოლომბოდან დაახლოებით 300 კილომეტრში. იალა 1900 წელს ველური ბუნების ნაკრძალად გამოცხადდა, ვილპატუსთან ერთად, რომელიც 1938 წელს გამოცხადდა, როგორც შრი-ლანკაში პირველი ორი დანიშნული ეროვნული პარკი. პარკი ყველაზე მეტად ცნობილია ველური ბუნების მრავალფეროვნებით და წარმოადგენს შრი-ლანკური სპილოების, შრი-ლანკური ლეოპარდების და წყლის ფრინველების მნიშვნელოვან კონსერვაციას.

იალას მიმდებარე ტერიტორიაზე ექვსი ეროვნული პარკი და სამი ველური ბუნების ნაკრძალია. მათ შორის ყველაზე დიდია ლუნუგამვეჰერას ეროვნული პარკი. პარკი მდებარეობს მშრალ ნახევრადმშრალ კლიმატურ რეგიონში და წვიმა ძირითადად ჩრდილო-აღმოსავლეთის მუსონური პერიოდის დროს მოდის. იალაში მრავალფეროვანი ეკოსისტემაა, დაწყებული ნოტიო მუსონური ტყეებიდან და დამთავრებული მტკნარი წყლისა და ზღვის ჭაობებით. ის შრი-ლანკაში 70 მნიშვნელოვანი ფრინველთა ტერიტორიიდან (IBA) ერთ-ერთია. იალაში 215 სახეობის ფრინველი ბინადრობს, მათ შორის შრი-ლანკის ექვსი ენდემური სახეობა. პარკში ძუძუმწოვრების რაოდენობა 44-ია და მსოფლიოში ლეოპარდების ერთ-ერთი ყველაზე მაღალი სიმჭიდროვეა.

იალას მიმდებარე ტერიტორია რამდენიმე უძველეს ცივილიზაციას მასპინძლობდა. პარკში ორი მნიშვნელოვანი ბუდისტური მომლოცველთა ადგილია, სითულპაჰუვა და მაგულ ვიჰარა. 2004 წლის ინდოეთის ოკეანის ცუნამმა იალას ეროვნულ პარკს სერიოზული ზიანი მიაყენა და მის მიმდებარე ტერიტორიაზე 250 ადამიანი დაიღუპა. ვიზიტორთა რაოდენობა 2009 წლიდან იზრდება, პარკში უსაფრთხოების ვითარების გაუმჯობესების შემდეგ.

## ისტორია 
1560 წელს ესპანელმა კარტოგრაფმა სიპრიანო სანჩესმა თავის რუკაზე აღნიშნა, რომ იალა „300 წლის განმავლობაში მიტოვებულია არაჯანსაღი პირობების გამო“. მთავარმა მოსამართლემ სერ ალექსანდრ ჯონსტონმა იალას შესახებ დეტალური ანგარიში 1806 წელს დაწერა, ტრინკომალიდან ჰამბანტოტაში მოგზაურობის შემდეგ. 1900 წლის 23 მარტს, მთავრობამ იალა და ვილპატუ ნაკრძალებად გამოაცხადა ტყის დადგენილების შესაბამისად. თავდაპირველად, ნაკრძალის ფართობი მდინარე მენიკსა და კუმბუკანს შორის 38 900 ჰექრატი იყო. იმ დროს ნაკრძალს იალა არ ერქვა. ნაკრძალის შექმნაში ინსტრუმენტული როლი ითამაშა ნადირობის დაცვის საზოგადოებამ (ამჟამად ველური ბუნებისა და ბუნების დაცვის საზოგადოება). პალატუპანასა და იალას შორის ტყის ტერიტორია გამოცხადდა სანადირო ადგილად, რომელიც მხოლოდ ადგილობრივი სპორტსმენებისთვის იყო განკუთვნილი. ჰენრი ენგელბრეხტი პარკის პირველ ზედამხედველად დაინიშნა.

1938 წლის 1 მარტს, იალა ეროვნულ პარკად იქცა, როდესაც სოფლის მეურნეობის მინისტრმა დ. ს. სენანაიაკემ ფლორისა და ფაუნის დაცვის შესახებ დადგენილება მიიღო. პარკი ხუთი ბლოკისგან შედგება. შემდგომში, პარკს კიდევ ოთხი ბლოკი შეუერთდა. იალას მიმდებარე ტერიტორიაზე ექვსი ეროვნული პარკი და სამი ველური ბუნების ნაკრძალია. პარკის უწყვეტი ნაწილია კუმანას ეროვნული პარკი, იალას მკაცრი ნაკრძალი და კატარაგამას, კატაგამუვას და ნიმალავას ნაკრძალები.

## ფიზიკური მახასიათებლები 
იალას ტერიტორია ძირითადად შედგება კამბრიულ ეპოქამდელი პერიოდის მეტამორფული ქანებისგან. ნიადაგის ექვს ტიპს შორის გამოირჩევა მოწითალო-ყავისფერი ნიადაგი და დაბალი ჰუმუსის შემცველობის ნაცრისფერი ნიადაგი. იალა მდებარეობს შრი-ლანკის ყველაზე დაბალ ქვიშიან ვაკეზე, რომელიც ტრინკომალიდან ჰამბანტოტამდეა გადაჭიმული. ტოპოგრაფიულად, ტერიტორია წარმოადგენს ბრტყელ და ოდნავ ტალღოვან ვაკეს, რომელიც სანაპირომდეა გადაჭიმული, სანაპიროსთან ახლოს 30 მეტრის სიმაღლით, ხოლო შიდა ნაწილში 100–125 მეტრამდე იზრდება. ეროვნული პარკი მდებარეობს მშრალ ნახევრად არიდულ კლიმატურ რეგიონში და ნალექი ძირითადად ჩრდილო-აღმოსავლეთის მუსონური პერიოდის დროს მოდის. საშუალო წლიური ნალექი 500–775 მილიმეტრს შორის მერყეობს, ხოლო საშუალო ტემპერატურა იანვარში 26.4 °C-დან აპრილში 30 °C-მდე მერყეობს. სამხრეთ-დასავლეთის მუსონის დროს იალაში უფრო ქარიანია, ვიდრე ჩრდილო-აღმოსავლეთის მუსონის დროს ქარი, რომლის სიჩქარე საათში 23 კილომეტრიდან 15 კილომეტრამდე მერყეობს.

ჩრდილო-აღმოსავლეთის მუსონის შემდეგ წყალი უხვადაა, მაგრამ მშრალი სეზონის დროს ზედაპირული წყლები მნიშვნელოვან ფაქტორად იქცევა. ზედაპირული წყლის ობიექტები ნაკადულების, წყალსაცავების, წყალსატევების, კლდოვანი ტბორების და ლაგუნების სახით ჩნდება. წყალსატევები დაბლობ ადგილებშია, ხოლო სხვადასხვა ზომის კლდოვანი ტბორები მთელი წლის განმავლობაში წყლის შემცველობას ახერხებენ და, შესაბამისად, სპილოებისთვის წყლის მნიშვნელოვან წყაროს წარმოადგენენ. წყლის მრავალი ფრინველისა და კამეჩისთვის ბუნებრივი წყალსატევები იდეალური ჰაბიტატია. ასეთი წყალსაცავები ძირითადად I ბლოკშია კონცენტრირებული, რასაც მოჰყვება II ბლოკი. იქ რამდენიმე წყალსატევია, მათ შორის მაჰა სილავას, ბუტავას, ურანიას და პილინავას წყალსატევები. ბევრი მდინარე და ნაკადული სამხრეთ-აღმოსავლეთის მიმართულებით მიედინება, რომლებიც სათავეს მიმდებარე უვასა და ცენტრალური ბორცვების მაღალმთიანეთში იღებენ. აღმოსავლეთით მდებარე კუმბუკან ოია და დასავლეთით მდებარე მდინარე მენიკი და მისი შენაკადები პარკში მიედინება და მშრალ სეზონზე პარკის ველური ცხოველებისთვის წყლის მნიშვნელოვან წყაროს წარმოადგენს. ჩვეულებრივ, პარკის ნაკადულები გვალვის სეზონზე მშრალია. ეს მდინარეები და ნაკადულები გარკვეულწილად ცვალებადია სველ და მშრალ სეზონებს შორის. კუმბუკან ოია წვიმიან სეზონზე შვიდჯერ მეტ წყალს გამოყოფს, ვიდრე მშრალ სეზონზე. პარკის სანაპირო ზოლის გასწვრივ რამდენიმე ლაგუნაა განლაგებული.

## ფლორა 
იალას ეროვნულ პარკს აქვს მრავალფეროვანი ეკოსისტემები, მათ შორის ნოტიო მუსონური ტყეები, მშრალი მუსონური ტყეები, ნახევრადფოთლოვანი ტყეები, ეკლიანი ტყეები, ბალახოვანი მცენარეები, ჭაობები, ზღვის ჭაობები და ქვიშიანი პლაჟები. ტყის საფარის ქვეშ მყოფი ტერიტორია ძირითადად შედგება I ბლოკისა და ღია პარკის (პელესას ბალახოვანი მცენარეები) საძოვრებისგან, მათ შორის ზოგიერთი ვრცელი ბალახოვანი ტერიტორიისგან. ტყის ფართობი შემოიფარგლება მენიკის მდინარის გარშემო, ხოლო საძოვრები ზღვის სანაპიროსთან მდებარეობს. I ბლოკის სხვა ჰაბიტატების ტიპებია წყალსაცავები და წყლის ორმოები, ლაგუნები, მანგროს ტყეები და ხეების მიწები. II ბლოკის მცენარეულობა I ბლოკის მცენარეულობის მსგავსია და იალაველა, რომელიც ოდესღაც ნაყოფიერი ბრინჯის მინდორი იყო, პიტიას ბალახოვან ადგილებს წარმოადგენს. II ბლოკის მანგროს ტყეები მენიკის მდინარის შესართავის გარშემოა გავრცელებული, რომელიც 100 ჰექტარზეა გადაჭიმული. III, IV და V ბლოკებში ტყეები უფრო ფართოდაა გავრცელებული.

## რესურსები ინტერნეტში 
* YALA NATIONAL PARK ოფიციალური საიტი
* იალას ეროვნული პარკი Facebook-ზე