სუდაღილანი

**სუდაღილანი** ( - აზერბაიჯანულიდან ნიშნავს „წყლის დაღვრის ადგილს“) — III-XIII საუკუნეებით დათარიღებულ დასახლებასა და სასაფლაოს წარმოადგენს. მდებარეობს აზერბაიჯანის ქალაქ მინგეჩაურში, მდინარე მტკვრის მარცხენა ნაპირზე, ამავე სახელწოდების მიდამოში.

1946-1953 წლებში სუდაღილანში ჩატარებული არქეოლოგიური გათხრების დროს აღმოაჩინეს მდიდარი არქეოლოგიური კომპლექსი, რომელიც ადრეული ფეოდალიზმის პერიოდს მიეკუთვნება. აღმოჩენილ არტეფაქტებს შორის იყო საყოფაცხოვრებო ნაგებობები, ქრისტიანული ეკლესიები ალბანური წარწერებით, სასანიდური და არაბული მონეტებისგან შემდგარი განძები.

დასახლების ტერიტორიაზე აღმოჩენილია ჭურჭლის ღუმელები, ხოლო მიმდებარე სასაფლაოს ტერიტორიაზე - დოქები, ხის სამარხები, ქრისტიანული სამარხები და კატაკომბები. დასახლების ცენტრში მდებარეობდა ციტადელი, რომელიც წარმოადგენდა შენობების კომპლექსსა და ტაძრის ნაგებობებთან იყო დაკავშირებული. ციტადელის სიმაგრე შედგებოდა 3.5 მ-ზე მეტი სისქის მასიური ქვიშაქვის კედლებისგან. დასახლების მოსახლეობა ძირითადად სოფლის მეურნეობით იყო დაკავებული 1949-1950 წლებში სუდაგილანში აღმოჩენილ იქნა 22 სამარხი, რომლებიც II-IV საუკუნეებით თარიღდება, ხოლო ზოგიერთი სამარხი I-II საუკუნეებით.

### მეორე კულტურული ფენა 
[მინი|VI საუკუნის ქრისტიანული ეკლესიის საკურთხევლის ჯვრის სადგამი ალბანური წარწერით. [აზერბაიჯანის ისტორიის ეროვნული მუზეუმი|აზერბაიჯანის ისტორიის ეროვნული მუზეუმი, ბაქო]]
მეორე ფენა IV-VII საუკუნეებით თარიღდება და ხასიათდება სასანიდური მონეტების აღმოჩენით, მათ შორის კავად I-ის (488-496, 499-531), ხოსრო I-ის (531-579), ჰორმიზდ IV-ის (579-590) და ხოსრო II-ის (591-628) მონეტებით. ტახტის ზომიდან გამომდინარე, მისი სიმაღლე დაახლოებით 2 მ უნდა ყოფილიყო. ზედა ნაწილი წარწერიანი თლილი ფილით იყო დაფარული.

ტაძრის მახლობლად, სუდაღილანის ტერიტორიაზე, ასევე ნაპოვნია ალბანური წარწერებით ფრაგმენტები, რომლებიც სხვადასხვა თიხის ნაწარმზე იყო გამოყენებული, როგორიცაა ჭურჭლის ფრაგმენტები და თიხის სასანთლეები. ქვაზე კი სიგელის მსგავსი წარწერები აღმოჩნდა.

### მესამე კულტურული ფენა 
მინი|მინგაურში აღმოჩენილი ბრინჯაოს, რკინისა და თიხისგან დამზადებული ჯვრები. IV-VIII სს.
მესამე ფენა მთლიანად ფარავს პირველ ორ ფენას და მოიცავს საცხოვრებელი ნაგებობების ნაშთებს. შენობების კედლები (1-1,5 მ სისქის) თიხის სხვადასხვა ზომის ბლოკებითაა აგებული. ზოგიერთ შენობას მყარი საძირკველი ჰქონდა ხრეშის, კრამიტის ან ღორღის ქვის საფუძველზე.

ამ ფენაში გვიანდელი (VIII-IX სს.) ქრისტიანული ტიპის ტაძრის ნაშთებიც აღმოჩნდა, რომელიც ქარხნული აგურით იყო ნაგები. ტაძარი ოთხი ოთახისგან შედგებოდა, ხოლო საკურთხევლის დასავლეთ მხარეს ვესტიბიულს მოიცავდა. გათხრებისას აღმოჩენილია რკინისა და ბრინჯაოს სხვადასხვა ფორმის და ზომის მრავალი ჯვარი, რომელთაგან ზოგიერთს მინისა და ფერადი ქვის ჩანართები ჰქონდა. აქვე ნაპოვნია ბრინჯაოს საცეცხლური, ცხენოსნის ბარელიეფური გამოსახულების ფრაგმენტი და არქიტექტურული დეტალების ნაშთები, მათ შორის მოჩუქურთმებული ჩარჩოები, ფრესკების ფრაგმენტები და თიხის სასანთლეები. ეს ტაძარი VIII-IX საუკუნეებით თარიღდება. აღმოსავლეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ მხარეს პატარა სამარხებიც არის აღმოჩენილი.

მესამე ფენის კერამიკა მსგავსია მეორე ფენის კერამიკისა, თუმცა დამზადების უკეთესი ხარისხით გამოირჩევა. აღმოჩენილ ჭურჭელს შორის კვერცხის ფორმის ციპებიც იყო (ზოგიერთზე გამოსახული ჯვრებით), ასევე საშუალო ზომის დოქები ორი სახელურით. ეს ფენა VII-IX საუკუნეებით თარიღდება.

### მეოთხე კულტურული ფენა 
მეოთხე კულტურული ფენა X-XIII საუკუნეებით თარიღდება. ეს ფენა ყველაზე განადგურებულია, რაც კლიმატური პირობებითა და ბუნებრივი ფაქტორებით არის გამოწვეული. აქ სამშენებლო ნაგებობების ნაშთები თითქმის არ შემორჩენილა, თუმცა აღმოჩენილია X-XII საუკუნეების ჭედური და მოჭიქული კერამიკის ფრაგმენტები, რომლებიც მსგავსია აზერბაიჯანის შუა საუკუნეების ქალაქების (განჯა, ბაქო, ორენ-ყალა და სხვ.) კერამიკასთან. ზედა ფენაში ასევე ნაპოვნია XII-XIII საუკუნეების სხვადასხვა ქალაქების მიერ მოჭრილი მონეტები.

ვაიდოვის მტკიცებით, სუდაგილანის დასახლება XIII საუკუნეში გადაშენდა, რაც მონღოლთა ლაშქრობებთნაა დაკავშირებული. XII-XIII საუკუნეების ნაშთები აქ არ გამოვლენილა, რაც ამ მოსაზრებას ამყარებს. დასახლების მოსახლეობა მტკვრის მარჯვენა ნაპირზე გადავიდა, სადაც დაახლოებით 2-2,5 კმ-ის დაშორებით დიდი დასახლება არსებობდა.

## სქოლიო 
კატეგორია:აზერბაიჯანის არქეოლოგიური ძეგლები