მარიკოპა

**მარიკოპა** (ესპანური ტომის *კოკომარიკოპას* შემოკლება) — ადგილობრივი, ინდიელთა წარმოშობის ამერიკული პატარა ტომი, რომელიც სახლობს სოლტ ლეიკის პიმა-მარიკოპასა და მდინარე გილას ინდიელთა საზოგადოებაში პიმასთან ერთად, ტომთან, რომელმაც მარიკოპას ხალხი თავისი ისტორიის განმავლობაში დიდი ხნის მანძილე ინარჩუნებდა პოზიტიურ დამოკიდებულებას. მარიკოპას ხალხი, რომლის უმეტეს ნაწილს ეთნიკურად ქალკიდომის პიპაშიდან წამოსული ადამიანები შეადგენენ დასახლებულია ლეჰიში, არიზონაში. მარიკპას ტომის ერთი ნაწილი წარმოადგენს მარილიანი მდინარის პიმა მარიკოპას ინდიელთა საზოგადოებას. ხოლო მეორე ნაწილი წარმოადგენს მდინარე გილას ინდიელთა საზოგადოებას. მარიკოპას ხალხი იუმური წარმოშობისაა და დღეს დღეობით ცხვრობენ კოლორადოს მდინარესთან. მარიკოპას ხლხების ამდენი სხვადასხვა ადგილმდებარეობა მათი ომების შედეგია, რის გამოც ხშირად უწევდათ საცხოვრებელი ადგილის გამოცვლა.

## შესწავლის ისტორია 
1965 წელს მიზანდასახული ანთროპოლოგიის კურსის სტუდენტი ჰენრი ჰარველი დაინტერესდა ამერიკული კულტურით, როგორც მაშინ ცნობილი იყო მარიკოფა. ჰენრიმ მათ უკეთ შესასწავლად, მათთან შეხვედრა გადაწყვიტა. მისტერ ჰარველი წარუდგინეს მისტერ იკე გეიტს, მარიკოფას ტომის წარმომადგენელს, რომელიც სოლტ რივერის აღმოსავლეთ ნაპირზე, პიმა-მარიკოფას ინდიელთა საზოგადოებას მიეკუთვნებოდა.

იმ ტომის ისტორია, რომელსაც მისტერ გეიტსი წარმოადგენდა, მხოლოდ ზეპირსიტყვიერად გადაიცემოდა, ამიტომ მას სურდა, რომ რემანაირად ეს ისტორია დაწერილიყო. სწორედ ამაში ეხმარებოდა ჰენრი მას, თანაც სწავლობდა ამ ხალხის კულტურასა და წეს-ჩვეულებებს. მისტერ გეიტსის და ჰენრის შეხვედრისას პირველად განიხილეს ჰალკიდომას ისტორია. მისტერ გეიტსის გარდაცვალების შემდეგ, მისი მონათხრობები ჩანაწერების სახით ჰარველის მფლობელობაში დარჩა. მან ეს ჩანაწერები გადასცა გეიტსის ნათესავს, მისტერ ნიკ სანს, რომელიც მარიკოფას იგივე პი-პოშ ის კოლონიაში ცხოვრობდა. ასევე, სადოქტორო ნაშრომზე მუშაობის დროს, ადრეულ 1970 წლებში ჰარველმა ერთი ასლი გადასცა რალფ კამერონს.

ამ ჩანაწერების პრობლემები იმაში მდგომარეობა, რომ ისინი შესრულებული იყო მარიკოფას ენაზე, რაც მათ თარგმნას ინგლისურად ართულებდა, რადგან აზრი არ უნდა შეცვლილიყო და თვითონ ისტორიაც არ უნდა დამახინჯებულიყო. ასე შეიქმნა ეთნოისტორიული ნაშრომი მარიკოფას ხალხის შესახებ. რასაც ხალხი, არამარტო მარიკოფას ტომელები, არამედ ზოგადად საზოგადოება ე.წ „მარიკოფას ორატორებს“ რალფ კამერონს, ნიკ სანს და იკე გეიტს უნდა უმადლოდნენ.

## ინფორმაციის გადაცემა 
პი-პოშს და ჰალკიდომას არ გააჩნით დამწერლობა, ამიტომ მათ ფურცელზე ვერ გადმოიტანეს თავიანთი ისტორია. სამაგიეროდ მათ გააჩნდათ კალენდარული ჯოხი, რომელზეც სიმბოლურად აღწერდნენ იმ წლის დასამახსოვრებელ მომენტებს. ეს ჯოხი ინდივიდუალური იყო და მფლობელს გარდაცვალებამდე ჰქონდა, ხოლო შემდეგ ჯოხსაც მის სხვა ნივთებთან და სხეულთან ერთად წვავდნენ. თუ ვინმეს უნდოდა ამ ტრადიციის გაგრძელება, მათ თავიანთი ჯოხი უნდა გაეკეთებინათ, სხვისი ჯოხი გამოყენება არ შეიძლებოდა. მარიკოფას ორივე ტომი ასევე აღწერდა ფაქტებს კვანძების საშუალებით, რაშიც ისინი ტირიფის ხეს ან სხვა მცენარეს იყენებდნენ. ბამბის ტექნოლოგიის სწავლის შემდეგ, ისინი უკვე აკეთებდნენ ე.წ მეზღვაურის კვანძს, რათა აღებეჭდათ გარკვეული მოვლენები. ასევე მათ ჰქონდათ კიდევ ერთი კომუნიკაციის საშუალება, როდესაც ოჯახი სამოგზაუროდ მიდიოდა, ხეებზე ნაჯახით გარვეულ სიმბოლოებს სვამდნენ, რაც გამოხატავდა მათ მდგომარეობას და მიმართულებას.

გამომდინარე იქიდან, რომ მარიკოფას ტომებს დამწერლობა არ გააჩნდათ, მათზე ინფორმაცია ძირითადად მონათხრობებით ვრცელდებოდა. ლეგენდები დაუჯერებელ ამბებს ყვებოდნენ მათ სილამაზეზე, წყალუხვ მდინარეებზე, ულამაზეს მთათა სისტემებზე და გამყოფ ქედებზე. მსმენელი აუცილებლად იმახსოვრებდა ამ ისტორიას და შემდეგ თვითონაც გადასცემდა სხვებს. სწორედ ასე გადადიოდა თაობებს შორის ისტორია მარიკოფას ხალხზე.

## ლინგვისტიკა 
მარიკოფას ენა კლასიფიცირებულია იუმას ენობრივ ჯგუფში. მარიკოფას ენას რამდენიმე მონათესავე ენა ჰყავს, მაგალითად ქეჩინ (Quechan) და მოჰავი (Mohave) ენები.

## ეტიმოლოგია 
ტერმინი მარიკოპა მიემართება იუმა-ენოვან ჯგუფებს, რომლებიც ცხოვრობენ მდინარე გილას აუზთან და მის მიმდებარე ტერიტორიაზე, რასაც დღეს ჩვენ ვიცნობთ  სამხრეთ არიზონას სახელით. კულტურულად ეს ხალხი ძალიან ახლოს არის კუეჩანთა და მოჰავათა ტომებთან. ყველაზე აშკარა მსგავსებები ვლინდება შემდეგ საკითხებში: საგვარეულო ხაზის მამაკაცის მხრიდან გადაცემით, პირად სიზმრებზე ყურადღების გამახვილებით, კრემაციით და „წყალდიდური“ აგრიკულტურით. არავინ იცის რას ნიშნავს ან რეალურად საიდანაა სიტყვა მარიკოპა წამოსული. ადგილობრივ ენაზე მარიკოპას კულტურის ხალხი საკუთარ თავს ეძახიან პი-პოშს  რაც მათსავე ენაზე ნიშნავს ხალხს.

## ენა 
ენა მარიკოპა ახლო კავშირშია ზემოაღნიშნულ კუეჩანთან და მოჰავასთან, ეს 3 ენა მიჩნეულია მდინარის განშტოებად იუმას ენობრივი ჯგუფისა. განსაკუთრებით ახლოა კუეჩანთან ენის გარჩევადობის მხრივ. მარიკოპას ასევე აქვს საერთო “Upland”-ისა და “Delta-California”-ს ენებთან, რომლებიც ასევე იუმას ენების ჯგუფს მიეკუთვნება.

## გარემო 
მდინარე გილას მიმდებარე დაბლობზე, 1500 კმ² უკავიათ პიმასა და მარიკოპას ინდიელ ხალხს. აქაურთა აზროვნებაში  მეტად მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს მთებს. აქ მდებარეობს ესტრელას მთიანეთი შესაბამისად მრავლადაა მაღლობი. ჩრდილო-დასავლური ტომთა ტერიტორიაზე არის  „ბერდაჩეს მთა“, რომლის გამოც არაერთხელ ჰქონიათ დაპირისპირება პატარ-პატარა ტომობრივ ჯგუფებს. ამ და სხვა მრავალი მთით არის გარშემორტყმული გილას მიმდებარე ტერიტორია. ამ მთების მიმართ პატივისცემა და მისტიკური მნიშნველობის მინიჭება მარიკოპას ხალხში ჯერ კიდევ 1970 წლამდე იყო შემორჩენილი.  ამ დროის შემდეგ კი ახალგაზრდებმა აღმოაჩინეს ახალი მარშრუტები ესტრელას უფრო მაღალ და ნაკლებად მისადგომ ადგილებში, სადაც აღმოაჩინეს ახალი წყაროები, მთის ცხვრები, და საგანძური, რომელიც კანონგარეშე ადამიანებმა საგულდაგულოდ გადამალეს. მთის ფერდობზე შევამჩნევთ ტახებს, ხოლო დაბლობზე ირემი, კურდღელი და მწყერი ბინადრობს.

## საგარეო ურთიერთობები 
მარიკოპას ხალხი სარგებლობდა საბილიკო ქსელით, რომელიც აკავშირებდა შუა და ქვედა გილას რეგიონს და გადიოდა ჰალჩიდომასა და მოჰავის ქვეყნებზე. ეს კავშირები იყო ძალიან ძველი, შეიძლება იუმას ხალხებამდეც კი არსებობდა. ამ გზით შემოდიოდა სავაჭრო საქონელი გალფისა და წყნარი ოკეანის სანაპირო ზოლებიდან. დაახლოებით ერთკვირიანი მგზავრობის შედეგად დელტას ქვეყანაში, მარიკოპას ხალხი მოიპოვებდა „დამპალ თამბაქოს“. 
გილასა და იუმას ურთიერთობა მთელს კოლორადოს ტერიტორიაზე აისახა მათ ომებზე, ვაჭრობებსა და გაერთიანებებზე ადგილობრივ მცხოვრებლებს შორის. 1700-იანი წლების ბოლოს ესპანური ცხენები წარმოადგენდენ ვაჭრობის მთავარ ობიექტს, რომლებსაც ძირითადად ბარტერული გაცვლებით მოიპოვებდნენ, ან რეიდების დროს ისაკუთრებდნენ. ცხენებისთვის ასეთი მნიშვნელობის მინიჭებამ დააჩქარა საფოსტო კავშირების შექმნა მექსიკასა და კალიფორნიას შორის, მექსიკის დამოუკიდებლობის წლებში.

რაც შეეხება ომის წარმოებას, ამან გილა-იუმას წარმომადგენლებისთვის განაპირობა გარკვეული ალიანსების შეკვრა პიმასთან, კოკოპასთან და ჰალჩიდომასთან. ხოლო მტრებად მოიაზრებდნენ კუეჩანს, მოჰავას, იავაპაისა და აპაჩის. ომის იარაღი და ტაქტიკა კუეჩანისა და მოჰავას ტრადიციების ანარეკლი იყო. იმართებოდა ფორმალურად დაგეგმილი ბრძოლები კონკრეტულ კლუბებს შორის, რომლის დროსაც ძირითად იარაღად შუბებს იყენებდნენ. იავაპაისა და აპაჩებთან დაპირისპირების დროს ძირითადად ჩქარ თავდასხმებს ჰქონდა ადგილი, მეტად გამოყენებადი იარაღი კი მშვილდ-ისარი იყო.

## ისტორია 
მარიკოპას ხალხზე ინფორმაციის მოსაძიებლად ყველაზე კარგი მიდგომაა მათ თანამედროვე საზოგადოებებზე დაკვირვება. ეს საზოგადოებები, სამეზობლოები ეთნიკურად მრავალფეროვანი ჯგუფებისა, საუბრობენ ერთსა და იმავე ენაზე. ვინ არიან მარიკოპას ხალხი და როგორ გაჩნდნენ ამ ტერიტორიაზე ძალიან საინტერესო საკითხი. საკმარისად მოხუცებისთვის ამ შეკითხვაზე პასუხი არის ძველ მოთხრობებში, სადაც ნახსენებია ის ადგილები საიდანაც წამოვიდა ეს ხალხი, ასევე მიზეზები, თუ რამ განაპირობა ეს გადმოსახლება. ამ საზოგადოებაში თითოეული ამბავი ეხება კონკრეტული გვარის ისტორიას ან გენეალოგიის ხეს.

როგორც ლიტერატურა ეს მოთხრობები არის მეტაფორული და ციკლური, დალაგებულია ყველა მოვლენა 4 ეპიზოდად: ერთობა, შუღლი, კრიზისი და რეზოლუცია. უმეტესობა თანხმდება, რომ ისინი მოდიან კოლოარდოს რეგიონიდან, მოჰავის ჩრდილოეთით. ერთ-ერთი წყაროს მიხედვით, ბელადებმა გადაწყვიტეს ხალხის გადაყვანა, მანამდე 4 დღისა და 4 ღამის განმავლობაში იმართებოდა რიტუალები და ნადიმები. ამის შემდეგ მათ გამოიცვალეს საცხოვრისი და ახალი სახლები დაიდეს გილაში, ლავეენასა და ლეჰიში.

იუმას ხალხი ისტორიულად ითვლება ქვედა გილას ტერიტორიაზე მცხოვრებად, რაც გამოწვეულია იეზუიტთა აღმოჩენით, ეუსებიო კინოს ხელმძღვანელობით 1694.

მარიკოპას ტომი გარკვეულწილად შეესაბამები ოპას ხალხს, რომელიც უძველესი ჩანაწერებზე დაყრდნობით ცხოვრობდნენ „შეღებილი ქვების მთაზე“. თუმცა ამ ხალხში არსებობს ოჯახური ხაზები, რომლებსაც არ აქვს მიგრაციის ტრადიცია კოლორადოს მდინარიდან, რაც საინტერესო ფენომენია. ტერმინი „კოკომარიკოპა“ თავიდან მიემართებოდა ჯგუფებს, რომლებიც ცხოვრობდნენ მდინარე გილას ნაპირებთან შეღებილ მთამდე. ეს არის ხალხი, რომელსაც კაველჩადომს უწოდებს პროფესორი სპიერი. ამ სახელწოდებაში მოიაზრება იუმას ხალხის წინაპრები.

## კულტურა 
კოკომარიკოპას სოფლებს წარმოადგენდა ნათესავთა ოჯახების გაერთიანებას მცირე ტერიტორიაზე მცხოვრებლებს. ერთი ოჯახის წევრები მუდმივად მოძრაობაში იყვენენ, ვინაიდან ოჯახის უფროსის კრემაციის შემდეგ მთელ მის საკუთრებას წვავდნენ, სახლის ჩათვლით. ლოკალური ჯგუფებიც ხშირად იშლებოდნენ, რაც მათი მოძრავი ცხოვრების წესისგან გამომდინარეობდა. დაჯგუფების შიგნით, ხალხი იზიარებდა ერთსა და იმავე სიმბოლურ ასპექტებს. იმის მიუხედავად, რომ საგვარეულო ხაზი გადადიოდა კაცის მხრიდან, ქალთა კავშირიც ძალიან მნიშვნელოვანი იყო კავშირის დამყარებისას. ქალის სახელი, ხშირად, მოდიოდა მისი შესაბამისი კლანიდან, და მათი ქმრებიც ამ კლანის სახელით მოიხსენებდნენ მათ.

აკრძალული იყო ერთი და იგივე ხაზის ხალხთა დაქორწინება. მიუხედავად ამისა, მრავლად ხდებოდა როგორც ერთი და იმავე კლანის წარმომადგენლებს შორის, ასევე ლოკალურ ჯგუფებს შორისაც ქორწინება.

## მშენებლობა 
მარიკოპას ხალხი საცხოვრებლად და სამუშაოდ იყენებდნენ საკმაოდ მარტივ ნაგებობებს. ამ ნაგებობებს აქვს გუმბათის ფორმა, აგებულია წრიულად დალაგებული ხის ნაჭრებისგან, რომელიც 1 წერტილში იკვრება. ამას გარედან გადაკრული აქვს თივის ფენა. გარდა საცხოვრებლისა, სხვადასხვა დანიშნულების ნაგებობესაც აშენებდნენ, მაგალითად მუხლის სიღრმეზე თხრიდნენ მიწას და იქ აკეთებდნენ სათავსოს ნესვისთვის და გოგრისთვის. ქალები აკეთებდნენ თიხისგან ქოთნებსა და სხვა ჭურჭელს. ამ ჭურჭელს ჰქონდა სხვადასხვა ფორმები, თუმცა არ იყო პრიმიტიულად გაკეთებული. ქალები პატარა დეკორაციებსაც უკეთებდნენ თიხის ჭურჭელს და სხვადასხვა ფრად აფერადებდნენ. ქსოვაც გავრცელებული იყო მარიკოპას ხალხში, რასაც როგორც კაცები, ისე ქალები აწარმოებდნენ. შეკერილ ტანსაცმელში, ძირითად მატერიად იყენებდნენ ბამბას. მათი ყოველდღიური ცხოვრება მოიცავდა ნადირობასა და შემგროვებლობას. როგორც ყოველთვის კაცები ნადირობდნენ და ქალები შემგროვებლობას ეწეოდნენ. ასევე ჰქონდათ ნახევრად ინტენსიური აგროკულტურაც. ბავშვთა აღმზრდელობა მოიცავდა მათთვის მშოვლების საქმიანობის შესწავლას. განსაკუთრებით აფასებდნენ გამძლეობას როგორც ბიჭებში, ისე გოგოებში. ბიჭების ომისთვის მოსამზადებლად, მას ავალედბნენ ფუტკართა მოკვლას ბუდის სიახლოვეს. გოგოებში პირველი მენსტრუაციის შემდეგ ის ვალდებული იყო შეესრულებინა სახალხო ცეკვა, რის შემდეგაც მის სახეს ხატავდნენ ტატუებით. ტატუირების ჩვევა ზოგიერთ ოჯახში 1970 წლამდე შემორჩა. ისინი უმეტეს საკვებს მაინც მიწიდან აწარმოებდნენ. თუმცა მარიკოპას ხალხი ხშირად იყვენენ სახლიდან მოშორებით, სადაც აგროვებდნენ თესლებს (გვიან შემოდგომაზე ან ადრე ზამთარში) ან კენკრას (მაისში და ივნისში).

## წყაროები 
*ლეროი ქემერონის „მარიქოფას წარმოშობა“
*ედვარდ კურტისის „მარიქოფა: ჩვეულებები, ხელოვნება და რწმენა“
*ჯაკ ფრიშის: „მარიქოფას სამზარეული: ადგილობრივი ტაქსონომიური სისტემა“
*ჰენრი ჰარველი: „მარიქოფა“, მარშა ქელი „საზოგადოება, რომელიც არ გადაშენდა“
*ლესლი სპიერი: „გილას მდინარის იუმური ტომმები“

## რესურსები ინტერნეტში
*Salt River Pima-Maricopa Indian Community page on the Maricopa people

## სქოლიო
კატეგორია:ადგილობრივი ტომები არიზონაში
კატეგორია:ეთნიკური ჯგუფები