ნორვეგიის ზღვისიქითა ტერიტორიები

thumb|450px|ნორვეგია და მისი ზღვისიქითა ტერიტორიები
thumb|450px|ნორვეგიის დამოკიდებული ტერიტორიები ანტარქტიდის რუკაზე
**ნორვეგიის ზღვისიქითა ტერიტორიები** — ნორვეგიის კანონმდებლობის შესაბამისად ამ ქვეყნის კუთვნილი 5 სხვადასხვა მიწის ერთობლიობა, კერძოდ 3 დამოკიდებული () და 2 ინტეგრირებული ტერიტორია ().

ნორვეგიის დამოკიდებული ტერიტორიები წარმოადგენენ ამ ქვეყნის დაუსახლებელ სამფლობელოებს სამხრეთ ნახევარსფეროში. ესენია ატლანტის ოკეანეში მდებარე ვულკანური კუნძული ბუვე — ფართით 49 კმ² და ორი ანტარქტიკული ტერიტორია — იმავე ატლანტის ოკეანის სამხრეთში მდებარე მატერიკული ანტარქტიდის სექტორში დედოფალ მოდის მიწა, დ. გ. 20°-სა და ა. გ. 44°38’-ს შორის, რომელსაც უკავია მატერიკის დაახლოებით ერთი მეექვსედი ნაწილი, ასევე ანტარქტიდის წყნარი ოკეანის სანაპიროდან დაახლოებით 450 კმ-ში მდებარე პატარა ვულკანური პეტრე I-ის კუნძული ბელინსგაუზენის ზღვაში.

ნორვეგიის ზღვისიქითა ტერიტორიებს (მაგრამ პირდაპირი გაგებით არა დამოკიდებულ ტერიტორიებს) ასევე მიეკუთვნება ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში, ნორვეგიის ზღვაში მდებარე 2 ინტეგრირებული ტერიტორიაც — დაუსახლებელი კუნძული იან-მაიენი, ფართით 377 კმ² და ჩრდილოეთის ყინულოვან ოკეანეში მდებარე არქიპელაგი შპიცბერგენი (დათვის კუნძულის ჩათვლით).

## მართვა 
ნორვეგიის არც ერთი ზღვისიქითა სამფლობელო არ არის შეყვანილი კონტინენტალური ნორვეგიის ადმინისტრაციულ სისტემაში, არც საგრაფოების () დონეზე და არც მუნიციპალიტეტების დონეზე; ისინი წარმოადგენენ განსაკუთრებულ წარმონაქმნებს.

*დამოკიდებული ტერიტორიები* არ არიან ნორვეგიის სამეფოს ნაწილები, მაგრამ იმყოფებიან მისი სუვერენიტეტის ქვეშ. მათზე ვრცელდება ნორვეგიის სამოქალაქო და სისხლის სამართლის კანონმდებლობის მოქმედებები, ეკოლოგიური ნორმების ჩათვლით, იქ ასევე აკრძალულია ბირთვული საწვავის შენახვა და სხვაგვარი გამოყენება. მისი პუნქტების თანახმად, ნორვეგიული ტერიტორიული პრეტენზიები ანტარქტიკაში მიჩნეულია უვადოდ გაყინულად. სუბანტარქტიკული ბუვეს კუნძული ამ შეზღუდვებში არ ხვდება.

საერთაშორისო სტანდარტიზაციის ინტერესებიდან გამომდინარე ნორვეგიის *ინტეგრირებული ტერიტორიები* გაერთიანებული არიან ერთი დასახელებით — „შპიცბერგენი და იან-მაიენი“, ხოლო შპიცბერგენი იმართება იუსტიციის სამინისტროზე დაქვემდებარებული საკუთარი გუბერნატორით (). დღეისათვის ამ უფლებით, თვითონ ნორვეგიასთან ერთად, სარგებლობს რუსეთიც (1995 წლამდე რუსების რაოდენობა არქიპელაგზე სჭარბობდა კიდევაც ნორვეგიელების რაოდენობას) და, მნიშვნელოვნად ნაკლები ხარისხით, პოლონეთი და ჩინეთი. დანარჩენი ნორვეგიისგან განსხვავებით (იან-მაიენის ჩათვლით), შპიცბერგენი არ შედის არც შენგენის ზონაში და არც ევროპის ეკონომიკურ ზონაში, რადგანაც უვიზო განსაკუთრებული ეკონომიკური ზონაა.

## ნორვეგიის ზღვისიქითა ტერიტორიების სია

## ზღვისიქითა ტერიტორიების მოპოვების ისტორია 
XX საუკუნის დასაწყისს ნორვეგია შეხვდა ეროვნული თვითშეგნების მკვეთრი აღმავლობით. 1905 წელს ნორვეგიის ისტორიაში პირველი რეფერენდუმის გზით მან გააუქმა არათანაბარუფლებიანი უნია შვედეთთან და გადააყენა შვედეთის მეფე ოსკარ II, ნორვეგიის ტახტზე ავიდა დანიის პრინცი კარლი, რომელსაც სახელად ეწოდა ჰოკონ VII. ახალგაზრდა ერს სჭირდებოდა ეროვნული ატრიბუტები და პოლიტიკური ნაბიჯები საკუთარი სრულფასოვანი სახელმწიფოებრიობის დასამტკიცებლად. ერთ-ერთი ასეთი გამოვლინება გახდა ნორვეგიული ექსპანსიონიზმი, გართულებული იმით, რომ ქვეყნის მიერ დამოუკიდებლობის მოპოვების მომენტში პრაქტიკულად მთელი სამყარო უკვე დაყოფილი იყო.

### დამოკიდებული ტერიტორიები 
ბუვე — კონტინენტური ხმელეთიდან ერთ-ერთი ყველაზე უფრო დაშორებული კუნძულია მსოფლიოში (აღდგომის კუნძულისა და ტრისტანი-და-კუნიას კუნძულების შემდეგ). ამის და ასევე კუნძულზე გადმოსვლის მოუხერხებლობის გამო გამოსაზამთრებლად იქ ვერავინ ვერ რჩებოდა, ხოლო პირველი ხანგრძლივი გამოზამთრება კუნძულზე მოხდა მხოლოდ 1927 წელს, მისი აღმოჩენიდან ას წელზე მეტი ხნის შემდეგ. მაშინ გემ „ნორვეგიას“ ეკიპაჟმა იქ გაატარა დაახლოებით ერთი თვე, ხოლო ექსპედიციის მეთაურმა ლარს კრისტენსენმა კუნძული გამოაცხადა ნორვეგიის საკუთრებად.

მეფე ჰოკონ VII-ის 1928 წლის ბრძანებით კუნძული ბუვე გამოცხადდა ნორვეგიის ტერიტორიად. 1929—1930 წლებში დიდმა ბრიტანეთმა უარი თქვა კუნძულ ბუვეს მიმართ ტერიტორიულ პრეტენზიებზე. 1930 წელს სტორთინგმა მიიღო კანონი, რომლის ძალითაც პეტრე I-ის კუნძული, ბუვე და ამ უკანასკნელთან მდებარე წყლები ს. გ. 60°-ის ჩრდილოეთით გამოცხადდა ნორვეგიის დამოკიდებულ ტერიტორიებად.

1938 წელს ნორვეგიამ წამოაყენა პრეტენზიები დედოფალ მოდის მიწის სუვერენიტეტზე. 1939 წლის 14 იანვრის მეფის ბრძანებით შეიქმნა „კუნძულ ბუვეს სექტორი“ დ. გ. 20°-სა და ა. გ 44°38’-ს შორის. ბრძანებაში ნათქვამი იყო:

*„მატერიკული სანაპიროს ნაწილი, გადაჭიმული ფოლკლენდის კუნძულების დამოკიდებული ტერიტორიებიდან (ანუ კოტსის მიწის საზღვრიდან) ავსტრალიის ანტარქტიდული ტერიტორიის საზღვრამდე აღმოსავლეთში, შიდა ტერიტორიასთან ერთად, რომელიც მდებარეობს ამ სანაპიროების იქით, და მიმდებარე ზღვის ნაწილი შედის ნორვეგიის სუვერენულ მფლობელობაში“.*

აღსანიშნავია, რომ ნორვეგიის ანტარქტიკული სექტორის საზღვრის განედი დღემდე არ არის განსაზღვრული და შედეგად შეუძლებელია ზუსტად განისაზღვროს სამფლობელოს ფართობი. ამიტომ გეოგრაფიულ რუკებზე მისი განედის საზღვრებს ჩვეულებრივ გამოსახავენ ნებისმიერი ტალღისებური ხაზით.

### ინტეგრირებული ტერიტორიები 
[thumb|right|250px|ნორვეგიის რუკა, [შპიცბერგენი|შპიცბერგენისა და იან-მაიენის ჩათვლით]]
ნორვეგიულ ხელნაწერებში ვინმე სვალბარდი (შპიცბერგენი) მოიხსენიება 1194 წლიდან, თუმცა ნორვეგიელების სარწმუნო გამოჩენა არქიპელაგზე მიეკუთვნება მხოლოდ XVIII საუკუნის დასასრულს.

## ნორვეგიის ტერიტორიული პრეტენზიები 
### სვერდრუპის კუნძულები 
[thumb|250px|ნორვეგიის პრეტენზიები [დანია|დანიის გრენლანდიაზე 1931—1933 წლებში]]
1898-1902 წლებში ნორვეგიელების არქტიკული ექსპედიციის დროს მაშინ უცნობი გრენლანდიის ჩრდილოეთი ნაწილის და მისი მიმდებარე მიწების კვლევის დროს ნორვეგიელმა პოლარულმა მკვლევარმა ოტო სვერდრუპმა აღმოაჩინა კანადის არქტიკულ არქიპელაგთან მიმდებარე მთელი რიგი კუნძულები, კერძოდ სვერდრუპის კუნძულები. ეს ტერიტორიები მან გამოაცხადა ნორვეგიის სამფლობელოებად (დოკუმენტების ნორვეგიის საგარეო საქმეთა სამინისტროში გაგზავნით), მიუხედავად დიდი ბრიტანეთის მაშინდელი დომინიონის კანადის პრეტენზიებისა, რომელმაც საკუთრად გამოაცხადა არქტიკის მთელი შესაბამისი სექტორი.

თავიდან ნორვეგიის მთავრობამ არ გამოხატა არანაირი ინტერესი ახალი დაშორებული პოლარული აღმოჩენების მიმართ, მაგრამ 1928 წელს წამოიწყო სასამართლო დავა ბრიტანეთის იმპერიასთან, იმ გათვლით, რომ ის „გაეცვალა“ დიდი ბრიტანეთის მიერ ნორვეგიის სუვერენიტეტის აღიარებით იან-მაიენის და ბუვეს კუნძულებზე (რომლებიც კარებს აღებდნენ ანტარქტიდისკენ). სასამართლო განხილვები, მათ შორის ერთა ლიგის სტრუქტურების ჩართვით, გაგრძელდა ორ წელზე მეტი, ხოლო პასუხად დიდმა ბრიტანეთმა აღიარა ნორვეგიის პრეტენზიები. პრეტენზიებზე უარის ბოლო დოკუმენტებზე ოტო სვერდრუპმა ხელი მოაწერა თავის გარდაცვალებამდე ორი კვირით ადრე.

### ერიკ წითურის მიწა 
პარალელურად მიმდინარეობდა გრენლანდიასთან დაკავშირებული მეორე სიუჟეტი. 1920-იან წლებში ნორვეგიამ დანიას მოსთხოვა ამ კუნძულის აღმოსავლეთი ნაწილი. თავის პრეტენზიებს იგი ასაბუთებდა, როგორც ისტორიული (ერიკ წითურმა იქ დააარსა პირველი დასახლებები X საუკუნეში), ასევე ეკონომიკური ფაქტორებით: ტერიტორია ძირითადად გამოიყენებოდა ნორვეგიული გემების და ვეშაპდამჭერების მიერ. დანიამ ყველა უცხოელისაგან პასუხად მოითხოვა გრენლანდიის ტერიტორიის დატოვება, რამაც მოიტანა ახალი დაძაბული მოლაპარაკებები. 1924 წელს დანია დათანხმდა იმას, რომ ორივე ქვეყანას აქვს უფლება იქ აწარმოონ სამეურნეო საქმიანობა, ნადირობა და სამეცნიერო კვლევები. მოგვიანებით ნორვეგია და დანია შეთანხმდნენ დავა გადაწყვეტილიყო ერთა ლიგის საერთაშორისო სასამართლოს მუდმივ პალატაში, სადაც ნორვეგიამ 1933 წელს წააგო საქმე. ტერიტორია დანიას დაუბრუნდა.

### ფრიტიოფ ნანსენის მიწა 
ნორვეგიის ხელისუფლების მიერ დაფინანსებულმა და 1893 წელს აღმოსავლეთში გაგზავნილმა ფრიტიოფ ნანსენის არქტიკული ექსპედიციამ გემით «ფრამი» მოიტანა იმედის გაცრუება: აქამდე 20 წლით ადრე აღმოჩენილი ფრანც-იოსების მიწა აღმოჩნდა მხოლოდ პატარა, პრაქტიკულად მთლიანად ყინულით დაფარული და მუდმივ საცხოვრებლად უვარგისი კუნძულების ჯგუფი. ნანსენი დარწმუნდა, რომ პოლარული ხაზის იქით მდებარე არქიპელაგს არ ჰქონდა გაგრძელება ჩრდილო-აღმოსავლეთისკენ დიდი მიწის სახით და არ უერთდება გრენლანდიას ჩრდილოეთი პოლუსის მეშვეობით.

სტორთინგის პირობებით ნანსენის ექსპედიციას უნდა ჰყოლოდა წმინდა ნორვეგიული ეროვნული შემადგენლობა, ხოლო სავარაუდო მიწები უნდა გამხდარიყვნენ ნორვეგიის სამფლობელოები. მაგრამ ფრანც-იოსების მიწა ფორმალურად არ იქნა გამოცხადებული ტერიტორიული პრეტენზიების ობიექტად არც ერთი დიდი სახელმწიფოს მიერ — თვით 1926 წლამდე, როდესაც მისი ანექსია მოახდინა საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების კავშირმა.

ამ აქტს ეწინააღმდეგებოდა ნორვეგია 1920-იანი წლების ბოლომდე, წარუმატებლად აყენებდა თავის პრეტენზიებს, ცდილობდა სახელი გადაერქვა არქიპელაგისთვის და დაერქვა „ფრიტიოფ ნანსენის მიწა“. 1929 წლის ივლისში ოტო შმიდტმა პოლარული ექსპედიციის დროს ყინულმჭრელი ორთქმავლით „გიორგი სედოვი“ აღმართა ჰუკერის კუნძულზე სსრკ-ის დროშა და ფრანც-იოსების მიწა გამოაცხადა საბჭოთა კავშირის ნაწილად.

### ბუვეს კუნძულის სექტორი 
ნორვეგიის მიერ თავისი სუვერენიტეტის განმტკიცებას „ბუვეს კუნძულის სექტორზე“, სადაც თვით ამ კუნძულის გარდა შევიდა, დედოფალ მოდის მიწა და პეტრე I-ის კუნძული, ეწინააღმდეგებოდნენ საბჭოთა კავშირი და აშშ. 1939 წლის იანვარში საბჭოთა კავშირის საპროტესტო ნოტა ნორვეგიის ხელისუფლების მიმართ დაკავშირებული იყო იმასთან, რომ ნორვეგიამ ბუვეს კუნძულთან ერთად საკუთარ ტერიტორიად ასევე გამოაცხადა პირველი რუსული ანტარქტიკული ექსპედიციის დროს ფადეი ბელინსგაუზენის და მიხეილ ლაზარევის მიერ აღმოჩენილი პეტრე I-ის კუნძული.

საბჭოთა კავშირმა მაშინ ნორვეგიას მიუთითა „ბუვეს სექტორზე“ მისი პრეტენზიების უკანონობაზე. ასევე გაკეთდა განცხადება, რომ საბჭოთა კავშირი არ წარადგენს თავის პრეტენზიებს, მაგრამ იტოვებს უფლებას გააკეთოს ეს რუსი ზღვაოსნების მიერ აღმოჩენილ ანტარქტიკისპირა მიწებზე. მიუხედავად ამისა 1957 წელს განსახილველი ტერიტორიების დამოკიდებული სტატუსი განმტკიცდა ნორვეგიის კანონმდებლობაში.

ანალოგიური პოზიცია შეინარჩუნა საბჭოთა კავშირმა მეორე მსოფლიო ომის დამთავრების შემდეგ თვით 1959 წლამდე, როდესაც დამთავრდა მუშაობა საერთაშორისო ხელშეკრულებაზე ანტარქტიდის შესახებ, რომელმაც გაყინა ყველა ტერიტორიული პრეტენზია ნებისმიერ მიწებზე ს. გ. 60°-ის სამხრეთით. შედეგად, სამხრეთ ნახევარსფეროში ერთადერთი საერთაშორისოდ აღიარებული ნორვეგიის სამფლობელო აღმოჩნდა მხოლოდ თვითონ კუნძული ბუვე.

### ახალი შვაბია 
450px|thumb|right|1941 წლის მსოფლიო რუკის გერმანული ფრაგმენტი, რომელშიც ახალი შვაბია გერმანიის სამფლობელოდ არის ნაჩვენები
1939 წლის იანვარში მესამე გერმანულმა ანტარქტიკულმა ექსპედიციამ გემით „შვაბია“, პოლარული მკვლევარ ალფრედ რიჩერის ხელმძღვანელობით, რომელსაც ორგანიზება გაუკეთა პოლარული კვლევების გერმანულმა საზოგადოებამ, განაცხადა მესამე რაიხის ტერიტორიული პრეტენზიები გერმანულ ანტარქტიკულ სექტორზე ა. გ. 4°50' და 16°30' შორის — ახალი შვაბია.

შედეგად, დედოფალ მოდის მიწაზე ნორვეგიის მეფე ჰოკონ VII-ის ბრძანებით ნორვეგიის სუვერენიტეტის განმტკიცების შემდეგ რამდენიმე დღის გასვლის მერე გერმანიამ ამავე ტერიტორიის დიდ ნაწილზე გამოაცხადა საკუთარი სუვერენიტეტი. ამასთან „შვაბიაზე“ მყოფმა თვითმფრინავ-ამფიბიებმა განახორციელეს ახალი გერმანული სამფლობელოების დაწვრილებითი აეროფოტოგადაღებები და თითოეულ 25-30 კმ-ში აგდებდნენ ალმებს.

აღწერიდან 15 თვის გასვლის შემდეგ მესამე რაიხმა სამხედრო ნორვეგიის ოპერაციის დროს დაიპყრო თვითონ ნორვეგიაც. პრეტენზიებს ახალ შვაბიაზე მესამე რაიხი მხარს უჭერდა თვით საკუთარ კაპიტულაციამდე — 1945 წლის მაისამდე, თანაც ფორმალურად გერმანია უარს არ აცხადებდა მათზე დღევანდელ დღემდეც, თუმცა, XXI საუკუნეში უკვე მასზე აღარ უფიქრია.

### შპიცბერგენის კონდომინიუმი 
1924 წლის თებერვალში საბჭოთა კავშირმა აღიარა ნორვეგიის სუვერენიტეტი შპიცბერგენზე, ხოლო 1935 წელს შეუერთდა 1920 წლის შპიცბერგენის ტრაქტატს. მაგრამ 1944 წლის 12 ნოემბერს, ანუ პეტსამო-კირკენესის ოპერაციის დამთავრებისთანავე და წითელი არმიის მიერ ჩრდილოეთ ნორვეგიის ფინმარკის გერმანელების ოკუპაციისგან გათავისუფლების შემდეგ საბჭოთა კავშირის საგარეო საქმეთა სახალხო კომისარმა ვიაჩესლავ მოლოტოვმა ნორვეგიის საგარეო საქმეთა მინისტრ ტრიუგვე ლისთან მოლაპარაკებების დროს დააყენა საკითხი შპიცბერგენის ტრაქტატის იმ პუნქტების გადახედვის შესახებ, რომელიც ეხებოდა არქიპელაგზე ნორვეგიის სრულ სუვერენიტეტს.

საბჭოთა კავშირმა წამოაყენა წინადადება დამყარებულიყო შპიცბერგენზე ორმხრივი კონდომინიუმი, ხოლო დასავლეთ შპიცბერგენის სამხრეთი ბოლოსა და კონტინენტური ნორვეგიას შორის დაახლოებით შუაგზაზე მდებარე დათვის კუნძული (180 კმ²) გადაცემულიყო საბჭოთა კავშირის მფლობელობაში. 1945 წლის 9 აპრილს ნორვეგიის მხარემ წამოაყენა კომპრომისი: დადებულიყო ნორვეგიისა და საბჭოთა კავშირის ერთობლივი პასუხისმგებლობის შეთანხმება შპიცბერგენის თავდაცვისათვის.

## ყოფილი ზღვისიქითა მიწები 
[thumb|350px|[ნორვეგია, ჩრდილოეთი ევროპა და გრენლანდია. ჯიროლამო რუშელის რუკა (1599 წელი)]]
IX საუკუნიდან XV საუკუნის შუა პერიოდამდე ნორვეგიელი ვიკინგები ახორციელებდნენ ექსპანსიის წარმატებულ ცდებს და სხვადასხვა ჯგუფის კუნძულების ტალასოკრატიულ კოლონიზაციებს ჩრდილოეთ ევროპაში. მაშინ ნორვეგია ფლობდა ჰებრიდის კუნძულებსა და კუნძულ მენს (კუნძულების სამეფო), ორკნეის, შეტლანდის, ფარერის კუნძულებს, ჰქონდა დასახლებები შოტლანდიაში, ირლანდიაში, ისლანდიაში, გრენლანდიის სამხრეთ სანაპიროზე და თვით ლაბრადორის ნახევარკუნძულზეც და ნიუფაუნდლენდშიც.

მაგრამ 1319 წლის შემდეგ ნორვეგიის სამეფომ დაკარგა საკუთარი სუვერენიტეტი, თანდათანობით ხდებოდა უმცროს პარტნიორად უნიებში შვედეთთან და დანიასთან, — იხ. კალმარის უნია, დანია-ნორვეგიის უნია, შვედეთისა და ნორვეგიის გაერთიანებული სამეფო. როგორც შედეგი, ნორვეგიული მიწების ისტორია დაკავშირებული გახდა მეზობელი სკანდინავიის სახელმწიფოების ისტორიასთან და დაკარგა დამოუკიდებელი მნიშვნელობა.

სამფლობელოები ბრიტანეთის კუნძულებზე დაიკარგა XV საუკუნის შუა პერიოდისთვის შოტლანდიის და ინგლისის სასარგებლოდ ეკონომიკური მიზეზების გამო. ნაპოლეონის საფრანგეთის განადგურების შედეგად, ნორვეგიის უნიის პარტნიორის მორიგი შეცვლის შემდეგ დანიიდან შვედეთზე ნორვეგიის დარჩენილი ზღვისიქითა მიწები — ისლანდია, გრენლანდია და ფარერის კუნძულები — 1814 წლის კილის სამშვიდობო ხელშეკრულებების პირობებით მოხვდა დანიის საკუთრებაში.

## რესურსები ინტერნეტში
* შპიცბერგენის ტრაქტატის ტექსტი  lovdata.no-ს საიტზე  
* *Widerøe, Av Turi* Norsk ekspansjon i Antarktis: Bakgrunnen . — polarhistorie.no, 2008. 

## სქოლიო
კატეგორია:ნორვეგიის ზღვისიქითა ტერიტორიები
კატეგორია:დამოკიდებული ტერიტორიები