open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ყველისციხის ბრძოლა (1080)

**ყველისციხის ბრძოლა** — ბრძოლა სელჩუკთა სახელმწიფოსა და საქართველოს ლაშქარს შორის 1080 წელს. სელჩუკებმა გაიმარჯვეს ბრძოლაში, რის შემდეგაც მიეცათ საშუალება შემდგომი ექსპანსიისთვის საქართველოში.

გიორგი II-ის მეფობის დროს საქართველოსთვის მეტად მძიმე საშინაო და საგარეო მდგომარეობა იყო შექმნილი. ფარცხისის ბრძოლაში მოპოვებულმა გამარჯვებამ მეფეს მისცა საშუალება სხვა ღონისძიებებიც გაეტარებინა, მან აიღო ანაკოფია, კლარჯეთის, შავშეთის, ჯავახეთის და არტაანის ციხეები, აგრეთვე კარის ციხე-ქალაქი. ამის შემდგომ საქართველოსთვის მოვლენები ცუდად განვითარდა. ბიზანტიელებმა თავიანთი გავლენა თურქ-სელჩუკებს დაუთმეს საქართველოსთან მდებარე პროვინციებზე. მტერი უკვე ორი მხრიდან ერტყა ქვეყანას, რაც დამატებით საფრთხეებს ქმნიდა. 1080 წელს სულთანმა, მალიქ-შაჰიმა საგანგებო ლაშქარი გააგზავნა გიორგი II-ის წინააღმდეგ საბრძოლველად ამირა აჰმადის მეთაურობით. აჰმად ამირას ჯარმა პირველ რიგში კარის ციხე-ქალაქი აიღო, შემდეგ კი ყველისციხესთან მყოფ გიორგი II-ს დაესხა თავს. სავარაუდოდ, მეფის ყველისციხესთან ყოფნა სამხედრო მიზნით უნდა ყოფილიყო გამოწვეული, არ არის გამორიცხული, რომ მეფე აქ ლაშქრის შეკრებით და თურქთათვის საპასუხო დარტყმის სამზადისით ყოფილიყო დაკავებული. აჰმად ამირამ ზუსტად გაიგო მეფის ადგილსამყოფელი და დაესხა მას. მემატიანე ხაზს უსვამს ღალატს, სელჩუკებმა მეფის სამოყოფელის გაგება და იქამდე შეუმჩნევლად მისვლა ქართველთა დახმარენით მოახერხეს. როინ მეტრეველი და ჯაბა სამუშია მიიჩნევენ, რომ ამ შემთხვევაში მეფის წინააღმდეგ განწყობილ ფეოდალთა დიდ დასთან უნდა გვქონდეს საქმე, რომელთაც დიდი გავლენა უნდა ჰქონოდათ სამხრეთ საქართველოსა და კარის ციხე-ქალაქის ტერიტორიაზე, რადგან, მათი აზრით, აჰმად ამირა მხოლოდ ძლიერი მოკავშირის დახმარებით თუ შეძლებდა ასეთი დიდი მანძილის შეუმჩნევლად გავლას. მტრის თავდასხმა მეტად მოულოდნელი აღმოჩნდა მეფისთვის. ბრძოლაში იგი სასწაულად გადაურჩა სიკვდილს, ხიფათისგან თავდახსნილმა თავისი ამალით სასწრაფოდ დატოვა ბანაკი და აჭარის მთებს შეაფარა თავი. აჰამდ ამირა გიორგი II-ს აღარ დაედევნა, მისმა ჯარმა ექსპანსია გააგრძელა. სელჩუკებმა თავდაპირველად მოაოხრეს ასისფორნი და კლარჯეთი ზღვისპირამდე. შემდგომში მათი რისხვა დაატყდა შავშეთს, აჭარას, სამცხეს, ქართლს, არგვეთს, სამოქალაქოს და ჭყონდიდს. მათ ერთ დღეში აიღეს და დაწვეს ქუთაისი. ამავე დროს, მათმა რაზმებმა ააოხრეს კლარჯეთისა და არტანუჯის უდაბნოები. სელჩუკთა შემოსევამ რამდენიმე თვეს გასტანა. ამის შემდეგ ისინი ყოველ გაზაფხულზე ესხმოდნენ თავს საქართველოს და დაზამთრებამდე რჩებოდნენ. დაიწყო „დიდი თურქობა“.  

## სქოლიო
კატეგორია:საქართველოს ბრძოლები
კატეგორია:XI საუკუნის ბრძოლები
კატეგორია:1080 წლის ბრძოლები
გუდაუთის ღმრთისმშობლის ეკლესია

**გუდაუთის ღმრთისმშობლის სახ.ეკლესია** — ეკლესია, რომელიც მდებარეობს ქალაქ გუდაუთაში, გუდაუთის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო. 

ეკლესია აგებულია 1847 წელს. ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ,რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. 

## რესურსები ინტერნეტში
*გუდაუთის ღმრთისმშობლის ეკლესია

კატეგორია:გუდაუთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XIX  საუკუნის ეკლესიები
გაგრის კოშკი

**გაგრის კოშკი** — კოშკი ქალაქ გაგრაში, გაგრის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

კოშკი აგებულია შუა საუკუნეებში.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც კოშკის  შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.

## რესურსები ინტერნეტში
* გაგრის კოშკი

კატეგორია:გაგრის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები
ახალშენის ციხე

**ახალშენის ციხე** — ციხესიმაგრე სოხუმის მუნიციპალიტეტის სოფელ ახალშენში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო. ციხე აგებულია შუა საუკუნეებში.

ყოველი მხრიდან მაღალი მთებით გარშემორტყმულ მცირე  ხეობის ცენტრში მდებარეობს მთელ არემარეზე გაბატონებული მთა, რომელიც დაფარულია ფოთლოვანი ტყით. მთის ქედი აღმოსავლეთ-დასავლეთის მიმართულებითაა წაგრძელებული, რასაც იმეორებს ციხის გეგმა. ციხის მთავარი ნაწილი, დედა ციხე, მდებარეობდა აღმოსავლეთ, ყველაზე უფრო მაღალ ნაწილში. მის ირგვლივ გალავანი ყოფილა, რომლის კონტურები ყველაზე მეტად სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში შეინიშნება. სავარაუდოდ, მთის ქედის დასავლეთი ნაწილი, რომელიც მცირე პლატოს წარმოადგენს, შემოზღუდული იყო გალავნით.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ციხის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ციხის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.

## ლიტერატურა
**Воронов Ю. Н.,* В мире архитектурных памятников Абхазии, М., 1978

## რესურსები ინტერნეტში
*ახალშენის ციხის ნანგრევები

კატეგორია:სოხუმის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები
ვესიოლოვკის ეკლესიის ნანგრევები

**ვესიოლოვკის ეკლესიის ნანგრევები** — ეკლესია სოფელ ვესიოლოვკაში, გუდაუთის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ეკლესია აგებულია შუა საუკუნეებში. ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ,რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.

## რესურსები ინტერნეტში
*ვესიოლოვსკის ეკლესიის ნანგრევები 

კატეგორია:გუდაუთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ნახშირის წმინდა ილიას ეკლესია

**ნახშირის წმინდა ილიას ეკლესია** — ეკლესია სოფელ ნახშირაში, სოხუმის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ეკლესია აგებულია XX საუკუნეში.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.

## რესურსები ინტერნეტში
*ნახშირის წმინდა ილიას ეკლესია

კატეგორია:სოხუმის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XX საუკუნის ეკლესიები
ჯგერდის ფსკალის მთის ეკლესია

**ჯგერდის ფკალის მთის ეკლესია** — ეკლესია სოფელ ჯგერდაში, ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ეკლესია აგებულია VI-VII საუკუნეებში.

ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის  შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.

## იხილეთ აგრეთვე
*ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტის ძეგლების სია

## რესურსები ინტერნეტში
*ჯგერდის ფკალის მთის ეკლესია

კატეგორია:ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კამანის ციხე-დარბაზი

**კამანის ციხე-დარბაზი** — ციხე-დარბაზი სოხუმის მუნიციპალიტეტის სოფელ კამანში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო. ციხე აგებულია შუა საუკუნეებში.

ციხე-დარბაზი მდებარეობს სოფელ კამანის აღმოსავლეთით მთიდან გამოშვერილ ტყით დაფარულ ბორცვზე და შედგება ჩრდილო-სამხრეთ ღერძზე განლაგებული ორი ნაგებობისაგან. ჩრდილოეთით მდებარე მოზრდილია და გეგმაში წარმოადგენს წაგრძელებულ სწორკუთხედს. კედლები შემორჩენილია უმეტესად 2 მეტრის სიმაღლეზე. ჩრდილოეთ კედელში შესასვლელია. უხეშად დამუშავებული საპირე ქვები სხვადასხვა ზომისა და ფორმისაა. დაახლოებით ასეთსავე მდგომარეობაშია სამხრეთის, გეგმით კვადრატული ნაგებობა. შესასვლელი დასავლეთ კედელშია გაჭრილი. კედლები აქაც დაახლოებით 2 მეტრის სიმაღლეზეა შემორჩენილი. წყობა შეძლებისდაგვარად თარაზულია. ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხეში მდებარეობს „წმ. ვასილისკოს“ სამარხი. ადგილობრივი მორწმუნე ხალხისთვის ეს ნაგებობა წარმოადგენს სალოცავს.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ციხის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ციხის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.

## ლიტერატურა
**Воронов Ю. Н.,* В мире архитектурных памятников Абхазии, М., 1978

## რესურსები ინტერნეტში
*კამანის ციხე-დარბაზი

კატეგორია:სოხუმის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები
განთიადის ბერძნული ეკლესია

**განთიადის ბერძნული  ეკლესია** — ეკლესია დაბა განთიადში,  აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, გაგრის მუნიციპალიტეტი, საქართველო.

ეკლესია აგებულია  XIX საუკუნის II ნახევარში.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.  

## რესურსები ინტერნეტში 
* განთიადის ბერძნული ეკლესია
* განთიადის ბერძნული ეკლესია

კატეგორია:გაგრის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XIX საუკუნის ეკლესიები
დიოსკურიის ციხე

**დიოსკურიის ციხე** — ციხე ქალაქ სოხუმში, სოხუმის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ციხე აგებულია რომაელების მიერ,  ძვ. წ. I საუკუნის II ნახევარში ანტიკური ქალაქის დიოსკურიის აღების შემდეგ, ძველი ციხესიმაგრის ნანგრევებზე. ამ დროიდან ციხეში რომაელი მეციხოვნეები იდგნენ. 131 წელს, საინსპექციო მოგზაურობისას, ციხე და რომაული გარნიზონი მოინახულა რომაელმა დიდმოხელემ და ისტორიკოსმა ფლავიუს არიანემ (95-175 წწ.). ციხე VI საუკუნემდე არსებობდა. ნაპირის დაწევისა და ზღვის შემოჭრის შედეგად დიოსკურიის ციხის ნანგრევები ამჟამად სოხუმის ყურის ფსკერზეა. ციხე წარმოადგენს საკმაოდ დიდ ნაგებობას, რომლის სამხრეთი ნაწილი ზღვას აქვს მიტაცებული. ეზოს ფართობი დაახლ. 1200 კვ მეტრია. ციხე გეგმით წაგრძელებულია აღმოსავლეთ-დასავლეთის მიმართულებით. ციხის კუთხეებში გოდოლები იყო მოწყობილი, რომელთაგან ორი ჩრდილოეთი გოდოლი უკეთ შემორჩა. სოხუმის სანაპიროს მშენებლობისას, 1956 წელს, ზღვისპირა კედელი ააფეთქეს, ხოლო მოგვიანებით, სამხრეთ-დასავლეთ კუთხის გოდოლზე რესტორანი ,,დიოსკურია“ დააშენეს. მეოთხე გოდოლი იმდენადაა დანგრეული, რომ თითქმის აღარ იკითხება. სანაპირო ბულვარი ძეგლს ორ, ჩრდილო და სამხრეთ ნაწილებად ჰყოფს. ციხის სამშენებლო მასალად გამოყენებულია ყორექვა და კირის დუღაბი. 1578 წელს ქალაქი თურქებმა დაიპყრეს და ციხე თავიდან ააშენეს. XVIII ს. მიწურულსა და XIX საუკუნის დასაწყისში აქ იყო აფხაზეთის მთავართა რეზიდენცია. 1810 წლის ივლისში რუსეთის ჯარის დესანტმა ხანგრძლივი დაბომბვის შემდეგ ციხე იერიშით აიღეს. ამ დროიდან ციხეში რუსული ჯარის ნაწილი ჩადგა. რუსებმა ციხე შეაკეთეს. XX საუკუნის პირველ მეოთხედში ციხე საპყრობილედ გამოიყენებოდა. ციხის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ციხის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ციხის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.

## ლიტერატურა
*ფლავიუს არიანე, მოგზაურობა შავი ზღვის გარშემო. თარგმანი, გამოკვლევა და რუკა ნათელა კეჭაყმაძისა, თბ., 1961.
*თ. თოდუა, სებასტოპოლისის გამაგრების სისტემა (ახ. წ. I-VI სს.), ძეგლის მეგობარი, #4, 2000; 
* თ. თოდუა, რომაული სამყარო და კოლხეთი, თბ., 2003; 
* Воронов Ю. Н. В мире архитектурных памятников Абхазии, М. 1978; Воронов Ю. Н. Диоскуриада-Себастополись-Цхум, М. 1980; 
*Трапш М. М. Диоскурия. Культура местного населения в раннеантичное время, Труды, Сухуми, 1969.

## რესურსები ინტერნეტში
*დიოსკურიის ციხე

კატეგორია:სოხუმის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები
ჩხორთოლის ციხესიმაგრე

**ჩხორთოლის ციხესიმაგრე** — ციხესიმაგრე სოფელ ჩხორთოლში, გალის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ციხესიმაგრე აგებულია შუა საუკუნეებში.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ციხის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.
 
## რესურსები ინტერნეტში
* ჩხორთოლის ციხესიმაგრე

კატეგორია:გალის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები
ლათის სასახლე

**ლათის სასახლე** — სასახლე გულრიფშის მუნიციპალიტეტის სოფელ ლათაში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.  

სასახლე აგებულია შუა საუკუნეებში. აშენებულია ქვით და აგურით. კარები აქვს აღმოსავლეთ და ჩრდილოეთ კედლებში. სასახლე შედგება 7 განყოფილებისგან. განყოფილებები ერთმანეთს კარებით უკავშირდება. ყველა განყოფილებას აქვს დიდი ზომის ფანჯარა. მეშვიდე განყოფილება რომელიც ყველაზე უკეთ არის დაცული ნაგებია ქვით და სახურავიც ქვით აქვს. იგი შესაძლოა ყოფილიყო წყალსაცავი. სასახლეს ქვის იატაკი ჰქონია, რომელიც ადგილ-ადგილ ახლაც არის შემორჩენილი. გადახურვა ჩამოქცეულია. კედლების სიმაღლე 6 მეტრია ხოლო სისქე 1 მეტრი.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც სასახლის  შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.

2019 წლის ივლისში ნაგებობას კულტურული მემკვიდრეობის უძრავი ძეგლის სტატუსი მიენიჭა.

## რესურსები ინტერნეტში 
* ლათის სასახლე

## სქოლიო
კატეგორია:საქართველოს სასახლეები
ოქუმის ეკლესია

**ოქუმის ეკლესია** — ეკლესია საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის გალის მუნიციპალიტეტის სოფელ ოქუმში.

ეკლესია აგებულია XI საუკუნის დასაწყისსა და XIX საუკუნეში.

ოქუმის ეკლესიას მინიჭებული აქვს საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი.

## ისტორიულ-არქიტექტურული აღწერა
ოქუმის ხარების ეკლესია აშენებულია სრულიად საქართველოს- “აფხაზთა და ქართველთა” მეფის ბაგრატ III-ის მეფობის ბოლო წლეებში, XI საუკუნის დასაწყისში „ერისთავთ-ერისთავების ემხების (ემუხვარების)“ მიერ. XVIII საუკუნის დასაწყისში ოსმალო დამპყრობლების შემოსევის შედეგად იქნა გადამწვარი. ეკლესია დღევანდელი სახით, არსებულ საძირკველზე, აღდგა XIX საუკუნეში.

2008 წელს, საქართველოს საპარტრიარქოსთან შეთანხმებით, ეკლესიის ნაგებობას ჩაუტარდა საკონსერვაციო სამუშაოები - გამაგრდა საძირკველი, ეკლესია გაიწმინდა სარაველებისაგან და წლების განმავლობაში დაგროვილი ნაგვისაგან, მთლიანად გადაიხურა ალუმინის ფურცლებით,  ჩამოიკიდა ქართული საეკლესიო არქიტექტურის შესატყვისად დამზადებული რკინის კარები, გამოიცვალა ფანჯრები.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის  შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.

## რესურსები ინტერნეტში
* ოქუმის ეკლესია

კატეგორია:გალის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XI საუკუნის ეკლესიები
აბღარხუქის არქიტექტურული კომპლექსი

**აბღარქუხის არქიტექტურული კომპლექსი** — კომპლექსი სოფელ აბღარქუხში, გუდაუთის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო. 

ეკლესია აგებულია VIII-X საუკუნეებში.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის  შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.

## რესურსები ინტერნეტში
*აბღარქუხის არქიტექტურული კომპლექსი

კატეგორია:აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის არქიტექტურული ძეგლები
სულევოს სამონასტრო კომპლექსი

**სულევოს სამონასტრო კომპლექსი** — კომპლექსი სოფელ სულევოში, გაგრის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ეკლესია აგებულია ადრე შუა საუკუნეებში.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის  შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.

## რესურსები ინტერნეტში
*სულევოს სამონასტრო კომპლექსი

კატეგორია:გაგრის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ჯირხვის ეკლესია

**ჯირხვის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი გუდაუთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჯირხვაში აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო. ეკლესია აგებულია XIX საუკუნეში. 

ეკლესია აგებულია სამი წმინდანის — ბასილი დიდის, გრიგოლ ღვთისმეტყველისა და იოანე ოქროპირის სახელზე 1888 წელს კავკასიაში მართლმადიდებელი ქრისტიანობის აღმდგენელ საზოგადოების მიერ. ეკლესია დგას ბორცვზე. იგი დიდი ზომისაა, შვერილაბსიდიანი, დარბაზული. დასავლეთიდან მიშენებულია სამსართულიანი სამრეკლო. ნახევარწრიული აფსიდის სამხრეთი სარკმლის ადგილზე არქიტრავული შესასვლელია გაჭრილი; ჩრდილოეთი სარკმელი ამოშენებულია. ჩრდილოეთის და სამხრეთის ფასადები გამაგრებულია კონტრფორსებით. სამხრეთ ფასადზე თაღოვანი შესასვლელია, რომლის ორივე მხარეს თითო თაღოვანი სარკმელია. ჩრდილოეთი ფასადი სამხრეთ ფასადის ანალოგიურია, იმ სხვაობით, რომ აქ ღიობებია ამოშენებული. სამრეკლოს პირველი სართული ჩრდილოეთიდან, სამხრეთიდან და დასავლეთიდან თაღებით იხსნება. მეორე სართული დასავლეთიდან სარკმლის ღიობით ნათდება. მესამე სართული ოთხივე მხრიდან თაღებით იხსნება. ეკლესია განახლებულია 1916 წელს.  

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.

## ლიტერატურა
**Воронов Ю. Н.,* В мире архитектурных памятников Абхазии, М., 1978
* *გამახარია ჯ.,* აფხაზეთი და მართლმადიდებლობა, თბ., 2005

## რესურსები ინტერნეტში
*ჯირხვის ეკლესია 

კატეგორია:გუდაუთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XIX საუკუნის ეკლესიები
ფოქვეშის ეკლესია „აბაა“

მინი|ფოქვეშის ეკლესია „აბაა“, 1957 წელი
**ფოქვეშის ეკლესია „აბაა“** — ეკლესია სოფელ ფოქვეშში, ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო. აგებულია შუა საუკუნეებში.

ეკლესია დარბაზულია, ერთნავიანი. აგებულია კარგად დამუშავებული ქვის კვადრებით. ტაძრის კედლები შემორჩენილია 1,5 მ სიმაღლეზე. ეკლესიას შემოვლებული ჰქონდა კირის ხსნარზე ნატეხი ქვით ნაგები გალავანი, რომელსაც შესასვლელი სამხრეთ-დასავლეთით ჰქონდა. ადგილობრივი აფხაზური მოსახლეობა მას „აბაას“ უწოდებს, რაც ციხეს ნიშნავს.

2018 წლის აგვისტოში საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნულმა სააგენტომ ციხესიმაგრეს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი მიანიჭა.

ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის  შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.

## იხილეთ აგრეთვე
*ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტის ძეგლების სია

## ლიტერატურა
* ხვისტანი რ., ენგურ-მოქვისწყლის აუზის (აფხაზეთი) ქრისტიანული ხუროთმოძღვრული ძეგლები, თბ., 2015

## რესურსები ინტერნეტში
*ფოქვეშის ეკლესია „აბაა“

## სქოლიო
კატეგორია:ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
წებელდის სასახლე

**წებელდის მარშანიების სასახლე** — სასახლე გულრიფშის მუნიციპალიტეტის სოფელ წებელდაში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.  

სასახლე აგებულია შუა საუკუნეებში.

ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის  შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. სასახლის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.

## რესურსები ინტერნეტში 
* წებელდის მარშანიების სასახლე

კატეგორია:საქართველოს სასახლეები
ღუმურიშის ეკლესია

**ღუმურიშის ეკლესია** — ეკლესია სოფელ ღუმურიშის ცენტრში, გალის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო. ეკლესია აგებულია XIX საუკუნეში. 

ნაგებობა ერთნავიანი დარბაზული ეკლესიაა. აგებულია 1888-1889 წლებში მრევლის სახსრებით. ეკლესია ნაგებია კირქვის ლოდებით, რომელიც თარაზულადაა განლაგებული. სამხრეთ კედელზე ორი თაღოვანი სარკმელი და თაღოვანი კარია გაჭრილი. თაღოვანი სარკმელია დასავლეთის კედლის ზედა ნაწილშიც.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის  შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.

## ლიტერატურა
* გამახარია ჯ., აფხაზეთი და მართლმადიდებლობა, თბ., 2005

## რესურსები ინტერნეტში
* ღუმურიშის ეკლესია

კატეგორია:გალის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XIX საუკუნის ეკლესიები
ლიძავის ეკლესია

**ლიძავის ეკლესია** — ეკლესია სოფელ ლიძავაში,  აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, გაგრის მუნიციპალიტეტი, საქართველო

ეკლესია აგებულია შუა საუკუნეებში.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ,რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ცნობილია, რომ ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.

## რესურსები ინტერნეტში 
* ლიძავის ეკლესია

კატეგორია:გაგრის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
მაჭარის ციხესიმაგრე

thumb|მაჭარის ციხესიმაგრე
**მაჭარის ციხესიმაგრე** — ციხე საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის გულრიფშის მუნიციპალიტეტის სოფელ მაჭარაში. ციხე აგებულია შუა საუკუნეებში.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ციხის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ციხის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.

## რესურსები ინტერნეტში
*მაჭარის ციხესიმაგრე

კატეგორია:გულრიფშის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები
ჯირღულის ეკლესია

**ჯირღულის ეკლესია** — ეკლესია სოფელ ჯირღულში, ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ეკლესია აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

დარბაზული ტიპის ეკლესია სრულიად დანგრეულია. აღმოსავლეთით აქვს შვერილი, ნახავარწრიული აფსიდი. კედლები ზოგან შემორჩენილია 2 მეტრის სიმაღლეზე. ნაგებია ფლეთილი და თლილი კვადრებით.

ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის  შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.

## იხილეთ აგრეთვე
*ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტის ძეგლების სია

## რესურსები ინტერნეტში
*ჯირღულის ეკლესია

კატეგორია:ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კელასურის არქიტექტურული კომპლექსი

**კელასურის არქიტექტურული კომპლექსი** — არქიტექტურული კომპლექსი საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის სოხუმის  მუნიციპალიტეტის სოფელ კელასურში. აგებულია XI-XIV საუკუნეებში.

არქიტექტურული კომპლექსის ცენტრში აღმართული იყო დარბაზული ტიპის დიდი ტაძარი. მას ორი შესასვლელი აქვს სამხრეთისა და ჩრდილოეთის მხრიდან. ტაძარი, როგორც ჩანს, შემკული იყო ფრესკული მოხატულობით.

მთავარი ტაძრის გვერდით მდებარეობს უფრო გვიანი პერიოდის პატარა ეკლესია და სხვა ნაგებობები. კელასურის საეკლესიო კომპლექსი გარშემორტყმული იყო ქვის მასიური გალავნით, რომელსაც დატანებული ჰქონდა დიდი თაღოვანი შესასვლელი.

ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. სასახლის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.

## რესურსები ინტერნეტში 
* კელასურის არქიტექტურული კომპლექსი

კატეგორია:აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის არქიტექტურული ძეგლები
გაგრის ბერძნული ეკლესია

**გაგრის ბერძნული ეკლესია** — ეკლესია ქალაქ გაგრაში,  აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, გაგრის მუნიციპალიტეტი, საქართველო.

ეკლესია აგებულია XIX-XX საუკუნეებში. 

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის  შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.

## რესურსები ინტერნეტში 
* გაგრის ბერძნული ეკლესია

კატეგორია:გაგრის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XIX საუკუნის ეკლესიები
ფიჩორის ეკლესია

**ფიჩორის ეკლესია** — ეკლესია საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის გალის მუნიციპალიტეტის სოფელ ფიჩორში.

ეკლესია აგებულია შუა საუკუნეებში.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.

## რესურსები ინტერნეტში
* ფიჩორის ეკლესია

კატეგორია:გალის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ბესლეთის ეკლესია

**ბესლეთის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის სოხუმის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბესლეთში. ეკლესია აგებულია განვითარებულ შუა საუკუნეებში.

ძეგლი წარმოადგენს საკმაოდ მოზრდილ დარბაზული ტიპის ეკლესიას, რომელსაც ჩრდილოეთიდან და დასავლეთიდან მინაშენები ჰქონდა. ძეგლი საკმაოდ წარმოსადეგი უნდა ყოფილიყო. დარბაზის გეგმა წაგრძელებული სწორკუთხედია. გრძივ კედლებში ორ-ორი პილასტრი იყო განლაგებული, რომლებიც მათ სამ-სამ ტოლ ნაწილად ჰყოფდა. ამჟამად პილასტრების ფრაგმენტები ჩრდილო კედელზეა შემორჩენილი. ნახევარწრიული აფსიდის მხრები დარბაზის კედლებს ორსაფეხურიანი მხრებით უერთდება. საკურთხევლის გარე კონტურის ფორმის განსაზღვრა ვერ ხერხდება. სამშენებლო მასალად გამოყენებულია კირქვა, კონსტრუქციულ ნაწილებში შერეულია შირიმის თლილი ქვა.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.

## ლიტერატურა
**Воронов Ю. Н.,* В мире архитектурных памятников Абхазии, М., 1978

## რესურსები ინტერნეტში
*ბესლეთის ეკლესია

კატეგორია:სოხუმის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ლაშქენდარის ეკლესია

მინი
**ლაშქენდარის ეკლესია** — ეკლესია ქალაქ ტყვარჩელთან, ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო. 

ეკლესია აგებულია შუა საუკუნეებში.

ლაშქენდარის საეკლესიო კომპლექსი აშენებულია ამავე სახელწოდების მთაზე, ქალაქ ტყვარჩელიდან 5-6 კმ-ზე. ის მოიცავს ორ ეკლესიას: ძირითადს-გუმბათოვანი ტაძრით, ხოლო ჩრდილოეთიდან მთავარ ტაძარს ებჯინება პატარა ეკლესია ნახევრადწრიული აფსიდით, რომელიც მთავარ ტაძართან დაკავშირებულია გასასვლელით. მთელი ეს ანსამბლი შემოსაზღვრულია 100 მეტრიანი დამცავი კედლით, რომლის სამხრეთით აღმართულია ცენტრალური თაღოვანი შესასვლელი მასზე გამოქანდაკებული რელიეფური ჯვრით. გარდა ცენტრალური შესასვლელისა, კომპლექსს გააჩნია კიდევ სამი შესასვლელი: ერთი შესასვლელი დასავლეთის მხრიდან, მორთული ლომების ჰერალდიკური გამოსახულებებით და ორი შესასვლელი ჩრდილოეთის მხრიდან.

ამჟამად მთავარ ტაძარს გუმბათი ჩამონგრეული აქვს, ხოლო მისი კარიბჭე მოგვიანებით არის აგებული და მთლიანად შენარჩუნებულია. ტაძარს აკრავს სამარხებიანი ხელოვნური ბაქანი, სადაც ადრე ჩატარებული არქეოლოგიური გათხრების შედეგად აღმოჩენილია ბრინჯაოსგან დამზადებული ლომის ფიგურები, შანდლები, სხვადასხვა სარიტუალო ნივთები-ქართული ქრისტიანული ხელოვნების ტიპური ნიმუშები. მთელი საეკლესიო-არქიტექტურული სივრცე, მიუხედავად მისი მოუვლელობისა, მაინც შთამბეჭდავად გამოიყურება და საქართველოში უპირატესად გავრცელებული საეკლესიო ხუროთმოძღვრების გამორჩეულ ძეგლად არის აღიარებული. ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის  შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.

## ლიტერატურა
*კულტურული მემკვიდრეობა აფხაზეთში, მეორე შევსებული გამოცემა, თბ., 2020, გვ. 117 

## იხილეთ აგრეთვე
*ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტის ძეგლების სია

## რესურსები ინტერნეტში 
* ლაშქენდარის ეკლესია

კატეგორია:ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ზემო ბირცხის წმინდა დემეტრეს ეკლესია

**ზემო ბირცხის წმინდა დემეტრეს ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი სოხუმის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზემო ბირცხაში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო. აგებულია XX საუკუნეში.

ეკლესია დარბაზულია. ამ ადგილას ადრე იყო ძველი ეკლესია, რომელიც შემდეგ დანგრეულა და ამჟამად ჩანს მისი მხოლოდ საძირკვლის გადაადგილებული ფრაგმენტები. სამშენებლო მასალად გამოყენებული იყო კირქვა და დუღაბი. დღეს ძველი ეკლესიის საძირკველზე არის მოსახლეობის მიერ ახლად აშენებული დარბაზული ეკლესია, რომლის საკურთხეველიც ჩრდილო-აღმოსავლეთითაა მიმართული. დარბაზი გეგმაში კვადრატს უახლოვდება. შემოსასვლელი სამხრეთ-დასავლეთიდანაა, ხოლო გრძივ კედლებში, ერთმანეთის საპირისპიროდ თითო, თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. საკურთხეველი დარბაზისაგან გამიჯნულია ერთსაფეხურიანი მხრებით და მისი იატაკი დარბაზის იატაკზე ორი საფეხურითაა ამაღლებული. საკურთხევლის აბსიდი შებრტყელებულია. აფსიდის ცენტრში გაჭრილია მცირე არქიტრავული სარკმელი. იმის გამო, რომ რელიეფი სამხრეთ-აღმოსავლეთისაკენ მკვეთრად დაქანებულია, ეკლესიას ამ მხარეს  შედგმული აქვს რკინა-ბეტონის ხიმინჯები. ეკლესიის სახურავი ორქანობიანია, რომელიც მოწყობილია ხის კონსტრუქციაზე. ეკლესია გადახურულია შიფერით.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.

## ლიტერატურა
**Воронов Ю. Н.,* В мире архитектурных памятников Абхазии, М., 1978

## რესურსები ინტერნეტში
*ზემო ბირცხის წმინდა დემეტრეს ეკლესია

კატეგორია:სოხუმის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XX საუკუნის ეკლესიები
ახალშენის წმინდა თევდორეს ეკლესია

**ახალშენის წმინდა თევდორეს ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი სოხუმის მუნიციპალიტეტის სოფელ ახალშენში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო. ეკლესია აგებულია ადრე შუა საუკუნეებში.

ეკლესია წმ. თევდორეს სახელზეა აგებული. შემორჩენილია მხოლოდ კედლები, დაახლოებით 1,5 მ. სიმაღლეზე. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. დარბაზი გეგმაში წაგრძელებული სწორკუთხედია, რომლის გრძივ კედლებში თითო ერთსაფეხურიანი პილასტრია. სამშენებლო მასალად გამოყენებულია კირქვა და კირის დუღაბი. ეკლესიაში არის კვადრატულ ჩარჩოში ჩასმული ქვა ბოლნური ჯვრის რელიეფით. ჯვრის მხრებს შორის და თვითონ ჯვრის ჰორიზონტალურ მხრებზე ამოკვეთილია წარწერები.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.

## ლიტერატურა
**Воронов Ю. Н.,* В мире архитектурных памятников Абхазии, М., 1978

## რესურსები ინტერნეტში
*ახალშენის წმინდა თევდორეს ეკლესია

კატეგორია:სოხუმის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ალახაძის ეკლესიების კომპლექსი

**ალახაძის ეკლესიების კომპლექსი** — არქიტექტურული ძეგლების კომპლექსი გაგრის მუნიციპალიტეტის სოფელ ალახაძიში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო. მდებარეობს აჰაშინხის ბორცვზე. არქიტექტურულ კომპლექსში შედის პატარა სამნავიანი და სამაფსიდიანი ეკლესია, და მეორე, დიდი სამნავიანი ბაზილიკა შვიდწახნაგოვანი აფსიდით.  

დიდი ტაძრიდან კარგად შემორჩა სამხრეთის და დასავლეთის კედლების ფრაგმენტები. ტაძარი აგებულია კირქვის ბლოკების, აგურის ოთხფენიანი სარტყლისა და ქვიშაქვის ფილების რიგების მონაცვლეობით. საკურთხეველი დიდი ზომით გამოირჩევა, დარბაზი გაყოფილია სამ ნავად სვეტების ორი რიგით. მის ჩრდილო-დასავლეთით, ხუთ მეტრზე არის პატარა ეკლესიის ნანგრევები. ისიც  აგებულია მოთეთრო ფერის კირქვის კვადრებით, გამოყენებულია აგრეთვე დამუშავებული ქვიშაქვის ბრტყელი მასიური ფილები, აგრეთვე ადგილზე დამზადებული ბრტყელი აგური, გამოყენებულია რიყის ქვაც. ეკლესიების გადასახურავად გამოყენებულია ორი სახის კრამიტი, ბრტყელი და ღაროვანი (კალიპტერები). ეკლესიები თარიღდება  IV-VI საუკუნეებით, მაგრამ სამშენებლო მასალის ერთგვაროვნების მიუხედავად ძნელია მსჯელობა მათ სინქრონულობაზე. წერილობით წყაროებში არ იხსენიება.

ამჟამად  ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის  შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.

## ლიტერატურა
*Адзинба И. Е., Архитектурные памятники Абхазии, Сухуми, 1958
*Агрба З. В., Раскопки раннесредневековой базилики в селе Алахадзы Гагрского района, „მაცნე“, ისტორიის არქეოლოგიის, ეთნოგრაფიის, ხელოვნების ისტორიის სერია, 1972, # 3

## რესურსები ინტერნეტში 
*ალახაძის სამაფსიდიანი ეკლესია

კატეგორია:გაგრის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:IV საუკუნის ეკლესიები
ღუმურიშის (საგერგაიოს) ეკლესია

**ღუმურიშის (საგერგაიოს) ეკლესია** — ეკლესია სოფელ ღუმურიშში, გალის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.  ეკლესია აგებულია XI საუკუნის I ნახევარსა და XVI საუკუნეში.

ეკლესია მდებარეობს სოფლის ჩრდილო-დასავლეთით, ოქუმისწყლის მარჯვენა ნაპირზე, დამრეცი ფერდის მცირე გავაკებაზე, ადგილ საგერგაიოზე. ეკლესია თლილი ქვის პერანგით იყო შემოსილი. ეკლესია აგებულია XVI საუკუნეში მანამდე აქ არსებული XI საუკუნის ერთნავიანი დარბაზული ეკლესიის საძირკველზე. ეკლესიის ნანგრევებში 1955 წელს აღმოაჩინეს კირქვის ფილა ქართული ასომთავრული წარწერით:  წარწერა დათარიღებულია XI საუკუნით. კირქვის ფილა დაცულია სოხუმის სახელმწიფო მუზეუმში. ეკლესიას შემოვლებული ჰქონდა რიყის  ქვით ნაგები გალავანი. 

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის  შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.

## ლიტერატურა
**ხვისტანი რ.,* ენგურ-მოქვისწყლის აუზის (აფხაზეთი) ქრისტიანული ხუროთმოძღვრული ძეგლები, თბ., 2015

## რესურსები ინტერნეტში
* ღუმურიშის (საგერგაიოს) ეკლესია

კატეგორია:გალის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XI საუკუნის ეკლესიები
სოხუმის სინაგოგა

**სოხუმის სინაგოგა** — სინაგოგა ქალაქ სოხუმში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო. მდებარეობს ინალ-იფას (ყოფილი კ. მარქსის) ქუჩაზე. აგებულია XX საუკუნეში ებრაელთა შემოწირულობებით. 

სინაგოგა 1953 წელს გაიხსნა. ნაგებობა დარბაზულია, გეგმაში სწორკუთხედს წარმოადგენს. შესასვლელი აღმოსავლეთიდანაა. დარბაზის ცენტრში კათედრაა, რომლის გარშემო მერხებია. დასავლეთით ორი შეისრული სარკმელია, ჩრდილოეთით და სამხრეთით — ოთხ-ოთხი სარკმელი. სინაგოგა მოქმედია.

ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც სინაგოგის  შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.

## რესურსები ინტერნეტში 
* სოხუმის სინაგოგა
* Размышления на пороге сухумской синагоги 

კატეგორია:აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის სინაგოგები
კატეგორია:საქართველოს სინაგოგები
ქიაჩის ეკლესია

**ქიაჩის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჯგერდა-ახუწაში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო. მდებარეობს ისტორიულ სოფელ ქიაჩში. ეკლესია VIII-IX საუკუნეებით თარიღდება. იგი მიქაელ მთავარანგელოზის სახელობის ყოფილა. 

ხელოვნებათმცოდნეთა აზრით, ქიაჩის ეკლესია მოგვაგონებს გრიგოლ ხანძთელის მოწაფეების მიერ აგებულ ნეძვის ეკლესიას (ბორჯომის მუნიციპალიტეტი). ტაძრის მხოლოდ კედლებია შემორჩენილი. წერილობით წყაროებში არ იხსენიება. ქიაჩის ეკლესიიდან შემორჩენილია სამწერობელი, რომელიც აფხაზთა მეფის გიორგი II-ის (922-957 წწ.) სახელს უკავშირდება. ამაზე გვაუწყებს შესაბამისი ქართული ასომთავრული წარწერა. სამწერობელი მოთავსებულია ვერცხლის ბუდეში, რომელიც იმეორებს მის ფორმას. 

ეკლესია აგებულია ადრე შუა საუკუნეებში. ეკლესია კირქვის ტუფითაა (ტრავერტინით) მოპირკეთებული. ქიაჩის ეკლესიის ხატზე შემორჩენილია სამეგრელოს მთავრის ლევან დადიანის 1640 წლის წარწერა: 

XVII საუკუნიდან აფხაზების აქ დამკვიდრების შემდეგ ქიაჩის ეკლესიას ქიაჩაბაა (აფხ. ქიაჩის ციხე, კოშკი) შეერქვა.

ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის  შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.

## ლიტერატურა
* *ხვისტანი რ.,* ენგურ-მოქვისწყლის აუზის (აფხაზეთი) ქრისტიანული ხუროთმოძღვრული ძეგლები, თბ., 2015
* რჩეულიშვილი რ., VIII-X საუკუნეების გუმბათოვანი ხუროთმოძღვრება აფხაზეთში, თბ., 2018
* თუმანიშვილი დ., აფხაზეთის ქრისტიანული ტაძრები, ჟურნ. ჯვარი ვაზისა, I, თბ., 1995
* ბერძენიშვილი ი., აფხაზეთის „სამეკლესიანი ბაზილიკები“, კრებ. მართლმადიდებლობა აფხაზეთშიდა ეროვნული თვითიდენტიფიკაციის საკითხები, თბ., 2005
* საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობა. აფხაზეთი, I, თბ., 2007
* ცხადაია პ., ხორავა ბ., აფხაზეთის გეოგრაფიული სახელწოდებანი, თბ., 2016
* Рчеулишвили Л., Купольная архитектура VIII-X веков в Абхазии, Тбилиси, 2018.
**Адзинба И. Е.,* Архитектурные памятники Абхазии, Сухуми, 1958
* *Воронов Ю. Н.,* В мире архитектурных памятников Абхазии, М., 1978

## იხილეთ აგრეთვე
*ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტის ძეგლების სია

## რესურსები ინტერნეტში
*კვიტოულის ქიაჩის ეკლესია

## სქოლიო
კატეგორია:ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ათარის წმინდა გიორგის ეკლესია

**ათარის წმინდა გიორგის ეკლესია** — ეკლესია სოფელ ათარაში, ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ეკლესია აგებულია XIX საუკუნეში.

ეკლესია არის მოზრდილი დარბაზული ნახევარწრიული შვერილი აფსიდით. დასავლეთიდან აქვს კარიბჭე. შენობას გადახურვა ჩამოქცეული აქვს.
ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის  შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.

## იხილეთ აგრეთვე
*ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტის ძეგლების სია

## რესურსები ინტერნეტში
*ათარის წმინდა გიორგის ეკლესია

კატეგორია:ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
წებელდის წმინდა ეკატერინეს ეკლესია

**წებელდის წმინდა ეკატერინეს ეკლესია** — ეკლესია სოფელ წებელდაში, გულრიფშის მუნიციპალიტეტი , აფხაზეთი, საქართველო. აგებულია  XI საუკუნეში.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის  შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.

## რესურსები ინტერნეტში 
*წებელდის წმინდა ეკატერინეს ეკლესია

კატეგორია:გულრიფშის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XI საუკუნის ეკლესიები
ახალშენის სალოცავი – იოანე ნათლისმცემლის თავი

**ახალშენის სალოცავი – „იოანე ნათლისმცემლის თავი“** — არქიტექტურული ძეგლი, სოხუმის მუნიციპალიტეტის სოფელ ახალშენში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო. კლდეში გამოკვეთილი მცირე გამოქვაბული მდებარეობს მდინარე გუმისთის ხეობაში, მდინარის მარცხენა მხარეს. სალოცავი აგებულია გვიან შუა საუკუნეებში.

გამოქვაბულში დახატულია იოანე ნათლისმცემლის თავი. გადმოცემით, ეს არის იოანე ნათლისმცემლის თავის მესამედ პოვნის ადგილი და ძალიან პოპულარულია მორწმუნეთა შორის. 

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.

## ლიტერატურა
**Воронов Ю. Н.,* В мире архитектурных памятников Абхазии, М., 1978

## რესურსები ინტერნეტში
*ახალშენის სალოცავი

კატეგორია:სოხუმის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
აბაახიბრის კოშკი

მინი|აბაახიბრის კოშკი, 1953 წელი
**აბაახიბრის კოშკი** — კოშკი სოფელ აბაახიბრაში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტი, საქართველო.

კოშკი აგებულია შუა საუკუნეებში. კოშკი მდებარეობს სოფლის აღმოსავლეთით, მთის ძირას. ნაგებია ფლეთილი ქვით. ნახევარწრიული კოშკის სიმაღლე შემორჩენილია 6-7 მეტრის სიმაღლეზე. 

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც მისი შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. კოშკის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.

## იხილეთ აგრეთვე
*ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტის ძეგლების სია

## რესურსები ინტერნეტში
*აბაახიბრის კოშკი

კატეგორია:ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები
აჯამფაზარის ეკლესია

**აჯამფაზარის ეკლესია** — ეკლესია სოფელ აჯამფაზრაში, ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ეკლესია აგებულია შუა საუკუნეებში.

ნაგებობა წარმოადგენს მოზრდილ დარბაზულ ეკლესიას. აგებულია ნახევრად დამუშავებული დიდი კვადრებით. გადახურულია ცილინდრული კამარით, რომელიც ეყრდნობა სამ საბჯენ თაღს. საკურთხევლის აფსიდში არის ორი ნიშა.

ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.

## იხილეთ აგრეთვე
*ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტის ძეგლების სია

## რესურსები ინტერნეტში
*აჯამფაზარის ეკლესია

კატეგორია:ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
პეტროვსკოეს ღვთისმშობლის ეკლესია

**პეტროვსკოეს ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი სოხუმის მუნიციპალიტეტის სოფელ პეტროვსკოედან აღმოსავლეთით 2 კმ-ზე, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო. ეკლესია აგებულია XX საუკუნეში.

ეკლესია ღვთისმშობლის სახელობისაა, გარედან შებათქაშებულია. საკურთხეველი ხის კანკელით არის გამოყოფილი დარბაზისაგან. საკურთხეველში თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. სამხრეთ კედელზე ორი თაღოვანი სარკმელია, კარი დასავლეთიდანაა. ეკლესია ორქანობა თუნუქის სახურავით არის გადახურული. 

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.

## ლიტერატურა
* *გამახარია ჯ.,* აფხაზეთი და მართლმადიდებლობა, თბ., 2005
**Воронов Ю. Н.,* В мире архитектурных памятников Абхазии, М., 1978

## რესურსები ინტერნეტში
*პეტროვსკოეს ღვთისმშობლის ეკლესია

კატეგორია:სოხუმის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XX საუკუნის ეკლესიები
ბესლეთის წმინდა გიორგის ეკლესია

**ბესლეთის წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის სოხუმის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბესლეთში. ეკლესია აგებულია XIX საუკუნეში.

ძეგლი დარბაზული ტიპისაა, შვერილი, ნახევარწრიული აფსიდით. დარბაზი გეგმაში წაგრძელებული სწორკუთხედია; მის ჩრდილო, დასავლეთ და სამხრეთ კედლის ცენტრში თითო არქიტრავული კარია, ხოლო გრძივ კედლებში კარის ორსავე მხარეს ურთიერთსაპირისპირო, ორ-ორი არქიტრავული სარკმელი და ერთსაფე-ხურიანი პილასტრებია. პილასტრები დარბაზს სამ თანაბარ ნაწილად ჰყოფს. საკურთხეველი დარბაზისაგან ერთსაფეხურიანი მხრებითაა გამიჯნული. აბსიდის ჩრდილო ნაწილში ორი, გეგმაში სწორკუთხა თაღოვანი ნიშაა, რომელთაგან და-სავლეთისა შეისრულია, ხოლო აბსიდის სამხრეთ ნაწილში ერთი, გეგმაში სწორკუთხა არქიტრავული ნიშაა. საკურთხევლის იატაკი დარბაზზე ერთი საფეხურით ამაღლებულია. ეკლესია ნაშენია კირქვითა და კირის დუღაბით. კონსტრუქციულ ნაწილებში არის კარგად თლილი ქვა. სახურავი ჩანგრეულია.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.

## ლიტერატურა
**Воронов Ю. Н.,* В мире архитектурных памятников Абхазии, М., 1978

## რესურსები ინტერნეტში
*ბესლეთის წმინდა გიორგი

კატეგორია:სოხუმის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XIX საუკუნის ეკლესიები
ახუწის ციხესიმაგრე

[მინი|ახუწის ციხესიმაგრე, [1953 წელი]]
**ახუწის ციხესიმაგრე** — ციხე სოფელ ახუწაში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტი, საქართველო. ციხე აგებულია შუა საუკუნეებში. 

სოფელ ღვადაახუწაში, პატარა კლდის თავზე გაშენებულია ციხე. ციხე აგებულია ქვით. სამხრეთ-დასავლეთიდან ჩამოუდის ხევი. დანარჩენი მხარე შემოსაზღვრულია გალავნით. გალავანი, ქვედა ნაწილშია, ხოლო ციხე უფრო შემაღლებულზე დგას, ამიტომ ნაგებობა ორიარუსიანის შთაბეჭდილებას ახდენს. ციხის აღმოსავლეთ მხარეს არის პატარა ცილინტრულ ფორმის სადგომი, რომელიც გადახურულია კამარით. სწორკუთხა კარით იგი უერთდება ციხეს.

ამჟამად ნაგებობა დანგრეულია. ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ციხის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ციხის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.

2018 წლის აგვისტოში საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნულმა სააგენტომ ციხესიმაგრეს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი მიანიჭა.

## იხილეთ აგრეთვე
*ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტის ძეგლების სია 

## რესურსები ინტერნეტში
*ახუწის ციხესიმაგრე

## სქოლიო
კატეგორია:ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები
ამზარის წმინდა ელიას ეკლესია

**ამზარის წმინდა ელიას  ეკლესია** — ეკლესია სოფელ ამზარაში, სოხუმის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო. ეკლესია აგებულია 1910 წელს.

ეკლესია დარბაზულია, შვერილი ნახევარწრიული აფსიდით. აგებულია კარგად თლილი სხვადასხვა ზომის კირქვით. წყობა თარაზულია. დასავლეთ კედლის ფრონტონში, ბარელიეფური ჯვრის თავზე არის თარიღიანი ქვა — 1910. დარბაზში ორი შესასვლელი იყო — დასავლეთიდან და სამხრეთიდან. ამჟამად დასავლეთი კარი ამოშენებულია. სამხრეთ კარის ორსავე მხარეს და მათ მოპირდაპირედ ჩრდილოეთ კედელში ორ-ორი ნაოთხალი და თაღოვანი სარკმელია. დარბაზი გეგმაში წაგრძელებული სწორკუთხედია. იატაკი ხისაა. საკურთხევლის იატაკი ერთი საფეხურით ამაღლებულია. აბსიდი ნახევარწრიულია, რომლის ცენტრში გაჭრილია ერთი თაღოვანი სარკმელი. ეკლესია გადახურულია ხის კონსტრუქციის ორფერდა სახურავით. სახურავი  თუნუქისაა. XX საუკუნის 70-80-იან წლებში აქ განთავსებული იყო სოფლის დაწყებითი სკოლა.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.

## ლიტერატურა
* Воронов Ю. Н. В мире архитектурных памятников Абхазии, М., 1978

## რესურსები ინტერნეტში
*ამზარის წმინდა ელიას ეკლესია

კატეგორია:სოხუმის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XX საუკუნის ეკლესიები
გუფის ეკლესია

მინი|გუფის ეკლესია, 1957 წელი
**გუფის ეკლესია** — ეკლესია სოფელ გუფში, ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.
ეკლესია აგებულია შუა საუკუნეებში.

ეკლესია წარმოადგენს დარბაზულ ნაგებობას. აგებულია ნახევრადდამუშავებული კვადრებით. ნაგებობა ძლიერ დანგრეულია, შემორჩენილია ნახევარწრიული აფსიდი.
ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.

2018 წლის აგვისტოში საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნულმა სააგენტომ ციხესიმაგრეს კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი მიანიჭა.

## იხილეთ აგრეთვე
*ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტის ძეგლების სია

## რესურსები ინტერნეტში
*გუფის ეკლესია

## სქოლიო
კატეგორია:ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ბაღმარანის გუმბათიანი ეკლესია

**ბაღმარანის გუმბათიანი ეკლესია** — ეკლესია სოფელ ბაღმარანში, გულრიფშის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო. აგებულია 1898 წელს.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.

2019 წლის ივლისში ნაგებობას კულტურული მემკვიდრეობის უძრავი ძეგლის სტატუსი მიენიჭა.

## რესურსები ინტერნეტში 
* ბაღმარანის გუმბათიანი ეკლესია

## სქოლიო
კატეგორია:გულრიფშის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XIX საუკუნის ეკლესიები
ჩხორთოლის ეკლესია (XI-XIX საუკუნეები)

**ჩხორთოლის ეკლესია** — ეკლესია სოფელ ჩხორთოლში, გალის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ეკლესია აგებულია XI-XIX საუკუნეებში.

ეკლესია წარმოადგენს XVIII-XIX საუკუნეების მოზრდილ დარბაზულ ნაგებობას, ადრინდელი, XI საუკუნის საძირკვლით, შვერილი აფსიდით. ეკლესიას დასავლეთიდან აქვს კარიბჭე, რომლის მეორე სართული გახსნილი იყო როგორც ტაძრის შიგნით, ასევე ფასადისკენ, დიდი თაღით. ტაძრის საკურთხეველში გაჭრილია სამი დიდი ზომის სარკმელი. აქვე, საკურთხევლის ჩრდილოეთ ნაწილში, არის თაღოვანი ნიში. თითო-თითო სარკმელია გაჭრილი ეკლესიის სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებზე, თითო კარის ეკლესიის სამ კედელზე. გვერდითი კედლების კარი სწორკუთხა მოხაზულობისაა, ხოლო დასავლეთისა- თაღოვანი. ეკლესიის ინტერიერში გვერდითი კედლები ნაწევრდება თითო, მძლავრად გამოწეულ პილასტრზე გადასული ორი თაღით. პილასტრები სრულდება პროფილირებული კაპიტელებით.ეკლესიის სახურავი მთლიანად ჩამონგრეულია. სავარაუდოდ, მას კოჭოვანი გადახურვა უნდა ჰქონოდა, ვინაიდან ეკლესიის კედლები ერთ სიმაღლეზეა „გადაჭრილი”,  ხოლო კონქი ან კამარის კვალი არსადაა.
ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის  შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.

## რესურსები ინტერნეტში
* ჩხორთოლის ეკლესია.

კატეგორია:გალის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XI საუკუნის ეკლესიები
აჟარის ციხესიმაგრე

**აჟარის ციხესიმაგრე** — ციხე აჟარის მუნიციპალიტეტის სოფელ აჟარაში (აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო). 

ციხე აგებულია შუა საუკუნეებში.

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ციხის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ციხის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.

## რესურსები ინტერნეტში
*აჟარის ციხე

კატეგორია:გულრიფშის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები
ტამიშის ეკლესია

**ტამიშის ეკლესია** — ეკლესია სოფელ ტამიშში, ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო.

ეკლესია აგებულიან XIX საუკუნეში.

ეკლესია დარბაზული ტიპისაა, შვერილი აფსიდით დასავლეთ მხარეს. აგებულია ფლეთილი და რიყის ქვით. ამჟამად შენარჩუნებულია აღმოსავლეთი კედლის ნაშთი 3-4 მეტრის სიმაღლეზე.

ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია. ეკლესიის კედლები მძიმე ფიზიკურ მდგომარეობაშია და იგი სასწრაფო კონსერვაციას საჭიროებს.

## იხილეთ აგრეთვე
*ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტის ძეგლების სია

## რესურსები ინტერნეტში
*ტამიშის ეკლესია

კატეგორია:ოჩამჩირის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
სოხუმის საკათედრო ტაძარი

**სოხუმის საკათედრო ტაძარი** — ეკლესია ქალაქ სოხუმში, სოხუმის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო. აგებულია 1909-1915 წლებში ბერძნული თემის სახსრებით. 

1915 წელს ტაძარი წმ. ნიკოლოზის სახელზე აკურთხეს. 20-30-იანი წლების ანტირელიგიური კამპანიის შედეგად აფხაზეთში მხოლოდ 6 ტაძარი იყო მოქმედი, მათ შორის სოხუმის წმ. ნიკოლოზის ბერძნული ეკლესია. 1946 წელს წმ. ნიკოლოზის ტაძარი საკათედრო გახდა და ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის ხარების სახელზე აკურთხეს. ტაძრის წინამძღვრად დეკანოზი სვიმონი (გიგინეიშვილი) დაინიშნა. 1952 წლის იანვარში სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის კალისტრატეს (1932-1952) ლოცვა-კურთხევით დეკანოზი სვიმონი ბერად აღკვეცეს და სახელად ანტონი უწოდეს. იმავე წელს მას ცხუმ-აფხაზეთის ეპისკოპოსად დაასხეს ხელი, ხოლო 1954 წელს მიტროპოლიტის ხარისხში აიყვანეს. 70-80-იან წლებში, ცხუმ-აფხაზეთის მიტროპოლიტის დავითის (ჭკადუა) ინიციატივით ტაძარში სარესტავრაციო-სარეკონსტრუქციო სამუშაოები ჩატარდა. სწორედ მაშინ, 1980 წელს, ტაძარს რამდენიმე გვერდითი მინაშენი გაუკეთდა. ერთ-ერთი ეკვდერი წმ. ნიკოლოზ საკვირველთმოქმედის სახელზე აკურთხეს. სოხუმის საკათედრო ტაძარი ბერძნული და რუსული არქიტექტურული ფორმების ნაზავს წარმოადგენს. ეს არის ჯვარგუმბათოვანი, სამნავიანი ტაძარი, რომელიც ბიზანტიური სტილის გუმბათით ბოლოვდება. ტაძარში დასვენებულია ივერიის ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის ხატის ასლი, წმ. სვიმონ კანანელის, წმ. ანდრია პირველწოდებულის, წმ. ნიკოლოზის, წმ. იოანე ოქროპირის, წმ. ბასილისკოს ხატები, წმ. პანტელეიმონ მკურნალის ხატი მისი წმინდა ნაწილებით. 2010 წელს ჩატარდა ტაძრის სრული რესტავრაცია. ტაძარს ახალი მოოქროვილი გუმბათი დაადგეს, რომელიც რუსეთის ფედერაციაში, ქ. ჩელიაბინსკში დამზადდა. ტაძარში ღვთისმსახურება საეკლესიო-სლავურ, ბერძნულ, აფხაზურ ენებზე, ხოლო აღდგომას ქართულ ენაზეც სრულდება. 
2016 წლის დეკემბერში საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნულმა სააგენტომ სოხუმის საკათედრო ტაძარს (4 მარტის და კ. ლესელიძის ქუჩების გადაკვეთაზე) უძრავი კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი მიანიჭა. 

ამჟამად ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.

## ლიტერატურა
* ბ. ხორავა, სოხუმის საკათედრო ტაძრის ისტორიიდან, კრებ. კულტურული მემკვიდრეობა კონფლიქტურ რეგიონებში, თბ., 2018.

## რესურსები ინტერნეტში
* სოხუმის საკათედრო ტაძარი

კატეგორია:სოხუმის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XX საუკუნის ეკლესიები
აილაგა-აბიყუს ეკლესია

**აილაგა-აბიყუს ეკლესია** — ეკლესია სოფელ ბამბორაში, გუდაუთის მუნიციპალიტეტი, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა, საქართველო. ეკლესია აგებულია VIII-IX საუკუნეებში.

გუდაუთიდან 10 კმ. მანძილზე, ზღვის მიმართულებით, მდებარეობს ადრე შუა საუკუნეების ქართული ქრისტიანული ტაძარი, რომელიც ცნობილია აილაგა-აბიყუს ადგილობრივი სახელით. ტაძარი წარმოადგენს ერთდარბაზიან ნაგებობას, რომლის კედლები თითქმის მთლიანად, მთელ სიმაღლეზე არის შემონახული ხუთწახნაგოვანი აფსიდით. ტაძრის შიგნით ცუდად შენახულ შელესილობის ფენაზე შეინიშნება ფრესკის ნაკვალევიც. სამხრეთის შესავლელთან კედელზე ამოკვეთილია ჯვრის გამოსახულება. სამხრეთიდან მიდგმული აქვს წაგრძელებული ტიპის დარბაზი, ხოლო აღმოსავლეთ ნაწილში მოთავსებულია ნახევარწრიული ფორმის საკურთხეველი. აილაგა-აბიყუს (აფხაზურად „დახლართულ კოშკს ნიშნავს“) ეს სახელი მას მოგვიანებით უწოდეს. თავდაპირველი სახელწოდება ჩვენთვის უცნობია.

ტერიტორია ოკუპირებულია რუსეთის მიერ, რის გამოც ეკლესიის შესწავლა და შესაბამისი სამუშაოების ჩატარება შეუძლებელია.

## რესურსები ინტერნეტში 
* აილაგა-აბიყუს ეკლესია

## სქოლიო
კატეგორია:გუდაუთის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:VIII საუკუნის ეკლესიები
პლეშნე

**პლეშნე** () — მყინვარული წარმოშობის ტბა ჩეხეთში, სამხრეთ ბოჰემიის მხარეში. მდებარეობს შუმავაზე, ზღვის დონიდან 1090 მ სიმაღლეზე. ზედაპირის ფართობი 0,07 კმ². საშუალო სიღრმე 8,25 მ, მაქსიმალური სიღრმე 18,3 მ. აქვს ოვალური ფორმა. ტბა წარმოიშვა ვიურმულ ეპოქაში. შემოსილია წიწვოვანი ტყით.

## რესურსები ინტერნეტში
* პლეშნე — ინფორმაცია  

კატეგორია:ჩეხეთის ტბები
კატეგორია:ტბები ანბანის მიხედვით