open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ტახტიფერდას ნამოსახლარი

**ტახტიფერდას ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სოფელ თავწყაროდან სამხრეთით, დაახლოებით 2 კილომეტრზე. ძეგლზე წარმოდგენილია სხვადასხვა პერიოდის კულტურული ფენები. უძველესი ფენა თარიღდება ძვ .წ. XVII საუკუნით. უახლოესი ძვ. წ. X–VII საუკუნეებით.

ნამოსახლარი ბუნებრივი ბორცვია, რომლის ჩრდილოეთ ფერდობზე ხელოვნური ტერასაა შექმნილი. ნამოსახლარი აღმოაჩინეს 1989 წელს. ბორცვის თხემზე მცირე არქეოლოგიური გათხრები ჩაატარა არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის შირაქის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. 1989 წელს გაკეთდა 10 მეტრის კვადრატები და ორი სადაზვერვო თხრილი. 1990 წელს თხრილებზე განახლებული სამუშაოების დროს, მრავლად აღმოჩნდა თიხის სხვადასხვა ჭურჭლის ფრაგმენტები. ბრინჯაოს ბრტყელი ცული, მახათი და და სამეურნეო დანიშნულების ორმოები. იმავე დანიშნულების ორმოები გაითხარა 1991 წელსაც. 2002 წლიდან ძეგლით დაინტერესდა ქალაქ ჰალეს მარტინ ლუთერის არქეოლოგთა ჯგუფი, მაგრამ მათ სამუშაოები პრაქტიკულად არ ჩაუტარებიათ. 2002-2006 წლებში გათხრები არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის კახეთის არქეოლოგიურ ექსპედიციასთან ერთად გაგრძელდა გერმანიის არქეოლოგიურ ჯგუფთან ერთად, რომელთან ერთადაც სამი წელი იმუშავა. ნამოსახლარზე 2004 წელსვე გაითხარა შუა ბრინჯაოს ხანის კულტურული ფენის მქონე ნაციხარი სავარაუდოდ, აქ ძვ. წ. II ათასწლეულის დასაწყისში თავდაპირველად აუგიათ მძლავრი დასახლებული პუნქტი, რომელიც დაცული იყო თიხის გალავნით. დასახლება რამდენჯერმე განადგურებულა. შუა ბრინჯაოს ხანის საკმაოდ განვითარებულ საფეხურზე მისთვის შემოუვლიათ მძლავრი თავდაცვითი ზღუდე-გალავანი, რომლის შიდა ნაწილი ხის გადაჯვარედინებული მორების ბადითაა ნაგები, ბადის შიდა ღიობები ქვა-ღორღით ყოფილა შევსებული. გალავანს ორივე მხრიდან ქვის სქელი პერანგი აქვს. ბორცვის ზედაპირზე შემორჩენილი ქვის საძირკვლის მიხედვით, ციხეში შესასვლელი დასავლეთის კედელში იყო დატანებული, რომელსაც ორივე მხრიდან იცავდა გალავანში ჩაშენებული ოთხკუთხა კოშკები. ერთ-ერთი კოშკის წინ  კედლის სიგრძე 9 მეტრია. 

მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა ინახება ქალაქ დედოფლისწყაროს მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
პატარა შირაქის ველის პირველი ნამოსახლარები

**პატარა შირაქის ველის პირველი ნამოსახლარები** — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს ველის დასავლეთ ნაწილში. თარიღდება ძვ. წ. II ათასწლეულის ბოლო-I  ათასწლეულის დასაწყისით. აღმოჩნდა 2009 წელს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ ჩატარებული არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კოტე ფიცხელაური). 

ერთი ნამოსახლარი ოვალურია (სიგრძე - 130 მ, სიგანე - 70 მ), მეორე დაზიანებულია ტერიტორიის ინტენსიურად დამუშავების გამო. არქეოლოგიური მასალა დიდ ფართობზეა (დაახლოებით 300 x 300 მ) გაბნეული. ჭარბადაა მოპოვებული კარგად გამომწვარი, ნაცრისფერი და მოჩალისფრო, ტალღური და რელიეფური ორნამენტით შემკული თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები. დამადასტურებელია ცხოველის ძვლებიც, რიყის ქვის იარაღები, სანაყები, სასრესები, თოხები, ხელსაფქვავის ნატეხები. 

ანაკრეფი მასალა დაცულია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში. 

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
იოსებ გოგიჩაიშვილი

**იოსებ „სოსო“ გოგიჩაიშვილი** (დ. 11 თებერვალი, 1938, ბათუმი, საქართველოს სსრ — გ. 9 დეკემბერი, 2024, თბილისი) — ქართველი მსახიობი, საქართველოს სსრ დამსახურებული არტისტი (1979).

## ბიოგრაფია
სოსო გოგიჩაიშვილი დაიბადა 1938 წლის 11 თებერვალს ბათუმში, 1960 წელს დაამთავრა შოთა რუსთაველის სახელობის თეატრალური ინსტიტუტის სამსახიობო ფაკულტეტი.

1960-1961 წლებში გორის თეატრის, 1962-1963 წლებში სანკულტურის თეატრის, 1963-1967 წლებში მარჯანიშვილის სახელობის თეატრის, 1967-1976 წლებში რუსთავის თეატრის, 1976 წლიდან მარჯანიშვილის სახელობის თეატრის მსახიობია. გადაღებულია ფილმებში: „ერთი ცის ქვეშ“ (ვასიკო, 1961), „მე, ბებია, ილიკო და ილარიონი“ (აგიტატორი, 1962), „შეხვედრა წარსულთან“ (აკია, 1966), „დათა თუთაშხია“ (ნიკიფორე ბუბუტეიშვილი, 1978), „ხსოვნა“ (1989), „თეთრი ბაირაღები“ (ზედამხედველი, 1990), „ღმერთო, რისი გულისთვის“ (უმადური, 2003) და სხვა.

დაქორწინებული იყო მსახიობ ნანა დათუნაშვილზე, მათი შვილი იყო ცნობილი ტელეწამყვანი გიორგი გოგიჩაიშვილი, გიორგის შვილები ცნობილი მოდელები ნანუკა და ნინი არიან. ნანუკა ვიცე მის-საქართველო 2015-ის, ნინი კი მის-საქართველო 2018-ის ტიტულის მფლობელია.

## ფილმოგრაფია
*1961 : ერთი ცის ქვეშ
*1965 : ვინ შეკაზმავს ცხენს
*1966 : შეხვედრა წარსულთან
*1966 : გიორგობისთვე
*1971 : გათენების წინ
*1971 : წუთისოფელი
*1972 : მშვიდობით, ინესა!
*1978 : მე, ბებია, ილიკო და ილარიონი
*1978 : დათა თუთაშხია

*1983 : წიგნი ფიცისა
*1985 : ერთ პატარა ქალაქში
*1988 : წყრომა
*1994 : ერთაწმინდა
*1990 : თეთრი ბაირაღები
*1989 : ხსოვნა
*1989 : გიგა, ანგელოზი და სხვები
*1998 : აქ თენდება
*2003 : ღმერთო, რისი გულისთვის… – უმადური

## რესურსები ინტერნეტში
## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 11 თებერვალი
კატეგორია:დაბადებული 1938
კატეგორია:თბილისში დაბადებულები
კატეგორია:გარდაცვლილი 9 დეკემბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 2024
კატეგორია:თბილისში გარდაცვლილები
კატეგორია:ქართველი მსახიობები
კატეგორია:საქართველოს სსრ-ის დამსახურებული არტისტები
იოსებ
დიდი შირაქის ველის მესამე ნამოსახლარი

**დიდი შირაქის ველის მესამე ნამოსახლარი** — არქიტექტურული ძეგლი საქართველოში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში, შირაქის ველზე, სამხრეთით, აეროდრომის დასავლეთით 0,5 კილომეტრის დაშორებით, სოფელ არხილოსკალოს სამხრეთით, ბორცვზე. თარიღდება ძვ. წ. I ათასწლეულის შუახანებით, ბორცვიწრიულია (დიამეტრი 200 მეტრი სიმაღლე 5-6 მეტრი). აღმოაჩინეს 2009 წელს, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ წარმოებულ არქეოლოგიურ იდაზვერვების დროს. ნამოსახლარს შემოსდევს სათავდაცვო ზღუდე დათხრილი ზედაპირულად აკრეფილი კერამიკა მონაცრისფროა კეციმკვრივია, კარგადგამომწვარი. დადასტურდარიყისქვისსანაყები, თოხები, ხელსაფქვავის ფრაგმენტები.

ნამოსახლარზე აღმოჩენილი ნივთები დაცულია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
სამრეკლოს წმინდა ელიას სამლოცველო

**სამრეკლოს წმინდა ელიას სამლოცველო**, *ელიას მონასტერი* — არქიტექტურული ძეგლი საქართველოში, სოფელ სამრეკლოს მახლობლად, ელიას მთაზე, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში. სავარაუდოდ, დაარსდა XI საუკუნის შემდეგ, არაუგვიანეს IX საუკუნისა. სამლოცველოს დაფუძნება დაკავშირებული უნდა იყოს წმინდა ასურელი მამის სტეფანე ხირსელის მიერ დაარსებულ მონასტერთან. 

ძეგლის შესახებ ცნობას გვაწვდის ალექსანდრე დიუმა, რომლის თანახმად, მთის შუაში გამოჭრილ ფართო მღვიმეში აშენებულია სამრეკლო, სადაც ხშირად დადიან მაცხოვრებლები. გადმოცემით ამ მღვიმეში ილია წინასწარმეტყველისთვის ყორანს საჭმელი მოჰქონდა და რომ მან საკუთარი წამოსასხამი თავის მოწაფეს ელისეს დაუტოვა, თვითონ კი მთის მწვერვალიდან ცაში ამაღლდა. 

სამლოცველოს თავდაპირველი ნაგებობებისგან არაფერია შემორჩენილი, ისინი შესაძლოა მთლიანად მოქცეული ყოფილიყო ბუნებრივ მღვიმეში, რომელიც იმ დროისთვის უფრო დიდი და საცხოვრებლადაც უფრო ვარგისი იყო. ის, რაც დღემდე შემორჩა ძეგლის მეორედ აღორძინების პერიოდის — XVI საუკუნის უნდა იყოს, როცა კახთა მეფის ალექსანდრე II-ის დროს კომპლექსი ფაქტობრივად ხელახლა აშენდა. 1616 წელს კახეთის აოხრებისას, სამლოცველო დაანგრიეს. აქ შემორჩენილი მთელი ქვევრები XVI საუკუნის მონასტრის უეცარი გაუკაცრიელების ნიშანია. სამლოცველო მესამედ ერეკლე II-ის დროს აღორძინდა. ძეგლი იმ დროისთვის უკვე საფუძვლიანად დანგრეული ყოფილა. აღარ ამოქმედებულა მარანიც. XIX საუკუნეში სამლოცველო პასიურად, მაგრამ მაინც მოქმედებდა. სავარაუდოდ,ამ დროს აღუმართავთ რუსებს მთის თხემზე არსებული რკინის ჯვარი. XX საუკუნეში გასაბჭოებული საქართველოს დროს, ძეგლი კვლავ განადგურდა. დარბაზული ეკლესიის კედლები შემორჩენილი იყო 0,5 – 0,6 სმ-ის სიმაღლეზე. შენობა სამხრეთის მხრიდან იმეორებდა რელიეფის კონფიგურაციას, სამხრეთ-დასავლეთ მხარე კი მომრგვალებული ჰქონდა. ნაგები იყო ნატეხი ქვის ცუდად დამუშავებული კვადრებით კირის ხსნარზე. ზოგან გამოყენებული იყო აგურიც. ეკლესიის შიდა სივრცე ვიწრო უნდა ყოფილიყო, აღმოსავლეთით დასრულებული ღრმა, ნახევარწრიული აფსიდით, რომლის გარეთ, სამხრეთ კედელზე, ფართო ოთხკუთხა ნიშა იყო მოწყობილი. 2004-2006 წლებში მამა ნიკოლოზის (ლომსაძის) და ბოდბელი ეპისკოპოსის — მეუფე დავითის თაოსნობით, ტაძარი მთლიანად აღადგინეს, რასაც წინ უსწრებდა არქეოლოგიური სამუშაოები (ხელმძღვანელი ი. გაგოშიძე). გათხრებმა ნათელი მოჰფინა ნაგებობის ქრონოლოგიასა და ძეგლის ისტორიას.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ზემო ქედის უსახელო გორის ნამოსახლარი

**ზემო ქედის უსახელო გორის ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს ზემო ქედის სოფლის სამხრეთ-დასავლეთით, 5 კილომეტრზე შირაქის პლატოს ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში, თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვით VIII-VII საუკუნით განადგურებულა ძველი წელთაღრიცხვით VII საუკუნის დასაწყისში მტრის შემოსევის შედეგად 1998 წელს შეისწავლა არქეოლოგიური კვლევის  ცენტრმა და  კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციამ და ქალაქ ჰალეს მარტინ ლუთერის სახელობის უნივერსიტეტმა არქეოლოგთა ჯგუფმა. ნამოსახლარი წრიულ ხელოვნურმიწაყრილიანი შემაღლებაა. მიწაყრილი ძეგლს გარშემოუყვებოდა სათავდაცვოდ. გაითხარა რამდენიმე საცხოვრებელი სახლის ნაშთი მოლესილი იატაკებით და კედლებმოლესილი ღუმლებით. ამასთან ორი ორმო ნამოსახლარის გარშემო, განსაკუთრებით აღმოსავლეთით ჩანს დასახლების კვალი. გამოვლინდა თიხის საბეჭდავები, კარგად გამომწვარი, უმეტესად მონაცრისფრო, მრავალფეროვანი ორნამენტით შემკული კერამიკა სკვითური ორფართიანი ისრისპირები ბრინჯაოს აბჯრის ფრაგმენტები და შტანდართი. 

მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია ქალაქ დედოფლისწყაროს მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
გამარჯვების სამაროვანი

**გამარჯვების სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი საქართველოში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის სოფელ გამარჯვებაში, გოგოჭურების სამოსახლოზე. თარიღდება რკინის ხანით. სამაროვანზე დადასტურებული ორმოსამარხები გამოჩნდა საცხოვრებელი სახლის საძირკველის გაჭრის დროს. ორმოს თავზე შეინიშნებოდა ქვაყრილები. გამოვლინდა ბრინჯაოს სამაჯურები, ბეჭდები, ხვიები, ჯაჭვი, ნიჟარის მძივები, კერამიკული დოქები, ჭინჭილები, ბადიები და ქოთნები. 

მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
გოხების სამლოცველო

**გოხების სამლოცველო** — არქეოლოგიური ძეგლი, საკულტო ნაგებობა. მდებარეობს ქალაქ დედოფლისწყაროს მახლობლად, ჩრდილოეთით, გოხების მთის თხემზე. თარიღდება ძვ. წ. I ათასწლეულის I ნახევრით. 

1976 წელს რუსთავის მეტალურიგული კომბინატის მიერ მთის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ფერდობზე წარმოებული სამუშაოების დროს შემთხვევით აღმოჩნდა შუბისპირები და ბრინჯაოს ცხენებშუბმული, მბრუნავი ბორბლების მქონე საბრძოლო ეტლის მოდელი (ინახება საქართველოს ეროვნულ მუზეუმში, რომელიც შირაქის მცირე ქალაქების თანადროულია. საბრძოლო ეტლის არსებობა უთუოდ გულისხმობს ამ დროის საზოგადოებაში შესაბამისი რეგულარული საჯარისო შენაერთების არსებობასაც. ძეგლის გადარჩენითი სამუშაოების დროს გამოვლინდა წმინდა ნაცრით შევსებული მრგვალი ორმო, რომელშიც, გარდა საბრძოლო ეტლის ბრინჯაოს მოდელისა, აღმოჩნდა თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები, ბრინჯაოს სადამასრიანი შუბისპირი და ადამიანის თავის ქალა.

მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა ინახება საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
პატარა შირაქის ველის მეორე ნამოსახლარები

**ოზაანის მეორე ნამოსახლარები** — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს ველის სამხრეთ-აღმოსავლეთ და სამხრეთ მონაკვეთში, სერზე. თარიღდება ძვ. წ. II ათასწლეულის ბოლო - I ათასწლეულის დასაწყისით. აღმოჩნდა 2009 წელს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ ჩატარებული არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კოტე ფიცხელაური). პირველი ნამოსახლარი აღმოსავლეთ და დასავლეთ ნაწილში (სიგრძე 200მ, სიგანე - 20მ) ჩაკვეთილია, ჩრდილოეთ მხრიდან შემოსდევს მიწაყრილიანი ტერასა (სიგანე 20-25 მ). ნამოსახლარს, ჩრდილოეთითა და ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ზღუდის გარე დასახლებაც ჰქონია. მეორე ნამოსახლარი სერის თავმოვაკებულ ბორცვზეა განლაგებული, დამხრობილია აღმოსავლეთ-დასავლეთი მიმართულებით (სიგრძე 170 მ, სიგანე - 60 მ) და ამ ადგილზე თხრილითაა გადაკვეთილი. ჩრდილოეთ მხრიდან გარშემოუყვება სათავდაცვო ზღუდე (სიმაღლე ზოგან 3-4 მეტრია).

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
პატარა შირაქის ველის რკინის სადნობი სახელოსნო

**ოზაანის რკინის სადნობი სახელოსნო** — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს ველის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში. სავარაუდოდ, შეიძლება დათარიღდეს I ათასწლეულის შუა ხანებში.

აღმოჩნდა 2009 წელს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). სახელოსნო გამართულია ერთ-ერთი გორის ჩრდილოეთ ფერდობზე. ძეგლს სამხრეთიდან და სამხრეთ-დასავლეთიდან განიერი, მშრალი ხევი ესაზღვრება.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ქვემო ქედის ხატის გორა

**ქვემო ქედის ხატის გორა** — არქეოლოგიური ძეგლი სოფელ ქვემო ქედში. მდებარეობს სოფლის აღმოსავლეთით, ივრის პლატოს ჩრდილოეთ განაპირას. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაო-ადრინდელი რკინის ხანით. მიაკვლია ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. ნამოსახლარი ხელოვნურ ბორცვზეა გამართული და გარშემო თხრილი შემოუყვება. ამჟამად ახალმოსახლე ფშავლებს აქ სალოცავი ნიში აუგიათ და ძეგლის სახელწოდებაც აქედან მოდის. ნამოსახლარზე აკრეფილია თიხის ჭურჭლის ნატეხები.

მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
კოდისხევის სამაროვანი

**კოდისხევის სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი საქართველოში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს სოფელ არბოშიკში, მინდორში, შავ გუბედ წოდებულ ადგილზე. მიეკუთვნება ძვ. წ. II ათასწლეულის დასასრულს. გამოვლინდა კოდისხევის წყალსაცავის მშენებლობის დროს.

დაზიანებული იყო ბულდოზერის მიერ, გაითხარა შვიდი ორმოსამარხი, რომლებშიც მიცვალებულები დაკრძალულები იყვნენ კიდურებმოხრილილი მარჯვენა ან მარცხენა გვერდზე, თავით ჩრდილოეთით, სამარხებში დადასტურდა თიხის ჭურჭელი (ქილა, ქვაბქოთანი, ჯამი და  ასე შემდეგ.) რომელთა ნაწილი შემკულია ტალღურად და კონცენტრულად ამოღარული ხაზებით: ბრინჯაოს მასიური  სამაჯურები, ზამბარიზებრი ბეჭედი, ნემსი, კავი, ობსიდიანისა  და სარდიონის რომბისებრი, მრგვალი მძივები. 

მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ  საცავში. 

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
სამრეკლოს წმინდა სერაფიმის (საროველის) ეკლესია

**სამრეკლოს წმინდა სერაფიმის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი საქართველოში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში. დგას სოფელ სამრეკლოს ერთ-ერთ ძველ, სეჩენოვკად (სვიჩინოვკა) წოდებულ უბანში. უბნის სახელს რუსეთიდან 1826-1829 წლებში გადმოსახლებულ დეკაბრისტებს უკავშირებენ. 

ეკლესია უფრო გვიან, სავარაუდოდ, XIX საუკუნის მეორე ნახევარში უნდა იყოს აგებული. შენობა კარგად გათლილი, მოთეთრო ქვის კვადრებით და აგურითაა ნაგები. კედლები ძირითადად ქვისაა, აგურითაა გამოყვანილი კარ-სარკმელთა ღიობები, კონსტრუქციული ნაწილები და ფასადთა მორთულობის დეკორაციული ელემენტები. ინტერიერი შელესილი და შეთეთრებულია. ეკლესიის ბირთვს გუმბათქვეშა რვაკუთხედი ქმნის, რომელსაც ოთხივე მხრიდან ერთვის სწორკუთა, კამარით გადახურული „მკლავები“. მათგან აღმოსავლეთისა დასრულებულია შვერილი, ნახევარწრიული აფსიდით, რომელიც ძირითადი სივრცისგან მოკლე ბემითაა გამოყოფილი (შიგნითა ზომები ღერძებზე: სიგრძე — 17,3  მ, სიგანე — 13,2 მ). 

ეკლესიას მთავარი შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს, ამ მხრიდან მიდგმული სამრეკლოს პირველი სართულიდან. თითო კარი ჩრდილოეთ და სამხრეთ მკლავებშიცაა. აფსიდში ორი სარკმელია გაჭრილი, ორი ფართო სარკმელი განივ სარკმელში, შესასვლელების თავზეა მოწყობილი. თითო სარკმელი დასავლეთ მკლავის გვერდით კედლებშიცაა. საკურთხევლის გვერდებზე თითო მცირე სათავსია. მათგან სამხრეთისას საკურთხეველი ბემაში გაჭრილი კარით უკავშირდება. ჩრდილოეთ სათვსს კი დამოუკიდებელი შესასვლელი აქვს — ჩრდილოეთიდან. სავარაუდოდ, ეს სადგომი ეკლესიის მსახურის ან მცველის საცხოვრებელი უნდა ყოფილიყო. ეკლესიას დასავლეთით თანადროული, სამსართულიანი სამრეკლო ეკვრის, რომლის პირველი სართული სამი დამოუკიდებელი სადგომისაგან შედგება. მათგან შუა კარიბჭეა, ჩრდილოეთ სადგომში კი მოწყობილია მეორე სართულზე ასასვლელი კიბე. 

ეკლესიის ფასადები უხვადაა მორთული აგურით გამოყვანილი დეკორატიული ელემენტებით. მორთულობის ელემენტების და კედლის ზედაპირის ფერთა კონტრასტი შთმბეჭდავს ხდის ნაგებობის გარეგან სახეს. ფასადებიდან მორთულობით გამოირჩევა დასავლეთის ფასადი, რომლის შუა, საფეხურით შვერილ ნაწილს თაღოვანი პორტალი ამშვენებს. თაღის ფორმას მის თავზე მდებარე სარკმლის თავსართიც იმეორებს (პორტალის მსგავსი თაღებითაა მორთული ეკლესიის დანარჩენი სარკმლებიც). ფასადს ასრულებს ერთმანეთზე გადაბმული სამი თაღი. ეს მოტივი, მეტნაკლებად, ჩრდილოეთ და სამხრეთ ფასადებზეც მეორდება. ეკლესია დროთა განმავლობაში სპორტულ დარბაზად გამოიყენებოდა და თავდაპირველი სახე  მნიშვნელოვნად ჰქონდა შეცვლილი. 

2011–12 წლებში საერთაშორისო საქველმოქმედო ფონდ „ქართუს“ დაფინანსებით ეკლესიას ჩაუტარდა სარეაბილიტაციო სამუშაები. (გამაგრდა საძირკველი და დაზიანებული კედლები. აღდგა ცენტრალური ნაწილის გუმბათოვანი გადახურვა, მკლავების გადახურვები და სამრეკლოს ფანჩატური, ეკლესია გადაიხურა თუნუქით).

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XIX საუკუნის ეკლესიები
ტარიბნის ტაფობის პირველი ნამოსახლარები

**ტარიბნის ტაფობის პირველი ნამოსახლარები** — არქეოლოგიური ძეგლი საქართველოში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში. ერთი ნამოსახლარი მდებარეობს ტარიბნის ტაფობის სამხრეთაღმოსავლეთით, კოწახურის ქედის აღმოსავლეთ მონაკვეთში. მეორე — ჩრდილო-დასავლეთით, დაბალ სერზე. მესამე კი, იქვე — მაღალ სერზე. თითოეული მათგანი თარიღდება ძვ. წ. II ათასწლეულის ბოლო და I ათასწლეულის დასაწყისით. 

ძეგლი აღმოჩენილია 2009 წელს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ ჩატარებული არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). პირველი ნამოსახლარი (სიგრძე — 150 მ, სიგანე — 50 მ.) დამხრობილია აღმოსავლეთ-დასავლეთის მიმართულებით. გარშემოუყვება დაბალი სათავდაცვო ზღუდე. მეორე ნამოსახლარი ოვალურია (სიგრძე — 80 მ, სიგანე — 30 მ.), წაგრძელებულია ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან სამხრეთ-დასავლეთით. სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან გასდევს ფლატე. დანარჩენ მხარეს სათავდაცვო ზღუდე გარშემოუყვება. აღმოსავლეთ-დასავლეთის მიმართულებითაა დამხრობილი III ნამოსახლარი (სიგრძე — 45 მ, სიგანე — 20 მ.). ძეგლის სამხრეთ მხარე მთლიანად ფლატეა დანარჩენი კი — ციცაბო ფერდობი, რომელსაც გარშემოუყვება მაღალი თავდაცვითი ზღუდე.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
გამარჯვების წმინდა გიორგის ეკლესია

**გამარჯვების წმინდა გიორგის ეკლესია**, **ზღმურდლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სოფელ გამარჯვების ჩრდილო-აღმოსავლეთით, 1.5 კილომეტრზე. ბორცვზე. თარიღდება განვითარებული შუა საუკუნეებით. ადგილობრივი მოსახლეობის რწმენით  ეკლესიას ზღმურდლისგან განკურნების ძალა შესწევდა.

## ძეგლის აღწერა 
ეკლესია დარბაზულია (7.5 x 5.2 მეტრი). ნაგებია რიყისა და ნატეხი ქვით კირის ხსნარზე. გარეთა კუთხეებში გამოყენებულია აგური. ინტერიერი შელესილია. შესასვლელი სამხრეთიდან და დასავლეთიდანაა, ორივე კარი გარედან თაღოვანია, შიგნიდან - სწორკუთხა. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის ღერძზე გაჭრილია ვიწრო, ნახევარწრიული თაღით გადახურული სარკმელი. სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, მიდგმულია რიყის ქვით ნაგები ტრაპეზი. აფსიდის იატაკის დონე, დარბაზის იატაკის მიმართ, სამი საფეხურითაა ამაღლებული, საკურთხეველი დარბაზისგან გამიჯნული ყოფილა კანკელით (შემორჩენილია ნაწილი). საკურთხევლის გარდა, თითო სარკმელი სამხრეთ და დასავლეთ კედლებშიცაა. დასავლეთ სარკმელი იმდენად მაღლაა „ატანილი“, რომ მისი გადახურვა კამარის წვეროს დონეზეა. ეკლესიის შიდა სივრცე აზიდული პროპორციებისაა, დარბაზი გადახურულია ნახევარწრიული კამარით. ეკლესიის კედლები თაროსებრი ლავგარდნით იყო დასრულებული (მცირე ნაწილი შემორჩენილია აღმოსავლეთ ფასადზე).

## ლიტერატურა
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
სამრეკლოს ენამთის გორასამარხი

**სამრეკლოს ენამთის გორასამარხი** — არქეოლოგიური ძეგლი საქართველოში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის სოფელ სამრეკლოში. მდებარეობს სოფლის სავარგულებში, ალაზნის ველზე, წნორი-სამთაწყაროს გზის მარჯვენა მხარეს, ენამთად წოდებულ ადგილზე. თარიღდება ძვ. წ. III ათასწლეულის II ნახევრით. აღმოჩნდა 1984 წელს მიწის დამუშავების დროს. ძეგლი, რომელსაც ქვამიწაყრილი უკვე გადაცლილი ჰქონდა, გაითხარა 1985 წელს, არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის შირაქის არქეოლოგიური ექსპედიციის მიერ (ხელმძღვანელი ბ. მაისურაძე). მიწის ზედაპირიდან 0,85 მ სიღრმეზე გამოვლინდა უსწორმასწორო კედლების მქონე კოლექტიური სამარხი ორმო (4x4 მ). ძეგლის იატაკის დონე მდებარეობდა 1,9 მ სიღრმეზე სამარხის ცენტრალურ ნაწილში. აღმოჩნდა ძირითადი მიცვალებულის ჩონჩხი, რომელიც დაკრძალული იყო მარცხენა გვერდზე, თავით დასავლეთით. ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეში კი მიხვეტილი იყო ხუთი მიცვალებულის თავის ქალა და ძვლები. სამარხში გამოვლინდა ოქროს ხვია, პასტის მრგვალი რვა მძივი, ცრემლისებრი სამი მძივსაკიდი, ძვლის სამკუთხა გულსაკიდი, ბრინჯაოს ოთხწახნაგა ბიპირამიდული ისპირი და ოთხწახნაგა სადგისი (ისპირი); ხელით ნაძერწი 16 თიხის ჭურჭელი, დერგი, ხელადა, ორი ტოლჩა, სამ-სამი ჯამი და ქოთანი, ხუთი ბადია და თიხის ჭურჭლის პირ-გვერდის მცირე ფრაგმენტები. ხელადა მკვრივი, წვრილი თეთრმინარევიანი თიხით არის ნაძერწი. დანარჩენი ჭურჭლები — უხეში, ქვიშის ან ქვიშის და წვრილი თეთრმინარევიანი თიხით. კერამიკა არათანაბრადაა გამომწვარი. უმრავლესობა მოყავისფრო-მონაცრისფროა. ჭურჭელს ალაგ-ალაგ შავი, რუხი და ყვითელი ფერის ლაქები აქვს. ზოგიერთი ჭურჭლის ზედაპირი პრიალაა, ზოგიერთი - სუსტადაა ნაპრიალები. სამარხეული დერგის მხარზე, ერთმანეთის საპირისპიროდ, ორი მცირე შვერილია დაძერწილი. მსგავსი შვერილები მიძერწილია ჯამისა და ბადიის პირზეც, უყუროა ორი ჯამი და ბადია. იმ ჭურჭლებს სამარხის სხვა ფართოპირიანი ჭურჭლებისგან განსხვავებით ოდნავ შიგნით გადახრილი პირი აქვს. სამ ბადიას, პირზე და მხარზე, ერთმანეთის მოპირდაპირედ, ზემოდან მომრგვალებული და შიგნიდან ბრტყელი, მცირე ზომის ორი ყური აქვს მიძერწილი. ასეთივე ოღონდა ცოტა მოზრდილი ყურები აქვს სამარხის ქოთნებსაც. ტოლჩებსა და ხელაზე ყური ძირს ქვემოთ და მხარზე დაძერწილი ორ ჭურჭელზე (ქოთანზე და ტოლჩაზე) შეინიშნება შედრეკილი ძირი. სამარხში გამოვლინდა აგრეთვე მსხვილფეხა საქონლის ძვლები და ხარის მთლიანი თავის ქალა. 

მასალა ინახება ქალაქ დედოფლისწყაროს მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში.

## ლიტერატურა 
## იხილეთ აგრეთვე
* ენამთის სამაროვანი

კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ტარიბნის ტაფობის მეორე ნამოსახლარი

**ტარიბნის ტაფობის მეორე ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს ღორისწყლისა და ალაზნის შესართავთან. საქართველოს სასაზღვრო პუნქტის სამხრეთით 600-700 მეტრ შემაღლებულ ბორცვზე თარიღდება ახალი წელთაღრიცხვის I ათასწლეულის I ნახევრით. 

აღმოჩნდა 2009 წელს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ ჩატარებული არქეოლოგიური  დაზვერვების დროს. ძეგლი სამი მხრიდან შემოფარგლულია ღრმა ხეობებით. მხოლოდ ჩრდილოეთ-დასავლეთ მონაკვეთია ღია, რომელიც ვიწრო ზოლად დაბლდება და უერთდება ალაზნის ველს. აკრეფილ მასალაში ჭარბობს ყვითელი კერამიკა. 

მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ზემო ქედის ცისკარაანთ გორის ნამოსახლარი

**ზემო ქედის ცისკარაანთ გორის ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს ზემო ქედის სოფლის სამხრეთით ყალადრის მთის სიახლოვეს, შირაქის ველზე. თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვით VIII-VII საუკუნეებით. 1996-1997 წლებში შეისწავლა არქეოლოგიური კვლევის ცენტრმა და კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ  და ქალაქ ჰალეს მარტინ ლუთერის სახელობის უნივერსიტეტმა არქეოლოგთა ჯფუფმა ნამოსახლარი მრავალფენიანია. მისი ერთ-ერთი ფენა განადგურებული ჩანს ძველი წელთაღრიცხვით VII საუკუნის დასაწყისში შემოხევის შედეგად, გათხრისას აღმოჩნდა, რომ მშენებლობაში ფართოდ გამოიყენებოდა ალიზი ნამოსახლარზე ფიქსირებულია ქვით მოკირწყლული ქუჩები და კარგად განვითარებული საკანალიზაციო სისტემა რქოსანი ცხოველის კერამიკული ნიღაბები, რეებიც შეიძლება სამ ტიპად დაიყოს, ნიღაბები დადასტურდა სათავსების შიგნით და მის ფარგლებს გარეთაც. სავარუდუოდ მათ რელიგიურ-მაგიური დანიშნულება უნდა ჰქონოდა, გამოვლენილია ნაცრისფერი და მოყვითალო, კარგად გამომწვარი მრავალფეროვანი ორნამენტის მქონე კერამიკული ნაწარმი თიხის საბეჭდავები ქვის სანაყები, სასრესები, თოხები, მთელ ხელსაფქვავები და მისი ფრაგმენტები ოსტელოგიური მასალა.

მასალა დაცულია ქალაქ დედოფლისწყაროს მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
დედოფლისწყაროს ეკლესია

**დედოფლისწყაროს ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, დარბაზული ეკლესია. მდებარეობს ქალაქ დედოფლისწყაროს ცენტრში. თარიღდება XIX საუკუნის II ნახევრით.

ძეგლი ძლიერ დაზიანებულია (ჯერ კიდევ 1980-იან წლებში ეკლესია მნიშვნელოვანი დანაკარგების გარეშე იყო შემორჩენილი). თითქმის მთლიანადაა დანგრეული სამხრეთი კედელი. დანარჩენი კედლებიდან მთელ სიგრძეზ ემხოლოდ დასავლეთი კედელი დგას. დროის განმავლობაში შენობა გამოიყენებოდა სამრეწველო საქონლის საწყობად, რის გამოც მან დიდი სახეცვლილებები განიცადა. 

## ძეგლის აღწერა
ეკლესია (15,1 მ X 8,7 მ) უაფსიდოა, აღმოსავლეთით დასრულებულია სწორი კედლით, ნაგებია მთლიანად აგურით, შიგნიდან შელესილი და შეთეთრებული ყოფილა. სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხეში ტიხრით გამოყოფილია განცალკევებული სწორკუთხა სათავსი — შესასვლელით დასავლეთისკენ და სწორკუთხა სარკმლით აღმოსავლეთიდან. მსგავსი სათავსის კვალი ეკლესიის მოპირდაპირე, ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხეში არ ჩანს, ეკლესიის დასავლეთ და ჩრდილოეთ კედლებში მოწყობილია ხის ალათიანი, სწორკუთხა შესასვლელი. დასავლეთით, კარი შიგნიდან და გარედან მოქცეულია საფეხურით შეღრმავებულ თაღოვან არეში. ჩრდილოეთ შესასვლელი მოგვიანებით ამოუშენებიათ. მესამე შესასლელი (შემორჩენილია კვალი) სამხრეთ კედელში, ჩრდილოეთ შესასვლელის მოპირდაპირედ იყო მოწყობილი. შიგნიდან, დასავლეთ კარის ორივე მხარეს, თითო განიერი და მაღალი თაღია (ჩრდილოეთით მდებარე თაღის მნიშვნელოვანი ნაწილი განგრეულია) ზემოთ კი, ერთ ვერტიკალზე ორი სარკმელი, რომელთაგანაც ქვედა თაღოვანია, ხოლო ზედა — წრიული. ჩრდილოეთის შესასვლელის გვერდებზე თითო მოზრდილი ზომის, ოთხკუთხა სარკმელია (აღმოსავლეთით მდებარე მოგვიანებით ამოუშენებიათ) — ხის ალათებით და რკინის გისოსებით (ანალოგიური სარკემელები იყო მოწყობილი სამხრეთ შესასვლელის ორივე მხარეს). მსგავსი სამი სარკმელია აღმოსავლეთ კედელშიც, რომელთაგანაც შუა გვერდითებზე რამდენადმე განიერია. მათგან სამხრეთით მდებარე, სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხის სათვსს აშუქებდა.

ეკლესიის ოთხივე კედელი სადა პილასტრებითაა დანაწევრებული. აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებზე ორ-ორი პილასტრია, სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებზე კი — სამ-სამი. თითო პილასტრია გამოყვანილი კუთხეებშიც. პილასტრები, როგორც ჩანს, დაუსრულებელი იყო თითოეული პილასტრის  შესაბამისად, იგივე სიგანის, ორსაფეხურიანი კაპიტელით დასრულებული პილასტრია გამოყვანილი გარეთა კედლებზეც. 

დასავლეთ ფასადის ფრონტონზე, ქვედა სარკმელის ორივე მხარეს, გამოსახულია თითო შეღრმავებული ჯვარი. კედლები დასრულებული იყო საფეხუროვანი ლავგარდნით. შენობა გადახურული იყო თუნუქის ორქანობიანი სახურავით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XIX საუკუნის ეკლესიები
ოზაანის მონეტების განძი

**ოზაანის მონეტების განძი** — არქეოლოგიური ძეგლი აღმოჩნდა სოფელ ოზაანის სავარგულებში. ყველაზე ადრინდელი მონეტის თარიღი 531-532 წლებია. ჩამარხული უნდა იყოს VII საუკუნის მეორე ნახევარში. განძში თავმოყრილია სასანელთა  ორმოცდაორ ზარაფხანაში მოჭრილი ფული. თავდაპირველად იგი შეაგროვა და კახეთის არქეოლოგიურ ექსპედიციას გადასცა (552 მონეტა) მხარეთმცოდნე და პედაგოგმა  ი. მენთეშაშვილმა. მოგვიანებით, განძის აღმოჩენის ადგილის მახლობლად, არქეოლოგიური კვლევის ცენრტრის და კხეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური) დაზვერვითი სამუშაოების დროს აღმოაჩინა განძის დარჩენილი ნაწილი (1278 ვერცხლის მონეტა). აქედან 1268 სასანურია, 10 კი — ბიზანტიური. სასანური მონეტებიდან სამი შაჰინ-შაჰის სახელით არის მოჭრილი, დანარჩენი — ხოსრო I-ის ანუშირვანის, ჰორმიზდ IV-ის და ხოსრო II ფარვიზისა. ბიზანტიური მონეტები ერთობლივია — იმპერატორ ირაკლის და მისი ვაჟების ირაკლი-კონსტანტინესა და ირაკლიონის. მონეტაგან ზოგი უცნობია, გამოუქვეყნებელი. განძი ინახება საქართველოს ეროვნულ მუზეუმში.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ჩათმის ტაფობის რკინის სადნობი სახელოსნოები

**ჩათმის ტაფობის რკინის სადნობი სახელოსნოები**  — არქეოლოგიური ძეგლი მდინარე ივრის მარჯვენა მხარეს, ჩათმად წოდებულ ადგილზე, ჩობანდიდის მთის ძირში. საქართველოსა და აზერბაიჯანის სახელმწიფო საზღვართან. სავარაუდოდ თარიღდება ძვ. წ. I ათასწლეულის პირველი ნახევრით.

2010 წელს დაზვერვისას მიაკვლია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის არქეოლოგიურმა რაზმმა. საზღვართან 6-7 კმ-ზე, 500-800 მეტრის ინტერვალით, ფიქსირებულია ორ ათეულზე მეტი სახელოსნო, წიდის დიდი ფრაგმენტებით. ნაგებობები ხშირ შემთხვევაში ქვის კედლების ფრაგმენტებითაა წარმოდგენილი, ერთ-ერთ სახელოსნოს წრიულად მოზრდილი ქვების რიგი შემოუყვება. იქვე მცირე ზომის მცირე სახელოსნოებიცაა. 

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
თამარის გორა

**თამარის გორა** — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სოფელ სამრეკლოს სამხრეთ-აღმოსავლეთით, ხუთ კილომეტრზე. ნამოსახლარზე დადასტურებული თიხის ჭურჭლის ნატეხების ერთი ნაწილი თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაო-რკინის ხანით, მეორე - გვიანდელი ანტიკური ხანით. ძეგლს გასული საუკუნის 70-იან წლებში მიაკვლია ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). ნამოსახლარი გამართულია ბუნებრივი ბორცვის მოსწორებულ თხემზე და შემოუყვება სათავდაცვო თხრილი. მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
არბოშიკის ღვთისმშობლის ნიში

**არბოშიკის ღვთისმშობლის  ნიში** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს არბოშიკის სოფლის სასაფლაოზე. აგებულია 1980-იან წლებში, ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ, დანგრეული ეკლესიის ადგილზე. საშენ მასალად გამოყენებულია ეკლესიისავე ქვები.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XX საუკუნის ეკლესიები
დიდი შირაქის ველის რკინის სადნობი სახელოსნოები

**დიდი შირაქის ველის რკინის სადნობი სახელოსნოები** — არქიტექტურული ძეგლი საქართველოში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს ნაზარლების მთიანეთის სამხრეთ ნაწილში, მშრალი ხეობის სათავეში. სავარაუდოდ, თარიღდება ძვ. წ. I ათასწლეულის შუახანებით. მიკვლეულია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის არქეოლოგიური ექსპედიციის მიერ 2009 წელს. სამხრეთით მდებარე სახელოსნო ველზე იყო გამართული. დაზიანებულია აქ სადგომის მოწყობის დროს. ძეგლზე დასტურდება წიდების გროვა. ჩანს სხვა ჩავარდნილი ადგილებიც, რომელიც, სავარაუდოდ, სახელოსნოს უნდა ეკუთვნოდეს. მეორე სახელოსნო სწორ მოედანზეა გამართული. ზედაპირზე კარგად ჩანს წიდის რამდენიმე გროვა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
კასრისწყლის გორასამარხები

**კასრისწყლის გორასამარხები** — არქეოლოგიური ძეგლი. მდებარეობს დიდი შირაქის ველზე, დედოფლისწყაროდან სამხრეთ-აღმოსავლეთით, 35 კილომეტრზე. თარიღდება ძვ. წ. III ათასწლეულის მეორე ნახევრის შუახანებით. 1988-1989 წლებში შეისწავლა არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის შირაქის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი ბ. მაისურაძე). გაითხარა გორასამარხი (სამივე გაძარცვული იყო). ქვამიწაყრილიანი მე-2 გორასამარხზე (დიამეტრი, აღმოსავლეთ-დასავლეთის, ხაზზე — 24 მეტრი, ჩრდილოეთ-სამხრეთისაზე — 19 მეტრი, სიმაღლე — 1,2 მეტრი). მიწის პირიდან 1,2 მეტრის სიმაღლეზე, გამოვლინდა ორი დასაკრძალავი ორმო, მათგან პირველი (2,5 x 3,7 მეტრი) გორასამარხის აღმოსავლეთითაა, ჩრდილოეთიდან სამხრეთით დამხრობილი და მოზრდილი ქვების წრიული წყობით გარშემოვლებული. იატაკი აღმოჩნდა განამარხებული ჰუმუსიდან 2,25 მეტრის სიღრმეზე. ორმოს დასავლეთით — 3,6 მეტრზე გამოვლინდა მეორე დასაკრძალავი ორმო, რომელიც დასავლეთიდან აღმოსავლეთით იყო დამხობილი. ორმოს ჩრდილოეთ კედელს კარგად ეტყობოდა მძარცველის მიერ გაკეთებული თხრილი (სიგანე 2,1 მეტრი), რომელიც იატაკამდე ჩადიოდა. ორმოს დასავლეთ ნაწილში აღმოჩნდა თხრილის მოზრდილი, ერთმანეთში არეული ჭურჭლის ფრაგმენტები და მიცვალებულის ქვედა კიდურების ძვლის ფრაგმენტები.

მოპოვებული მასალა ინახება ქალაქ დედოფლისწყაროს მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
სასიკი

**სასიკი**, **კუნდუკი** () — ტბა უკრაინაში, ოდესის ოლქში. მდებარეობს შავი ზღვის ჩრდილო-დასავლეთ სანაპიროზე, ზღვის დონიდან –0,3 მ სიმაღლეზე. ზედაპირის ფართობი 215 კმ², მაქსიმალური სიღრმე 3,3 მ. ჩრდილოეთიდან სამხრეთისაკენ გადაჭიმულია დაახლოებით 35 კმ-ზე, სიგანე 3-იდან 11 კმ-მდე. 

სასიკი ზღვისგან მთლიანად არის გამოყოფილი ნაყარით და სამხრეთ-აღმოსავლეთით შლუზით უკავშირდება ტბა ჯანტშეისკოეს, რომელიც თავის მხრივ, უერთდება ზღვასა და შაგანი — ალიბეი — ბურნასის სისტემას. ნაყარის სიგრძე 15 კმ აღწევს; მასზე გადის მობეტონებული ავტოგზა, რომელიც აკავშირებს ტატარბუნარის რაიონის კურორტ კატრანკასა და კილიის რაიონის სოფელ პრიმორსკოეს. 

ნაყარის ზღვის მხარეს განლაგებულია ქვიშიანი პლაჟები, რომელზედაც ზაფხულში წარმოიქმნება ავტოტურისტების სტიქიური სადგომები. ლიმანის სანაპიროსა და ნაყარზე განლაგებულია თევზსაჭერი ბრიგადები. სანაპიროს გასწვრივ არსებული ზოგიერთი ადგილი დაფარულია ლელქაშით. სასიკს ჩრდილოეთი მხრიდან ერთვის მდინარეები სარატა და კოგილნიკი, რომელთა საშუალებით გაზაფხულზე ტბა მტკნარდება, ხოლო წყალმცირობისას ჩამონადენის შემთხვევაში მინერალიზდება. ამასთნ ერთად, ძირითადი კვება მომდინარეობს წყლის გადაგდებით მდინარე დუნაიდან დუნაი-სასიკის არხის მეშვეობით. 

წყლის ტემპერატურა ზაფხულში 24-25°С უდრის. წყლის დონის რყევა აღწევს 1 მ-ს. იყინება დეკემბერში, ყინულძვრა მარტშია. ტბის ნაპირები ფრინველთა ბუდობის ადგილია. სასიკმა და შაგანი — ალიბეი — ბურნასის სიტემამ მიიღო საერთაშორისო ჭარბტენიანი ტერიტორიების სტატუსი როგორც წყლის ფრინველთა ბუდობის ადგილმა და შეტანილია რამსარის კონვენციის საერთაშორისო სიაში. გამოიყენება სარწყავად. მდიდარია თევზით. განვითარებულია თევზჭერა.

## სქოლიო
კატეგორია:უკრაინის ტბები
კატეგორია:ტბები ანბანის მიხედვით
ნატბეურის ნამოსახლარი გორა

**ნატბეურის ნამოსახლარი გორა** —  არქეოლოგიური ძეგლი საქართველოში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს გორაზე, რომელსაც სამხრეთით ესაზღვრება მდინარე იორი, ჩრფილოეთ-დასავლეთით კი — არეულებად წოდებული ადგილი თარიღდება ძვ. წ. II ათასწლეულის მეორე ნახევრით, მიაკვლია არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის შირაქის არქეოლოგიურმა რაზმმა. ნამოსახლარის სამხრეთ ფერდობი ჩარეცხილია, ძეგლზე აიკრიფა ქვის თოხები. შავად და მორუხოდ გამომწვარმა კერამიკული ჭურჭლისა და სხვადასხვა ფორმის  ქვის იარაღები. მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ქვემო ქედის მეტალურგიული სახელოსნო

**ქვემო ქედის მეტალურგიული სახელოსნო** — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სოფელ ქვემო ქედის ტერიტორიაზე, დიდი შირაქის ველის უკიდურეს ჩრდილოეთ ნაწილში. თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვის VI საუკუნით. აღმოჩენილი იქნა 1963 წელს სკოლის ახალი კორპუსის მშენებლობის დროს. შეისწავლა ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ.

სახელოსნოს 50-მდე ჰექტარი უკავია და ოდნავ დახრილია ჩრდილოეთიდან სამხრეთით. სახელოსნოს სახელურები გამართულია კირნარევ თიხნარში, მოქცეულია 0,7 მეტრი სიმძლავრის, თიხნარევი ნაცრისა და ნახშირისგან შემდგარ, ნაძრავ კულტურული ფენის ქვეშ. ძეგლი შეიცავს ცალკეულ ორმოებსა და კომლექსურ სათავსებს. თითოეული მათგანი გეგმით მომრგვალებულია, თაღოვანი. სათავსების ზომები განსხვავებულია. სიღრმე მერყეობს 0,2 მეტრიდან 2,3 მეტრამდე, დიამეტრი 1-2 მეტრამდე. გამოყენების შემდეგ ორმოებსა და სათავსებს იმთავითვე ავსებდნენ წარმოების გადანაყარით, ნაცრითა და ნახშირით. როგორც ჩანს, ქურა სწრაფად გამოდიოდა წყობიდან და მისთვის ახალ კომპლექს აგებდნენ საიდანც გადანაყარს ძველ კომპლექსში ყრიდნენ. ამის გამო კარგად არის დაცული თიხაში ამოჭრილი კარი, საფეხური, თახნა და სხვა. ზოგიერთი ორმო თიხითაა ამოვსებული. სავარაუდოდ ისინი თიხის დასაძველებელ ორმოებს წარმოადგენენ. სახელოსნო შედგება სხვადასხვა რაოდენობის ერთმანეთთან დაკავშირებული ნაგებობისგან. ყველა დამხმარე სათავსი უკავშირდება ცენტრალურს, სადაც მოთავსებულია ქურა, რომლის ნახევარწრიული ფსკერი, შუაში, მაგიდასავითაა შემაღლებული, ამ შემაღლებისა და ქურის კედლების შელესილობის პირვეელი ფენა ნაცრისა და თიხის ნარევია. ქუდის კედლები და ფსკერი შელესილია ბზენარევი თიხით. სახელოსნოს ტერიტორიაზე გამოვლინდა თიხის დიდ ჭურჭელში ჩაწყობილი ბრინჯაოს ორმოცი, ეგრეთ წოდებული კახური ტიპის მთლიანადსხმული მახვილი, კირქვის ტუფოგენური ქვიშაქვის მარცვლოვანი პორფორიტის მადნის გასაფხვიერებელი, სხვადასხვა ზომის მრგვალი ქვები. სპილენძისა და დანალექებიანი ტიგელები, ქვისა და ხის ყალიბები, ამოხვრეტილი ქვები, რომელშიც ლითონია ჩასხმული, სხავდასხვა ზომის ნახვრეტებიანი თიხის საცრები, განსხვავებული ფორმის სადგრები, ძვლის კოვზი, თიხის მაღალფეხიანი და ღარების მქონე, რქებიანი სადგრის მსგავსი თიხის დიდი ნივთები, მუფელის ფრაგმენტები; შეკაზმული ცხენის ქანდაკების ფრაგმენტი, თიხის ნაპრიალზედაპირიანი ჭურჭელი; ქვევრები, ბორბლის იმიტაცია და სხვა.

მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ზილჩის ველის გორასამარხები

**ზილჩის ველის გორასამარხები** — ძვ. წ. III ათასწლეულის დასასრულისა და II ათასწლეულის I ნახევრის არქეოლოგიური ძეგლი საქართველოში. მდებარეობს ივრის ზეგანზე, ქვემო ქედის დასახლების აღმოსავლეთით, ზილჩის ველზე (დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტი).

ზილჩის გორასამარხების ჯგუფი გამოავლინა და მისი შესწავლა დაიწყო 1981 წლიდან არქეოლოგიურმა კვლევების ცენტრის კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (კ. ფიცხელაური, ზ. მახარაძე; გაითხარა გორასამარხი №1) და გააგრძელა შირაქის ექსპედიციამ (ბ. მაისურაძე; გაითხარა გორასამარხები №2–10). სამარხები განსხვავებულად დათარიღდა: გორასამარხები №1 თარიღდება ძვ. წ. II ათასწლეულის დასაწყისით; №2 (ძირითადი, ქვედა დონის სამარხი) — ძვ. წ. III ათასწლეულის დასასრულით; ჩაშვებული, ზედა დონის სამარხი — ძვ. წ. II ათასწლეულის პირველი ნახევრით; №3 — ძვ. წ.  III ათასწლეულის დასასრულით; №4 — ძვ. წ. III ათასწლეულის მეორე ნახევრით; №5 — შუა ბრინჯაოს ხანის დასასრულით; №6 და №8 — დაუთარიღებელია დაზიანებისა და გაძარცვის გამო; №7 — შუა ბრინჯაოდან გვიანი ბრინჯაოს ხანაზე გარდამავალი ხანით; №9 და №10 — ცრუ სამარხებია.

## გორასამარხი №1 
გაითხარა ქვაყრილიანი გორასამარხი (დიამეტრი 14 მ, სიმაღლე 0,8 მ), რომელიც გარშემო ქვის ლოდებით იყო შემოსაზღვრული. ქვაყრილის ქვეშ გამოვლინდა მართკუთხედის ფორმის, კუთხეებმომრგვალებული, ქვით ამოვსებული სამარხი (ორმოს სიგრძე 3,3 მ, სიგანე – 2 მ), რ-იც გადახურული ყოფილა ხის ძელებით. სამარხი დამხრობილია ჩრდილო-აღმოსავლეთისკენ. სამარხის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში, 2,2 მ სიღრმეზე, აღმოჩნდა მიცვალებულის ძვლები. იგი ესვენა მარჯვ. გვერდზე, მოხრილი კიდურებით, თავით დასავლეთისკენ. მიცვალებულის ყელთან გამოვლინდა მთის ბროლის მძივი, ხელებთან — ბრინჯაოს მახვილი და თიხის სასმისი, ზურგს უკან — მეორე სასმისი. სავარაუდოა, რომ იგი ხის სარეცელზე ესვენა. ჩონჩხის ქვეშ, ორმოს ძირზე აღმოჩნდა თიხის ქილა, მიცვალებულის ფერხთით იყო ბატკნის მთლიანი ჩონჩხი, 2 დერგი (ერთ მათგანში ქოთანი იდო), ცხოველის ძვლები და ძროხის ჩონჩხი თავის ქალის გარეშე. როგორც ჩანს, ეს ყველაფერი სარეცლის ქვემოთ იყო მოთავსებული. სამარხში აღმოჩენილი თიხის 2 სასმისი, ქილა, ქოთანი სამზარეულო დანიშნულებისაა, გამოვლენილი 2 დერგი — სამეურნეო დანიშნულების. მასალა ინახება სიღნაღის მუზეუმში.

## ლიტერატურა 
* Махарадзе З., Курган №1 Долины Зилича, Тб., 1986.
* Пицхелаури К., Мамаиашвили Н. и др., Кахетская археологическая экспедиция, კრ.: Полевые археологические исследования в 1981 году, Тб., 1984.

კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
მირზაანის ალავერდის ეკლესია

მინი|ალავერდის ეკლესია
**მირზაანის ალავერდის ეკლესია**, *წმინდა იოსებ ალავერდელის ეკლესია* — არქიტექტურული ძეგლი დგას სოფელ მირზაანის სამხრეთ-აღმოსავლეთ განაპირას, სასფლაოზე. ძეგლი სხვადასხვა პერიოდისა და სიდიდის ორი ნაწილისგან შედგება, რომლებიც გეგმით ერთმანეთზე მიდგმულ სხვადსახვა ზომის ორ სწორკუთხედს ქმნის.

თავდაპირველად აქ მდგარა მცირე დარბაზული ეკლესია, რომელიც მოგვიანებით განაახლეს. ძველი ეკლესიის შემორჩენილი ნაწილი ახალი ეკლესიის კორპუსში ჩართეს და მის საკურთხევლად აქციეს. შენობის თავდაპირველი ნაწილი შუა საუკუნებით შეიძლება დათარიღდეს, მოგვიანებით მიშენებული ნაწილი კი XVIII  საუკუნის მიწურულით ან  XIX  საუკუნის დასაწყისით, როგორც ჩანს, ამავე დროისაა თავდაპირველ ეკლესიაზე დაშენებული სამრეკლოც. ეკლესიის ძველი ნაწილი ნაგებია საშუალო ზომის რიყის ქვით კირის სქელ დუღაბზე. კედლები ძირითადად ერთრიგად დაწყობილი რიყის ქვისა და აგურის თარაზული რიგების მონაცვლეობითაა ნაწყობი, არქიტექტურული და კონსტრუქციული ელემენტები კი მთლიანად აგურისაა. ეკლესიას სწორკუთხა შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს. იგი გარედან საფლავის მოზრდილი ქვებითაა გამოყვანილი, შიგნიდან კი აგურით. საკურთხევლის აფსიდი ოდნავ ნალისებრი ფორმისაა, მისი ქვედა ნახევარი თავდაპირველია და გრძივი კედლებიდან მოკლე მხრებითაა გამოყოფილი. აფსიდის მხრები იატაკიდან დაახლოებით 2-3 მეტრის სიმაღლეზე აუყვება. ზედა ნაწილი კი გვიანდელია და თავდაპირველი ეკლესიის კედლების დროსაა აღდგენილი. ამავე დროისაა კონქის თაღიც, კონქის თაღის წინ ფართო შეისრული თაღია, რომელიც საკურთხევლის დარბაზთან აკავშირებს. აფსიდში გაჭრილია ნახევარწრიული თაღით დასრულებული სარკმელი, რომლის ორივე მხარეს მოწყობილია თითო ოთხკუთხა ნიშა. ორ-ორი მსგავსი სარკმელია გაჭრილი დარბაზის გრძივ კედლებში, კედლებში, ერთიც დასავლეთის კედელშია შესასვლელის ზემოთ. მათგან სამხრეთით კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში მდებარე სარკმლის ქვემოთ მოწყობილია განიერი, ოთხკუთხა ნიშა. საკურთხევლის ბაქანი დარბაზის იატაკის მიმართ ოდნავ შემაღლებულია და შუაში ნახევარწრიული ამბიონი აქვს მოწყობილი. დარბაზის გრძივი კედლების შუაში თითო განიერი პილასტრია, რომლებზეც კამარის საყრდენი შეისრული საბჯენი თაღია გადაყვანილი. შეისრული ფორმისაა კამარაც. თითო პილასტრი აღმოსავლეთ და დასავლეთ კუთხეებშიცაა. მათ შესაბამისი კედლის მიმდებარე საბჯენი თაღები ეყრდნობა. 

ეკლესიის ფასადებიდან მხოლოდ აღმოსავლეთ და დასავლეთ ფასადებია მორთული, მთაზე წყობაში შეღრმავებული, საფეხუროვან პოსტამენტებზე დაყრდნობილი ჯვრის თითო გამოსახულებაა. აღმოსავლეთ ფასადებზე, დამატებით ჯვრის ორივე მხარეს, ერთიმეორეს თავზე განლაგებული, ორ-ორი რომბისებრი ელემენტია, დასავლეთის ფასადზე მდებარე ჯვრის ზედა მკლავში კი სარკმლის ღიობია მოქცეული. ეკლესიის ორივე ნაწილის კედლები დასრულებულია ოთხსაფეხურიანი ლავგარდნით, რომელიც ჩვეულებრივ და კუთხით ნაწყობი აგურის რიგების მონაცვლეობისაგან შედგება. სამრეკლო რვაწახნაგოვანია, ყოველ წახნაგში შეისრულთაღოვანი ღიობია მოწყობილი, წიბოებს კი პილასტრები აუყვება რომელთაც ზემოთ ორსაფეხურიანი ზოლი აკავშირებს სამრეკლოს რვაწახნაგოვანი პირამიდული სახურავი აქვს. 2010 წელს საერთაშორისო საქველმოქმედო ფონდ „ქართუს“ დაფინანასებით ჩატარდა ეკლესიის სარეაბილიტაციო სამუშაოები. საკურთხეველში დაიდგა ტრაპეზი, მოეწყო ცემენტის იატაკი, აღდგა ლავგარდნის ჩამოშლილი ნაწილები. ეკლესია გადაიხურა ღარისებრი კრამიტით, ხოლო სამრეკლო თუნუქით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის ტაძრები
დიდი შირაქის ველის პირველი ნამოსახლარები

**დიდი შირაქის ველის პირველი ნამოსახლარები** — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს დედოფლისწყარო-ზემო ქედის საავტომობილო გზის მარცხენა მხარეს, ორი მათგანი თარიღდება ძვ. წ. II ათასწლეულის ბოლო - I ათასწლეულის დასაწყისით.

მესამე ნამოსახლარი, რომელიც გზიდან 100-იოდე მეტრშია, ძვ. წ. I ათასწლეულის  მეორე ნახევრით. აღმოჩნდა 2009 წელს, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ წარმოებული არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). პირველი ჯგუფის ნამოსახლართან ერთი ციტადელი (სიგრძე - 200 მეტრი, სიგანე - 100 მეტრი) ელიფსურიამ დაგრძელებულია აღმოსავლეთიდან დასავლეთით, მეორე ნამოსახლარის ციტადელი კი - წრიული (დიამეტრი - 80-90 მეტრი). ნამოსახლარებზე გადადის მინდორში მიმავალი ერთ-ერთი გზა და იქ, სადაც სათავდაცვო ზღუდეს გადაკვეთს, კარგად ჩანს რიყის ქვის კედლის ფრაგმენტები. ძეგლებზე ზედაპირულად აიკრიფა თიხის ჭურჭლის რამდენიმე ფრაგმენტი. მესამე ნამოსახლარის (დიამეტრი - 200 მეტრი) ზედაპირი დაზიანებულია მიწის სამუშაოების გამო. აკრეფილ მასალაში ჭარბობს ყვითელი, კარგად გამომწვარი კერამიკული მასალა.

ნამოსახლერებზე აკრეფილი კერამიკული მასალა ინახება ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ქვემო ქედის ნასახლარი

**ქვემო ქედის ნასახლარი** — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს შავი მთის კომპლექსის ტერიტორიაზე, თარიღდება ადრინდელი შუა საუკუნეებით. 1986 წელს ნასოფლარის ტერიტორიაზე მიაკვლია არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის შირაქის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. აიკრიფა მოჭიქული და წითლად გამომწვარი კერამიკული ფრაგმენტები. ძეგლზე გამოვლინდა აგურით კირის ხსნარზე ნაგები კედლები. სადაზვერვო თხრილში – წითლად გამომწვარი მოჭიქული და სამშენებლო კერამიკა; ჯვრის მკლავის ნატეხი.

მოპოვებული არქეოლოგიური მასალა დაცულია საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
სამრეკლოს ნამოსახლარი

**სამრეკლოს ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს ენამთის ხევის მარჯვენა მხარეს, ალაზანის ველზე. თარიღდება ძვ. წ. III ათასწლეულის II და II ათასწლეულის I ნახევრებით. აღმოჩნდა 2009 წელს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ ჩატარებული არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კოტე ფიცხელაური). ძეგლის (სიგრძე - 160 მ, სიგანე - 100 მ, სიმაღლე - 2.5 – 3 მ) კულტურული ფენის (ჩარეცხილია ადიდებული წყლის გამო) სისქე 2-იდან 3 მეტრამდეა. აკრეფილი მასალა შეიცავს შავპრიალა, კარგად გამომწვარი კერამიკის ფრაგმენტებს, მოწითალო-მოყვითალო, სუსტად გაპრიალებულ ნატეხებს, იშვიათად - გვიანდელი ბრინჯაოსთვის დამახასიათებელ კერამიკას. ჭარბადაა ობსიდიანის ანატკეც-ანამტვრევები. ნასახლარის გარშემო აღმოჩნდა გორა სამარხების ველიც (გადასწორებულია სახნავი სამუშაოების გამო), რომელზეც ქვის გროვებია შემორჩენილი. 

არქეოლოგიური მასალა ინახება ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
სამუხის ველის რკინის სადნობი სახელოსნო

**სამუხის ველის რკინის სადნობი სახელოსნო** — არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სამუხის ველის ცენტრში, პანტიხევის მარჯვენა მხარეს, მინდორში. თარიღდება ძვ. წ. I ათასწლეულის პირველი ნახევრით. აღმოჩნდა 2009 წელს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ ჩატარებულ არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). სახელოსნოს (ფართობი 70 x 70 მ-მდე) ირგვლივ კარგად ჩანს წიდის მოზრდილი ფრაგმენტები.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
დიდი შირაქის ველის მეორე ნამოსახლარები

**დიდი შირაქის ველის მეორე ნამოსახლარები** — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს დედოფლისწყარო-ზემო ქედის საავტომობილო გზის მარცხენა მხარეს, სერზე.

თარიღდება ძვ. წ. II ათასწლეულის დასასრულით და I ათასწლეულის დასაწყისით. აღმოჩნდა 2009 წელს, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ წარმოებული არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). ორი მცირე ნამოსახლარიდან ერთი მცირე და ვიწრო, მეორე - შედარებით მოზრდილი, თითქმის წრიული (ციტადელის დიამეტრი - 45 მეტრი). ძეგლს დასავლეთით, ფერდობზე, ოდნავ გამოხატული ტერასა შემოუყვება, სამი მხრიდან კი ღრმა ხეობებითაა შემოსაზღვრული.

აქვე კიდევ ორი ნამოსახლარია, მათგან ერთს (ციტადელის სიგრძე - 300-მდე, სიგანე - 200 მეტრი) დასავლეთით ღრმა ხეობა ესაზღვრება. ნამოსახლარის ზედაპირი მოვაკებულია, დაფარულია ჯაგნარით, რამაც ხელი შეუშალა მასალის აკრეფას. მეორე ნამოსახლარზე (სიგრძე - 250 მეტრი, სიგანე - 100 მეტრი) ჩანს მრავალი ჩაღრმავება და რიყის ქვის გროვა, რომელიც კედლის შთაბეჭდილებას ტოვებს. ძეგლზე აიკრიფა ნაცრისფრად გამომწვარი თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები.

აკრეფილი კერამიკის მასალა ინახება საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გურჯაანის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ საცავში.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ზილჩის ველის ნამოსახლარები

**ზილჩის ველის ნამოსახლარები** — არქეოლოგიური ძეგლი საქართველოში, დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტში, ზილჩის ველზე. 

ერთი ჯგუფი მდებარეობს ველის აღმოსავლეთით და სამხრეთით მდინარე ლეკისწყლის მარცხენა ნაპირას, სერზე, მეორე კი — ველის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვით II ათასწლეულის ბოლო – I ათასწლეულის დასაწყისით. მიკვლეულია 2009 წელს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის არქეოლოგიური დაზვერვების დროს.

პირველი ჯგუფის ნამოსახლარებიდან ერთი მათგანი ჩრდილოეთიდან სამხრეთითაა დახრილი. ალაგ-ალაგ შემორჩენილია სათავდაცვო ზღუდის ნაშთი. მეორე ნამოსახლარი მოგრძოა, სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან ჩრდილო-დასავლეთით მიმართული. სამხრეთით და აღმოსავლეთ მხარეს შემოსაზღრული ციცაბო ფერდობით, ჩრდილოთით მხარე მაღალი ზღუდით. ზღუდის გარეთ, ჩრდილოეთით ფერდობზე და დასავლეთით, კარგად ჩანს დასახლებების კვალი, ძეგლზე აიკრიფა თიხის ჭურჭლის მონაცრისფრო ფრაგმენტები.

მეორე ჯგუფის ნამოსახლართაგან ერთი ოვალურია, სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან ჩრდილო-დასავლეთით მიმართული. გამართულია თავმომრგვალებულ სერზე. ზედაპირი სწორი აქვს, ჩრდილოეთთ დაფერდებული, გააჩნია სათავდაცვო ზღუდე. დანარჩენი მხარეს ციცაბო ფერდობებითაა შემოსაზღვრული. ნამოსახლარზე აკრეფილი მასალა მონაცრისფროდ გამომწვარი თიხის ჭურჭელია.

ძეგლის მახლობლად, 50 მეტრზე გამოვლინდა მეორე მოგრძო, აღმოსავლეთიდან დასავლეთით მიმართული, ცენტრში მცრიე შემაღლების მქონე ნამოსახლარი. რასაც სამხრეთიდან ციცაბო ფერდობები ესაზღვრება, ჩრდილოეთიდან კი ტერასიანი სათავდაცვო ზღუდე. ნამოსახლარებზე აკრეფილი მასალა დაცულია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში.

## იხილეთ აგრეთვე
* ზილჩის ველის გორასამარხები
* ზილჩის ველის რკინის სადნობი სახელოსნოები

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
დიდი შირაქის ველის მესამე ნამოსახლარები

**დიდი შირაქის ველის მესამე ნამოსახლარები** — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს დიდი შირაქის ველის შუა ნაწილში, ორივე გაშლილ ველზეა, დედოფლისწყარო-ზემო ქედის სავტომობილო გზის მარცხენა მხარეს, ერთ-ერთი მათგანი განსაკუთრებით დიდი ზომმისაა.

ოთხკუთხა ციტადელით (400 x 300 მეტრი). ძეგლის მცირე ნაწილი გადადის გზის მარჯვენა მხარესაც. თარიღდება ძვ. წ. II ათასწლეულის II ნახევრით და I ათასწლეულის დასაწყისით, მიკვლეულია 2009 წელს. ილიას სახელმწიფო უნვირესიტეტის მიერ წარმოებული არქეოლოგიური დაზვერვების დროს (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური).

მეორე ნამოსახლარი ოვალურია, აღმოსავლეთიდან-დასავლეთით დამხობილი (ციტადელის სიგრძე - 200 მეტრამდე, სიგრძე — 150 მეტრი, სიმაღლე - ველის დონიდან აღმოსავლეთ და დასავლეთ მონაკვეთში — 10-12 მეტრი). დაზიანებულია ზედაპირის ინტენსიური დამუშავების გამო. ძეგლს გარშემოუყვება სათავდაცვო ზღუდე და თხრილი. სავარაუდოდ, ადრინდელ ეტაპზე დასახლება გაშლილი იყო, ხოლო მოგვიანებით (ძვ. წ. I ათასწლეულის I ნახევარში), სათავდაცვო ზღუდის შემოვლების შემდეგ, აქ მოსახლეობის კონცენტრაცია მომხდარა.

ძეგლის ჩრდილო-დასავლეთით, 200 მეტრის დაშორებით, სისტემატური ხვნის შედეგად გადასწორებული ბორცვია. მასზე გამოვლენილი კარგად გამომწვარი, ნაცრისფერი კერამიკული მასალა და ობსიდიანის უსახო ანატკეცები აქ სამაროვნის არსებობას ადასტურებს. სამაროვანი ნამოსახლარის ერთ-ერთი კულტურული ფენის შესატყვისი უნდა იყოს. პირველი ნამოსახლარის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, დაახლოებით 100 მეტრში, შეინიშნება გორასამარხის ტიპის მცირე შემაღლებები. რაც, სავარაუდოდ, სამარხებს უნდა წარმოადგენდეს (მათი დიამეტრი 10-დან 30 მეტრამდეა).

ნამოსალხარზე აკრეფილი მასალა დაცულია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დედოფლისწყაროს მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები