აჯანყება ჩრდილოეთ კავკასიაში

**აჯანყება ჩრდილოეთ კავკასიაში** () — შეიარაღებული კონფლიქტი რუსეთსა და ბოევიკებს შორის, რომლებიც დაკავშირებულია კავკასიის საამიროსთან და 2015 წლის ივნისიდან, ერაყისა და ლევანტის ისლამურ სახელმწიფოსთან (ISIL) დაჯგუფებებთან ჩრდილოეთ კავკასიაში. ეს მოჰყვა ჩეჩნეთის მეორე ომის დასრულებას 2009 წლის 16 აპრილს. აჯანყებაში ჩაებნენ მებრძოლები ახლო აღმოსავლეთიდან, ჩრდილოეთ აფრიკიდან, ევროპიდან და ცენტრალური აზიიდან, მოხალისეები ჩრდილოეთ კავკასიიდან ასევე იბრძოდნენ სირიაში.

აჯანყება შედარებით მიძინებული გახდა მის შემდგომ წლებში. მთელი 2009 წლის განმავლობაში, რუსეთის მთავრობის ოფიციალური მონაცემებით, დაიღუპა 235 შინაგან საქმეთა სამინისტროს თანამშრომელი (თავდაცვის სამინისტროსა და FSB დანაკარგები არ შედის) და 686 დაშავდა, ხოლო 541-ზე მეტი სავარაუდო მებრძოლი და მათი მხარდამჭერი დაიღუპა და 600-ზე მეტი დააკავეს. 2010 წელს ტერორისტული ინციდენტების ზრდის ტემპი შემცირდა 2008–2009 წლებთან შედარებით, თუმცა 2010 წელს ჩრდილოეთ კავკასიაში არსებითად გაიზარდა მშვიდობიანი მოსახლეობის დაღუპულთა მაჩვენებელი და ტერორისტული ინციდენტების მზარდი რაოდენობა დაფიქსირდა ჩეჩნეთის ფარგლებს გარეთ.

2010 წლიდან 2014 წლამდე, ჩრდილოეთ კავკასიის აჯანყების შედეგად დაღუპულთა რიცხვი ყოველწლიურად მცირდებოდა, დაღუპულთა საერთო რაოდენობა ნახევარზე მეტით მცირდებოდა. შემცირების მიზეზებს შორისაა მეამბოხეების მაღალი რანგის მეთაურების დაღუპვა და სხვა.

### ჩეჩნეთი 
ჩრდილოეთ კავკასიაში აჯანყება რუსეთსა და ჩეჩნეთს შორის ორი პოსტსაბჭოთა ომის პირდაპირი შედეგია. ჩეჩნეთის პირველი ომი იყო ნაციონალისტური ბრძოლა, როგორც სეკულარული, ისე ისლამისტური ელფერებით, რუსეთისგან დამოუკიდებლობისთვის და მიმდინარეობდა 1994-1996 წლებში. რუსეთის ფედერალურ ძალებსა და ჩეჩენ სეპარატისტ პარტიზანებს შორის სასტიკი ბრძოლის შემდეგ, ჩეჩნეთს მიენიჭა *დე ფაქტო* დამოუკიდებლობა 1996 წლის 30 აგვისტოს ხელმოწერილი ხასავიურტის შეთანხმების პირობების შესაბამისად. განადგურებული ინფრასტრუქტურითა და სხვადასხვა შეიარაღებული ფრაქციებით, რომლებიც ექვემდებარებოდნენ კონკრეტულ სამხედრო მეთაურებს, მომდევნო სამი წლის განმავლობაში ჩეჩნეთი გადაიზარდა კორუმპირებულ და კრიმინალურ სახელმწიფოში, შეიარაღებული ბანდები, გატაცებების ეპიდემია გამოსასყიდისთვის და რადიკალური ისლამის აღზევება რეგიონში.

1999 წლის აგვისტოში, 1500 ისლამისტი რადიკალის დაღესტანში შეიარაღებულმა შეჭრამ, რომელსაც ხელმძღვანელობდნენ ჩეჩენი მეომარი შამილ ბასაევი და არაბი ჯიჰადისტი იბნ ალ-ხატაბი, დაღესტნის სეპარატისტული მოძრაობის მხარდასაჭერად, რუსეთში ბინების დაბომბვის სერიასთან ერთად, მოსკოვს მისცა ჩეჩნეთში ხელახლა შეჭრის საბაბი და დაიწყო ჩეჩნეთის მეორე ომი, კონფლიქტი, რომელიც მნიშვნელოვანი ისლამისტური ელფერებით გამოირჩევა.

პირველი ომიდან მკაცრი გაკვეთილების შემდეგ, რუსი სამხედროები, იმის ნაცვლად, რომ ჩაებნენ ბინძურ ურბანულ შეტაკებებში, როგორიც გროზნოში 1994–95 წლებში იყო, ძირითადად ეყრდნობოდა საჰაერო დაბომბვასა და არტილერიას, როგორიცაა ბალისტიკური რაკეტები და ჰაერში წვადი ასაფეთქებელი ნივთიერებები. შემდეგ კი გაანადგურეს ნებისმიერი ქალაქი ან სოფელი, რომელიც წინააღმდეგობას გაუწევდა, სანამ სახმელეთო ჯარების გაგზავნას ახორციელებდნენ გაწმენდის ოპერაციებისთვის. 1999-2000 წლებში გროზნოს მეორე ბრძოლაში ჩეჩნური წინააღმდეგობის დიდი ნაწილი განადგურდა, განსაკუთრებით მას შემდეგ, რაც 2000 მებრძოლისგან შემდგარმა კოლონამ სცადა გასულიყო ალყაში მოქცეული ქალაქიდან 2000 წლის თებერვალში და ამის ნაცვლად პირდაპირ შევიდა დანაღმულ ველში, რომელიც რუსეთის ძალებმა მოამზადეს. დარჩენილ აჯანყებულთა დანაწევრებული დანაყოფები, შემდეგ პარტიზანული კამპანიის საწარმოებლად, რესპუბლიკის სამხრეთ მთებში მდებარე მიუწვდომელ ვედენოსა და არღუნის ხეობებში გაიყვანეს. 

რესპუბლიკა მრავალი წლის განმავლობაში რჩებოდა ძალადობის მთავარ ცენტრად. რუსული მონაცემებით, 2009 წლის აპრილიდან (როდესაც ჩეჩნეთში ანტიტერორისტული ოპერაცია ოფიციალურად დასრულდა) 2010 წლის აპრილამდე ჩეჩნეთში 97 სამხედრო მოსამსახურე დაიღუპა; ამავდროულად, სამთავრობო ძალებმა მოკლეს 189 ადამიანი, რომლებიც, სავარაუდოდ, იყვნენ ბოევიკები ან მათი თანამშრომლები. მოხსენებული მსხვერპლი შემცირდა მომავალ წლებში, 2014 წელს 26 უსაფრთხოების ძალები და 24 ეჭვმიტანილი ბოევიკი მოკლეს  .

### დაღესტანი 
[ბმული=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/85/RIAN_archive_835340_Antiterrorist_operation_in_Makhachkala.jpg/220px-RIAN_archive_835340_Antiterrorist_operation_in_Makhachkala.jpg|მარჯვნივ|მინი| [რუსეთის ფედერალური უსაფრთხოების სამსახური|FSB-ის სპეცნაზის ოპერატორები დაღესტანში, მაჰაჩყალაში, ანტიტერორისტული ოპერაციის დროს.]]
დაღესტანი ჩრდილოეთ კავკასიის ყველა რესპუბლიკას შორის ყველაზე რელიგიური, დასახლებული და რთულია. ის ჩეჩნეთზე ორჯერ დიდია და შედგება რამდენიმე ათეული ეთნიკური ჯგუფისგან, უმეტესობა თავისი ენით.

### ინგუშეთი 
დაღესტანთან ერთად, აჯანყების პირველ წლებში ჩრდილოეთ კავკასიაში ძალადობის ძირითადი ტვირთი ინგუშეთმა იკისრა. ისლამისტური აჯანყება რესპუბლიკაში წარმოიშვა მეზობელ ჩეჩნეთში 1990-იან და 2000-იანი წლების დასაწყისში ომებიდან. 2004 წლის ივნისში ინგუშმა და ჩეჩენმა მებრძოლებმა განახორციელეს ფართომასშტაბიანი თავდასხმა ინგუშეთის უდიდეს ქალაქ ნაზრანზე, რის შედეგადაც დაიღუპა უამრავი მშვიდობიანი მოქალაქე, პოლიციელი და ჯარისკაცი.

როგორც სხვაგან ჩრდილოეთ კავკასიაში, სახელმწიფო უსაფრთხოების ძალების სისასტიკე იყო მთავარი ფაქტორი, რომელმაც აიძულა ახალგაზრდები შეერთებოდნენ ისლამისტებს. კგბ-ს ყოფილი ოფიცრის, მურატ ზიაზიკოვის თავმჯდომარეობით, ნიღბიანი ოპერატორების გუნდებმა გაიტაცეს, აწამეს და მოკლეს ეჭვმიტანილი მეამბოხეები და მათი ოჯახის წევრები. ზიაზიკოვის მემკვიდრემ, იუნუს-ბეკ ევკუროვმა, რომელიც დაინიშნა 2008 წელს, მიაღწია წარმატებას ძალადობის შემცირების საქმეში, თუმცა ის მძიმედ დაშავდა ბოევიკების მიერ თვითმკვლელი ტერორისტული თავდასხმის დროს მისი მმართველობის პირველი წლის განმავლობაში. რუსი კომანდოების მიერ ადამიანის უფლებების დარღვევები შემცირდა, მაგრამ კვლავ ფართოდ გავრცელდა.

ალი ტაზიევის დატყვევებამ 2010 წლის ივნისში, ეთნიკური ინგუშისა და კავკასიის საამიროს ერთ-ერთი უმაღლესი ლიდერის, დარტყმა მიაყენა ჯიჰადისტებს ინგუშეთში, ხოლო თავდასხმების რაოდენობა საგრძნობლად შემცირდა მომდევნო 5 წლის განმავლობაში.

### ყაბარდო-ბალყარეთი 
ყაბარდო-ბალყარეთში აჯანყება დაიწყო 2000-იანი წლების დასაწყისში და მას ხელმძღვანელობდა იარმუკ იამაატი, მებრძოლი ისლამისტი ჯამაატი, რომელიც აღზევდა პოლიციისა და უსაფრთხოების ძალების მიერ მუსლიმების დევნის შედეგად. 

2005 წლის ოქტომბერში, რამდენიმე ბოევიკმა დაიწყო რეიდი რესპუბლიკის დედაქალაქ ნალჩიკში, რომლის შედეგადაც 142 ადამიანი დაიღუპა. პარტიზანებმა ასევე განახორციელეს არაერთი მკვლელობა ხელისუფლებისა და სამართალდამცავების მიმართ.

2010 წლის ბოლოს და 2011 წლის დასაწყისში რესპუბლიკაში ძალადობის გამწვავება მოხდა კავკასიის ემირატის მაღალი რანგის ფიგურის, ყაბარდას, ბალყარეთისა და ყარაჩაის გაერთიანებული ვილაიეთის მეთაურის ანზორ ასტემიროვის სიკვდილის შემდეგ. ყაბარდო-ბალყარეთის პარტიზანული მოძრაობის ახალმა ლიდერებმა ასკერ ჯაპუევმა და რატმირ შამეევმა ამჯობინეს უფრო აგრესიული მიდგომა და ბოევიკებმა რესპუბლიკაში რამდენიმე მშვიდობიანი მოქალაქე მოკლეს, მათ შორის რუსი ტურისტები. ამის საპასუხოდ, ჯგუფმა, სახელად Black Hawks, დაემუქრა ზოგიერთი ისლამისტის ახლობლებს. ჯაპუევი, შამეევი და ხამურზოვი 2011 წლის აპრილში უშიშროების ძალების სპეცოპერაციისას მოკლეს.

მომდევნო წლებში მსხვერპლი შემცირდა. 2014 განმავლობაში რესპუბლიკაში დაღუპულია სულ 49 ადამიანი (ბოევიკები, უსაფრთხოების ძალები და მშვიდობიანი მოქალაქეები).

## მსხვერპლი 
დაღუპულთა უმრავლესობა რუსი იყო, მაგრამ ასევე უცხოელები ტაჯიკეთიდან, უზბეკეთიდან, უკრაინიდან, ბელორუსიიდან, გერმანიიდან, ავსტრიიდან, დიდი ბრიტანეთიდან და სომხეთიდან ტერორისტულ თავდასხმებს შეეწირნენ.

შენიშვნა: დაღუპულთა ჯამი შედგენილია საინფორმაციო საიტის მიერ Caucasian Knot, რომელიც არ ადასტურებს მონაცემების 100-პროცენტიან სიზუსტეს.

## ტერორისტული ინციდენტები 
* 2009 წლის ნაზრანის აფეთქება
* 2009 წლის ნევსკის ექსპრესის აფეთქება
* 2010 წლის მოსკოვის მეტროში აფეთქებები
* 2010 წლის ყიზლარის აფეთქებები
* 2010 წლის სტავროპოლის ბომბის აფეთქება
* 2010 წლის ცენტოროის შეტევა
* 2010 წელი ვლადიკავკაზის აფეთქება
* 2010 წლის ჩეჩნეთის პარლამენტის თავდასხმა
* დომოდედოვოს საერთაშორისო აეროპორტის აფეთქება
* 2012 წლის მაჰაჩყალის თავდასხმა
* 2013 წლის ოქტომბერი ვოლგოგრადის ავტობუსის აფეთქება
* 2013 წლის დეკემბერი ვოლგოგრადის აფეთქებები
* 2014 წლის გროზნოს აფეთქება
* 2014 წლის გროზნოში შეტაკებები
* 2018 წლის ყიზლარის ეკლესიის სროლა

## რესურსები ინტერნეტში 
* გლობალური ტერორიზმის მონაცემთა ბაზა
* დარიონ როდსი, სალაფისტ-ტაკფირი ჯიჰადიზმი: კავკასიის ემირატის იდეოლოგია,  ტერორიზმის საერთაშორისო ინსტიტუტი, მარტი 2014 წ.
* კავკასიის ჯიჰადი: ტერორის ტაქტიკა ისევ ჰორიზონტზეა?, The Long War Journal, 2009 წლის 21 მაისი
* „რას აკეთებენ შენი შვილები, შეგეხება შენ“, Human Rights Watch, 2009 წლის 2 ივლისი
* რუსეთი: დაიცავი უფლებები ჩრდილოეთ კავკასიის აჯანყებაში არ არის საბაბი კანონის უზენაესობის მიტოვებისთვის , ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო ფედერაცია, 2009 წლის 7 ივლისი (UNHCR)
* ტერორიზმი და ჩრდილოეთ კავკასია: მიმოხილვა 

## სქოლიო
კატეგორია:2010-იანი წლები რუსეთში
კატეგორია:2010-იანი წლების კონფლიქტები