open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
დაბლა ციხე

[მინი|თბილისის [ვახუშტი ბატონიშვილი|ვახუშტისეული გეგმა. „ციხე დაბალი“ აღნიშნულია, როგორც „ც“.]]
**დაბლა ციხე** — თბილისის საფორტიფიკაციო სისტემის ნაწილი, ქალაქის ისტორიული ნაწილის სამხრეთით, ციხის უბანში. 

ადგილის სახელად „დაბლა ციხე“ გაჩნდა როსტომ მეფის მიერ XVII საუკუნის 30-იან წლებში ციხისა და ქალაქის გამყოფი კედლის (კალის ციხიდან მეტეხის ხიდამდე) აგების შემდეგ. ვახუშტი ბატონიშვილის ცნობით, „მეფემან როსტომ, ჩამოზღუდა კალა ციხიდამ ხიდის ყურამდე და მისცა სპარსთა; ...არს კუალად დაბალს ციხესა შინა ეკლესია გუმბათიანი და აწ ცარიელი, და სხუანი გუმბათიანნი არიან. ...ხოლო ხიდის ყურს აღაშენა მეჩითი შაისმაილ“.

დაბლა ციხეს სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან ესაზღვრებოდა წავკისისწყალი, აღმოსავლეთიდან — მტკვარი (მეტეხის ხიდთან), ჩრდილოეთიდან — ახლად შემოზღუდული კედელი, დასავლეთიდან — კალის ციხე. წავკისისწყლის მარცხენა ნაპირს აყოლებულ კედელში დატანებული „აბანოს კარით“ დაბლა ციხე უკავშირდებოდა აბანოთუბანს, ხოლო ქვემო მოედანზე (ახლანდ. ვახტანგ გორგასლის მოედანი) გადიოდა ჩრდილოეთიდან კალის ციხიდან ჩამოზღუდულ კედელში დატანებული „ციხის კარით“. დაბლა ციხეში ძირითადად თბილისელი მაჰმადიანები ცხოვრობდნენ. აქ იდგა სომხური გრიგორიანული „ციხის დიდი ეკლესია“ და „ციხის პატარა ეკლესია“ (მთავარანგელოზის), მეტეხის ხიდთან — შიიტების მეჩეთი, „ბერძენხანაში“ — წმ. ეკატერინეს ბერძენთა ეკლესია. პაპუნა ორბელიანის ცნობით, 1750 წელს „ბძანა მეფემან და აღიღეს გალავანი ქალაქისა, რომელი იყო ციხესა და ქალაქს შუა და გააერთნეს ციხე და ქალაქი“; თეიმურაზ II-ის ამ ღონისძიებით მუსლიმანთა კომპაქტურად დასახლებული უბანი მოიშალა და დანარჩენ ქალაქს შეუერთდა.  

## ლიტერატურა 
*  

კატეგორია:თბილისის ციხესიმაგრეები
კატეგორია:თბილისის ისტორია
ასაკის ფული

**ასაკის ფული** — სამოხელეო ფულადი გადასახადი გვიანდელ შუა საუკუნეებში თბილისში. გადასახადი სულადობრივი იყო. მას იხდიდნენ  ქალაქის ვაჭარ-ხელოსანთა მამრობითი სქესის სულასაკოვანი წარმომადგენლები წელიწადში თოთო შაურის ოდენობით. გადასახადი იკრიბებოდა ქალაქის საპოლიციო ხელისუფლების წარმომადგენლების - ასასების გასამრჯელოდ.

## ლიტერატურა
*ენციკლოპედია თბილიოსი, თბ., 2002, გვ. 306.

კატეგორია:გადასახადები
ფელსი

**ფელსი** () — სპილენძის მონეტა. აღმოჩენილია თბილისში. ფელსი ბიზანტიაში იხმარებოდა ტექნიკურ-სახაზინო ტერმინად სპილენძის მონეტისთვის. იქვე შეიძინა  ორმაგი მნიშვნელობა: 

# გარკვეული სამონეტო ერთეულისა და 
# საერთოდ სპილენძის მონეტისა. 

ტერმინი ასევე ორმაგი მნიშვნელობით გადავიდა სპარსეთში. აქედან მომდინარეობს ქართული ფულის სახელწოდება. საქართველო რუსეთთან შეერთებამდე ფელსი აღნიშნავდა როგორც გარკვეულ სამონეტო ერთეულს, ისე ფულს საერთოდ.

## ლიტერატურა
*ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 867

კატეგორია:ფულის ერთეულები
ივერიის ღვთიშობლის ხატის ეკლესია

**ივერიის ღვთიშობლის ხატის ეკლესია** — ქართული მართმადიდებლური ეკლესია. მდებარეობს ნაძალადევში, მტკვრის მარცხენა მხარეს (რკინიგზის გადასასვლელი ხიდის  მახლობლად), ნიკოლოზ ხუდადოვისა და ეროსი მანჯგალაძის ქუჩათა შესაყარზე. 

ეკლესიის ხსენება XIX საუკუნე 90-იან წლებში დაიწყეს აქ დასახლებული რკინიგზის მუშა-მოსამსახურეებმა საზოგადო მოღვაწის გ. ჩარკვიანის მოთავეობით. ეკლესიის აგება 1899 წლის 25 თებერვალს დაუმთავრებიათ. 1900, 1904, 1910 თბილისის გეგმებზე ეკლესია დატანილი არ არის, გვხვდება მხოლოდ 1913 თბილისის გეგმაზე N321ა-თი " Церковь Ивсрской Божьей Матери". საქართველოში საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ ეკლესია გაუქმდა. 1925 იქ განთავსდა წიგნების სააქსოვი საწარმო "სპარტაკი". 1927-1929 წლებში ეკლესია გადააკეთეს საზოგადო აბანოდ, რომელიც XX საუკუნის 90-იან წლებამდე მოქმედებდა. მომდევნო წლებში ძველი ეკლესია აღადგინეს. ფუნქციონირება დაიწყო XX საუკუნის 90-იანი წლების მიწურულს. ამჟამად ძველი ეკლესიის მხოლოდ დასავლეთი კედელია შემორჩენილი, საიდანაც ეკლესიის მთავარი შესასვლელია (მეორე შესასვლელი სამხრეტის კედელშია დატანებული). ეკლესია აგურითაა ნაშენი, დასავლეთის მხრიდან შესასვლელის თავზე მოთვსებულ ქვის ბარელიეფზე გამოსახულია ღვთისშობელი ყრმით ხელში. ეკლესიის ეზოში აშენდა მთავარანგელოზთა ეკლესია (1990), ამჟამად სამრეველო სკოლა შენდება.

## ლიტერატურა
*ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 559

კატეგორია:თბილისის ეკლესიები
თბილისის დაპყრობის წიგნი

**თბილისის დაპყრობის წიგნი** — თურქი მემატიანის გურჯიზადეს თხზულება. დაწერილია 1724 წელს. მასში აღწერილია 1723-1724 წლებში ოსმალთაგან თბილისისა და საერთოდ ქართლის (გორის, ქსანი, ყარა-კალკანი ანუ არაგვის საერისთავო, თრიალეთი და სხვ.) დაპყრობის ისტორია ატენისა და ცხინვალის ბრძოლები, შამშადილისა და ყაზახის დაპყრობა, ლეკებთან შეჯახება დიღომში. ვრცლად არის წარმოდგენილი ოსმალთა წინააღმდეგ ქართველი, სომეხი და აზერბაიჯანელი ხალხების გაერთიანება. ძალით მოქმედების გეგმა (ხელმძღვანელი მაჰმადყული-ხანი). თხზულება შინაარსით ფართოა და მასშტაბური. იგი გასათვალისწინებელი ძეგლია XVIII საუკუნის I მეოთხედის თბილისის, ქართლისა და საერთოდ ამიერკავკასიის ხალხთა პოლიტიკური ისტორიის მრავალი საკითხის გასარკვევად.

## ლიტერატურა 
* ენციკლოპედია თბილისი, თბ, 2002, გვ.505

კატეგორია:წიგნები საქართველოზე
თბილისის ზარაფხანაში მოჭრილი ანონიმური მონეტები

**თბილისის ზარაფხანაში მოჭრილი ანონიმური მონეტები** — თბილისის ზარაფხანაში სხვადასხვა დროს ჭრიდნენ ვერცხლისა და სპილენძის უსახელო მონეტებს. პირველი მონეტაა სასანური ვერცხლის ტიპის მონეტა, მონეტაზე გამოსახული ჯვრის გამოსახულება, ქართულ წარმომავლობაზე მეტყველებს.

მოგვიანებით ზარაფხანაში მოჭრილ მონეტებს თან აწერენ ზარაფხანის სახელს, თბილისის ზარაფხანაში ანონიმური მონეტების მოჭრა განახლა მონღოლთა ბატონობის ხანაში. ძირითადად მონეტებს რელიგური ნიშნებით ანსხვავებნენ. დროთა განმავლობაში მონეტებს სპარსულად აწერდნენ თბილისის ზარაფხანის სახელს და დროს. საბოლოოდ კი მონეტებს ქართული წარწერებით ამკობდნენ.

## ლიტერატურა 
*ენციკლოპედია „თბილისი“,   გვ. 509, თბ., 2002

კატეგორია:თბილისის არქეოლოგიური ძეგლები
თბილისის დარბაზობა

**თბილისის დარბაზობა** — საქართველოს ერთიანი სახელმწიფოს სამეფო-სამთავროდ დაშლის შემდეგ ქართლის მეფე კონსტანტინე II კვლავ ცდილობდა მტრის წინააღმდეგ საბრძოლველად საქართველოს ძალების გაერთიანებას. 1488-1489 წლებში ქართლში იაყუბ-ყაენის შემოსევების დროს მან დახმარებისათვის მიმართა ქართლის მთავარსა და კახეთის მეფეს, მაგრამ უარი მიიღო. 1490 წელს თბილისის განთავისუფლებისა და ქართლიდან თურქმანების განდევნის შემდეგ კონსტანტინე II აპირებდა ბრძოლის დაწყებას კახეთის, იმერეთისა და სამცხის შემოსაერთებლად. მან მოიწვია დარბაზის სხდომა, რომელზედაც დასვა საკითხი: , დარბაზმა ერთხმად ურჩია მეფეს ხელი აეღო ამ ბრძოლებზე:  დარბაზის ასეთი მოთხოვნა თუ რჩევა არსებული მდგომარეობის დაკანონებას ნიშნავდა. ამრიგად, 1490 წელს დარბაზის გადაწყვეტილებით საქართველოს სამეფო-სამთავროების დაშლა იურიდიულადაც გაფორმდა. მალე ამის შემდეგ, 1491-1492 წლებში, ქართლის, კახეთისა და იმერეთის მეფეებმა და სამცხის მთავარმა ერთმანეთს შორის საზღვრები განაწესეს. 

## ლიტერატურა 
*ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 505

კატეგორია:თბილისის ისტორია
თბილისის დედა ციხის (ნარიყალის) არქეოლოგიური გათხრები

**თბილისის დედა ციხის (ნარიყალის) არქეოლოგიური გათხრები** — სისტემატიური არქეოლოგიური გათხრები დაიწყო 1966 წელს შოთა რუსთაველის იუბილესთან დაკავშირებით. ციხის  ზღუდეთა და გოდოლთა პერანგს ჭრელი აღნაგობა აქვს იმის გამო რომ ხანგრძლივი ისტორიის მანძილზე, მის ხელში ჩასაგებად წარმოებული ბრძოლების შედეგად მრავალჯერ არის დანგრეული, დაზიანებული, აღდგენილი და გადაკეთებული.

ტაძრის მშენებლობისთვის გამოყენებულია შუა ფეოდალური მოჭიქული და მოუჭიქავი კერამიკა. აღმოჩენილია გვიანი ფეოდალური ხანის ნამუშევრები, მოჩუქურთმებული ნივთები და ქვათლილებით შემოსილი ნაშთი. კედლები ფრესკით იყო მოხატული, ეს უნდა იყოს ვახუშტისეული ეკლესია გუმბათიანი. 

აღნაგობით და მორთულობით ეს ტაძარი მეტეხის ტაძრის ორეულია. დედა ციხის ტაძარს ოდნავ წაგრძელებული სწორკუთხედის მოყვანილობა აქვს. ნაშენებია ქართული აგურით და დაკუთხული ქვებით. შესწავლისას კედლების ზედა  ნაწილები და გუმბათი შიგნით იყო ჩაქცეული. შენობა გარედან ღია ფერიის ქვათლილებითაა შემოსილი. ეკლესიას ეტყობა ცეცხლის,  აფეთქების კვალი, რაც მეტყველებს იმაზე რომ მაჰმადიანი დაპყრობლები ამ შენობას სხვა დანიშნულებისთვის იყენებდნენ. ასევე აღმოჩენილია სხვა აგურის ნაგებობებიც, ერთი შიგნიდან კარგადაა შელესილი.

დედა ციხეზე მრავალრიცხოვან საგანთა შორის ნაპოვნია მოუჭიქავი კრამიტი, ცისფრად მოჭიქული კრამიტი და შორენკეცები, ფაინსისა და ფაიფურის მდირული ჭურჭელი, მინის ჭურჭელი, ქალის ძვირფასი ფეხსაცმელი, სატყორცნი ბირთვები, ნაწილი ციხის მარაგს ეკუთვნოა ნაწილი შემოტევების დროს დარჩა. ასევე აღმოჩენილია რკინის ხელსაწყოები, თიხის ყალიონები, სპილენძის მონეტები.

## ლიტერატურა 
*ენციკლოპედია „თბილისი“,  გვ. 506, თბ., 2002

კატეგორია:თბილისის არქეოლოგიური ძეგლები
ზემელის აფთიაქი

**ზემელის აფთიაქი** — XIX საუკუნის თბილისის ერთ-ერთი აფთიაქი, მდებარეობდა ახლანდელი რუსთაველის მოედნის მიმდებარე ტერიტორიაზე. ეკუთვნოდა პროვიზორ-აფთიაქარს ევგენი ზემელს. ჰქონდა ოვალური ფორმა (თვით აფთიაქარიც იმავე  სახლში ცხოვრობდა). XX საუკუნის 30-იან წლებში რუსთაველის მოედანის გაფართოებასთან დაკავშირებით ეს აფთიაქი აიღეს. მოგვიანებით ამავე ადგილზე იდგა სხვა აფთიაქი, რასაც ტრადიციით კვლავ ზემელის აფთიაქს უწოდებდნენ. ეს უკანასკნელი აიღეს რესპუბლიკის მოედნის მშენებლობის დროს. მიკროუბნის სახელი ზემელი ხალხში დღემდე შემორჩა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თბილისის აფთიაქები
ზასტავა

**„ზასტავა“**  (რუს. - საყარაულო, საგუშაგო) — სიტყვა ქართულში გაჩნდა XIX საუკუნის დასაწყისში, როცა აღმოსავლეთ საქართველოში დამყარდა რუსული მმართველობა (1801). თბილისში მოსკოვის „ზასტავა“ ჩრდილოეთიდან (რუსეთიდან) შემოსასვლელ გზას აკონტროლებდა და მდებარეობდა ახლანდელი რუსთაველის მოედნის სიახლოვეს. მოსკოვის „ზასტავის“ მახლობლად გაჩნდა სამსახურიდან გადამდგარ სამხედრო მოსამსახურეთა (ძირითადად ზასტაველთა) დასახლება, რასაც შემდეგ „მოსკოვის ქუჩა“ ეწოდა (ახლანდეელი ძმები კაკაბაძეების ქუჩა). ერევნის „ზასტავა“ აკონტროლებდა ქალაქში შემოსასვლელ სავაჭრო-სატრანზიტო გზას, მდებარეობდა ორთაჭალასთან, ახლანდელი 300 არაგველის მემორიალის მახლობლად. კახეთის „ზასტავა“ მტკვრის მარცხენა მხარეს იყო, კახეთის გზაზე და აღმოსავლეთიდან ქალაქში შემოსასვლელ გზას აკონტროლებდა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თბილისის ისტორია
თამღა

**თამღა** — მონღოლური გადასახადი თბილისში. თამღა საქალაქო სავაჭრო გამოსაღები იყო და ნავაჭრის 3%-ის ოდენობით იღებდნენ. თამღის აკრება ხშირად იჯარით გაიცემოდა. XIII საუკუნის 80-იან წლებში თბილისში გადასახადთა აკრების საქმე ხელთ იგდო მუსლიმურმა ვაჭარმა ხოჯა-აზიზმა, რის გამოც იმდენად გათავხედდა, რომ მეფის სამზარეულოსთვის შეძენილ სანოვაგეზეც კი ახდევინებდა თამღას.

## ლიტერატურა
* კიკნაძე  რ., თამღა ილხანთა სა­ხელმ­წი­ფოში, {აღმოსავლური კრებული}, II, თბ., 1960

## რესურსები ინტერნეტში
* მონღოლური გადასახადები და სამხედრო ბეგარა
 
კატეგორია:მონღოლური გადასახადები
თავშეწირული ყმები

**თავშეწირული ყმები** — ყმების კატეგორია შუა საუკუნეების საქართველოში. თავშეწირულები თავიანთი ნება-სურვილით სწირავდნენ თავს, ანუ ეყმობოდნენ ამა თუ იმ ბატონს. 

თავშეწირულები ძირითადად საეკლესიო ყმები იყვნენ, რამდენადაც თავშეწირული ყმები ეკლესიასთან განსაზღვრული შეღავათების მიღებას აღწევდნენ. ეს კატეგორია „თავისუფალ“ გლეხთა კონტინგენტიდან ივსებოდა. თავშეწირვა წერილობით ფორმდებოდა. ეკლესია-მონასტრებისადმი მათი ლტოლვა გამოწვეული იყო შეღავათიანი პირობებით (მაგ., წელიწადში სამი ლიტრა ზეთი, ერთი ლიტრა სანთელი, ერთი ჩარექა საკმელი და სხვ.). ეკლესიისადმი თავშეწირვა ზოგჯერ შეიარაღებულ დაპირისპირებამდე მიდიოდა, ძველი მებატონე ცდილობდა უკან დაებრუნებია (უმეტესად აყრილგაქცეული) ეკლესიისათვის თავშეფარებული თავისი გლეხი. ბრძოლა ცვალებადი წარმატებით მიმდინარეობდა. 

## ლიტერატურა
* მეგრელაძე დ., გლეხობის კლასობრივი ბრძოლა ფეოდალურ საქართველოში (XVII–XVIII სს.), თბ., 1979.

კატეგორია:ფეოდალური საქართველო
ადელხანოვის ტყავის ქარხანა

**ადელხანოვის ტყავის ქარხანა** — ტყავის ქარხანა თბილისში, რომელიც გახსნა 1875 წელს კაპიტალისტმა გრიგოლ ადელხანოვმა. 1886 წლიდან ქარხანაში ძირითადი საწარმო მექანიზებული იყო და იყენებდა ელექტროენერგიას. 1900 წელს საწარმოში დასაქმებული იყო 215 მუშა. ქარხანა ადგილზე ნედლეულს ამუშავებდა და ტყავით ამარაგებდა კავკასიის ჯარების საინტენდანტოს. ტყავის ნაწილს იყენებდნენ ამავე ქარხნის ფეხსაცმელების წარმოებაში, ხოლო დანარჩენს ასაღებდნენ მთელს კავკასიასა და ამიერ კავკასიის მხარეში. ადელხანოვის ტყავის ქარხნის პროდუქციის საერთო ღირებულება შეადგენდა 65 000 მანათს. 1900 წელს 750 000 მანათზე მეტს 1890-იან წლებში გ. ადელხანოვმა დააარსა სააქციო საზოგადოება (საქმიანობას შეუდგა 1897 წელს) რომელშიც გაერთიანდა ტყავ-ფეხსაცმლის და ქეჩის ყველა საწარმო. საქართველოს გასაბჭოების შემდეგ ქარხანა გადავიდა სახელმწიფოს საკუთრებაში და დაერქვა ვლადიმერ ლენინის სახელობის №1 ქარხანა. 1995 წელს ამ ქარხნის ადგილას დაარსდა სააქციო საზოგადოება „ოქროს საწმისი“.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია „თბილისი“, თბ , 2002. გვ.

## სქოლიო
კატეგორია:თბილისის ისტორია
კატეგორია:საქართველოს საწარმოები
კატეგორია:1875 წელს დაარსებული კომპანიები
თბილისის ობსერვატორია

**თბილისის ობსერვატორია** — შუა საუკუნეების ასტრონომიული ობსერვატორია თბილისში. არაბი გეოგრაფის ალ-ისტახრის ცნობით, ობსერვატორია 930 წელს არსებობდა თბილისში ნარიყალაზე. მარაღის ობსერვატორიის დამაარსებელი ნასრი ალდინ ტუსი (1201-1274 წწ.) ობსერვატორიის პროექტის შესადგენად და მომავალი სამუშაოს დასაგეგმავად მიწვეულ ოთხ პირველ სწავლულს შორის ასახელებს ბრძენს, ექიმს, ფილოსოფოსსა და ასტრონომს - ფახრ ალ-დინ იხლათის (ხლათელს; 1191-1282) თბილისიდან. იგი ამ დროისთვის ცნობილი ასტრონომი უნდა ყოფილიყო ობსერვატორიისა, რომელიც ხალხური გადმოცემის თანახმად ნარიყალის ციხის იმ ნაწილში უნდა ყოფილიყო მოწყობილი, რომელსაც დღესაც შაჰტახტი ჰქვია. 1837 წელს აქვე მოუწყვიათ პირველი მაგნ.-მეტეოროლოგიური ობსერვატორია.

უკანასკნელ წლებში ნარიყალის სარეკონსტრუქციო სამუშაოებთან დაკავშირებული არქეოლოგიური გათხრებისას ნაპოვნია ზოდიაქოს თანავარსკვლავედების გამოსახულებათა მოტივებზე ორნამენტირებული ქვის ციფერბლატი, რასაც მზის საათისთვის დამახასიათებელი აუცილებელი დეტალი - გნომონის სამაგრო აქვს.

## იხილეთ აგრეთვე
*თბილისის გეოფიზიკური ობსერვატორია

## ლიტერატურა
*ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 517

კატეგორია:თბილისის ისტორია
ამიერკავკასიის ქალთა ინსტიტუტი

**ამიერკავკასიის ქალთა ინსტიტუტი** —  ინტერნატის ტიპის 3-კლასიანი სასწავლებელი რუსეთის იმპერიაში, სადაც სწავლობდა თავადაზნაურული წარმოშობის 80 ქალიშვილი (რომელთაგან 60 სახელმწიფო ხარჯზე იყო, 20 კი — საკუთარ კმაყოფაზე). დაარსდა 1840 წელს „მცირეწლოვან ქალთა პანსიონის“ (1830) ბაზაზე, მაგრამ მუშაობა დაიწყო 1842 წლიდან. ინსტიტუტში ასწავლიდნენ საღვთო სჯულს, რუსულ ენასა და სიტყვიერებას, ფრანგულ ენასა და სიტყვიერებას, ბუნებისმეტყველებას, ისტორიას, გეოგრაფიას, არითმეტიკას, ხატვას, ხელსაქმეს, მუსიკასა და ცეკვას. 1865 წელს დაემატა პედაგოგიკა და სავალდებულო საგანი გახდა ქართული ენა. 1896 წელს სასწავლებელს ნიკოლოზ I-ის სახელი მიენიჭა. ექვემდებარებოდა დედოფალ მარიას დაწესებულებათა უწყებას. სხვადასხვა დროს სასწავლებელში ასწავლიდნენ ნიკო ცხვედაძე და ბესარიონ ღოღობერიძე. XIX საუკუნის 90-იან წლებში ინსტიტუტი გადავიდა ახალ შენობაში. 1917-1918 სასწავლო წელს ინსტიტუტს ერთი კლასი დაემატა, მაგრამ სასწავლებელი იმავე წელს დაიხურა. 

ინსტიტუტის შენობა XIX საუკუნის თბილისის არქიტექტურის ერთ-ერთი უძველესი ნიმუშია. მდებარეობდა ა. ერმოლოვის (ახლანდ. 9 აპრილის 4) ქუჩაზე. აგებულია არქიტექტორ პროფ. რ. გედიკეს პროექტით (1894). შეულესავი წითელი აგურის შენობა თავისი მისიური ფორმებითა და ფასადების ყაზარმული წყობით საკმაოდ უხალისო შთაბეჭდილებას ტოვებს. ფასადის შუა შვერილი ნაწილის მორთულობის ელემენტები, პორტალისა და მისი მიმდებარე სარკმლების საპირეებში გამოყენებული წნულის სახეები ვერ ჩაითვლება ეროვნულ ხელოვნ. თავისებურებათა გაგებისა და რეპროდუქციის ცდად. აქ საბჭოთა ხელისუფლების წლებში ამიერკავკასის კომუნისტური უნივერსიტეტი, შემდეგ კი უმაღლესი პარტიული კურსები, აღმოსავლეთ მცოდნეობისა და  კიბერტენიკის ინსტიტუტები, სამეცნიერო-ტექნიკური საზოგადოებათა გამგეობები იყო განლაგებული. ამჟამად ამ შენობაშია საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტრო. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:თბილისის სასწავლებლები
კატეგორია:რუსეთის იმპერიის სასწავლებლები
ვაშლიჯრის სამაროვანი

**ვაშლიჯრის სამაროვანი** — ადრინდელი შუა საუკუნეების ძეგლი. მდებარეობს საქართველოს სამხრეთ გზასთან, დიღმისწყლის მარჯვენა სანაპიროს გასწვრივ მდებარე ქედზე. 1972 წელს სამაროვანზე გათხრებს აწარმოებდა არქეოლოგიური ექსპედიცია ( ხელმძღვანელი  რ. აბრამიშვილი). სამაროვანზე ორი ტიპის სამარხი დადასტურდა: ქვის ფილებით გადახურული სამარხები ინდივიდუალურია, ხოლო ქვაყუთები — ძირითადად კოლექტიური, რომლებშიც ორიდან ოთხამდე მიცვალებულია. ორივე ტიპის სამარხში მიცვალებულები დაკრძალული იყვნენ ქრისტიანული წესით — გაშოტილი, გულხელდაკრეფილი, თავით დასავლეთისკენ. ვაშლიჯვრის სამაროვანზე გათხრილ სამარხებში ძირითადად არქეოლოგიურ ინვენტარს სამკაული და ტანსაცმელთან დაკავშირებული ნივთები წარმოადგენს. ქვის ფილებით გადახურული ორმოსამარხები თარიღდება VI – V საუკუნეებით, ხოლო ქვაყუთები VI—VII საუკუნეებით.

## ლიტერატურა
*ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 467

კატეგორია:თბილისის არქეოლოგიური ძეგლები
ეგზარქოსის მოედანი

**ეგზარქოსის მოედანი** — გუბერნატორის, იგივე ბატონის მოედნის სამხრეთი ნაწილი. სახელი ეწოდა გუბერნატორის მოედანზე საეგზარქოსო სახლის აგების გამო. ეგზარქოსის და გუბერნატორის მოედნებმა გვერდიგვერდ იარსებეს XIX საუკუნის 80-იანი წლების მიწურულამდე. 1896 წლის თბილისის გეგმაზე დატანილია მხოლოდ ეგზარქოსის მოედანი. XX საუკუნის 20-იან წლებში მას ეწოდა ბებელის სახლი, XX საუკუნის 50-იანი წლებიდან — ერეკლე II-ს მოედანი.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია „თბილისი“, გვ. 433, თბ., 2002

კატეგორია:თბილისის ისტორია
კატეგორია:თბილისის მოედნები
ავლაბრის ყაზარმები

**ავლაბრის ყაზარმები** — XIX საუკუნის 10–20-იან წლებში და შემდგომშიც, თბილისში რუსების მიერ აგებულ ყაზარმათა შორის ყველაზე მნოშვნელობანი და დიდი ყაზარმა, რომელსაც ეწოდებოდა „ოფიცერთა პოკროვსკის ყაზარმა“ (მას ასე მოიხსენიებს 1832 წლის შეთქმულების ერთ-ერთი მთავარი მონაწილი დიმიტრი ყიფიანი). პოკროვსკის ყაზარმა ავლაბარში იყო, ახლანდელ ნიკოლოზ ბარათაშვილის (ყოფილი პავლე ციციანოვის) აღმართის მარცხენა მხარეს აღმართულ კედელზე. 1832 წლის შეთქმულების გამომჟღავნების შემდეგ მისი მონაწილენი გამოკეტეს არა მეტეხის სატუსაღოში, არამედ პოკროვსკის ყაზარმაში, რის გამოც აღნიშნულ შეთქმულებას „ყაზარმობა“ უწოდეს. ასევე ავლაბარში, კახეთის გზატკეცილის მარჯვენა მხარეს, იყო თბილისის გრენადერთა პოლკის ყაზარმაც. XX საუკუნის 20-იან წლებამდე არსებობდა პოკროვსკის ქუჩა (ახლანდელი ნიკო ლომოურის ქუჩა).

## ლიტერატურა
* გოზალიშვილი გ., 1832 წლის შეთქმულება, ტფ.: 1935.
* ყიფიანი დ., 1832 წლის „ყაზარმობა“, მემუარები, ს. ხუნდაძის რედ., ტფ.: 1930.

კატეგორია:თბილისის ისტორია
მელიქ-მამასახლისი

**მელიქ-მამასახლსი** — მაღალი რანგის მოხელე შუა საუკუნეების თბილისში. ეს სახელი XVII საუკუნის I მეოთხედში მელიქისა და მამასახლისის თანამდებობების შეერთების შედეგად წარმოიშვა. მელიქ-მამასახლისი თბილისის მოურავის შემდეგ უპირველესი მოხელე იყო. მას ქალაქის მოსახლეობის ზედაფენიდან ნიშნავდა მეფე. მას ევალებოდა ვაჭრობის საქმეების წარმოება, სასამართლო საქმეების განხილვაში, ნიხრის დაწესებაში მონაწილეობა. XVIII საუკუნის II ნახევრიდან მელიქ-მამასახლისი სამეფო ფინანსების საქმებსაც განაგებდა.

## ლიტერატურა
*ენციკლოპედია „თბილისი“, გვ. 657, თბ., 2002   

კატეგორია:თანამდებობები ძველ საქართველოში
კატეგორია:მელიქები საქართველოში
მეხაშეების რიგი

**მეხაშეების რიგი** — ტერმინი გვხვდება 1767 წლის ნასყიდობის წიგნში , როგორც გასაყიდი დუქნის ერთ-ერთი მიჯნა: „თქვენს ვალში მოგყიდეთ ჩვენი მკვიდრი ნაქონი მეხაშეების რიგზე ორი დუქანი“ . მოხმობილი საბუთებით ჭირს  ძველ თბილისში მეხაშეების რიგის ადგილმდებარეობის ზუსტი მნიშვნელობა. როგორც ჩანს, იგი უნდა ყოფილიყო თათრის მოედნის სამხრეთით, მდინარე წავკისისწყლის სიახლოვეს. ასეთი ვარაუდის გამოთქმის უფლებას იძლევა ამ ადგილას დაბახანის (დავაღების უბნის) და აქვე აშპაშხანის არსებობა. სავარაუდოა, რომ მეხაშეების რიგი აშპახანში იყო.

## ლიტერატურა
*ენციკლოპედია „თბილისი“,   გვ. 671, თბ., 2002

კატეგორია:ტერმინები
ეგზარქოსის საზაფხულო რეზიდენცია

**ეგზარქოსის საზაფხულო სასახლე** — საქართველოს ეგზარქოსის საზაფხულო რეზიდენცია თბილისში. მდებარეობდა ხარფუხში, „განჯის კარის“ და ბერძნების დასახლების მახლობლად, წმინდა ნიკოლოზის ეკლესიის ჩრდილო-აღმოსავლეთით. იქვე იდგა ღვთისმშობლის კარის ეკლესია (1835). სასახლე ააგეს XIX საუკუნის 20-30-იანი წლების მიჯნაზე. სასახლე რამდენჯერმე იხსენიება მთავარმმართებელ ალექსანდრ ნეიდგარდტის 1843 წლის „გამოცხადებაში“, რომლის მიხედვითაც იგი ადგენდა მდ. მტკვრის სანაპიროს გამოყენების წესს და რიგს. დღეს სასახლისა და ღვთისმშობლის კარის ეკლესიის ადგილი უკავია 300 არაგველის ბაღის ნაწილს. 

## ლიტერატურა
*  
* 

კატეგორია:თბილისის ისტორია
კირიჩნი

**კირიჩნი**, **კირიკა**, **კირიჩნაია** — ახლანდელი მარჯანიშვილის ქუჩის გავრცელებული სახელწოდება. ნაწარმოებია გერმანული „კირხედან“ (ეკლესია), ქართულ სალაპარაკო ლექსიკაში რუსული ენის მეშვეობით შემოვიდა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თბილისის ყოფილი ქუჩები
მიკიტანი

**მიკიტანი** — სამიკიტნოს (ღვინის, სხვადასხვა სასმელისა და სახელდახელო კერძების სავაჭროს) პატრონი. მიკიტანი სოფლებში ღვინოს ბითუმად იძენდა, ხოლო სამიკიტნოში ჩამოსხმით ყიდდა, რაშიც მოგებას ნახულობდა. სამიკიტნოები მრავლად იყო ძველ თბილისში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:სასმელ-საჭმელი
კატეგორია:ძველი თბილისი
თეიმურაზ ბერიძე (ისტორიკოსი)

**თეიმურაზ ბერიძე** (დ. 1932 — გ. აპრილი, 2015) — ქართველი ისტორიკოსი, თბილისის ისტორიის მკვლევარი.  თბილისის საპატიო მოქალაქე (2008).

## ბიოგრაფია 
თეიმურაზ ბერიძემ 1957 წელს დაამთავრა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ისტორიის ფაკულტეტი. 1958–1962 წლებში მუშაობდა სხვადასხვა მუზეუმში, 1980–1987 წლებში ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მუზეუმის დირექტორი იყო. 1989 აირჩეს ს. ჯანაშიას სახელობის სახელმწიფო მუზეუმის შუა საუკუნეების არქეოლოგიური გათხრების გამგის თანამდებობაზე. 1990 წელს დაიცვა სადოქტორო დისერტაცია თემაზე: „საქართველოს დედაქალაქის აგლომერაციული გარემოს ფორმირებების ისტორიული პროცესები (ძველი თბილისის გარეუბნების ისტორია)“. ბერიძის კვლევის საგანი იყო თბილისის (IV-XX სს.) ისტორიის, ყოფისა და კულტურის საკითხები.

## მონოგრაფები 
* „მხატვარი ვანო ხოჯაბეგოვი“ (1970)
* „და აღმოცენდა თბილისი“ (1977)
* „ძველი თბილისის გარეუბნების ისტორია“ (1977)
* „ძველი თბილისის სურათები“ (1980).

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში
## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 1932
კატეგორია:გარდაცვლილი 2015
კატეგორია:ქართველი ისტორიკოსები
კატეგორია:თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის კურსდამთავრებულები
კატეგორია:თბილისის საპატიო მოქალაქეები (2008)
შავი სოფელი

**შავი სოფელი** (იგივე ძაღლის სოფელი, ძაღლის უბანი) — თბილისის ძველი მიკროუბანი (ადრე სოფელი) მტკვრის მარცხენა მხარეს, ორთაჭალის ჩრდილოეთით, სამასი არაგველისა და არტემ ლუსინიანის ქუჩების მიდამოები (ისნის რაიონი). ტოპონიმი „შავი სოფელი“ XIX საუკუნეში გაჩნდა.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თბილისის უბნები
ეგზარქოსის ყოფილი რეზიდენცია

**ეგზარქოსის ყოფილი რეზიდენცია** — სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის რეზიდენცია 1917-1923 წლებში და 1990 წლიდან. კომპლექსი განლაგებულია ერეკლე მეორის მოედნის აღმოსავლეთ ნაწილში. გალავნის კედელი გამოდის მტკვრის მარჯვენა სანაპიროზე. ახლანდელი შენობის აგება დაიწყო 1809 წელს მეფე როსტომის სასახლის ნანგრევებზე, მეფის რუსეთის წარმომადგენლის, საქართველოს მთავარმმართებლისთვის. შემდეგ აქ განთავსდა მართლმადიდებელი რუსული საეკლესიო მმართველობა - ეგზარქოსი და მისი სამსახურები. ნაგებობამ არაერთგზის განიცადა საფუძვლიანი რეკონსტრუქცია, თუმცა შემორჩენილ ფასადებზე ჯერ კიდევ შეიმჩნევა კლასიციზმის მოტივები. 1923 წელს საბჭოთა ხელისუფლებამ შენობა ჩამოართვა საქართველოს საპატრიარქოს და XX საუკუნის 80-იან წლებამდე აქ იყო განთავსებული სამოქალაქო მილიციის სამმართველო, შემდეგ საქართველოს ხელოვნების ინსტიტუტი. 1990 წელს კომპლექსი გადაეცა კათალიკოს-პატრიარქს რეზიდენციისა და რიგი საეკლესიო სამსახურების განსათავსებლად.

## ლიტერატურა
* 

კატეგორია: თბილისის ისტორია
აბდონ ინოჩენცი

**აბდონ ინოჩენცი**  — თბილისში მოღვაწე იტალიელი მოცეკვავე, ბალეტმაისტერი და პედაგოგი. მილანის საბალეტო სკოლის კურსდამთავრებული.

1882-1884 წლებში ცეკვავდა ტურინისა და რომის თეატრებში, მილანის ,,ლა სკალაში“ 1884-1887 წლებში მოღვაწეობდა კიევში, საიდანაც 1887 წელს თბილისში მოიწვიეს. 1894 წლამდე მუშაობდა თბილისის ,,სახაზინო თეატრში“ ბალეტმაისტერად. 1888-1920 წლებში ასწავლიდა იმხნად თბილისში ახალშემოსულ და ძალზე პოპულარური სამეჯლისო ცეკვებს თბილისის კადეტთა კორპუსში, წმინდა ნინოს კეთილშობილთა სასწავლებელში, აგრეთვე ქალთა და ვაჟთა გიმნაზიებში. 1891 წელს ,,სახაზინო თეატრში შედგა ინოჩენსისა და მისი მეუღლის-მ.პერინის-ბენეფისი. 1895 წელს მათ ჩამოაყალიბეს ,,საბალეტო და სამეჯლისო ცეკვების სტუდია“, რომელმაც 1930 წლამდე იარსება.

## ლიტერატურა
*ენციკლოპედია თბილისი, თბ, 2002, გვ. 562

კატეგორია:იტალიელი მოცეკვავეები
დიღმის ვაკე

**დიღმის ვაკე** — ვაკე თბილისის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში, გასდევს მტკვრის მარჯვენა ნაპირს ზაჰესიდან დიღმისწყლის შესართავამდე. მისი სიმაღლეა 400-500 მ, სიგრძე — 7.5 კმ, ხოლო სიგანე — 5 კმ. ის წარმოადგენს მტკვრის ალუვიალურ ტერასას. დაფარულია მეოთხეული და თანამედროვე კენჭნარით, ქვიშით, თიხითა და თიხნარით.

დიღმის მასივი ძველთაგანვე ათვისებული იყო სასოფლო-სამეურნეო კულტურებისათვის, რაც განაპირობა ვაკის ბრტყელმა ზედაპირმა და ნოყიერმა ნიადაგმა. იგი თბილისის განსახლების ერთ-ერთი მსხვილი რაიონია (დიღმის მასივი, დიდი დიღომი).

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია „თბილისი“, გვ. 425, თბ., 2002. 

კატეგორია:საქართველოს ვაკეები
კატეგორია:თბილისის გეოგრაფია
დრამა (ერთეული)

**დრამა** — ფულისა და მასის ერთეულის სახელწოდება შუა საუკუნეების საქართველოში. ტერმინი შემოვიდა სასანიანთა ირანიდან, სადაც, თავის მხრივ, შესულია ბერძნულიდან. სხვადასხვა ეპოქაში სხვადასხვა ქართულ და უცხოურ მონეტებს აღნიშნავდა: სასანურს, ქართულ-სასანურს, არაბულს და XI-XII საუკუნეების ქართული ვერცხლის სრულნომინალიან მონეტებს. XII ს. 30-იანი წლებიდან 1230 წლამდე, „ვერცხლის კრიზისის" წლებში, დრამა ეწოდებოდა იძულებითი კურსის სწორი ჭედვის სპილენძის მონეტებს, 1230 წლიდან XVI ს-მდე კი კვლავ ვერცხლის მონეტებს აღნიშნავდა. ხმარებიდან გაქრა XVI საუკუნიდან. 

დრამა მასის ერთეულად გამოიყენებოდა რუსული საზომი ერთეულის დამკვიდრებამდე (XIX საუკუნის 30-50-იან წლებში). XVII საუკუნემდე დრამა შეადგენდა 4 დანგს (დაახლოებით 2,97 გრამი), XVII-XVIII საუკუნეებში - 3,07 გრამი. დრამის წონის საფუძველზე თბილისში იჭრებოდა ერეკლე II-ის სირმა აბაზიანები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ფულის ერთეულები
კატეგორია:მასის საზომი ერთეულები
კინტოური

**„კინტოური“**, **„შალახო“** — ქართული ცეკვა, რომელიც გავრცელებული იყო ძველ თბილისში XIX საუკუნის II ნახევრიდან. სახელწოდება მომდინარეობს სიტყვა კინტოდან. ცეკვას საფუძვლად დაედო ძველი ქართული გლეხური ცეკვის ილეთები. მისი მუსიკალური ზომაა 6/8, სრულდება დუდუკის და არღნის თანხლებით. კინტოურის ერთ-ერთი თეატრალიზებული დადგმა ეკუთვნის ჯანო ბაგრატიონს. კინტოურის საუკეთესო შემსრულებლებიდან აღსანიშნავია ა. თათარაძე. ეკრანმა მხოლოდ შემოგვინახა ლადო გუდიაშვილის გაკეთებული რამდენიმე ილეთი. ასევე გამორჩეულია გიორგი შავგულიძე, რომელმაც შესანიშნავი ფაქტურითა და მსახიობური გარდასახვით დაამახსოვრა თავი.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია „თბილისი“, თბ., 2002 წელი.

კატეგორია:ქართული ცეკვები
კატეგორია:თბილისის კულტურა
დრის მაუდის ფაბრიკა

**დრის მაუდის ფაბრიკა** — მაუდის საწარმო თბილისში XIX საუკუნის შუა წლებში. 1838 წელს რუსეთის იმპერატორმა დაამტკიცა კავკასიის ცალკე კორპუსის საჭიროებისათვის მაუდის ფაბრიკის აგების პროქტი. ფაბრიკას სამხრეთ უწყებისთვის ყოველწლიურად უნდა გაემზადებინა მისთვის საჭირო მაუდის ნახევარი, ე. ი. 90 000 არშინი (64 000 მ) მაუდი. მანამდე მაუდი თბილისში ვორონეჟიდან შემოჰქონდათ. მიუხედავად ამ წამოწყებისა, ამიერკავკასიაში მანუფაცტურული მრეწველობის განვითარება ვერ მოხერხდა.

1852 წელს მაშინდელი თბილისის ვერის გარეუბანში, დრის სახელით ცნობილ ადგილზე, მდინარე ვერის ნაპირას (შემდეგ იქ იყო ა. ენფიანჯიანცის თამბაქოს ფაბრიკა, მოგვიანებით კი აბრეშუმის საფეიქრო ფაბრიკა). პრუსიელმა ვაჭარმა კ. მაინცერმა ხაზინიდან მიღებული სესხით ააგო კომბინირებული საწარმო, სადაც ჯარის ნაწილებისა და ჰოსპიტლებისათვის ადგილობრივი მატყლისგან უხეშ მაუდს აწარმოებდნენ. აქვე მზადდებოდა საუკეთესო მატყლი საექსპორტოდ. ფაბრიკისათვის საჭირო დაზგა-ხელსაწყოები მოსკოვიდან ჩამოიტანეს. ჩამოიყვანეს უმთავრესად მრთველები და ფეიქრები. კავკასიის მეფისნაცვლის მ. ვორონცოვის შუამდგომლობით, რუსულმა ხელისუფლებამ ფაბრიკასთან დადო ხელშეკრულება, რომლის თანახმადაც, ფაბრიკას კავკასიის სამხრეთ უწყებისთვის 10 წლის განმავლობაში ყოველწლიურად უნდა მიეწოდებინა 90000 არშინი მწვანე, რუხი და შავი მაუდი. ადგილობრივი ფაბრიკის მაუდი რუსეთის სამხრეთ უწყებას უფრო იაფი უჯდებოდა. დრის მაუდის ფაბრიკა ხელს უწყობდა საქართველოში მეცხვარეობის განვითარებას, მაგრამ სხვა კოლონიური ქვეყნების საფეიქრო მრეწველობის საწარმოთა მსგავსად, დიდხანს ვერც ამ ფაბრიკამ იარსება. რუსეთის იმპერიის ფინანსთა სამინისტრომ გადაწყვიტა, რომ კავკასიის სამხრეთ უწყების შეკვეთები რუსეთის ცენტრალური რაიონების საწარმოებისთვის მიეცათ. ამის შედეგად 1858 წელს ფაბრიკამ გამოუშვა მხოლოდ 4000 მანეთის საქონელი. 1860 წელს დრის მაუდოს ფაბრიკა დაიხურა.

## ლიტერატურა
* 

კატეგორია:თბილისის ისტორია
დოკუმენტები თბილისის ისტორიისთვის

**დოკუმენტები თბილისის ისტორიისთვის** — თბილისის ისტორიასთან დაკავშირებული XVI-XIX საუკუნეების დოკუმენტების კრებული, შედგენილი ნიკო ბერძენიშვილისა და მამისა ბერძნიშვილის მიერ. 

პირველი წიგნი გამოიცა 1962 წელს. დოკუმენტები დალაგებულია ქრონოლოგიურად 1505  წლიდან XIX საუკუნემდე. I წიგნში შესული დოკუმენტები წყდება 1771 წლით (სულ 274 საბუთი).

კრებულში შესული ნასყიდობის, წყალობის შეწირულობის, პირობის, გარიგების წიგნები, გასამყრელოები, ხარჯის ნუსხები, არზები, ოქმები, თამასუქები და სხვა სახის დოკუმენტები ამოკრეფილია საქართველოს სახელმწიფო ცენტრალური არქივის და კ. კეკელიძის სახელობის ხელნაწერთა ინსტიტუტის ფონდებიდან. მათში ასახულია ფეოდალური თბილისის სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობა, თბილისური ყოფა-ცხოვრება, სამოხელეო და საქალაქო წყობა, თბილისელთა მეურნეობა ქალაქსა და მის გარეთ, ვაჭრობა, ხელოსნობა, საქალაქო მეურნეობა, ქალაქის საცხოვრებელი და სავაჭრო ნაგებობები, ციხესიმაგრეები, ქალაქის გარეგანი სახე.

კრებულს დართული აქვს პირთა და გეოგრაფიულ სახელთა საძიებლები და თბილისის ტოპონიმიკა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თბილისის ისტორია
კატეგორია:საქართველოს ისტორიის წყაროები
კათალიკოსის სახლი

**კათaლიკოსის სახლი** — სიონის ტაძრის გვერდით მდებარე XIX საუკუნის დასასრულის თბილისისთვის დამახასიათებელი შენობა. ამ სახლში 1990 წლამდე ცხოვრობდნენ სრულიად საქართველოს კათალიკოს-პატრიარქები. ამჟამად აქ ბინა დაიდეს სიონის ტაძრის საეკლესიო სამსახურებმა. თავისუფლების მოედანს შორის. XVIII საუკუნის 20-იან წლებში ოსმალებმა გააპარტახეს და აქაური მოსახლეობა ქალაქში გადასახლდა.

## ლიტერატურა 
* ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 577

კატეგორია:თბილისის შენობა-ნაგებობები
საბატონოს სამაროვანი

**საბატონოს სამაროვანი** — სამაროვანი გლდანის საცხოვრებელი მასივის V მიკრორაიონის მიმდებარე ტერიტერიაზე, რომელიც მიეკუთვნება გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის ძეგლებს. გაითხარა 5 ქვაყრილიანი ორმოსამარხი. მიცვალებულები დაკრძალული იყვნენ კიდურებმოხრილ პოზაში, თავით ჩრდილოეთისკენ. კერამიკულ მასალასთან და სხვა ნივთებთან ერთად ერთ-ერთ სამარხში აღმოჩნდა აღმოსავლურ-ქართული ტიპის შედგენილტარიანი ბრინჯაოს სატევარი. ძეგლი ძველი წელთაღრიცხვით XIII საუკუნით თარიღდება და ე. წ. სამთვრულ კულტურას განეკუთვნება.

## ლიტერატურა
*ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 762.

კატეგორია:თბილისის არქეოლოგიური ძეგლები
საიასაულო

**საიასაულო** — სამოხელეო ნატურალური გამოსაღები. მას იხდიდა თბილისის თითოეული კომლი სახელმწიფო გადასახადის - „სურსათის“ ამკრეფთა სასარგებლოდ. გადამხდელს „სურსათის“ ანგარიშში გაღებულ ყოველ კოდზე „საიასაულოდ“ თითო ლიტრი (დაახლოებით 3 კილოგრამი) მარცვლეული უნდა გადაეხადა.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია „თბილისი“, თბ., 2002

კატეგორია: თბილისის ისტორია
როშეშანა

**როშეშანა** — ებრაელთა ახალი წელი მთვარის კალენდრის მიხედვით აღინიშნება თიშრის (სექტემბრის-ოქტობრის) თვეში, მოსავლის აღების  დროს, ითვლება ახალი სამეურნეო წლის დასაწყისად. ამ დღესასწაულს ხშირად აღნიშნავდნენ თბილისელი ებრაელები.

ახალი წელი მოიცავს სამ ციკლს, პირველი  ბედის საწერელი დღეა, მეორე ცოდვების მონანიების, მიტევების (ქიფური), და მესამე კარვობის (სუქუთი). ძველი ებრაელების რწმენის მიხედვით სანამ ადამიანს ბედი დაეწერება, მანამდე უნდა მომხდარიყო მისი გასამართლება. 

საახალწლო სუფრაზე აუცილებელია ცხვრის ან ხბოს თავი, პური (ნამგალა კვერი), მაჭარი, ფინიკი, წითელი ჭარხალი, ვაშლი, ლეღვი, ნამცხვარი, მორწმუნეები ამ დღეს თეთრად იმოსებოდნენ და ერთმანეთს ულოცავდნენ პურში ჩაწობილი პურით. მეორე დღეს ასრულებენ წყლის კურთხვის რიტუალს. რვა დღის მერე, თიშრის მეათე დღეს ქიფური, ცოდვების მიტევების ცერემონიალი, ოჯახის უფროსი თითოეულ ოჯახის წევრს თავზე შემოახვევს ქაფარას, სანაცვო ფრინველს ქალს დედალი, კაცს მამალი. მზის ჩასვლისას ყველა ოჯახში ინთებოდა სანთელი და იწყებოდა მარხვა.

სახალწლო ციკლის მესამე ეტაპი არის კარვობა, იწყებოდა ქიფურიდან 5 დღის შემდეგ და 9 დღე გრძელებოდა. ამის შემდეგ სინაგოგაში ან სახლში პატარა ქოხს რთავდნენ და დროს შიგ ატარებდნენ.

## ლიტერატურა 
* ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 

კატეგორია:ებრაული კულტურა
დუქანი

**დუქანი** ( სავაჭრო სახლი; სახელოსნო) — მცირე სავაჭრო და სახელოსნო (ზოგჯერ სასადილოც) სახლები თბილისსა და სხვა ქალაქებში XVII საუკუნიდან, როდესაც ტერმინი „დუქანი“ შეენაცვლა ქულბაქს. XVII-XVIII საუკუნეებში ქულბაქი და დუქანი სინონიმები იყო. დასავლეთ საქართველოში დუქანი XIX საუკუნიდან დამკვიდრდა, XVII-XVIII საუკუნეებში კი იმავე მნიშვნელობით იხმარებოდა „ხულა“. რადგანაც დუქანი ერთდროულად სახელოსნოც იყო და სავაჭროც, ამიტომ დუქნები ისტორიულ დოკუმენტებში იხსენიება იქ მოსაქმე ხელოსანთა თუ ვაჭართა სპეციალობის მიხედვით: „მეჩუსტეების დუქანი“,„მექვაბეების დუქანი“, „მებაყლეების დუქანი“, „სამღებრო დუქანი“, „თოლაჩის დუქანი“, „ჭონის დუქანი“, „ბაზაზების დუქანი“, XVIII საუკუნის ბოლოს თბილისში 50 საფეიქრო ნაწარმის დუქანი ყოფილა.

დუქნები სხვადასხვა ზომისა იყო. XVIII საუკუნეში მათი ფართობი საშუალოდ 15-30 მ² აღწევდა. დუქნები ქვითკირის ან ხის იყო. თბილისში უმთავრესად ქვითკირის დუქნებს აშენებდნენ. მათი ფასი XVIII საუკუნის მეორე ნახევარში 100-350 მანეთს უდრიდა. დუქნები ერმანეთისგან განსხვავდებოდნენ ხუროთმოძღვრული თვალსაზრისით, ზოგი თაღიანი იყო, ზოგს ოთახები ან დარბაზები ჰქონდა გამართული.

თბილისში დუქნები ეკუთვნოდათ მოქალაქეებს, თავადაზნაურებს (მაგ: დავით ბატონიშვილს თათრის მოედანზე 12 დუქანი ჰქონდა, საიდანაც დიდ შემოსავალს ღებულობდა; სამეფო აზნაურს დიმიტრი ხიმშიაშვილს XVIII საუკუნის ბოლოს 9 დუქანი ჰქონია) და ეკლესიას. თავადაზნაურები დუქნებს ხშირად ქირით აძლევდნენ მოქალაქეებს, რომლებიც ვაჭრობა-ხელოსნობას აქ ეწეოდნენ. დუქნები ჰქონიათ ყმებსაც, მაგრამ  მათ არ შეეძლოთ ბატონის ნებართვის გარეშე მისი გაყიდვა, ხოლო მათი უშვილოდ გარდაცვალების შემთხვევაში დუქანი ბატონს რჩებოდა. დუქნის პატრონები იხდიდნენ სახელმწიფო და სამოხელეო გადასახადებს. მაგალითად, XVIII საუკუნეში თითოეულ ხორცის დუქანზე ყასაბი ქალაქის მოურავს წელიწადში 3 ლიტრა ქონს უხდიდა. დუქნებს მისი პატრონები ხშირად გირაოდ აძლევდნენ მევალეს, რომელიც მრავალი წლის მანძილზე იღებდა ამ დაგირავებული დუქნიდან შემოსავალს. სადუქნე ადგილზე დუქნის აშენებას XVII-XVIII საუკუნეებში მეფის ნებართვა სჭირდებოდა.

აღა-მაჰმად-ხანის მიერ დარბევის დროს (1795 წელს) დუქნების უმრავლესობა დამწვარა. ერეკლე II-მ მიიღო ღონისძიებები დუქნების აღსადგენად, რაც პატრონებს დაავალა, მოგირავეებს კი წასახალისებლად ზოგიერთი შეღავათი დაუწესა. ამის შემდეგ ისტორიულ დოკუმენტებში იხსენიება „ახალი დუქნები“. XIX საუკუნეში თბილისში დუქნების რაოდენობა დიდად გაიზარდა. ამ პერიოდში დუქანი ეწოდებოდა არა მარტო სავაჭრო-სახელოსნო სახლს, არამედ მცირე სასაუზმოსაც. მაგ: ცნობილი „ქოსების დუქანი“. ამ დროს იხსენიება დუქანხანებიც — დუქანთან არსებული მცირე სასტუმროები.

საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ თბილისში კერძო ვაჭრობის მოსპობასთან ერთად დუქნებიც მოისპო.

1990-იანი წლებიდან ეკონომიკურ გარდატეხასთან ერთად იწყება დუქნის, როგორც სავაჭრო დაწესებულების ტიპის, აღდგენა, კერძოდ თბილისშიც. ეს დაკავშირებულია ბიზნესის წარმატებისთვის ხალხის ხსოვნაში, ლიტერატურასა და სახვითი ხელოვნების ძეგლებში შემორჩენილი ამ კომერციული ობიექტის სახელის გამოყენებასთან.

## ლიტერატურა
* 

კატეგორია:თბილისის სავაჭრო ობიექტები
კატეგორია:თბილისის ისტორია
სათარა

**სათარა** (დ. 1828 — გ. 1891) — ძველ თბილისში სახელგანთქმული სახალხო მომღერალი, ნიკოლოზ ბარათაშვილის მეგობარი. ერთ-ერთი პირველი თბილისელი სახელოვანი მომღერალი იყო, რომელიც გამოვიდა ახალგახსნილი „მანეჟის თეატრის“ სცენაზე (1845). თავისი სიმღერით მას არაერთი თბილისური კონცერტი დაუმშვენებია. ერთ-ერთი პირველი გამოვიდა ქარვასლის ახლად აგებულ თეატრშიც ვირტუოზ-პიანისტის ს. შიფის კონცერტზე. სათარამ საკუთარი სოლო კონცერტები გამართა თბილისის თეატრში 1853 და 1860 წლებში.

## ლიტერატურა
* 

კატეგორია:დაბადებული 1828
კატეგორია:გარდაცვლილი 1891
კატეგორია:თბილისელები
კატეგორია:ქართველი მომღერლები
საგუბერნიო მმართველობა

**საგუბერნიო მმართველობა** — ადმინისტრაციული ორგანო თბილისსა და თბილისის გუბერნიაში. მისი წინამორბედი იყო 1802 წლის 2 იანვარს შექმნილი „საქართველოს უზენაესი მთავრობის აღმასრულებელი ექსპედიცია“, რომელიც გუბერნიის ადმინისტრაციული მმართველობის ორგანო იყო. იგი ატარებდა ეკონომიკურ, ფინანსურ და სოფლის მეურნეობის ღონისძიებებს გუბერნიის მასშტაბით. 1840 საგუბერნიო მმართველობა გარდაიქმნა და ეწოდა საქართველო-იმერეთის საგუბერნი მმართველობა. 1847 წლის 13 თებერვალს ეწოდა თბილისის საგუბერნიო მმართველობა და განაგებდა საქალაქო ცხოვრების ყველა დარგს. თბილისის თვითმმართველობის აღმოცენების შემდეგ (1975) კონტრლს უწევდა მის საქმიანობას. გაუქმდა 1919 წლის 22 თებერვალს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თბილისის ისტორია
თბილისის კვირაცხოვლის ეკლესია

**თბილისის კვირაცხოვლის ეკლესია** — მდებარეობს ჩუღურეთის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, არსენალთან არსებული დიდხევის მარცხენა ნაპირზე, რკინიგზის ხაზთან, შემაღლებულ ადგილას (ბორცვზე). 

ამჟამად დაკარგული აქვს ეკლესიის სახე, გადაკეთებულია საცხოვრებელ შენობად. კვირაცხოვლის ეკლესიის აგების ზუსტი თარიღი ცნობილი არ არის. ვახუშტის თბილისის 1735 წლის გეგმაზე №63-ით აქვს დატანილი „კვირაცხოველი“. 1800 წლის თბილისის გეგმაზე №11-ითაა დატანილი. კვირაცხოვლის ეკლესია XIX საუკუნის 80-იან წლების დასაწყისში ჯერ კიდევ არ ყოფილა აღდგენილი. XIX საუკუნის 90-იან წლებში კვირაცხოვლის ქართული ეკლესია შეიძინეს ახალ კუკიაზე, რკინიგზის გადაღმა მცხოვრებმა ასურელებმა, რომლებმაც აღადგინეს ეკლესია. თბილისის 1913 წლის გეგმაზე №249 დატანილია წმინდა თომას ეკლესია. XX საუკუნის 20-იანი წლებიდან ეკლესია გააუქმეს. ეკლესიასთან იყო სასაფლაო.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 593

კატეგორია:თბილისის ეკლესიები
ორბელიანების კუნძული

**ორბელიანების კუნძული** — ახალი ბაღი მეიდნისა, მადათოვის კუნძული, ყოფილი კუნძული თბილიში, ორბელიანთუბანში, მტკვარზე.  მტკვრის მარჯვენა სანაპიროზე ესაზღვრებოდა გარეთუბანი, მარცხენა სანაპიროზე კი სოფელი კუკია. ადრინდელი სახელია "ახალი ბაღი მეიდნისა" მეიდანთან სიახლოვის გამო. თავდაპირველად ეკუთვნოდა ქართლის სამეფო კარს. 1751 წელს ქართლის მეფემ თეიმურაზ II-მ სარდალ რევაზ ორბელიანს უწყალობა "გარეთუბანს მეიდნის პირზედ… სახასო სასახლის ადგილი" თავისი მიმდებარე ტერიტორიითურთ, რის შემდეგაც ამ უბანს სა კუნძულს ორბელიანების სახელი ერქვა XX საუკუნის 20-30-იანი წლებამდე. შემდეგ კუნძული ორბელიანებისაგან იყიდა ვ. მადათოვმა. მიუხადავათ იმისა რომ XIX საუკუნის მე-2 ნახევარში კუნძული ქალაქის საკუთრება იყო ოფიციალურად თუ არაოფიციალურად. დოკუმენტებში იგი მადათოვის კუნძულის სახელითაა ცნობილი და მოხსენიებული. ასევე იხსენიება იგი მხატვრულ ნაწარმოებებში.

ორბელიანების კუნძულზე XIX საუკუნის მე-2 ნახევრიდან იდგა სხვადასხვა სახის და დანიშნულების ნაგაბობები, ძირითადად სამხ. საწყობი, 
ციოგჰაუზი, იგი აღალის გასაჩერებელი ადგილიც იყო. მ. ვორონცოვის  დროს კუკიისა და გარეუბნის შესაერთებლად დაიწყო ქვითკირის ბურჯებზე შემდგარი ხიდების მშენებლობა (1850-1853) იმ ადგილას, სადაც მტკვარი ორად იტოტებოდა და ორბელიანების კუნძული მდებარეობდა. მტკვარზე აგებული ორი ხიდის შესაერთებლად ადგილი რომ აეწიათ, ორბელიანების კუნძულზე დიდძალი მიწა დაყარეს, რის შედეგადაც გაჩნდა ახალი ქუჩა, რის გაყოლებითაც გარდიგარდმო, დაიდგა სავაჭრო დუქნები და ფარდულები.

## ლიტერატურა
*ენციკლობედია თბილისი,  თბ., 2002, გვ 720.

კატეგორია:მტკვარი
საკანონო ჯარიმა

**საკანონო ჯარიმა** — იხდიდა დამნაშავედ ცნობილი პირი ეკლესიის სასარგებლოდ. შუა საუკუნეებში საქართველოში, კერძოდ თბილისში საეკლესიო სასამართლოს ექვემდებარებოდა სისხლის სამართლის გარკვეული საქმეები. მკვლელობისთვის დამნაშავე ეკლესიას უხდიდა საკანონო ხარს. საკანონოდ ერთი ხარი უნდა გაეღო უზიარებლად გარდაცვლილის ჭირისუფალსაც. ჯვარდაუწერელი ცოლქმრული თანაცხოვრების შემთხვევაში ქმარს საკანონო ჯარიმის სახით ორი ხარი, ღორი და ცხვარი უნდა გადაეხადა და ა.შ.

## ლიტერატურა
*ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 770

კატეგორია:ძველი ქართული სამართალი
კატეგორია:სასჯელები
სალეკო

**სალეკო** — ლეკთა დაქირავებული ჯარის ქირისთვის განკუთვნილი საგანგებო სახელმწიფო გადასახადი. დაწესებული იყო XVIII საუკუნის II ნახევარში. სალეკო შერეული ხასიათის (ფულადი, ნატურალური) გადასახადი იყო და მისი ოდენობა მტკიცედ არ განისაზღვრებოდა. თბილისის მცხოვრებნი სალეკოდ უმეტესწილად ფულს იხდიდნენ.

## ლიტერატურა
*ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002 გვ. 771
რინდები

**რინდები** (სპარსულად „რინდ“ - ცბიერი, თაღლითი, მოქეიფე, ბედოვლათი, გზააბნეული) — სუფიურ-დერვიშული მისტიკურ-ფილოსოფიური მოძღვრების მიმდევრები.
 
რინდი იხსენიება შუა საუკუნეების ქართულ საისტორიო წყაროებში, ისევე, როგორც მხატვრულ და მთარგმნელობით ლიტერატურაში. XIV საუკუნის ქართველ ისტორიკოსს „ჟამთააღმწერელს“  რინდები ნახსენები აქვს გიორგი-ლაშას (გიორგი IV) პიროვნებასთან დაკავშირებით. 

შუა საუკუნეების აღმოსავლურ წყაროებში  რინდებს უწოდებდნენ ქალაქის დაბალი და საშუალო ფენის წარმომადგენლებს, რომლებიც უპირისპირდებოდნენ ოფიციალურ სუფიზმის დოგმებს. ვალერიან გაბაშვილის აზრით, რინდები XI საუკუნის მეორე ნახევრიდან, XVI საუკუნის ჩათვლით, ხშირად იხმარება ახლო და შუა აღმოსავლეთის ქალაქებში მიმდინარე სოციალური მოძრაობის აღსანიშნავად. რინდები ეკუთვნოდნენ წვრილ ვაჭარ-ხელოსანთა ფენას და თავიანთი სოციალური და უფლებრივი მდგომარეობით განსხვავდებოდნენ დიდვაჭრებისაგან.  რინდებს ავტორი თბილისის „ყოველ ერს“ მიაკუთვნებს. მათ ეთნიკურ და რელიგიურ კუთვნილებას მნიშვნელობა არ ჰქონდა. 

შუა საუკუნეების თბილისში სხვადასხვა ეროვნებისა და სარწმუნოების ხელოსნები გაერთიანებული იყვნენ კორპორაციებში პროფესიული ნიშნით. ვალერიან გაბაშვილის აზრით, შეიძლება  XIX საუკუნის ყარაჩოხელები რინდების გვიანდელ მემკვიდრეებად იქნენ მიჩნეულნი.

## ლიტერატურა
*ენციკლოპედია "თბილისი", თბ. 2002,  გვ.750

კატეგორია:სუფისტები
ვეტცელის სასტუმრო

**ვეტცელის სასტუმრო** — სასტუმრო ძველ თბილისში. მისი არქიტექტორი იყო ლ. ბილფელდი.  ააგეს 1880 წელს. 

თავდაპირველად ერქვა ვეტცელის სასტუმრო, შემდეგ დაერქვა „ევროპა“, ბოლოს — „რუსთავი“, 1980-იან წლებში აქ განლაგდა იუსტიციის და საგარეო საქმეთა სამინისტროები. სტილისტური მიმართულებებით შენობა წარმოადგენს XIX საუკუნის ბოლოს ბაროკოს მოტივების გამოყენებით. შენობის მარცხენა ფრთაში პირველ სართულზე ბინა დაიდო თოჯინების ქართულმა თეატრმა.

## ლიტერატურა 
* ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 474

კატეგორია:ძველი თბილისი
კავკასიის სამიჯნე სკოლა

**კავკასიის სამიჯნე სკოლა** — გაიხსნა თბილისში, 1847 წელს. ამზადებდა მემიჯნეებსა და მიწისმზომელებს. სკოლა ოთხწლიანი იყო, სწავლება - რუსულ ენაზე. იღებდნენ 12-16 წლის ვაჟებს, რომლებიც პანსიონის ხარჯზე ცხოვრობდნენ. სკოლას განაგებდა რუსი ტოპოგრაფი პოლკოვნიკი პეტუხოვი. აქ სწავლობდნენ რუსულ სიტყვიერებას, რუსეთის ისტორიას, ქართულს და აზერბაიჯანულს, არითმეტიკას გეოდეზიას, ხატვას, ხაზვას სამხედრო საქმესა და ცეკვას. ეს იყო პირველი სკოლა, სადაც მოსწავლეები იყებდნენ სისტემურ პროფილურ განათლებას. სკოლადამთავრებულები ვალდებულები იყვნენ კავკასიაში 10 წელი მაინც ემუშავათ. პირველი გამოშვება 1852 წელს იყო.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია „თბილისი“. თბ., 2002 გვ. 788

კატეგორია:თბილისის სკოლები
თბილისის პეტრე-პავლეს ეკლესია

**პეტრე-პავლეს ეკლესია** — ქართული მართლმადიდებლური ეკლესია, მდებარეობს ავლაბარში, ამავე სახელობის სასაფლაოზე, თბილისი-ბაქოს რკინიგზის ხაზის გადაღმა. აიგო XIX საუკუნის II ნახევარში. ავლაბარში ეკლესიისაკენ (სასაფლაოსაკენ) მიმავალ ქუჩას „პეტრე-პავლეს“ სახელი ერქვა XIX საუკუნის II ნახევრიდან  XX საუკუნის 20-იანი წლების დასაწყისამდე (ახლანდელი ნიკიფორე ირბახის ქუჩა).

## ლიტერატურა
კატეგორია:თბილისის ეკლესიები
კატეგორია:XIX საუკუნის ეკლესიები
კვირაცხოვლის უბანი

**კვირაცხოვლის უბანი** — (ავლევის და ი. ნაკაშიძის ქუჩებს შორის) უბნის დასახელება აქ მდგარი კვირაცხოვლის ეკლესიიდან მოდის. ეკლესია დატანილია თბილისის 1800 წლის გეგმაზე. მას მთავარეპისკოპოსის საყდარსაც ეძახდნენ, რადგან სამთავროს მთავარეპისკოპოსის ადგილსამყოფელად ითვლებოდა. პ. იოსელიანის ცნობით, ეკლესია 1840 წელს უკვე გაუქმებული იყო.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 593

კატეგორია:თბილისის უბნები
ტაბახმელის ბრძოლები

**ტაბახმელის ბრძოლები**— XVI-XVIII საუკუნეებში თბილისის დაუფლებისათვის ბრძოლები. ტაბახმელა სტრატეგიულ მნიშვნელობას იძენდა თბილისის დაუფლებისთვის ბრძოლებში.

1522 წელს უფლისწულ ლუარსაბის მიერ თელეთთან დამარცხებულ მტრის ჯარს გამოდევნებული ქართველთა ლაშქარი ტაბახმელასთან ხევში ჩასაფრებულ შაჰის ლაშქარს წააწყდა, რომელმაც ზურგიდან დაარტყა ქართველებს, ამის შემდეგ ყიზილბაშებმა შეძლეს თბილისის ალყის შემორტყმა, ბოლოს კი ქალაქის აღება.

ტაბახმელასთან ბრძოლების გადახდა მოუწია თბილისის დაუფლებისთვის მებრძოლ სიმონ I-საც. ბერი ეგნატაშვილის ცნობით, პირველი ბრძოლა სიმონმა თავის გამაჰმადიანებულ ძმასთან დაუთ-ხანთან XVI საუკუნის 60 წლებში გამართა, ბრძოლა სიმონის გამარჯვებით დამთავრდა მაგრამ შემდგომი განვითარება იერიშებს აღარ მოჰყოლია. მეორე ბრძოლა ოსმალი მემატიანეს თქმით, სიმონს ოსმალების წინააღმდეგ გაუმართავს, ირანელთა ტყვეობიდან დაბრუნების შემდეგ, მას აშან-ფაშასთან 500 კაცი მოუკლავს და ბრძოლა მეფის გამარჯვებით დამთავრებულა. ამ ბრძოლის შემდეგ მეფეს გზა გაეხსნა თბილისისკენ, მან აიღო თბილისის ციხე და დაესაკუთრა თბილის.

1625 წელს მარაბდის ბრძოლის წინ, თბილისის დაცისთვის ტაბახმელის სტრატეგიული  მნიშვნელობის გათვალისწინებით, 1625 წელს ირანელთა ახალი შემოსვლის მოლოდინში, ქართველთა 20 ათასიანი ლაშქარი, კოჯორ-ტაბახმელის მიდამოებში დაბანაკდა, მნიშვნელოვანი ბრძოლა გაიმართა ტაბახმელასთან, აღა-მახმად-ხანისა და ერეკლე  II ჯარებს შორის.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002,  გვ. 54

კატეგორია:საქართველოს ბრძოლები
კატეგორია:თბილისის ისტორია
ვახუშტი ბაგრატიონის ხიდი

**ვახუშტი ბაგრატიონის  ხიდი** — ხიდი თბილისში, მტკვარზე გიორგი სააკაძის მოედანსა და ვახუშტი ბაგრატიონის ქუჩებს შორის ("კავსახტრანსპროექტი" 1976; არქიტექტორი. ნიკო ლომიძე; ინჟინერები: გ. ბრეგვაძე, ი. კოშკაძე). ხიდი სამმალიანია.  შუა მალის სიგრძე 81,6 მ, გვერდითი მალებისა სანაპიროების თვზე 44,2 მ. ხიდის საერთო სიგრძე 220,5 მ-დეა, სავალი ნაწილების სიგანე 21 მ, ტროტუარების სიგანე 3 მ, სიმაღლე 24,7 მ. ხიდის აშენებამდე ამ ადგილზე იყო 1936 წელს აგებული საცალფეხო ხიდი — ვიადუკი (ინჟინერი: მ. მიზრახი). სიგრძე 150 მ, სიგანე 2 მ. ვახუშტის ხიდი თბილისის ყველაზე მაღალი ხიდია.

## ლიტერატურა 
**სარალიძე, ა.,* „თბილისის ხიდები“, გვ. 21, „ტფილისის ჰამქარი“, თბილისი, 2012

კატეგორია:თბილისის ხიდები
სასანურ-ბიზანტიური მონეტები

**სასანურ-ბიზანტიური მონეტების განძი** — VI-VII საუკუნეების სასანური და ბიზანტიური ვერცხლის მონეტების განძი (დაახლოებით 700-800 ცალი). მონეტები აღმოჩენილია 1904 წელს თბილისის ძველ უბანში, ე.წ. მეიდანში, მანთაშევის ქარვასლის მშენებლობისას. სასანაური მონეტები ძირითადად მოჭრილია ხოსრო II-ის (590-628), მცირე ნაწილი კი — ჰორმიზდ IV-ის (579-590) სახელით. ბიზანტიური მონეტები განეკუთვნება იმპერატორ ჰერაკლეს (610-641) და ჰერაკლე-კონსტანტინეს ერთობლივი მმართველობის ხანას (613-614-იდან 630-მდე). განძის მონეტები გაიფანტა. ქრონოლოგიური დიაპაზონია 579-641 წლები.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია „თბილისი,  გვ. 790 თბ., 2002 წელი

კატეგორია:მონეტები
ვახმი

**ვახმი** — სომხურ-გრიგორიანული ეკლესიისთვის შეწირული ან ნაწყალობევი ქონება.  ვახმის როგორც ტერმინს, ვხვდებით XVIII საუკუნის შუა წლებში შედგენილ ნასყიდობისა და გასამყარებელი ქართულ საბუთებში, სადაც ჩანს, რომ იგი იხმარება მხოლოდ და მხოლოდ ეკლესიებთან,  კერძოდ ეკლესიას შეწირულ მამულთან დაკავშრებით. ასეთი შეწირულობა შეიძლება ყოფილიყო როგორც ადამიანი, ისე უძრავი ქონება - დუქანი, სახლი, ფული (საწირავი) და ა.შ.  

1749 წლის 23 ოქტომბერს შედგენილ ბებუთშვილების გასამყრელო სიგელში ვკითხულობთ: 

დამოწმებული დოკუმენტური მასალით ირკვევა, რომ შეწირულობის ტერმინად ვახმი მხოლოდ სომხურ-გრიგორიანურ ეკლესიებთნ  დაკავშირებით გვხდება, ნიშანდობილია, რომ სწორედ XVII-XVIII საუკუნეებში აღინიშნება თბილისის სომხური მოსახლეობის მოძალება, რომლის დასტურიცაა ამ დროის ქალაქში სომხურ-გრიგორიანული ეკლესიების ინტენსიური მშენებლობა, თბილისში მცხოვრები სომხები  ვახმს სწირავენ არა მარტო ქალაქში არსებულ სომხურ-გრიგორიანულ ეკლესიებს, არამედ სომხეთის ეკლესიებსაც - ეჩმიაძინს, სევანსა და სხვ.

## წყარო
* დოკუმენტები თბილისის ისტორიისთვის (XVI-XIX სს), წგ. 1, შეადგინეს ნ. ბერძენიშვილმა და მ.ბერძნიშვილმა, თბ.,1962
* სცსია, ფ. 1448, საბ, N325.

## ლიტერატურა 
*ბერიძე თ., ტერმინ :ვახმის“ გაგებისათვის, „ს, ჯანაშიას სახ. საქართველოს სახელმწ. მზეუმის მოამბე“ 1997, ტ. 42
* ენციკლოპედია თბილისი, თბ, 2002, გვ. 466

კატეგორია:შეწირულობის ტერმინები
თბილისის კვირაცხოვლის წმინდა თომას ეკლესია

**თბილისის კვირაცხოვლის წმინდა თომას ეკლესია** — ქართული მართლმადიდებლური ეკლესია, მდებარეობდა ძველ თბილისში ზემო (ბატონის) მოედნის სამხრეთით, კვირაცხოვლის (ახლანდელი ანტონ კათალიკოსის) ქუჩაზე. იგი თბილისის ერთ-ერთი ძველი ეკლესიაა, რომელიც დანგრეულია თემურლენგის შემოსევის დროს. ეკლესია ხელახლა აუშენებია მთავარეპისკპოს ქრისტეფორე . პ. იოსელიანის გადმოცემით, ეს მომხდარა XVIII საუკუნეში, ხოლო დ. კარიჭაშვილის კატალოგით - 1703 წელს:  აღსანიშნავია, რომ კვირაცხოვლის წმინდა თომას ეკლესია და ჩუღურეთის ამავე სახელწოდების ეკლესია მიწერილი იყო ანჩისხატზე. ამჟამად ეკლესია აღარ არსებობს.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 593

კატეგორია:თბილისის ეკლესიები
სემიონოვკა (თბილისი)

**სემიონოვკა** — მიკროუბანი თბილისში ვერაზე. მდებარეობს მთაწმინდის ფერდობზე, ვარდისუბნის მიკროუბნის სამხრეთ-დასავლეთით, რომლისგანაც იაკობ გოგებაშვილის ქუჩითაა გამოყოფილი, მოიცავს გურამ რჩეულიშვილის, რევაზ ჯაფარიძის და ნინო ჟვანიას ქუჩების მიდამოებს.

ადგილს სახელწოდება ეწოდა XIX-XX საუკუნეების მიჯნაზე აქ დისლოცირებული რუსული სამხედრო პოლკის მიხედვით. აქვე გაჩნდა სამხედრო სამსახურმოხდილთა დასახლება „სემიონოვკა“. 1898 წელს გაბაანთხევსა და სატივეს უბანს შორის მდებარე ვერის ძველი სასაფლაოს ადგილზე მოეწყო ვერის ბაღი, რის შემდეგაც სემიონოვკის ტერიტორიაზე დაარსდა ვერის ახალი სასაფლაო,  რომელზეც დგას წმინდა პანტელეიმონის ეკლესია.

## სქოლიო 
კატეგორია:ძველი თბილისის უბნები
კვირაცხოვლობა

**კვირაცხოვლობა** — ხალხური დღესასწაული, აღდგომის სწორს იმართებოდა ჩუღურეთის კვირაცხოვლის ეკლესიასთან. 

კვირაცხოვლობას დიდი ზეიმი იცოდნენ. ამ დღეს ქართველებს წესად ჰქონდათ ბურთის თამაში. ეკლესიაში წირვის შემდეგ ორ ჯგუფად გაყოფილი ხალხი ერთმანეთს ეცილებოდა ბურთის ხელში ჩასაგდებად. მრევლის რწმენით, რომელი ჯგუფიც გაიმარჯვებდა, მთელი წლის მანძილზე სიუხვე და ბარაქა არ მოაკლდებოდა. ზოგჯერ ბურთს ნაკუწ-ნაკუწ გლეჯდნენ და ინაწიებდნენ, იმდენად მაგიურ მნიშვნელობას ანიჭებდნენ მას. ეს წეს-ჩვეულება თანდათან დავიწყებას მიეცა და XIX საუკუნეში ჩუღურეთში მდებარე კვირაცხოვლის გორას გაუჩნდა მეორე სახელი „წითელი გორა“, აქ კვირაცხოვლობა დღეს სააღდგომო წითელი კვერცხების დაგორების გამო (ეს წესი რუსმა მართლმადიდებლებმა შემოიტანეს). გორის ფერდობზე სააღდგომო კვერცხებს დააგორებდნენ და, ვისი კვერცხიც შორს გაგორდებოდა, მოგებულიც ის იყო და წითელი კვერცხებიც მას რჩებოდა.

## ლიტერატურა
* ენციკლოპედია თბილისი, თბ., 2002, გვ. 593

კატეგორია:დღესასწაულები