open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ელგუჯა ხოკრიშვილი

**ელგუჯა ხოკრიშვილი** (დ. 24 მაისი, 1973) — ქართველი ეკონომისტი, თანამდებობის პირი. საქართველოს საგანგებო და სრულუფლებიანი ელჩი გერმანიაში.  2014 წლის 15 აპრილიდან – 21 ივლისამდე საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის მინისტრი. 2014-2015 წლებში იყო საქართველოს გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის მინისტრი.

## ბიოგრაფია
2002 წელს მიიღო პოტსდამის უნივერსიტეტის ეკონომიკის ბაკალავრის წოდება. 2004 წელს გახდა ბიზნესის და ეკონომიკის მაგისტრი. 2008 წელს გახდა  ეკონომიკურ და სოციალურ მეცნიერებათა დოქტორი. 1999-2003 წლებში იყო იყო პოტსდამის უნივერსიტეტის ფინანსების კათედრის მკვლევარი მეცნიერი. 2006 წელს იყო გერმანიის ეკონომიკური თანამშრომლობის ფედერალური სამინისტროს ექსპერტი. 2004-2008 წლებში იყო პოტსდამის უნივერსიტეტის ფინანსების კათედრის პროექტის მმართველი. 2009-2010 წლებში იყო პოტსდამის უნივერსიტეტის ფინანსების კათედრის პროექტის მმართველი. 2010-2011 წლებში იყო ბერლინის თავისუფალი უნივერსიტეტის პროექტის მმართველი. 2010-2011 წლებში მუშაობდა პროგრამებისა და განათლების განვითარების პროფესიონალთა ჯგუფში, ვანკუვერში, კანადაში, იკავებდა კონსულტანტის თანამდებობას. 2011 წელს იყო ფონდი „ღია საზოგადოება – საქართველოს“ ექსპერტი. 2011 წელს იყო „GOPA კონსალტინგის“ ექსპერტი (გერმანია). 2012 წელს იყო ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის ლექტორი. 2012 წელს იყო ფონდი „ღია საზოგადოების“ (OSF) ექსპერტი. 2012 წელს – კავკასიის ეკონომიკისა და სოციალური კვლევების ინსტიტუტის (CIESR) გამგეობის თავმჯდომარე. 2012-2014 წლებში იყო მუნიციპალური განვითარების ფონდის დირექტორი. 2014 წლის 15 აპრილიდან – 21 ივლისამდე საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის მინისტრი. 2014-2015 წლებში იყო საქართველოს გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის მინისტრი. ხოკრიშვილს გამოქვეყნებული აქვს 20-ზე მეტი პუბლიკაცია საგადასახადო და სოციალური პოლიტიკის, ფისკალური დეცენტრალიზაციის, ადგილობრივი თვითმმართველობის რეფორმებისა და რეგიონული ეკონომიკური განვითარების სტრატეგიების შესახებ ქართულ, ინგლისურ და გერმანულ ენებზე. 2018 წლიდან არის საქართველოს საგანგებო და სრულუფლებიანი ელჩი გერმანიაში.

## რესურსები ინტერნეტში
* 

## სქოლიო
კატეგორია:თბილისში დაბადებულები
კატეგორია:დაბადებული 24 მაისი
კატეგორია:დაბადებული 1973
კატეგორია:საქართველოს რეგიონული განვითარებისა და ინფრასტრუქტურის მინისტრები
კატეგორია:საქართველოს გარემოს დაცვისა და ბუნებრივი რესურსების მინისტრები
კატეგორია:ქართველი ეკონომისტები
ანაფორა (სტილისტიკა)

**ანაფორა** () — ერთ-ერთი სტილისტიკური ხერხი. იგი გულისხმობს მსგავსი ბგერების, სიტყვების, სინტაქსური ან რიტმული ერთეულების განმეორებას მოსაზღვრე ტაეპების ან სტროფების დასაწყისში. ანაფორა, როგორც განმეორების ერთ-ერთი სახე, ხელს უწყობს ინტონაციის გაძლიერებას, რისი წყალობითაც მხატვრული ფრაზის ესა თუ ის ნაწილი უფრო მკვეთრად გამოიყოფა და იგი მეტ გამომსახველობას იძენს.

## ლიტერატურა 
* თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ვაჟა-ფშაველას „ბახტრიონი“, გამომცემლობა „განათლება“, 1972.

კატეგორია:სტილისტიკური ხერხი
კატეგორია:რიტორიკული ფიგურები
ავტოლოგია

**ავტოლოგია** — პოეტურ ნაწარმოებებში სიტყვათა და გამოთქმათა გამოყენება მათი პირდაპირი მნიშვნელობით. მხატვრული ავტოლოგია თავისი რეალისტური სიზუსტით უპირისპირდება ფიგურალურ, ტროპულ მეტყველებას. მართალია, ავტოლოგიური სტილი თითქმის არ მიმართავს მხატვრულ სახეებს, მაგრამ ამის გამო იგი პოეტურობასა და ემოციურ ზემოქმედებას მოკლებული არ არის. ნაწარმოების მხატვრულ ქსოვილში ორგანულადაა ჩართული და პოეტური მეტყველების საერთო ექსპრესიულობას არ ეთიშება. რა თქმა უნდა, მხატვრული ავტოლოგია განსხვავდება ჩვეულებრივი ყოფითი მეტყველებისაგან და როგორც მხატვრული ნაწარმოების, მთლიანად მხატვრული მეტყველების შემადგენელი ნაწილი, იგი დამოუკიდებელ მხატვრულ სახედაც მიიჩნევა.

## ლიტერატურა 
* თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ვაჟა-ფშაველას „ბახტრიონი“, გამომცემლობა „განათლება“, 1972.

კატეგორია:ლიტერატურული ტერმინები
დესკრიფცია

**დესკრიფცია** — მხატვრული ხერხი, რომელიც გულისხმობს ბუნების, ვითარების, ყოფის აღწერას მხატვრულ ნაწარმოებში. აღწერა, ჩართული ამბის თხრობაში, სტილისტიკური ხერხია, რომელიც ერთგვარად ანელებს ფაბულის დინებასა და სიუჟეტის განვითარებას, მაგრამ ამასთანავე აფართოებს თხრობის ფარგლებს, ხელს უწყობს ამბის გაშლას, სხვადასხვა მომენტისა და მოტივის შემოტანით ამდიდრებს ნაწარმოებს. დესკრიფცია რეტარდაციის (ფაბულის შენელების) ერთ-ერთი სახეა.

## ლიტერატურა 
* თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ვაჟა-ფშაველას „ბახტრიონი“, გამომცემლობა „განათლება“, 1972.

კატეგორია:სტილისტიკური ხერხი
კონჩედარია

**კონჩედარია** (, ფინინი: Kǒngquè hé) — მდინარე დასავლეთ ჩინეთში. გამოედინება ბაგრაშკიოლის ტბიდან, ზემო წელზე კვეთს ტიან-შანის აღმოსავლეთ განშტოებებს, მიედინება ტარიმის ღრმულის ჩრდილო-აღმოსავლეთ განაპირა მხარეს. სიგრძე 550 კმ, აუზის ფართობი (ბაგრაშკიოლის წყალშემკრების ჩათვლით) 184,4 ათ. კმ². ჩამონადენი წლის განმავლობაში თანაბარია, მთებიდან გამოსვლისას წყლის საშუალო ხარჯია 36 მ³/წმ. ვაკეზე კარმოქმნილი აქვს რთული სისტემა კალაპოტებისა, რომლებიც შეერთებულია ტოტებით; აქ მდინარის მიმართულება ხშირად იცვლება. იმ წლებში, როდესაც კონჩედარია ლობნორის ტბაში ჩაედინება, ტბა წყლით ივსება, ხოლო მაშინ, როდესაც თავის წყალს მთლიანად მდინარე ტარიმს გადასცემს, ლობნორი შრება. იკვებება შერეულად — წვიმის, თოვლის გრუნტის წყლებით.

## სქოლიო 
კატეგორია:ჩინეთის მდინარეები
აბი კლენსი

**აბიგაილ მერი კლენსი** (დ. 10 იანვარი, 1985) — ინგლისელი მოდელი. 2011 წლიდან დაქორწინებულია ინგლისელ ფეხბურთელ პიტერ კრაუჩზე. მათ 4 შვილი ჰყავთ, 2 ბიჭი და 2 გოგო. 2016 წელს გამოუშვა წიგნი „დაიმახსოვრე ჩემი სახელი“.

## რესურსები ინტერნეტში
* 
* Fashion Model Directory

კატეგორია:დაბადებული 10 იანვარი
კატეგორია:დაბადებული 1986
კატეგორია:ინგლისელი მოდელები
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
ჯეჯილი (ჟურნალი)

**„ჯეჯილი“** — ილუსტრირებული საბავშვო ჟურნალი. გამოდიოდა 1890–1920, 1922-1923 წლებში თბილისში. რედაქტორ-გამომცემელი ანასტასია თუმანიშვილ-წერეთელი. გამომცემელი (1922 წლიდან) განათლების სახალხო კომისარიატის სოციალური აღზრდის მთავარმმართველობა. პირველი ხუთი წლის მანძილზე გამოდიოდა ორ თვეში ერთხელ, შემდეგ – ყოველთვიურად. გამოცემასთან თანამშრომლობდნენ ილია ჭავჭავაძე, აკაკი წერეთელი, რაფიელ ერისთავი, იაკობ გოგებაშვილი, ეკატერინე გაბაშვილი, შიო მღვიმელი და სხვანი. იბეჭდებოდა ასევე რუს და ევროპელ ავტორთა ნაწარმოებები, ფართო ადგილი ეთმობოდა ზეპირსიტყვიერების ნიმუშებს. „ჯეჯილი“ შედგებოდა მცირეწლოვანთა და მოზრდილთა განყოფილებებისაგან. ჟურნალში უმთავრესი ადგილი ეჭირა მხატვრულ ნაწარმოებებს, რომლებშიც მისაბაძი პერსონაჟები სჭარბობდნენ. თვალსაჩინო ადგილი ეთმობოდა ისტორიულ და საბუნებისმეტყველო ხასიათის წერილებს.

## ლიტერატურა 
* 
* ქართული პერიოდიკის ბიბლიოგრაფია : 1819 - 1945 /  შედგენილი გ. ი. ბაქრაძის მიერ. 1819-1945. თბილისი, 1947. - გვ. 12-13.

კატეგორია:საქართველოს ჟურნალები
კატეგორია:ქართულენოვანი ჟურნალები
კატეგორია:საბავშვო ჟურნალები
ბესარიონ ჯაფარიძე

**ბესარიონ ჯაფარიძე** (დ. 1848, სოფელი ლაგვანთა – გ. , თბილისი) — ქართველი პუბლიცისტი, ჟურნალისტი, საზოგადო მოღვაწე. 

## ბიოგრაფია
1868 წელს ქუთაისის გიმნაზიის დამთავრების შემდეგ, სწავლა განაგრძო პეტერბურგის და ოდესის უნივერსიტეტებში საბუნებისმეტყველო ფაკულტეტზე, ჟენევაში. ფლობდა რუსულ, ფრანგულ, გერმანულ ენებს. ისმენდა ედუარდ ჰარტმანის, ვერტემეიერის, მონიეს, ფოხტის ლექციებს. გაეცნო ევროპის საზოგადოებრივ-პოლიტიკურ ცხოვრებას. ესწრებოდა პირველი ინტერნაციონალის ადგილობრივი სექციის სხდომებს. სათავეში ედგა საზოგადოება „უღელის“ ჟენევის განყოფილებას, სადაც კითხულობდა ლექციებს საერთაშორისო მდგომარეობაზე. იყო 1874 წელს ჟენევაში გამართულ ქართველთა კონგრესის ერთ-ერთი მოთავე. იცნობდა პარიზის კომუნის ბევრ მონაწილესა და ხელმძღვანელს, ზოგ მათგანთან მეგობრობდა კიდეც. ქართულ პრესაში მან გამოაქვეყნა პირველი ორიგინალური წერილები პარიზის კომუნაზე (უშუალოდ კომუნის დღეებში დაწერილი). 1873 წლიდან უძღვებოდა „დროების“ უცხოეთის განყოფილებას, 1875–1876 წლებში კი თანარედაქტორობდა ამ გაზეთს. 1875 წელს სათავეში ედგა „ქართული წიგნის გამომცემელთა საზოგადოებას“ (მისი რედაქციითა და ხელმძღვანელობით გამოიცა ნიკოლოზ ბარათაშვილის, ზურაბ ანტონოვის თხზულებები, „ქართული მწერლობის“ I და II წიგნები). იყო ერთ-ერთი მეთაური ილია ჭავჭავაძის მიერ დაარსებული წრისა, მუდმივი თანამშრომელი და თანარედაქტორი გაზეთ „ივერიისა“, მეურვე „კრებულისა“.

## ლიტერატურა 
* 

## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 1848
კატეგორია:გარდაცვლილი 1877
კატეგორია:ქართველი პუბლიცისტები
კატეგორია:ქართველი ჟურნალისტები
ბესარიონ
ანთიმოზ ჯუღელი

**ანთმოზ ჯუღელი** (ფსევდონიმი: **გადაღმელი**; დ. 1846 – გ. 1925) — ქართველი პროზაიკოსი, პედაგოგი. ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის მონაწილე. სწავლობდა ქუთაისის სასულიერო სასწავლებელში, შემდგომ თბილისის სასულიერო სემინარიაში. პედაგოგობდა სოფელ სუჯუნასა და ქალაქ სოხუმში, ეწეოდა ფართო საზოგადოებრივ-საგანმანათლებლო მოღვაწეობას. ავტორია 1875-76 წლებში გამოქვეყნებული რამდენიმე საყმაწვილო მოთხრობისა და პატარა თხზულებებისა საქართველოს ბუნებასა და გეოგრაფიაზე. შეადგინა საბავშვო წიგნები: „ბუნების სარკე“ (1875), „სიყვარული“ (1879), დედა ენის სასწავლო სახელმძღვანელო.

## ლიტერატურა 
* 

## რესურსები ინტერნეტში 
კატეგორია:დაბადებული 1846
კატეგორია:გარდაცვლილი 1925
კატეგორია:ქართველი პედაგოგები
კატეგორია:ქართველი მწერლები
ლევან ჯანდიერი

**ლევან ჯანდიერი** (**ჯანდიერიშვილი**) (ფსევდონიმი: **ჭიჩოელი**) (დ. 1848 – გ. 1921) — ქართველი ჟურნალისტი, მთარგმნელი, საზოგადო მოღვაწე, რუსეთის არმიის გენერალ-მაიორი (1909). 

ქართველ სამოციანელთა წარმომადგენელი, ილია ჭავჭავაძის წრის წევრი და უახლოესი მეგობარი, „დროშა გიორგიდ“ წოდებული სამხედრო პირის – გიორგი ჯანდიერის შვილი. თბილისის კლასიკური გიმნაზიის დამთავრების შემდეგ (1867) მუშაობდა თელავის სამაზრო გამგეობაში შტატგარეშე მოხელედ, 1868 წლიდან – მომრიგებელ შუამავლად, 1878 წელს – სიღნაღის მაზრის უფროსის მოადგილედ, 1883 წლიდან – თიანეთის მაზრის, შემდეგ ტფილისის მაზრის უფროსად, 1905 წლიდან – ერევნის ვიცე-გუბერნატორად, შემდეგ – სოხუმის ოლქის უფროსად, 1909 წელს – თბილისის თავადაზნაურთა საადგილმამულო ბანკის დირექტორად. სამსახურეობრივ მდგომარეობას იყენებდა აქტიური ეროვნულ-საზოგადოებრივი მოღვაწეობისთვის; მეფის მოხელეთა თვითნებობის აღსაკვეთად. მთიულები ჩამოასახლა მანგლისის მიდამოებში, სკოლა გახსნა მელაანში.

ლევან ჯანდიერის პუბლიცისტური და ისტორიული ხასიათის წერილები ქვეყნდებოდა „ცისკარში“, „დროებაში“, „ივერიაში“, „მოგზაურში“, „სასოფლო გაზეთში“. საყურადღებოა ნაშრომი „ლეკების აჯანყების შესახებ“ (1902), ნარკვევი – „ჯანდიერი და ჯანდიერისშვილნი“ (1902). რუსულიდან თარგმნილი და გამოცემული აქვს რამდენიმე თხზულება.

## ლიტერატურა 
* 

კატეგორია:დაბადებული 1848
კატეგორია:გარდაცვლილი 1921
კატეგორია:ქართველი ჟურნალისტები
კატეგორია:ქართველი მთარგმნელები
კატეგორია:საქართველოს საისტორიო და საეთნოგრაფიო საზოგადოების წევრები
არმინ ლაშეტი

**არმინ ლაშეტი** (, დ. 18 თებერვალი 1961, აახენი) — გერმანელი პოლიტიკოსი და ჩრდილოეთი რაინ-ვესტფალიის მინისტრ-პრეზიდენტი 2017 წლის 27 ივნისიდან 2021 წლის 26 ოქტომბრამდე. 2021 წლის 16 იანვარს ის აირჩიეს გერმანიის ქრისტიან-დემოკრატიული კავშირის თავმჯდომარედ. ამ პოსტზე მან ანეგრეტ კრამპ-კარენბაუერი ჩაანაცვლა.

ლაშეტმა დაასრულა უნივერსიტეტი სამართალმცოდნეობის სპეციალობით, მოგვიანებით მუშაობდა ჟურნალისტად. 1994 წელს პირველად აირჩიეს გერმანიის პარლამენტში — ბუნდესტაგში. 1999 წელს ის გახდა ევროპის პარლამენტის წევრი. 2005 წლიდან აქტიურობს ჩრდილოეთი რაინ-ვესტფალიის პოლიტიკურ ცხოვრებაში. თანამდებობაზე ყოფნის დროს გამოირჩეოდა მიგრანტებისადმი დადებითი დამოკიდებულებით, რის გამოც მიიღო ზედმეტსახელი *„თურქი არმინი“*. 2021 წლის 16 იანვარს ის აირჩიეს გერმანიის ქრისტიან-დემოკრატიული კავშირის თავმჯდომარედ. არჩევნების მეორე ტურში მან დელეგატების 52.8%-ის მხარდაჭერა მიიღო და გაიმარჯვა ფრიდრიხ მერცზე.ამ პოსტზე მან ანეგრეტ კრამპ-კარენბაუერი ჩაანაცვლა.

არმინი დაიბადა დასავლეთ გერმანიის ქალაქ აახენში გერმანულენოვანი ვალონიელების კათოლიკურ ოჯახში.

## სქოლიო
კატეგორია:გერმანელი პოლიტიკოსები
კატეგორია:დაბადებული 18 თებერვალი
კატეგორია:დაბადებული 1961
კატეგორია:ბუნდესტაგის წევრები (2025-2029)
კატეგორია:ბუნდესტაგის წევრები (2021-2025)
კატეგორია:ბუნდესტაგის წევრები (1994-1998)
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
დვანის ნასოფლარი

ტერმინი **დვანის ნასოფლარი** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* დვანის პირველი ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანში. 
* დვანის მეორე ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანში. 
* დვანის მესამე ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანში. 
* დვანის მეოთხე ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანში. 
* დვანის მეხუთე ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანში. 
* დვანის მეექვსე ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანში. 
* დვანის მეშვიდე ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანში. 
* დვანის მერვე ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანში.
კავთისხევის ნამოსახლარი

ტერმინი **კავთისხევის ნამოსახლარი** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* კავთისხევის პირველი ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ კავთისხევში. 
* კავთისხევის მეორე ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ კავთისხევში. 
* კავთისხევის მესამე ნამოსახლარი — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ კავთისხევში.
ქვემო ხანდაკის კოშკი

ტერმინი **ქვემო ხანდაკის კოშკი** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* ქვემო ხანდაკის პირველი კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო ხანდაკში. 
* ქვემო ხანდაკის მეორე კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო ხანდაკში.
არადეთის ნასოფლარი

ტერმინი **არადეთის ნასოფლარი** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* არადეთის პირველი ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ არადეთში. 
* არადეთის მეორე ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ არადეთში.
ატოცის ნასოფლარი

ტერმინი **ატოცის ნასოფლარი** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* ატოცის პირველი ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ატოცში. 
* ატოცის მეორე ნასოფლარი — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ატოცში.
გვერძინეთის კოშკი

ტერმინი **გვერძინეთის კოშკი** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* გვერძინეთის პირველი კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ გვერძინეთში. 
* გვერძინეთის მეორე კოშკი — არქიტექტურული ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ გვერძინეთში.
მღებრისუბანი

**მღებრისუბანი** — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ნოსტეს აღმოსავლელით, 1,5 კილომეტრის მანძილზე. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. 

ნასოფლარი იხვნება, ამიტომ ნასახლართა კვალი ცუდადაა შემორჩენილი. უხვად იპოვება თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები. 

ნასოფლარის აღმოსავლეთ ნაწილში იდგა გვიანდელი ფეოდალური ხანის ღებისუბნის ეკლესია, რომელიც ნაგები იყო რიყიდა და ნატეხი ქვით. ეკლესია დანგრეულია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის ნასოფლარები
წითლობი

**წითლობი** — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ნოსტეს ჩრდილო-აღმოსავლეთით, ერთი კილომეტრის მანძილზე. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. ზედაპირულად იპოვება წითლად გამომწვარი უხეშკეციანი ჭურჭლისა და რამდენიმე დიდი ზომის ქვევრის ნამტვრევები. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის ნასოფლარები
ქვემო ჭალის სამაროვანი

**ქვემო ჭალის სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო ჭალაში, სხვილოს ციხის მიდამოებში. თარიღდება გვიანდელი ანტიკური და ადრინდელი ფეოდალური ხანით. სამაროვანზე დადასტურებულია ქვაყუთები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
თელათგორის ნაქალაქარი

**თელათგორის ნაქალაქარი** — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ თელათგორის განაპირას, სამხრეთ-დასავლეთით, ახალქალაქ-წინარეხის გზის გასაყართან. კომპლექსი შედგება ნამოსახლარი გორის, ნაქალაქარისა და სამაროვნისგან. ნამოსახლარი გორა ამოზიდული ტიპისაა. ადგილობრივი მოსახლეობა მას „საფუზრების გორას“ უწოდებს. ნამოსახლარზე ზედაპირულად იპოვება გვიანდელი ბრინჯაოს, ადრინდელი რკინისა და ანტიკური ხანის თიხის ჭურჭლის ნატეხები. ნაქალაქარი ნამოსახლარს ეკვრის სამხრეთიდან (ფართობი დაახლოებით 15 ჰექტარი). ნაქალაქარზე დასტურდება ორი კულტურული ფენა (ძვ. წ. lll-ll და ახ. წ. l-lll საუკუნეები). ორივე ფენაში გამოვლინდა სახლების ნაშთები, რომლებსაც იატაკი თიხატკეპნილი ჰქონიათ, ხოლო სახურავი კრამიტისა. ნასახლარებთან, ქვედა ფენაში, დიდი რაოდენობით იპოვეს წითლად მოხატული ქვევრები, ასევე წითლად შეღებილ-მოხატული ჭურჭელი. ნაქალაქარზე უხვადაა წითლად შეღებილი, ბრტყელი და ღარისებრი კრამიტები და ანტიკური ხანისთვის დამახასიათებელი თიხის ჭურჭლის ნატეხები. ჭურჭლის მოხატულობაში ჭარბობს გეომეტრიული სახეები, სიუჟეტური ნახატი. ზედა ფენაში ძირითადად სადაზედაპირიანი ჭურჭელია. ნაქალაქარის ტერიტორიაზე გამოვლინდა l-lll საუკუნეების, კერამიკული წარმოების ნაშთი. გვიანდელ ანტიკურ ხანაში, ქალაქის ტერიტორია მცირდება. ძვ. წ. lll-ll საუკუნეების ნასახლარებში გამოვლინდა l-lll საუკუნეების სამაროვანი. აქვე, ელინისტური ხანის სახლების ნაშთების ქვეშ, აღმოჩნდა გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის ერთი ორმოსამარხი. მიცვალებული ესვენა მოკუნტული, მარცხენა გვერდზე, თავით დასავლეთისკენ. ინვენტარიდან აღსანიშნავია ფოთლისებრი სატევრისპირი. აქვე იყო ადრინდელი რკინის ხანის კიდევ ერთი ორმოსამარხი. დამარხვის წესი აქაც ანალოგიურია. ინვენტარიდან აღსანიშნავია კონუსურთავიანი საკინძები. l-lll საუკუნეების სამაროვანზე ერთდროულად ერთმანეთის გვერდით გვხვდება ორმოსამარხი, კრამიტსამარხი და ქვევრსამარხი. ყველა ტიპის სამარხებში დამარხვის წესი ერთგვარია, მიცვალებული ასვენია ხელფეხმოხრილი, მარჯვენა ან მარცხენა გვერდზე, თავით სამხრეთისკენ ან სამხრეთ-აღმოსავლეთისკენ. ინვენტარიც იდენტურია — წვრილი სუფრის ჭურჭელი და ბრინჯაოსა და რკინის სამკაულები. კრამიტსამარხში აღმოჩნდა ავგუსტუსისა და გოზარზის ვერცხლის მონეტები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
გიორგი შატბერაშვილის სახლი

**გიორგი შატბერაშვილის სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ თვალადის შატბერაანთ უბანში, ამაღლებულ ბორცვზე. ეკუთვნოდა ქართველ მწერალსა და საზოგადო მოღვაწეს გიორგი შატბერაშვილს (1910-1965 წლები). სახლი ნაგებია ქვით, ორსართულიანია, აქვს ღია აივნები, გადახურულია კრამიტით. პირველი სართულის ორი ოთახი სამეურნეო დანიშნულებისაა. მეორე სართულზე ორი დიდი ოათახიდან (თითოეული 35მ²) ერთი სამუშაო კაბინეტი იყო. აქ დგას მწერლის საწერი მაგიდა, სკამი და წიგნების კარადა. ამ სახლში დაწერა მწერალმა მრავალი ლექსი, მოთხრობა, აქ შეაგროვა მასალა წიგნისათვის "თვალადური ქართული ჭაშნიკი". სოფელში მწერლის ხშირი სტუმრები იყვნენ რუსი და ქართველი მწერლები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
გორა სამნიფერდა

**გორა სამნიფერდა** — არქეოლოგიური ძეგლი  ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანის სამხრეთით, 900 მეტრზე , მდინარე დვანისწყლიდან 100 მეტრ სიმაღლეზე, ადგილ სამნიფერდაზე. ძეგლი ორფენიანია. პირველი ფენა თარიღდება ადრინდელი ბრინჯაოს, ხოლო მეორე ფენა — გვიანდელი ბრინჯაოს, ადრინდელი რკინის ხანით. იპოვება თიხის ჭურჭლის ნატეხები, ხელსაფქვავის ქვები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
გვერძინეთის საცხოვრებელი სახლი

**გვერძინეთის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ გვერძინეთში, მდინარე ძამის მარცხენა ნაპირზე, სოფლის წყაროსთან. ეკუთვნოდა გიორგი ქოქოშვილს. აგებულია XX საუკუნის დასაწყისში. ერთსართულიანი ხის საცხოვრებელი სახლი (10 X 6 მ) აღმართულია ქვის საძირკველზე. ქუჩის მხარეს აივანია, რომელზედაც ვხვდებით ექვსსაფეხურიანი ქვის კიბით. აივნის მოაჯირი და ხის სვეტებს შორის თაღები ფივროს ჭვირულო ორნამენტით აროს შემკული. ერთი გრძელი ოთახიდან აივანზე გამოდის ერთი კარი და ერთი სარკმელი. ოთახის უკანა კედელში ეზოში გასასვლელი კარია. ერთი სარკმელი გვერდით კედელშიც არის გაჭრილი. ხის ნივნივებიანი, ორფერდა სახურავი თავდაპირველად ყავრით იყო გადახურული. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
არადეთის ორგორა

**არადეთის ორგორა** — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტიში, მდინარე აღმოსავლეთის ფრონეს შესართავთან, დედოფლის მინდვრის სამხრეთ-აღმოსავლეთში, სოფელ დოღლაურის მახლობლად. თარიღდება ბრინჯაოს, ადრინდელი რკინის, ანტიკური და ადრინდელი ფეოდალური ხანით. ძეგლის საერთო ფართობი 4 ჰექტარია. ორგორაზე 1979 წლიდან გათხრებს აწარმოებს საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის შიდა ქართლის არქეოლოგიური ექსპედიცია, ი. გაგოშიძის ხელმძღვანებლობით. ძეგლზე აღმოჩენილია ნამოსახლრები, სამაროვანები და ყორღანი.

## პირველი ნამოსახლარი
ნამოსახლარი განფენილია სამ ბორცვზე და მათ გარშემო ვაკეებზე. ბორცვებიდან ყველაზე მაღალი მდინარის დონიდან 40 მეტრზეა და დასავლეთით მდებარეობს, იგი სამი მხრიდან ხელოვნური თხრილითაა გამოტოფილი. გორაზე დაფიქსირებულია ადრინდელი და გვიანდელი ბრინჯაოს და ადრინდელი ფეოდალური ხანების ფენები. ანტიკურ ხანაში გორას კოშკებიანი გალავანი ჰქონდა შემოვლებული, სავარაუდოა რომ თხრილიც ანტიკური ხანისაა. აღმოსავლეთის უფრო დაბალ და ვრცელ გორაზე მხოლოდ გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის რამდენიმე კულტურული ფენაა დადასტურებული. ჩრდილოეთის გორაზე გამოვლენილია ადრინდელი, შუა და გვიანდელი ბრინჯაოს და ადრინდელი რკნის ხანის ნამოსახლარი, კულტურული ფენები და სამაროვნები.

## მეორე ნამოსახლარი
ნამოსახლარი განლაგებულია ჩრდილოეთ გორის სამხრეთ ნაპირას. აქ გაითხარა სამი სავხოვრებელი ოთახი პურის საცხობებითა და საკურთხევლებით. მოპოვებული მასალიდან აღსანიშნავია სარიტუალო დანიშნულების უჩვეულო ფორმის თიხის ჭურჭელი, თიხის მილისებრი სადგარები და ლითონის სამკაულის ჩამოსასხმელი ქვის ყალიბი. აქვე გაითხარა ადრინდელი და გვიანდელი ბრინჯაოს ხანებისათვის დამახასიათებელი კულტურული ნიშნების შემცველი რამდენიმე ფენა. მტკვარ-არაქსის კულტურის ნამოსახლარი ფენები ჩაჭრილია ორმოებით, რომლებშიც აღმოჩნდა ე.წ. ბედენური კულტურის და შუა ბრინჯაოს ხანის ხანის მასალა. 20-30 მეტრის სიგანის და 80 მეტრის სიგრძის მქონე  ბუნებრივი ხევი შევსებულია ნაცრისა და კულტურული ნაშთების შემცველი ფენებით.

## პირველი სამაროვანი
ჩრდილოეთ გორის დასავლეთით, მინდორში მდებარეობს ადრინდელი ბრინჯაოს ხანის სამაროვანი. ადგილზე გაითხარა 13 სამარხი. მოპოვებულია მტკვარ-არაქსის კულტურის გვიანდელი პერიოდისათვის დამახასიათებელი შავად და ვარდისფრად შეღებილი თიხის ჭურჭელი, ვერცხლის, ანთიმონისა და ბრინჯაოს ხვიები და საკინძები, ანთიმონის, ბრინჯაოს და სარდიონის მძივები, საჟის ისრისპირები და სხვა.

## მეორე სამაროვანი
გვიანდელი ბრინჯაოსა და ადრინდელი რკინის ხანის სამაროვანი განლაგებულია გორის ჩრდილოეთით და აღმოსავლეთით. აქ მოპოვებული ინვენტარის უმეტეს ნაწილს თიხის ნაწარმი შეადგენს. ჭურჭელი დამზადებულია ჩარხზე, კარგად განლექილი თიხისგან. ხასიათდება დახვეწილი ფორმებით, ფერით შავი ან ლეგაა, აქვს ანგობირებული და ნაპრიალები ზედაპირი.

## ყორღანი
ყორღანი მდებარეობს სამაროვნის ჩრდილოეთ აღმოსავლეთ კუთხეში, თარიღდება ძვ. წ. XIV საუკუნით. დასაკრძალავ  ორმოს ხელიანი ეტლის ფორმა აქვს. აღმოჩნდა გეომეტრიული ორნამენტით შემკული ბორბლისებურსაყბეურებიანი ორი ლაგამი, ცხენის აღკაზმულობისათვის განკუთვნილი ბრინჯაოსა და ძვლის რამდენიმე ნივთი, ბრინჯაოს და სარდიონის მძივები და შავი ფერის თიხის 10 ჭურჭელი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ქვემო ხანდაკის პირველი კოშკი

**ქვემო ხანდაკის პირველი კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო ხანდაკის ცენტრში. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. კოშკი ცილინდრულია (დიამეტრი 8 მეტრი), ნაგებია რიყის ქვითა და კვადრატული აგურით. პირველი სართულის კედლებში ექვსი გარეთკენ შევიწროებული სათოფურია (ორ-ორი აღმოსავლეთით და სამხრეთით, თითო — ჩრდილოეთითა და ჩრდილო-დასავლეთით). ამ სართულს აგურის გუმბათოვანი გადახურვა აქვს. დასავლეთ კედელში, მეორე სართულზე ასასვლელი კიბეა, მეორე სართულზე მაღალი ბუხარია, რომლის გვერდებზე თითო თაღოვანი ნიშია. ნიშებს შორის ორი ორმაგი სათოფურია. მეორე სართულის ჩრდილო კედელში მესამე სართულზე ასასვლელი კიბეა დატანებული. მესამე სართულზე, კედლებში, ყველა მხარეს თითო მაღალი ნიშია. ნიშებს შორის თითო ორმაგი სათოფურია. ამ სართულსაც კვადრატული აგურით ნაწყობი, გუმბათოვანი გადახურვა აქვს. კედელში ერთი ერთმაგი სათოფური და მეოთხე სართულზე ასასვლელი კიბეა. ყველა სათოფურს გარეთკენ შევიწროებული ნიში აქვს. ფასადებს შემოვლებული აქვს ბრტყელი რიყის ქვის თევზიფხურად ნაწყობი სარტყელი. აღმოსავლეთ ფასადზე აგურის წყობით გამოყვანილია მაღალი ჯვარი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის კოშკები
არადეთის პირველი ნასოფლარი

**არადეთის პირველი ნასოფლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ არადეთის ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთით, 2 კილომეტრის მოშორებით, შემაღლებულ ადგილზე. ძეგლის ფართობი 500 კვადრატული მეტრია. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. ნამოსახლარზე შესამჩნევია ეკლესიისა და სხვა ნაგებობების ნაშთები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
დვანის ნამოსახლარი

**დვანის ნამოსახლარი** — არქეოლოგოური ძეგლი  ქარელის მუნიციპალიტეტში, ტახტიზურგა მთის სამხრეთით, ხელოვნური თხრილით გამოყოფილ ბორცვზე. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს ხანით. ბორცვის ხელოვნურად მოსწორებულ ზედაპიზე შეინიშნება რიყის ქვით უდუღაბოდ ნაგებ შენობათა საძირკვლის ნაშთები. იპოვენა შავად გამომწვარო უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლის ნამტვრევები.ნამოსახლარი დაცულია მიწის ჰუმუსოვანი საფრის ქვეშ.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
კორუმტყე

**კორუმტყე** — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ნოსტეს ჩრდილოეთით, ოთხი კილომეტრის მანძილზე, ლაჯიანხევის მარცხენა ნაპირზე. თარიღდება ქვის ხანით. იპოვება კაჟის იარაღისა და წარმოების ნაშთები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ოკამის ნამოსახლარი გორა

**ოკამის ნამოსახლარი გორა** — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ოკამის დასავლეთით, ახალ სასაფლაოზე. თარიღდება ადრინდელი რკინის ხანით. ზედაპირულად იპოვება ძირითადად შავად და ნაცრისფრად გამომწვარი თიხის ჭურჭლის ნატეხები. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
გიორგი არადელ-იშხნელის საფლავი

**გიორგი არადელ-იშხნელის საფლავი** — ისტორიული ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ არადეთიდან 3 კილომეტრის მოშორებით, საგვარეულო სასაფლაოზე. ცნობილი ქართველი მსახიობი, გიორგი არადელ-იშხნელის (1882-1929 წწ.) საფლავს ირგვლივ შემოვლებული აქვს რკინის მესერი, საფლავზე დგას მარმარილოს კვარცხლბეკი რომელზეც აღმართულია ჯვარი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის ძეგლები
ყუმბარების დამამზადებელი სახელოსნო

**ყუმბარების დამამზადებელი სახელოსნო** — ისტორიული ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტში, ნასოფლარ რკონის ტერიტორიაზე, ნამოსახლარ თეკნარაზე, ტყეში. დანგრეულია: შემორჩენილია კედლები 1-1,5 მეტრის სიმაღლეზე. 1905 წელს იანვარ-ოქტომბრის რევოლუციური მოძრაობის აღმავლობის პერიოდში, გორის მაზრის ბოლშევიკური ორგანიზაციის გადაწყვეტილებით, მასების აქტიური შეიარაღებული გამოსვლების უზრუნველსაყოფად აქ არალეგალურად მოქმედებდა სახელოსნო, სადაც ამზადებდნენ ყუმბარებს. სახელოსნოში ექვსი კაცი მუშაობდა. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ქვემო ხანდაკის ნასოფლარი და ეკლესია

**ქვემო ხანდაკის ნასოფლარი და ეკლესია** — არქეოლოგიური, არქიტექტურული ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო ხანდაკის სამხრეთით, ქედზე, მდინარე კავთურის მარჯვენა ნაპირზე. თარიღდება ადრინდელი ფეოდალური ხანით. ნასოფლარზე აღმოჩნდა ნასახლართა ნაშთები. აქვე დგას რიყისა და ნატეხი ქვით ნაგები დარბაზული ეკლესია (3,5x2 მეტრი). ძლიერ დაზიანებულია. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. აფსიდი ნახევარწრიულია. აღმოსავლეთ და სამხრეთ კედლებში თითო სარკმელია. აფსიდის კედელზე მიდგმულია სატრაპეზო ქვა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ნიკო ცხვედაძის სახლი

**ნიკო ცხვედაძის სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ თვალადის მონასელიანთ უბანში. აგებულია 1814 წელს. ეკუთვნოდა ცნობილ ქართველ პედაგოგსა და საზოგადო მოღვაწეს ნიკო ცხვედაძეს (1845-1911 წლები). სახლი დგას ყორეშემოვლებულ ეზოში. ნაგებია რიყის ქვითა და აგურით. შესასვლელი სამხრეთიდან აქვს. შენობა სამხრეთიდან ორსართულიანია - ჩრდილოეთიდან სამსართულიანი. მესამე სართული მოგვიანებით დაუშენებია ნიკო ცხვედაძის სიძეს, ცნობილ ქართველ მეცნიერ-ეკონომისტს ფ. გოგიჩაიშვილს. შენობის დასავლეთ და ჩრდილოეთ მხარეს ჰქონია გალერეა (ამჟამად ამოშენებულია). პირველ სართულზე სიგრძივ ოთხი ოთახია, წინ დერეფნით, მეორე სართულზე - სამი. შენობის სახურავი ღარიანი კრამიტისაა. 

ნიკო ცხვედაძესთან ზაფხულობით სოფელში ხშირად ჩადიოდნენ სტუმრად გამოჩენილი პედაგოგოები და საზოგადო მოღვაწეები. მისი უახლესი მეგობარი იაკობ გოგებაშვილი ჭაბუკობიდანვე სოფელ თვალადში ნიკო ცხვედაძის დედის ოჯახში ისვენებდა. ნიკო ცხვედაძის სახლში მას ცალკე ოთახი ჰქონია დასასვენებლად და სამუშაოდ. ამ ოთახს "იაკობის ოთახს" ეძახდნენ. აქ დაწერა იაკობ გოგებაშვილმა "კონა" და "იავნანამ რა ჰქმნა". ამჟამად ნიკო ცხვედაძის სახლში კავთისხევის რვაწლიანი სკოლაა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ნაქალაქიანთ ხევი

**ნაქალაქიანთ ხევი** — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ იგოეთში, იგოეთ-ლამისყანის გზიდან 1 კილომეტრზე, ხელმარცხნივ. თარიღდება გვიანდელი ანტიკური ხანით. თხრილში იკრიფება კერამიკა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
სასირეთის კოშკი

**სასირეთის კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ სასირეთის ზემო უბანში. თარიღდება XVI-XVII საუკუნეებით. კოშკი ცილინდრულია, ნაგებია რიყის ქვით. შესასვლელი მეორე სართულზე აქვს. კედელში დატანებული კიბე პირველ სართულზე ჩადის. ამ სართულზე ოთხი ნიში და ოთხი ვიწრო სარკმელილია. სართულშუა გადახურვა გუმბათოვანია. მეორე სართულზე სათოფურები გადაკეთებულია საკმაოდ დიდი ზომის ოდნავ შეისრულთაღიან სარკმლებად. კარის პირდაპირ ბუხარია. კედელში დატანებულია მესამე სართულზე ასასვლელი ქვის კიბე. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის კოშკები
დვანის ნამოსახლარი და სამაროვანი

**დვანის ნამოსახლარი და სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანში, ადგილ სოლოფერდაზე. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს ხანით. სოლოფერდას ბორცვზე ხელოვნური თხრილით გამოყოფილია ბორცვის წვერი, რომლის ზედაპირი მოსწორებულია. 

ნამოსახლარზე ჩანს რიყის და ნატეხი ქვის მშრალი წყობით ნაგებ შენობათა საძირკვლის ნაშთები. 

სამაროვანი მდებარეობს ვ. ნადირაძის ვენახში. გამოვლინდა მიწის სამუშაოების დროს. ორმოსამარხებში მიცვალებულები დაკრძალულია მარჯვენა ან მარცხენა გვერდზე, ხელფეხმოკეცილი, თავით ჩრდილო-დასავლეთისკენ. აღმოჩნდა ბრინჯაოს ფოთლისებური და კახური ტიპის სატევრები, აღმოსავლეთ ამიერკავკასიური ცული, შავად გამომწვარი თიხის ჭურჭელი,  ღორის გახვრეტილი ეშვი და სხვა. მასალა დაცულია ქალაქ გორის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ მუზეუმში.

სამარხი (ორმოსამარხი) მიცვალებული დაკრძალულია ხელფეხმოკეცილი, თავით ჩრდილოეთისაკენ. აღმოჩნდა ბრინჯაოს ორყურა ქუსლიანი ქვაბი დაშავად გამომწვარი თიხის ჭურჭელი. მასალა დაცულია სოფელ დვანის საშუალო სკოლაში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
დვანის ნამოსახლარი და სამარხი

**დვანის ნამოსახლარი და სამარხი** — არქეოლოგიური ძეგლი  ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანში, ადგილ სოლოფერდას ძირეებზე, ს. კოპაძის კარმიდამოში. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს ხანით. მიწის სამუშაოების დროს გამოვლინდა შავად გამომწვარი, უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლის ნამტვრევები. 

ნამოსახლარზე შეინიშნება რიყის ქვის მშრალი წყობით ნაშენი შენობების საძირკვლის ნაშთები. ნამოსახლარი სოლოფერდას გორის ნამოსახლარის ერთ-ერთ უბანს წარმოადგენს.

სამარხში მიცვალებულები დაკრძალული იყო ხელფეხმოკეცილი, თავით ჩრდილო-დასავლეთისაკენ. აღმოჩნდა შავად გამომწვარი თიხის ჭურჭელი. მასალა დაცულია ქალაქ ცხინვალის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ მუზეუმში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
იგოეთის სამაროვანი

**იგოეთის სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ იგოეთთან. თარიღდება გვაიანდელი ბრინჯაოს, ადრინდელი რკინის ხანით. გამოვლინდა თბილისი-გორის საავტომობილო გზის მშენებლობის დროს. რამდენიმე სამარხი დაზიანდა, რის გამოც მიცვალებულთა დაკრძავლის წესის დადგენა ძნელდება. სამაროვანში აღმოჩნდა თიხის ჭურჭელი - ჯამი, სურა, ქოთანი, სადღვებელი და სხვა, აგრეთვე რკინის ლაგამი, შუბისწვერი, ბრინჯაოს ბრტყელი ცული და სხვა მოპოვებული მასლა დაცულია გორის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ მუზეუმში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ქვემო ხანდაკის ყორღანი

**ქვემო ხანდაკის ყორღანი** — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო ხანდაკში, მდინარე მტკვრის მარჯვენა ნაპირზე, ადგილ ოხერახევის მიდამოებში. დაუთარიღებელია. ყორღანი წარმოადგენს 1-1,5 მეტრი სიმაღლის კონუსურ ქვაყრილს (დიამეტრი 20 მეტრამდე).

## ლიტერატურა
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
არადეთის მეორე ნასოფლარი

**არადეთის მეორე ნასოფლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ არადეთის სამხრეთით, მდინარე აღმოსავლეთ ფრონის მარცხენა ნაპირზე. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. ნამოსახლარზე ნაპოვნია წითლად გამომწვარი, უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლის ნამტვერევები და რიყის და ნატეხი ქვით ნაგები შენობათა საძირკველის ნაშთები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
სასირეთის ნამოსახლარი გორა

**სასირეთის ნამოსახლარი გორა**, *ჭოტია გორა* — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ სასირეთში, საშუალო სკოლის დასავლეთით, 100 მეტრზე. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს და ადრინდელი რკინის ხანით. გორის სამხრეთი ფერდობი გაუჭრიათ სკოლის სასროლეთისთვის. ჭრილში ჩანს რამდენიმე კულტურული ფენა. გორაზე და ჭრილში უხვად იპოვება თიხის ჭურჭლის ნატეხები. არქეოლოგიური გათხრები დაიწყო 1984 წელს ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტის კასპის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
დვანის პირველი ნასოფლარი

**დვანის პირველი ნასოფლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანში, ტახტიზურგა მთის ფერდობზე. თარიღდება ფეოდალური ხანით. შეინიშნება ნატეხი ქვით ნაგებ შენობათა საძირკვლის ნაშთები. იპოვება უხეშკეციანი წითლად გამომწვარი თიხის ჭურჭლისა და ქვევრის ნამტვრევები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ქვემო რენეს ნამოსახლარი გორა

**ქვემო რენეს ნამოსახლარი გორა** — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო რენეს სამხრეთით, ორ კილომეტრზე, სახნავ მიწებში. დასახლებული ყოფილა ადრინდელი რკინის ხანაში. ნამოსახლარ გორაზე იპოვება გვიანდელი ანტიკური და ადრინდელი ფეოდალური ხანის ჭურჭლის ნატეხები, შემორჩენილია სამების ეკლესიის ნანგრევები. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ატოცის პირველი ნასოფლარი

**ატოცის პირველი ნასოფლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ატოცის ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთით, დარბაძიანთ ჭაობებში. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. ძეგლზე გამოვლინდა 7 ნასახლარი ბუდე, სწორკუთხა შენობების ნატეხი ქვით ნაგები კედლის ქვედა ნაწილები. ძეგლზე მოიპოვება წითლად გამომწვარი უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლის ნატეხები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
დვანის მეორე ნასოფლარი

**დვანის მეორე ნასოფლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანის ჩრიდილო-დასავლეთით, მთის ბუნებრივად მოსწორებულ წვერზე (ფართობი 2 ჰა), წმ. გიორგის ეკლესიასთან. სამი მხრიდან ღრმა ხევები ჩაუდის, მისასვლელი გზა მხოლოდ ჩრდილოეთიდანაა. თარიღდება ფეოდალური ხანით. ეკლესიის გარშემო შეინიშნება სხვადასხვა ნაგებობის კვალი. იპოვება კერამიკული ჭურჭლისა და კრამიტის ფრაგმენტები. კულტურული ფენა მიწითაა დაფარული.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
მარიამ ჩადუნელის სახლი

**მარიამ ჩადუნელის სახლი** — არქიტექტუტული ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ იგოეთის შუაში, გზის მარცხენა მხარეს. სახლი ეკუთვნოდა ერთ-ერთ პირველ მეჭარხლე ქალს, 1937 წლიდან კოლმეურნეობა „გლეხის იმედის“ თავმჯდომარეს მარიამ ჩადუნელს (1901-1972 წლები). აშენებულია 1934-1935 წლებში, ორსართულიანია. თავდაპირველად პირველ და მეორე სართულებზე ორ-ორი ოთახი იყო. ახლა სახლი ნაწილობრივ გადაკეთებულია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ატოცის მეორე ნასოფლარი

**ატოცის მეორე ნასოფლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ატოცის ჩრდილოეთით, 2 კილომეტრის მოშორებით, ურიხელში. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. გამოვლინდა შენობათა რიყის და ნატეხი ქვით ნაგები  საძირკვლის ნაშთები. ადგილზე ნაპოვნია წითლად გამომწვარი უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლის და ქვევრის ნატეხები. ნასოფლარი მოსახლეობამ მეწყერის გამო, XIX საუკუნეში მიატოვა.   

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ატოცის სამაროვანი

**ატოცის სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ატოცის დასავლეთით, 800 მეტრის მოშორებით, კახურას ველზე. თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს ხანით. სამაროვანს 1950 წელს, მიწის დამუშავებისას მიაკვლიეს. ორმოსამარხებში დაკრძალული იყო თითო კიდურებმოკეცილი მიცვალებული თავით ჩრდილოეთიდან დასავლეთისაკენ. სამაროვანში აღმოჩნდა ბრინჯაოს მასრაგახსნილი შუბისწვერები, უხეშკეციანი, შავად გამომწვარი ჭურჭელი და სხვა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ამილახვრის სახლი

**ამილახვრის სახლი** — არქიტექტურული და ისტორიული ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტში, სოფელ ქვემო ჭალის ცენტრში, საავტომობილო გზის მარცხენა მხარეს, ე. წ. გივი ამილახვრის ციხე-დარბაზის გვერდით. სახლი აშენებულია XIX საუკუნის II ნახევარში. ნაგებია აგურით.

შენობა სამსართულიანია, აქვს სხვენი. შენობის აღმოსავლეთი ფასადი შედგება სამი ნაწილისაგან. ცენტრალური ნაწილი შიგნითაა შეწეული. ცენტრალურ შესასვლელში ორი ქვის სვეტია, რომლებსაც ეყრდნობა მეორე სართულის პატარა აივანი. შესასვლელის იატაკი მოპირკეთებულია მოზაიკით. ასეთივე იატაკია პირველ სართულზეც. ხის კარი მოჩუქურთმებულია. პირველი სართულიდან მეორეზე ადის ხის ორმარშიანი, მოხარატებულრიკულებიანი კიბე. მეორე სართულზე შუშაბანდია. აქ პარკეტია დაგებული. მეორე სართულზე სულ 11 ოთახია, ზოგი გატიხრულია, ამ სართულის აივნიდან მესამე სართულის ერთ ოთახში ადის ხის კიბე, მესამე სართულზე მხოლოდ ერთი ოთახია, საიდანაც კარი ღია აივანზე გადის. გვიანდელი მინაშენების კვალი განსაკუთრებით დასავლეთის ფასადს ემჩნევა. სარკმლები სხვადასხვა ზომისაა. ქვედა სართულზე 6 ოთახი საწყობადაა გამოყენებული, ჩრდილოეთის ფასადი ყრუ და სადაა. სამხრეთი ფასადის აივანი ძალზე დაზიანებულია. მესამე სართულზეც ხის აივანია. სამხრეთ ფასადის გასწვრივ სამეურნეო დანიშნულების მინაშენია. შენობა გადახურულია თუნუქითა და შიფერით. გადმოცემის თანახმად აღმოსავლეთი ფასადის ფილაზე ამოკვეთილი ყოფილა მხედრული წარწერა: „მეფისა მტერსა ლახვარი, ვამტკიცებ ამილახვარი“.

სახლი შეკეთებულია და ამჟამად აქ მოთავსებულია სხვადასხვა ადმინისტრაციული დაწესებულება. იყენებენ საწყობადაც. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
დვანის მესამე ნასოფლარი

**დვანის მესამე ნასოფლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანიდან 3 კმ-ზე, ეკლესიასთან, ძველ სასაფლაოზე. თარიღდება ფეოდალური ხანით. შემორჩენილია სხვადასხვა ნაგებობის საძირკვლის ნაშთები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
იდლეთის სამაროვანი

**იდლეთის სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ იდლეთის ჩრდილოეთით ერთ კილომეტრზე, მდინარე კავთურას მარჯვენა სანაპიროზე, ადგილობრივი აკლდამის ველზე. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
დვანის მეოთხე ნასოფლარი

**დვანის მეოთხე ნასოფლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანში, ადგილ ბელაანთკარში. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. შეინიშნება რიყის და ნატეხი ქვით ნაგენ შენობათა საძირკვლის ნაშთები. იპოვება წითლად გამომწვარი უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლისა და ქვევრების ნამტვრევები. ნასოფლარი დაცულია მიწის ჰუმუსოვანი საფრის ქვეშ.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
კატაულა

**კატაულა** — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ კავთსიხევის შატბერაანთ ეკლესიის ნანგრევების აღმოსავლეთით, ხევის ფერდობზე. თარიღდება ქვის ხანით. იპოვება მცირერიცხოვანი კაჟის მასალა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
დვანის მეხუთე ნასოფლარი

**დვანის მეხუთე ნასოფლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანის სამხრეთ-დასავლეთით 1 კმ-ზე, თეთრობიანთ მინდორზე, მდინარე აღმოსავლეთის ფრონეს მარჯვენა ნაპირას. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. აღმოჩნდა შენობათა საძირკვლის ნაშთები, წითლად გამომწვარი უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლისა და დიდი ქვევრის (გარეთა პირი შელესილია კირის ხსნარით) ნამტვრევები. ნასოფლარი დაცულია მიწის ჰუმუსოვანი ფენის ქვეშ.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ახალსოფლის ნამოსახლარი

**ახალსოფლის ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი მდინარე მტკვრის მარჯვენა ნაპირზე, ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ახალსოფლის და სუქითის მთის შუა მდებარე  სახნავი მიწების ტერიტორიაზე. თარიღდება ადრინდელი შუა საუკუნეებით და გვიანდელი ბრინჯაოს ხანით. 1946 წელს, არხის გაყვანისას გამოვლინდა ცალკეული ნასახლარი ბუდეები. ძეგლზე მოპოვებული მასალა ინახება საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
კუდუხაანის კომპლექსი

**კუდუხაანის კომპლექსი**  — არქეოლოგიური და არქიტექტურული ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო ჭალის მიდამოებში, კუდუხაანის ჩრდილო-დასავლეთით ორასიოდე მეტრზე. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. ნასახლარზე გაირჩევა სასახლის, ციხე-კოშკისა და ეკლესიის ნაშთები.

## აღწერა
### სასახლე
სასახლის ნანგრევების გარშემო, ასიოდე მეტრზე შემორჩენილია ქვით ნაგები სახლების კედლების კონტურები. სასახლეს გარს ერტყა გალავანი, რომლის კედლების კვალიღაა შემორჩენილი.

### ციხე-კოშკი
სასახლესთან ახლოს იდგა ციხე-კოშკი, რომლის ზედა ნაწილი გარღვეულია, ამიტომ მას „ორკაპა ციხეს“ ეძახდნენ. კოშკში ერთადერთი შესასვლელი ჩრდილოეთიდანაა, მიწიდან 2 მეტრზე. პირველი სართულის ჩრდილოეთ კედელში ნიშია, მეორე სართულის კედლებში – ბუხარი, სამი ნიში და ერთი სარკმელი; მესამე სართულის ორ შემორჩენილ კედელში ნიში და სარკმელია კოშკს სათოფურები არა აქვს, რაც მოწმობს რომ იგი XVI საუკუნემდე უნდა იყოს აგებული.

### ეკლესია
ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია რიყის ქვით, გამოყენებულია შირიმიც, შესასვლელი სამხრეთიდანაა. სამხრეთ კედელში ორი სარკმელია, აღმოსავლეთ კედელში – ერთი. კამარა, რომელიც პილასტრებზე გადაყვანილ საბჯენ თაღს ეყრდნობოდა, ჩაქცეულია. შემორჩენილია ქვის კანკელის ფრაგმენტი. კედლებზე ჩანს მოხატულობის კვალი.

ეკლესიას სამხრეთით აგურის კამაროვანი მინაშენი ჰქონია შემორჩენილია დასავლეთ მონაკვეთი. ეკლესიის სამხრეთით მდებარე ნაგებობების სარდაფი წარმოადგენს სამარხ კამერას, რომლის სამხრეთ კედელში ჩატანებული ორნამენტიანი ქვა სტელის ფრაგმენტი უნდა იყოს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
აბანოს პირველი ნასოფლარი

**აბანოს პირველი ნასოფლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტში, სოფელ აბანოდან სამ კილომეტრში, ზეგანზე, დოლომიტების კარიერთან. მისი ფართობი ოთხი ჰექტარია. თარიღდება ფეოდალური ხანით. ნასოფლარის გარშემო შეიმჩნევა ზღუდის კვალი. შემორჩენილია სხვადასხვა ნაგებობების საძირკვლის ნაშთები. კულტურული ფენა დაფარულია მიწით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ჩაჩუბეთის ნასოფლარი

**ჩაჩუბეთის ნასოფლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩაჩუბეთის ჩრდილოეთ ნაწილში, საავტომობილო გზის მარჯვენა მხარეს, მთის ფერდობზე. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. ნასოფლარზე ნატეხი ქვით ნაგები ღვთისმშობლის დარბაზული ეკლესიის ნანგრევებია. ეკლესიას ჩუქურთმებით შემკული ქვის კანკელი ჰქონია. ჩანს მინაშენების კვალიც.

## ლიტერატურა
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ქვემო ხანდაკის ყორღანული სამარხი

**ქვემო ხანდაკის ყორღანული სამარხი** — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო ხანდაკის აღმოსავლეთით, 2 კილომეტრზე, მდინარე მტკვრის მარჯვენა ნაპირზე, ადგილ ოხერახევის მიდამოებში. თარიღდება ადრინდელი ბრინჯაოს და ელინისტური ხანით. ძეგლი 1974 წელს გათხარა კასპის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. ყორღანის დიამეტრი 35 მეტრია, სიმაღლე 2 მეტრი. სამარხი ორმო (3x3 მეტრი, სიღრმე მიწის ახლანდელი ზედაპირიდან — 2,7 მეტრი) ამოთხრილია უშუალოდ ქვაყრილის შუა ნაწილის ქვეშ. ორმოს დასავლეთ ნაწილში, თავით აღმოსავლეთისკენ დაკრძალული იყო ერთი ხელფეხმოხრილი მიცვალებული, რომელსაც თავთან ედგა წითლად გამომწვარი მაღალყელიანი სამყურა დერგი. სამარხი ორმო გადახურული ყოფილა ხის მჭიდროდ მიჯრილი ძელებით, რომელზეც რიყის ქვები ეყარა. ორმოს ფსკერიდან 0,8 მეტრზე ქვაყრილში აღმოჩნდა შავზედაპირიანი, გრავირებული ორნამენტით შემკული თიხის ჭურჭელი და რელიეფური სარტყლით შემკული, წითლად გამომწვარი ელინისტური ხანის ქვევრის ნამტვრევი, ხოლო უშუალოდ სამარხი ორმოს თავზე, მის ჩრდილო კედელთან — ბრინჯაოს ხანის ორი ყუნწიანი სატევარი (ერთ-ერთ სატევარს ყუნწის ზედა ნაწილში აქვს სასამანჭვლე ნახვრეტი), ელინისტური ხანის პროფილირებული შავპრიალა ჯამის ფრაგმენტები და სხვა. ადრინდელი ბრინჯაოს ხანისა და ელინისტური ხანის მასალის ერთ დონეზე არსებობა მოწმობს, რომ ყორღანი გაძარცვული უნდა იყოს. ყორღანის ქვაყრილის ცენტრალურ ნაწილში, მიწის ახლანდელი ზედაპირიდან 0,4 მეტრ სიღრმეზე ესვენა გულხელდაკრეფილი გაშოტილი მიცვალებული (ელინისტური ხანისა), თავით აღმოსავლეთისკენ. მიცვალებულს ჩატანებული ჰქონდა ბრინჯაოს ხუთი დუგმა. სამარხში აღმოჩნდა აგრეთვე ამავე ხანის წითლად გამომწვარი თიხის ჭურჭლის ნამტვრევები. ამ სამარხის დასავლეთით გამოვლინდა კიდევ ერთი უინვენტარო სამარხი. იგი ძლიერ დაზიანებულია და მისი თარიღის დადგენა ვერ ხერხდება. მოპოვებული მასალა ინახება კასპის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
მელითონეთა განძი

**მელითონეთა განძი** — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ კავთისხევში, აღმოჩენილი იქნა კავთისხევის ცემენტის კარიერისაკენ გადასასვლელი გზის მოპირდაპირე მხარეს 100 მეტრზე, ადგილობრივი ლოდების მიწებში. თარიღდება ძვ.წ. II ათასწლეულის დასასრულით. თიხის ჭურჭელში აღმოჩნდა ბრინჯაოს ნივთები: აღმოსავლეთ ქართული ცული (2 ცალი), თოხი, ხის სახოკი, სპილენძის ზოდები (40 კილოგრამი). მოპოვებული მასალა ინახება კასპის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ქარელის ყორღანული ველი

**ქარელის ყორღანული ველი** — არქეოლოგიური ძეგლი ქალაქ ქარელის დასავლეთით, მდინარე ძამას მარჯვენა ნაპირზე. თარიღდება ძვ. წ. XIII-XII საუკუნეებით. გაითხარა 1972 წელს. ქვამიწაყრილიანი ყორღანის სიმაღლე 0,6 მეტრია, დასაკრძალავი ორმო ოთხკუთხაა. ყორღანში აღმოჩნდა შავი და ლეგა თიხის 13 ჭურჭელი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
კავთისხევის პირველი ნამოსახლარი

**კავთისხევის პირველი ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნივიპალიტეტის სოფელ კავთისხევის ადგილობრივ ყორულში, მდინარე კავთურის მარჯვენა ნაპირზე. თარიღდება ანტიკური ხანით. ნამოსახლარი გორის ზედაპირზე, იპოვება ანტიკური ხანისთვის დამახასიათებელი თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ბერძენაულის ნასოფლარი

**ბერძენაულის ნასოფლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბერძენაულის ჩრდილოეთით, შემაღლებულ ადგილზე. თარიღდება ფეოდალური ხანით. ძეგლის ფართობი 2000 კვადრატული მეტრია. შემორჩენილია დარბაზული ეკლესიის და სხვა ნაგებობების ნაშთები და ძველი საფლავის ქვები, ძეგლზე ასევე შეინიშნება გალავნის კედელიც.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
გვერძინეთის პირველი კოშკი

**გვერძინეთის პირველი კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ გვერძინეთის განაპირას, დასავლეთით, მდინარე ძამის აღმოსავლეთ ნაპირზე, ფერდობზე. თარიღდება XVI საუკუნით. იცავდა გზას. კოშკი პირამიდულია, ნაგებია ნატეხი ქვით, წყობა წესიარია, ზედაპირი მოსწორებილია. შემორჩენილია ხუთი სართული. კოშკის მეხუთე სართულის ზედა ნაწილი მონგრეულია. კოშკში შესასვლელი გაჭრილია მეორე სართულის აღმოსავლეთ კედელში, მიწიდან 5 მეტრის სიმაღლეზე. პირველი კედელი ყრუკედლებიანი დამხმარე სათავსია. მეორე სართულის სამხრეთ კედელში ორი სათოფურია, დასავლეშთი ერთი. მესამე სართულზე ერთი სათოფურია, მეოთხეზე ყოველ კედლეში თითო. მეხუთე სართულზე სამ კედლეში თითო სათოფურია, მეოთხეში კი მოზრდილი სარკმელი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის კოშკები
ნადარბაზევი (ნამოსახლარი)

**ნადარბაზევი** — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჩობალაურის მახლობლად, თბილის-გორის საავტომობილო გზის მარცხენა მხარეს, ნადარბაზევის ტბის აღმოსავლეთით. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. აქ ჯერ კიდევ ცხოვრობს რამდენიმე ოჯახი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
კავთისხევის მეორე ნამოსახლარი

**კავთისხევის მეორე ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ კავთისხევის რკინიგზის სადგურიდან მიმავალი საავტომობილო გზის მარჯვენა მხარეს, მდინარე მტკვრიდან 2 კილომეტრზე, ადგულ მუყაშაანთ ვენახებში. თარიღდება გვიანდელი და ადრინდელი რკინის ხანით. ბორცვის ზედა ნაწილი გადარეცხილია. ზედაპირზე იპოვება სხვადასხვა ჭურჭლის ორნამენტიანი ფრაგმენტები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
დვანის მეექვსე ნასოფლარი

**დვანის მეექვსე ნასოფლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანში, ადგილ საკვირიკეში. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. შეინიშნება ორიოდე ნასახლარი. იპოვება წითლად გამომწვარი უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლის ნამტვრევები. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ცხავერის პირველი ნასოფლარი

**ცხავერის პირველი ნასოფლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ცხავერის ჩრდილო ნაწილში, მთის ფერდობზე. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. გამოვლინდა რამდენიმეიარუსიანი ხელოვნური ტერასა. ზედაპირულად აიკრიფა წითლად გამომწვარი უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლის ნამტვრევები. ნასოფლარზე შემორჩენილია XlX საუკუნის წმინდა გიორგის დარბაზული ეკლესიის ნანგრევები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
დვანის მეშვიდე ნასოფლარი

**დვანის მეშვიდე ნასოფლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ დვანში , ადგილ წინაუბანში. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. მიწის ხვნის დროს წლების მანძილზე ვლინდება წითლად გამომწვარი უხეშკეციანი თიხის ჭურჭლის ნამტვრევები, სქელკეციანი დიდი ზომის ქვევრისა და წისქვილის ქვის ფრაგმენტები. შენობათა შემორჩენილი საძირკვლის ნაშთები ნაგებია რიყის ქვის მშრალი წყობით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქარელის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ქვემო ხანდაკის მეორე კოშკი

**ქვემო ხანდაკის მეორე კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ ქვემო ხანდაკის აღმოსავლეთით, 3 კილომეტრზე, მდინარე მტკვრის მარჯვენა ნაპირზე, ადგილ საფონავთან. თარიღდება გვიანდელი ფეოდალური ხანით. კოშკი ცილინდრულია (დიამეტრი 7,2 მეტრი), ნაგებია რიყის ქვითა და კვადრატული აგურით. თაღოვანი კარი დასავლეთ კედელშია. პირველ სართულზე სამი ერთმაგი სათოფურია, ორი — ჩრდილოეთით, ერთი — დასავლეთით. სამხრეთ კედელში მაღალი ნიშია. ამ სართულს აგურით ნაწყობი გუმბათოვანი გადახურვა აქვს. სამხრეთ-დასავლეთით, კედელში დატანებულია მეორე სართულზე ასასვლელი კიბე. მეორე სართულზე, სამხრეთით — ერთი ერთმაგი, ხოლო ჩრდილოეთით, აღმოსავლეთითა და დასავლეთით — თითო ორმაგი სათოფურია. ყველა სათოფურს გარეთკენ შევიწროებული ნიში აქვს. სამხრეთ და დასავლეთ კედლებში დატანებულია მესამე სართულზე ასასვლელი კიბე. მესამე სართულის კედლები ნახევრად დანგრეულია. ფასადებს შემოვლებული აქვს რიყის ბრტყელი ქვის თევზიფხურად ნაწყობი სარტყელი. კოშკი საყარაულო ყოფილა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის კოშკები