ბურუნდის ისტორია

**ბურუნდი** — აფრიკის ერთ-ერთი მცირერიცხოვანი ქვეყანა, რომლის მეზობლებიც არიან რუანდა, ბოტსვანა, ლესოტო და სვაზილენდი.

## ბურუნდის სამეფო (1680–1966) 
ბურუნდის წარმოშობის შესახებ მცირე ინფორმაცია არის ცნობილი, რომელიც ზეპირ ისტორიისა და არქეოლოგიურ აღმოჩენებს ეფუძნება. ბურუნდის დაარსების ორი ძირითადი ლეგენდა არსებობს. ორივე ვარაუდის მიხედვით, ერი დააარსა ადამიანმა, სახელად კამბარანტამამ. ლეგენდის თანახმად, იგი რუანდელი უნდა ყოფილიყო. მეორე ვერსიით, კოლონიამდელი ბურუნდი დააარსა კამბარანტამამ, რომელიც  წარმოიშობით იყო სახელმწიფო ბუჰადან.     
ბურუნდის სახელმწიფოს პირველი მტკიცებულებები XVI საუკუნიდან მოიპოვება. მომდევნო საუკუნეების განმავლობაში იგი გაფართოვდა, დაიპყრო პატარა მეზობლები და კონკურენციას უწევდა რუანდას. ბურუნდის დიდების ხანა იყო *ნტარე IV რუტაგანზვა რუგამბას* მმართველობის დრო, რომელიც ქვეყანას მართავდა 1796 წლიდან 1850 წლამდე და სამეფოს ზომები ორმაგად გაზარდა. 

ბურუნდის სამეფო ხასიათდებოდა იერარქიული პოლიტიკური ავტორიტეტით და  ეკონომიკური ცვლილებებით. მეფე *მვამი*   ხელმძღვანელობდა საერისთავო არისტოკრატიას ( *განვას* ), რომელიც მიწის უმეტეს ნაწილს ფლობდა და ადგილობრივი ფერმერებისა და მწყემსებისგან მოითხოვდა ხარკსა და გადასახადს. XVIII საუკუნის შუა პერიოდისათვის  ტუტსის სამეფომ მოიპოვა უფლებამოსილება, ემართა მიწები და პროდუქციის გაცვლა-გამოცვლა. სამეფოსთან მათ ჰქონდათ პატრონ-კლიენტური ურთიერთობა, რომლის დროსაც ხალხმა მიიღო სამეფო დაცულობა მიწების მართვის პროცესში ხარკის  სანაცვლოდ. 

### ევროპული კონტაქტი(1856) 
ევროპელმა  მისიონერებმა მოკლე ვიზიტების ფარგლებში მოინახულეს ტერიტორია 1856 წლის დასაწყისში და მათ შეადარეს ბურუნდის სამეფოს ორგანიზება ძველ ბერძნულ იმპერიას. 1899 წლისათვის ბურუნდი გერმანიის აღმოსავლეთ აფრიკის ნაწილი გახდა. რუანდის მონარქიისგან განსხვავებით, რომლებმაც გადაწყვიტეს გერმანიის პრივილეგიებით სარგებლობა, ბურუნდიის მეფე *მვეზი IV გისაბო* ეწინააღმდეგებოდა ყოველგვარ ევროპულ გავლენას, უარს ამბობდა ევროპული სამოსის ტარებაზე და წინააღმდეგობას უწევდა ევროპელი მისიონერებისა თუ ადმინისტრატორების არსებობას. 

### გერმანიის აღმოსავლეთ აფრიკა (1899–1916) 
გერმანელები შეიარაღებული ძალის გამოყენებით შეიჭრნენ ბურუნდიში, მაგრამ არ გაანადგურეს მეფის ძალაუფლება. მათ მხარს უჭერდათ მეფის ერთ-ერთ სიძე *მაკონკო*, რომელიც გისაბოს წინააღმდეგ აჯანყდა საბოლოოდ, გისაბო იძულებული გახდა, დათანხმებოდა გერმანული პროტექტორატს . ამის შემდეგ გერმანელები მას დაეხმარნენ მაკონკოს აჯანყების ჩახშობაში. ვიქტორიის ტბის დასავლეთ სანაპიროს გასწვრივ პატარა სამეფოებიც მიუმაგრეს ბურუნდის. 

ამის შემდეგ, უცხოელის ქვეყანაში ყოფნა იყო მინიმალურად შემცირებული და მეფეები განაგრძობდნენ მმართველობას. ამასთან, ევროპელებმა დამღუპველი დაავადებები გადასდეს როგორც ადამიანებს, ასევე ცხოველებს. ამ ყველაფერმა მძიმე გავლენა მოახდინა მთელ რეგიონზე, განსაკუთრებით  ბურუნდიზე. დიდი შიმშილი იყო 1905 წელს, რაც მოყვა ბუნტი დიდი ტბების რეგიონში 1914, 1923 და 1944 წლებში. 1905 და 1914 წლებს შორის გარდაიცვალა დასავლეთ დაბლობების რეგიონის მოსახლეობის ნახევარი.

### ბელგიისა და გაეროს მმართველობა (1916–1962) 
1916 წელს ბელგიის ჯარებმა დაიპყრეს ეს ტერიტორია პირველი მსოფლიო ომის დროს. 1923 წელს ერთა ლიგამ ბელგიას  დაავალა ემართა რუანდა-ურუნდის ტერიტორია, რომელშიც შედიოდა თანამედროვე რუანდა და ბურუნდი, მაგრამ დასავლეთის სამეფოები ჩამოართვა და ბრიტანეთის ადმინისტრაციულ ტანგანიკას გადასცა. ბელგიელები ქვეყანას მართავდნენ ირიბად, დომინანტი არისტოკრატიული ფენის წარმომადგენელი ტუტსის ხალხის დახმარებით. 

მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ, რუანდა-ურუნდი მოექცა ბელგიის ადმინისტრაციული უფლებამოსილების ქვეშ, როგორც გაერთიანებული ერების მეურვეობის საერთაშორისო სისტემის ნაწილი. 1959 წლის 10 ნოემბრამდე ბელგიამ გაატარა პოლიტიკურ რეფორმა და დააკანონა კონკურენტი პოლიტიკური პარტიების არსებობა. 

1959 წლის 20 იანვარს, ბურუნდის მმართველმა *მვამი მვამბუცა IV*- მ მოითხოვა ბურუნდის დამოუკიდებლობა ბელგიისგან და რუანდა-ურუნდის კავშირის დაშლა.  მომდევნო თვეებში ბურუნდის პოლიტიკურმა პარტიებმა დაიწყეს ადვოკატირება ბელგიის კოლონიური მმართველობის დასრულებისა და რუანდა-ბურუნდის განცალკევებისთვის.  ამ პოლიტიკური პარტიებიდან პირველი და უდიდესი იყო კავშირი ეროვნული პროგრესისთვის (UPRONA). UPRONA იყო მრავალეთნიკური პარტია, რომელსაც ხელმძღვანელობდა *ტუტსის პრინცი ლუი რვაგასორი*, ხოლო ქრისტიან-დემოკრატიული პარტია (PDC) უჭერდა მხარს ბელგიას, რომელსაც მართავდა ქრისტიანულ-სოციალური პარტია, რომლის ლიდერი ავგუსტ დე შრივერი იყო.  

ბურუნდის პირველი არჩევნები ჩატარდა 1961 წლის 8 სექტემბერს და UPRONA– მ მოიპოვა ამომრჩეველთა ხმების 80% -ზე მეტი. არჩევნების შემდეგ 13 ოქტომბერს მოკლეს 29 წლის პრინცი რვაგასორი.   პრინცის სიკვდილის შემდეგ ბურუნდის დამოუკიდებლობა მიენიჭა.  

## დამოუკიდებლობა (1962) 
მინი|250x250პქ| ბურუნდის სამეფოს დროშა (1962–1966).
[მინი|250x250პქ| დამოუკიდებლობის მოედანი და ძეგლი [ბუჟუმბურა|ბუჟუმურაში . ]]
სრული დამოუკიდებლობა მიიღეს 1962 წლის 1 ივნისს.  ტუტსი მეფე *მვამბუცა IV ბანგირიცენგმა* ჩამოაყალიბა კონსტიტუციური მონარქია, სადაც თანაბარი უფლებები მიანიჭა ჰუტუსა და ტუტსის ხალხებს. 1965 წლის 15 იანვრის მოკლეს ჰუტუს პრემიერ-მინისტრი *პიერ ნგენდანდუმვე*, რამაც გამოიწვია აჯანყებების და  დესტაბილიზაციის სერია, შემდგომში კი ხელისუფლების რეპრესიები. 
მონარქიასა და ჰუტუს ხალხს შორის დაპირისპირება კვლავ გაგრძელდა. ჰუტუ შეეცადა მოეხდინა სახელმწიფო გადატრიალება, თუმცა ეს მცდელობა წარუმატებელი გამოდგა. საპასუხოდ კი, 1965 წლის 18 ოქტომბერს მოკლეს ჰუტუს პოლიტიკოსები და ინტელექტუალები.  1966 წლის 8 ივლისს, მეფე მვამბუცა IV  გადააყენა მისმა ვაჟმა, პრინცმა ნტარე V-მ, ეს უკანასკნელი კი გადააყენა  პრემიერ-მინისტრმა *მიკელ მიჩომბერომ*. მანვე გააუქმა მონარქია და გამოაცხადა რესპუბლიკა. გაჩნდა დე ფაქტო სამხედრო რეჟიმი და სამოქალაქო არეულობა გაგრძელდა 1960-იანი წლების ბოლოდან და 1970-იანი წლების დასაწყისამდე.  1965 წლის მსგავსად, 1969 წელსაც მოსალოდნელი იყო ჰუტუს აჯანყება, რამაც გამოიწვია პოლიტიკური და სამხედრო მოღვაწეების დაპატიმრება და სიკვდილით დასჯა.    

### 1972 წლის გენოციდი 
29 აპრილს, ქვეყნის სამხრეთით, ჰიმას ბაზაზე მოხდა ძალადობა, სადაც  ჰუტუს ჯგუფებმა ჩაიდინეს უთვალავი სისასტიკე ტუტსის მშვიდობიანი მოქალაქეების მიმართ. შემდეგ ისინი ცდილობდნენ მოეკლათ ყველა ტუტსის და ჰუტუს ის წარმომადგენლები, რომლებიც უარს ამბობდნენ ამბოხში მონაწილეობაზე.  

აფრიკელი რენე ლემარკენდი აღნიშნავს: 

აჯანყების ჩახშობისას მოკლეს მეფე ნტარე V. 

პრეზიდენტი მიჩომბერო  კი გახდა აფრიკის სოციალიზმის დამცველი და მიიღო მხარდაჭერა ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკისგან. მან დააწესა მკაცრი კანონი და წესრიგი, ჩაახშო ჰუტუს მილიტარიზმი. 

აპრილის ბოლოდან 1972 წლის სექტემბრამდე დაიღუპა 200,000 – დან 300,000 – მდე ჰუტუ.  დაახლოებით 300,000 ადამიანი გახდა ლტოლვილი, რომელთა უმეტესობა გაიქცა ტანზანიაში .   

### 1972 წლის გენოციდის მოვლენები 
1976 წელს პოლკოვნიკმა ჟან-ბაპტისტ ბაგაზამ აიღო ძალაუფლება უსისხლო გადატრიალების შედეგად . 1981 წელს გამოცხადდა ახალი კონსტიტუცია. 1984 წელს ბაგაზა აირჩიეს სახელმწიფოს მეთაურად. მისი არჩევის შემდეგ, ადამიანის უფლებების დაცვა გაუარესდა, მან ჩაახშო რელიგიური საქმიანობა და დააკავა პოლიტიკური ოპოზიციის წევრები. 

1987 წელს მაიორმა *პიერ ბუიოიამ* ჩამოაგდო ბაგაზა სამხედრო გადატრიალებით. მან დაითხოვა ოპოზიციური პარტიები, შეაჩერა 1981 წლის კონსტიტუცია და შექმნა მისი მმართველი სამხედრო გადარჩენის კომიტეტი (CSMN).  

1993 წელს აირჩიეს პირველი ჰუტუ პრეზიდენტი, *მელჩიორ ნდადაიე*.  

## 1993 წლის გენოციდი და სამოქალაქო ომი (1993-2005) 
მინი| ბურუნდის გენოციდის დროს გაქცეული ხალხი
ნდადაიე მოკლეს სამი თვის შემდეგ, 1993 წლის ოქტომბერში, ტუტსის არმიის ექსტრემისტებმა.  რუანდის გენოციდმა 1994 წელს, გამოიწვია ნდადაიეს  მემკვიდრის სიპრიენ ნტარიამირას მკვლელობა, რასაც მოყვა ბურუნდიში ტუტსის ხოცვა.  

ორი ძლიერი ჰუტუს მეამბოხე ჯგუფმა (CNDD-FDD და FNL) უარი თქვეს სამშვიდობო ხელშეკრულების ხელმოწერაზე და ბრძოლა გაგრძელდა ქალაქგარე უბნებში. დაბოლოს, CNDD-FDD შეთანხმდა, რომ ხელი მოეწერა სამშვიდობო შეთანხმებას 2003 წლის ნოემბერში და შეუერთდა გარდამავალ მთავრობას. ბოლო დარჩენილმა მეამბოხე ჯგუფმა, FNL, განაგრძო სამშვიდობო პროცესის უარყოფა და ძალადობდა  2003 და 2004 წლებში, საბოლოოდ კი 2006 წელს ხელი მოეწერა ცეცხლის შეწყვეტის ხელშეკრულებას. 

## ომის შემდგომი პერიოდი (2005 წ. დღემდე) 
ყოფილი პრეზიდენტი დომიტიენ ნდეიზეი და მისი პოლიტიკური მომხრეები დააპატიმრეს 2006 წელს და ბრალდებული იყვნენ გადატრიალების განზრახვაში.   

2007 წლის თებერვალში გაერთიანებული ერების ორგანიზაციამ ოფიციალურად შეწყვიტა სამშვიდობო ოპერაციები ბურუნდიში და ყურადღება გაამახვილა ერის ეკონომიკის აღდგენაზე, რომელიც დიდწილად ეყრდნობა ჩაის და ყავას. ამასთანავე, ეკონომიკა განიცდის სერიოზულ კრიზისს 12 წლიანი სამოქალაქო ომის შედეგად.  

პიერ ნკურუნზიზა პრეზიდენტად ხელახლა აირჩიეს 2010 წელს,მან მიიღო ხმების 91% -ზე მეტი ოპოზიციური ბოიკოტის ფონზე  და ფიცი დადო  2010 წლის 26 აგვისტოს.  

2015 წლის აპრილში, ნკურუნზიზამ გამოაცხადა, რომ მას სურდა მესამე ვადით უფლებამოსილება. რასაც უკმაყოფილება მოჰყვა ოპოზიციის მხრიდან. მინიმუმ ექვსი ადამიანი დაიღუპა მიმდინარე საპროტესტო აქციებზე პირველ ორ დღეში. მთავრობამ დახურა მრავალჯერადი რადიოსადგურები და დააპატიმრა სამოქალაქო საზოგადოების ცნობილი ლიდერი პიერ-კლვერ მბინიპა . აპრილში 24,000-ზე მეტი ადამიანი გაიქცა ბურუნდიდან   

საპრეზიდენტო არჩევნების შედეგები გამოცხადდა 2015 წლის 24 ივლისს. არჩევნებში გამირჯვა ნკურუნზიზამ, ხმების 69.41% -ით.  

2018 წლის 24 დეკემბერს, მთავრობამ ბურუნდის პოლიტიკური დედაქალაქი ბუჟუმურადან  უკან დააბრუნა გიტეგაში, რომელიც დედაქალაქი იყო 1966 წლამდე. 

## ლიტერატურა
* Jean-Pierre Chrétien. *The Great Lakes of Africa: Two Thousand Years of History* trans Scott Straus
* 
* 

## რესურსები ინტერნეტში
*BBC News, Burundi Timeline
*Background Note: Burundi

## სქოლიო
კატეგორია:ბურუნდის ისტორია
კატეგორია:ბურუნდელები