ფატმა სულთანი (აბდულ-მეჯიდ I-ის ქალიშვილი)

300px|მინი|ფატმა სულთანი
**ფატმა სულთანი** (, ასევე ფატიმა სულთანი, ), დ. ოქტომბერ/ნოემბერში, 1840, სტამბოლი — გ. 26 აგვისტო, 1883/1884, სტამბოლი) — ოსმალეთის სულთან აბდულმეჯიდ I-ის ქალიშვილი მისი მეოთხე მეუღლის, გიულჯემალ ქადინ ეფენდისგან; სულთან მეჰმედ V-ის ღვიძლი და.

ფატმა სულთან აბდულ-მეჯიდ I-ის იმ ქალიშვილებს შორის უფროსი ქალიშვილი იყო, რომლებმაც ჩვილობის ასაკს გადააჭარბეს. 1851 წელს, ტუბერკულოზით დედის გარდაცვალების გამო, ფატმა თავის დასთან და ძმასთან ერთად აღსაზრდელად მამის მთავარ მეუღლეს, სერვეცეზა ქადინეფენდის მიაბარეს. ამავე წელს, ფატმა დაინიშნა ალი გალიბ-ბეიზე, დიდი ვეზირის, მუსტაფა რეშიდ-ფაშას ვაჟზე, რომელზეც სამი წლის შემდეგ გათხოვდა კიდეც. ქორწინება პოლიტიზებული და უბედური იყო. 1858 წელს, ალი გალიბი ერთ-ერთი წვეულებიდან ნავით დაბრუნებისას დაიხრჩო. მალევე გარდაიცვალა ფატმასა და ალი გალიბ-ფაშას საერთო ქალიშვილიც, ჯემილე.

ფატმა მხოლოდ ხუთი თვის განმავლობაში იყო ქვრივი: 1859 წელს აბდულ-მეჯიდ I-მა ქალიშვილი კამერგერზე, მეჰმედ ნური-ბეიზე დააქორწინა, რომელსაც ფაშას ტიტული და ერთ-ერთი ვეზირის თანამდებობა უბოძა. მამის მმართველობის ბოლომდე და ბიძის, აბდუაზიზის მმართველობის პერიოდში, ფატმა შეუმჩნეველ ცხოვრებას ეწეოდა. ფატმა სულთნისა და მეჰმედ ნურის ხანმოკლე აღზევება მოხდა 1876 წელს, როდესაც სულთანი გახდა ფატმას ნახევარძმა, მურად V, რომელთანაც ფატმა ძალიან ახლოს იყო.
როდესაც მურად V დაამხეს, ტახტზე კი ფატმას მეორე ნახევარძმა, აბდულჰამიდ II ავიდა, რომელმაც აბდულ-აზიზის სიკვდილის გამოძიება დაიწყო, მეჰმედ ნური ტაიფის ციხესიმაგრეში გადაასახლეს, სადაც იგი 1883 წელს გარდაიცვალა.

მეორედ დაქვრივების შემდეგ, ფატმა განმარტოებულ ცხოვრებას ეწეოდა და მეჰმედ ნურის მხოლოდ მცირე ხნით გადაურჩა. აბდულ-ჰამიდ II-სთან რთული ურთიერთობის გამო, ფატმა დაკრძალეს არა მამამისის ან ბაბუის გვერდით, როგორც ეს წესით ეკადრებოდა, არამედ ახალი მეჩეთის ერთ-ერთ მავზოლეუმში. მისი მთელი ქონება სახაზინო (სახელმწიფო) ფონდს გადაეცა.

## ბიოგრაფია
ფატმა სულთანი დაიბადა 1 ოქტომბერს, 16 ოქტომბერს, 31 ოქტომბერს ან 1840 წლის 1 ნოემბერს სტამბოლში, ბეშიქთაშის სასახლის ჰარამხანაში.  ის იყო აბდულ-მეჯიდ I-ის ქალიშვილი მისი მეოთხე მეუღლის, გიულჯემალ ქადინ ეფენდისგან.

როდესაც ფატმა დაიბადა, მისი მამა სულ რაღაც 17 წლის იყო, ხოლო ის თავად გახდა სულთნის იმ ქალიშვილებს შორის ყველაზე უფროსი, რომლებმაც ჩვილობის ასაკს გადააჭარბეს. ფატმას ჰყავდა ერთი ღვიძლი ძმა — მომავალი სულთანი მეჰმედ V — და, სხვადასხვა მონაცემებით, ერთი ან სამი და ამის გარდა, გოგონას ჰყავდა 35-ზე მეტი ნახევარძმა და ნახევარდა.

ისევე როგორც სხვა სულთნის შვილების დაბადებას, ფატმას დაბადებასაც დიდი ზარ-ზეიმით შეხვდნენ: სამი დღის განმავლობაში, დღეში ხუთჯერ, ქვემეხები ისროდნენ, სახლებსა და ბაზრებში სადღესასწაულო ილუმინაციას ჰკიდებდნენ, ხოლო სასახლიდან პროვინციებსა და უცხოურ საელჩოებში იგზავნებოდა კალიგრაფიული წერილები სულთნის ასულის დაბადების შესახებ. იმ პერიოდის პოეტები ფატმას დაბადებაზე უამრავ ოდას წერდნენ რთულ კონსონანტურ ფორმაში (აბჯადში). ჰარამხანაში იმართებოდა გართობა და „აკვნის მსვლელობები“. სახელმწიფო მოხელეების მეუღლეები სასახლეში მიდიოდნენ, რათა გიულჯემალს ქალიშვილის დაბადება მიელოცათ. აბდულ-მეჯიდის დედა, ვალიდე ბეზმიალემ სულთანი, მოხარული იყო შვილიშვილის დაბადებით და, ისევე როგორც მისმა შვილმა-სულთანმა, რძალს ძვირფასი საჩუქრები მიართვა. ფატმას ძიძა და მოსამსახურე დაუყენეს. სულთნის მისალოცად სასახლეში მისულ მოხელეებს, სამხედროებსა და ულემებს (სამღვდელო პირებს) კი შერბეთს ურიგებდნენ.

ფატმას დედა, გიულჯემალ ქადინ ეფენდი, 1851 წელს ტუბერკულოზით გარდაიცვალა. თავად ფატმა, ისევე როგორც მისი ძმა მეჰმედი და და რეფია, მეურვეობის ქვეშ გადაეცა აბდულ-მეჯიდ I-ის უშვილო მთავარ მეუღლეს, სერვეცეზა ქადინეფენდი. ოსმალეთის პოლიტიკოსი და ისტორიკოსი ალი ფუატ თიურქგელდი თავის მოგონებებში სულთან მეჰმედ V-ის სიყმაწვილის შესახებ წერდა, რომ მეჰმედ რეშადი ფატმა სულთანს ძალიან ლამაზ, დედას დამსგავსებულ და მეტად აღზრდილ სულთან ასულად თვლიდა.

### განათლება 
1847 წლის 20 სექტემბერს, ჰაიდარფაშაში გამართული კურთხევის ცერემონიის შემდეგ, ფატმამ ძმებთან მეჰმედ მურადთან და აბდულ-ჰამიდთან, ასევე დებთან, ჯემილესთან და რეფიასთან ერთად განათლების მიღება დაიწყო, რაც ყურანის შესწავლით იწყებოდა. თურქი ისტორიკოსი ნეჯდეთ საქაოღლუ აღნიშნავდა, რომ ფატმამ აიძულა მამა, კურთხევის ცერემონია პირადად ჩაეტარებინა. გაკვეთილებზე სულთნის შვილები სკოლის ფორმებით და ბრილიანტებით მორთული ყურანის ჩანთით მოდიოდნენ. კლასიკური სასახლის განათლების გარდა, ფატმა მამის სურვილით ფრანგულ ენას უცხოელი მასწავლებლებისა და მამის მასწავლებლის, საფვეთ-ეფენდისგან ეუფლებოდა.

[200px|მინი|მარცხნივ| მამა ჯემილე [აბდულმეჯიდ I ახალგაზრდობაში. ლუიჯი რუბიოს ფუნჯით შესრულებული პორტრეტი, დაახლოებით 1848 წელი.]]

1849-1850 წლებში ვალიდე ბეზმიალემ სულთანმა ააგო დაწყებითი სკოლა, რომელსაც „Mekteb-i Maarif-i Adliyye“ უწოდეს. აბდულ-მეჯიდმა მასში ჩაწერა ფატმა და მეჰმედ მურადი. ებუზია თევფიქ-ბეი წერდა, რომ სკოლის გახსნის ცერემონიაზე მისმა ხელმძღვანელმა, ქემალ-ეფენდიმ, მიიწვია დიდი ვეზირი მუსტაფა რეშიდ-ფაშა და სულთანი აბდულ-მეჯიდი, რომელმაც პირადად წაიყვანა ბავშვები პირველ სასწავლო დღეს. თევფიქმა ეს დღე ასე აღწერა: „ისინი (ფატმა და მეჰმედ მურადი) სკოლაში ხელიხელჩაკიდებულნი შევიდნენ. სკოლის კარებთან ისინი ქემალ-ეფენდის მიუახლოვდნენ და სულთანმა ამ ორ ბავშვს უთხრა: „ეამბორეთ ეფენდის ხელზე“, რის შემდეგაც მასწავლებელ ქემალ-ეფენდის მიმართა:„მათ შენს აღზრდას ვანდობ. გთხოვ, აღზარდო ისინი, როგორც სხვა სტუდენტების თანაბრნი“. წლის ბოლოს აბდულ-მეჯიდი გამოცდას დაესწრო, მასწავლებელ ქემალ-ეფენდის სასწავლო წლის წარმატებით დასრულება მიულოცა და უთხრა, რომ იმედოვნებდა, სულთნის შვილების სწავლებაშიც გაუწევდა დახმარებას. შემდეგ სულთანმა ფატმა და მეჰმედ მურადი ქემალ-ეფენდის ხელის ამბორი აიძულა. წლის წარმატებით დასრულებისთვის ფატმამ და მისმა ძმამ სასკოლო მედლები მიიღეს, თუმცა მამამ მათ განუცხადა, რომ ბავშვებს არ ჰქონდათ უფლება, მედლები მომავალ წლამდე ეტარებინათ — სანამ ხელახლა არ ჩააბარებდნენ გამოცდებს. საქაოღლუ აღნიშნავდა იმ ფაქტს, რომ სულთნის შვილები ჩვეულებრივი ადამიანებისთვის განკუთვნილ სკოლას სტუმრობდნენ, ხოლო თავად აბდულ-მეჯიდი დაჟინებით მოითხოვდა, რომ ჯილდოები მხოლოდ რეალური წარმატებისთვის გაცემულიყო. სულთნის ასეთი ქცევა იმ დროინდელი საზოგადოებისთვის ახალი იყო. თუმცა სულთნის შვილებს არც რეგისტრაციის პროცედურა და არც გამოცდების ჩაბარება არ სჭირდებოდათ, ქემალ-ეფენდიმ სასახლის სკოლაში რამდენიმე მასწავლებელი მიავლინა, რათა შეჰზადეებისა და სულთან ასულების განათლების გაგრძელება მექთებ-ი მაარიფ-ი ადლიეს დონეზე უზრუნველყოფილიყო.

### პირველი ქორწინება 
1851 წელს თერთმეტი წლის ფატმა დაინიშნა ალი გალიბ-ბეიზე, დიდი ვეზირის, მუსტაფა რეშიდ-ფაშას ვაჟზე, რომელიც იმ დროისთვის 25 წლის იყო და პარიზში ელჩის თანამდებობას იკავებდა. ქორწინებას პოლიტიკური მიზნები ჰქონდა: როგორც აჰმედ ჯევდეთ-ფაშა თვლიდა, მუსტაფა რეშიდს, მიუხედავად იმისა, რომ სასახლეში ისედაც დიდი ავტორიტეტი ჰქონდა, სურდა, მისი ვაჟი დინასტიის სიძე გამხდარიყო, ხოლო აბდულ-მეჯიდმა სასარგებლოდ მიიჩნია თანზიმათის დამაარსებელთან დანათესავება. ამავე მოტივებს ადასტურებდა მელექ-ხანუმიც, დიდი ვეზირის, ყიბრისლი მეჰმედ-ფაშას მეუღლე, თავის მემუარებში. აჰმედ ჯევდეთ-ფაშა ამ კავშირზე უარყოფითად საუბრობდა. ის წერდა: „რეშიდ-ფაშასთვის დიდი შეცდომა იყო ასეთი მსხვერპლის გაღება, რათა თავისი ვაჟი დამათი (სიძე) გაეხადა. მისმა საყვარელმა ვაჟმა, გალიბ-ფაშამ, მოულოდნელად მიიღო ვეზირის ტიტული და მინისტრთა საბჭოში შევიდა, მაგრამ ფატმა სულთანს ის არ უყვარდა, რადგან ტანდაბალი და გამხდარი იყო, მათ შორის არ იყო სითბო და ერთგულება“.

ნიშნობის შემდეგ, ალი გალიბი სამი წელი ელოდა, სანამ ფატმა მიაღწევდა საჭირო ასაკს. ამ პერიოდში ალი გალიბის მამა დიდი ვეზირის თანამდებობიდან გადააყენეს, რის გამოც თავად ახალგაზრდა შიშობდა, რომ ნიშნობა გაუქმდებოდა. თუმცა, შუამავლების მუშაობის წყალობით, ალი გალიბის შიშები არ გამართლდა და დაიგეგმა ძალიან პომპეზური ქორწილი. ქორწილისთვის მზადება უნდა დაწყებულიყო 1854 წლის მარტში, მაგრამ 12 მარტს სულთანმა სტამბოლში ხელი მოაწერა სამოკავშირეო ხელშეკრულებას დიდ ბრიტანეთსა და საფრანგეთთან, და რუსეთის წინააღმდეგ ომი გამოცხადდა. სტამბოლში დაიწყო ბრიტანული და ფრანგული ჯარების ჩამოსვლა. ოსმალებმა ჩათვალეს, რომ ფატმას ქორწილი შესაძლოა ქვეყნისთვის ასეთ რთულ პერიოდში მორალური სულისკვეთებისა და ძალის დემონსტრირება ყოფილიყო. თუმცა, ზოგიერთ სახელმწიფო მოღვაწესა და საგარეო საქმეთა სამინისტროს ხელმძღვანელს, მუსტაფა რეშიდ-ფაშას, შორის უთანხმოება წარმოიშვა საქმის ფინანსური მხარის გამო. მუსტაფა რეშიდმა აბდულ-მეჯიდს აცნობა, რომ მას არ ჰქონდა საკმარისი სახსრები ქორწილის ყველა ხარჯის დასაფარად. საბოლოოდ, მუსტაფა რეშიდ-ფაშამ სულთნის ხაზინას მიჰყიდა ბალტალიმანში ევროპულ სტილში აშენებული სანაპირო სახლი. რომელიც, თურქი ისტორიკოსის, ნეჯდეთ საქაოღლუს აზრით, თავისი ბრწყინვალებით კონკურენციას გაუწევდა ბოსფორის სულთნის სასახლეებს. ამ გარიგებიდან მიღებული თანხით დაიფარა საქორწილო ხარჯების ნაწილი, თუმცა თავად გარიგების დადება ძლიერი კრიტიკის საგანი გახდა. სიტუაცია კიდევ უფრო დამძიმდა იმ ფაქტით, რომ სულთნის ხაზინის მიერ ნაყიდი სახლი ფატმა სულთანსა და ალი გალიბს გადაეცათ სარგებლობაში.

ქორწილის შემდეგ ფატმა სულთანი და მისი მეუღლე ბალტალიმანში დასახლდნენ. ალი გალიბი, მიუხედავად თავისი სიყმაწვილისა და გამოუცდელობისა, სულთნის ასულზე დაქორწინებისა და იმის გამო, რომ მისი მამა სულთნის ერთ-ერთი მინისტრი იყო, ვიზირის წოდება მიიღო და მნიშვნელოვან თანამდებობებზე დაინიშნა. სხვა საკითხებთან ერთად, მას პარლამენტში ადგილი მიენიჭა. თუმცა, ქორწინება უბედური იყო: ფატმა პირველივე დღიდან უკმაყოფილო იყო ამ კავშირით. ის შესჩიოდა ძმას, მეჰმედ მურადს, რომელიც, როგორც შეეძლო, ანუგეშებდა და მხარს უჭერდა დას, მაგრამ აღიარებდა, რომ ვერაფერს გახდებოდა და მხოლოდ თავად სულთანს შეეძლო დახმარება. თავის მდგომარეობასთან შეგუების მცდელობისას, ფატმა სულთანმა დაიწყო დიდი თანხების ხარჯვა და ღამის გასეირნებების მოწყობა. საბოლოოდ, მან 30 ათასი ვერცხლით დაავალიანა ხაზინა. როდესაც აბდულ-მეჯიდმა ამის შესახებ შეიტყო, სიძე დაიბარა და გაკიცხა, ფლანგვაში დაადანაშაულა. მელექ-ხანუმი აღნიშნავდა, რომ ამ ქორწინებამ არ მოიტანა ის შედეგები, რასაც მისგან ელოდნენ. ის წერდა:„სულთან ასულების ქმრები — თითქმის მათი ცოლების მონები არიან. მათ არ შეუძლიათ გამოძახების გარეშე წარდგნენ მათ წინაშე. თუ სულთან ასული არ მიიწვევს ქმარს, ის იძულებულია სელამლიქში დარჩეს და ჰარამხანაში შესვლას ვერ გაბედავს. მიუხედავად იმისა, რომ ახალგაზრდა ფაშა უკიდურესად ჭკვიანი და სულთან ასულის ერთგული იყო, მან ვერ შეძლო მისი კეთილგანწყობის მოპოვება. მას შეეძლო ჰარამხანაში მხოლოდ თვეში ორი ღამე დარჩენილიყო, რაც მას დიდ ტკივილს აყენებდა“.

გარდა ამისა, ალი გალიბი ცოლი ერთ-ერთი ყოფილი მინისტრის ვაჟთან კავშირზე დააეჭვა. მისი ეჭვები დადასტურდა, როდესაც ერთ დღეს ევნუხმა წერილი მოიტანა, მაგრამ ფაშას დანახვისას მის გადაცემაზე უარი თქვა. მელექი აღნიშნავდა, რომ როდესაც გალიბი ცოლის ღალატში დარწმუნდა, მამასთან წავიდა და ყველაფერი უამბო, ის კი, თავის მხრივ, სულთანთან. თუმცა, აბდულ-მეჯიდთან მუსტაფა რეშიდმა მხარდაჭერა ვერ ნახა: სულთანი განრისხდა მუსტაფა რეშიდ-ფაშაზე, რადგან სწორედ ის მოითხოვდა დაჟინებით ამ ქორწინებას, ახლა კი სულთანის ასულზე საჩივილელად მივიდა. აბდულ-მეჯიდმა ვეზირი გააგდო, რამაც, მელექ-ხანუმის თქმით, შვილის იმედგაცრუებასთან ერთად, დააჩქარა მუსტაფა რეშიდ-ფაშას სიკვდილი, რომელიც 1858 წლის 7 იანვარს დადგა.

ფატმასა და ალი ჰალიბის ქორწინებამ სულ ოთხი წელი გასტანა — მამის გარდაცვალებიდან რვა თვის შემდეგ, 1858 წლის 14 სექტემბერს, როდესაც ფაშა ბალტალიმანში ბოსფორის სასახლეებში გამართული ერთ-ერთი წვეულებიდან ნავით ბრუნდებოდა, მის ნავს ორთქლმავალი შეეჯახა და ალი ჰალიბი დაიხრჩო. მელექ-ხანუმი ასე აღწერდა მომხდარს:„გავიდა რვა თვე მამის სიკვდილიდან და სულთანის ასულმა სამი კვირის განმავლობაში არ გამოიძახა. სუფთა ჰაერის ჩასასუნთქად, ჭაბუკმა გადაწყვიტა ღამე გაეთია მდიდარი ებრაელი ბანკირის კამონდოს აგარაკზე. ის ნავში ჯდება და ბანკირსა და მის სტუმრებთან ერთად ერთობა. ღამით ის კვლავ ნავში ჯდება. სახლისკენ მიმავალ გზაზე მათ წინ უეცრად ორთქლმავალი ჩნდება, ისინი ერთმანეთს ეჯახებიან და ნავი ნადგურდება. მიუხედავად იმისა, რომ ორი მონა ცდილობს თავისი ბატონის გადარჩენას, ისინი სამივენი ერთად იხრჩობიან“.

აჰმედ ჯევდეთ-ფაშა, რომელიც მუსტაფა რეშიდის ოჯახთან იყო დაახლოებული, წერდა, რომ ნავი ინგლისურ ბორანს შეეჯახა, ხოლო მომხდარის მიზეზი ცუდი ამინდი და ნასვამი მეზღვაურები იყვნენ. ის ამბობდა, რომ ფაშას მცველს, რომელიც ძალიან კარგი მოცურავე იყო, სურდა ბატონის ამოყვანა, მაგრამ ფაშა მაგრად ჩაეჭიდა მას და ორივე დაიხრჩო. აჰმედ ჯევდეთი ასევე წერდა, რომ დაღუპულების ცხედრებს მთელი ერთი კვირის განმავლობაში ეძებდნენ, ხოლო თავად ალი გალიბ-ფაშას ცხედარი ნაპოვნი იქნა კვირა საღამოს — მომხდარიდან ორი დღის შემდეგ — და, ბალიქხანე ნაზირ ალი რიზა-ბეის თანახმად, მიიტანეს არა მის მეუღლესთან, ფატმასთან, არამედ მამის სასახლეში, ემირგანში, და გადასცეს დედამისს, რომელმაც მკვდარი შვილის დანახვისას გონება დაკარგა. ლუთფი ჰაფიზ აჰმედ-ფაშა თავის ნაშრომში „ლუტფის ისტორია“ წერდა, რომ ალი გალიბი მამის გვერდით, სტამბოლის ანადოლუ ქავაღის მეჩეთთან დაკრძალეს.

ულუჩაი წერდა, რომ ალი გალიბის გარდაცვალებიდან მალევე, ფატმას ქალიშვილიც — ჯემილე ხანუმ-სულთანი — გარდაიცვალა. ოსმალეთის ისტორიკოსი სიურეია მეჰმედ-ბეი აღნიშნავდა, რომ გოგონამ სულ რამდენიმე დღე იცოცხლა. მელექ-ხანუმი წერდა, რომ მიუხედავად იმისა, რომ ფატმასა და მის მეუღლეს შორის სიყვარული არ იყო, არსებობდა გარკვეული მეგობრობის მსგავსი. ცხრამეტი წლის სულთანის ასული მძიმედ განიცდიდა ქმრის სიკვდილს და დიდხანს ვერ მოეგო გონს მომხდარის შემდეგ, მამის – სულთნის – მხარდაჭერის მიუხედავად. საქაოღლუ აღნიშნავდა, რომ დაზუსტებით უცნობია, იყო თუ არა ფაშას სიკვდილი უბედური შემთხვევა, თუ ის მოკლეს.

## მეორე ქორწინება, უკანასკნელი წლები და გარდაცვალება
ფატმა ქვრივად სულ რაღაც ხუთი თვის განმავლობაში დარჩა: 1859 წელს აბდულ-მეჯიდ I-მა ჩათვალა, რომ მისი დაქვრივებული ქალიშვილისთვის შესაფერისი ქმარი იქნებოდა არიფ-ფაშას ვაჟი, კამერგერი მეჰმედ ნური-ბეი. თავად ფატმას, ახალი ქორწინების შესაძლებლობის განხილვისას, სულთნის ერთ-ერთი უფრო სიმპათიური კამერგერი — სალიჰ-ფაშა ან ოსმან-ბეი — სურდა ქმრად. საბოლოოდ, 1859 წლის 24 მარტს, მამის დაჟინებული მოთხოვნით, ფატმა მეჰმედ ნურის გაჰყვა ცოლად, რომელსაც ქორწილამდე ვეზირის თანამდებობა და ფაშას ტიტული მიენიჭა. ფატმა სულთანისა და მეჰმედ ნური-ფაშას ქორწინებამ 22 წელი გასტანა. ამ ქორწინებაში მან ორი შვილი გააჩინა — სულთანზადე მეჰმედ ფუად-ბეი (1859-1862) და ემინე ლუტფიე ხანუმ-სულთანი (1863-1866), თუმცა ორივე შვილი, ვაჟიც და ქალიშვილიც, ბავშვობაშივე გარდაიცვალა.

1861 წელს ფატმას მამა გარდაიცვალა, და ტახტზე მისი ნახევარძმა აბდულ-აზიზი ავიდა. ფატმას ცხოვრების შესახებ ამ სულთნის მმართველობის პერიოდში მონაცემები არ არსებობს. 1876 წლის 30 მაისს აბდულაზიზი დაამხეს და მალევე უცნაურ ვითარებაში გარდაცვლილი იპოვეს. ახალი სულთანი, მურად V სახელწოდებით, გახდა ფატმას საყვარელი ძმა მეჰმედ მურადი. მან ფატმას საკუთარი აპარტამენტები გამოუყო დოლმაბაჰჩის სასახლეში, ხოლო მისი ქმარი პირად კამერგერად დანიშნა. თუმცა, აღზევება ხანმოკლე აღმოჩნდა: 93 დღის შემდეგ მურად V ფსიქიკური მდგომარეობის გამო ტახტიდან გადააყენეს, და სულთანი გახდა ფატმასა და მურადის კიდევ ერთი ნახევარძმა აბდულჰამიდ II. დამხობის შემდეგ მურად V პატიმრობაში მოათავსეს ჩირაგანის სასახლეში გარე სამყაროსთან ნებისმიერი კავშირის უფლების გარეშე. თუმცა, როგორც საქაოღლუ წერდა, ფატმა სულთანი, აბდულ-ჰამიდ II-ის აკრძალვის მიუხედავად, ერთხელ ძმის სანახავად მივიდა. როდესაც ის სასახლის ჭიშკართან მივიდა, დარაჯებმა შიგნით შეშვებაზე უარი უთხრეს. ფატმა გაბრაზდა და ყვირილი დაიწყო, რომ არავის ჰქონდა უფლება, ხელი შეეშალა იქ ყოფნაში, სადაც მას სურდა. როდესაც მან ყვირილი დაიწყო, რომ არ წავიდოდა, სანამ ძმას არ ნახავდა, ჯევჰერ-აღამ, რომელიც ილდიზიდან ჩამოვიდა, ბოდიში მოუხადა ქალბატონს და ჭიშკრის გაღება ბრძანა. გარდა ამისა, ფატმა ნახევარძმებთან, სულეიმან სელიმ-ეფენდისთან და აჰმედ ქემალედინ-ეფენდისთან, ნახევარდასთან სენიჰა სულთანთან და ამ უკანასკნელის ქმართან, მაჰმუდ ჯელალედდინ-ფაშასთან ერთად, მონაწილეობდა ალი სუავის შეთქმულების ორგანიზებაში, რომლის მიზანი იყო ჩირაგანის სასახლეზე თავდასხმა 1878 წლის 20 მაისს და მურად V-ისა და მისი ოჯახის ტყვეობიდან გათავისუფლება.

1881 წელს აბდულ-ჰამიდმა აბდულ-აზიზის სიკვდილის გამოძიება დაიწყო, რის შედეგადაც დადგინდა, რომ დამხობილი სულთანი მოკლული იყო. გამოძიებამ ფატმა სულთნის მეუღლე ამ მკვლელობის ერთ-ერთ მონაწილედ ცნო. მეჰმედ ნური-ფაშა ილდიზში სასამართლოს წინაშე წარდგა, რის შემდეგაც სხვა ბრალდებულებთან ერთად გადაასახლეს ტაიფის ციხესიმაგრეში, გზად ჭკუიდან შეირყა და ციხესიმაგრეში 1883 წელს გარდაიცვალა.

მომხდარის შემდეგ, ულუჩაის ცნობით, ფატმა საკუთარ სასახლეში განმარტოვდა, სადაც განდეგილ ცხოვრებას ეწეოდა. საქაოღლუსა და ულუჩაის თანახმად, ის სტამბოლში 1884 წლის 26 აგვისტოს, კვირა დღეს, 44 წლის ასაკში გარდაიცვალა, თუმცა ენტონი ოლდერსონი და სიურეია მეჰმედ-ბეი ფატმას სიკვდილს 1883 წლით ათარიღებდნენ.

ტრადიციის თანახმად, ის უნდა დაეკრძალათ ბაბუის, მაჰმუდ II-ის, მავზოლეუმში ან მამის გვერდით სელიმ იავუზის მეჩეთთან არსებულ მავზოლეუმში, თუმცა აბდულჰამიდ II გაბრაზებული იყო დაზე და მისი ახალ მეჩეთში  დაკრძალვა ბრძანა. მისი გარდაცვალებიდან ექვსი წლის შემდეგ, აბდულ-ჰამიდის ბრძანებით, მისი მთელი ძვირფასი ქონება, რომელიც 22 სკივრს შეადგენდა, ხაზინას გადაეცა.

## ლიტერატურა
*Akyıldız, Ali. Mümin ve müsrif bir padişah kızı Refia Sultan (тур.). — Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı, 1998. — 215 S. — ISBN 9753330812, 9789753330817.
*Alderson An. D. The Structure of the Ottoman Dynasty (англ.). — Oxford: Clarendon Press, 1956. — 186 p.
*Açba, Harun. Kadın efendiler: 1839-1924 (тур.). — Profil, 2007. — С. 33—35. — 221 p. — ISBN 978-9-759-96109-1.
*The Concubine, the Princess, and the Teacher: Voices from the Ottoman Harem / ed. Douglas Scott Brookes. — University of Texas Press, 2010. — P. 123—140. — ISBN 0292783353, 9780292783355.
*Küçük, Cevdet. Abdülaziz // Islam Ansiklopedisi. — İslâm Araştırmaları Merkezi, 1988. — Vol. 1. — P. 179—285.
*Küçük, Cevdet. Murad V // Islam Ansiklopedisi. — İslâm Araştırmaları Merkezi, 2006. — Vol. 31. — P. 183—185.
*Sakaoğlu, Necdet. Bu mülkün kadın sultanları: Vâlide sultanlar, hâtunlar, hasekiler, kadınefendiler, sultanefendiler (тур.). — Oğlak Yayıncılık, 2015. — ISBN 978-9-753-29623-6.
*Saz, Leylâ. The Imperial Harem of the Sultans: Daily Life at the Çırağan Palace During the 19th Century : Memoirs of Leyla (Saz) Hanımefendi (англ.). — Peva Publications, 1994. — 312 p. — ISBN 978-975-7239-00-0.
*Süreyya Mehmed Bey. Sicill-i Osmani / ed. Nuri Akbayar. — Istanbul: Tarih Vakfi Yurt Yayınlar, 1996. — P. 19. — ISBN 975-333-049-5, 975-333-038-3.
*Uluçay, M. Çağatay. Padişahların Kadınları ve Kızları (тур.). — Ötüken, 2011. — 312 p. — ISBN 9754378401, 9789754378405.

## სქოლიო
კატეგორია:ოსმანების დინასტია
კატეგორია:ქალები ათასწლეულის მიხედვით
კატეგორია:სულთნები
კატეგორია:სტამბოლში დაბადებულები