აქემენიდური არქიტექტურა

__NOTOC__
**აქემენიდური არქიტექტურა** მოიცავს სპარსეთის აქემენიანთა იმპერიის მიღწევებს სამთავრობო და საცხოვრებელი ქალაქების (პერსეპოლისი, სუზა, ეკბატანა), საკულტო და სოციალური დანიშნულების ტაძრების (ზოროასტრული ნაგებობები) და დაღუპულ მეფეთა სადიდებლად აღმართული მავზოლეუმების (მაგ. კიროს დიდის საფლავი) მშენებლობაში. იმდროინდელი სპარსული ხუროთმოძღვრების მთავარი მახასიათებელი იყო ეკლექტიკურობა, რაც ასირიული, ეგვიპტური, მიდიური და აზიური ბერძნული ელემენტების შეჯერებაში გამოიხატა, თუმცა საბოლოოდ მასში უნიკალურმა სპარსულმა იდენტობამაც ჰპოვა ასახვა. სამეცნიერო სივრცეში აქემენიდური არქიტექტურა თავისი სტილის მიხედვით სპარსული არქიტექტურის შემადგენელ ნაწილად განიხილება.

აქემენიანთა არქიტექტურის დასაბამია დაახ. 550 წელი ძვ. წ. აღრიცხვით – იმპერიის გაფართოების ხანა. ეს იყო პერიოდი ხელოვნების განვითარებისა, რომელმაც დატოვა დიდი არქიტექტურული მემკვიდრეობა, დაწყებული კიროს დიდის აკლდამით ფასარგადში, დამთავრებული მდიდრული პერსეპოლისის გრანდიოზული ნაგებობებით. მშენებლობის აქემენიდური ტრადიციები აღდგა მეორე სპარსული იმპერიის გამოჩენასთან ერთად – სასანიდებმა ცეცხლის კულტს მიუძღვნეს ტაძრები და ააგეს მონუმენტური სასახლეები. პერსეპოლისის მსგავსი ინფრასტრუქტურა დარიოსმა სუზასა და ეკბატანაშიც შექმნა. დანიშნულება იგივე იყო: წარჩინებულ უცხოელთა და უცხო ქვეყნების დელეგაციების მიღება, სამეფო ცერემონიების აღსრულება და მეფეთა დაბინავება.

### ფასარგადი
მიუხედავად იმისა, რომ კიროს დიდი ანტიკური მსოფლიოს დიდ ნაწილს აკონტროლებდა, იმ ეპოქის სხვა მმართველებთან შედარებით, მისი აკლდამა უკიდურესი სისადავით გამოირჩევა. ამას მნახველზე დიდი ეფექტი აქვს, რამდენადაც სახურავის ქვეშ მდებარე კარნიზისა და მცირე შესასვლელის თავზე გაკეთებული როზეტის გარდა ძეგლზე არცერთი სტილისტური გადახვევა არ გვხვდება.

### პერსეპოლისი
სახელწოდება ლათინიზებული ფორმაა ძველი სპარსული სახელისა, „ფარსა“, და სპარსელთა ქალაქს ნიშნავს. ძვ. წ. აღ. დაახ. 518 წელს დაარსებული ქალაქი გაიზარდა და იქცა რიუტუალთა აღსრულებისა და კულტურის ცენტრად, სატრაპთა მიერ შაჰისათვის ნოვრუზის დღესასწაულზე ძღვნის მისართმევ ადგილად და სამეფო რეზიდენციად, საიდანაც ხელისუფლება აღესრულებოდა. პერსეპოლისის სიმდიდრე ცნობილი იყო მთელ ანტიკურ სამყაროში. ბერძენი ისტორიკოსი დიოდორე სიცილიელი მას მოიხსენიებს „მზის ქვეშ ყველაზე მდიდარ ქალაქად“. მისი ნაშთები ფარსის ოსტანის ქალაქ შირაზიდან ჩრდილო-აღმოსავლეთით 70 კილომეტრში მდებარეობს. საქალაქო კომპლექსი 40 ფუტით შემაღლებულ მასივზეა გაშენებული, სიგანით 100 ფუტი, სიგრძით კი 3 მილი. ის მოიცავს დარბაზებს, დერეფნებს, ვრცელ ტერასას და ტერასის ზედა ნაწილზე ასასვლელ სპეციალურ ორმაგ კიბეს. კიბეზე გამოსახულია ყოველდღიური ცხოვრებისა და ბუნების ამსახველი რელიეფები, როგორც პირდაპირი მნიშვნელობის მატარებელი, ისე მეტაფორული. არის სცენები, რომლებშიც ლომის თავის მსხვერპლს ესხმის თავს, თუმცა გაზაფხულისა და ნოვრუზის სიმბოლიზმს ატარებს. სხვა სცენებზე გამოსახულია, თუ როგორ მიაქვს იმპერიის ყველა შემავალ ნაწილს მეფისათვის ძღვენი. გვხვდები მცველების გამოსახულებები და მათი კარისკაცებთან დამოკიდებულების გამომხატველი სცენები. 

## გალერეა 

File:Tomb of Cyrus the Great animated.gif|ფასარგადის მავზოლეუმი
File:Iran - Perspolis - Takhte Jamshid - panoramio (1).jpg|პერსეპოლისი
File:History of Egypt, Chaldea, Syria, Babylonia and Assyria (1903) (14584070300).jpg|სუზის სასახლის რეკონსტრუქცია
File:Perspolis.jpg|სპარსული კოლონის კაპიტელი პერსეპოლისიდან
File:Persepolis Colonne flandin.jpg|პერსეპოლისის ერთ-ერთი სვეტის გეგმა

## თანამედროვეობა 
აქემენიდური სტილისათვის დამახასიათებელი ელემენტები ცოცხლობს თანამედროვე ირანულ არქიტექტურაში. განსაკუთრებით ფეჰლევიანთა დინასტიის მმართველობის დროინდელ შენობებში შეიმჩნევა აქემენიდური ხუროთმოძღვრებისა და ხელოვნების მძლავრი ზეგავლენა.

File:Iranian Foreign Affaire Ministry.jpg|ირანის საგარეო საქმეთა სამინისტროს შენობა
File:Kakh Shahrbani Achaemenid architecture.jpg|
File:UTehran college social sciences.jpg|თეირანის საზოგადოებრივი უნივერსიტეტის შენობას პერსეპოლისის არქიტექტურის თვალსაჩინო კვალი ატყვია
File:Dariush Grand Hotel - 6.jpg|დარიუშის დიდი სასტუმრო, ქიშის კუნძული, სპარსეთის ყურე
File:Ministerstvo spravedlnosti v Teheránu.jpg|თეირანის სასამართლოს შენობა
File:Bank Melli Building - Ferdowsi Ave..jpg|
File:نوشیروان جی تاتا.jpg|
File:Sherkat Farsh Iran Building.jpg|

## სქოლიო