ტარსიერი

**ტარსიები** (/ˈtɑːrsiərz/ TAR-see-ərz) ჰაპლორინული პრიმატები არიან ტარსიიდები ოჯახისა, რომელიც ერთადერთი არსებული ოჯახია ტარსიფორმები ინფრაწესრიგში. მიუხედავად იმისა, რომ ჯგუფი პრეისტორიულად უფრო გლობალურად იყო გავრცელებული, ყველა არსებული სახეობა შემოიფარგლება საზღვაო სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიით, ძირითადად ბრუნეიში, ინდონეზიაში, მალაიზიასა და ფილიპინებში. 
მინი|ტარსიერი

ტარსიეს სურათი ფილიპინების ბუნების ისტორიის ეროვნული მუზეუმის შიგნით
ისინი ძირითადად ტყიან ჰაბიტატებში გვხვდებიან, განსაკუთრებით ლიანებით გაშენებულ ტყეებში, რადგან ვაზი ტარსიებს ვერტიკალურ საყრდენს აძლევს ხეებზე ასვლისას.

## ევოლუციური ისტორია 
### ნამარხები 
ტარსიისებრი პრიმატების ნამარხები აღმოჩენილია აზიაში, ევროპასა და ჩრდილოეთ ამერიკაში (ჩრდილოეთ აფრიკიდან აღმოჩენილი სადავო ნამარხებით), თუმცა არსებული ტარსიები შემოიფარგლება სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის რამდენიმე კუნძულით. ნამარხები მიუთითებს, რომ მათი კბილები ბოლო 45 მილიონი წლის განმავლობაში დიდად არ შეცვლილა, გარდა ზომისა.

ტარსიიდები-ს ოჯახში არსებობს ორი გადაშენებული გვარი - ქსანთორჰისი და აფროტარსიუსი; თუმცა, აფროტარსიუსი-ის მდებარეობა დანამდვილებით არ არის ცნობილი, და ის ზოგჯერ შედის საკუთარ ოჯახში, აფროტარსიუსი, ტარსიფორმები-ის ინფრაწესრიგში, ან ითვლება სიმიან (ანთროპოიდ) პრიმატად.
ამ დროისთვის, ნამარხებიდან ცნობილია ტარსიების ოთხი ნამარხი სახეობა:
*Tarsius eocaenus ცნობილია ჩინეთში შუა ეოცენიდან.

*Hesperotarsius thailandicus ცხოვრობდა ადრეული მიოცენის დროს ტაილანდის ჩრდილო-დასავლეთით.
*Hesperotarsius sindhensis ცხოვრობდა პაკისტანში მიოცენის დროს. 
*Tarsius sirindhornae ცხოვრობდა შუა მიოცენის დროს ტაილანდის ჩრდილოეთით.
*Tarsius გვარს უფრო ხანგრძლივი ნამარხები აქვს, ვიდრე პრიმატების სხვა გვარებს, მაგრამ ეოცენისა და მიოცენის ნამარხების ამ გვართან მიკუთვნება საეჭვოა.

### კლასიფიკაცია 
არსებული ტარსიეების ფილოგენეტიკური პოზიცია პრიმატების რიგებში XX საუკუნის დიდი ნაწილის განმავლობაში კამათის საგანი იყო და ტარსიეებს მონაცვლეობით კლასიფიცირებდნენ სტრეპსირინ პრიმატებთან ერთად Prosimii ქვერიგში, ან როგორც სიმიანების (Anthropoidea) დაძმობილებულ ჯგუფს Haplorhini ინფრაგრაფში. SINE ჩანართების ანალიზი, დნმ-ის მაკრომუტაციის სახეობა, სავარაუდოდ, ძალიან დამაჯერებელ მტკიცებულებას გვთავაზობს Haplorhini-ების მონოფილურობის შესახებ, მაშინ როდესაც მტკიცებულებების სხვა ხაზები, როგორიცაა დნმ-ის თანმიმდევრობის მონაცემები, ბუნდოვანი რჩება. ამრიგად, ზოგიერთი სისტემატისტი ამტკიცებს, რომ დებატები საბოლოოდ მონოფილეტური Haplorhini-ს სასარგებლოდ არის გადაწყვეტილი. მაიმუნების მსგავსად, ტარსიეებს აქვთ მუტაცია L-გულონოლაქტონ ოქსიდაზას (GULO) გენში, რაც ხელს უშლის მათ სხეულს C ვიტამინის სინთეზირებაში, ამიტომ ისინი მას საკვებში იღებენ. რადგან სტრეპსირინებს ეს მუტაცია არ აქვთ და შეინარჩუნეს C ვიტამინის გამომუშავების უნარი, გენეტიკური თვისება, რომელიც მის საჭიროებას განაპირობებს, ტარსირებს ჰაპლორჰინების მატარებელში აყენებს.
მინი|ტარსიერის გამოსახულება ფილიპინების ბუნების ისტორიის ეროვნულ მუზეუმში

ფილოგენეტიკურ დონეზე დაბალ დონეზე, ტარსიები, ბოლო დრომდე, ყველა ტარსიუსი-ის გვარში იყო მოქცეული,თუმცა, კამათობდნენ, უნდა მოქცეულიყო თუ არა ეს სახეობა ორ (სულავესური და ფილიპინურ-დასავლური ჯგუფი) თუ სამ ცალკეულ გვარად (სულავესური, ფილიპინური და დასავლური ჯგუფები). სახეობრივი დონის ტაქსონომია რთულია, მორფოლოგია ხშირად შეზღუდული სარგებლობით ვოკალიზაციებთან შედარებით.გარკვეული სახელწოდებების ნამდვილობასთან დაკავშირებით დამატებითი დაბნეულობა არსებობდა. სხვა სახელწოდებებთან ერთად, ფართოდ გამოყენებული T. dianae აღმოჩნდა T. dentatus-ის უმცროსი სინონიმი და, შესაბამისად, T. spectrum ამჟამად T. tarsier-ის უმცროსი სინონიმად ითვლება.
მინი|ფილიპინების ტარსიერი (Carlito syrichta), ერთ-ერთი ყველაზე პატარა პრიმატი

2010 წელს კოლინ გროუვსმა და მაირონ შეკელმა შემოგვთავაზეს Tarsius-ის გვარის სამ გვარად დაყოფა: ფილიპინების ტარსიები (გვარი Carlito), დასავლური ტარსიები (გვარი Cephalopachus) და აღმოსავლური ტარსიები (გვარი Tarsius). ეს ეფუძნებოდა კბილების განსხვავებებს, თვალის ზომას, კიდურებისა და ხელის სიგრძეს, კუდის ტოტებს, კუდის საჯდომ ბალიშებს, ძუძუმწოვრების რაოდენობას, ქრომოსომების რაოდენობას, სოციოეკოლოგიას, ვოკალიზაციას და გავრცელებას. სახეობის უფროსი ტაქსონი, T. tarsier, შემოიფარგლებოდა სელაიარის კუნძულის პოპულაციით, რამაც შემდგომში მოითხოვა გაუქმებული ტაქსონის, T. fuscus-ის, აღდგენა.

## ანატომია და ფიზიოლოგია 
ტარსიები პატარა ცხოველები არიან უზარმაზარი თვალებით; თითოეული თვალის კაკალი დაახლოებით 16 მილიმეტრის დიამეტრისაა და ისეთივე დიდია, როგორც, ან ზოგიერთ შემთხვევაში, უფრო დიდი, ვიდრე მისი მთელი ტვინი. ტარსიეს თავის ქალის უნიკალური ანატომია განპირობებულია მათი დიდი თვალებისა და მძიმე თავის დაბალანსების აუცილებლობით, რათა მათ შეძლონ ჩუმად დაელოდონ მკვებავ მსხვერპლს.ტარსიებს აქვთ ძლიერი სმენის გრძნობა და მათი სმენის ქერქი განსხვავებულია.ტარსიებს ასევე აქვთ გრძელი უკანა კიდურები, ძირითადად ტერფების წაგრძელებული ტარსული ძვლების წყალობით, საიდანაც ცხოველები იღებენ თავიანთ სახელს.[საჭირო გვერდი] მათი წაგრძელებული ტარსებისა და შერწყმული წვივისებრი ძვლების კომბინაცია მათ მორფოლოგიურად სპეციალიზებულს ხდის ვერტიკალურად მოჭიდებისა და ხტომისთვის. თავისა და სხეულის სიგრძე 10-დან 15 სმ-მდე მერყეობს, მაგრამ უკანა კიდურები დაახლოებით ორჯერ გრძელია (ტერფების ჩათვლით) და მათ ასევე აქვთ წვრილი კუდი 20-დან 25 სმ-მდე სიგრძის. მათი თითებიც წაგრძელებულია, მესამე თითი კი დაახლოებით იგივე სიგრძისაა, როგორც ზედა მკლავი. თითების უმეტესობას ფრჩხილები აქვს, თუმცა უკანა ტერფების მეორე და მესამე თითებზე ბრჭყალებია, რომლებიც მოვლისთვის გამოიყენება. ტარსიეს აქვს რბილი, ხავერდოვანი ბეწვი, რომელიც, როგორც წესი, მოყვითალო, კრემისფერი ან ოხრისფერია.

ტარსიეს მორფოლოგია მათ საშუალებას აძლევს, თავი 180 გრადუსით ამოძრავონ ორივე მიმართულებით, რაც მათ საშუალებას აძლევს, 360 გრადუსით დაინახონ გარშემო.მათი კბილების ფორმულაც უნიკალურია:
2.1.3.3
1.1.3.3
ბევრი ღამის ხერხემლიანისგან განსხვავებით, ტარსიეს არ აქვს ბადურის სინათლის ამრეკლავი ფენა (tapetum lucidum) და აქვს ფოვეა.

ტარსიეს ტვინი განსხვავდება სხვა პრიმატებისგან ორ თვალსა და ლატერალურ სპირალურ ბირთვს შორის კავშირების განლაგების თვალსაზრისით, რომელიც თალამუსის მთავარი რეგიონია, რომელიც ვიზუალურ ინფორმაციას იღებს. უჯრედული ფენების თანმიმდევრობა, რომლებიც ინფორმაციას იღებენ იფსილატერალური (თავის იგივე მხარე) და კონტრალატერალური (თავის საპირისპირო მხარე) თვალებიდან ლატერალურ სპირალურ ბირთვში, განასხვავებს ტარსიეებს ლემურების, ლორისების და მაიმუნებისგან, რომლებიც ამ მხრივ ყველა მსგავსია. ზოგიერთი ნეირომეცნიერი ვარაუდობს, რომ „ეს აშკარა განსხვავება განასხვავებს ტარსიეებს ყველა სხვა პრიმატისგან, რაც აძლიერებს იმ მოსაზრებას, რომ ისინი წარმოიშვნენ პრიმატების ევოლუციის ადრეულ, დამოუკიდებელ ხაზში“.

ფილიპინელ ტარსიეებს შეუძლიათ 91 კჰც-მდე მაღალი სიხშირეების მოსმენა. მათ ასევე შეუძლიათ ვოკალიზაცია 70 კჰც-ის დომინანტური სიხშირით.

პრიმატების უმეტესობისგან განსხვავებით, მამრ ტარსიეებს არ აქვთ ბაკულა.

## ქცევა 
ჯუჯა ტარსიეები სხვა სახეობებისგან განსხვავდებიან მორფოლოგიით, კომუნიკაციითა და ქცევით. მორფოლოგიის განსხვავებები, რომლებიც ჯუჯა ტარსიებს სხვა სახეობებისგან განასხვავებს, სავარაუდოდ, მათი მაღალი სიმაღლის გარემოზეა დაფუძნებული.

ყველა ტარსიეს სახეობა ღამის ცხოვრების წესით ცხოვრობს, მაგრამ ბევრი ღამის ორგანიზმის მსგავსად, ზოგიერთი ინდივიდი დღის განმავლობაში შეიძლება მეტ-ნაკლებად აქტიურობდეს. ყველა ტარსიეს ანატომიიდან გამომდინარე, ისინი ყველა ადაპტირებულია ხტომისთვის, მიუხედავად იმისა, რომ ყველა მათგანი განსხვავდება სახეობიდან გამომდინარე. 

ეკოლოგიური ვარიაცია პასუხისმგებელია ტარსიეებში მორფოლოგიისა და ქცევის განსხვავებებზე, რადგან სხვადასხვა სახეობა ადაპტირდება ადგილობრივ პირობებთან სიმაღლის დონის მიხედვით.მაგალითად, უფრო მაღალ სიმაღლეებზე ცივმა კლიმატმა შეიძლება გავლენა მოახდინოს თავის ქალის მორფოლოგიაზე.

ტარსიეები, როგორც წესი, ძალიან მორცხვი ცხოველები არიან და მგრძნობიარენი არიან კაშკაშა სინათლის, ხმამაღალი ხმაურისა და ფიზიკური კონტაქტის მიმართ. ცნობილია, რომ ისინი სუიციდური ხასიათის არიან სტრესის ან ტყვეობაში ყოფნის დროს.

### მტაცებლები 
მცირე ზომის გამო, ტარსიები სხვადასხვა ცხოველის მსხვერპლნი არიან. ტარსიები ძირითადად ქვედა მცენარეულ ფენებში ბინადრობენ, რადგან მათ საფრთხეს უქმნიან როგორც ხმელეთის მტაცებლები, როგორიცაა კატები, ხვლიკები და გველები, ასევე საჰაერო მტაცებლები, როგორიცაა ბუები. ამ ქვედა ფენებში ცხოვრებით, მათ შეუძლიათ მინიმუმამდე დაიყვანონ მსხვერპლად გახდომის შანსი, თუ მიწიდან შორს იქნებიან და მაინც საკმარისად დაბლა, რათა თავი აარიდონ მტაცებელ ფრინველებს.

თარსიები, მიუხედავად იმისა, რომ მორცხვი და განმარტოებული არიან, ცნობილები არიან როგორც ბრბოს მტაცებლები. ბუნებაში, მობინგი არის მტაცებლების შევიწროება თავდასხმის შანსის შესამცირებლად. როდესაც მტაცებლები ახლოს არიან, ტარსიები გამაფრთხილებელ ხმებს გამოსცემენ. სხვა ტარსიები რეაგირებენ ძახილზე და მოკლე დროში 2-10 ტარსიე გამოჩნდება მტაცებლის მოსაკლავად. ჯგუფის უმეტესობა ზრდასრული მამრებისგან შედგება, მაგრამ ზოგჯერ ერთი ან ორი მდედრიც იქნება. მიუხედავად იმისა, რომ ტარსიების ჯგუფებში მხოლოდ ერთი ზრდასრული მამრი შედის, სხვა ტერიტორიებიდან მამრები შეუერთდებიან ბრბოს, რაც ნიშნავს, რომ მტაცებელს თავს ესხმის რამდენიმე ალფა მამრი ტარსიე.

### კვება 
ტარსიები ერთადერთი სრულად მტაცებელი პრიმატებია, თუმცა ძირითადად მწერიჭამიები, რომლებიც უხერხემლოებს ხტუნვით იჭერენ. ტარსიები ასევე ოპორტუნისტულად ნადირობენ ხის და პატარა ტყის ცხოველებზე, მათ შორის ორთოპტერიებზე, სკარაბეის ხოჭოებზე, პატარა მფრინავ ბაყაყებზე, ხვლიკებზე და, ზოგჯერ, ამფიბიურ კიბორჩხალებზე, რომლებიც ხეების ქვედა ნაწილებში ადგებიან. თუმცა, აღმოჩნდა, რომ მათი საყვარელი მსხვერპლია ფეხსახსრიანები, ხოჭოები, არაქნიდები, ტარაკანები, კალიები, კატიდიდები, ციკადები და ხელჯოხები. ტარსიები იშვიათად ნადირობენ პატარა ჩიტებზე, პატარა ხის გველებზე და პატარა ღამურებსაც კი.

### რეპროდუქცია 
ორსულობა დაახლოებით ექვს თვეს გრძელდება და ტარსიები ერთ შთამომავლობას შობენ. ახალგაზრდა ტარსიები ბეწვიანი და ღია თვალებით იბადებიან და დაბადებიდან ერთი დღის განმავლობაში აძრომას ახერხებენ. ისინი სქესობრივ სიმწიფეს მეორე წლის ბოლოს აღწევენ. სოციალურობა და შეჯვარების სისტემა განსხვავებულია, სულავესის ტარსიები მცირე ოჯახურ ჯგუფებად ცხოვრობენ, ხოლო ფილიპინელ და დასავლურ ტარსიებს, როგორც ამბობენ, მარტო სძინავთ და საკვებს ეძებენ.
## რესურსები ინტერნეტში
*http://www.tarsier.org/https://web.archive.org/web/20220116110244/http://tarsier.org/ 16 January 2022 at thehttps://en.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine an international research and conservation project
*https://web.archive.org/web/20041015083950/http://www.szgdocent.org/pp/p-tarsir.htmat the https://en.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine (archived 15 October 2004), Singapore Zoological Gardens Docents, 2000
*Gron, Kurt J. (July 2008).http://pin.primate.wisc.edu/factsheets/entry/tarsier National Primate Research Center, University of Wisconsin–Madison.
*http://www.nomadicnotes.com/travel-blog/aww-tarsiers-the-unofficial-mascot-of-bohol/
*http://eskeletons.org/boneviewer/nid/12544/region/skull/bone/craniumhttps://web.archive.org/web/20170818033649/http://eskeletons.org/boneviewer/nid/12544/region/skull/bone/cranium 18 August 2017 at thehttps://en.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine– Skeleton from the University of Texas at Austin
## სქოლიო
კატეგორია:ცხოველები
კატეგორია:ცხოველები ადგილმდებარეობის მიხედვით
კატეგორია:ძუძუმწოვრები
კატეგორია:ძუძუმწოვრები ადგილმდებარეობის მიხედვით
კატეგორია:პრიმატები
კატეგორია:ხერხემლიანები
კატეგორია:ფაუნა
კატეგორია:გადაშენებული ცხოველები
კატეგორია:გადაშენებული ძუძუმწოვრები