open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
მთისძირის მესამე ეკლესია

**მთისძირის მესამე ეკლესია** — არქიტექტორულ-არქეოლოგიური ძეგლი მდებარეობს სოფლის ჩრდილოეთით, 2 კილომეტრზე, ტყეში. მდინარე არეშის მარჯვენა ნაპირზე. სავარაუდოდ, თარიღდება შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია (7.2 x 4.8 მეტრი), ნაგებია რიყის ქვით, ნატეხი ქვითა და ტალახით, კედლები შემორჩენილია 1 მეტრ სიმაღლეზე. შესასველი სამხრეთით და დასავლეთითაა. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომელიც დარბაზისგან გამიჯნული ყოფილა კანკელით. კანკელის კედელში (შემორჩენილია ქვედა ორი რიგი) აღმოჩნდა ბაზალტის არქაული ხელსაფქვავის ქვა (მსგავსი ხელსაფქვავები აღმოჩნდა ეკლესიის გარეთაც).
ეკლესიას სამხრეთიდან და დასავლეთიდან ერთიანი, ვიწრო მინაშენი ეკვროდა, შესაძლოა, რომ იგი ეკლესიის ზღუდის ფუნქციას ასრულებდა. მისი კედლები (სიმაღლე 0,3 მეტრი) მთელ სიგრძეზეა შემორჩენილი, მინაშენში შესასვლელი დასავლეთ ფრთაშია მოწყობილი - ჩრდილოეთიდან. ამ მხარეს იგი მთელ სიგანეზეა გახსნილი. ეკლესია გადახურული იყო ბრტყელი და ღარისებრი კრამიტით.

ეკლესსის გათხრების დროს აღმოჩნდა ღარისებრი და ბრტყელი კრამიტის ნამტვრევები, საოჯახო, სადა კერამიკის ფრაგმენტები. ეკლესიის შუაში გაითხარა გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის ორმოსამარხი. აღმოჩნდა თიხის მოზრდილი, მუცელგანიერი, ორყურა ქილა (სიმაღლე 28 სანტიმეტრი), ცალყურა ქილა (სიმაღლე 17 სანტიმეტრი) და თიხის ცალყურა დოქი (სიმაღლე 21 სანტიმეტრი). ასევე, სხვა ჭურჭლის ნატეხებიც.

კლესიის დასავლეთით, 10 მეტრ მანძილზე, გაითხარა გეგმით სწორკუთხა (3.8 x 2 მეტრი) ნაგებობა. იგი ნაგები ყოფილა რიყისა და ნატეხი ქვით - თიხის ხსნარზე (შემორჩენილი იყო ქვის წყობის მხოლოდ სამი რიგი), შენობა დამხრობილია სამხრეთ-ჩრდილოეთის მიმართულებით, შესასვლელი მას სამხრეთიდან ჰქონია. ნაგებობის გაწმენდისას დადასტურდა კრამიტის ფრაგმენტები და საოჯახო, სადა ჭურჭლის უსახური ნატეხები.

ეკლესიის სამხრეთ-დასავლეთით, 15 მეტრ მანძილზე. გაიწმინდა გეგმით თითქმის კვადრატული (5.8 x 5.1 მეტრი) ნაგებობა. შემორჩენილი იყო რიყისა და ნატეხი ქვით ნაგები კედლების წყობის ერთი რიგი. შემაკავშირებლად აქაც ტალახის ხსნარი ყოფილა გამოყენებული ნაგებობის ჩრდილო-აღმოსავლეთ კუთხეში აღმოჩნდა ქვევრი, რომლის გვერდები შემკული იყო ამოღარული, ტალღური ორნამენტით სამხრეთ კედელთან, 0.8 მეტრ სიღრმეზე, გამოვლინდა მსხვილი ქვებით შემოწყობილი სამარხი, რომელშიც დადადსტურდა მოყავისფროდ გამომწვარი, დაშლილი ქილა, ცალყურა დიდი ზომის დაშლილი დოქი, ქვის ბრტყელი ფიალა და სხვადასხვა ჭურჭლის ნატეხები.

ნაგებობის გარეთ, ჩრდილო-დასავლეთ კუთხესთან, აღმოჩნდა კიდევ ერთი ანალოგიური სამარხი, ოღონდ უფრო მცირე ზომისა, იგი ქვით იყო ნაშენი. სამარხში ჩონჩხი არ დადასტურებულა. აღმოჩნდა ყავისფრად გამომწვარი თიხის მომცრო სასმისი. თიხის ჭურჭლის (ორი ცალყურა სასმისი, ერთი ლამბაქი ბრტყელი, ვერტიკალურად გახვრეტილი შვერილით) ნატეხები.

სამარხეული ჭურჭელი ფორმით და კეცით ადრინდელ ბრინჯაოს ხანის კერამიკის მსგავსია, თუმცა, აქვს განსხვავებული ნიშნებიც.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყვარლის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ალმატის წმინდა თევდორეს ეკლესია

**ალმატის წმინდა თევდორეს ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ ალმატის სასაფლაოზე. თარიღდება XVIII-XIX საუკუნეებით. 

ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია აგურით. შიგნიდან და გარედან შელესილი ყოფილა. ძლიერ დაზიანებულია: ჩაქცეულია კამარა, ფასადებზე საპირე წყობის მნიშვნელოვანი ნაწილი ჩამოშლილია, სამხრეთ კედელი განგრეულია. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. აღმოსავლეთით სწორკუთხა საკურთხეველია, რითიც დაბაზისგან არ არის გამოყოფილი, საკურთხევლის აღმოსავლეთ კედლის შუაში თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. თითი მსგავსი სარკმელი დანარჩენ კედლებშიცაა. გარედან ოთხივე ფასადის კიდეებს ერთსაფეხურიანი პილასტრი აუყვება.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყვარლის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XVIII საუკუნის ეკლესიები
მთისძირის მეორე ეკლესია

**მთისძირის მეორე ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ მთისძირის ჩრდილოეთით 1,7 კილომეტრზე, მდინარე არეშის მარჯვენა ნაპირზე, ტყეში. განეკუთვნება VIII-IX საუკუნეს.

ძველი სამეკლესიიანი ბაზილიკაა, სამი მხრიდან ერთიანი გარშემოსავლელით (12.7 x 10.8 მეტრი), შენობა ნაგები ყოფილა რიყისა და ნატეხი ქვით — თიხის ხსნარზე. შემორჩენილია კედლების წყობის 4-8 რიგი (მაქსიმალური სიმაღლე 1.2 მეტრია).

მთავარ ეკლესიას (10,15 x 5,5 მეტრი) ორი შესასვლელი აქვს — სამხრეთით და დასავლეთით. აღმოსავლეთით იგი დასრულებულია კვერცხისებრი ფორმის აფსიდით, რომელიც გრძივი კედლებიდან ერთსაფეხურიანი მხრებითაა გამოყოფილი. მოგვიანებით აფსიდი დარბაზისგან რიყის ქვით ნაგები კანკელით გაუმიჯნავთ, რომლისგანაც წყობის სამი რიგიღაა შემორჩენილი. მთავარი ეკლესიის ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში კარია, რომელიც მთავარი ეკლესიის აფსიდის ჩრდილოეთით მდებარე, სწორკუთხა გეგმის სათავსში გადის. მთავარი ეკლესიის შუაში დგას გეგმით თითქმის კვადრ. (1 x 1,1 მეტრი), ზემოთკენ ოდნავ შევიწროებული ნაგებობა (სიმაღლე 1 მეტრი), რომელსაც აღმოსავლეთ წახნაგში მოწყობილი აქვს პატარა, ოთხკუთხა ნიშა. 

სამხრეთ ეკლესია უაფსიდოა. იგი ვიწრო და გრძელი დერეფანია. სამხრეთ ეკლესიის სამხრეთ კედლის  შუაში ორმალიანი თაღოვანი შესასვლელის ნაშთია — თაღებს შორის კავდრატული სვეტით. მეორე შესასვლელი გარშემოსავლელის დასავლეთ კედლის შუაშია.

ჩრდილოეთ ეკლესია აფსიდიანია, დამოუკიდებელი შესასვლელი მას არ ჰქონია. ეკლესიის გათხრისას გამოვლინდა კრამიტის ნატეხები და წითელკეციანი, კარგად დამუშავებული და გამომწვარი თიხის ჭურჭლის ფრაგმენტები. ჭურჭლის შიდაპირი დაფარულია შავი თუ მუქი ყავისფერი მასით. 

ეკლესიის აღმოსავლეთით, 35 მეტრზე, ოთხკუთხა გეგმის (6,6 x 5,5 მეტრი) ნაგებობის ნანგრევებია. იგი ნაგები ყოფილა რიყისა და ნატეხი ქვით — თიხის ხსნარზე. ერთადერთი შესასვლელი მას აღმოსავლეთიდან ჰქონდა. შიგნით, ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეში, ჩაფლული ყოფილა ბრტყელძირიანი ქვევრი (აღმოჩნდა თოკისებრი ორნამენტით შემკული ნატეხები). გამოვლინდა, აგრეთვე, წითელკეციანი ჯამისა და ტუჩიანი ჭურჭლის ფრაგმენტები, რკინის მოგრძო ნივთი (ურდული).

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყვარლის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:VIII საუკუნის ეკლესიები
საბუის ნათლისმცემლის მეორე ეკლესია

**საბუის ნათლისმცემლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი დგას ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ საბუეს ცენტრში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. 

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია რიყის ქვით და აგურით. შიგნიდან და გარედან შელესილია. შესასვლელი დასავლეთიდან და ჩრდილოეთიდან აქვს. ორივე კარი ნახევარწრიული თაღითაა გადახურული და შიგნიდან ნახევარწრიულთაღოვან შეღრმავებაშია ჩასმული. აღმოსავლეთით საკმაოდ ღრმა, ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის ღერძზე ნახევარწრიულთაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. თითო მსგავსი სარკმელი სამხრეთ და დასავლეთ კედელშიცაა. აფსიდის გვერდებში ორ-ორი ნიშაა. საკურთხევლის ბაქანი, დარბაზის იატაკის მიმართ, საფეხურითაა შემაღლებული და შუაში ნახევარწრიული ამბიონი აქვს მოწყობილი. ეკლესიის გრძივი კედლები დანაწევრებულია პილასტრით და მასზე დაყრდნობილი ორ-ორი დეკორატიული თაღით. დარბაზი გადახურულია ნახევარცილინდრული კამარით, რომელიც კონქის თაღის გარდა, კიდევ ორ საბჯენ თაღს ეყრდნობა. თაღები — პროფილირებულ კრონშტაინებს. ერთი საბჯენი თაღი დარბაზის შუაშია, პილასტრების ასწვრივ, მეორე — დასავლეთ კედელთან. ფასადები სადაა, აღმოსავლეთ და დასავლეთ ფრონტონებზე, აგურის წყობით, გამოსახულია საფეხურებიან პოსტამენტზე დაყრდნობილი, თითო შეღრმავებული ჯვარი. ფასადები აგურით ნაწყობი სამსაფეხურიანი ლავგარდნითაა დასრულებული. ეკლესია გადახურულია ღარისებრი კრამიტით. ეკლესიის დასავლეთ ფრონტონის წვერზე დადგმულია აგურით ნაგები სამრეკლო. რომელიც ექვს მრგვალ სვეტზე დაყრდნობილ, ნახევარწრიული თაღებით გახსნილ, ექვსწახნაგა ფანჩატურს წარმოადგენს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყვარლის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
სანავარდოს წითელი საყდარი

**სანავარდოს წითელი საყდარი** — ეკლესია, არქიტექტურული ძეგლი. იგი მდებარეობს სანავარდოს განაპირას. ტაძარი დანგრეულია. შემორჩენილია საკურთხევლის, სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლების მცირე ნაწილები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყვარლის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
გრემის რვაგვერდა ნაგებობა

**გრემის რვაგვერდა ნაგებობა** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობდა  ყვარლის მუნიციპალიტეტის  სოფელ გრემის მეფე-დიდებულთა უბანში. დღესდღეობით შემორჩენილია საძირკველი და აქა-იქ აგურით მოპირკეთებული იატაკის ფრაგმებტები.

ნაგებობის გეგმა შიგნით და გარედან რვაწახნაგია (გარეთა ღერძის ზომები — 10,5 მ., შიგნით — 5,5 მ.). შიდა კედლებს აგურის ერთი ფენი შემოუყვება აღმოსავლეთ წახნაგის წინ ერთრიგად დაწყობლი აგურებით, იქმენება 1,3 მ. სიგანის საფეხური. შესაძლებელია სწორედ ამ წახნაგში იყო მოწყობილი შენობის შესასვლელი. შენობას არ ჰქონდა საფორტიფიკაციო (დაცვითი) დანიშნულება ის უბრალოდ საცხოვრებლად იყო გამოყენებული.
 
## ლიტერატურა
კატეგორია:ყვარლის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
გრემის საცხოვრებელი სახლი

**გრემის საცხოვრებელი სახლები** —  არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ გრემის მეფეთა და დიდებულთა უბანში. შენობა გეგმილით მოგრძო მართკუთხედია (20,8X7 მ.). ნაგებობა შედგება სხვადასხვა ზომის ოთხი ოთახისაგან. ნაგები იყო რიყის ქვით. კედლები შემორჩენილია 0,3 მ სიმაღლეზე. შესასვლელი სამხრეთიდან ჰქონია. შემორჩენილია კარიბჭისმაგვარი, ოთხკუთხა სათავსის საძირკველი. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყვარლის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
გრემის შადრევნიანი პავილიონი

**გრემის შადრევნიანი პავილიონი** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ გრემში, ყვარლის მუნიციპალიტეტში, ეგრეთ წოდებულ მეფე-დიდებულთა უბანში, მდინარე ინწობის ნაპირას.

ნაგებობის გეგმა თითქმის კვადრატულია და ოთხივე მხარეს გახსნილი, შუაში კი, შადრევანია, რომელიც იატაკის დონის ქვემოთაა. პავილიონისაკენ მომდინარე წყლის სათავე ნაგებობა მოშორებით, მდინარე ბოლიის სათავესთან ყოფილა აგებული. სათავე ნაგებობიდან წყალი კერამიკული მილებით მოედინებოდა და ჩადიოდა პავილიონის აღმოსავლეთ გვერდზე მიშენებულ მცირე ზომის, წრიულ აუზში. აქედან კი შადრევნისაკენ მიემართებოდა. წყლის მოძრაობისათვის საჭირო წნევის შესაქმნელად, აუზის ფსკერი შადრევნის ფსკერზე ბევრად უფრო მაღლაა. წყალი აუზიდან შადრევნისკენ ჯერ ჰორიზონტალურად მიედინებოდა, შადრევანთან მიახლოებისას კი, ძირს ეშვებოდა, შემდეგ ისევ ჰორიზონტალურად მიედინებოდა შადრევნის ფსკერისაკენ და მის ცენტრში ამოდიოდა.

პავილიონის ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეში მოწყობილი ყოფილა, პატარა მოგრძო ოთახი, რომლის დანიშნულება არ ირკვევა. ოთახის წინ შემორჩენილია კიბის ორი საფეხური, შესაძლოა, აქედანვე იყო პავილიონში შესასვლელი. პავილიონი დგას ნატეხი ქვით ნაგებ ცოკოლზე. ბურჯების შემორჩენილი ნაწილები და იატაკი კვადრატული აგურისაა.

ნაგებობა, როგორც მიაჩნიათ, რთული აგებულების გუმბათოვანი კამარებით ყოფილა გადახურული. გადახურვა დაყრდნობილი იყო მძლავრ, ოთხკუთხა ბოძებზე, რომელთაგან ძირებიღაა შემორჩენილი, ორ-ორი აღმოსავლეთ და დასავლეთ გვერდებზე, ხოლო ოთხი — შუა ხაზზე.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყვარლის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
გრემის სავაჭრო უბნის აბანო

**გრემის სავაჭრო უბნის აბანო** — ყვარლის მუნიციპალიტეტის, სოფელი გრემის არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს ეგრეთ წოდებული სავაჭრო უბნის დასავლეთ ნაწილში. თარიღდება XV-XVI საუკუნეებით.

## აღწერა
აბანოს ძირითადი, საბანაო ნაწილი, გეგმით კვადრატს მიახლოებული სწორკუთხედია, რომელზედაც ჩრდილოეთიდან შიგნიდან ათწახნაგა გასახდელია მიდგმული. გასახდელში შესასვლელი არის ჩრდილოეთით მდებარე ერთ-ერთ წახნაგში. მის მოპირდაპირედ საბანაო ნაწილში გასასვლელი კარია. დანარჩენი წახნაგების ქვედა ნაწილში, იატაკიდან 0.5 მეტრ სიმაღლეზე, გვერდიგვერდ, ოთხ-ოთხი მცორე ზომის ნიშაა,ზედა ნაწილში კი თითო ღრმა ნიშა, რომელთა ძირი და კედლები შელესილია. გასახდელის ცენტრში თხელკედლიანი წრიული აუზია.

საბანაო ნაწილი ორსართულიანია. ქვედა ნაწილი გათბობისთვის იყო განკუთვნილი, ზედა კი - საბანაოდ. საქვაბე ქვედა სართულის დონეზე, აღმოსავლეთ ნაწილის შუაშია. მის თავზე, ზედა სართულის მთელ სიგანეზე, მოწყობილია კამაროვანი წყალსაცავი. აქედან ცხელი წყალი, კედლებში დატანებული მილებით, შესაბამისი ადგილებისკენ მიედინებოდა.
მეორე წყალსაცავი, რომელიც ცივი წყლისათვის იყო განკუთვნილი, სამხრეთ კედლის გაყოლებაზეა და ასევე კამარით ყოფილა გადახურული.

საბანაო ნაწილს გეგმის სწორკუთხედში ჩაწერილი ტოლმკლავა ჯვრის ფორმა აქვს. ცენტრში, ჯვრის მკლავების გადაკვეთაზე, მოზრდილი რვაწახნაგა სათავსოა, რომელსაც ოთხი მხრიდან ერთვის თითო ღრმა უბე. მათგან სამი სწორკუთხაა, ხოლო მეოთხეს, აღმოსავლეთით მდებარეს, სამწახნაგა დაბოლოება აქვს. შემორჩენილი ნაწილების მიხედვით დგინდება, რომ უბეები შეისრული კამარით იყო გადახურული, ცენტრალური ნაწილი კი - გუმბათოვანით.
საბანაო ნაწილის ოთხივე კუთხეში განცალკევებული საბანაო სათავსოებია, რომლებსაც შესასვლელი ცენტრალური სათავსოდან აქვთ. აღმოსავლეთ კუთხეებში მდებარე ორივე სათავსოს აღმოსავლეთ ბოლოში ერთი მეტრი სიმაღლის კედლით გამოყოფილი აუზია, რომლებშიც ცივი და ცხელი წყალი ცალ-ცალკე შედიოდა.

დასავლეთ კუთხეში მდებარე სათავსოები სხვადასხვაგვარადაა გადაწყვეტილი. მათგან სამხრეთ-დასავლეთ კუთხის სათავსო კვადრატულია, მასში მილები არ შედის. ჩრდილო-დასავლეთით მდებარე სათავსო უფრო მოზრდილია და მისი დასავლეთ ნაწილი შენობის ძირითადი კორპუსის გარეთ გადის. 

აბანოს ძირითადი კორპუსის კედლებში ექვს ადგილას მოწყობილია გეგმით სწორკუთხა, მოზრდილი ღრმული, რომლებშიც წყლის მილები შედის და გამოდის. კედლების დაზიანების გამო მათი დანიშნულების განსაზღვრა ვერ ხერხდება.
მეორე სართულის აგურის იატაკი დაყრდნობილი იყო აგურისავე ოთხკუთხა სვეტებზე.

იატაკის კონსტრუქცია საინტერესოდა გადაწყვეტილი. სვეტებზე კუთხეებკთ დაწყობილია დიდი ზომის აგურები. მასზე დასხმულია კირის ხსნარი, ზემოდან კი ჩვეულებრივი ზომის აგურია დაფენილი, რომელიც სქელი დუღაბითაა გადალესილი. იატაკი შემოსასვლელისაკენ ოდნავ დაქანებულია. კარის ღიობში ღარია, რომელიც ჯერ ჩრდილო-დასავლეთ კუთხის სათავსოს აღმოსავლეთ კედლის ძირს მიუყვება, ხოლო შემდეგ მილს უერთდება და გარეთ გადის. აქედან კი აგურებით გამოყვანილი ღარით ჩრდილოეთისკენ მიემართება.
გათხრებისას დიდი რაოდენობით აღმოჩნდა კერამიკული ნამტვრევები და ფაიამსის ჭურჭლის ფრაგმენტები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყვარლის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
შილდის ეკლესია და სასახლე

**შილდას ეკლესია და სასახლე** — ყვარლის მუნიციპალიტეტის, სოფელი შილდის არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს სოფლის მიდამოებში, გრძელ ქედად წოდებულ ადგილას. 

## აღწერა
ორივე შენობა დანგრეულია. ნაგები იყო ნატეხი და რიყის ქვით კირის ხსნარზე. ეკლესიიდან შემორჩენილია ჩრდილოეთ კედელი და მისი მინაშენის მცირე ნაწილი. ეკლესიასთან ახლოს სასახლის კედლების ნაწილებია. სასახლე გეგმით სწორკუთხაა. შედგებოდა რამდენიმე სათავსოსგან. სასახლის დასავლეთით საწნახლის ნანგრევები და წყლის რეზერვუარის ნაშთებია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყვარლის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ალმატის წმინდა მარინეს ეკლესია

**ალმატის წმინდა მარინეს ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი დგას ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ ალმატის განაპირას, თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. 

დაზიანებულია. მონგრეულია ჩრდილო-დასავლეთ კუთხე. ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია რიყის და ნატეხი ქვით, კირის ხსნარზე. ალაგ-ალაგ გამოყენებულია აგურიც. შესასვლელი დასავლეთითაა. კარი გარედან სწორკუთხაა, შიგნიდან - თაღოვანი, ნახევარწრიული აფსიდია, რითიც სიღრმით დარბაზის სიგრძის ტოლია. აფსიდში ვიწრო, ოთხკუთხა სარკმელია გაჭრილი, მსგავსი თითო სარკმელი დანარჩენ კედლებშიცაა. აფსიდში, სარკმლის ორივე მხარეს, მოწყობილია თითო ოთხკუთხა ნიშა. ქვემოთ კი დგას კუპური ტრაპეზი. აფსიდის თაღი ნახევარწრიულია. ნახევარწრიულია კამარაც. ფასადები დასრულებულია აგურის ხერხულა წყობით გამოყვანილი ლავგარდნით. შენობა გადახურულია კრამიტით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყვარლის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
გრემის სწორკუთხა ნაგებობა

**გრემის სწორკუთხა ნაგებობა** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ გრემის მეფე-დიდებულთა უბნის ჩრდილოეთ განაპირას. მოსახლეობაში ცნობილია როგორც „აკადემია“, თუმცა ისტორიულ წყაროებში არანაირი ცნობა არ არის შემორჩენილი. ამჟამად დანგრეულია და მხოლოდ საძირკველია შემორჩენილი.

ნაგებობის გეგმა კვადრატს წააგავდა ზომებით (20,5X18,5 მ.), შედგებოდა ორი სხვადასხვა ზომის ნაწილისაგან. აღმოსავლეთ ნაწილი დასავლეთ ნაწილს სამჯერ აღემატება. აღმოსავლეთისა და დასავლეთის მიმართულებით განლაგებულია წაგრძელებული, თითქმის თანაბარი  ფართობის სამი დარბაზი. მათგან შუა სამხრეთით მდებარე ერთიანია, ჩრდილოეთით მდებარე კი, ორ არათანაბარ სათავსოდ იყო გაყოფილი. ნაგებობის მეორე, მთავარი ნაწილისაგან კედლით გამიჯნული ნაწილის კიდეებში, თითო დიდი ოთახია, რომელთა შორის მოქცეულ ნაწილში, სხვადასახვა ზომის, ოთხი პატარა სათავსო, რომლებიც ჭადრაკულად ყოფილა განალგებული. ისინი სამეურნეო დანიშნულებისთვის გამოიყენებოდა.

შენობის კედლები ნაგები ყოფილა რიყის ქვითა და აგურით, ეს ყველაფერი აქა-იქ შემორჩენილი ფრაგმენტებით ირკვევა, დარბაზები მოპირკეთებული იყო აგურით.
ნანგრევებში დიდი რაოდენობით აღმოჩნდა ღია ცისფერი და მუქი ლურჯი  ფერის შორენკეცები. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყვარლის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
გრემის წმინდა გიორგის მეორე ეკლესია

**გრემის წმინდა გიორგი ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ გრემის განაპირას,გ. ხახუტაშვილის ვენახში. დათარიღებულია გვიანი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია (6,4X4,5 მ). ნაგებია ნატეხი ქვითა და აგურით. წყობა ირეგულარულია. დაზიანებულია: ჩამოშლილია გადახურვა, თითქმის მთლიანად განადგურებულია ჩრდ. და სამხრ. ფასადების საპირე წყობა. ასევე სამწუხაროდ არ შემორჩენილა ლავგარდანი. ტაძარს შესასვლელი დასავლეთ კედლიდან აქვს, კარს შიგნიდან თარაზული გადახურვა აქვს. აღმ-ით უსწორმასწორო, ღრმა აფსიდია, სადაც შეისრულთაღიანი სარკმელი და ორი მცირე ზომის ოთხკუთხა ნიშაა. მსგავსი თითო ნიშა გრძივ კედლებშიცაა. აფსიდაში სარკმლის ქვემოთ და ჩრდ. ნიშის მარჯვნი, კედელზე, მიშენებულია სამწახნაგა ტრაპეზი. აფისიდის თაღი ოდნავ შეისრულია, დას კედელზე, შეისრულთაღიანი სარკმელია, დარბაზი გადახურულია ქარგილზე ასხმული შეისრული კამარით. ინტერიერი შელესილია. იატაკი მოპირკეთებულია კვადრატული ფილებით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყვარლის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
აბაშის ციხე

**აბაშის ციხე** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის ჩრდილო-აღმოსავლეთით 8 კილომეტრზე, მდინარე დურუჯის ხეობაში, იელგორად წოდებულ ადილზე თარიღდება XV საუკუნით. 

ციხე გეგმით თითქმის ოთხკუთხედია (38 x 24 მ). საშენ მასალად გამოყენებულია რიყის ქვა. ციხის აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებში ჩართულია თითო ოთხკუთხა კოშკი. მათგან აღმოსავლეთით მთლიანად გალავნის აბრისს გარეთაა გატანილი, დასავლეთით კი გალავნის შიგნითაა დაზიანებულია: ფრაგმენტულადაა შემორჩენილი ციხის ჩრდილო და სამხრეთ კედლები, აღმოსავლეთ კოშკი თითქმის მთლიანად დანგრეულია. ციხის შესასვლელი ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეშია. შესასვლელამდე ადის ქვის განიერი კიბე, რომელიც მიშენებულია დასავლეთ კოშკის ჩრდილო კედელზე დასავლეთ კოშკი ოთხი სართულის სიმაღლეზეა შემორჩენილი. შესასვლელი მას პირველ სართულზე, აღმოსავლეთიდან აქვს. სართულის კედლებში რამდენიმე ნიშა და სათოფურია. მსგავსი ნიშნები და სათოფურები დანარჩნენ, სართულებზეც. კოშკს ხის სართულშუა გადახურვა ჰქონია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყვარლის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები
შაქრიანის სასახლეების კომპლექსი

**შაქრიანის სასახლეების კომპლექსი** — არქიტექტურული ძეგლი ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ შაქრიანის სამხრეთ-დასავლეთით, დაახლოებით ერთი კილომეტრის მანძილზე, სასაფლაოსთან, ტყიანი მთის ფერდობზე. კომპლექსის ტერიტორია ჩრდილოეთიდან სამხრეთისკენაა. დაფერდებული სასახლეები ფერდობის დახრილობის შესაბამისად, სხვადასხვა დონეზე დგას, ორმოციოდე მეტრზე. ორივე მათგანი აღმოსავლეთიდან დასავლეთისკენაა ორიენტირებული. ორივე, როგორც ჩანს, ორსართულიანი ყოფილა. მათ მახლობლად, აღმოსავლეთით, დგას დარბაზული ეკლესია. სასახლეები, საავარაუდოდ, აგებული უნდა იყოს IX-XX საუკუნეებში. ეკლესია გვიანდელ შუა საუკუნეებს განეკუთვნება.

## აღწერა
### სასახლეები
ჩრდილოეთით, შედარებით უფრო მაღლა მდგარი ნაგებობიდან, აღმოსავლეთი კედლის ნაწილი და ჩრდილოეთი კედლის ნაშთებიღაა შემორჩენილი. აღმოსავლეთი კედელი შეიცავს ორ ქრონოლოგიურად განსხვავებულ ფენას, რომლებიც ერთმანეთისგან საშენი მასალით და ბათქაშის ფერით. კედლის ქვედა ნაწილი  წვრილი, ნატეხი ქვითაა ნაწყობი და, ბათქაშის გამო, მოყვითალო ფერი დაჰკრავს. ზემოთა ნაწილი ბევრად უფრო მოზრდილი ქვებითაა ნაგები და რუხი ფერისაა. კედლის ქვედა ნაწილს შესასვლელის  წირთხლი შემორჩა. ზედას კი, ერთი მცირე ზომის, სწორკუთხა ნიშა. სასახლის შუაში, გრძივი ღერძის გასწვრივ, ორი სვეტი მდგარა. შემორჩენილია ერთის ნაწილი და მეორის ბაზისი, მანძილი სვეტების ღერძებს შორის 14,3 მეტრია, ხოლო სვეტების ღერძებიდან განივ კედლებამდე — 7,8 მეტრი.

სამხრეთით მდგარი ნაგებობა გეგმით სწორკუთხაა და ჩრდილოეთით მდგარ ნაგებობასთან შედარებით უკეთაა შემორჩენილი. პირველი სართულის აღმოსავლეთ კედელში ფართო, თაღოვანი კარია გაჭრილი. თაღი ნახევარწრიულია და თხელი, მოგრძო, ნატეხი ქვითაა ნაწყობი. ამავე კედელში, მეორე სართულის დონეზე, მოწყობილი ყოფილა განიერი, მაღალი, თაღოვანი, ღიობები. შენობის ჩრდილოეთ კედელს, მთელ სიგრძეზე, გასდევს სართულშუა გადახურვის კოჭების საყრდენი ბუდეები, რომლებიც ერთმანეთისგან თანაბარი მანძილით არის დაშორებული. მეორე სართულის დონეზე, აღმოსავლეთი კედელი ჩრდილოეთით გრძელდება და პირველი სართულის ჩრდილოეთი კედლის ხაზს ცილდება. სავარაუდოდ, ამ მხარეს მეორე სართული გრძელდებოდა და პირველ სართულთან შედარებით უფრო მეტ
ფართობს შეიცავდა.

ნაგებობებს შორის რამდენიმე საფლავია.

### ეკლესია
ეკლესია გეგმით წაგრძელებული სწორკუთხედია. ნაგებია ნატეხი ქვით. კარ-სარკმლების ღიობების, კონქის და ნაწილობრივ გარე კუთხეების წყობაში გამოყენებულია აგური . დაზიანებულია: ჩამონგრეულია კამარა და კონქის უმეტესი ნაწილი. ინტერიერი, დაახლოებით ერთი მეტრის სიმაღლეზე, ნანგრევებითა და მიწითაა ამოვსებული. მონგრეულია გარეთა კედლების ზედა ნაწილები. ჩრდილოეთი ფასადის მნიშვნელოვანი ნაწილი დაფარულია მიწით. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარი გარედან თაღოვანი ყოფილა. შიგნიდან კი მიჯრით დაწყობილი ხის ძელებით გადახურული. აღმოსავლეთით
ნახევარწრიული აფსიდია, რომელშიც ფართო, თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ორივე მხარეს თითო სწორკუთხა ნიშაა. თითო სარკმელი სამხრეთით  და დასავლეთითაცაა. დასავლეთი სარკმელი ორივე მხრიდან თაღოვანია. მოგვიანებით სარკმლის გარეთა თაღი აგურის წყობით შეუვსიათ და ღიობისთვის სწორკუთხა მოხაზულობა მიუციათ. აღმოსავლეთ და დასავლეთ ფასადებზე, სარკმლების ზემოთ, აგურის წყობით, საფეხურებიან საფუძველზე დაყრდნობილი, შეღრმავებული ჯვარია გამოსახული. ეკლესია გადახურული იყო ღარისებრი კრამიტით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყვარლის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
გრემის თარსა გალავანი

**გრემის თარსა გალავანი** — ყვარლის მუნიციპალიტეტის, სოფელი გრემის ეკლესია, არქიტექტურული ძეგლი დგას ნაქალაქარის დასავლეთ ნაწილში, ქარვასლის მიმდებარე ტერიტორიაზე. ეკლესიის დასავლეთ შესასვლელის ზემოთ დაცული სამენოვანი წარწერის თანახმად აგებულია 1595 წელს, მეფე ალექსანდრე II-ის კარის
მდივნის მათარსას დაკვეთით, როგორც თავისი “კარის ეკლესია”.

## აღწერა
ეკლესია სწორკუთხედში ჩაწერილი გუმბათოვანი ნაგებობაა. ნაგებია აგურითა და ნატეხი ქვის დიდი ლოდებით. გუმბათქვეშა კუთხეებში გამოყენებულია სპეციალურად გამომწვარი ლეკალური აგური. დაზიანებულია კედლების ზემოთა ნაწილები, მთლიანად ჩანგრეულია გადახურვა, ჯვრის მკლავების გადაკვეთაზე აღმართული გუმბათითურთ. ეკლესიას სამი ფართო შესასვლელი აქვს: სამხრეთით, დასავლეთით და ჩრდილოეთით. შეისრული ფორმის კამარით გადახურულ თითოეულ მკლავში თითო, ფართო, თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. ჯვრის აღმოსავლეთ მკლავი თავისებურადაა გადაწყვეტილი: აქ ორ სართულად ორი საკურთხეველია მოწყობელი, რომელთაც გვერდებზე სწორკუთხა სადგომები ესაზღვრება. ქვედა საკურთხევლის იატაკი ერთი მეტრითაა ამაღლებული. საკურთხევლებსა და სადგომებში თითო თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. ზემოთა საკურთხეველი გაცილებით მაღალია. მისი კონქის თაღი ნახევარწრიულია. საკურთხევლის ბაქნის კიდეს ხის მოაჯირი გასდევდა. ქვემოთა საკურთხევლის გვერდებზე, ზედა საკურთხეველში ასასვლელად, მოწყობილია კიბეები, გვერდითა სადგომებიდან საკურთხეველთან მხოლოდ ზემოთა სადგომებია დაკავშირებული. ქვემოთა სადგომები კი, თითო თაღოვანი შესასვლელით, ჯვრის განივ მკლავებს უკავშირდება, ოთხივე სათავსო შეისრული კამარითაა გადახურული. პირველი სართულის ქვემოთ, მიწაში ღრმად ჩაძირულ საძვალეში, კიდევ ერთი საკურთხეველია, რომელში ჩასასვლელადაც ქვის კიბეა მოწყობილი. 

კიბე მცირე შესასვლელს უკავშირდება. საძვალის საკურთხევლის კონქში, თაღოვანი, შიგნიდან გარეთ მკვეთრად ამაღლებული სარკმელია. ეკლესიის დასავლეთ მკლავი გვერდით ნაწილებთან განიერი, მაღალი, შეისრული თაღითაა დაკავშირებული. გვერდითი ნაწილების თავზე მოწყობილია მცირე სამალავები, რომლებში შესასვლელი ხვრელებიც შესაბამისი განივი მკლავებიდანაა. შიგნით კედლები შელესილი ყოფილა. შემორჩენილია ნალესობის ფრაგმენტები. ეკლესიის თაღები შეისრულთაღოვანი, შეღრმავებული თაღებით სამ-სამ მონაკვეთადაა დაყოფილი. მოპირდაპირე ფასადები დამუშავებით ერთმანეთის მსგავსია. ფასადის ღერძზე, ჯვრის მკლავების შესაბამისად, თითო მაღალი, შეღრმავებული არეა, მათ გვერდებზე კი - შედარებით დაბალი არე. ოთხივე ფასადზე შუა თაღები თითქმის თანაბარი სიგანისა და სიმაღლისაა, გვერდითი თაღები განივ ფასადებზე ვიწრო და მაღალია, გრძივ ფასადებზე კი, განიერი და დაბალი. ეკლესიას გარს ევლება რიყის ქვითა და ნატეხი ქვით ნაგების გალავანი, რომლისშემორჩენილი კედლების სიმაღლე სამ მეტრს არ აღემატება. გალავნის დასავლეთ კედელში თაღოვანი შესასვლელია. შესასვლელის გვერდებზე თითო შეისრული ნიშაა, მათ ზემოთ კი, თითო მცირე ზომის სწორკუთხა ნიშა. შესასვლელის ზემოთ ორი სათოფურია. გალავნის შიგნით, ეკლესიის ჩრდილოეთით, სხვა, ადრინდელი გალავნის ნაშთია, რომელიც, შესაძლოა ქალაქის ამ კვარტლის გალავნის ნაწილიც იყოს. არსებულ გალავანს ჩრდილოეთ მხრიდან აკრავს კედლებით შემოფარგლული პატარა ეზო.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყვარლის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ჭიკაანის უსანეთის ეკლესია

**ჭიკაანის უსანეთის ეკლესია** — ყვარლის მუნიციპალიტეტის, სოფელი ჭიკაანის არქიტექტურული ძეგლი
მდებარეობს სოფლის მიდამოებში, წიწკანაანთ სერზე. თარიღდება შუა საუკუნეებით. 

## აღწერა
ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია ყორე ქვითა და კირის ხსნარით. მოგვიანებით მისთვის დასავლეთიდან მიუდგამთ ნატეხი ქვით და აგურით ნაშენი ორსართულიანი სამრეკლო. ძეგლი დაზიანებულია: ჩამოშლილია ეკლესიის საბურავი და ლავგარდნის მნიშვნელოვანი ნაწილი, დაბზარულია ეკლესიის კედლები, სამრეკლოს მეორე ნაწილის ზედა ნაწილები ალაგ-ალაგ მონგრეულია. ერთადერთი შესასვლელი ეკლესიას დასავლეთიდან აქვს - სამრეკლოს პირველი სართულიდან. კარი გარედან თაღოვანია, შიგნიდან - თარაზულადაა გადახურული. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის ღერძზე ვიწრო, პთხკუთხა სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის სამხრეთით და ჩრდილოეთით მოწყობილია თითო სწორკუთხა, სამალავიანი ნიშა. ერთი ნახევარწრიულთაღოვანი სარკმელი სამხრეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილშია. აღმოსავლეთ სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, მიშენებულია კუბური ფორმის ტრაპეზი. აფსიდი გადახურულია
წესიერი ფორმის კონქით, რომლის ნახევარწრიული თაღი აფსიდის მხარს ეყრდნობა. საკურთხეველი დარბაზისგან გამიჯნული იყო ქვის კანკელით, რომლის მცირე ნაწილიც ჯერ კიდევ შემორჩენილია. შიგნით ეკლესია გადახურულია ქარგილზე დასხმული ნახევარცილინდრული კამარით. სამრეკლო ნატეხი ქვითა და აგურითაა ნაგები. მისი პირველი სართული გეგმით კვადრატულია. მის ჩრდილოეთ კედლის დასავლეთ ნაწილში გაჭრილია გარედან თაღით, ხოლო შიგნიდან თარაზულად გადახურული შესასვლელი. დასავლეთ კედელში კი - ნახევარწრიულთაღოვანი სარკმელი. სართული გადახურულია დადაბლებული პროპორციების მქონე გუმბათოვანი კამარით. სამრეკლოს მეორე სართული, შიგნიდან და გარედან, რვაწახნაგოვანი ფანჩატურია, რომლის თითოეულ წახნაგში თითო ვიწრო, მაღალი სარკმელია გაჭრილი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყვარლის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
შილდის მეორე კოშკი

**შილდის მეორე კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი დგას ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ შილდის ბუშელაშვილების უბანში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. კოშკი გეგმით თითქმის კვადრატულია (6,9 x 6,3 მეტრი). ნაგებია რიყის ქვითა და კირის ხსნარით. შემორჩენილია ორი სართული. პირველი სართული ამოვსებულია ნანგრევებითა და მიწით. შესასვლელი მეორე სართულის აღმოსავლეთ კედელშია. სართულის კედლებში ექვსი თაღოვანი ნიშა და ცხრა სათოფურია მოწყობილი. სამხრეთ კედლის შუაში აგურით ნაგები, გეგმით ნახევარწრიული,  შეისრულთაღოვანი ბუხარია.კოშკს ხის სართულშუა გადახურვა ჰქონია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყვარლის მუნიციპალიტეტის კოშკები
შილდის წმინდა გიორგის ეკლესია და კოშკი

**შილდის წმინდა გიორგის ეკლესია და კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ შილდაში, ყვარლის მუნიციპალიტეტში. დგას სოფლის ძველ სასაფლაოზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია. დასავლეთიდან ეკვრის გეგმით კვადრატული, სამსართულიანი კოშკი, რომელიც ეკლესიას წყობის გადაბმით უკავშირდება ძველი ნაგებია ნატეხი და რიყის ქვით კირის ხსნარზე. გამოყენებულია აგურიც.

ეკლესიას ორი შესასვლელი აქვს. ჩრდილოეთ და სამხრეთით დასავლეთ კედელში გაჭრილი კარით იგი კოშკის პირველ სართულს უკავშირდება. ეკლესიის დარბაზი აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევარწრიული აფსიდით, რომლის ღერძზე თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის სამხრეთით მოწყობილია ერთი თაღოვანი ნიშა, ჩრდილოეთით კი - ორი. ერთი მათგანი გეგმით ნახევარწრიულია. თითო თაღოვანი სარკმელი სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებშიცაა. ჩრდილოეთ სარკმლის ქვეშ მოწყობილია ოთხკუთხა ნიშა. აფსიდის შუაში დგას კუბური ფორმის ტრაპეზი.
შიგნით ეკლესია გადახურულია შეისრული ფორმის, ქარგილზე სხმული კამარით.
კოშკის პირველი სართულის ჩრდილოეთ და სამხრეთ კედლებში მოწყობილია თითო ოთხკუთხა ნიშა. სამივე სართულის სამხრეთი, დასავლეთი და ჩრდილოეთი კედლების შუაში კი ორმაგი სათოფურებია. თითო ცალმაგი სათოფურია აღმოსავლეთ კედლის ბოლოებში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყვარლის მუნიციპალიტეტის კოშკები
კატეგორია:ყვარლის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
გრემის ეკლესიათა კომპლექსი

**გრემის ეკლესიების კომპლექსი** — ყვარლის მუნიციპალიტეტის,სოფელი გრემის არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს ნაქალაქარის სავაჭრო უბნის აღმოსავლეთ განაპირას, მთავარანგელოზთა მთის ძირში.

## აღწერა
შედგება სხვადასხვა პერიოდის, ერთმანეთის გვერდიგვერდ მდგარი სამი ეკლესიისგან. იგი თარიღდება XVI-XVII საუკუნეებით. თავდაპირველად აუგიათ მცირე ზომის ეკლესია, რომლისთვისაც სამხრეთიდან მიუშენებიათ სიგრძით ტოლი, მაგრამ უფრო ვიწრო ეკლესია, ხოლო ჩრდილოეთით, 1.2 მეტრის მოშორებით, დაუდგამთ შედარებით მოზრდილი ეკლესია. ასევე თავდაპირველი ეკლესიისთვის სამრეკლო დაუშენებიათ. ბოლოს, თავდაპირველ და ჩრდილოეთით მდგარ ეკლესიებს შორის, მოუწყვიათ ვიწრო, გეგმით სწორკუთხა სათავსო, რომლის თავზე, მომდევნო ხანებში, მეორე სართულია დაშენებული. ეკლესიები ძირითადად ნატეხი ქვის ირეგულარული წყობითაა ნაშენი. სამრეკლო და სათავსოს მეორე სართული მთლიანად აგურისაა. სამივე ეკლესიას შესასვლელი დასავლეთოდან აქვს. შუა ეკლესიის კარი სწორკუთხაა, განაპირების - შეისრულთაღოვანი. სამივე ეკლესია აღმოსავლეთით დასრულებულია ნახევრადწრიული აფსიდით, რომლის ღერძზეც თაღოვანი სარკმელია მოწყობილი, მის ორივე მხარეს კი არის თითო მცირე ზომის ნიშა. თითო ნიშა ჩრდილოეთ ეკლესიის გრძივ კედლებშია, ერთი არის სამხრეთ ეკლესიის ჩრდილოეთის კედელში. შუა და ჩრდილოეთ ეკლესიებში, საკურთხევლის სარკმლის გარდა, თითო მსგავსი სარკმელი დასავლეთის, აღმოსავლეთის და ჩრდილოეთის კედლებშიცაა. ეკლესიები შიგნიდან გადახურულია ოდნავ შეისრული კამარით, გარედან კი  კრამიტის ორკალთა სახურავი აქვს. სათავსოს მეორე სართულის სახურავი ცალფერდაა. სამრეკლო ექვსწახნაგა ფანჩატურია, რომლის ყოველ წახნაგში თითო განიერი, მაღალი თაროა. ეკლესიების კედლები დასრულებულია აგურის საფეხურიანი, ხერხულა ლავგარდნით. ანალოგიური ლავგარდანი სამრეკლოს ფანჩატურსაც აქვს. სამხრეთით მდგარი ეკლესიის დასავლეთ ფასადზე, შესასვლელის ზემოთ, მცირე ზომის სწორკუთხა ნიშაა. მის ორივე მხარეს კი არის თითო, გაცილებით მაღალი სწორკუთხა ნიშა, რომლებშიც თითოვე ხაჩკარია ჩასმული. მსგავსი ნიშა ჩრდილოეთით მდგარი ეკლესიის შესასვლელის გვერდითაცაა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყვარლის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ჭიკაანის ციხე

**ჭიკააანის ციხე** — არქიტექტორული ძეგლი მდებარეობს სოფლის სამხრეთით, ციხეებად წოდებულ ადგილზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.
ენობა გეგმით სამხრეთიდან, ჩრდილოეთისკენ ოდნავ წაგრძელებული სწორკუთხედია (7.5 x 5.3 მეტრი), ნაგებია რიყის ქვითა  და კირის ხსნარით, ძლიერ დაზიანებულია: შემორჩენილი კედლების სიმაღლე 2.5-3 მეტრია; შიგნითა კედლების საპირე წყობა დიდ ფართობზე ჩამოშლილი აქვს. 
ერთადერთი შესასვლელი სამხრეთ კედლის შუაშია. კარი გარედან შეისრული თაღითაა გადახურული, შიგნიდან კი - თარაზულად, ნაგებობის შიდა სივრცე განივი კედლით (1.5 მეტრ სიმაღლეზე შემორჩენილია დასავლეთ ნახევარის და აღმოსავლეთ ნახევრის ნაშთი) გაყოფილი იყო ორ არათანაბარ ნაწილად, რომელთაგანაც ჩრდილოეთისა თითქმის ოთხჯერ უფრო დიდია. სამხრეთ ნაწილში, ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეში, გვირაბში ჩასასვლელი ხვრელია მოწყობილი. შენობის აღმოსავლეთ კედელი გარედან გამაგრებულია მძლავრი კონტრფორსით, რომელსაც ნისკარტისებრი მოყვანილობა აქვს.
ციხის ახლოს შემორჩენილა კიდევ ორი, თითქმის მთლინად დანგრეული, მცენარეებით დაფარული ნაგებობა ორივე რიყის ქვით ყოფილა ნაგები ორივე შენობისგან, ალაგ-ალაგ, კედლის ფრაგმენტებიღაა შემორჩენილი (მაქსიმალური სიმაღლე 1.5 მეტრი) და გასუფთავების გარეშე მათი გეგმირება არ ირკვევა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყვარლის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები
ყვარლის აღდგომის ეკლესია

**ყვარლის აღდგომის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, რომელიც მდებარეობს ყვარლის ჩრდილოეთ ნაწილში, მზექალაშვილების უბანში. 

ეკლესია დარბაზულია (10,7x6,8 მეტრი). ნაგებია რიყის ქვით. კარ-სარკმლების წირთხლებში, საკურთხევლის კუთხეებში და ფასადზე, დეკორატიული ელემენტების შესაქმნელად გამოყენებულია გადახურვა; აღმოსავლეთ სარკმელთან განგრეულია აფსიდის კედელი, ალაგ-ალაგ მონგრეულია გრძივი კედლების ზედა ნაწილები. შენობას ორი თაღოვანი შესასვლელი აქვს - სამხრეთიდან და დასავლეთიდან. ორივე მათგანი შიგნიდან და გარედან სწორკუთხა შეღრმავებაშია ჩასმული. დასავლეთ შესასვლელის გვერდებზე თითო სათოფურია. აღმოსავლეთით ღრმა, კუთხეებში მომრგვალებული და დარბაზის გრძივი კედლებიდან მხრებით გამოყოფილი, თითქმის ბრტყელი საკურთხეველია, რომელშიც დაბალი, შეისრულთაღიანი სარკმელია გაჭრილი. მსგავსი სარკმელია დასავლეთის კედელში, ხოლო ორ-ორი გრძივ კედლებში, ასევე საკურთხეველში. სარკმლის ორივე მხარეს, სხვადასხვა ზომის ორ-ორი ნიშაა, მათგან მოზრდილები ისრულთაღოვანია, პატარები - სწორკუთხა, ინტერიერი შელესილია. აღმოსავლეთ ფასადზე, სარკმლის ზემოთ, წყობაში, შეღრმავებული ჯვარია გამოსახული, სამხრეთ და დასავლეთ ფასადებზე, შესასვლელის ორივე მხარეს, ვერტიკალურად განლაგებული სამ-სამი შეღრმავებული რომბია. სამხრეთ შესასვლელის ზემოთ და დასავლეთ ფრონტონზე მცირე, ტოლმკლავა ჯვრის რელიეფური გამოსახულებაა. დასავლეთ შესასვლელის თავზე მცირე, სწორკუთხა ნიშაა. ეკლესიის კედლები დასრულებულია აგურის ოთხსაფეხურიანი ლავგარდნით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყვარლის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
შილდის სამლოცველო

**შილდის სამლოცველო** — წარმართული საკულტო ნაგებობა. არქეოლოგიური ძეგლი, რომელიც მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ შილდის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში. თარიღდება ძვ. წ. XIV-XII საუკუნეებით. 1976-1978 წლებში შეისწავლა რეოლოგიური კვლევის ცენტრის კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის ყვარლის რაზმმა, რომელსაც ხელმძღვანელობდა ბ. მაისურაძე. 

გაითხარა დაახლოებით 34×32 მეტრ ფართობი. გამოვლინდა ნატეხი ქვის მშრალი წყობით ნაშენი გეგმით წრიული მოყვანილობის ნაგებობის ნაშთი, რომლის აღმოსავლეთ ნახევარი მიწის ხვნის დროს იყო დაზიანებული. ნაგებობის შუა ნაწილში დაფიქსირდა ნატეხი ქვითვე ნაშენი, ასევე წრიული ნაგებობა. დიდი ნაგებობის ჩრდილოა-აღმოსავლეთ ნაწილში დაფიქსირდა კედლის რადიკალურად გადამკვეთი, ერთმანეთის პარალელური ორი კედელი, რომელთა შორის მოქცეული იყო შესასვლელი დერეფანი. შესასვლელთან იდგა ნაცრით სავსე თიხის ჭურჭელი. ერთი მსგავსი ჭურჭელი დაფიქსირდა შიდა ნაგებობის სამხრეთ ნაწილში. ხოლო მეორე დიდინ ნაგებობის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში – კედელთან. შიდა წრიულ ნაგებობაში მდგარ ჭურჭელში აღმოჩნდა ბრინჯაოს 72 შუბის პირი, ორი სატყევარი, ორი ცული, უმბონები, სამი ნამგალი და ბალთა. მეორე ჭურჭელი კი სავსე იყო ერთმანეთზე შედუღებული ბრინჯაოს ნივთებით. ჭურჭელში ასევე დაფიქსირდა სარდიონის მინისა და პასტის მძივები. გათხრების დროს, შიდა ნაგებობის გარეთ, აღმოჩნდა სამი დიდი ორმო, რომლებშიც, სავარაუდოდ, ხდებოდა ნივთების შეწირვა. თითოეული მათგანი მეტად მდიდარი იყო არქეოლოგიური მასალით. პირველ ორმოში გამოვლინდა ასზე მეტი შავად ან ნაცრისფრად გამომწვარი თიხის ჭურჭელი, ბრინჯაოს შუბისპირი, შუბისპირის იმიტაცია. მეორე ორმოში – თიხის დიდი ზომის ჭურჭლის ნატეხები, სასმისები, ბრინჯაოს მახვილის ცხრა იმიტაცია. მესამე ორმოში – დიდი და მცირე ზომის ჭურჭელი, ჭურჭლის ნატეხები. 

არქეოლოგიური მასალა დიდი რაოდენობით გამოვლინდა სამლოცველოს დანარჩენ ტერიტორიაზეც. მათ შორის სარდიონის, მინის, პასტის და ბრინჯაოს სამაჯურები, ამიერკავკასიური ტიპის ბრინჯაოს ცულები, სატევრები, ბრინჯაოს აბჯრის ფირფიტები, სატეხი ნამგლები, კაუჭები, ბრინჯაოსავე ანთროპომორფული და ზოომორფული ქანდაკებები. მთლიანად ტერიტორიაზე აღმოჩნდა ბრინჯაოს 3457 ნივთი. ნაგებობის შიგნით, შესასვლელთან ახლოს, დადასტურდა ქვებით შემოვაკებული ოთხკუთხა ბაქანი – საკურთხეველი. სამლოცველოზე საწესო რიტუალები ძირითადად, ნაყოფიერების ღვთაების პატივსაცემად სრულდებოდა, რომელიც ამავე დროს ნადირობის ღვთაებაც იყო. ბრინჯაოს ზოდები, საბრძოლო იარაღისა და სამკაულების ნახევარფაბრიკატების არსებობა არ უნდა გამორიცხავდეს სამლოცველოს შექმნაში მეტალურგ ხელოსანთა მონაწილეობასაც. სამლოცველოს ფუნქციური დატვირთვის განსხვავებული ვარაუდი გამოითქვა. ლ. ჭილაშვილმა მისი აზრით, ქვეყნის მხარეების მიმართ სამლოცველოს ორიენტაციით, არქიტექტურული ფორმით და ზოგიერთი შენაწირი ნივთის რაობით, იგი უნდა უკავშირდებოდეს ციურ მნათობთა ტრიადას – მზეს, მთვარეს და ვენერას. ამ მნათობებთან უნდა იყოს დაკავშირებული ასევე, სამლოცველოს შიგნით სამი ორმოს მოწყობაც და სამი ჭურჭლის დადგმა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყვარლის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ჭიკაანის ციხე-გალავანი

**ჭიკაანის ციხე გალავანი** — არქიტექტორული ძეგლი მდებარეობს აღმოსავლეთით, 3 კილომეტრზე, ვაკეზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ნაგებია ნატეხი და რიყის ქვის სწორხაზოვანი რიგებით.
ციხის გეგმა კვადრატის მიახლოებული სწორკუთხედია (დაახლოებით 75 x 70 მეტრი), რომლის ოთხივე კუთხეში მდგარა ცილინდრული კოშკი.

ძეგლი თითქმის მთლიანად დანგრეულია. შემორჩენილია ჩრდილო-დასავლეთის კოშკი (შიდა დიამეტრი - 4.7 მეტრი) და მასთან დაკავშირებული კედლების მცირე ნაწილები, სამხრეთ-დასავლეთის კოშკის ნაშთი. გალავნის სამხრეთ კედელი და აღმოსავლეთ კედლის მცირე ნაწილი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყვარლის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები
შილდის წმინდანების ეკლესია

**შილდის წმინდანების ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ შილდაში, ყვარლის მუნიციპალიტეტში. დგას სოფელ ჭიკაანის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, ორ კილომეტრზე. თარიღდება XIX საუკუნით. 

ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია აგურით სქელი კირის ხსნარზე. ძლიერ დაზიანებულია: ჩაქცეულია კამარა და კონქი, მონგრეულია კედლების ზედა ნაწილი. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდა, რომლის ღერძზე თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. აფსიდი დარბაზისგან გამოყოფილია მხრებით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყვარლის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XIX საუკუნის ეკლესიები
ყვარლის ლაშარის ჯვარი

**ლაშარის ჯვარი** — ეკლესია, არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ შილდაში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. იგი არის დარბაზული და ნაგებია ნატეხი ქვით. მოგვიანებით შეულესავთ და შეუთეთრებიათ. დაზიანებულია, ჩაქცეულია გადახურვა, მორღვეულია კედლების ზედა ნაწილი. შესასვლელი ჩრდილოეთიდანაა. ეკლესია უაფსიდოა და აღმოსავლეთით სწორი კედლითაა დასრულებული, რომლის შუაში გაჭრილია ოთხკუთხა სარკმელი. მსგავსი სარკმელი დასავლეთ კედელშიაცაა. სამხრეთ კედელში მოწყობილია ღრმა ნიშა. დარბაზში დგას მასიური ტრაპეზი, რომელსაც დასავლეთიდან ნიშები აქვს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყვარლის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ახალსოფლის დავითგარეჯის ეკლესია

**ახალსოფლის დავითგარეჯის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ ახალსოფელში, თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. 

ეკლესია დარბაზულია (13,2X7,3 მ) ნაგებია ყორე ქვით. გამოყენებულია შირიმიც. დაზიანებულია: ჩაქცეულია გადახურვა, მონგრეულია კედლების ზედა ნაწილი. შესასვლელი სამია - დასავლეთით, სამხრეთით და ჩრდილოეთით. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია. ღერძზე თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. სარკმლები ჩრდილოეთ და დასავლეთ კედლებშიცაა. აღმოსავლეთ სარკმლის ორივე მხარეს თითო ფართო, ოთხკუთხა ნიშაა, აფსიდის მხრებზე შემორჩენილია სატრიუმფო თაღის ქუსლები. აფსიდის ჩრდილოეთ მხართან კი, კანკელის ნაშთი.

## ლიტერატურა
კატეგორია: ყვარლის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
შილდის წმინდა ნინოს ეკლესია

**შილდის წმინდა ნინოს ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის,  სოფელ შილდაში, სოფლის სკოლასთან. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია, გეგმით სწორკუთხა. ნაგებია ნატეხი ქვით. დაზიანებულია: ჩაქცეულია კამარა, კონქი. ამჟამად შენობა ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ მოწყობილი ხის სახურავითაა გადახურული.
შენობას ორი შესასვლელი აქვს - სამხრეთიდან და დასავლეთიდან. კარები გარედან შეისრულთაღიანია, შიგნიდან - სწორკუთხა. აღმით ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის ღერძზე ვიწრო, ოთხკუთხა სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის სამხრეთით და ჩრდილოეთით თითო ოთხკუთხა ნიშაა, ხოლო ქვემოთ, კედელზე, მიდგმულია ოთხკუთხა ტრაპეზი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყვარლის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ალექსანდრე აფხაზის საფლავი

**ალექსანდრე აფხაზის საფლავი** — ისტორიული ძეგლი მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ ახალსოფლის სასაფლაოს შესასვლელში. შემოზღუდულია რიყის ქვით. საფლავზე, შუაში ძევს თლილი ქვა. ფიქლის კვარცხლბეკზე (სიმაღლე 2 მეტრი) დგას თეთრი მარმარილოს ბიუსტი, საფლავის ქვაზე კი არის წარწერა: „აქ განისვენებს ამ ახალსოფლის დამაარსებელი თავადი ალექსანდრე სვიმონის ძე აფხაზი, რომელიც დაიბადა 1823 წელსა 21 მარტსა და გარდაიცვალა 1885 წელსა 2-სა დეკემბერს".

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყვარლის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
გრემის ნაქალაქარის მეოთხე ეკლესია

**გრემის ნაქალაქარის მეოთხე ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის, სოფელ გრემის ნაქალაქარის სავაჭრო უბნის ჩრდილო-აღმოსავლეთ განაპირას, მთის ფერდობზე. იგი თარიღდება XVI-XVII საუკუნეებით.

## აღწერა
ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია ნატეხი ქვით, რომელთა წყობაც არის ტლანქი. შესასვლელი აქვს დასავლეთის მხრიდან. აღმოსავლეთით არის ნახევარწრიული აფსიდი, რომლის ღერძზეც არის სწორკუთხა სარკმელი, ხოლო მის ორივე მხარეს თითო ნიშა მდებარეობს. ერთი სწორკუთხა ნიშა ასევე არის ჩრდილოეთ კედელშიც. აფსიდი გადახურულია ტლანქად ნაწყობი არაწესიერი ფორმის კონქით. კონქის თავი არის მოისრული და ასეთივე ფორმისაა კამარაც. დასავლეთ კედელში, შესასვლელის ზემოთ, არის სწორკუთხა სარკმელი.
ეკლესიის დასავლეთ კედელზე დადგმულია მასიური და ტლანქად ნაგები სამრეკლო, რომლის უმეტესი ნაწილი ნატეხი ქვის არის, დანარჩენი კი-აგურის. სამრეკლოს ოთხოვე
კუთხეში არის თითო ვიწრო, შეისრული თაღოთ გადახურული ღიობი. სამრეკლოს პირამიდული ფორმის სახურავი აქვს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყვარლის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XVI საუკუნის ეკლესიები
ახალსოფლის ბაბაანთ კოშკი და ეკლესია

**ახალსოფლის ბაბაანთ კოშკი და ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ ახალსოფლის მიდამოებში, ბაბაშვილების ვენახში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. 

ორივე ნაგებობა ნაშენია ნატეხი და ყორე ქვით, კირის ხსნარზე. კოშკი გეგმით კვადრატულია (6x6 მ) შემორჩენილია სამი სართულის სიმაღლეზე. ჩაქცეულია სართულშუა გადახურვები, რომლებიც გამართული ყოფილა ხის კოჭებზე (შემორჩენილია ბუდეები) შესასვლელი პირველ სართულზეა, სამხრეთ კედელში. კარი გარედან სწორკუთხაა, შიგნიდან თაღოვანი, სართულის დანარჩენ კედლებში თითო სათოფურია. სათოფურები დანარჩენ სართულებზეცაა. კოშკის სამხრეთ მხრიდან მიდგმული აქვს პატარა დარბაზული ეკლესია, რისგანაც მხოლოდ აღმოსავლეთის ნახევარიღაა შემორჩენილი (სიგრძე 2,5 მ) აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, სწორკუთხა სარკმლით და მის ორსავე მხარეს მოწყობილი თითო სწორკუთხა ნიშით. აფსიდი დარბაზისგან გამოყოფილი იყო ფართო პილასტრებით.

=ლიტერატურა=

კატეგორია:ყვარლის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:ყვარლის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები
შილდის წმინდა გიორგის მეორე ეკლესია

**შილდის წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს ყვარლის მუნიციპალიტეტის სოფელ შილდის ტერიტორიაზე, უკანჭალად წოდებულ ადგილას. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. 

ეკლესია არის დარბაზული. ნაგებია სხვადასხვა ზომის ნატეხი და ფიქლის ქვით კირის ხსნარზე. დაზიანებულია, დეფორმირებულია და ბევრ ადგილზე დანგრეულია ეკლესიის კედლები. აყრილია სახურავის საფარი, ჩამოშლილია ლავგარდანი. შესასვლელი აქვს სამხრეთიდან. კარ გარედან თარაზულადაა გადახურული, შიგნიდან თაღოვანია. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის ღერძზე ვიწრო, ოთხკუთხა სარკმელია გაჭრილი, რომელსაც საფეხურებიანი რაფა აქვს. სარკმლის სამხრეთით და ჩრდილოეთით თითო ოთხკუთხა ნიშაა მოწყობილი. თითო ვიწრო, სწორკუთხა სარკმელი ეკლესიის ჩრდილოეთ და სამხრეთ კედლებშიცაა. აღმოსავლეთ სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, მიდგმულია ტრაპეზი. აფსიდი დარბაზისგან გამოყოფილია მხრებით, რომელსაც კონქის თაღი ეყრდნობა. შიგნით ეკლესია გადახურულია ქარგილზე სხმული, ნახევარცილინდრული კამარით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყვარლის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
შილდის მეორე ეკლესია

**შილდის მეორე ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი ყვარლის მუნიციპალიტეტის, სოფელ შილდის ჩრდილოეთით, დაახლოებით 1,5 კილომეტრზე, ნასოფლარ ვეძისხევის ტერიტორიაზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია დარბაზულია. შეიცავს ორ ქრონოლოგიურად განსხვავებულ სამშენებლო ფენას. თავდაპირველად აქ მდგარა ნახევარწრიულ-აფსიდიანი, დარბაზული ეკლესია, რომელიც დანგრევის შემდგომ მნიშვნელოვანი სახეცვლილებით განუახლებიათ - გაუუქმებიათ აფსიდი, შიდა სივრცე, აღმოსავლეთიდან სწორი კუთხით შემოუზღუდავთ და დარბაზი შიგნიდან ცილინდრული კამარით გადაუხურავთ. შენობის ძველი და მოგვიანებით განახლებული ნაწილები ნატეხი ქვის ირეგულარული წყობითაა ნაგები. კედლების ზედაპირი გასწორებულია ბათქაშით. მიუხედავად ამისა, იგი მაინც უსწორმასწორო და უხეშია.

შენობა დაზიანებულია: მთლიანად ჩანგრეულია კამარა, კედლების ზედა ნაწილები. ერთადერთი შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი გარედან მშვილდისებრი კარითაა 
გადახურული, შიგნიდან - სწორკუთხა. აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებში თითო სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი. როგორც ჩანს, კიდევ ერთი სარკმელი ეკლესიას 
სამხრეთიდანაც ჰქონდა, თუმცა ამ ადგილას კედელი განგრეულია და მისი კვალი არ ჩანს. ეკლესიის აღმოსავლეთ და ნაწილობრივ დასავლეთ კედლებზე შემორჩენილი კვალის მიხედვით კამარას წესიერი ნახევარწრის ფორმა არ ჰქონდა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყვარლის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ელაზიღის მიწისძვრა (2020)

მიწისძვრა ელაზიღის პროვინციაში 2020 წლის 24 იანვარს, ადგილობრივი დროით 20:55 საათზე (UTC+03:00) მოხდა. მიწისძვრის სიმძლავრემ 6.8 მაგნიტუდა შეადგინა. ეპიცენტრი ელაზიღის პროვინციაში ქალაქ სივრიჯეს მახლობლად მდებარეობდა და იგრძნობოდა მეზობელ პროვინციებში: დიარბაქირში, მალათიაში, ადიამანში, სამსუნში, აგრეთვე მეზობელ ქვეყნებში, მათ შორის სირიაში, ლიბანში და ირანში. კანდილის ობსერვატორიის მონაცემებით, მიწისძვრის მაგნიტუდამ 6,8 შეადგინა. მიწისძვრის შედეგად სულ მცირე 41 ადამიანი დაიღუპა, ხოლო 1607 ადამიანი დაშავდა.

## სქოლიო
კატეგორია:მიწისძვრები თურქეთში
კატეგორია:2020 წელი თურქეთში
ვაზისუბნის ნამოსახლარი

ტერმინი **ვაზისუბნის ნამოსახლარი** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* ვაზისუბნის პირველი ნამოსახლარი — ნამოსახლარი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვაზისუბანში
* ვაზისუბნის მეორე ნამოსახლარი — ნამოსახლარი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვაზისუბანში
* ვაზისუბნის მესამე ნამოსახლარი — ნამოსახლარი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვაზისუბანში
* ვაზისუბნის მეოთხე ნამოსახლარი — ნამოსახლარი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვაზისუბანში
* ვაზისუბნის მეხუთე ნამოსახლარი — ნამოსახლარი გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვაზისუბანში
ვაზისუბნის პირველი ნამოსახლარი

**ვაზისუბნის პირველი ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს გურჯაანის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვაზისუბნის სამხრეთ-დასავლეთით 2-3 კმ-ზე, ნათლისმცემლისხევის მარცხენა ნაპირზე, დავითიანად  წოდებულ ადგილზე. განეკუთვნება ადრინდინდელ და განვითარებულ შუა საუკუნეებს.

1970 წელს მიწის ხვნის დროს შემთხვევით აღმოჩნდა ნამოსახლარი — ქვიტკირის კედლების ფრაგმენტები. ნამოსახლარი მოიცავს დაახლოებით 1,5-2 ჰა-ს. ნაგებობების გეგმარებით დადგენა ვერ მოხერხდა. ანაკრეფი არქეოლოგიური მასალა ძირითადად მოუჭიქავი და მოჭიქული კერამიკითაა წარმოდგენილი, გვხვდება მინის ნაწარმიც. ფიქსირებულია კედლის ნანგრევები.

მოუჭიქავი კერამიკა წარმოდგენილია: აგურით, კრამიტით (ღარიანი და ბრტყელი), წყალსადენის მილებით, თონეებით, ლულიანი ჭრაქებით, ქვევრებით, შავკეციანი სამზარეულო ჭურჭლით (ბადიები), ქილები, ქვაბქოთნები, ქოთნები, კოჭბები და სხვ.), ნატიფი სამტუჩა პირიანი და გრეხილყურებიანი სურებით, მოჩალისფროდ გამომწვარი თხელკეციანი სასმისებით და სხვ.

მოჭიქული კერამიკა თითქმის მთლიანად ჯამებითაა წარმოდგენილი.მათ შორისაა: თეთრი ანგობით მოხატული და მწვანედ მოჭიქული, ფერადი ნაღვენთებით შემკული, მოვარდისფრო ანგობზე მკრთალი ნაკაწრებითა და ფერადი ლაქებით შემკული ჯამები. ეს ჯგუფი მთლიანად IX-X საუკუნეებს განეკუთვნება. უფრო მრავლადაა ანგობზე ამოკაწრული მარყუჟებით შემკული და ცისფრად ან მწვანედ მოჭიქული ჯამები. ასევე მცენარეული ორნამენტით, ფრინველის გამოსახულებითა და ჭადრაკული სახეებით შემკული ჯამები. ამავე ჯგუფს უნდა მიეკუთვნოს ცისფრად მოჭიქული კოტოშის ფრაგმენტი. მთელი ეს მასალა XI-XIII საუკუნეებით თარიღდება. XII-XIII საუკუნეებს განეკუთვნება ფაიანსის მცირე ფრაგმენტები, რომელთა შორის არის ლუსტრით შემკული ნიმუშიც.

კერამიკულ მასალასთან ერთად გვხვდება მინის სასმისების, სარკმლის მინისა და სამაჯურების ფრაგმენტებიც, რომელიც აგრეთვე XI-XIII საუკუნეებით  თარიღდება.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:გურჯაანის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
აროზა

**აროზა** () — ქალაქი და მუნიციპალიტეტი შვეიცარიაში, გრაუბიუნდენის კანტონშის ტერიტორიაზე. მდებარეობს პლესურის ალპების სამხრეთ კალთაზე. არის ზაფხულისა და ზამთრის კურორტი, ზღვის დონიდან 1775 მ სიმაღლეზე. მოსახლეობა 3132 ადამიანი (2018). მუნიციპალიტეტი შეიქმნა 2013 წელს 7 პატარა მუნიციპალიტეტის გამსხვილების შედეგად.

## რესურსები ინტერნეტში
*
*Tourism information 
*Alpine Pearls
*Livecams of Arosa

კატეგორია:შვეიცარიის ქალაქები
კატეგორია:შვეიცარიის კურორტები
კატეგორია:შვეიცარიის თემები
ბეატენბერგი

**ბეატენბერგი** () — მუნიციპალიტეტი შვეიცარიაში, ბერნის კანტონის ტერიტორიაზე. არის კურორტი, მდებარეობს ზღვის დონიდან 1129 მ სიმაღლეზე. მოსახლეობა 1196 ადამიანი (2018). წყაროებში ოპირველად იხსენიება 1275 წელს. 

## რესურსები ინტერნეტში
*Offizielle Website der Municipality of Beatenberg
*Privat Website in english with pictures and informations

კატეგორია:შვეიცარიის კურორტები
კატეგორია:შვეიცარიის თემები
ენგელბერგი

**ენგელბერგი** () — მუნიციპალიტეტი შვეიცარიაში, ობვალდენის კანტონის ტერიტორიაზე. არის კურორტი, მდებარეობს ზღვის დონიდან 1013 მ სიმაღლეზე, ენგელბერგერ-როტშტოკის და რიგიდალშტოკის მთების ძირას. მოსახლეობა 4181 ადამიანი (2018). . 

## რესურსები ინტერნეტში
*Muncisipality Engelberg
*Engelberg Tourism website
*Titlis website
*Brunni website

კატეგორია:შვეიცარიის კურორტები
კატეგორია:შვეიცარიის თემები
ვარდისუბნის თემი

**ვარდისუბნის თემი** შეიძლება აღნიშნავდეს:
*ვარდისუბნის თემი — თემი თელავის მუნიციპალიტეტში
*ვარდისუბნის თემი — თემი ლაგოდეხის მუნიციპალიტეტში