ლუქსემბურგი მეორე მსოფლიო ომში

[მინი|ლუქსემბურგელი პოლიციელი ესალმება ლუქსემბურგში ვიზიტით მყოფ [ჰაინრიხ ჰიმლერი|ჰაინრიხ ჰიმლერს. 1940 წლის სექტემბერი]]
**ლუქსემბურგი მეორე მსოფლიო ომში** — ლუქსემბურგის დიდი საჰერცოგოს ისტორიის პერიოდი, რომელიც დაიწყო 1940 წლის 10 მაისს, მესამე რაიხის ჯარის მის ტერიტორიაზე შეჭრით და დასრულებული 1944–45 წლებში, მას შემდეგ, რაც საჰერცოგოს ტერიტორია ანტიჰიტლერული კოალიციის ჯარმა გაათავისუფლა.

1940 წლის 11 მაისს მესამე რაიხმა მოახდინა ლუქსემბურგის სრული ოკუპაცია, ხოლო 1942 წელს იგი რაიხის შემადგენლობაში შევიდა. ოკუპაციის პერიოდში გერმანული ხელისუფლება ატარებდა *გერმანიზაციის პოლიტიკას*, რომლის მიზანიც იყო გერმანულის გარდა სხვა ენების გავრცელებისთვის ხელის შეშლა და ადგილობრივი წეს-ჩვეულებების ლიკვიდაცია. გარდა ამისა, ხდებოდა ლუქსემბურგელების გაწვევა ვერმახტში (მესამე რაიხის შეიარაღებული ძალები), რის შედეგადაც იზრდებოდა ადგილობრივი მოსახლეობის პროტესტი, რომელიც 1942 წელს გადაიზარდა საყოველთაო გაფიცვაში. *გერმანიზაციის პოლიტიკას* ხელს უწყობდა ოკუპაციის შემდეგ წარმოქმნილი ადგილობრივი ნაცისტური ორგანიზაციის, *Volkdeutsche Bewegung*-ის საქმიანობა. ლუქსემბურგის კაპიტულაციამდე ცოტა ხნით ადრე ხელისუფლებამ დატოვა საჰერცოგოს ტერიტორია და ლონდონში გაემგზავრა, სადაც ჩამოაყალიბა *გაძევებული ხელისუფლება*. ლუქსემბურგის მოქალაქეები მონაწილეობას იღებდნენ საბრძოლო მოქმედებებში მოკავშირეების მხარეზე.

## წინაპირობები 
მას შემდეგ, რაც 1867 წელს ლუქსემბურგის კრიზისი დასრულდა, სახელმწიფოს არ მიუღია მონაწილეობა არც ერთ შეარაღებულ კონფლიქტში, რაც თვალსაჩინოდ წარმოაჩენდა, რომ ლუქსემბურგი ომისთვის მზად არ იყო. პირველი მსოფლიო ომის ფარგლებში, გერმანული ოკუპაციის დროს ლუქსებურგის ყაზარმებში რჩებოდა ნებაყოფლობითი და ჟანდარმული კორპუსის 400 სამხედრო. 1939 წლის მარტს, რაიხსტაგში სიტყვით გამოსვლისას, ადოლფ ჰიტლერმა ლუქსემბურგს სუვერენიტეტის შენარჩუნების გარანტია მისცა.

დაშოშმინების პოლიტიკის გატარების და ომის გამოცხადების შემდეგ ლუქსემბურგის შეიარაღებული ძალები უმნიშვნელოდ გაიზარდა. 1940 წლისთვის ჯარის შემადგენლობაში იყო 13 ოფიცერი, 255 შეიარაღებული ჟანდარმი და 425 ჯარისკაცი.

1939 წლის სექტემბერში, ნაცისტურ გერმანიაში ლუქსემბურგის მიმართ ანტოგონიზმის გაჩენის შიშის გამო მაუწყებლობა შეწყვიტა რადიო ლუქსემბურგმა. უცნაური ომის დროს საჰერცოგოში შედარებით წყნარი მდგომარეობა იყო. არ გახდა საჭირო არც შუქშენიღბვა. მატარებლები რეგულარულად დადიოდნენ როგორც საფრანგეთში, ისე გერმანიაში.

1940 წლის გაზაფხულზე შუსტერის ხაზზე დაიწყო ფორტიფიკაციული ნაგებობის შენება, რომელთა შექმნისთვის ძირითადად ფოლადი და ბეტონი გამოიყენეს.

## ვერმახტის შეჭრა 
1940 წლის 9 მაისს, გერმანულ საზღვართან ლუქსემბურგელი ჯარისკაცების რაოდენობის გაზრდის შემდეგ მოხდა შუსტერის ხაზის ყველა სიმაგრის დემონტაჟი.

ვერმახტის შეჭრა ლუქსემბურგში დაიწყო დილის 4 საათზა და 35 წუთზე, ბელგიაში და ნიდერლანდებში შეჭრასთან ერთად. მოხდა აღმასრულებელი საბჭოს ფორმირება, რომლის თავმჯდომარედაც დაინიშნა ალფრედ ვერერი. მისი მიზანი იყო დაედო ნაცისტებთან შეთანხმება, რომელიც მისცემდა ლუქსემბურგს ყოფილი „შედარებით დამოუკიდებელი სახელმწიფო“ მესამე რაიხის პროტექტორატის ქვეშ; გარდა ამისა, საბჭოს წევრებს დიდი ჰერცოგის დაბრუნება სურდათ.). დარჩენილი დამოუკიდებლობა სახელმწიფო ორგანოებმა დაკარგეს 1940 წლის ივლისში. ამავე დროს, ოკუპირებულ ნიდერლანდებში და ბელგიაში ადგილობრივ პოლიტიკოსებს სხვადასხვა პოლიტიკური ხასიათის გადაწყვეტილებების მიღების თავისუფლება ჰქონდათ გარანტირებული.

1940 წლის აგვისტოში გაულაიტერმა გუსტავ სიმონმა გამოაქვეყნა დეკლარაცია, რომელშიც დაადო ტაბუ ფრანგულენოვანი ლექსიკის გამოყენებას. დეკლარაცია მიზნად ისახავდა დაეჩქარებინა ლუქსემბურგის გერმანიაში ინტეგრაციის პროცესი. გამოდიოდა შემდეგი შინაარსის პლაკატები: *Eure Sprache sei deutsch und nur deutsch* (თქვენ ვალდებულნი ხართ ილაპარაკოთ გერმანულზე და მხოლოდ გერმანულზე). ამის შედეგად, სამოქალაქო პირებს შორის, რომლებიც არ ეთანხმებოდნენ რაიხის პოლიტიკას, მოხდა ლუქსემბურგული ენის პოპულარიზაცია, რომელზეც ლაპარაკი აკრძალული არ იყო.

1942 წლის აგვისტოდან ყველა ლუქსემბურგელი, რომელიც გაწვევას ექვემდებარებოდა, იბრძოდა ვერმახტში. ომის დროს გერმანელების მხარეზე იბრძოდა 12 000 ლუქსემბურგელი, მათგან 3000 დაიღუპა, 1500 კი უკვალოდ დაიკარგა. 1941 წლიდან ყველა მუშა, რომელიც დაკავებული იყო ხელით მუშაობით, ნაცისტების ზეგავლენით წევრიანდებოდა *გერმანულ სამუშაო ფრონტში*. გარკვეული ასაკიდან ორივე სქესის წარმომადგენლებს *მუშაობის იმპერიული სამსახური* სამხედრო-სამრეწველო კომპლექსის საწარმოებში სამუშაოდ რიცხავდა. ომის წლებში 12 000 ლუქსემბურგელი იბრძოდა ვერმახტის მხარეზე. მათგან 3000 დაიღუპა, 1500 უკვალოდ დაიკარგა. ყველა რაზმის პოლიტიკური მიზეზი ერთმანეთისგან განსხვავდებოდა, ხოლო პარტიზანული მოღვაწეობით დაკავებულნი იყვნენ სხვადასხვა პროფესიის ადამიანები: პოლიტიკოსები, სკაუტები, სტუდენტთა და მუშათა კოლექტივები.

დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა პარტიზანების მიერ მოპოვებულ ინფორმაციას. ასე, ლეონ-ანრი როტმა მოიპოვა და ანტიჰიტლერული კოალიციის ჯარისკაცებს გადასცა ინფორმაცია, რომლის თანახმადაც ბალტიის ზღვის ნაპირას გერმანელებს ჰქონდათ საიდუმლო პოლიგონი პენემუნდე. მოკავშირეებმა ქალაქი მალევე დაბომბეს.

1944 წლის გაზაფხულზე პარტიზანული რაზმების დიდი რაოდენობა შევიდა *წინააღმდეგობის მოძრაობების ორგანიზაციების კავშირში*. გაფიცვა მალევე დაარბიეს, ორგანიზატორები კი დააპატიმრეს. განსაკუთრებულმა ტრიბუნალმა (Standgericht) ჩაატარა სასამართლო პროცესი და დამნაშავეებს სიკვდილით დასჯა მიუსაჯა. თუმცა, რამდენიმე ათეული ებრაელი ჯერ კიდევ ცოცხალი იყო და ნაცისტებისგან მთელი ომის განმავლობაში იმალებოდა.

1942–1945 წლებში ირლანდიური გვარდიის ერთ-ერთ ქვედანაყოფში იბრძოდა დიდი ჰერცოგის შვილი, პრინცი ჟანი, რომელიც მოგვიანებით თვითონ გახდა დიდი ჰერცოგი.

## გათავისუფლება 
ლუქსემბურგის ტერიტორია ანტიჰიტლერული კოალიციის ჯარებმა 1944 წლის სექტემბერში გაათავისუფლეს. სატანკო ნაწილებმა გერმანელების მიერ დატოვებული დედაქალაქი ბრძოლის გარეშე აიღეს. უფრო ძლიერი გახდა პარტიზანული მოძრაობაც: 15–19 ნოემბერში ვიანდენის რაიონში გერმანელებსა და პარტიზანებს შორის ბრძოლა წარიმართა. იმავე წლის დეკემბერში ვერმახტმა დაიწყო არდენის ოპერაცია. მიუხედავად იმისა, რომ ლუქსემბურგის დედაქალაქი მოკავშირეთა ხელში იყო, გერმანელებმა თავიდან შეძლეს რამდენიმე დასახლებული პუნქტის აღება, რის გამოც მოკავშირეებს კვლავ მოუწიათ ამ პუნქტების აღება,

გაუ მოზილენდის გაულაიტერმა (რომელშიც ლუქსემბურგი შედიოდა) გუსტავ სიმონმა გაქცევა სცადა, თუმცა, ეს მან ვერ მოახერხა და ტყვედ ჩავარდა. 1945 წლის 18 დეკემბერს მან თავი მოიკლა. გაასამართლეს კოლაბორაციონისტებიც: ორგანიზაცია *Volksdeutsche Bewegung*-ის დამფუძნებელი და ხელმძღვანელი დამიან კრატცენბერგი 1946 წელს ჩამოახრჩვეს.

1944 წლის დეკემბრიდან 1945 წლის თებერვლამდე ლუქსემბურგის დედაქალაქს ბომბავდნენ არტილერიული ქვემეხი *Fau-3*-ით.

## არდენის ოპერაცია 
1944 წლის სექტემბრისთვის გათავისუფლებული იყო ლუქსემბურგის ტერიტორიის დიდი ნაწილი. ფრონტის ხაზი სტაბილიზირებული იყო გერმანიის საზღვართან, მდინარეებ ოურ და ზაუერთან. საბრძოლო მოქმედებების დასრულების შემდეგ ლუქსემბურგში გადაისროლეს შეერთებული შტატების შეიარაღებული ძალების მე-8 კორპუსი. კორპუსი მონაწილეობას იღებდა თავდაცვის წინა ხაზზე. გერმანელების იერიშის დაწყების შემდეგ პირველი დარტყმა თავიანთ თავზე მიიღეს შეერთებული შტატების მე-4 და 28-ე ქვეითმა დივიზიებმა და მე-9 ჯავშანსატანკო დივიზიის სამხედრო ერთეულმა.

ამერიკელების თავდაპირველი გეგმის თანახმად, საზღვართან ახლოს მდებარე ქალაქები შენარჩუნებული უნდა ყოფილიყო. ამ ქალაქების გერმანელების მიერ აღების პრევენციის მიზნით ქალაქებში თავდაცვითი ნაგებობები ააშენეს.} ამერიკელების უკან დახევის შემდეგ ამ ტერიტორიაზე 1945 წლის იანვრიდან ფრონტის ხაზი გადიოდა. მოკავშირეთა იერიშების შედეგად სამხრეთიდან წარმოიშვა აღმოსავლეთისკენ მოღუნული რკალი. 1945 წლის 12 თებერვალს ამერიკელებმა გერმანიის კონტროლის ქვეშ მყოფი ბოლო ლუქსემბურგული კომუნა, ვიანდენი გაათავისუფლეს. 1948 წლის 17 მარტს რამდენიმე ევროპულმა სახელმწიფომ, მათ შორის ლუქსემბურგმა, ხელი მოაწერა ბრიუსელის პაქტს, რომელიც შეიცავდა ომის შემდეგ ევროპის ქვეყნების თანამშრომლობის მკაფიო რეგლამენტს. პაქტმა ხელი შეუწყო ლუქსემბურგის ნატოში გაწევრიანებას. სამხედრო სფეროში დაიწყო ახლო ურთიერთობა ბელგიასთან: სამხედროები ერთად გადიოდნენ მომზადებას. 1950 წელს, კორეის ომში, ბელგიამ და ლუქსემბურგმა გააგზავნეს *ბელგიური ბატალიონი*, რომელშიც 3171 ბელგიელი და 78 ლუქსემბურგელი შედიოდა.

ომის შემდეგ, 1945 წლის ბოლოს, ლუქსემბურგის შეიარაღებულმა ძალებმა საფრანგეთის ოკუპაციის ზონაში დაიკავეს ქალაქები ბიტბურგი, მთიანეთი აიფელი და ზაარბურგის რამდენიმე რაიონი. ლუქსემბურგული ნაწილებ მთლიანად ემორჩილებოდნენ ფრანგულ სარდლობას. 1948 წელს ლუქსემბურგელებმა დატოვეს ზაარბურგი, ხოლო 1955 წლის ივლისში ბიტბურგი და მთიანეთი აიფელი.

## ლიტერატურა 
* Luxembourg and the German Invasion Before and After (The Luxembourg Grey Book). — L.: Hutchinson & Co, 1942.
* Fletcher, Jean Tucker. Defiant Diplomat: George Platt Waller, American consul in Nazi-occupied Luxembourg 1939–1941. / Fletcher, Willard Allen. — Newark: University of Delaware Press, 2012. — P. 12. — 201 p. — ISBN 1-61149-398-6.
* Schrijvers, Peter. The Unknown Dead: Civilians in the Battle of the Bulge. — University Press of Kentucky, 2005. — 464 p. — ISBN 0-8131-2352-6.
* Raths, Aloyse. Unheilvolle Jahre für Luxemburg — Années néfastes pour le Grand-Duché. — Luxembourg, 2008.
* Thewes, Guy. Les Gouvernements du Grand-Duché de Luxembourg depuis 1848. — Luxembourg: Service information et presse, 2003. — 271 p.

## სქოლიო 
კატეგორია:ლუქსემბურგის ისტორია