ფრანჩესკო ლაპარელი

**ფრანჩესკო ლაპარელი და კორტონა** (იტალ. Francesco Laparelli da Cortona; დ. 5 აპრილი, 1521 — გ. 20 ოქტომბერი, 1570) — იტალიელი არქიტექტორი. ის იყო მიქელანჯელოს ასისტენტი, ხოლო მოგვიანებით პაპმა მალტაზე, ვალეტას ქალაქის მშენებლობის ზედამხედველად გაგზავნა.

## ადრეული კარიერა 
ლაპარელი დაიბადა კორტონაში 1521 წლის 5 აპრილს, კორტონას ერთ-ერთი ყველაზე მდიდარი და გამოჩენილი ოჯახის წევრად. ახალგაზრდობაში იგი სამხედრო საქმეს სწავლობდა, ასევე ეუფლებოდა მათემატიკასა და არქიტექტურას, ეყრდნობოდა ევკლიდეს და ვიტრუვიუსის ნაშრომებს და აქტიურად ხატავდა.

მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა მასზე გაბრიო სერბელონიმ, რომელიც ტოსკანის დიდი ჰერცოგის, კოზიმო I-მა დე მედიჩიმ გააგზავნა კორტონაში, რათა ფლორენციასა და სიენას შორის კონფლიქტის პერიოდში ქალაქის თავდაცვა გაეძლიერებინა.

1560 წელს ფრანჩესკო ლაპარელი პაპმა პიუს IV-მ რომში მიიწვია, რათა აღედგინა ჩივიტავეკიას თავდაცვითი ნაგებობები, რასაც ხელი შეუწყო მისმა ბიძაშვილმა სერბელონიმ. იმავე წელს მან შეიმუშავა ტიბრის გამაგრებისთვის სქემა, ახალი შესართავის დასაცავად, 1561 წელს კი ხელმძღვანელობდა ვატიკანის ბორცვის თავდაცვით სამუშაოებს.

1565 წელს მან დაასრულა სანტ-ანჯელოს ციხის ხუთკუთხა ბასტიონის მშენებლობა, განაგრძო ვატიკანის გამაგრების სამუშაოები, თანამშრომლობდა მიქელანჯელო ბუონაროტისთან წმინდა პეტრეს ბაზილიკის დიდი გუმბათის მშენებლობაზე და დაწერა ნაშრომი გუმბათის სტაბილურობის შესახებ.

## მალტა 
მინი|ვალეტას რუკა, 1580-იან წლებში [მინი|[წმინდა ჯეიმსის კავალერი, ვალეტას ციხესიმაგრეების ნაწილი, რომელიც ლაპარელის დიზაინითაა შესრულებული.]][მინი|[ფრანჩესკო ლაპარელისა და ჯიროლამო კასარის მონუმენტი, ვალეტა]]

მალტის დიდი ალყა, რომელიც ოთხ თვეს გაგრძელდა, 1565 წლის სექტემბერში დასრულდა, თუმცა კუნძული ძლიერ „აოხრებული“ იყო. მალტის დიდმა მაგისტრმა ჟან პარიზო დე ლა ვალეტმა გადაწყვიტა ახალი ქალაქის მშენებლობა, რისთვისაც აირჩია სტრატეგიული სიმაღლე, მთაგორა შიბერასი. მშენებლობის ზედამხედველობა ფრანჩესკო ლაპარელის დაევალა, რომელიც მალტაზე გაგზავნა პაპმა პიუს V-მ, რომელმაც ასევე ფინანსური დახმარებაც უზრუნველყო.

ლაპარელი მალტაზე ჩავიდა 1565 წლის დეკემბერში, ხოლო 1566 წლის 3 იანვარს ორდენს თავისი პირველი ანგარიში წარუდგინა. მან აღნიშნა, რომ ბირგუს, სენგლეასა და სენტ-ელმოს გამაგრებები იმდენად დაზიანებული იყო, რომ მათი აღდგენა, 4,000 მუშის, 24-საათიანი მუშაობის პირობებშიც კი ძვირი და რთული იქნებოდა. ამიტომ, მან ურჩია, უფრო სწრაფი და ნაკლებად ხარჯიანი იქნებოდა შიბერასის მთაზე სრულიად ახალი ციხესიმაგრის აგება.

1566 წლის 13 იანვარს მომზადებულ ანგარიშში, ლაპარელიმ უფრო მტკიცედ დაასაბუთა ახალი ქალაქის საჭიროება და აღნიშნა, რომ მის გარეშე კუნძულის დასაცავად 12,000 ქვეითი და 200 ცხენოსანი იქნებოდა საჭირო, ახალ ქალაქთან ერთად კი მხოლოდ 5,000 ქვეითი. მალტის რაინდებმა დახმარებისთვის მიმართეს ევროპის სამეფო კარებს და დააყენეს ულტიმატუმი, რომ თუ მათ დახმარებას არ გაუწევდნენ, მალტას დატოვებდნენ. 1566 წლის 14 მარტს, ესპანეთიდან და სხვა ქვეყნებიდან დახმარების დაპირების შემდეგ, ახალი ქალაქის მშენებლობის გადაწყვეტილება მიიღეს.

ლაპარელიმ ახალი ქალაქი დაგეგმა ბადური სისტემის მიხედვით, რათა ზაფხულში ზღვის ნიავს ქალაქში თავისუფლად გაევლო. მან შექმნა სანიაღვრე სისტემაც. მისი დიზაინის მიხედვით, ქალაქი უნდა შემორტყმულიყო ძლიერი ციხე-კედლებით, ხოლო ფორტ სენტ-ელმო უნდა აღდგენილიყო შიბერასის ნახევარკუნძულის წვერზე.

ახალი ქალაქის — ვალეტას საძირკველი 1566 წლის მარტში ჩაეყარა. ესპანეთის მეფე ფილიპე II-მ გამაგრების დიზაინის შესამოწმებლად მალტაზე გაგზავნა ჯოვანი ჯაკომო პალეარი ფრატინო. 1566 წლის აპრილის დასაწყისში ლაპარელისა და ფრატინოს შორის გამართული დისკუსია აღწერა ჯაკომო ბოზიომ. საბოლოო პროექტი, რომელიც 1566 წლის 18 ივნისს გამოქვეყნდა, მოიცავდა ოთხ ბასტიონსა და ორ კავალერს, რომლებიც ხმელეთიდან შემოსასვლელს დაიცავდნენ. 1567 წელს პროექტი კიდევ უფრო დაიხვეწა, დაემატა უფრო ღრმა თხრილის, წყლის რეზერვუარების, საწყობებისა და სხვა აუცილებელი ნაგებობების მშენებლობა.

1569 წელს ლაპარელი მალტიდან გაემგზავრა, რათა მონაწილეობა მიეღო პაპის საზღვაო ომში თურქების წინააღმდეგ. ამ დროისთვის მთავარი შენობების მშენებლობა ჯერ დაწყებულიც არ იყო. მალტაზე დაბრუნება ვეღარ შეძლო, რადგან 1570 წელს, 49 წლის ასაკში, კრეტაზე შავი ჭირით გარდაიცვალა. ვალეტას მშენებლობა მისმა მალტიელმა ასისტენტმა, ჯიროლამო კასარმა განაგრძო.

## ძირითადი ნამუშევრები 
*კორტონა: მედიჩის ციხე (*Fortezza Medicea o del Girifalco*) (1556; გაბრიო სერბელონისთან ერთად)

*კორტონა: საკათედრო ტაძრის სამრეკლო (1566)

*ვალეტა, მალტა: ქალაქის გამაგრებები (1566)

## მემკვიდრეობა
* 2016 წელს ვალეტაში გაიხსნა ფრანჩესკო ლაპარელისა და მისი კოლაბორატორის ჯიროლამო კასარის მონუმენტი.

## ლიტერატურა
*Balbi, Francesco; Bradford, Ernle Dusgate Selby (1965). The Siege of Malta, 1565. Boydell Press. ISBN 978-1-84383-140-2. Retrieved 2012-10-19.
*Castillo, Dennis Angelo (2006). The Maltese Cross: A Strategic History of Malta. Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0-313-32329-4. Retrieved 2012-10-22.
*Eccardt, Thomas M. (2005-10-30). Secrets of the Seven Smallest States of Europe: Andorra, Liechtenstein, Luxembourg, Malta, Monaco, San Marino, and Vatican City. Hippocrene Books. ISBN 978-0-7818-1032-6. Retrieved 2012-10-22.
*Gallagher, Mary-Ann (2011-06-20). Top 10 Malta and Gozo. Penguin. p. 88. ISBN 978-0-7566-7042-9. Retrieved 2012-10-22.
*Viganò, Marino (2004). "'El fratin mi ynginiero' I Paleari Fratino da Morcote ingegneri militari ticenesi in Spagna [XVI-XVII secolo]". Melita Historica. 14 (1). The Malta Historical Society: 129.

## დამატებითი ლიტერატურა
*Filippo De Venuti, Vita del capitano Francesco Laparelli da Cortona.. Cortona: Accademia Etrusca, 1979.
*Pier Ludovico Occhini, Un grande italiano del cinquecento: Francesco Laparelli a Malta. «Atti e memorie della R. Accademia Petrarca di Lettere, Arti e Scienze», Nuova Serie, Vol. XX – XXI, Arezzo 1936.
*Guido Zoppici, Orazione in lode del Capitano Francesco Laparelli. Cortona, 1846.
*Pier Ludovico Occhini, Regesto Codice Autografo in Un grande italiano del cinquecento: Francesco Laparelli a Malta, «Atti e memorie della R. Accademia Petrarca di Lettere, Arti e Scienze». Nuova Serie, Vol. XX – XXI, Arezzo 1936.
*Girolamo Mancini, Il Contributo dei cortonesi alla coltura italiana, Firenze 1902 (?).
*Mirri E.(ed.), catalogo della mostra "Francesco Laparelli architetto cortonese a Malta", (con scritti di Giovannangelo Camporeale, Liletta Fornasari, Bruno Gialluca, Aura Gnerucci-Maria Teresa Idone-Dania Marzo, Pietro Matracchi, Edoardo Mirri, Giacomo Pirazzoli, Patrizia Rocchini, Giovanni Scarabelli, Roger Vella Bonavita, Andrea Vignini), Cortona 2009.

## სქოლიო
კატეგორია:მალტა
კატეგორია:მალტელები საქმიანობის მიხედვით
კატეგორია:მალტელები