open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
თხილოვანი

**თხილოვანი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, გრემისხევის თემში. მდებარეობს ალევის ქედის სამხრეთ კალთაზე. მდინარე ნარეკვავის ხეობაში. ზღვის დონიდან 1200 მ. დუშეთიდან 22 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 12 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
დანიის რეგიონები

**დანიის რეგიონები** () ― ადმინისტრაციული დანაყოფები დანიაში. დანია უნიტარული სახელმწიფოა, თუმცა მასში შედის განსაკუთრებული ფართო ავტონომიის მქონე გრენლანდია და ფარერის კუნძულები.

დანიის რეგიონები, როგორც შუალედური რგოლი მუნიციპალიტეტებსა და ცენტრალურ მთავრობას შორის შეიქმნა  2007 წლის დანიის მუნიციპალური რეფორმის შემდეგ, როდესაც გაუქმდა 13 ამტი და შემცირდა მუნიციპალიტეტების რიცხვი 270-დან 98-მდე. 

რეგიონის საბჭო აირჩევა პირდაპირი წესით, პროპორციული საარჩევნო სისტემით 4 წლის ვადით. ის საკუთარი შემადგენლობიდან ირჩევს აღმასრულებელ კომიტეტს და თავმჯდომარეს. რეგიონებს არ აქვს გადასახაების დადგენის უფლება, მაგრამ ფინანსდებიან მუნიციპალიტეტების და სახელმწიფოს მიერ. რეგიონის უფლებამოსილებებშია ჯანმრთელობის დაცვა, საავადმყოფოები, ჯანმრთელობის დაზღვევა, სოციალური მომსახურება, ბიზნესის განვითარება, ტურიზმი, გარემოს დაცვა, დასაქმება, კულტურა, ტრანსპორტი.

## რეგიონების სია 
## იხილეთ აგრეთვე
*დანიის მუნიციპალიტეტების სია
*ჩრდილოეთ ევროპის ქვეყნების ადმინისტრაციული დაყოფა
*ფარერის კუნძულები
*გრენლანდია

## რესურსები ინტერნეტში
*
*Danish Ministry for Economic Affair and the Interior - Statistics department Statistical information about Danish regions and municipalities
*Explanation of and background for Municipal Reform with links to the Danish Ministry of the Interior and Health
*The agreement on the Municipal Reformfrom the Danish Ministry of the Interior and Health
*The Ministry´s home page with report from the Commission on Administrative Structure etc.
*Budget of the Regions
*Statistikbanken.dk Budget
*Statistikbanken.dk Budget
*English home page of State Administrations
*Areas of concern (adoption etc.)
*Ministry of Employment 
*Links to the 4 employment regions
*Regionalization and devolution: Proposed new regions of Norway (powerpoint slide show)
*Maps (pdf) showing local/regional administration 1660-2007
*Map with named municipalities and regions 
*Krak searchable/printable map (outline of municipality visible, but does not print out!)
*Statistics Denmark

კატეგორია:დანიის რეგიონები
კადოეთი

**კადოეთი** — ნასოფლარი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ანანურის თემში. მდებარეობს ალევის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე, მდინარე ჯახის (არაგვის მარჯვენა შენაკადი) ნაპირებზე. ზღვის დონიდან 1320 მ. დუშეთიდან 33 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში არავინ ცხოვრობს.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ნასოფლარები
იუხო

**იუხო** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ქვეშეთის თემში. მდებარეობს მდინარე ხადისწყლის (მთიულეთის არაგვის მარცხენა შენაკადი) ხეობაში. ზღვის დონიდან 1240 მ. დუშეთიდან 78 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 2 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
კაიშაურნი

**კაიშაურნი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ქვეშეთის თემში. მდებარეობს მთიულეთის არაგვის მარცხენა მხარეს, დიდველის ზეგანზე. ზღვის დონიდან 1790 მ. დუშეთიდან 75 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 12 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
კარწაულთა

**კარწაულთა** — ნასოფლარი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ხევსურეთის თემში. მდებარეობს მდინარე ლიქოკისხევის ხეობაში (ხევსურეთის არაგვის მარცხენა შენაკადი). ზღვის დონიდან 1755 მ. დუშეთიდან 70 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში არავინ ცხოვრობს.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ნასოფლარები
კანატია

**კანატია** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, მაღაროსკარის თემში. მდებარეობს გუდამაყრის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე, მდინარე ფშავის არაგვის ხეობაში. ზღვის დონიდან 1400 მ. დუშეთიდან 32 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 18 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
იორი (დუშეთის მუნიციპალიტეტი)

**იორი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ჭონქაძის თემში. მდებარეობს ალევის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე. ზღვის დონიდან 1120 მ. დუშეთიდან 7 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 7 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ინო

**ინო** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, მაღაროსკარის თემში. მდებარეობს ფშავის არაგვის ხეობაში, მის მარცხენა მხარეს. ზღვის დონიდან 1200 მ. დუშეთიდან 44 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 1 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
კისტანი

**კისტანი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, შატილის თემში. მდებარეობს წყალგამყოფი ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, მდინარე არღუნის მარცხენა მხარეს. ზღვის დონიდან 2080 მეტრზე, დუშეთიდან 100 კილომეტრში. აგებულია შუა საუკუნეებში. სოფელში მდებარეობს ფეოდალური ხანის ციხეები.

## ისტორია
ცარიზმის დამპყრობლური პოლიტიკის წინააღმდეგ კახეთისა და ქართველი მთიელების აჯანყების დროს, რომელსაც ალექსანდრე ბატონიშვილი ხელმძღვანელობდა, რუსეთის ჯარმა გენერალ სიმონოვიჩის მეთაურობით დაარბია ხევსურეთის სოფლები, მათ შორის კისტანი. 1813 წელს, როდესაც ალექსანდრე ბატონიშვილის მდევარი რუსთა ჯარი სოფელ კისტანზე გავლით უკან ბრუნდებოდა, ხევსურები ადგილ წყალწყაულში ჩაუსაფრდნენ მტერს და სასტიკად დაამარცხეს. 

XIX-XX საუკუნეების მიჯნაზე გაძლიერდა კისტანის მოსახლეობის მიგრაცია ბარში. 1926 წელს სოფელში მხოლოდ 24 სული სახლობდა. 

## არქიტექტურა
ციხე-სოფელი რთულ კლდოვან რელიეფზეა აშენებული და ორ კომპაქტურ უბნად იყოფა. სოფლის ძირითადი ნაწილი, რომელიც 30-მდე ციხე-სახლისგან შედგება, ერთდროულად საყოფაცხოვრებო და თავდაცვითი ფუნქციების მქონეა. სოფლიდან ცოტა მოშორებით, მაღალ ქარაფზე, აგებულია წმინდა სათავდაცვო ხასიათის ორი ნაგებობა. 

ასევე სოფლის გარეთაა გატანილი საკულტო-რელიგიური დანიშნულების შენობებიც.

რთულ რელიეფზე ტერასულად ნაგები ციხე-სახლები ერთმანეთზე ისე მჭიდროდაა მიდგმული, რომ ერთი სახლის გადახურვა მომდევრო სახლისათვის გამოსასვლელი ტერასაა, ხოლო მათი კედლების გარე კონტური სოფლის გალავნის ფუნქციას ასრულებს.

შენობათა ძირითადი ტიპებია: ბრტყელსახურავიანი ციხე-სახლი და პირამიდულსახურავიანი საბრძოლო კოშკი, რომლებიც ერთობლიობაში ციხე-სიმაგრეს ქმნიან.
შენობები ნაგებია ფიქლის ქვის მშრალი წყობით, იშვიათ შემთხვევაში ‒ ქვითკირით. გადახურვებში გამოყენებულია ხის მასიური კონსტრუქციები ზედ მოწყობილი თიხატკეპნილი იატაკებით, ბანებით ან ქვისსაფეხურიანი პირამიდული გადახურვებით. კედლებში დატანებულია მცირე ზომის სარკმლები, სათოფურები და კერის „საკვამები“. ბოლო სართულებზე შეინიშნება ხის აივნების კვალი და საბრძოლო ჩარდახები.

სოფლის შემადგენლობაშა რამდენიმე „სამრევლო“ – ქალთა საწესო ადგილი. წისქვილები და ხატები სოფლის გარეთაა გატანილი.

სურათი:კისტანი,_ზედხედი.png|კისტნის ზედხედი

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 1 ადამიანი.

## იხილეთ აგრეთვე
*აბულეთაურთ ციხე

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
კოშკასყელი

**კოშკასყელი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ლაფანაანთკარის თემში.

## ისტორია
სოფელი ძველ ისტორიულ წყაროებში XVIII საუკუნიდან მოიხსენიება. ფეოდალურ ხანაში სოფელზე გადიოდა ნიჩბის-კოშკასყელის შიდასამიმოსვლო გზა, რომელიც კოშკასყელთან სამად იყოფოდა: ერთი თრიალეთის ქედზე გადიოდა, მეორე ქვათახევის მონასტრისკენ მიემართებოდა, მესამე – მდინარე ნიჩბისისწყლის სათავეებთან. სოფლის კლდოვან კონცხზე აგებული იყო ციხე-კოშკი, რომელიც თრიალეთისკენ მიმავალ გზას იცავდა. სოფელში ძველთაგანვე ყოფილა განვითარებული მეხილეობა-მევენახეობა.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 2 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ზემო ღარისწყალა

**ზემო ღარისწყალა** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, დუშეთის მუნიციპალიტეტის ჭოპორტის ადმინისტრაციულ ერთეულში (მცხეთა-მთიანეთის მხარე).

მდებარეობს ქართლის ქედის დასავლეთ კალთაზე, მდ. არაგვის მარცხენა მხარეს, ზღვის დონიდან 1100 მ-ზე, დუშეთიდან 22 კმ-ში. მინიჭებული აქვს მაღალმთიანი დასახლების სტატუსი. 
## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში არავინ ცხოვრობს.

## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ნასოფლარები
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
კორშა

**კორშა** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ხევსურეთის თემში. მდებარეობს მდინარე ხევსურეთის არაგვის მარჯვენა მხარეს. ზღვის დონიდან 1300 მეტრი, დუშეთიდან 65 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 69 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
მოწმაო

**მოწმაო** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, დუშეთის მუნიციპალიტეტში (ხევსურეთის თემში). მდებარეობს გუდამაყრის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე, მდინარე დათვისისხევის (ხევსურეთის არაგვის მარჯვენა შენაკადი) მარჯვენა მხარეს. ზღვის დონიდან 1480 მეტრზე, დუშეთიდან დაშორებულია 58 კილომეტრით.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 5 ადამიანი.

## იხილეთ აგრეთვე
მდინარე დათვისხევის ხეობის სოფლებია:
* სახილე
* დათვისი 
* გველეთი

## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
მუღურე

**მუღურე** — ნასოფლარი საქართველოში, დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ქვეშეთის თემში. მდებარეობს მთიულეთის ქედის სამხრეთ-დასავლეთ კალთაზე, მდინარე ხადისწყლის ხეობაში, ზღვის დონიდან 1820 მ., დუშეთიდან 59 კმ., კაიშაურიდან 5 კმ. საბჭოთა პერიოდში განვითარებული იყო მეცხოველეობა.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში არავინ ცხოვრობს.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ნასოფლარები
ოქრუაანი

**ოქრუაანი** — სოფელი საქართველოში, დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ჭონქაძის თემში. სოფელი მეწყერსაშიშ ზონაში იმყოფება.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 2 ადამიანი.

## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ნოჯა

**ნოჯა** — ნასოფლარი საქართველოში, დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ლაფანაანთკარის თემში. მდებარეობს ქართლის ქედის დასავლეთ კალთაზე, მდინარე აბანოსხევის მარჯვენა მხარეს, ზღვის დონიდან 1250 მ., დუშეთიდან 25 კმ., ლაფანაანთკარიდან 6 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში არავინ ცხოვრობს.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ნასოფლარები
ოხერხევი

**ოხერხევი** — ნასოფლარი საქართველოში, დუშეთის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს ხევსურეთის არაგვის მარჯვენა მხარეს, ზღვის დონიდან 2180 მ. დუშეთიდან 69 კმ., ბარისახოდან 8 კმ. საბჭოთა პერიოდში განვითარებული იყო მეცხოველეობა, შედიოდა ბარისახოს სასოფლო საბჭოში. XXI საუკუნის აღწერებით სოფელი დაცლილია.

## დემოგრაფია
## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ნასოფლარები
მუგუდა

**მუგუდა** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ჭართლის თემში.

## ისტორია
XVII-XVIII საუკუნეებში მუგუდაზე გადიოდა ქსნის ხეობისა და მთიულეთის დამაკავშირებელი გზა, რომელიც გარკვეულ როლს ასრულებდა სოფლის ეკონომიკურ და პოლიტიკურ ცხოვრებაში. XVIII საუკუნის 50-იან წლებში მუგუდას ლეკები შემოესივნენ. მოხდა შეტაკება ლეკთა რაზმსა და ქართლ-კახეთის სამეფო კარის ლაშქარს შორის. ქართველთა ლაშქარმა სასტიკად დაამარცხა მტერი. მიუხედავად გამარჯვებისა სოფელი ძლიერ დაზარალდა.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 60 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
პირმისაანი

**პირმისაანი**, ყოფ. *პირმისაანთკარი* — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ბაზალეთის თემში. მდებარეობს ბაზალეთის პლატოს ჩრდილოეთ ნაწილში. ზღვის დონიდან 920 მ, დუშეთიდან 2 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 181 ადამიანი.

## ლიტერატურა 
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ჟოჟონი

**ჟოჟონი** — ნასოფლარი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ქვეშეთის თემში. მდებარეობს მდინარე მთიულეთის არაგვის მარცხენა მხარეს. ზღვის დონიდან 1600 მ, დუშეთიდან 74 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში არავინ ცხოვრობს.

## ლიტერატურა 
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ნასოფლარები
საკერპო

**საკერპო** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, გუდამაყრის თემში. მდებარეობს მდინარე ბაკურხევის ნაპირებზე. ზღვის დონიდან 1900 მ, დუშეთიდან 72 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 2 ადამიანი.

## ლიტერატურა 
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
საქერე

**საქერე** — სოფელი საქართველოში, დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ჭართლის თემში. მდებარეობს გუდამაყრის ქედის დასავლეთ კალთაზე, მდინარე მთიულეთის არაგვის მარცხენა მხარეს, ჯუღისის ხევზე, ზღვის დონიდან 1300 მ., დუშეთიდან 41 კმ., ჭართლიდან 10 კმ. საბჭოთა პერიოდში განვითარებული იყო მეცხოველეობა.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში არავინ ცხოვრობს.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ნასოფლარები
სალაჯური

**სალაჯური** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ქვეშეთის თემში. მდებარეობს მთიულეთის ქედის სამხრეთ-დასავლეთ კალთაზე, მდინარე მთიულეთის არაგვის მარცხენა მხარეს. ზღვის დონიდან 1280 მ, დუშეთიდან 64 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 38 ადამიანი.

## ლიტერატურა 
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
სეფე (დუშეთის მუნიციპალიტეტი)

**სეფე** — სოფელი საქართველოში, დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ქვეშეთის თემში. მდებარეობს მთიულეთის ქედის სამხრეთ-დასავლეთ კალთაზე, მდინარე მთიულეთის არაგვის ხეობაში, ზღვის დონიდან 1340 მეტრზე, დუშეთიდან 65 კმ, ქვეშეთიდან 2 კმ. საბჭოთა პერიოდში განვითარებული იყო მეცხოველეობა.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 25 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
სვიანა-როსტიანი

**სვიანა-როსტიანი** — სოფელი საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში (ქვეშეთის ადმინისტრაციული ერთეული).  

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 2 ადამიანი.

## ლიტერატურა 
* გოგოჭური გ., ღამბაშიძე ი., მურვანიძე ბ., ოთხვანი ნ. “მთიულეთისა და ხევსურეთის 2020 წელს ჩატარებული არქეოლოგიური გათხრების მოკლე ანგარიში”. 2020 წელს ჩატარებული არქეოლოგიური გათხრების მოკლე ანგარიშების კრებული. თბ. 2021. გვ. 43-49.

## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
სოდევე

**სოდევე** — ნასოფლარი საქართველოში, დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ფასანაურის თემში. მდებარეობს ალევის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე, მდინარე ხანდოსხევის ხეობაში, ზღვის დონიდან 1860 მ. დუშეთიდან 51 კმ., ხანდოდან 1,5 კმ. საბჭოთა პერიოდში განვითარებული იყო მეცხოველეობა.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში არავინ ცხოვრობს.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ნასოფლარები
სონჩო

**სონჩო** — ნასოფლარი საქართველოში, დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ქვეშეთის თემში. მდებარეობს მთიულეთის ქედის სამხრეთ-დასავლეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 1650 მ., დუშეთიდან 74 კმ., ქვეშეთიდან 8 კმ. საბჭოთა პერიოდში განვითარებული იყო მეცხოველეობა.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში არავინ ცხოვრობს.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ნასოფლარები
საშაბურო

**საშაბურო** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ბაზალეთის თემში.

## ისტორია
საშაბურო „მცირე ქვეყანა“ იყო, რომელშიც შედიოდა სოფლები: ნაგლიანთკარი, ვარსიმაანი, ბუჩუკურები, ჩანადირთკარი და ლაზვიანი. ეს „მცირე ქვეყანა“ არაგვის საერისთავოში შედიოდა და მოხსენიებულია წილკნის ღვთისმშობლის სამწყსოს სიგელში. 1635 წელს, დათუნა ერისთავის მოკვლის შემდეგ, დუშეთთან და ბაზალეთთან ერთად, იგი როსტომ მეფემ გადააწვევინა. XIII საუკუნეში სოფელი მოხსენიებულია ხიზნების გამოსაღების ნუსხაში.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 61 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
საცხავატლო

**საცხავატლო** — სოფელი საქართველოში, დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ხეობის თემში. მდებარეობს ქართლის ქედის დასავლეთ კალთაზე, მდინარე არაგვის მარცხენა მხარეს, ზღვის დონიდან 920 მ., დუშეთიდან 25 კმ, ბულაჩაურიდან 3 კმ. საბჭოთა პერიოდში განვითარებული იყო მეცხოველეობა.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 6 ადამიანი.

## ისტორიული ძეგლები
*საცხავატლოს ეკლესია
*საცხავატლოს წმინდა გიორგის ეკლესია
*საცხავატლოს კოშკი

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ტონჩა

**ტონჩა** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, გრემისხევის თემში. მდებარეობს ალევის ქედის კალთაზე, მდინარე ნარეკვავის ნაპირას. ზღვის დონიდან 1160 მ. დუშეთიდან 25 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 2 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
უნდილაანთკარი

**უნდილაანთკარი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ბაზალეთის თემში. მდებარეობს ბაზალეთის ვაკეზე. ზღვის დონიდან 1000 მ. დუშეთიდან 4 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 24 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
უკანახო

**უკანახო** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ხევსურეთის თემში. მდებარეობს გუდამაყრის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე. ზღვის დონიდან 1920 მ. დუშეთიდან 72 კმ. აგვისტოს ბოლოს სოფელში იმართებოდა *ახოობა* ანუ *ფუძის ანგელოზობა*.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 4 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
უფურეთი (დუშეთის მუნიციპალიტეტი)

**უფურეთი** — ნასოფლარი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ანანურის თემში. მდებარეობს ალევის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე. მდინარე არყალის სათავეებში. ზღვის დონიდან 1600 მ. დუშეთიდან 30 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში არავინ ცხოვრობს.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ნასოფლარები
უკანაფშავი

**უკანაფშავი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, თემის ცენტრი, სოფელი შუაფხო. მდებარეობს ფშავის არაგვის მარჯვენა ნაპირზე. ზღვის დონიდან 1750 მ. დუშეთიდან 75 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 9 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ფახვიჯი

**ფახვიჯი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, გუდამაყრის თემში. მდებარეობს მთიულეთ-ფშავის კავკასიონის სამხრეთ კალთაზე, მდინარე ბაკურხევის ხეობაში. ზღვის დონიდან 1400 მ. დუშეთიდან 60 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 3 ადამიანი.

## იხილეთ აგრეთვე
*მახვილოს ციხე

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ფიჭვიანი (დუშეთის მუნიციპალიტეტი)

**ფიჭვიანი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ხეობის თემში. მდებარეობს ქართლის ქედის დასავლეთ კალთაზე, მდინარე წირდალისხევის ხეობაში. ზღვის დონიდან 1360 მ. დუშეთიდან 34 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში არავინ ცხოვრობს.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ნასოფლარები
ფრიდონაანთკარი

**ფრიდონაანთკარი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ჭონქაძის თემში. მდებარეობს ალევის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე. მდინარე ფოტეხევის ხეობაში. ზღვის დონიდან 1120 მ. დუშეთიდან 5 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 5 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
უკანხადუ

**უკანხადუ** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ხევსურეთის თემში. მდებარეობს მდინარე გორშეღმისწყლის ზემოთში. ზღვის დონიდან 2000 მ. დუშეთიდან 78 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 1 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
უკანამხარი

**უკანამხარი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ფასანაურის თემში. მდებარეობს ალევის ქედის სამხრეთ კალთაზე, მდინარე ხანდოსხევის ზემოთში. ზღვის დონიდან 1440 მ. დუშეთიდან 56 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 23 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ქარქუშაანი

**ქარქუშაანი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, გრემისხევის თემში. მდებარეობს მდინარე ნარეკვავის მარჯვენა მხარეს. ზღვის დონიდან 970 მ. დუშეთიდან 20 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 55 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ქერიაანთკარი

**ქერიაანთკარი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ლაფანაანთკარის თემში. მდებარეობს ქართლის ქედის დასავლეთ კალთაზე, მდინარე აბანოსხევის მარჯვენა მხარეს. ზღვის დონიდან 920 მ. დუშეთიდან 21 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 13 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ქვემო შუახევი

**ქვემო შუახევი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, მჭადიჯვრის თემში. მდებარეობს ალევის ქედის სამხრეთ დაბოლოებაზე. მდინარე ნარეკვავის მარცხენა მხარეს. ზღვის დონიდან 1000 მ. დუშეთიდან 15 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 91 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ქმოსტი

**ქმოსტი** — ნასოფლარი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ხევსურეთის თემში. მდებარეობს მდინარე როშკისწყლის მარჯვენა ნაპირას. ზღვის დონიდან 1970 მ. დუშეთიდან 74 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში არავინ ცხოვრობს.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ნასოფლარები
ქოროღო

**ქოროღო** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ქვეშეთის თემში. მდებარეობს მთიულეთის ქედის სამხრეთ კალთაზე. ზღვის დონიდან 1800 მ. დუშეთიდან 84 კმ.

## ისტორია
სოფელი ქოროღო დასახლებული იყო ადრინდელი შუა საუკუნეებიდან. ამ დროისთვის ქოროღოზე უკვე გადიოდა ჩრდილო კავკასიასთან დამაკავშირებელი გზა, რომელიც მიჰყვებოდა მდინარე არაგვის მარცხენა ნაპირს, ხადის ხეობას და სოფელ ქვეშეთს აკავშირებდა ქოროღოსთან. ამ გზის დაცვა და ბარის მოსახლეობის შეხიზვნა მტრის შემოსევების დროს ადგილობრივ მოსახლეობას ევალებოდა. მთიულეთი ადრინდელ შუა საუკუნეებში და უფრო ადრეც სახასო ქვეყანა იყო და მას მეფის მოხელენი განაგებდნენ. ქოროღო, როგორც მთიულეთის მნიშვნელოვანი სოფელი, მეფის მოხელის, აზნაურის საგამგებლო ერთეულის ცენტრი იყო. XVII საუკუნეში მთიულეთი არაგვის ერისთავმა შეიერთა და სამეფო ხელისუფლებამ მცირე ხნით დაკარგა მასზე გავლენა. 1756 წელს, მეფე თეიმურაზ II-მ გააუქმა არაგვის საერისთავო, მთიულეთი კვლავ სახასოდ გამოცხადდა, ჩამოყალიბდა მლეთის სამოურავო და ქოროღო მისი ცენტრი გახდა. სამოურავომ 1801 წლამდე, ქართლ-კახეთის სამეფოს გაუქმებამდე იარსება.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში არავინ ცხოვრობს.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ნასოფლარები
ყარსიმაანთკარი

**ყარსიმაანთკარი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ბაზალეთის თემში. მდებარეობს ბაზალეთის პლატოზე. ბაზალეთის ტბის პირას. ზღვის დონიდან 840 მ. დუშეთიდან 7 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 53 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ყველანი

**ყველანი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ქვეშეთის თემში. მდებარეობს მდინარე მთიულეთის არაგვის მარცხენა მხარეს. ზღვის დონიდან 1360 მ. დუშეთიდან 73 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 8 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
როშკა

**როშკა** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ხევსურეთის თემში. მდებარეობს მთიულეთ-ფშავის კავკასიონის სამხრეთ კალთაზე, მდინარე როშკისწყლის ნაპირას. ზღვის დონიდან 2000 მ, დუშეთიდან 74 კმ.

## ისტორია
იგი ისტორიული როშკა-ქმოსტის თემის ცენტრი იყო. საქართველოს პოლიტიკურ გაერთიანებამდე კახთა მეფის მფლობელობაში შედიოდა, შემდეგ ერთიანი საქართველოს მეფეს ემორჩილებოდა, ხოლო XVI საუკუნიდან, საქართველოს ცალკეულ სამეფოებად დაყოფის შემდეგ, ცალკე სოფლად გამოიყო და ისევ კახთა მეფის გამგებლობაში შევიდა.

XVII საუკუნეში, არაგვის საერისთავოს ჩამოყალიბების შემდეგ, ზურაბ ერისთავი შეეცადა ხევსურეთში ბატონყმობის დამყარებას, მაგრამ ხევსურების მხრიდან დიდ წინააღმდეგობას წააწყდა. 1619-1620 წლებში ზურაბ ერისთავის წინააღმდეგ ბრძოლებში განსაკუთრებით როშკა-ქმოსტის თემმა გამოიჩინა თავი. 1620 წელს ზაფხულში ზურაბ ერისთავი დიდი ლაშქრით მოულოდნელად დაესხა თავს როშკელებს და დაამარცხა ისინი. როშკელებმა ერისთავს ხარკი შესთავაზეს, ამაზე ზურაბ ერისთავი არ დათანხმდა და მორჩილება მოითხოვა. 1629 წელს მეფე თეიმურაზ I-ის მიერ ზურაბ ერისთავის მოკვლის შემდეგ ხევსურები ქართლ-კახეთის მეფეს დამორჩილდნენ.

XIX საუკუნიდან დაიწყო მთის მოსახლეობის მიგრაცია როშკიდან ერწო-თიანეთში. 1924 წლის აღწერით, სოფელში 137 სული სახლობდა. მისდევდნენ მესაქონლეობას.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 10 ადამიანი.

## ლიტერატურა 
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
შარახევი (დუშეთის მუნიციპალიტეტი)

**შარახევი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, მაღაროსკარის თემში. მდებარეობს ქართლის ქედის დასავლეთ კალთაზე. ზღვის დონიდან 1580 მ. დუშეთიდან 32 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 11 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## იხილეთ აგრეთვე
* შარახევის ღვთისმშობლის ეკლესია
* შარახევის წმინდა მარინეს ეკლესია
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
შუაფხო

**შუაფხო** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, უკანაფშავის თემის ცენტრი. მდებარეობს მდინარე ფშავის არაგვის მარჯვენა მხარეს. ზღვის დონიდან 1320 მ. დუშეთიდან 63 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 35 ადამიანი.

## იხილეთ აგრეთვე
*შუაფხოს საჯარო სკოლა

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ჩობალაურნი

**ჩობალაურნი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, გუდამაყრის თემში. მდებარეობს მთიულეთ-ფშავის კავკასიონის სამხრეთ კალთაზე. მდინარე ბურსაჭირისხევის მარცხენა მხარეს. ზღვის დონიდან 1600 მ. დუშეთიდან 61 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 2 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ჩოხი

**ჩოხი** — სოფელი საქართველოში, დუშეთის მუნიციპალიტეტში, გუდამაყრის თემში. მდებარეობს მთიულეთ-ფშავის კავკასიონის სამხრეთ კალთზე. მდინარე ბურსაჭირის მარცხენა მხარეს. ზღვის დონიდან 1760 მ. დუშეთიდან 63 კმ. სოფელში დგას პირიმზის ხატი და წმინდა გიორგის ეკლესია.

## პირიმზე ფუძის ანგელოზი
მინი|პირიმზე ფუძის ანგელოზი
სოფელში მდებარეობს გუდამაყრელთა სალოცავი პირიმზე ფუძის ანგელოზი. პირიმზის ხატი პატარა ქვითკირის ეკლესიაა, რომელიც სიპი ქვით იყო გადახურული და ქვის ჯვარი ედგა თავზე. ეკლესიას გარს ერტყა ხატის ტყე. ჩოხის წმ. გიორგის ეკლესიაში ინახებოდა პირიმზის ხატი, რომელიც წარმოადგენდა ვერცხლით მოჭედილ და მხედრულწარწერიან ჯვარს წმინდა გიორგის გამოსახულებით. ის 1707 წელს შესწირა თეიმურაზმა, შემდგომში არაგვის ერისთავმა, ფუძის ანგელოზს. პირიმზეში 9-10 ხატობა ტარდებოდა, რომელთაგან უმთავრესი იყო ფუძის ანგელოზობა, რომელიც 30-31 აგვისტოს იმართებოდა. პირიმზე წკლაურ-ბექაურებმა ხევსურეთის სოფელ უკანახოდან გადაიტანეს გუდამაყარში.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 17 ადამიანი.

## ლიტერატურა
* *მაკალათია ს.*, მთიულითი, ტფ., 1930;
*

## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ცაბაურთა

**ცაბაურთა** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, უკანაფშავის თემში. მდებარეობს ზღვის დონიდან 1980 მ სიმაღლეზე.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 1 ადამიანი.

## ლიტერატურა
*

## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ჩოხელნი

**ჩოხელნი** — ნასოფლარი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ქვეშეთის თემში. მდებარეობს მთიულეთის არაგვის მარცხენა მხარეს. ზღვის დონიდან 1200 მ. დუშეთიდან 50 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში არავინ ცხოვრობს.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ნასოფლარები
ციხისუბანი (დუშეთის მუნიციპალიტეტი)

**ციხისუბანი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, გრემისხევის თემში. მდებარეობს მდინარე ნარეკვავის ნაპირზე. ზღვის დონიდან 1000 მეტრზე. დუშეთიდან დაშორებულია 22 კილომეტრით.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 44 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ცხვედიეთი

**ცხვედიეთი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ფასანაურის თემში. მდებარეობს გუდამაყრის ქედის დასავლეთ კალთაზე. მდინარე მთიულეთის არაგვის მარცხხენა მხარეს. ზღვის დონიდან 1400 მ. დუშეთიდან 60 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 2 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ძველი საკრამულო

**ძველი საკრამულო** — სოფელი საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ბაზალეთის თემში. მდებარეობს ბაზალეთის პლატოზე, ბაზალეთის ტბის სამხრეთით. ზღვის დონიდან 1040 მ. დუშეთიდან 8 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 32 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
წითელი კლდე

**წითელი კლდე** — სოფელი საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ხეობის თემში. მდებარეობს ქართლის ქედის დასავლეთ კალთაზე. მდინარე წირდალისხევის ხეობაში. ზღვის დონიდან 1300 მ. დუშეთიდან 33 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 15 ადამიანი.

## იხილეთ აგრეთვე
*ადგილის დედის ხატი (წითელი კლდე)

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ქვემო აში

**ქვემო აში** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ჭონქაძის თემში. მდებარეობს ალევის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე. მდინარე ფოტეხევის ხეობაში. ზღვის დონიდან 900 მ. დუშეთიდან 3 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 24 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
წითელსოფელი (დუშეთის მუნიციპალიტეტი)

**წითელსოფელი** — სოფელი საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ჭოპორტის თემში. მდებარეობს მდინარე არაგვის მარჯვენა მხარეს. ზღვის დონიდან 600 მ. დუშეთიდან 10 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 328 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
წინამხარი (ფასანაურის თემი)

**წინამხარი** — სოფელი საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ფასანაურის თემში. მდებარეობს ალევის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე. მდინარე ხანდოსხევის ხეობაში. ზღვის დონიდან 1240 მ. დუშეთიდან 52 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 37 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
წინამხარი (გუდამაყრის თემი)

**წინამხარი** — სოფელი საქართველოში, დუშეთის მუნიციპალიტეტში, გუდამაყრის თემში. მდებარეობს გუდამაყრის ხეობაში. მდინარე გუდამაყრის არაგვის მარჯვენა ნაპირზე. ზღვის დონიდან 1300 მ. დუშეთიდან 53 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 10 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
წინხადუ

**წინხადუ** — სოფელი საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ხევსურეთის თემში. მდებარეობს თუშეთ-ხევსურეთის კავკასიონის სამხრეთ კალთაზე. მდინარე გორშეღმისწყლის მარჯვენა მხარეს. ზღვის დონიდან 1910 მ. დუშეთიდან 73 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 6 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
წიწამურა

**წიწამურა** — სოფელი საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, მჭადიჯვრის თემში. მდებარეობს მდინარე ნარეკვავის ხეობაში. ზღვის დონიდან 780 მ. დუშეთიდან 16 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 60 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
წკერე

**წკერე** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ქვეშეთის თემში. მდებარეობს მთიულეთის ქედის სამხრეთ-დასავლეთ კალთაზე. ზღვის დონიდან 1880 მ. დუშეთიდან 70 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 3 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ჭიე

**ჭიე** — ნასოფლარი საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ხევსურეთის თემში. მდებარეობს ხევსურეთის არაგვის მარცხენა მხარეს. ზღვის დონიდან 1880 მ. დუშეთიდან 74 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში არავინ ცხოვრობს.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის ნასოფლარები
ჭიმღა

**ჭიმღა** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ხევსურეთის თემში. მდებარეობს პირიქითა ხევსურეთში, არხოტის ხეობაში, მდინარე ჭიმღისწყლის მარცხენა ნაპირზე.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 1 ადამიანი.

## იხილეთ აგრეთვე
*თეთრაულების კოშკი

## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ჭორმეშავი

**ჭორმეშავი** — სოფელი საქართველოში, დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ხევსურეთის თემში.მდებარეობს ხევსურეთის კავკასიონის მთავარი ქედის სამხრეთ კალთაზე, მდინარე გუდანისჭალის მარჯვენა მხარეს, ზღვის დონიდან 1900 მ, დუშეთიდან 75 კმ, ბარისახოდან 12 კმ. საბჭოთა პერიოდში შედიოდა გუდანის სასოფლო საბჭოში და განვითარებული იყო მეცხოველეობა.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 3 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ჭოპორტი

**ჭოპორტი** — სოფელი საქართველოში, დუშეთის მუნიციპალიტეტში. თემის ცენტრი (სოფლები: ახატანი, ბულაჩაური, ქვემო ღარისწყალა, ქუბრიანთკარი, წითელსოფელი). მდებარეობს მდინარე არაგვის მარცხენა მხარეს, ზღვის დონიდან 560 მ., დუშეთიდან 15 კმ. საბჭოთა პერიოდში მოქმედებდა მეხილეობა-მევენახოების საბჭოთა მეურნეობა.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 833 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ხახაბო (დუშეთის მუნიციპალიტეტი)

**ხახაბო** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, დუშეთის მუნიციპალიტეტში, შატილის თემში. მდებარეობს თუშეთ-ხევსურეთის კავკასიონის ჩრდილოეთ კალთაზე, მდინარე ანდაქის ხეობაში, ზღვის დონიდან 2150 მ., დუშეთიდან 132 კმ., ბარისახოდან 66 კმ. საბჭოთა პერიოდში განვითარებული იყო მეცხოველეობა.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 1 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ჭიკანი

**ჭიკანი** — სოფელი საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ფასანაურის თემში. მდებარეობს მთიულეთის ქედის სამხრეთ-დასავლეთ კალთაზე, მდინარე მთიულეთის არაგვის ხეობაში. ზღვის დონიდან 1320 მ. დუშეთიდან 55 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 8 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ჭონტილი

**ჭონტილი** — სოფელი საქართველოში, დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ბაზალეთის თემში.მდებარეობს ალევის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 1220 მ., დუშეთიდან 14 კმ, ბაზალეთიდან 7 კმ. საბჭოთა პერიოდში განვითარებული იყო მემინდვრეობა და მესაქონლეობა.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 4 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ხევშა

**ხევშა** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ფასანაურის თემში, მთიულეთის ქედის სამხრეთ-დასავლეთ კალთაზე, მდინარე ხევშის (მდინარე მთიულეთის არაგვის მარცხენა შენაკადი) პირას. ზღვის დონიდან 1200 მ, დუშეთიდან 52 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 19 ადამიანი.

## გალერეა

ხევშას მთავარანგელოზის ეკლესია.jpg|ხევშას მთავარანგელოზის ეკლესია
ხევშას ღვთისმშობლის ეკლესია.jpg|ხევშას ღვთისმშობლის ეკლესია
ხევშას ღვთისმშობლის ეკლესიის ინტერიერი.jpg|ხევშას ღვთისმშობლის ეკლესიის ინტერიერი
ხევშას მჟავე წყლები.jpg|ხევშას მჟავე წყლები

## ლიტერატურა
*

## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
მანჭიკაანი

**მანჭიკაანი** — სოფელი საქართველოში, სამხრეთ ოსეთის დროებითი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეულის ახალგორის მუნიციპალიტეტში, ცხრაძმის თემში.

## სქოლიო
კატეგორია:ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ჯუღისი

**ჯუღისი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ჭართლის თემში. მდებარეობს გუდამაყრის ქედის დასავლეთ კალთაზე, მდინარე ჯუღისის (მთიულეთის არაგვის მარცხენა შენაკადი) ხეობაში. ზღვის დონიდან 1280 მ. დუშეთიდან 36 კმ.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 29 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
შიუკაანი

**შიუკაანი** — სოფელი საქართველოში, ახალგორის მუნიციპალიტეტში, ცხრაძმის თემში.

## სქოლიო
კატეგორია:ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ციხისსოფელი

**ციხისსოფელი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ანანურის თემში.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 8 ადამიანი.

## სქოლიო
## რესურსები ინტერნეტში
*

კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ხახმატი

**ხახმატი** — სოფელი საქართველოში, დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ხევსურეთის თემში. მდებარეობს თუშეთ-ხევსურეთის კავკასიონის მთავარი ქედის სამხრეთ კალთაზე, მდინარე გუდანისჭალის ზემოთში. ზღვის დონიდან 1940 მ., დუშეთიდან 79 კმ, ბარისახოდან 14 კმ.

## ისტორია
ხახმატი ხევსურეთის უძველესი დასახლებაა. სოფელზე გადიოდა ბარისახო-შატილის გზა. დასახლებული იყო ალუდაურებით. განვითარებული იყო მესაქონლეობა, მემინდვრეობა. XV-XVIII საუკუნეებში, ძნელბედობის ჟამს, შესუსტდა ტრადიციული კავშირი ხევსურეთსა და ბარს შორის. გახშირდა არაქართველ მთიელთა შემოსევა, რასაც მოჰყვა ხახმატის მოსახლეობის მიგრაცია ბარში.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 6 ადამიანი.

## ისტორიული ძეგლები
სოფლის მახლობლად, მდინარე გუდანისჭალის ნაპირზე დგას ქვითკირით ნაგები ორი ოთხკუთხა კოშკი, იმედის ციხე და თამარის ციხე. პირველის აგება უკავშირდება მამუკა ქალუნდაურს. სოფლის აღმოსავლეთით, მდინარის მარცხენა ნაპირზე გორისყანის სამაროვანია, რომელიც 1973 წელს გათხარეს. აღმოჩნდა XI-XII საუკუნეების ქრისტიანული სამარხი და ორი აკლდამა. მიცვალებულს ჩატანილი ჰქონდა ვერცხლის და ბრინჯაოს სამკაული, მინის მძივები. სოფლის დასავლეთით, მდინარის მარჯვენა ფერდობზე, ღელისკარის სამაროვანია. 1973 გათხარეს ქვის ფილებისგან შემდგარი 2 ქრისტიანული სამარხი, რომელშიც ძვლებთან ერთად აღმოჩნდა ბრინჯაოს სამაჯური. სოფლის სამხრეთით, ტყეში აღმოჩნდა სალიქოკოს სამაროვანი.

## ლიტერატურა
**მაკალათია ს.* ხევსურეთი, ისტორიულ-ეთნოგრაფიული ნარკვევი, გამოც. 2, თბილისი, 1984
**ბარდაველიძე ვ.*, აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთის ტრადიციული საზოგადოებრივ-საკულტო ძეგლები, ტ 2. ნაწ 1, თბილისი, 1982
**რჩეულიშვილი გ.* ხახმატის სამაროვანი //ჟინვალის ექსპედიცია, თბილისი, 1975

## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
თხილა

**თხილა** — ნასოფლარი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის თიანეთის მუნიციპალიტეტში, ჟებოტის თემში. მდებარეობს თიანეთის ქვაბულში, მდინარე ივრის მარცხენა ნაპირზე, ზღვის დონიდან 1170 მეტრზე. თიანეთიდან დაშორებულია 5,5 კილომეტრით.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში არავინ ცხოვრობს.

## სქოლიო
კატეგორია:თიანეთის მუნიციპალიტეტის ნასოფლარები
ჩკუნეთი

**ჩკუნეთი** — სოფელი საქართველოში, ახალგორის მუნიციპალიტეტში, ლარგვისის თემში. მდებარეობს მდინარე ჭურთის ხეობაში, ზღვის დონიდან 1700 მ., ახალგორიდან 36 კმ, ლარგვისიდან 18 კმ. საბჭოთა პერიოდში შედიოდა დორეთკარის სასოფლო საბჭოში, განვითარებული იყო მეცხოველეობა.

## ისტორიული ძეგლები
*ჩქუნეთის წმინდა გიორგის ეკლესია
*ჩქუნეთის ნიში
*ჩქუნეთის ეკლესის ნანგრევი
*ჩქუნეთის ეკლესია (შუა საუკუნეები)
*ჩქუნეთის კვირაცხოვლის ნაეკლესიარი
*ჩქუნეთის წმინდა გიორგის ნიში

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ბადაანი (თიანეთის მუნიციპალიტეტი)

**ბადაანი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის თიანეთის მუნიციპალიტეტში (ადმინისტრაციული ერთეული — დაბა სიონი). მდებარეობს გომბორის ქედის დასავლეთ კალთაზე, მდინარე ივრის მარცხენა მხარეს, ზღვის დონიდან 1030 მეტრზე. თიანეთიდან დაშორებულია 34 კილომეტრით.
 

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 8 ადამიანი.

## იხილეთ აგრეთვე
*ბადაანის ცხრაკარა

## სქოლიო
კატეგორია:თიანეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ხეობა (დუშეთის მუნიციპალიტეტი)

**ხეობა** — სოფელი საქართველოში, დუშეთის მუნიციპალიტეტში. თემის ცენტრი (ახალციხე, დოლოშა, ვარცლა, კენჭაკლდე, მიგრიაულები, საცხავატლო, წითელი კლდე).. მდებარეობს ქართლის ქედის დასავლეთ კალთაზე, მდინარე წირდალისხევის ხეობაში, ზღვის დონიდან 1120 მ, დუშეთიდან 31 კმ. საბჭოთა პერიოდში განვითარებული იყო მეცხოველეობა.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 20 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:დუშეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ერედა (მცხეთის მუნიციპალიტეტი)

**ერედა** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის მცხეთის მუნიციპალიტეტში (წილკნის ადმინისტრაციული ერთეული). შემდგომში ყურისუბანი სამუხრანბატონოს ნაწილი იყო, XIX საუკუნიდან — დუშეთის მაზრის. 

რუსეთის პირველი რევოლუციის პერიოდში, 1905 წლის 20 მარტს ერედის ცენტრში შეიკრიბა ერედისა და ახლომახლო სოფლების (ძალისი, მჭადიჯვარი, წილკანი, გრემისხევი, ბაზალეთი, ჭილურტი, ებნისი) გლეხკაცობა და თავადაზნაურობა (6000-მდე კაცი). გლეხებმა მოითხოვეს მათთვის „ნადელების“ უსასყიდლოდ გადაცემა, ე. წ. „ჩამონაჭრების“ დაბრუნება, ტყითა და საძოვრებით სარგებლობის უფლება, ხოლო უმიწაწყლო გლეხებისათვის სამყოფი მიწის გამოყოფა. მათ წამოაყენეს, აგრეთვე პოლიტიკური მოთხოვნები: არსებული წყობილების დამხობა, დამფუძნებელი კრების მოწვევა, კრების, სიტყვის, სარწმუნოების, განათლების თავისუფლება, ძველი არმიის გაუქმება.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 510 ადამიანი.

## ლიტერატურა 
## სქოლიო
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ზაქარო

**ზაქარო** — სოფელი საქართველოში, მცხეთის მუნიციპალიტეტში, გალავნის ადმინისტრაციულ ერთეულში. 

ზაქარო მდებარეობს მდინარე თეზმის (არაგვის მარცხენა შენაკადი) მარჯვენა ნაპირზე, ზღვის დონიდან 770 მ-ზე, მცხეთიდან 19 კმ დაშორებით.

## ისტორია
გვიანდელ შუა საუკუნეებში ზაქარო კახეთის სამეფოს მემარცხენე ანუ „რუსთველის” სადროშოს შემადგენლობაში შედიოდა. სოფელი ზაქარას სახელით იხსენიება კახეთის მეფის დავით II-ის (იმამყული-ხანის) 1722 წლის „ღმრთაების გუჯარში”, რომლის თანახმადაც მეფემ ზაქარო მძორეთთან, ბიწმენდთან და საგურამოსთან ერთად მარტყოფის სამწყსოს უბოძა. ვახუშტი ბატონიშვილი ზაქარას კახეთის სოფლებს შორის, გარდან-საგურამოს მხარეში მოიხსენიებს. XIX საუკუნიდან დამკვიდრდა სახელწოდება „ზაქარო“.

სოფლის აღმოსავლეთით, სოფელ გალავნისკენ მიმავალ საავტომობილო გზის პირას, დგას გვიანდელი შუა საუკუნეების კვირაცხოვლის ერთნავიანი ეკლესია; სოფლის ჩრდილო-დასავლეთით — VIII–IX საუკუნეების ერთნავიანი ეკლესია — შინდიანის ხატი, რომელშიც შემორჩენილია გვიანდელი შუა საუკუნეების მოხატულობის ნაშთი. სოფლის ჩრდილო-აღმოსავლეთით 2–3 კმ-ზე, ყანებში კიდევ ერთი ერთნავიანი დაზიანებული ეკლესიაა — ცაცხვიანის ხატი.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 558 ადამიანი.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ზემო ნიჩბისი

**ზემო ნიჩბისი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთის მუნიციპალიტეტის ნიჩბისის ადმინისტრაციულ ერთეულში (მცხეთა-მთიანეთის მხარე).

მდებარეობს თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, მდ. ნიჩბისისწყლის (მტკვრის მარჯვენა შენაკადი) მარცხენა ნაპირას, ზღვის დონიდან 900 მ-ზე, მცხეთიდან 23 კმ-ში, ძეგვიდან (უახლოესი რკინიგზის სადგური) 12 კმ-ში. 

თანამედროვე ზემო ნიჩბისი ისტორიული სოფლის — ნიჩბისის ნაწილია. სოფლის მახლობლად, ჩრდილოეთით, ტყეში დგას შუა საუკუნეების ერთნავიანი ეკლესია „უმზეური“. სოფლის სამხრეთით 2 კმ-ზე, ერთსაფეხურიან ბაქანზე აღმართულია ვანთების IX–X საუკუნეების სამეკლესიიანი ბაზილიკა. სოფლის ტერიტორიაზე არის ასევე გვიანი შუა საუკუნეების წმ. მარინეს დარბაზული ეკლესია და წმ. გიორგის სალოცავი. ზემო ნიჩბისის განაპირას, სოფელ დიდგორისკენ მიმავალი გზაზე აღმოჩენილია ადრეული შუასაუკუნეების სამაროვანი, სოფლის ჩრდილოეთით, ადგილ ფეიქრიანთ სათიბში — ფეოდალური ხანის კიდევ ერთი სამაროვანი. 

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 208 ადამიანი.

## ლიტერატურა 
## სქოლიო
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
პაპიაანი

**პაპიაანი** — სოფელი საქართველოში, ახალგორის მუნიციპალიტეტში, ცხრაძმის თემში.

## სქოლიო
კატეგორია:ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ჩიტიანი

**ჩიტიანი**, *ჩიტიაანი* — სოფელი საქართველოში, ახალგორის მუნიციპალიტეტის ცხრაძმის ადმინისტრაციულ ერთეულში (მცხეთა-მთიანეთის მხარე).

მდებარეობს მდინარე ცხრაძმულის (ქსნის მარცხენა შენაკადი) მარჯვენა ნაპირზე, ზღვის დონიდან 1450 მ-ზე, ახალგორიდან 25 კმ-ში.

## ისტორია
სოფლის ძველი სახელია ჩიტიანთკარი. ამ სახელითაა ის შეტანილი ქსნის ხეობის მოსახლეობის აღწერის 1774 და 1781 წლების დოკუმენტებში. სახელწოდება ჩიტიშვილების გვარს უკავშირდება. ჩიტიშვილები ჩიტიანიდან ბარის სოფლებში (მაგ., ოძისში) არიან გადასახლებულები. საბჭოთა პერიოდში, 1922–1990 წლებში სოფელი შეიყვანეს სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქის ლენინგორის რაიონში (ლარგვისის სასოფლო საბჭო). ოლქის გაუქმების შემდეგ იყო ახალგორის რაიონის (შემდეგ მუნიციპალიტეტის) ნაწილი და რუსეთის 2008 წლის სამხედრო აგრესიამდე კონტროლდებოდა საქართველოს ხელისუფლების მიერ.

სოფლის ტერიტორიაზე შემორჩენილია VIII–IX საუკუნეების ყველაწმინდის ეკლესიის ნანგრევები და გვიანი შუა საუკუნეების ნაეკლესიარი.
## დემოგრაფია
2002 წლის საქართველოს ეროვნული აღწერის მონაცემებით სოფელში იყო 81 მცხოვრები (ეთნიკურად ქართველები). 

## სქოლიო
კატეგორია:ახალგორის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ლელობი

**ლელობი** — ნასოფლარი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის მცხეთის მუნიციპალიტეტში, ლისის თემში.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში არავინ ცხოვრობს.

## სქოლიო
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის ნასოფლარები
კევლიანი

**კევლიანი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის მცხეთის მუნიციპალიტეტში, ცხვარიჭამიის თემში.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 57 ადამიანი.

## იხილეთ აგრეთვე
*კევლიანის კვირაცხოველი
*კევლიანის წმინდა გიორგის ეკლესია
*კევლიანის ღვთისმშობლის ეკლესია

## სქოლიო
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ლისი (მცხეთის მუნიციპალიტეტი)

**ლისი** — სოფელი საქართველოში, მცხეთის მუნიციპალიტეტში, თემის ცენტრი (სოფლები: ბევრეთი, მუხათწყარო, მსხალდიდი, ქვემო ლისი, ძალანთხევი, წოდორეთი). მდებარეობს თრიალეთის ქედის აღმოსავლეთ კალთაზე, ლისის ტბის დასავლეთით, ზღვის დონიდან 800 მ, მცხეთიდან 25 კმ.

## ისტორია
საბჭოთა პერიოდში მოქმედებდა დიღმის მერძევეობა-მებოსტნეობოს მეურნეობა, ბიბლიოთეკა. ლისის სასოფლო საბჭოში შემავალი სოფლები ლელობი და ტაბარუკი დაიცალა მოსახლეობისგან, ხოლო აგარაკი და თხინვალა შეუერთდა თბილისს. 

წერილობით წყაროებში ლისი XVI საუკუნიდან იხსენიება. 1523 წელს დათარიღებული სიგელის მიხედვით სოფელი ბარათაშვილების საგვარეულო საკუთრებაა. 1578 წელს ოსმალთა შემოსევის შემდეგ მოსახლეობის ნაწილი აიყარა და ხიზნად წავიდა. 1625 წელს ლისი თბილისის ციხეში მყოფმა ყიზილბაშთა გარნიზონმა დაარბია. გადაწვა სახლები და დიდი ნადავლი ჩაიგდო ხელში. ლისიდან გაბრუნებულ მტრის რაზმს მოულოდნელად თავს დაესხა გიორგი სააკაძე 60 კაცით. ამ ბრძოლაში მტერმა შვიდასამდე კაცი დაკარგა და სასტიკი მარცხი განიცადა. XIX საუკუნის 40-იანი წლებიდან ლისი თარხან-მოურავების საგვარეულო საკუთრებაში გადავიდა.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 598 ადამიანი.

## იხილეთ აგრეთვე
*ლისის ტბა
*ლისის წმინდა ესტატეს ეკლესია
*ლისის წმინდა გიორგის ეკლესია

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
მამკოდა

**მამკოდა** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარის მცხეთის მუნიციპალიტეტში, ცხვარიჭამიის თემში. 2007 წლამდე ადმინისტრაციულად ექვემდებარებოდა სოფელ გლდანის საკრებულოს.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 91 ადამიანი.

## სქოლიო
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
მუხათგვერდი

**მუხათგვერდი** — სოფელი საქართველოში, მცხეთის მუნიციპალიტეტში, მცხეთის თემში. მდებარეობს მდინარე მტკვრის მარჯვენა მხარეს, ზღვის დონიდან 560 მ., მცხეთიდან 6 კმ. 

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 203 ადამიანი.

## იხილეთ აგრეთვე
*მუხათგვერდის ძმათა სასაფლაო

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები
ნატახტარი (მცხეთის მუნიციპალიტეტი)

**ნატახტარი** — სოფელი საქართველოში, მცხეთის მუნიციპალიტეტში, მისაქციელის თემში. ამ ადგილას გავრცელებული ყოფილა სააბრეშუმე თუთის ხის ჯიში. ისტორიულ წყაროებში II საუკუნიდან მოიხსენიება. II საუკუნეში ქართლის მეფე ამაზასპმა აქ დაამარცხა ალანთა ლაშქარი. გადმოცემით IV საუკუნეში ქართველთა განმანათლებელ ნინოს მცხეთის მოსახლეობასთან ერთად საფურცლელი მწყემსებიც მიეგებნენ. 1514 წელს კახეთის მეფემ გიორგი II-მ (ავგიორგი) საფურცლეში მოკლა მამამისი ალექსანდრე I. სოფელი სამუხრანბატონოს შექმნამდე სვეტიცხოვლის კუთვნილება იყო. XVII საუკუნის 20-იან წლებში ზურაბ არაგვის ერისთავმა  „ხმლით აიღო“ სოფელი და სვეტიცხოველს დაუბრუნა. ნატახტარზე გადიოდა მნიშვნელოვანი გზები: ე. წ. საქალაქო გზა-ახალგორი-ოძისი-ქსოვრისი-დამპალა-წილკანი-ნატახტარი-საქართველოს სამხრეთ გზა-თბილისი; მეორე - მეჯვრისხევი-საამილახვრო-ოკამი-თეზი-აღაიანი-მუხრანი-წეროვნის სანახები-ნატახტარი-საქართველოს სამხრეთ გზა-თბილისი. 1560 წელს თბილისის ციხეში მყოფმა ყიზილბაშებმა საფურცლესთან გამართულ ბრძოლაში შეიპყრეს სიმონ I-ის ერთგული არჩილ მუხრანბატონის შვილი (ბაგრატ მუხრანბატონის ვაჟი). 1630 წელს თეიმურაზ I-მა საფურცლეში პურობაზე მიიწვია ზურაბ არაგვის ერისთავი და მოაკვლევინა.

## დემოგრაფია
2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 1234 ადამიანი.

## ლიტერატურა 
**ვახუშტი,* აღწერა სამეფოსა საქართველოსა, წგნ., ქართლის ცხოვრება. ს.ყაუხჩიშვილის გამოც., ტ. 4, თბ., 1973

## სქოლიო
კატეგორია:მცხეთის მუნიციპალიტეტის სოფლები