open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
რუისპირის წმინდა თევდორეს ეკლესია

მინი|წმინდა თევდორეს ეკლესია
**რუისპირის წმინდა თევდორეს ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ რუისპირის ჩრდილოეთ განაპირას, სასაფლაოზე თარიღდება VI საუკუნით.

ძეგლი სამეკლესიიანი ბაზილიკაა. ნაგებობის გეგმის გარეგანი აბრისი აღმოსავლეთ-დასავლეთის მიმართულებით ოდნავ წაგრძელებული სწორკუთხედია, რომელშიც მოქცეულია გვერდიგვერდ განლაგებული, ყრუ კედლებით გამიჯნული, სამი, წაგრძელებული სადგომი, რომლებიც თითო კარით უკავშირდება ერთმანეთს. სამივე აფსიდიანია და დამოუკიდებელ ეკლესიებს წარმოადგენს. შუა სადგომი, დანარჩენ ორზე, რამდენადმე უფრო განიერია და ისევე როგორც სამხრეთ, შენობის მთელ სიგრძეზეა გაყოლებული. ჩრდილოეთისა — გაცილებით მოკლეა. აღმოსავლეთიდან მას ეკვრის მოგრძო, გეგმით სწორკუთხა სათავსი, რომელიც მხოლოდ მთავარ ეკლესიას უკავშირდება. 

ეკლესია ძლიერ არის დაზიანებული. გადარჩენილია მხოლოდ მთავარი ეკლესია, მაგრამ მასაც კამარისა და კონქის დიდი ნაწილი ჩამოშლილი აქვს. გვერდითი ეკლესიებიდან მხოლოდ მცირე ნაწილებია შემორჩენილი. მიუხედავად ამისა, მათი თავდაპირველი ფორმების აღდგენა მაინც ხერხდება. ეკლესია დიდი ზომის რიყის ქვის სწორი რიგებით, საგულდაგულოდაა ნაგები აფსიდის კუთხეების და პილასტრების დამაგვირგვინებელი იმპოსტები შირიმისაა. მათი პროფილი ერთნაირია — თარო და ირიბად ჩამოკვეთილი სიბრტყე. იმავე მასალის და პროფილის იყო კამარის ერთადერთი, საბჯენი თაღის კონსოლებიც. შიგნით კედლების ზედაპირი ჯერ ბათქაშითაა გასწორებული, ხოლო შემდგომ შელესილია. მთავარი ეკლესია შემაღლებული პროპორციებისაა.

აღმოსავლეთით, ნალისებრი აფსიდის ცენტრში, მაღალი, თაღოვანი სარკმელია მოწყობილი, ჩრდილოეთ გვერდში კი მცირე კვადრატული ნიშა. საკურთხევლის სარკმლის გარდა, მთავარ ეკლესიას გრძივ კედლებში, ერთმანეთის მოპირდაპირედ განლაგებული, კიდევ ოთხი, ნალისებრთაღოვანი სარკმელი აშუქებდა. გრძივი კედლები დამუშავებულია სამ-სამი, არათანაბარი სიგანის, ყრუ თაღით, რომელთა შორის დასავლეთისა ბევრად განიერია დანარჩენებზე თაღები პილასტრებზეა გადაყვანილი, ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ თაღში ჩრდილოეთ სადგომში გასასვლელი, სწორკუთხა კარია, რომელიც მთლიანი ქვის ზღუდრითაა გადახურული, სადგომის მხრიდან კი თაღოვანია. თვით სადგომი უაფსიდოა. განათებული იყო აღმოსავლეთ კედლის შუაში გაჭრილი სარკმლით, რომელიც იატაკის დონიდან, დაახლოებით 1 მეტრ სიმაღლეზეა. სათავსი გადახურული იყო ერთიანი კამარით. სამხრეთ ეკლესიის აფსიდისგან მხოლოდ ნაშთიღაა შემორჩენილი, გაურკვეველია სამხრეთ კედლის აღნაგობაც. 

ეკლესიის სივრცეს პილასტრების ორი წყვილი და მათზე გადაყვანილი თაღები სამ ნაწილად ყოფდა, რომელთა შორის დასავლეთით მდებარე, დანარჩენ ორზე, ოდნავ უფრო გრძელია. ჩრდილოეთ ეკლესიის მცირე ზომისაა — სამხრეთისაზე თითქმის ორჯერ მოკლე. სამაღლით იგივეა, მაგრამ ოდნავ უფრო ვიწროა. აფსიდი ნალისებრი მოხაზულობისაა — უსარკმლო. სათავსი გადახურული იყო დამრეცი კამარით, რომლის ქუსლის წყობა მთავარი ეკლესიის ჩრდილოეთ კედელზეა შერჩენილი. ჰქონდა თუ არა ჩრდილოეთ ეკლესიას დამოუკიდებელი შესასვლელი ჩრდილოეთიდან, კედლის დაზიანების გამო გაურკვეველია. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:VI საუკუნის ეკლესიები
ვარდისუბნის ნათლისმცემლის ეკლესია

**ვარდისუბნის ნათლისმცემლის ეკლესია** — არქიტექტურლი ძეგლი, დგას სოფელ ვარდისუბნის სამხრეთით სამიოდე კილომეტრზე, ფოთლოვან ტყეში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. 

ეკლესია დარბაზულია. დასავლეთიდან ეკვრის თანადროული. გეგმით თითქმის კვადრატულია კარიბჭე, რომელიც ეკლესიასთან შედარებით, რამდენადმე ვიწროა და დაბალი. ორივე ნაგებობა რიყის ქვითაა ნაშენი. ძეგლი ძლიერ დაზიანებულია: ჩამოშლილია ეკლესიისა და კარიბჭის სახურავის საფარი, ალაგ-ალაგ, ლავგარდანი და კედლების ზედა ნაწილები, ეკლესიის სამხრეთ კედელზე მიყრდობილია ცაცხვის ხე, რის გამოც საპირე წყობის ქვების მნიშვნელოვანი ნაწილი ჩამოცვენილია. შესასვლელი ეკლესიას სამხრეთიდან და დასავლეთიდან კარიბჭიდან აქვს. ორივე კარი, ხის ძელებით, თარაზულად ყოფილა გადახურული. იკლესიის შიდა სივრცე შემაღლებული პროპორციებითაა გადაწყვეტილი. აღმოსავლეთით იგი დასრულებულია ნახევარწრიული აფსიდით, რომლის ცენტრში ნახევარწრიულთაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის გვერდებზე, სხვადასხვა დონეზე, ორ-ორი, მცირე, სწორკუთხა ნიშაა საკურთხევლის სარკმლის გარდა, თითო, მსგავსი სარკმელი ჩრდილოეთ, სამხრეთ და დასავლეთ კედლებშიცაა. მათგან ჩრდილოეთ და სამხრეთ სარკმელებში შესაბამისი კედლების აღმოსავლეთ ნაწილშია მოწყობილი, დასავლეთისა კი, კედლის ღერძზე, ზედა ნაწილში. აფსიდის მხარეები დასრულებულია ნათალი ქვის, თაროსებრი იმპოსტებით, რომლებსაც ნახევარწრიული ფორმის, სატრიუმფო თაღი ეყრდნიბა. მსგავსი ფორმისაა კამარაც. გრძივ კედლებზე თითო, ერთსაფეხურიანი პილასტრია, რომლებიც შესაბამისს კედლებს, თანაბარ ნაწილებად ყოფს. კარიბჭეში შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი შეისრულთაღოვანია. კარის ზემოთ პატარა, სწორკუთხა სარკმელია, რომელიც შიგნიდან გარეთკენ მაღლდება. შიგნით, ჩრდილოეთ და სამხრეთ კედლებში, მოწყობილია თითო, განიერი და მაღალი, შეისრულთაღოვანი ნიშა. კარიბჭის აჭმოსავლეთ კედელში გამოყვანილია მაღალი, შეისრულთაღოვანი ნიშა. კარიბჭის აღმოსავლეთ კედელში გამოყვანილია მაღალი, შეისრულთაღოვანი არე, რომელშიც ეკლესიის დასავლეთ შესასვლელია მოქცეული. შიგნით კარიბჭეს ცილინდრული კამარა ხურავს, რომლის ღერძი ეკლესიის გრძივ ღერძს ემთხვევა. 

ეკლესიის კედლები დასრულებულია აგურის სამსაფეხუროვანი ლავგარდნით. ლავგარდნის თითოეული საფეხური აგურის ორ-ორი რიგისგან შედგება. ქვედა რიგში აგური კუთხურადაა დაწყობილი, ზედაში მიჯრით. კარიბჭის ლავგარდანი ორსაფეხურიანია. ორივე რიგში აგურები მიჯრითაა ნაწყობი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ვარდისუბნის ორმოსამარხი

**ვარდისუბნის ორმოსამარხი** — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობდა სოფელ ვარდისუბნის სამხრეთით, თელავ-თბილისის ავტომაგისტრალის მარცხენა მხარეს, საბერეებად წოდებულ ადგილზე. განეკუთვნებოდა ადრინდელ ელინისტურ ხანას. განადგურდა მიწის სამუშაოების დროს.

სამარხეულ ინვენტარს შეადგენდა ბრინჯაოს თავგახსნილი, გველის თავის გამოსახულების მქონე, ბოლოებშესქელებული, ოთხი სამაჯური. წრიულად ღერომორკალული, ოვალური მოყვანილობის, ბრტყელი, ფარაკიანი ოთხი ბეჭედი, კონუსური, დაფანჯრულკორპუსიანი ზარაკი: პასტის სფერული, გვერდამოღარული მძივები და მოგრძო, კანელურებიანი მძივსაკიდები: რკინის სასხლავი დანა, ნამგალი, მახვილის ტარი; ორი წმინდად განლექილი კეცის მქონე დოქი, მათგან ერთი მოჩალისფროდაა გამომწვარი, მეორე შეღებილია წერნაქით. იმავე მასალისაა ჯამი, რომელსაც შიგნით გადახრილი კიდე და ბრცყელი, უქუსლო პირი აქვს. სამარხეული ინვენტარი ინახება ქალაქ თელავის ისტორიულ მუზეუმში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
შალაურის წმინდა ღვთისმშობლის ეკლესია

**შალაურის წმინდა ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ შალაურის სამხრეთით, 500-იოდე მეტრის მანძილზე, სვინაანთხევის მარჯვენა ნაპირზე, ძველ სასაფლაოზე. განეკუთვნება გვიანდელ შუა საუკუნეებს.

ეკლესია მცირე ზომის, დარბაზული ტიპის სამლოცველოა. ნაშენია ძირითადად, რიყის ქვით, რომლებიც დაწყობილია წესიერ, სწორხაზოვნად გამავალ რიგებად. წყობაში, ალაგ-ალაგ, ლოდებშიცაა ჩართული. თითქმის მთლიანად დანგრეული ეკლესიიდან შემორჩენილი იყო სამხრეთ კედელი და თითქმის იმავე სიმაღლეზე, განივი კედლების სამხრეთ ნახევარი. სამხრეთ კედელში შესასვლელია გაჭრილი. იგი რიყის ქვითა და კვადრატული აგურის შერეული წყობითაა გამოყვანილი და ხის ძელებით თარაზულადაა გადახურული. აფსიდი ნახევარწრიულია. აფსიდის კედელი დარბაზის სამხრეთ კედლისგან გამიჯნულია პილასტრით, რომელთანაც, სამხრეთ კედელში, ხის კანკელის ზედა ძელის ჩასადგმელი ღრმულია. აფსიდში შემორჩენილი იყო აგურით გამოყვანილი სარკმლის მხოლოდ წირთხლი. დარბაზის სამხრეთ კედელი გლუვია — უპილასტრო. 2009 წელს სოფლის ყოფილი მაცხოვრებლის ვ. ნადირაძის დაფინანსებით, იგი მთლიანად აღადგინეს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ე. ახვლედიანის 2)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. დგას ელენე ახვლედიანის ქუჩაზე (№ 2). თარიღდება XIX საუკუნის დასაწყისით. 

შენობას არქიტექტურულთან ერთად, ურბანული ღირებულებაც გააჩნია, რადგან იგი ერეკლე II-ის მოედნისა და ახვლედიანის ქუჩის კუთხეს მიგვანიშნებს. სახლი ორსართულიანია. ნაგებია კვადრატული აგურით ინტერიერში ფიცრის ძველი იატაკი, შელამფული ჭერი, ხის თახჩები და კედლის ბუხრებია. ფასადები თეთრათაა შელესილი. კარ-სარკმლები თაღოვნია, მაღალი. ქუჩის პირა ფასადის მთავარი აქცენტი ლითონის შეკიდული ჭედური აივანია. ეზოს მხარეს, სახლს ძველი კარ-სარკმლები შემორჩა თაღოვანი პროფილირებული თავსამკაულით. ხის აივნები სახეცვლილია. სახლს მაღალი ნახევარსარდაფი აქვს. სახლის წინ ეზოა რომელიც ერეკლე II-ის მოედნის მხრიდან თუჯის მოაჯრით იყო მოზღუდული. 2011-2012 წლებში ჩატერბული სარესტავრაციო სამუშაოების დროს იგი ლითონის მსუბუქი ღობით შიეცვალა.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ვარდისუბნის ორმოცსაყდარი

**ვარდისუბნის ორმოცსაყდარი** — არქიტექურული ძეგლი, მდებარეობს თელავის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვარდისუბნის სამხრეთით 1 კილომეტრზე, თელავ-თეთრი წყლების გზის მარცხენა მხარეს, გზიდან ასიოდე მეტრის მოშორებით. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია. ამჟამად მისგან მხოლოდ აღმოსავლეთ ნახევარიღაა შემორჩენილი, მაგრამ მასაც გარეთა კუთხეების უმეტესი ნაწილი მონგრეული აქვს. დარანჩენი კეგლები კი მიწის ზედაპირისგან დაახლოებით 1-1,2 მეტრის სიმაღლეზე დგას.

შენობა ნაგებია რიყის ირეგულარული წყობით. ერთადერთი შესასვლელი დასავლეთითაა. ეკლესიის დარბაზი მოკლეა, აღმოსავლეთით მას ერთვის ნახევარწრიული აფსიდი, რომლის ცენტრში მცირე, თარაზულად გადახურული სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ორივე მხარე მოწყობილია თითო, მცირე, სწორკუთხა ნიშა. აფსიდი გადახურულია რიყის წვრილი ქვით ნაწყობი, არაწესიერი ფორმის კონქით. კონქის წყობაში ჩასმულია, თიხის სამი მილი, რომლებიც რეზონატორებად გამოიყენებოდა. მათგან ერთი სარკმლის ასწვრივაა, ხოლო თითო-თითო, ერთმანეთის სიმეტრიულად გვერდებზე. შიგნით კედლები შელესილი ყოფილა. ნალესობა მხოლოდ კონქშიღაა შემორჩენილი. დარბაზის გრძივი კედლები სადაა, მოკლებულია პილასტრებს. ეკლესია შიგნით გადახურული იყო ოდნავ დადაბლებული, ნახევარწრის ფორმის კამარით, რომლის მცირე ნაწილები მხოლოდ აფსიდის თაღს შემორჩა. გარედან ეკლესიის აღმოსავლეთი ნახევრის შემორჩენილ კედლებში, ორი, სხვადასხვა ხასიათის წყობა გამოიყოფა, კედლების ქვემოთა ნაწილები, მოზრდილი, რიყის ქვითაა შესრულებული, ზემოთ კი, წყობა წვრილი, რიყის ქვისაა, რომელშიც აქა-იქ, კრამიტის ნამტვრევებიცაა გამოყენებული.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (თეიმურაზ ბაგრატიონის 6)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს თეიმურაზ ბაგრატიონის ჩიხში (№ 6). განეკუთვნება XIX საუკუნის შუა ხანებს. 

სახლი ერთსართულიანია, აგურის. მთელ სიგრძეზე ხის ჭვირული აივანი ჰქონდა. ძველი სტრუქტურიდან შემორჩენილია: აგურის სვეტები, კედლის ღემელი და კარ-სარკმლები - ძველი ალათებით და ხის დარაბებით. სარდაფი მაღალჭერიანია და საცხოვრებლად გამოიყენება. სახლი გადახურულია კრამიტით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ვარდისუბნის სამარხი

**ვარდისუბნის სამარხი** — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ვარდისუბნიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთით, 1,5 კილომეტრზე. თარიღდება შუა საუკუნეებით. აღმოჩნდა 1997 წელს მიწის სამუშაოების დროს, სამარხი ქვის ფილებითაა შედგენილი. ქრისტიანული წესის თანახმად, დამხრობილია აღმოსავლეთიდან დასავლეთის მიმართულებით. გამოვლინდა მხოლოდ ადამიანის ჩონჩხი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ე. ახვლედიანის 4)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ელენე ახვლედიანის ქუჩაზე (№ 4). თარიღდება XIX საუკუნის შუა წლებით. 

შენობა ერთსართულიანია. დგას მცირე სიმაღლის ცოკოლზე. ნაგებია რიყის ქვით და აგურით. შედგება ერთ მწკრივად განლაგებული, თითქმის თანაბარი ზომის სამი ოთახისგან, რომელთა ბლოკი, ეზოს სიღრმეში, მცირედ წაგრძელებული სწორკუთხედს ქმნის, ქუჩისკენ კი ვიწრო ფასადით გამოდის ეზოს მხარეს შენობის მთელ სიგრძეზე, აგურისსვეტებიანი აივანია. ოთახებში შესასვლელი აივნიდანაა. მათგან ორი ოთახი ერთმანეთისგან ტიხრითა გამიჯნული. ტიხარში კარია გაჭრილი, მესამე კი იზოლირებულია, შესასვლელი მასაც აივნიდან აქვს, სამივე ოთახში. აივნის მხარე, ორ- ორი სარკმელია გაჭრილი. განაპირა ოთახსს, ქუჩის მხრიდან კიდევ ორი სარკმელი აქვს. შენობის ზურგი ყრუა. ოთახებში თითო ნახევარწრიული ბუხარია. აივანი მხოლოდ ეხოს მხარესაა გახსნილი. გვერდებიდან კი კედლებითა შემოფარგლული. აივნის შესასვლელი ეზოს სიღრმეში მდებარე კედელშია მოწყობილი. მის წინ ორსაფეხურიანი კიბეა. ამ კედლის მოპირდაპირე მხარეს ნახევარწრიული, შვერილი თაროთი დასრულებული ბუხარია. ბუხრის გვერდით კი მცირე, სწორკუთხა ნიშაა. მოგვიანებით აივანზე ასასვლელად გრძივი ფასადის მხრიდან მიუშენებიათ ოთხსაფეხურიანი ქვის კიბე განუახლებიათ და თუნუქით გადაუხურავთ აივნის სახურავი, რომელიც ცალფერდაა და სვეტებზე გადებულ ხის ძელს ეყრდნობა. სახლის ფასადებთნ თავისი გაფორმებით გამოირჩევა ქუჩის მხარეს მოქცეული ფასადი მისი სიბრტყე დანაწევრებულია ოთხი გლუვი პილასტრითა და საფეხურით შეღრმავებული, სამი თაღოვანი არით მათ შორის განაპირებში სწორკუთხა სარკმელია ჩასმული, შუა კი ყრუა. პილასტრები დასრულებულია მაღალი, სწორხაზოვანი პროფილის კაპიტელით, რომელთა პროფილი პილასტრების გვერდებზე დარჩენილი კედლის სიბრტყეზე შეუცვლელად გადადის ფასადის ქვედა ნაწილში მთელ სიგრძეზე, ორი თაროა გამოყვანილი მათ შორის ზედა, სარკმელების ძირის დონეზე მდებარე ორსაფეხურიანია ხოლო ქვედა ერთსაფეხურიანი შენობის კედლებს ასრულებს აგურის საფეხუროვანი ლავგარდანი, რომლითაც გვერის ფასადებზე ფრონტონის არეში, სხვენის გასანიავებლად ორი, მრგავლი ღიობია. სახურავი ორკალათა, დაბურულია კრამიტით.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
შალაურის წმინდა ბარბარეს ეკლესია

**შალაურის წმინდა ბარბარეს ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს სოფელ შალაურის სამხრეთით, ოთხიოდე კილომეტრზე თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ნაგებობას აშკარად ეტყობა მოგვიანებით ჩატარებული, აღდგენითი სამუშაოების კვალი, რომლის დროსაც, იმხანად დანგრეული დასავლეთ კედლის ნაცვლად, ახალი კედელი აუგიათ, ოღონდ არა თავდაპირველი კედლის ადგილზე, არამედ მისგან აღმოსავლეთით, დაახლოებით 1-1,5 მეტრ მანძილზე. ამის გამო დარბაზი ძლიერ არის დამოკლებული. იმდენად, რომ მისი სიგრძე თითქმის ორჯერ უფრო მეტია სიგრძეზე განახლებული კედელი საკმაოდ სქელია. იგი გრძივ კედლებს შორისაა ჩაშენებული ისე, რომ მათ ბოლოებთან ერთ ხაზზე კი არ არის, არამედ რამდენადმე წინაა წაწეული. ეკლესია ნაგებია წვრილი, რიყის ქვით, რომლებიც წესიერ, სწორხაზოვან რიგებადაა დაწყობილი. მოგვიანებით განახლებული კედელიც რიყის ქვისაა. შესასვლელი დასავლეთითაა. კარი ორივე მხრიდან თარაზულადაა გადახურული. შიგნით, შესასვლელის ჩრდილოეთით, მოწყობილია მცირე, სწორკუთხა ნიშა. აღმოსავლეთით ღრმა, გეგმით ოდნავ გაბრტყელებული ნახევარწრის ფორმის აფსიდია, რომლის კედელი, იატაკიდან 2 მეტრ სიმაღლეზე, დარბაზის გრძივი კედლებიდან მოკლე, პატარა მხრებითაა გამოყოფილი ზემოთ კი იგი უშუალოდ ერწყმის დარბაზის გრძივ კედლებს, ხოლო კონქი — კამარას. აფსიდის შუაში გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი. ერთი, მსგავსი სარკმელი სამხრეთ კედელშიცაა. აფსიდის სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, აგურით ნაწყობი, კუბური ფორმის ტრაპეზია მიყრდნობილი. საკურთხეველი დარბაზისგან გამიჯნულია მოგვიანებით აგებული რიყის ქვის კანკელით. 1990 წელს ძეგლზე ჩატარდა სარეაბილიტაციო სამუშაოები. ფასადებზე აღდგა ჩამოშლილი საპირე წყობა და აგურის თაროსებრი ლავგარდანი, ეკლესია გადაიხურა ღარისებრი კრამიტით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ე. ახვლედიანის 5)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ელენე ახვლედიანის ქუჩაზე (№ 5) თარიღდება XIX საუკუნის II ნახევრით.

სახლი ორსართულიანია. ნაგებია აგურით, შელესილია თეთრად. კარ-სარკმლების მოხაზულობა სწორკუთხა. I სართულის ცენტრალურ ნაწილში ჭედური ჭიშკარია
განთავსებული მარცხნივ ბოლოში კი სადარბაზოს, ლითონისცხაურიანი, ხის კარია. II სართულის საფასადო სიბრტყე ასევე სწორკუთხა, განიერი სარკმლებით არის
დანაწევრებული ფასადის ცენტრალურ ნაწილში რკინის შეკიდულ აივანზე გამავალი კარია. ღიობების გადახურვის ცენტრში სოლისებრი ქვის მსგავსი ნალესი ელემენტია
გამოყვანილი. შენობის პარაპეტი პილასტრებითაა დანაწევრებული პილასტრების კაპიტალები მკვეთრადა გამოკვეთილი. სახლს ეზოს მხარეს ხის ჭვირული აივნის
მხოლოდ ნაწილი შემორჩა. შენობას მაღალი სარდაფი აქვს.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ვარდისუბნის სამების ეკლესია

**ვარდისუბნის სამების ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სოფელ ვარდისუბნის სასაფლაოზე. სავარაუდოდ თარიღდება განვითარებული შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია სხვადასხვა ზომის, რიყის ქვითა და კირის დუღავით. მოგვიანებით, შესაკეთებლად გამოუყენებიათ აგური. შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი თაღოვანია და შიგნიდან საფეხურით შეღრმავებულ, სწორკუთხა არეშია ჩასმული.

ეკლესიის იატაკი, მიწის დონესთან შედარებით, დაახლოებით 0,5 მეტრით დაბლაა, რის გამოც, შიგნით, კარის წინ, საფეხურია მოწყობილი. შიდა სივრცე შემაღლებული პროპორციებითაა გადაწყვეტილი, ოდნავ ნალისებრი ფორმის აფსიდით, რომელშიც ერთი, თაღოვანი სარკმელი და ორი, მცირე ზომის, ოთკუთხა ნიშაა, სარკმლის აქეთ-იქით. აფსიდის დასავლეთ ნახევრის იატაკი დარბაზის იატაკის დონეზეა, აღმოსავლეთ ნახევრისა კი საფეხურითაა შემაღლებული. ამ ნაწილშია მოთავსებული ნახევარწრიული ტრაპეზი, რომელიც სარკმლის ქვემოთ, კედელზეა მიდგმული. თვით ტრაპეზი სწორკუთხა, დგას ოციოდე სანტიმეტრის სიმაღლის ბაზაზე. აფსიდი გადახურულია კონქით, დარბაზი კი ცილინდრული კამარით. შიგნით ეკლესია შელესილია. XX საუკუნის 80-იანი წლების ბოლოს, ადგილობრივმა მოსახლეობამ ეკლესია შეაკეთა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ნ. ბარათაშვილის 1)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ნიკოლოზ ბარათაშვილის ქუჩაზე (№ 1). აგებულია 1916 წელს. 

სახლი ერთსართულიანია. ნაგებია აგურისა და რიყის ქვის წყობის მონაცვლეობით. შენობა ბარათაშვილის ქუჩაზე გრძივი, ერთსართულიანი ფასადით გამოდის. იგი დანაწევრებულია მშვილდისებრი თაღით გადახურული რვა სარკმლით და ერთი კარით. ცხაურები ლითონისაა, ორნამენტული. სახლის ფასადი დასრულებულია მართკუთხა პარაპეტით, რომელზედაც აგურის წყობის შეღრმავებით გამოყვანილი ნიშებია. პარაპეტის ცენტრში, თაღოვანი დაბოლოებით აქცენტირებულ ნაწილში, 1916 წელია გამოკვეთილი. შენობა, უკანა ეზოსპირა ფასადით, ჩოლოყაშვილის ქუჩას გადის. აქედან სახლი ორსართულიანია, ძველი ნაწილები აქ ძლიერ არის გადაკეთებული. შემორჩენილია ავთენტური ლითონის კიბეები. გადახურვის ნაწილი კრამიტისაა, ნაწილი - შიფერის.

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში 
* 

კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ნ. ბარათაშვილის 22)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ნიკოლოზ ბარათაშვილის ქუჩაზე (№ 22). თარიღდება XIX საუკუნის მიწურულით. 

ორსართულიანი აგურის სახლი მთავარი ფასადით. ქუჩის მხარეს მხარეს გამოდის. ფასადი საკმაოდ სადაა, პირველ სართულზე ხის სადარბაზო კარი და სამი სარკმლის ღიობია. სადარბაზოს კარი აგურის რუსტირებული პილასტრებითაა გამოყოფილი. კარის თავზე, ისევე როგორც ფანჯრების თავზე, აგურისავე სანდრიკებია. ფასადი შეთეთრებულია. მეორე სართულზე ხის, შეკიდეული აივანია, მის ორივე მხარეს - თითო სარკმელი. აივანი გადაკეთებულია - შეფიცრულია, ერთ ნაწილში კი - შემინულია.

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში 
* 

კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ქვემო ხოდაშნის ლაშარის ეკლესია

**ქვემო ხოდაშნის ლაშარის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ ქვემო ხოდაშნის მაღლა ხუთასიოდე მეტრის მანძილზე, სამების ეკლესიისაკენ მიმავალი გზის პირას, ყოფილ სასაფლაოზე. თარიღდება განვითარებული შუა საუკუნეებით. 

ეკლესია დარბაზულია, მცირე ზომის (6,15 მ - 4,5 მ). ნაშენია სხვადასხვა ზომის წყობა ირეგულარულია. შენობას ორი შესასვლელი აქვს - სამხრეთით და დასავლეთით. სამხრეთით კარი შიგნიდან სწორკუთხა, ხის ძვლებით ბრტყლად გადახურული. გარედან კი ორსაფეხურიანი თაღი აქვს. თაღის ორივე საფეხური რიყის, თხელი ქვებითაა გამოყვანილი. დასავლეთ კარი შიგნიდან სამხრეთის მსგავსია, გარედან კი — თაღოვანი. კარის გარეთა ღიობი შირიმის მოზრდილ, სწორკუთხა ქვაშია გამოკვეთილი. საკუთრივ ღიობი ჩასმულია ქვის ზედაპირის ამოკვეთით გამოყვანილ, სწორკუთხა არეში, რომელსაც ვიწრო ღარი ავს შემოვლებული. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის ღერძზე ვიწრო, პარალელწირთხლებიანი სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ჰორიზონტალური ძირი და დეფორმირებული ნალის ფორმის თაღი აქვს, რომელიც მთლიანად კონქის არეშია მოქცეული სმენადობის ხარისხის გაზრდის მიზნით, სარკმლის ორივე მხარეს, კონქის ქუსლის დონეზე. თითო კვადრატული ხვრელია მოწყობილი. აფსიდში, ოდნავ შემაღლებული პროპორციის მქონე, სწორკუთხა ნიშა ჩრდილოეთ კედელშიცაა. სარკმლის ქვემოთ, კედელს ეკვრის რიყის ქვით ნაგები მოზრდილი, ოთხკუთხა ტრაპეზი. კიდევ ერთი მცირე სწორკუთხა სარკმელი ეკლესიის დასავლეთ კედელშიცაა. დარბაზი ნახევარცილინდრული კამარითაა გადახურული. დარბაზის გრძივი კედლები და კამარა, მარტივი პილასტრების წყვილითა და მათზე დაყრდნობილი თაღით ორ, თანაბარ ნაწილად იყოფა. 

ინტერიერი შელესილი და შეთეთრებულია. შენობის ფასადებს ნათლად ეტყობა გვიანდელი შეკეთების კვალი: შევსებულია საფასადო სიბრტყეების დაკარგული ნაწილები, სახურავი, ზემოდან დასხმული დუღაბის ფენით, რამდენადმე ამაღლებულია. ეკლესიის შეკეთების დროინდელია დასავლეთ კედელზე დადგმული, ხუთი, თაღოვანი ღიობის მქონე, ცილინდრული ფორმის სამრეკლო, რომელიც მთლიანად აგურითაა ნაგები. სამრეკლო თითოეული ღიობის თავზე, გამოყვანილია რელიეფური, ნახევარწრიული თაღი. თაღები ბოლოებით ებმის ერთმანეთს და ერთ, უწყვეტ ზოლს ქმნის. თაღების ზემოთ სამრეკლო თანდათან ვიწროვდება და დასრულებულია დაბალი, ორსაფეხურიანი ლავგარდნით. გადახურულია აგურისავე, კონუსური ფორმის სახურავით. ეკლესიის გარშემო საფლავის ქვებია. 2007 წელს სოფლის ერთ-ერთ მაცხოვრებელს ეკლესია თვითნებურად შეუკეთებია, რომლის შედეგადაც ძეგლს თავდაპირველი სახე დაკარგული აქვს.

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ვარდისუბნის სამების ეკლესია (თუშიანთ უბანი)

**ვარდისუბნის სამების ეკლესია (თუშიანთ უბანი)** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ვარდისუბნის თუშიანთ უბანში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია სხვადასხვა ზომის, რიყის ქვითა და აგურით. თითქმის მთლიანად დანგრეულია. შემორჩენილი კედლების მაქსიმალური სიმაღლე 1 მეტრამდეა. შესასვლელი მასავლეთითაა. კარი გარედან ჩასმული ყოფილა კედლის საფეხურით შეღრმავებულ არეში. აღმოსავლეთით ღრმა, კუთხეებმომრგვალებული საკურთხეველია, რომლის ჩრდილოეთ კედელში მცირე, ოთკუთხა ნიშაა მოწყობილი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ფშაველის საწნახელი

**ფშაველის საწნახელი** — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ ფშაველიდან 4 კილომეტრზე, ფშაველი-ლეჩურის გზის მარცხენა მხარეს, ტყეში. თარიღდება შუა საუკუნეებით. ნაგებობა წესით წაგრძელებული სწორკუთხედია. შემორჩენილია ფრაგმენტულად, ნაგები იყო ნატეხი ქვით კირის ხსნარზე.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ე. ახვლედიანის 7)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ელენე ახვლედიანის ქუჩაზე (№ 7), თარიღდება XIX საუკუნის II ნახევრით. 

მაღალი, ორსართულიანი სახლი ახვლედიანის ქუჩის აღმართის დასაწყისში დგას სახლის ფასადი მდიდრულოდა არის გაფორმებული ცრუ რუსტიკით, პროფილირებული პილასტრებით, დეკორატიული ლავგარდნებითა და ცენტრში ღიობის წინ ლითონის შეკიდული, ნაჭედი აივანია. ყველა დეტალი ცხადყოფს სახლის არქიტექტურის სიახლოვეს სახაზინო პროექტების მოთხოვნებთან ამით მას განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება თელავის XIX-XX საუკუნეების მიჯნის არქიტექტურაში. სახლის ეხოს მხარეს, მთელ სიგრძეზე, ხის სვეტებიანი ჭვირული აივანი გასდევს, რომელიც შენობის კუთხეებს წრიულად უვლის ოთახების რიგი აივანზე გამოდის, შიდა გეგმარებით კი ერთიან ანფილადად იკვერება. სახლს ძველი აგურით ნაშენი, თაღოვანი სარდაფი აქვს ინტერიერებში შემორჩენილია შელამფული ჭერი ხის იატაკი, ძველი დარაბები, კარ-სარკმლების სახელურები.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ჯირკიანის საყდარი

**ჯირკიანის საყდარი** — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ კისისხევიდან ათიოდე კილომეტრზე. მდინარე კისისხევის ხეობაში, ტყეში ძეგლი არქიტექტორული კომპოზიციით სამეკლესიან ბაზილიკის ტიპს მიეკუთვნება, გარშემოსასვლელით სამხრეთიდან და დასავლეთიდან. თარიღდება VI-VIII საუკუნეების მიჯნით.

ნაგებია რიყის ქვით, კონკრეტულ ნაწილებში გამოყენებულია კარგად გათვლილი, შირიმის კვადრები ძლიერ დაზიანებულია. მთავარი კელესიის კედლები კამარის ქუსლის დონემდეა შემორჩენილი, ხოლო ინტერიერი, დაახლოებით 1,5 მეტრ სიმაღლეზე, ჩახერგილია მთლიანად დანგრეულია გარშემოსასვლელის სამხრეთ ფრთა, ჩაქცეულია გარშემოსასვლელის დას ფრთის კამარა. კედლებს, როგორც შიგნიდან ისევე გარედანაც, საირე ქვაბი, ალაგ-ალაგ, ჩამოცვენილი აქვს, გარედან მნიშვნელოვნადაა აწეული მიწის დონზე. მთავარ ეკლესიას ორი შესასვლელი აქვს. მათ შორის ერთი სამხრეთ კედლის დასავლეთ მონაკვეთშია გაჭრილია მეორე დასავლეთ კედლის შუაში. ორივე შესასვლელი დასრულებულია ტიმპანით, რითიც შიგნიდან და გარედან, ნალისებრთაღოვან არეშია ჩასმული. გარეთა არე ნალისეობითაა გამოყვანილი და უჩვეულოდ მცირე სიღმისაა.

აღმოსავლეთით ნალისებრი აფსიდა. აფისდის კუთხეები შირიმის, სუფთად ნათალი ქვებითაა ნაწყობი და დასრულებულია ჩვეულებრივი პროფილის შირამისავე იმპსტებით. იმოსტებზე დაყრდნობილი იყო სარტიუმფო თაღი, რისგანაც მხოლოდ ქუსლების წყობის თითო-ოროლა ქვაღაა დარჩენილი. აფისიდს ღერძზე გაჭრილია
შიგიდან თარაზულად, ხოლო გარედან ნახევარწრიული თაღით გადახურული, მაღალი სარკმელი. იგი შიგიდან რიყის ქვითაა გამოყვანილი, გარედან კი შირიმით. აფიდის ჩრდილოეთ გვერდში მცირე ზომის, სწორკუთხა ნიშაა საკურთხევლის სარკმლის გარდა, ერთი სარკმელი სამხრეთ კედლის შუა ნაწილშიცაა იგი, ყველა ნიშნების საფუზველზეა, შიგიდან თარაზულად იყო გადახურული.

საკურთხევლის ჩრდილოეთით მცირე ზომის უაფსიდო სათავსია, რასაც მთავარი ეკლესიის ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ ბოლოში მოწყობილი, ბრტყლად გადახურული კამარით უკავშირდება. სათავსის აღმოსავლეთ კედელში დაბალი, შიგნიდან სწორკუთხა, ხოლო გარედან თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. მეორე სარმკელი ჩრდილოეთ კედლის დასავლეთ ნაწილშია. ეს უკანსკნელ პარალელურწირთლებიანია, შიგიდან და გარედან სწორკუთხაა. სათავსი გადახურულია ნახევარცილინდრული ფორმის, სხმული კამარით.

გაშემოსასვლელის სამხრეთ ფრთიდან მხოლოდ აღმოსავლეთ კედლის მცირე ნაწილიღაა დარჩენილი დაბალი, სწორკუთხა სარკმლის ნაშნებით გარშემოსასვლელი დასავლეთის ფრთა სიგანით სამხრეთის ფრთის ტოლია. შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს მთავარი ეკლესიის შესასვლელის მოპირდაპირედ. ჩრდილოეთიდან იგი კედლითაა შემოზღუდული, რითიც მთავარი ეკლესიის ჩრდილოეთ კედლის ხაზზეა. ორივე ფრთა გადახურული იყო კამარით. კამარის დასაყრდნობად მთავარი ეკლესიის შესაბამის კედლებზე მოწყობილია მცირე საფეხური, რითიც კედლების ზედა მაწილის შეთხელებითაა გამოყვანილი. გარედან აღმოსავლეთ ფასადს სამნავიანი ბაზილიკის აბრისი აქვს. შუა ნავი ორქანობიანია სახურავით იყო გადახურული, გვერდითები კი ცილქანობიანით.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:VI საუკუნის ეკლესიები
გავაზის მკლავის ნიში

**გავაზის მკლავის ნიში** — საკულტო ძეგლი მდებარეობს სოფელ კონდოლის ჩრდილოეთით, განაპირას. თარიღდება XIX საუკუნით.

ძეგლი წარმოადგენს კვადრატული გეგმის კოშკურა ნაგებობას. ნაშენია რიყის ქვით. შელესილი და შეთეთრებულია. დასავლეთ წახნაგის ზედა ნაწილში მცირე ზომის ნიშააა, რითიც გადახურულია ერთმანეთზე კუთხით მიყრდნობილი ორი აგურით. ნაგებობა გადახურულია კრამიტის ორფერდა სახურავით.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ნ. ბარათაშვილის 32)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ნიკოლოზ ბარათაშვილის ქუჩაზე (№ 32). აგებულია XIX საუკუნის II ნახევარში. 

სახლი ორსართულიანია. მაღალი ნაგებია აგურით. შენობა ქუჩაზე განივი ფასადით გამოდის. პირველ სართულზე ტრადიციული კომპოზიციაა - ორი თაღოვანი სარკმელი შუაში ნიშით, ზედა სართულზე კი, მხოლოდ ორი სარკმელი. ფასადი დასრულებულია სამკუთხა ფრონტონით. ეზოს მხარეს, ხის აივანი შუშაბანდად არის გადაკეთებული უკანა კედელი აგურისა და რიყის ქვის შერეული წყობით არის ნაგები. გადახურვა კრამიტისაა.

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში 
* 

კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ფიჭვიანის საყდარი

**ფიჭვიანის საყდარი** — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ შალაურის სამხრეთ-დასავლეთით, სამიოდე კილომეტრის მანძილზე, ტყეში. განეკუთვნება ადრინდელ შუა საუკუნეებს. ნაგებია სხვადასხვა ზომის,რიყის ქვით. ალაგ-ალაგ, ძირითადად, კონსტრუქციულ ნაწილებში, გამოყენებულია შირიმის, მეტ-ნაკლებად დამუშავებული ქვები.

შენობის გეგმის სწორკუთხედში (14,2x8,2 მ.) ჩაწერილია ცალნავიანი ეკლესია, მომცრო სამლოცველო და გარშემოსასვლელი. ძეგლი ძლიერ დაზიანებულია: ჩამონგრეულია ეკლესიის კამარა და კონქის მნიშვნელოვანი ნაწილი, ჩამოშლილია სამლოცველოს საბურველი, გარშემოსასვლელის კედლების ნაწილი დანგრეულია, ხოლო ნაწილი კი, 1-1,3 მეტრ სიმაღლეზეა შემორჩენილი. კედლებზე, გადახურვის შემორჩენილ ნაწილზე და ინტერიერი მცენარეულობაა ამოსული.

მთავარი ეკლესია დარბაზულია, აღმოსავლეთით დასრულებულია ნალისებრი აფსიდით, რომლის ღერძზე გაჭრილია განიერი, თითქმის პარალელურწირთხლებიანი, ნახევარწრიულთაღოვანი სარკმელი. აფსიდი დარბაზისგან გამოყოფილია შირმის, ნათალი ქვებით გამოყვანილი მხებით, რომლებსაც ეყრდნობოდა შირმისავე ქვებით ნაწყობი, სატრიუმფო თაღი (შეორჩენილია ორივე ქულის წყობა).

ეკლესიას ორი შესასვლელი აქვს: სამხეთიდან და დასავლეთიდან. ორივე კარი გარშემოსასვლელიდანაა, გარედან ისინი თარაზულად ყოფილა გადახურული (შემორჩენილია მცირე ნაწილები), შიგნიდან კი - რიყის, მოგრძო ქვებით ნაწყობი, ნალისებრი თაღით.  მთავარ ეკლესიას, საკურთხევლის სარკმლის გარდა, სამხრეთ კედელში გაჭრილი , კიდევ ორი სარკმელი აშუქებდა, რომლებსაც გადახურვა ჩამოშლილი აქვს.

მთავარ ეკლესიას სამხრეთიდან ეკვრის სამლოცველო, რომელიც მთავარ ეკლესიაზე თითქმის ორჯერ უფრო მოკლეა. სამლოცველოს ორი, განიერი, თაღოვანი შესასლეი აქვს, მათგან ერთი სამხრეთიდანაა, გარედან, ხოლო მეორე დასავლეთიდან, გარშემოსასველიდან. სამლოცველს შიდა სივრცე გეგმით თითქმის კვადრატულია, გადახურულია ცილინდრული კამარით და აღმოსავლეთით ნახევარწრიული ფორმის, უსარკმლო აფიდითაა დასრულებული.

გარშემოსასვლელი ორი ნაწილისგან შედგება. ორივე ნაწილს თითო, თაღოვანი შესასვლელი აქვს. ერთი სამხრეთ ფრთის, სამხრეთ კედლშია (შემორჩენილია მთლიანად), მთავარი ეკლესიის შესასვლელის მოპირდაპირედ, მეორე კი, დასავლეთ კედლის ჩრდილოეთ კიდესთან. ორივე შესასვლელი ნალისებრთაღოვანია. გარშემოსასვლელის ორივე ნაწილი დამოუკუდებელი კამარით ყოფილა გადახურული. მათ დასაყრდნობად მთავარი ეკლესიის შესაბამის კედლებზე თარედი ყოფილა მიშენებული(შემორჩენილია მცირე ნაწილი).

ფასადები სადაა, მორთულობის გარეშე. აღმოსავლეთ ფასადზე სარკმლის თაღი არაწესიერი ფორმის, შირიმის, მთლიან ქვაშია გამოკვეთილი. ეკლესია გადახურული იყო ორფერდა სახურავით, სამლოცველო და გარშემოსასვლელი კი ცალფერდათი. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ვ. ბარნოვის 9ა)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — ისტორიული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ვასილ ბარნოვის ქუჩაზე (№ 9ა). შენობა ნაგებია აგურით. სართულნახევრიანია, ოთხოთახიანი. ფასადზე მემორიალური დაფაა წარწერით: 

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ე. ახვლედიანის 8)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ელენე ახვლედიანის ქუჩაზე (№ 8) თარიღდება XIX საუკუნით. 

ნოტარიალური საბუთის თანახმად, სახლი 1885 წლიდან ეკუთნოდა ვინმე როსტომოვს, რომელმაც 1920 წელს იგი სამხრეთის აკადემიას გადასცა. 1921 წელს შენობაში საბავშვო ბაღი განთავსდა მომდევნო ხანებში კი სხვადასხვა უწყებები. ამჟამადა შენობაში ისევ საბავშვო ბაღია განთავსებული. სახლი ერთსართულიანია ნაგებია აგურით აქვს სარდაფი მთავარი ქუჩისპირა ფასადის ცენტრში, ხის სადარბაზო კარიარომლის ორივე მხარეს, სიმეტრიულად, სამ-სამი სარკმელია განლაგებული. სარკმლების ძირის დონეზე, აგურით გამოყვანილი თაროა, სარდაფის სართული ლავგარდნითაა გამოყოფილი. სადარბაზო კარის გვერდებზე თითო პილასტრია, რომელიც ფასადს მთელ სიმაღლეზე აუყვება. ფასადი დასრულებულია მავგარდნით და მაღალი პარაპეტით. შენობა გადახურულია თუნუქით სახლს გვერდიდიან და ეზოს მხრიდან აქვს თანამედროვე მინაშენები.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
შალაურის სვეტიცხოვლის ეკლესია

**შალაურის სვეტიცხოვლი ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ შალაურის სამხრეთით, სამიოდე კილომეტრზე. თარიღდება ადრინდელი შუა საუკუნეებით.
 
შენობის გეგმის გარეგან სწორკუთხედში (9x6,75 მ) ჩაწერილია გვერდიგვერდ განლაგებული ორი ნავი. მათ შორის ერთ, სამხრეთით მდებარე, რომელიც უფრო განიერი და მაღალია, ერთიანია. ჩრდილოეთით მდებარე კი, განივი კედლით, ორ არათანაბარ სადგომადაა გაყოფილი. აღმოსავლეთ სადგომი განცალკევებულია, დასავლეთისა კი, ორი, განიერი, თაღოვანი მალით, სამხრეთ ნავთანაა დაკავშირებული.

ეკლესია, ძირითადად, ლოდებითაა ნაგები. წყობაში მცირე ზომის, რიყის ქვა და ნატეხი ქვებიცაა გამოყენებული. გარეთა კუთხეები მოზრდილი, მეტ-ნაკლებად შერჩეული ქვებითაა გამოყვანილი, რომელთა წყობა ირეგულარულია. ეკლესიას ორი შესასვლელი აქვს. ორივე მთავარი ნავის კედლებში. დასავლეთით და სამხრეთით, არის გაჭრილი. დასავლეთ შესასვლელი თავდაპირველია, გადახურულია თარაზულად. ამჟამად მსგავსადაა გადახურული სამხრეთ შესასვლელიც. მთავარი ნავი აღმოსავლეთით დასრულებულია ღრმა, ნალისებრი აფსიდით, რომლის ცენტრში პარალელურწირთხლებიანი სარკმელია გაჭრილი.

ჩრდილოეთ ნავის აღმოსავლეთ სადგომი გეგმით თითქმის კვადრატულია, გადახურულია ცილინდრული კამარით. აღმოსავლეთ კედლის შუაში დაბალი, პარალელურწირთხლებიანი, სწორკუთხა სარკმელია, რომლის ქვემოთ დგას კედელზე მიყრდნობილი, ოთხკუთხა ტრაპეზი. სადგომი დასავლეთ კედელში სწორკუთხა კარია, რომელიც დასავლეთ სადგომში გადის. დასავლეთ სადგომი, აღმოსავლეთ სადგომთან შედარებით, ორჯერ უფრო გრძელია  და მთავარ ნავს ორი, ნახევარწრიული თაღით უკავშირდება, რომლებიც კვადრატული გეგმის ბურჯს ეყრდნობიან. ეკლესიის მიმდებარე ტერიტორიაზე ნაგებობების კვალი შეიმჩნევა.

1990 წელს, ინსტიტუტ „საქართველოს რესტავრაციის“ მიერ, ძეგლზე ჩატარდა სარესტავრაციო სამუშაოები: შემორჩენილი, ფაქტობრივი მასალის საფუძველზე მთლიანად აღადგინეს ჩედილოეთ ნავი, მოაწყეს ბეტონის თაროსებრი ლავგარდანი და ნავი ღარისებრი კრამიტით გადახურეს;  აღადგინეს ნავების დამაკავშირებელი თაღედის დასავლეთ მალი, არასრულად აღადგინეს მთავარი ნავის კედლები. სამხრეთ კედლის შუა ნაწილში მოაწყვეს ოთხკუთხა შესასვლელი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
სანიორეს მარიამწმინდის ეკლესია

**სანიორეს მარიამწმინდის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ სანიორეს ვენახებში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. შეკეთებულია XX საუკუნეში ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ. 

ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია რიყის ქვით შესასვლელი დასავლეთიდან აქვს, აღმოსავლეთით დასრულებულია ბრტყელი აფსიდით, რომლის ცენტრში ჯვრის ფორმის სარკმელია გაჭრილი. საკურთხევლის ცენტრში ტრაპეზის ქვა დგას კედლები შიგნიდან დუღაბითაა გალესილი. ძეგლის ოთხივე კედელი ძველია, შელესილი ცემენტით. სახურავი და შიდა გადახურვა ახალია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XX საუკუნის ეკლესიები
ქვემო ხოდაშნის მეორე ნაეკლესიარი

**ქვემო ხოდაშნის მეორე ნაეკლესიარი** — არქიტექტურული ძეგლი. დგას სოფელ ქვემო ხოდაშნის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, 1 კმ-ზე. მთაზე, მოვაკებულ ადგილზე. თარიღდება შუა საუკუნეებით. გეგმა არ იკითხება. კედლების ნაშთები მიწიდან 0,5 მეტრის მანძილზეა შემორჩენილი. ეკლესია ნაგები იყო რიყის ქვით კირის ხსნარზე.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ველის დიდი ბაზი

**ველის დიდი ბაზი** () — მწერი სიფრიფანაფრთიანების რიგის ფუტკრისებრთა ოჯახისა.

საზოგადოებრივად მცხოვრებია. გავრცელებულია ევროპაში, სამხრეთ კავკასიაში, დასავლეთ ციმბირის სამხრეთ ნაწილში, უნგრეთში, მოლდოვაში და სხვ. საქართველოში, უმთავრესად მის აღმოსავლეთ ნაწილშია. ბუნებაში მისი რიცხობრიობა მნიშვნელოვნად შემცირებულია. ველის დიდი ბაზის თავი, ფეხები და სხეული შავი ფერის ბუსუსებითაა შემოსილი, მკერდის წინა ნაწილი და მუცელი ყვითელია. ზურგზე, მძიმე ფრთების საწყისებს შორის, შავი ბუსუსებიანი ვიწრო, განივი საბმური აქვს. ოჯახი შედგება დედალი, მამალი და მუშა (უსქესო) მწერებისგან. ფრენს გაზაფხულიდან შემოდგომამდე; ჯვარედინად ამტვერიანებს ძირითადად ველის ბიოცენოზების ყვავილოვან მცენარეებს, კერძოდ, ტუჩოსნებს, რთულყვავილოვნებს და პარკოსანთა ყვავილებს. ბინადრობს, უმთავრესად მთისა და ბარის ველებზე. ბუდეს იკეთებს მიწაში, მღრღნელების მიერ მიტოვებულ სოროებში, დებს 5–10 კვერცხს. წელიწადში იძლევა ერთ თაობას. სახეობა იკვებება და კვებავს ყვავილის მტვრით, ნექტრითა და იმ მცირე რაოდენობის თაფლით, რომელსაც იგი იძლევა. სახეობის დაცვის მიზნით უნდა აიკრძალოს მათი ბუდეების მოშლა და პესტიციდების გამოყენება. სასურველია ველზე ნაკრძალებისა და მიკრონაკრძალების მოწყობა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ბაზი
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ე. ახვლედიანის 12)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ელენე ახვლედიანის ქუჩაზე (№ 12), აგებულია XIX საუკუნის შუა წლებში, ეკთვნოდა ჰილდიის ვაჭარს ხიჩოევს. 

სახლი ერთსართულიანია, ნაგებია აგურით. მისი ერთი ნაწილი განახლებულია თანამედროვე მასალით, რის გამოც თავდაპირველი სახე დაკარგული აქვს, მეორე ძველი ნაწილი კი, ნგრევის პირასაა მისული ქუჩის მხარეს მდიდრულად მოხარტებული, ხის ღია აივნებია. აივნის მოაჯირები, ორივე სართულზე ნაწლიობრივ შემორჩა, უფრო მეტად შემონახულია აფრები და ხის ავთენტური სახასიათო ორნამენტების მქონე კარები I სართული აგურის სწორკუთხა სვეტებით არის მოსაზღვრული კარ-ფანჯრები სწორკუთხა, სწორკუთხავე ალათებით, იგივე ხასიათის არის II სართულის ღიობების ნახატი.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ვარდისუბნის საცხოვრებელი კომპლექსი

**ვარდისუბნის საცხოვრებელი კომპლექსი** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ვარდისუბნის სამხრეთით, დაახლოებით 3-3,5 კილომეტრზე, მცირე ქანობის ფერდობზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ძეგლი შედგება ორი, თანადროული ნაწილისგან, ოთკუთხა კოშკისგან მასზე სამხრეთიდან მიშენებული გალავნისგან, რომელიც კოშკის წინ 100-120 კვადრატული მეტრის ფართობისაა, სწორკუთხა მოხაზულობის მონაკვეთს ფარგლავს. 

კოშკი და გალავანი ისეა განლაგებული, რომ მათი დასავლეთ კედლები ერთ ხაზზე მდებარეობს. ფერდობის დახრილობა სამხრეთიდან ჩრდილოეთითაა, ტის გამოც ეზოს მნიშვნელოვანი ნაწილი ფერდობშია შეჭრილი და გალავნის სამხრეთ კედელი საყრდენი კედლის ფუნქციას ასრულებს. კოშკი ორი სართულის სიმაღლეზე დგას. გეგმოთ კვადრატულია და ზემოთკენ სწორხაზოვნად ვიწროვდება. საშენ მასალად რიყის ქვაა გამოყენებული. კუნსტრუქციულად მნიშვნელოვანი ნაწილები ნაწყობია კვადრატული აგურით. შესასველი აღმოსავლეთ კედელში, ერთი სართულის დონეზეა, კარი გარედან თაღოვანია, შიგნიდან ხის, ბრტყელი გადახურვა აქვს. სართულის თითოეულ კედელში ორ-ორი, თაღოვანი ნიშაა, რომელშიც თითო-თითო, სათოფურია გაჭრილი. დასავლეთ კედელში სათოფურიან ნიშებს შორის, სამხრეთ ნიშების მსგავსი, უსათოფურო ნიშაცაა. თითო, მცირე სწორკუთხა ნიშაა მოწყობილი შესასვლელის გვერდებზე. იატაკის დონეზე ჩრდილოეთ კედელში გეგმით ნახევარწრიული, თაღოვანი ბუხარია. სართული გადახურულია აგურით ნაწყობი, შეკრული კამარით. კამარის აღმოსავლეთ მონაკვეთში დატანებულია II სართულზე ასაძვრომი ხვრელი, როლმელიც II სართულის აღმოსავლეთ კედელში მოწყობილ მაღალ, განიერ ნიშაში ადის. სართულის დანარჩენ კედლებში ორ-ორი, თითო სათოფურიანი ნიშაა. ნათგან დასავლეთ ნიშებს შორის ბუხარია, სამხრეთ ნიშებს შორის კიეზოში ჩასასვლელი, ვიწრო კარი ჩრდილოეთ კედელში მცირე, ნისკარტა სამოდის მსგავსი ხვრელობია. სართული გადახურული იყო აგურით ნაწყობი, ვარსკვლავისებრი კამარით, რომლისაგანაც მცირე ნაწილებიღაა დარჩენილი. გალავანი სამხრეთ-ჩრდილოეთითაა მიმართულებითაა წაგრძელებული, ნაშენია რიყის ქვით და მთელ პერიმეტრზე ნალესობით გამოყვანილი, ორფერდა დაბოლოება აქვს. შიგნიდან გალავანი შელესილია. ნალესობაზე ქაფჩის წვერით ერთმანეთზე გადაბმული, უსწორო ნახევარწრეებია გამოყვანილი, რომლებიც კედლის ზედაპირზე ერთმანეთისგან გარკვეული ინტერვალით დაცილებულ, თარაზულ ზოლებს ქმნის.

შესასვლელი გალავნის ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ ნაწილშია, კოშკის გვერდით. შესასვლელის წირთხლებში შემორჩენილია საურდულე ხვრელები. სამხრეთი კედლის შუაში მოწყობილია მცირე, შეისრულთაღიანი ნიშა. მსგავსი ორ-ორი ნიშა, გრძივ კედლებშიცაა. გალავნის დასავლეთ კედელში, სამხრეთ კიდესთან, თიხის მილი შემოდის.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ერეკლე II-ის მოედანი 1)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. დგას ერეკლე II-ის მოედანზე (№ 1). აგებულია XIX საუკუნის დასაწყისში. 

სახლი ორსართულიანია. ნაგებია აგურით. შელესილია თეთრად. შენობის გეგმას ქმნის თანაბარი ზომის ორი ნაწილი, რომლებიც ერთმანეთს სწორი კუთხით ერთვის. გარედან კუთხე ჩამოჭრილია და მოწყობილია მცირე შვერილი, რომელიც შემაღლებული, თუნუქით შემოსილი, ოთხკალთა სახურავითაა გადახურული. ამავე კუთხეშია განთავსებული სადარბაზოს თაღოვანი, ხის კარი. იგი თაღოვანი თავსართითაა აქცენტირებული. შენობა გარეთკენ ორი ფასადით გამოდის. ორივეს ფასადი სწორკუთხა კარ-სარკმლებითაა დანაწევრებული. მათი თავსართები ოდნავ მორკალულია. ორივე ფასადზე თითო შეკიდული, ლითონის, ჭედურმოაჯირიანი აივანია. სახლის უკანა, ეზოსპირა კედელი რიყის ქვისა და აგურის შერეული წყობით არის ნაშენი. ნაგებობას მაღალი, აგურის სარდაფი აქვს. სახურავი თუნუქით არის დახურული. შენობა არქიტექტურით კლასიცისტურია. კუთხის ნაწილში რომანტიზმის ელემენტებით. ამ შენობაში მრავალი წელი ფუნქციონირებს ქალაქის ცენტრალური აფთიაქი. 2011-2012 წლებში შენობას ჩაუტარდა სარესტავრაციო სამუშაოები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ვარდისუბნის ქვა

**ვარდისუბნის ქვა** — სამანი, ბუნებრივი მონოლითი, ისტორიული ძეგლი მდებარეობს სოფელ ვარდისუბნის ჩრდილო-აღმოსავლეთით, 2-3 კილომეტრზე, ალაზნის ველზე. სავარაუდოდ, თარიღდება XII-XIII საუკუნეებით. წარმოადგენს ლოდს რომელზეც ძალაუფლების სიმბოლო, ადამიანის მარჯვენა ხელის მტევანია ამოტვიფრული.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ქვემო ხოდაშნის მცირე ეკლესია

**ქვემო ხოდაშნის მცირე ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ ქვემო ხოდაშნის სამხრეთ-დასავლეთით, 1,5 კილომეტრზე, სანდრიანთხევის მარცხენა ნაპირზე, ხევის პირას თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. 

ეკლესია დარბაზულია ნაგებია რიყის, არათანაბარი ზომის ქვებით. წყობა ირეგულარულია. კედლები შიგნიდან და გარედან ბათქაშითაა გასწორებული, მაგრამ ზედაპირი მაინც უსწორმასწოროა, ტლანქი. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარის ზემოთა ნაწილი ჩამოშლილია. ამის გამო გადახურვის თავდაპირველი ფორმის დადგენა შეუძლებელია. ეკლესია უაფსიდოა და აღმოსავლეთით სწორი კედლითაა საკურთხეველი დარბაზისგან გამოყოფილია მცირე ზომის მხრებით. საკურთხევლის აღმოსავლეთ კედელში გაჭრილია ვიწრო, თარაზულად გადახურული სარკმელი დასავლეთ კედლის ზემოთა ნაწილშიცაა. აღმოსავლეთ სარკმლის ქვემოთ, კედელს, რიყის ქვით ნაგები, კუბური ფორმის ტრაპეზი ეკვრის. საკურთხეველში, სამხრეთისა და ჩრდილოეთ კედლების აღმოსავლეთ კიდეში, ორი მცირე, სწორკუთხა ნიშაა. ამჟამად საკურთხევლის გადახურვა ჩამოშლილია და აღმოსავლეთ კედელსაც ფართო ბზარი დაუყვება. ეკლესია შიგნით გადახურული ყოფილა სხმული კამარით, რომლის მცირე ნაწილებიღაა შემორჩენილი. ჩამოშლილია ლავგარდნიც.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ე. ახვლედიანის 15)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ელენე ახვლედიანის ქუჩაზე (№ 15), აგებულია XIX საუკუნის I ნახევარში. 

სახლი ერთსართულიანია, ნაგებია აგურით. სახლის მთავარი, ქუჩისკენ მოქცეული ფასადი იმპოზანტურად არის გადაწყვეტილი ფასადის ორივე ბოლოში ხის კეთილი მარკიზიანი, სადარბაზო კარია, რომლებსაც გვერდებზე რუსტირებული პილასტრისმაგავრი შვერილი აუყვება, შესასვლელებს შორის ხუთი განიერი, სწორკუთხა სარკმელია მაღალი, სოლისებრი „საჭექი ქვებით“ ზღუდრების შუაში. სარკმლებს შორისაც რუსტირებული, პილასტრისმაგავრი თითო შვერილია. ფასადი დასრულებულია საფეხუროვანი ლავგარდნით დაგვირგვინებული, მაღალი პარაპეტით, რომელიც დანაწევრებულია შვერილების ასწვრივ გამოყვანილი პილასტრებით. სარკმლების ზემოთ მოქცეულ ნაწილში თითო დაბალი, მოგრძო შეღრმავება. შესასვლელების ზემოთ არსებული ნაწილები კი, დანარჩენი ნაწილის მიმართ, შემაღლებული, ნახევარწრიული ფრონტონითაა დასრულებული. ცალ მხარეს სახლს ძველი ალაყაფის კარი აქვს, ინტერიერი ხალვათია. ნაწილობრივ შემორჩენილია ავთენტური იატაკი, ჭერი, კედლის  ბუხრები და დარბაზები. ეზოს მხარეს სახლი სახეშეცვლილია, სარდაფები მაღალია, თაღოვანი.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ვარდისუბნის ღვთისმშობლის ეკლესია

**ვარდისუბნის ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სოფელ ვარდისუბნის ცენტრში. დასავლეთ ფასადზე, შესასვლელის ზემოთ ქვიშაქვის ფილაზე არსებული, ხუთსტრიქონიანი, მხედრული წარწერის თანახმად აშენებულია 1814 წელს. ეკლესია გეგმით სწორკუთხაა, ნაგებია რიყის ქვითა და კვადრატული აგურით. მოგვიანებით, კედლები შიგნიდან და გარედან შეულესავთ და შეუთეთრებიათ. 1990 წელს ეკლესიას ჩაუტარდა სარეაბილიტაციო სამუშაოები. 

შესასვლელი ორია: სამხრეთით და დასავლეთით. ორივე კარი გადახურულია მშვილდისებრი თაღით. აღმოსავლეთით ღრმა, ნახევარწრიული აფსიდია, რომლის ცენტრში ნახევარწრიულთაღოვანი სარკმელია გაჭრილი. მსგავსი სამ-სამი სარკმელი, სიმეტრიულად, ჩრდილოეთ და სამხრეთ კედლებშია, ხოლო ერთი დასავლეთ კედლის ზედა ნაწილში. ეს უკანასკნელი იმდენად მაღლაა ატანილი, რომ თავით თითქმის კამარას წვდება. საკურთხევლის იატაკი დარბაზის იატაკის მიმართ საფეხურითაა შემაღლებული. იგი აფსიდის მხრების ხაზიდან, დაახლოებით ერთი მეტრიღ წინწაწეულია და შუაში ნახევარწრიული ამბიონი აქვს მოწყობილი.
აფსიდში, სარკმლის ორივე მხარეს, თითო, გეგმით ნახევარწრიული, კონქით გადახურული ნიშაა. ჩრდილოეთ ნიშას ქვემოთ, მიჯრით, ორი მცირე, სწორკუთხა ნიშაა.აფსიდის შუაში დგას ოთხწახნაგა ტრაპეზი. დარბაზის გრძივ კედლებზე ორ-ორი პილასტრია, რომლებზეც კამარის საბჯენი თაღებია გადაყვანილი.
კამარაც და საბჯენი თაღებიც ნახევარწრიული მოხაზულობისაა. თითო პილასტრია დარბაზის დასავლეთ კუთხეებშიც. მათ დასავლეთ კედლის მიმდებარე საბჯენი თაღი ეყრდნობა.

ეკლესიის ფასადი სადაა. აღმოსავლეთ ფასადზე, სარკმლის ზემოთ, აგურის წყობის შეღრმავებით საფეხუროვან პოსტამენტზე დაყრდნობილი ჯვარია გამოსახული. შენიბის კედლები დასრულებულია აგურის, სამსაფეხურიანი ლავგარდნით. 

ეკლესიის დასავლეთ კედელზე დაშენებულია აგურით ნაგები, დაბალი პროპორციების მქონე, ოთხივე მხარეს ნახევარწრიული, ვიწრო თაღებით გახსნილი სამრეკლო, რომელიც გადახურულია აგურისავე, პირამიდული სახურავით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XIX საუკუნის ეკლესიები
ამიდასტურის ეკლესია

**ამიდასტურის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს სოფელ ქვემო ხოდაშნის ცენტრალურ ნაწილში, სავარაუდოდ, თარიღდება VIII-IX საუკუნეებით. 

ეკლესია დარბაზულია, ნაგებია სხვადასხვა ზომის, რიყის ქვით კირით ხსნარზე. წყობა ქაოსურია, ტლანქი ჩანს გვიანდელი გადაკეთების კვალი. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარი ნალისებრთაღიანია. კარის თავზე მცირე სიღრმის მქონე, ოთხკუთხა ნიშაა, აღმოსავლეთით ნალისებრი აფსიდია, რომლის ცენტრში ერთმანეთს მიყუდებული, ორი ფილით გადახურული სარკმელია გაჭრილი. სარკმლის ორივე მხარეს თითო, ოთხკუთხა ნიშაა. ქვემოთ კი, კედელზე, მიდგმულია რიყის ქვით ნაგები, ოთხწახნაგა ტრაპეზი. ერთი სარკმელი დასავლეთ კედელშიცაა. დარბაზი გადახურულია ქარგილზე სხმული, ნახევარცილინდრული კამარით. 2007 წელს სოფლის მაცხოვრებლებმა ეკლესიის გარეთა კედლების დიდი ნაწილი აღადგინეს და შენობა ღარისებრი კრამიტით გადახურეს.

ამ სახელწოდების ეკლესია არის სოფელ ვაჩნაძიანშიც. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:VIII საუკუნის ეკლესიები
წინანდლის ნამოსახლარი

**წინანდლის ნამოსახლარი** — არქეოლოგიური ძეგლი სოფელ წინანდლიდან აღმოსავლეთით, 1,5 კილომეტრზე, წყაროებად წოდებულ ადგილში, სახნავ ფართობზე. თარიღდება შუა საუკუნეებით. XX საუკუნის 30-იან წლებში დაზიანებულა მიწის სამუშაოების გამო. შემორჩენილია ნამოსახლართა ნაშთები, ქვითკირის კედლებისა და ქვევრების ფრაგმენტები; ქვის ფილებით შედგენილი სამარხები, რომლებშიც დადასტურებულია ადამიანის ჩონჩხები. ინვენტარი კი აღარ შემირჩენილა.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ქვემო ხოდაშნის ამაღლების ეკლესია

**ქვემო ხოდაშნის ამაღლების ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ ქვემო ხოდაშნის სამხრეთით. თარიღდება შუა საუკუნეებით. დანგრეულია. შემორჩენილია მხოლოდ სამხრეთ და აღმოსავლეთ კედლების ფრაგმენტები. აღმოსავლეთით სწორკუთხა საკურთხეველია, რომლის სამხრეთ-აღმოსავლეთ კუთხეში ოთხკუთხა ნიშაა მოწყობილი. ეკლესია ნაგები იყო რიყისა და აგურის წყობის მონაცვლეობით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ე. ახვლედიანის 17)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ელენე ახვლედიანის ქუჩაზე (№ 17), თარიღდება XIX საუკუნის I ნახევრით. 

სახლი ეზოს სიღრმეში, ახვლედიანის ქუჩისა და მისი ჩიხის კუთხეში დგას ნაგებია ძველი აგურით, ძლიერ სახეშეცვლილია. ავთენტურ ნაწილებიდან შემორჩენილია მრგავლი, მასიური ბოძები. რომლებსაც მეორე სართულის აივნები ეყრდნობა. აივნები გადაკეთებულია შუშაბანდებად მოაჯირების რიკულები ძველია, ოსტატურად გაჩარხული კარ-სარკმელების ზღუდარები აგურის წყობით, რკალურად არის გამოყვანილი.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ფშაველის საწნახლები

**ფშაველის საწნახლები** — არქიტექტურული ძეგლი მდებარეობს სოფელ ფშაველის ჩრდილოეთ განაპირას. განეკუთვნებიან შუა საუკუნეებს. ერთი მათგანი წაგრძელებული სწორკუთხედია ნაგებია რიყის ქვით კირის ხსნარზე მისგან მოცილებით მეორე საწნახელის ნანგრევია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ყვავის საყდარი (ფშაველი)

**ყვავის საყდარი** — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ ფშაველის ჩრდილოეთით 0,5 კილომეტრზე, მინდორში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. 

ეკლესია დარბაზულია ნაგებია რიყის და ნატეხი ქვით კირის ხსნარზე. წყობა ქაოსურია შესასვლელი დასავლეთითაა. ეკლესია უაფსიდო, აღმოსავლეთით დასრულებულია სწორი კედლით, რომლის ცენტრში გაჭრილია სწორკუთხა სარკმელი. სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, მიდგმულია ქვის ტრაპეზი. ჩრდილოეთ კედლის აღმოსავლეთ კიდეში მცირე, ოთხკუთხა ნიშაა. მსგავსი ნიშა სამხრეთ კედელშიცაა მოწყობილი. საკურთხეველი დარბაზისგან არ არის გამოყოფილი და ორივეს ერთიანი კამარა ხურავს. ეკლესიას დასავლეთიდან მიდგმული აქვს ორსართულიანი სამრეკლო, რომლის პირველი სართული ოთხწახნაგაა, მეორე _ ცილინდრული. პირველ სართულს შესასვლლი სამხრეთიდან აქვს. მეორე სართულზე, ერთმანეთის პირდაპირ, გაჭრილია ოთხი, ვიწრო, მაღალი, თაღოვანი სარკმელი. სამრეკლოს ზედა ნაწილი თაროსებრი ლავგარდნითაა დასრულებული და კონუსისებრი სახურავი ხურავს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
სანიორეს ღვთისმშობლის ეკლესია

**სანიორეს ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ სანიორეს ცენტრში. სავარაუდოდ, თარიღდება ადრინდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია ბაზილიკური ტიპისაა. XX საუკუნეში მასში აბანო მოუწყვიათ, ინტერიერში ახალი კედლები ჩაუშენებიათ, ძველი კედლები კი ცემენტით შეულესავთ, რომლის გამოც ეკლესიას პირვანდელი სახე დაკარგული აქვს. შესასვლელი დასავლეთიდან და სამხრეთიდანაა, დასავლეთ კარი ამჟამად გაუქმებულია. აღმოსავლეთით აფსიდია, რომელშიც თაღოვანი სარკმელია გაჭრილი, ძველი ნაგებობებიდან შემორჩენილია პილასტრები. კედლებზე შეიმჩნევა მათი კვალი. ჩრდილოეთ კედელში სამი, ნალისებრთაღოვანი სარკმელია, ნავი გადახურული იყო ცილინდრული კამარით.
 
## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები