ფრენსის ალენი

**ფრენსის ელიზაბეტ ალენი** (; დ. 4 აგვისტო, 1932 — გ. 4 აგვისტო, 2020)  ამერიკელი მეცნიერი ინფორმატიკის სფეროში და პიონერი კომპილატორების ოპტიმიზაციის სფეროში. ალენი იყო პირველი ქალი, რომელიც გახდა IBM-ის სტიპენდიატი, ხოლო 2006 წელს გახდა პირველი ქალი, რომელმაც მოიპოვა ტიურინგის პრემია. მისი მიღწევები მოიცავს საფუძვლიან მუშაობას კომპილატორებში, პროგრამის ოპტიმიზაციასა და პარალელიზებაში. იგი IBM-ში მუშაობდა 1957 წლიდან 2002 წლამდე და შემდგომში იყო ემერიტას თანამშრომელი.

## ადრეული ცხოვრება და განათლება
ალენი გაიზარდა ფერმაში პერუში, ნიუ-იორკში, შამპლენის ტბის მახლობლად, ის ექვსი შვილიდან ყველაზე უფროსი იყო. მისი მამა ფერმერი, დედა კი დაწყებითი სკოლის მასწავლებელი იყო. ადრეული დაწყებითი განათლება მიიღო ერთოთახიან სასკოლო სახლში მისი სახლიდან ერთი მილის მოშორებით, მოგვიანებით კი ადგილობრივ საშუალო სკოლაში სწავლობდა.

ალენმა დაამთავრა ნიუ-იორკის შტატის მასწავლებელთა კოლეჯი (ამჟამად ოლბანის უნივერსიტეტის ნაწილი, SUNY) მეცნიერების ბაკალავრის ხარისხით მათემატიკაში 1954 წელს და დაიწყო სკოლაში სწავლება პერუში, ნიუ-იორკში. ორი წლის შემდეგ იგი ჩაირიცხა მიჩიგანის უნივერსიტეტში და 1957 წელს მიიღო მაგისტრის ხარისხი მათემატიკაში.

## კარიერა და კვლევა
სტუდენტური სესხებით ვალებში ჩაფლულმა მუშაობა დაიწყო IBM Research Poughkeepsie-ში, ნიუ-იორკში, პროგრამისტად 1957 წელს, სადაც ის ასწავლიდა მომავალ თანამშრომლებს ფორტრანის საფუძვლებს. იგი გეგმავდა მასწავლებლობას დაბრუნებოდა სესხების გასტუმრების შემდეგ, მაგრამ საბოლოოდ დარჩა IBM-ში მთელი თავისი 45-წლიანი კარიერის განმავლობაში. 1959 წელს ალენი დაინიშნა Harvest-ის პროექტში ეროვნული უსაფრთხოების სააგენტოსთან კოდის გატეხვისთვის და მუშაობდა პროგრამირების ენაზე სახელწოდებით *Alpha*. იგი მართავდა შემდგენლების ოპტიმიზაციის გუნდს როგორც Harvest-ისთვის, ასევე *Stretch*-ის პროექტისთვის.

1962 წელს იგი გადაიყვანეს თომას ჯ. უოტსონის კვლევით ცენტრში, სადაც მან წვლილი შეიტანა ACS-1 პროექტში, მოგვიანებით კი 1970-იან წლებში PL/I- ში. ამ წლების განმავლობაში, იგი მუშაობდა თანამემამულე მკვლევარ ჯონ კოკთან ერთად, რათა დაეწერა ძირითადი ნაშრომების სერია კომპილატორების ოპტიმიზაციის შესახებ, რაც დაეხმარა მაღალი დონის ენებიდან თარგმნილი მანქანური კოდის ეფექტურობის გაუმჯობესებას.

1970 წლიდან 1971 წლამდე მან გაატარა შაბათი ნიუ-იორკის უნივერსიტეტში და რამდენიმე წლის განმავლობაში მუშაობდა დამხმარე პროფესორად. 1977 წელს, კიდევ ერთმა შაბათმა მიიყვანა იგი სტენფორდის უნივერსიტეტში.

1980 წლიდან 1995 წლამდე ალენი ხელმძღვანელობდა IBM-ის მუშაობას პარალელური გამოთვლითი ზონის განვითარებაში და დაეხმარა IBM Blue Gene პროექტისთვის პროგრამული უზრუნველყოფის შემუშავებას. ალენი გახდა IBM-ის პირველი ქალი თანამშრომელი 1989 წელს. იგი წავიდა IBM-დან 2002 წელს, მაგრამ დარჩა კორპორაციასთან, როგორც ემერიტას თანამშრომელი. 2007 წელს IBM Ph.D. მის პატივსაცემად შეიქმნა სტიპენდიის ჯილდო. პენსიაზე გასვლის შემდეგ, ის კვლავ აქტიური იყო პროგრამებში, რომლებიც ხელს უწყობს ქალებსა და გოგონებს ეძიონ კარიერა მეცნიერებაში და კომპიუტერში.

## ჯილდოები და აღიარება
[მინი|ფრენ ალენი. [ლოზანის ფედერალური პოლიტექნიკური სკოლა|ლოზანა, 2008 წლის 6 მაისი]]
ალენი იყო ელექტროტექნიკისა და ელექტრონიკის საინჟინრო ინსტიტუტის (IEEE) და გამოთვლითი ტექნიკის ასოციაციის (ACM) წევრი. 2000 წელს იგი გახდა კომპიუტერის ისტორიის მუზეუმის სტიპენდიატი „პარალელური კომპიუტერებისთვის პროგრამისა და კომპილაციის ოპტიმიზაციაში შეტანილი წვლილისთვის“. ალენი საინჟინრო ეროვნულ აკადემიაში აირჩიეს 1987 წელს, ამერიკის ფილოსოფიურ საზოგადოებაში 2001 წელს და მეცნიერებათა ეროვნულ აკადემიაში 2010 წელს. 1994 წელს ნომინირებული იყო ამერიკის ხელოვნებისა და მეცნიერების აკადემიის სტიპენდიატად.

მან მიიღო IEEE კომპიუტერული საზოგადოებიდან ჩარლზ ბებიჯის ჯილდო 1997 წელს და კომპიუტერული პიონერის ჯილდო 2004 წელს. 1997 წელს ალენი შეიყვანეს Witi-ის დიდების დარბაზში. მან მოიგო 2002 წლის ავგუსტა ადა ლავლეისის ჯილდო კომპიუტერის ქალთა ასოციაციისგან. 2004 წელს ალენი იყო ანიტა ბორგის ინსტიტუტის ტექნიკური ლიდერობის ABIE ჯილდოს მფლობელი. 

ალენი აღიარებული იქნა მაღალი ხარისხის გამოთვლებში მუშაობისთვის 2006 წლის ტურინგის პრემიით. იგი გახდა პირველი ქალი ჯილდოს არსებობის ორმოც წლიან ისტორიაში, რომელიც საინფორმაციო ტექნოლოგიების სფეროში ითვლება აკადემიურ მეცნიერებებში ნობელის პრემიის ეკვივალენტად.    ჯილდოს შემდეგ ინტერვიუებში იგი იმედოვნებდა, რომ ეს უფრო მეტ შესაძლებლობებს მისცემს ქალებს კომპიუტერულ მეცნიერებაში და ინჟინერიაში.

2009 წელს მას მიენიჭა მეცნიერებათა საპატიო დოქტორის წოდება მაკგილის უნივერსიტეტიდან „პიონერული წვლილისთვის შემდგენელის ტექნიკის ოპტიმიზაციის თეორიასა და პრაქტიკაში, რომელმაც საფუძველი ჩაუყარა თანამედროვე ოპტიმიზაციის შემდგენელებს და ავტომატურ პარალელურ შესრულებას“.

## პუბლიკაციები
ფრენსის ალენის ზოგიერთი პუბლიკაცია:  
* 
* Allen, Frances E., "Interprocedural data flow analysis", *Proceedings of Information Processing 74*, IFIP, Elsevier / North-Holland (1974), 398–402.
* Allen, Frances E. and J. Cocke, "A program data flow analysis procedure", *Communications of the ACM*, Vol. 19, No. 3 (March 1976), 137–147.
* Allen, Frances E. et al., "The Experimental Compiling System", *IBM Journal of Research and Development*, Vol. 24, No. 6, (November 1980), 695–715.
* Allen, Frances E., "The history of language processor technology at IBM", *IBM Journal of Research and Development*, Vol. 25, No. 5 (September 1981), 535–548.

## პირადი ცხოვრება
1972 წელს ალენი დაქორწინდა ნიუ-იორკის უნივერსიტეტის კომპიუტერული მეცნიერების პროფესორსა და თანამშრომელ ჯეიკობ ტ. შვარცზე. ისინი განქორწინდნენ 1982 წელს.

ალენი გარდაიცვალა 2020 წლის 4 აგვისტოს, მის 88 წლის დაბადების დღეს, ალცჰეიმერის დაავადების გართულების გამო.   

## რესურსები ინტერნეტში
* ფრენსის ალენი: 2000 თანამემამულე ჯილდოს მიმღები კომპიუტერული ისტორიის მუზეუმის მეშვეობით
* ფრენ ალენი შემდგენელებისა და პარალელური გამოთვლითი სისტემების შესახებ შენიშვნები მისი 2008 წლის Organick Memorial ლექციიდან

## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 1932
კატეგორია:დაბადებული 4 აგვისტო
კატეგორია:გარდაცვლილი 2020
კატეგორია:გარდაცვლილი 4 აგვისტო
კატეგორია:XX საუკუნის ამერიკელი მეცნიერები
კატეგორია:ხელოვნებისა და მეცნიერების ამერიკული აკადემიის წევრები
კატეგორია:ტიურინგის პრემიის ლაურეატები
კატეგორია:ამერიკელი მეცნიერები ინფორმატიკის დარგში