open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ნადიკვრის 26)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ნადიკვრის  ქუჩაზე (№ 26). პროექტის თანახმად, აგებულია 1880-1881 წლებში. სახლი, თავდაპირველად, ჩათიშვილებს ეკუთვნოდა, შემდგომ კი „სობოროს“ დეკანოზს, იოანე შიუკაშვილს. 

სახლზე მიმაგრებულია მემორიალური დაფა წარწერით: 

სახლი ერთსართულიანია, ხუთოთახიანი. ძირითადად ნაგებია კვადრატული აგურით. ინტერიერში ოთახების განლაგება თავდაპირველია. შემორჩენილია ბუხრები. შენობა გრძივი ფასადით ქუჩისკენაა მიმართული. ფასადზე მშვილდისებური თაღით გადახურული ორი სადარბაზო კარი და მშვილდისებრთაღოვანივე, სადა საპირეში ჩასმული, ექვსი სარკმელი გამოდის, რომელთა შორის აგურის წყობით გამოყვანილი რესტირებული, ვერტიკალური ზოლებია ჩართული. ფასადის კიდეები ნალისებრი თაღით დასრულებული, ჩაღრმავებული არის მქონე, პილასტრისებრი შვერილითაა აღნიშნული. შესასვლელები კედლის ბოლოებშია. მათ შორის ერთი (მარცხენა ბოლოში მდებარე) — მოგვიანებით ამოუშენებიათ და სარკმლად გადაუეთებიათ. სარკმელთა ალათები სწორკუთხაა. 

სადარბაზოს კარი ხისაა, ორფრთიანი. დამუშავებულია მარტივი, ნაკვეთი სახეებით, კარს ხისავე, თუნუქით დაბურული გვიანდელი მარკიზი აქვს. ფასადი დასრულებულია დაბალი, შვერილი ზოლით, რომელსაც ძირი განიერი, კბილანისებური ელემენტებით აქვს დამუშავებული. მათ შორის თითო, რუსტირებული, ვერტიკალური ზოლების ასწვრივაა, ხოლო თითო — კარ-სარკმლების. შენობას, მარჯვნიდან, ეკვრის „რუსული“ აგურით ნაგები, ხის მოზრდილი ძელით თარაზულად გადახურული ალაყაფის კარი, რომლის წინა მხარე ჩაღრმავებული, სწორკუთხა არეებითაა დამუშავებული. შენობის გვერდითა ფასადები აგურისა და რიყის ქვის შერეული წყობითაა ამოყვანილი. ორივე ფასადი დასრულებულია სამკუთხა ფრონტონით

ეზოს მხარეს სახლი ძლიერ არის გადაკეთებული. ამ მხრიდან მას ხის მოაჯირიანი აივანი (ამჟამად სახეცვლილია) გასდევდა, რომლის სახურავი აგურის კვადრატულ ბოძებზე იყო დაყრდნობილი. აივანზე გამომავალი კარ-სარკმლების გადახურვა მშვილდისებრია, ხოლო ალათები — სწორკუთხა. შენობა გადახურულია კრამიტით დაბურული, ორკალთა სახურავით.

2011-2012 წლებში შენობას ჩაუტარდა სარესტავრაციო სამუშაოები, რის შედეგადაც მას დაუბრუნდა თავდაპირველი იერ-სახე.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ი. ჭავჭავაძის 82)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. დგას ილია ჭავჭავაძის გამზირზე (№ 82). აგებულია XIX საუკუნის შუა წლებში. 

სახლი კვადრატული აგურითაა ნაშენი. ქუჩის მხარეს იგი ერთსართულიანია. ეზოს მხარეს კი - ორთსართულიანი. ქვედა სართულზე სარდაფია. მთავარი ფასადი ქუჩის მხარეს გამოდის. იგი ორნაწილიანია. მარცხენა ნაწილი სამკუთხა ფრონტონით სრულდება, მარჯვენა კი - ფრიზით. ფრონტონში ორი წრიული ღიობია გაჭრილი, ფასადის მარცხენა ნაწილი ორი სარკმლით და მათ შორის მოქცეული ყრუ ნიშითა დანაწევრებული. სამივესწორკუთხა საპირეშია ჩასმული. ფასადის მეორე ნაწილში, სავარაუდოდ, სადარბაზოს კარი უნდა ყოფილიყო განთავსებული. ეზოს მხარეს სახლს შერჩენილი აქვს ჭვირული აივნის მცირე ნაწილი. აივანი აგურის სვეტებზეა დაყრდნობილი. ავთენტურია კარ-სარკმელების ალათები. სარდაფი ღია ტერასაზე გამომავალი ღიობებით ნათდება.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
თეთრიწყლების სამაროვანი

**თეთრიწყლების სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი, მდებარეობს სოფელ თეთრი წყლების შუაგულში. თარიღდება ძვ. წ. II-I ათასწლეულის მიჯნით. ცნობილი გახდა 1949 წელს როცა თელავის სახელმწიფო ისტიტუტის მუზეუმისა და საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმში მიიტანეს ბრინჯაოს მახვილები და სხვა სამარხეული ინვენტარი. არქეოლოგიური მასალა უხვად აღმოჩნდა 1953 წელს სოფლის ცენტრში ელექტროსადგურის მშენებლობის დროს 1965 წელს ჩატარებული დაზვერვითი ექსპედიციის დროს გაირკვა, რომ სოფელი გაშენებულია ძველი სამაროვნის ტერიტორიაზე რომელიციც გამუდმებით ზიანდებოდა საცხოვრებელი სახლების მშენებლობის გამო. 

ძეგლის შესასწავლად გაკეთდა თხრილი რომელშიც 1 მ-ის სიღრმეზე გამოვლინდა 6 სამარხი. ნიადაგის სინოტივის გამო, სამარხეული ინვენტარი ცუდად იყო შემონახული. სამაროვანზეგათხრითი სამუშაოები ჩატარდა 1966, 1972 და 1974 წლებში. ისტორიის, არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის შემდეგ არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის და კახეთის არქეოლოგიური ექსპედიციის (ხელმძღვანელი კ. ფირცხელაური) მიერ. ორმოსამარხები სწორკუთხაა, დამხრობილია დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ. დაზიანებულ სამარხებში მიცვალებულთა დამარხვის პოზა არ დგინდება, დანარჩენ სამარხებში მიცვალებულები წვანან მარჯვენა(მამაკაცები) ან მარცხენა(ქალები) გვერდზე, ძლიერ მოხრილი კიდურებით, თავით დასავლეთისკენ. ძეგლზე გამოვლინდა წვრილმარცვლოვანი, ქვიშანარევი თიხისაგან სამეურნეო მორგვზე დამზადებული, შავად, ყავისფრად ან ნაცრისფრად გამომწვარი, თხელკედლიანი ჭურჭელი (დოქი, კათხა, კოჭობი, ლანგარი, ჯამი, დენგი, ქოთანი, ქვაბქოთანა); მშვილდ-საკინძების ტიპის ბრინჯაოს საკინძი; თავგახსნილი,ერთმანეთზე თავგადადებული, მრგვალ-ბრტყელი, ჭდეულზედაპირიანი სამაჯურები; საარდიონის რამდენიმე ტიპის(სფერული, მრგვალ-ბრტყელი, ცილინდრული, შინდისებრი და სხვა, როგორც ორმხრივად, ისე ცალმხრივად გახვრეტილი) და თეთრი და ცისფერი პასტის ცილინდრული ლილისა თუ სფერული ფორმის მძივები დადასტურდა. აგრეთვე, ძვლის  ან ბრინჯაოს მრგვალგანივკვეთიანი მავთულისაგან დამზადებული, თავთან მრგვალი ან ოვალურნახვრეტიანი ნემსმახათები, ბრინჯაოს მდიდრულად ორნამენტირებული, მთლიანად სხმული მახვილები, სატევარი (ორი სატარე მანჭვლით); რკინის მასრაგახსნილი შუბისპირი (დაზიანებული); ძვლის ყუნწიანი ისრისპირი. ზოგიერთ სამარხში დადასტურდა ცხვრის მთლიანი ჩონჩხი. სამაროვანზე გვხვდება ეგრეთ წოდებული სამახსოვრო სამარხები (კენოტაფები) - სამარხები მიცვალებულის გარეშე.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
კონდამიანის ქვაბები

**კონდამიანის ქვაბები** — კდლეში ნაკვეთი კომპლექსი, არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ კისისხევის დასავლეთით, ხეობაში. თარიღდება შუა საუკუნეებით.

ძეგლი წარმოადგენს კლდეში ნაკვეთი გამოქვაბულების სისტემას, რომლებიც ერთმანეთთან დაკავშირებულია გვირაბიანი და აივნიანი გასასვლელებით. ამჟამად ზოგი მათგანი ჩამონგრეულია და ერთი გამოქვაბულიდან მეორეში გადასვლა ვერ ხერხდება. მღვიმეები განლაგებულია გარკვეულ სისტემით და შექმნილია რამდენიმე ჰორიზონტარული მწკრივი, გამოქვაბულები ინტერიერში, ალაგ-ალაგ შელესილია დუღაბით. ოთახებში მოწყობილი იყო ჭები და წყლის რეზერვუარები. ადგილობრივი მოსახლეობის თქმით, ქვაბებში ეკლესიაც ყოფილა გამოკვეთილი.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
კატეგორია:კლდის არქიტექტურა
ბახუტაანთ ეკლესიის კომპლექსი

**ბახუტაანთ ეკლესიის კომპლექსი** — არქიტექტურული ძეგლი. მდებარეობს სოფელ კისისხევიის სამხრეთით. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. კომპლექსში შედის ეკლესიის სწორკუთხა ნაგებობები და სამრეკლო, რომლებსაც გარშემოუყვება დაბალი გალავანი.

ეკლესია დარბაზულია (8,6 X 5,8 მ) ძირითადად აგებულია წვრილი რიყის ქვით. ერთადერთი შესასვლელი შენობას დასავლეთიდან აქვს. კარი შიგინდან და გარედან თარაზულადაა გადახურული აღმოსავლეთით ღრმა აფსიდია, რასაც გვერდები ოდნავ მომრგვალებული, აღმოსავლეთ კედელი კი, თითქმის სწორი აქვს. აღმოსავლეთ კედლის ცენტრში გაჭრილია ზემოთკენ შევიწროებული, ბრტყლად გადახურული სარკმელი. მსგავსი თითო სარკმელი შენობის დანარჩენ კედლებშიცაა. საკურთხევლის სარკმლის ჩრდილოეთით გეგმით ნახევარწრიული, ნახევარწრიული თაღით დასრულებული ნიშაა. სამხრეთით სწორკუთხაა. გრძივ კედელბზე თითო პილასტრია, რომლებზეც მათ ორ, არათანაბარ ნაწილად ყოფს. პილასტრებზე გადაყვანილი კამარის საბჯენი თაღი, რომელსაც მომრგვალებული წვერი და თითქმის სწორი გვერდები აქვს. მსგავსი ფორმისაა კონქის თაღიც და კამარაც.

ეკლესიის ფასადები დასრულებულია აგურის სამსაფეხურიანი ლავგარდნით. მისი ქვედა საფეხური კუთხით შვერილი აგურების ერთ რიგით, ეგრეთ წოდებული ხერძულა წყობითააა გამოყვანილი, დანარჩენ ორი კი, ჩვეულებრივად დაწყობილი აგურით, სახურავი ორფერდაა, დაბურულია ღარისებრი კრამიტით. ეკლესიის ჩრდილო-აღმოსავლეთი კუთხესთან, 0,3 მეტრზე დგას აგურით ნაგები, აღმოსავლეთ-დასავლეთის მიმართულებით ოდნავ წაგრძელებული ნაგებობა რითიც ოთხივე მხარეს ნახევარ წრიული თაღითაა გახსნილი. თაღები დაყრდნობილია კუთხეებში მდგომ კვადრატულ კვეთის ბოძებზე. ამჟამად ოთხივე თაღის დიდი ნაწილი და გადახურვა ჩამოშლილია სავარაუდოდ, იგი გუმბათოვანი კამარით იყო გადახურული. ჰქონდა თუ არა მას მეორე სართლი, ამაჟამად დაუდგენელია.

ეკლესიის სამხრეთით, ორიოდე მილის მოშორებით, დგას გეგმით კვადრატული. ორსართულიანი სამრეკლო რითც პირველი სართული რიყის ქვითაა ნაშენი. მეორე აგურით, პირველი სართული გეგმით რვაწახნაგიანია. ამ სართულზე მომცრო სამოცველოა. შესასვლელი მას დასავლეთიდან აქვს. კარი გარედან მშვილდისებრი თაღითა გადახურლი, თაღის მალი ღიობზე რამდენადმე განიერია, რის გამოც მისი ქუსლების დონეზე მცირე საფეხური ქიმნება შიგნიდან შესასვლელი სწორკუთხაა. აღმოსავლეთით სამწახნაგა საკურთხეველია. რითც დანარჩენი ნაწილისგან გამოყოფილია მოკლე მხრებით, საკურთხევლის აღმოსავლეთ წახნაგის ღერძზე გაჭრილია სწორკუთხაა სარკმელი თითო. მსგავსი სარკმელი სამივე ღერძული წახნაგის ცენტრშია. სართული გადახურულია დადაბლებული პროპორციების მქონე, გუმბათოვანი კამარით. მეორე სართული შიგნიდან და გარედან ექვსწახნაგაა. ექვსივე წახნაგებში მოწყობილია ნახევარწრიული თაღით გადახურული, განიერი, მაღალი ღიობი, შიგნით სამრეკლო გუმბათოვანი კამარითაა გადახურული, ხოლო გარედან აგურის, პირამიდული ფორმის სახურავით. გალავანი რიყის ქვითაა ნაშენი. შემორჩენილია დაახლოებით 1 მეტრის სიღლეზე.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ართანის წმინდა გიორგის ეკლესია

**ართანის წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი. დგას სოფელ ართანის ჩრდილოეთით, 500-იოდე მეტრზე, ტყიანი მთის ფერდობზე, დაბალი (სიმაღლე 1,2 მეტრი), ფიქლით ნაგები გალავნით შემოფარგლულ, პატარა (ფართობი დაახლოებით 100 მ²) ეზოში. სავარაუდოდ, თარიღდება განვითარებული შუა საუკუნეებით.

## აღწერა 
ნაგებობა ორსართულიანია — კოშკისმაგვარი, ზემოთკენ სწორხაზოვნად ვიწროვდება და ორფერდა სახურავითაა დასრულებული (სიმაღლე მიწიდან სახურავის კეხამდე — 7 მეტრი). I სართული (ზომები ფუძის დონეზე 4,7 x 3,5 მეტრი) ყრუკედლებიანი სათავსია, II სართული — ეკლესიის შენობა ნაგებია სხვადასხვა ზომის ნატეხი ქვით. გარეთა კედლები შემთხვევითი ფორმის, სრულიად დაუმუშავებელი ქვებითაა ნაწყობი, რის გამოც წყობა არასწორხაზოვანია. ფასადის მხარეს ქვები ბრტყელი ზედაპირითაა მოქცეული. კედლების ზედაპირი (ძირითადად ქვედა ნახევარში) გასწორებულია წმინდა ბათქაშით, რომელიც ქვებს შორის დარჩენილ არეებს ავსებს და ნაწილობრივ, მათ ზედაპირებსაც ფარავს. შენობის ოთხივე კუთხე ამოყვანილია შირიმის, ნათალი ქვებით. გარდა ამისა, გამოყენებულია თხელი, კვადრატული აგური, რომლითაც ლავგარდანი და ეკლესიის  შიდა გადახურვაა გამოყვანილი.

შესასვლელი მე-2 სართულის სამხრეთ კედელშია, მიწიდან 4 მეტრ სიმაღლეზე. კარის ღიობი აგურისა და შირიმის ქვებითაა გამოყვანილი. გადახურულია ქვით.

პირველი სართული შემაღლებული პროპორციების, კამაროვანი სადგომია. სადგომის გადახურვის წყობაში ვიწრო, სწორკუთხა (45x45 სანტიმეტრი) ხვრელია დატანილი, რომლის მეშვეობითაც პირველი სართული მეორეს უკავშირდება. მეორე სართულზე მცირე ზომის, გეგმით კვადრატული ოთახია, რომელიც აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდითაა დასრულებული (სადგომის ფართობი საკურთხევლიანად 5 მ²-მდეა) აფსიდში გაჭრილია ვიწრო, სწორკუთხა სარკმელი, რომელიც გარედან შირიმის მთლიან ქვაში გამოკვეთილი, ნახევარწრიული თაღითაა გადახურული. აფსიდი დასრულებულია ამორფული, სხმული კონქით. კონქის თაღი შეისრულია. ნაწყობია კვადრატული აგურით. შეისრულია კამარაც. 

მოგვიანებით, შენობის ფუნქციის შეცვლისა და მისი სათავდაცვოდ გამოყენებისას, მეორე სართულის ინტერიერი რამდენადმე  შეუცვლიათ: შესასვლელის წინ, მთელ სიმაღლეზე, რიყისა და ნატეხი ქვის სქელი კედელი ამოუყვანიათ, რომელშიც ვიწრო, თაღოვანი კარი მოუწყვიათ.

ფასადები სადაა. კედლები დასრულებულია საფეხურებად ნაწყობი ლავგარდნით (ჩამოშლილია დიდი ნაწილი), რომელიც შედგება კუთხით შვერილი და ჩვეულებრივად ნაწყობი აგურის, ორ-ორი რიგის მონაცვლეობით. სახურავი დაბურულია ბრტყელი და ღარისებრი კრამიტის კომბინირებული წყობით. პირველი რიგის, ბრტყელი კრამიტების კიდეები, გაფორმებულია ერთმანეთისგან მცირე ინტერვალებით დაცილებული, სამ-სამი, ნახევარწრიული ელემენტით, რომელთა ერთობლიობა, ლავგარდანთან ერთად, გვერდით ფასადებზე მკვეთრ, დეკორატიულ აქცენტს ქმნიდა.

გალავანი წრიული გამოხაზულობისაა. მისი დასავლეთ ნაწილში მოწყობილია ვიწრო შესასვლელი, რომელსაც გადახურვა ჩამოშლილი აქვს. ძეგლი მსგავსი ტიპის ნაგებობათა საინტერესო ნიმუშია.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
ვარდისუბნის მეორე ეკლესია

**ვარდისუბნის მეორე ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ვარდისუბნის სამხრეთ-დასავლეთით, ახალი შუამთის დედათა მონასტრის სიახლოვეს, ტყეში, 700-800 მეტრზე. თარიღდება გვიანდ. შუა საუკუნეებით.

ეკლესია საშუალო სიმაღლის გალავნითაა გარშემორტყმული. ეს შემოზღუდული სივრცე გალავანზე მიშენებული საცხოვრებელი და სამეურნეო ნაგებობებით, მცირე ზომის მონასტერს წარმოადგენს.

ეკლესია მცირე ზომის, დარბაზული ნაგებობაა. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდით და შესასვლელით დასავლეთიდან, რომელიც გარედან ნახევარწრიული თაღითაა დასრულებული, შიგნიდან კი სწორკუთხაა. სამხრეთიდან ეკლესიას ეკვრის მცირე სამლოცველო, რომელსაც ზემოდან შიგნიდან წრიული, ხოლო გარედან რვაწახნაგოვანი სამრეკვლო ადგას. ნაგებობები ერთმანეთის მიმართ ისეა განლაგებული, რომ მათი დასავლეთ კედლები ერთ ხაზზე მდებარეობს. ორივე რიყის ქვითაა ნაშენი. ალაგ-ალაგ გამოყენებულია კვადრატული აგურიც. ეკლესიასაც და სმლოცველოსაც ნახევარწრიული აფსიდი აქვს, რომლის ცენტრში გაჩრილია დაბალი, თარაზულად გადახურული სარკმელი, გვერდებში კი თითო, ოთკუთხა ნიშაა. შიგნით ეკლესია გადახურულია ქარგილზწ სხმული, ნახევარცილინდრული კამარით. ეკლესიის ფასადები დასრულებული იყო აგურის პორიზ წყობით გამოყვანილი ლავგარდნით.

სამლოცველო აღმოსავლეთ სარკმლის გარდა, ერთი მცირე, ოთკუთხა სარკმელი სამხრეთითაც აქვს, რომელიც გარეთკენაა ახრილი. ორივე ნაგებობას, შიგნით, ქარგილზე სხმული, ნახევარცილინდრული კამარა ხურავს. სამრეკლოს თითოეულ წახნაგში თითო, ვიწრო, მაღალი, თაღოვანი ღიობია მოწყობილი. სამრეკლო შიგნიდან გადახურულია გუმბათოვანი კამარით, გარედან კი პირამიდული ფორმის აგურის სახურავით.

2005-2007 წლებში საქართველოს ისტორიულ ძეგლთა დაცვისა და გადარჩენის ფონდის დაფინანსებით ეკლესიას ჩაუტარდა აღდგენითი სამუშაოები. ეკლესიის მიმდებარე ტერიტორიაზე ეკლესიის და სამრეკლოს სახურავები გაიწმინდა მიწისაგან და მცენარეულობისგან. გადაეწყო და ზოგან მთლიანად აღდგა ლავდარდნის დაზიანებული ნაწილები. კირისა და ცემენტის ნაზავით შეივსო ბზარები. გადაეწყო და აღდგა გამოქარული და დაზიანებული საპირე წყობა. მოწესრიგდა კარ-სარკმელთა ღიობები. იატაკი მოილესა კირის ხსნარით. ორივე ნაგებობა გადაიხურა ღარიანი კრამიტით, გადაეწყო და ზოგან აღდგა გალავანი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
სამაროვანი ნაშალა

**სამაროვანი ნაშალა** — არქეოლოგიური ძეგლი სოფელ თეთრი წყლების სამხრეთით, ბურთულად წოდებულ ადგილზე. 1974 წელს შეისწავლა არქეოლოგიური კვლევის ცენტრმა და კახეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ. თარიღდება ძვ. წ. II და I ათასწლეულების მიჯნით. სადაზვერვო თხრილში (სიგრძე — 7,75 სმ, სიგანე — 0,4 მ), 0,2 მ სიღრმეზე. აღმოჩნდა 4 სამარხი, რომელთა უმეტესობა განადგურებულია. „ნაშალის“ არქეოლოგიური მასალა (თიხის ჭურჭელი, ბრინჯაოს მახვილები, სამკაულები, სხვადასხვა მასალის მძივები) თეთრი წყლების სამაროვნის იდენტურია. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
თელავის პირველი საჯარო სკოლა

**თელავის პირველი საჯარო სკოლა** — ვაჟა-ფშაველას სახელობის შენობა. ისტორიული ძეგლი. მდებარეობს ილია ჭავჭავაძის მოედანზე. პირვანდელი სახით არ არის შემორჩენილი. სკოლა 1758 წელს დაუარსებია ერეკლე II-ს. თავდაპირველად ატარებდა ფილოსოფიური სკოლის სახელს. 1782 წელს გადაუკეთებიათ სასულიერო სემინარიად. იარსება 1801 წლამდე. მისი პირველი რექტორი იყო გაიოზ ნაცვლიშვილი. 1808 წელს თელავის საულიერო სემინარიის შენობაში გაიხსნა სასულიერო სასწავლებელი რომელიც 1917 წელს გადაკეთდა ვაჟთა გიმნაზიად. აქ სწავლობდნენ ვაჟა-ფშაველა, რაფიელ ერისთავი, ნიკო შიუკაშვილი, იროდიონ ევდოშვილი, ლადო მესხიშვილი, კოტე მარჯანიშვილი, სანდრო ახმეტელი, ივანე ბერიტაშვილი და სხვა. 1921 წლიდან ვაჟთა პირველი გიმნაზია თელავის პირველ საშუალო სკოლად მოიხსენიებოდა. სკოლას აქვს ყველა საგნობრივი კაბინეტი და 20 საკლასო ოთახი. შენობა ორსართულიანია, ნაგებია ქვითა და აგურით, გადახურულია თუნუქით.

## ლიტერაუტურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
კატეგორია:საქართველოს სკოლები
კატეგორია:თელავი
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ნადიკვრის ჩიხი 1)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ნადიკვრის ჩიხში (№ 1). აგებულია XIX საუკუნის შუა ხანებში.

სახლი ერთსართულიანია. ქუჩის მხარეს მოქცეული ფასადის მარცხენა ნაწილში, სადა საპირეში ჩასმული, სამი მაღალი, მშვილდისებრი თაღით გადახურული სარკმელია, მარკვენა ნაწილში — შესასვლელი. სარკმლების ქვემოთ კედელი დანაწევრებულია სამი სწორკუთხა ნიშით. შესასვლელი (ამოშენებულია) ხის, გადახურულ აივანს უკავშირდებოდა, რომელიც სახლს ეზოს მხრიდან ევლებოდა. ფასადი დასრულებულია პარაპეტით. მისი ზედაპირი სწორკუთხა და წრიული ნიშებითაა დანაწევრებული. აივანი ნაწილობრივღაა შემორჩენილი. იგი მთლიანად შემინულია, თუმცა, ხის ორნამენტი, აქა-იქ, ახლაც ჩანს. სახლი ორკალთა, , კრამიტით დაბურული სახურავითაა გადახურული, რომლის კალთებით მოსაზღვრულ ფრონტონის არეში, ეზოს მხარეს, გაჭრილია ორი მაღალი, ნახევარწრიული თაღით გადახურული სარკმელი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ართანის წმინდა თევდორეს ეკლესია

**ართანის წმინდა თევდორეს ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ართანის ჩრდილოეთით, დაახლოებით 1 კილომეტრზე, ფერდობზე. თარიღდება სავარაუდოდ XIV-XV საუკუნეებით.

## აღწერა
ეკლესია დარბაზულია, გეგმით თითქმის კვადრატული (3,9 x 3,4 მეტრი). ნაშენია მოზრდილი ზომის, ნატეხი ქვით. წყობა ქაოსურია, ტლანქი. ქვებს შორის დარჩენილი არეები წვრილი ქვითაა შევსებული და შებათქაშებულია. კუთხეების წყობაში და ალგ-ალაგ, კედლებში, ტლანქად დამუშავებული შირიმიცაა გამოყენებული. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. კარი ვიწროა, მაღალი.

2005–06 წლებში, ადგილობრივი მოსახლეობის მიერ ჩატარებული შეკეთების დროს, კედლების ზედა ნაწილები თანამედროვე აგურით აღუდგენიათ (საკმაოდ დაუდევრად). შიგნიდან კედლები შეულესავთ და ეკლესია ღარისებრი კრამიტით გადაუხურავთ. აღმოსავლეთით აფსიდია, რომლის ცენტრშიც საკმაოდ ვიწრო (სიგრძე დაახლოებით 10 სანტიმეტრია), მაღალი, სწორკუთხა სარკმელია გაჭრილი, ერთი, სწორკუთხა სარკმელი დასავლეთის კედელშიცაა. შიგნით ეკლესია გადახურულია ნახევარცილინდრული კამარით, რომელსაც სავსებით წესიერი ფორმა არა აქვს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XIV საუკუნის ეკლესიები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ე. ახვლედიანის შესახვევი 5)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. დგას ელენე ახვლედიანის I შესახვევში (№ 5). აგებულია 1890 წელს.

სახლი ორსართულიანია. ნაგებია აგურით და რიყის ქვით. თავდაპირველი სახე შეცვლილი აქვს. პირველ სართულზე აივანი შუშაბანდითაა შეცვლილი. შემორჩენილია მეორე სართულის აივნის საყრდენი, აგურის მრგვალი სვეტები. მეორე სართულზე ასვლა ძველი ხის კიბით შეიძლება, რომლის მოაჯირი სადა ორნამენტით არის შემკული. სართულზე ხის, წახნაგასვეტებიანი, მდიდრულად დეკორირებული, ჭვირული აივნებია განთავსებული. ეზოს მხარეს სახლი შელესილი ფასადით არის მიმართული. კარ-სარკმლების თავსართები რკალურია, ალათების რთული ნახატი ნასაზრდოებია კლასიცისტური ნიმუშებიდან. კედლებზე ლურჯი ფერის ნალესობის კვალია. სახლს ღირებული სარდაფი აქვს. შენობა გადახურულია კრამიტით. ეზოს მხარეს უსახური მინაშენებია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ი. ჭავჭავაძის 98)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. დგას ილია ჭავჭავაძის გამზირზე (№ 98). აგებულია XIX საუკუნის შუა წლებში.

სახლი ქუჩის მხარეს ერთსართულიანია, ეზოსკენ - ორსართულიანი ნაგებია აგურით. სახლში ოროთახიანი ბინაა განთავსებული. ინტერიერში შენარჩუნებულია სამყურა სარკმელების ალათები და ძველი განჯინები. სახლიმთავარი ფასადით ჭავჭავაძის ქუჩაზე გამოდის. ფასადზე ორი სარკმელი და საარბაზოს კარია. სარკმელებიც და კარიც სწორკუთხა საპირეებშია ჩასმული. თავად ღიბების თავსართი მორკალულია. სარკმელებს ქვემოთ, კედელი, ერთ დონეზე განლაგებული, შეზნექილი მართკუთხედებით ნაწევრდება. მათ ქვემოთ კი, სარდაფის ნახევარფანჯარებია განთავსებული. სადარბაზოს კარი ხისაა, დამუშავებულია კვეთილობით. კარის თავზე, ორნამენტული დეტალებით მორთული ლითონის მარკიზია. ფასადი დასრულებულია სამკუთხა ფრონტონით, რომლის ზედაპირე ორფერი ( მუქი და ღია წითელი) აგურის წყობით არის გამოყვანილი. ეზოს მხარეს ზის ჭვირული აივანია, რომელიც აგურის მძლავრ სვეტებს ეყრდნობა. სარდაფიდან, ეზოს მხარეს გაჭრილია რამდენიმე სწორკუთხა ღიობი.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ართანის წმინდა ნინოს ეკლესია

**ართანის წმინდა ნინოს ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სოფელ ართანის ჩრდილო-დასავლეთით, 0,7 კილომეტრზე, ღვთისმშობლის ეკლესიის დასავლეთით, ორასიოდე მეტრში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

## აღწერა
ეკლესია დარბაზულია (5,4 x 4 მეტრი). ნაგებია რიყის ქვისა და ნატეხი ქვის ირეგულარული წყობით. აქა-იქ, უმთავრესად, გარე კუთხეების ქვედა ნახევრის წყობაში, გამოყენებულია კვადრატული აგური. კედლების ზედაპირი გასწორებულია ბათქაშით. მიუხედავად ამისა, იგი ტლანქია და უსწორმასწორო. ერთადერთი შესასვლელი დასავლეთიდანაა. კარი შედარებით ვიწროა. იგი აგურითაა გამოყვანილი და დასრულებულია შეისრული თაღით. რომელიც მცირედ შეღრმავებულ, ხერხულა ფრიზით დაგვირგვინებულ, სწორკუთხა არეშია მოქცეული. შესასვლელი შიგნიდან სწორკუთხაა, გადახურულია ხის ძელებით. ეკლესიის დარბაზი გეგმით თითქმის კვადრატულია, აღმოსავლეთიდან ერთვის ნახევარწრიული აფსიდი, რომლის ქვედა ნაწილი დრბაზის სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებიდან ერთსაფეხურიანი პილასტრებითაა გამოყოფილი. პილასტრები იატაკიდან 1,3 მეტრის სიმაღლეზე წყდება. მათ ზემოთ აფსიდი ნალისებრ მოხაზულობას იძენს და დარბაზის შესაბამის კედლებს უშუალოდ შეერთვის. აფსიდის ღერძზე აგურით ნაწყობი ვიწრო, თაღოვანი სარკმელია, რომლის ორივე მხარეს თითო, მცირე ნიშაა. სამხრეთ ნიშა სწორკუთხაა, გადახურულია აგურით. ჩრდილოეთ ნიშის გადახურვა კი, ერთმანეთზე სწორი კუთხით მიყრდნობილი, ორი აგურისგან შედგება. აფსიდი დასრულებულია უსწორმასწორო კონქით, უსწორმასწოროა დარბაზის კამარაც. საკურთხევლის წინ შემორჩენილია აგურით ნაშენი კანკელის ფრაგმენტები. ეკლესიის შიდა სივრცის გამანათებლად, აფსიდის გარდა, თითო სარკმელი დასავლეთ და სამხრეთ კედლებშიცაა. ორივე სარკმელი, ქვის თხელი ფილებით. თარაზულადაა გადახურული. ფასადები შემოსილი მოზრდილი, არაწესიერი ფორმის, ნატეხი ქვისა და ტიყის ქვების შერეული წყობით. შესასვლელის ზემოთ, კედლის წყობაში ჩასმულ, მცირე ზომის, თიხის ფილაზე, გამოსახულია მარტივი ფორმის ტოლმკლავა ჯვარი.

2008 წელს სოფლის მაცხოვრებლებმა ეკლესიის კედლების ზედა ნაწილი აღადგინეს. მოაწყვეს აგურის ლავგარდანი და ეკლესია ღარისებრი კრამიტით გადახურეს.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ი. ჭავჭავაძის 104)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ილია ჭავჭავაძის ქუჩაზე (№ 104). თარიღდება XIX საუკუნის II ნახევრით. 

სახლი ერთსართულიანია. ნაგებია აგურით. ქუჩის მხარეს შენობა გრძივი ფასადით გამოდის, რომლის ქვედა ნაწილი მიწითაა დაფარული. ფასადზე მშვილდისებრთაღიანი ორი სარკმელია, საჭექი ქვებით თაღების შუაში. ორივეში სწორკუთხა ალათაა ჩასხმული და რკინის გისოსითაა აღჭურვილი. ფასადი თავისებურადაა გაფორმებული თანაბარი სიმაღლის, ოღონდ სხვადასხვა სიგანის, სწორკუთხა შვერილებით, რომლებიხ ერთ ვერტიკალზე, თანაბარი ინტერვალებით არის განლაგებული. ფასადზე ექვსი ასეთი ვერტიკალია რომელიც მას მთელ სიმაღლეზე ასდევს : თითო - კიდეებში და თითო - სარკმელების გვერდებზე. ფასადი დასრულებულია მაღალი, ხუთსაფეხურიანი ლავგარდნიღ, რომლის ქვედა საფეხური აგურის ხერხულა წყობითაა გამოყვანილი.

ეზოს მხარეს, მცირე ზომის, ჭვირული აივნის ნაწილებია შემორჩენილი. აივანი აგურის ოთკუთხა სვეტებზეა დაყრდნობილი. აივნის ქვემოთ მაღალი ნახევარსარდაფია. ეზოს მხარეს კედლები ლურჯადაა შეღებილი, სარკმელები ამ მხარესაც მშვილდისებრთაღიანია. შენობა გადახურულია კრამიტით. სახურავი ორფერდაა.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ე. ახვლედიანის 9)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ელენე ახვლედიანის I ჩიხში (№ 9). თარიღდება XIX საუკუნის შუა ხანებით. 

დიდი ზომის, ორსართულიანი სახლი საკმაოდ სახეცვლილია. პირველი სართული მთლიანად გადაკეთებულია: ამოშენებულია და შემინული. მეორე სართულზე შემორჩენილია ხის, საკმაოდ განიერი, ძველი აივანი, რომელიც ფასადს მთელ სიგრძეზე გასდევს. აივანს მოხარატებული, ხის მოაჯირი აქვს. ხის მაღალ სვეტებს შორის ჭვირული ფრიზებია, კუთხეებში პატარა, ჭვირული აფრებით, აივანზე გამოდის ოთახების ღიობები. სახლი თუნუქითა გადახურული.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (შოთა რუსთაველის 7)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს შოთა რუსთაველის ქუჩაზე (№ 7). თარიღდება XIX საუკუნის შუა წლებით.

ესაა აგურით, ორსართულიანი, მაღალი ნაგებობა , რომლის გეგმის სწორკუთხედი, რამდენადმე, ეზოს გასწვრივაა გაგრძელებული, ქუჩაზე კი ვიწრო ფასადით გამოდის. შესასვლელი ქუჩიდანვეა, ფასადის მარცხენა კიდეში. კარი პირველი სართულის წინ არსებულ, ღია ტერასას უკავშირდება. ტერასიდან მოწყობილია მეორე სართულზე ასასვლელი ხის, ერთსვლიანი კიბე. კიბე აივანზე ადის, რომელიც სახლს ეზოს მხარეს, მთელ სიგრძეზე გასდევს. სახლის პირველი სართული, როგორც ჩანს, სავაჭრო საქმიანობასთან იყო დაკავშირებული, მეორე კი საცხოვრებელია. ინტერიერში შემორჩენილია ხის ძველი იატაკები და ჭერი. ყველა ოთახში კედლის ღუმელებია მოწყობილი. 

ფასადებიდან, თავისი გაფორმებით გამორჩეულია ქუჩის მხარეს მოქცეული ფასადი. იგი შეულესავია. მორთულობის ძირითადი ელემენტებია: რუსტირებული, პილასტრისებური შვერილი, სხვადასხვა ფორმისა და ზომის ჩაღრმავებული არეები და ვერტიკალურად დაყენებული აგურებით გამოყვანილი ჰორიზონტალური ზოლები. ფასადის მარცხენა ნაწილი უჭირავს სწორკუთხა ნაკვეთი სახეებით გაფორმებულ, ხის, ორფთიან შესასვლელს და მის ასწვრივ მდებარე განიერ სარკმელს, რომლებიც რუსტირებულ, შვეულ ზოლებს შორის არის მოქცეული. ფასადის მარჯვენა ნაწილში კი ოთახების კარ-სარკმელები გამოდის. პირველ სართულზე — ორი განიერი სწორკუთხა ღიობია (გვიანდელია), მეორე სართულზე კი — ოთხი სარკმელი და ერთი კარი, რომლებიც ერთმანეთისგან რუსტირებული, პილასტრისებრი შვერილით არის გამიჯნული. ყველა ღიობი ბრტყელი ღიობითაა გადახურული და კედლის მცირედ შეღრმავებულ , სწორკუთხა სიბრტყეშია მოქცეული. სწორკუთხაა ასევე კარ-სარკმლების ალათებიც. ფასადის მარჯვენა ნაწილის მთელ სიგრძეზე მოწყობილი იყო ხის, შეკიდული აივანი (ჩანს ძველ ფოტოსურათებზე), რომლისგანაც ხის კოჭების ბუდეებიღა იყო დარჩენილი.

ფასადი დასრულებია მაღალი პარაპეტით. შინაგანი სტრუქტურის შესაბამისად, იგი ორ ნაწილად იყოფა. ფასადის მარჯვნივ, ძირითადი ნაწილის ცენტრი აღნიშნულია პარაპეტზე, დადგმული კოშკისებრი ნაგებობით, რომლის წინა მხარეს წყობის შეღრმავებით, ჯვრის გამოსახულებაა გამოყვანილი. ეზოს მხარეს სახლს დიდი, გადახურული აივანი აქვს, ხის სვეტებით. მოხარატებული მოაჯირითა და ფრიზით. სახლი თავისი გარეგნული დამუშავებით თელავის დამახასიათებელ და მნიშვნელოვან რიგში დგას. 

2011-2012 წლებში სახლს ჩაუტარდა სარესტავრაციო სამუშაოები (პროექტის ავტორი თამარ დვალი), რის შედეგადაც მას დაუბრუნდა პირველადი სახე. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
კისისხევის კოშკი

**კისისხევის კოშკი** — არქიტექტურული ძეგლი დგას სოფელ კისისხევის ქვემოთ მდინარე კისისხევის მარცხენა ნაპირას. გურჯაანიიდან თელავისაკენ მიმავალი გზის პირას. თარიღდება XVII საუკუნის შუა წლებით. ეკუთვნოდა თავად ქობულაშვილებს. დიდი ხნის განმავლობაში კოშკი წისქვილის მაგივრობას ეწეოდა, რის გამოც ადგილობრივი მოსახლეობა მას „ციხის წისქვილს“ უწოდებს.

შენობა გეგმით აღმოსავლეთ-დასავლეთის მიმართულებით წაგრძელებული სწორკუთხედია, სამსართულიანი ნაგებია მთლიანად რიყის ქვით. გარედან ოთხივე კუთხეში აქვს მომრგვალებული, ზემოთკენ თანდათან შევიწროებული შვერილები. პირველი სართული ნახევარწრიული ფორმის ქვის კამარითაა გადახურული, მეორე სართლის გადახურვა გამართული იყო ხის კოჭებზე გრძივ კედლებზე შემორჩენილია კოჭების საყრდენი ბუდეები. მესამე სართული კი, ქონგურებით აღჭურვილი ბანი ყოფილა.

კოშკში შესასვლელი მოწყობილი იყო პირველ სართულზე აღმოსავლეთ კედლის სამხრეთით კიდეში. ამავე კედელში ერთი, შეწყვილებული სათოფური და ორი, თაღოვანი ნიშააა. დასავლეთის კედლის ჩრდილოეთ კუთხეში თაღოვანი ლიობია. რითიც კედლის სისქეში არსებულ, ზედა სართულთან დამაკავშირებელი კიბის უჯრედს უკავშირდება. ჩრდილოეთ კედელში გადაჭრილია სამი სარკმელ-სათოური. სამხრეთ კედელის აღმოსავლეთ ნაწილში ერთი სათოფური კედელი. მოგვიანებით, შუაშუ გაუნგრევიათ და წყლის შემოსაყვანად, ორი ხვრელი მოუწყვით.

კოშკის მეორე სართული საცხოვრებელ-სათავდაცოა. მისთვის დამახასიათებელია სათოფურების სიმრავლე. სათოფურები ორ რიგადაა განლაგებული. ქვედა რიგის სათოფურები ქვემოთაა მიმართული ზედასი კი პირდაპირ. ჰორიზონტალურად მათ ზემოთ რამდენიმე პატარა, სწორკუთხა სარკმელია, რეებიც თავის მხრივ, მესამე რიგს ქმნის. სართულის ჩრდილოეთ კედელში, დანარჩენებისგან განსხვავებით, ქვედა რიგის სათოფურები ჩასმულია ნიშებში. ამავე კედლის აღმოსავლეთ ნაწილში მოწყობილია ბუხარი დასავლეთ კედლის სისქეში. ამ სარულზეც ისევე როგორც ქვედა სართლზე მოწყობილია მესამე სართულზე ასასვლელი ქვიც კიბე. იგი ორსვლიანია. თითოეული სვლა კედლის ბოლოში იწყება. ისინი სადგომის მხარეს გახსნილია და დაბალი კედლით იყო შემოზღუდული, სხვლების დამაკავშირებელი ბაქანი კედლის შუაში, მესამე სართულის იატაკის დონეზეა. საიდანაც სართულზე გასასვლელი იყო გაკეთებული.

მესამე სართული ბანია, იგი საკმაოდ მაღალი, ქონგურებით დასრულებული კედლებით იყო შემოზთუდული. ქონგურების მცირე ნაწილი მხოლოდ აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედლებს შემორჩა. სართულის საბრძოლო ელემენტებს სალოდეებიც ემატება გრძივ კედლებში სამ-სამი სალოდეა მოწყობილი, ხოლო აღმოსავლეთ
კედელში ორი.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ციხესიმაგრეები
ქვემო ხოდაშნის წმინდა გიორგის ეკლესია

**ქვემო ხოდაშნის წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი სოფელ ქვემო ხოდაშენში. მდებარეობს გურჯაან-თელავის საავტომობილო გზიდან სამხრეთით, დაახლოებით 2 კილომეტრის დაშორებით, დოლიაურისხევის დამრეც ფერდობზე, სასაფლაოზე. თარიღდება XVI-XVII საუკუნეების მიჯნით. XIX საუკუნის მიწურულში იგი შეუკეთებიათ და დასავლეთ ფრონტონის წვერზე სამრეკლო დაუშენებიათ. XX საუკუნის მეორე ნახევარში ადგილობრივმა მოსახლეობამ, საკუთარი ინიციატივით, ბაზალტის უზარმაზარი ფილებით გაამაგრა ეკლესიაში შესასვლელი კარი და დასავლეთ ფრონტონი.

## აღწერა 
ეკლესია დარბაზულია, უაფსიდო, ნაგებია სხვადასხვა ზომის, რიყის ქვით კირის ხსნარზე. დარბაზის გეგმა კვადრატს უახლოვდება. საკურთხეველს ტაძრის მთელი სივრცის დაახლოებით მესამედი უჭირავს. საკურთხეველში, სამხრეთისა და ჩრდილოეთის კედლების აღმოსავლეთ კიდეში, თითო, მცირე, სწორკუთხა ნიშაა. საკურთხეველი გადახურულია კონქით, რომლის ნახევარწრიულ საფუძველზე გადასვლა, საკურთხევლის კუთხეებში განლაგებული ტრომპების საშუალებით ხდება. ერთადერთი, სწორკუთხა შესასვლელი ეკლესიას სამხრეთიდან აქვს. კარის ზღურბლი მიწის დონიდან დაახლოებით 70 სანტიმეტრის სიღრმეზეა. აქედან კი, კიდევ ერთი საფეხურია ეკლესიის იატაკის დონემდე. შიგნიდან შესასვლელი მოზრდილი, ბრტყელი ქვითაა გადახურული, ეკლესიის იატაკი არაერთგვაროვანია, ზოგან ის ქვითაა გაწყობილი, ხოლო დანარჩენი მოლესილია კირხსნარით.

აღმოსავლეთისა და დასავლეთის კედლებში გაჭრილია თითო, მცირე ზომის, თარაზულად გადახურული სარკმელი, რომლებიც ზემოთკენ თანდათან ვიწროვდება. ორივე სარკმლის ღიობი რიყის ქვითაა გამოყვანილი. აღმოსავლეთ სარკმლის ქვემოთ, კედელს, რიყის ქვით ნაგები, კუბური ფორმის ტრაპეზი ეკვრის, შიგნით კედლები უხარისხოდაა გალესილი. ნალესობის დიდი ნაწილი ჩამოშლილია.

ეკლესიის ფასადები სადაა, აღმოსავლეთის ფრონტონის წვერში ჩასნულია სამკუთხა ფორმის, შირიმის ქვა, რომელზედაც ჯვარია გამოკვეთილი. ლავგარდანი ჩამოშლილია იგი შემორჩენილია მხოლოდ ჩრდილოეთ ფასადზე და შირიმის, მარტივ თაროს წარმოადგენს. დასავლეთ ფრონტონის წვერზე დადგმულია აგურითა და რიყის ქვით ნაგები, ერთთაღიანი სამრეკლო.

## რესტავრაცია
2011 წელს საქართველოს ისტორიულ ძეგლთა დაცვის და გადარჩენის ფონდის დაფინანსებით, ეკლესიას ჩაუტარდა სარეაბილიტაციო სამუშაოები (რეაბილიტაციის პროექტის ავტორი, არქიტექტორი ნ. ყანჩელი). გარედან ეკლესიის კედლები გაიწმინდა ნატარი მიწისგან, აღდგა კედლების ზედა ნაწილები და ლავგარდანი. ეკლესია გადაიხურა ღარისებრი კრამიტით.

## ლიტერატურა 
## რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:XVI საუკუნის ეკლესიები
კონდოლის წმინდა გიორგის ეკლესია

**კონდოლის წმინდა გიორგის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი დგას სოფელ კონდოლის ჩრდილოეთით, 300 მეტრის მანძილზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით.

ეკლესია დარბაზულია, უაფსიდო. ნაგებია რიყის ქვით და კირის დუღაბით. ერთადერთი შესასვლელი არაწესიერი ფორმის, ისრული თაღით, რომელიც გარედან ჩასმულია საფეხურით შეღრმავებულ, სწორკუთხა არეში. აღმოსავლეთ და დასავლეთ კედელში თითო მცირე, სწორკუთხა სარკმელია. აღმოსავლეთ სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, სწორკუთხა ტრაპეზია მიდგმული.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (შოთა რუსთაველის 13)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექურული ძეგლი თელავში. რომელიც მდებარეობს შოთა რუსთაველის ქუჩაზე (№ 13). თარიღდება XIX საუკუნის შუა ხანებით.

სახლი ერთსართულიანია. ნაგებია კვადრატული აგურით, აქვს სარდაფი. სახლი ქუჩის მხარეს მოქცეულია ვიწრო, თელავური სახლებისთვის დამახასიათებელი, სამკუთხა ფრონტონით დასრულებული ფასადით. ფასადის მორთულობა ძუნწია, პროფილები — სრულიად უბრალო. ფასადზე ოთხი, ბრტყელი — თაღით გადახურული, სარკმელი გამოდის, რომელთა ქვემოთ საფეხურით შეღრმავებული, თითო სწორკუთხა არეა. ორივე მათგანი ერთიან, სადა საპირეშია ჩასმული. თითოეული სარკმლის ქვემოთ დავალი, თარაზულად დახურული სარკმელია, რომლებიც სარდაფს ანათებს.

ეზოს მხარესხის ჭვირული აივანია, რომელზეც ხისსავე, მცირე კიბე ადის. ინტერიერში შერჩენილია ძველი იატაკი და შელამფული ჭერი. სარდაფის სივრცე მაღალია. შენობა გადახურულია კრამიტის, ორფერდა სახურავით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ი. ჭავჭავაძის 108)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ილია ჭავჭავაძის გამზირზე (№ 108). თარიღდება XIX საუკუნის შუა წლებით. 

სახლი ერთსართულიანია. ნაგებია აგურით. ქუჩის მხარეს მდებარე ფასადი სამკუთხა ფრონტონითაა დასრულებული. ფრონტონის სიბრტყე გაფორმებულია ორფერი აგურის ფიგურული წყობით. ფასადზე ბრტყელუ თაღით გადახურული ორი სარკმელი გამოდის. ორივე სარკმელი ბრტყელთაღოვან, საფეხურით შეღრმავებულ არეშია ჩასმული. წინკარის ნაწილში კვეთილობით დამუშავებული, ხის კარია, რომელიც ხის ჭვირულ აივანზე გადის. აივნის დეკორი ნაწილობრივ არის შერჩენილი. ინტერიერში შემონახულია ძველებური „წალო“ თახჩები.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
თელავის ცენტრალური ბიბლიოთეკა

**თელავის ცენტრალური ბიბლიოთეკა** — ისტორიული ძეგლი, მდებარეობს ერეკლე II-ის ქუჩაზე (№ 1), საცხოვრებელი სახლის პირველ სართულზე. დაარსდა 1884 წელს ქართველი პედაგოგისა და საზოგადო მოღვაწის ი. როსტომაშვილის თაოსნობით. გახსნილად გამოცხადდა 1885 წლის 20 იანვარს ძველი შენობა იდგა თავისუფლების მოედანზე ი. როსტომაშვილს სხვადასხვა დროს ეხმარებოდნენ: რ. ერისთავი, ა. ყაზბეგი, ი.დავითაშვილი, ვ. ბარნოვი და სხვა. 1972 წელს თელავის ბიბლიოთეკა გადაკეთდა ცენტრალურ სარაიონო ბიბლიოთეკად.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავი
კატეგორია:საქართველოს ბიბლიოთეკები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (გ. სააკაძის მოედანი 5)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექურული ძეგლი თელავში.  მდებარეობს გიორგი სააკაძის მოედანზე (№ 5). თარიღდება XX საუკუნის დასაწყისით.

სახლი ორსართულიანია, შთამბეჭდავი. ნაგებია აგურით. შენობის მთავარი ფასადი მოედნისკენ არის მიმართული. ფასადს ვერტიკალური მიმართულებით ორ ნაწილად ყოფს სართულშუა გადახურვის დონეზე გამოყვანილი ჰორიზონტალური ზოლი. პირველი სართულის ფასადს გვიანდელი გადაკეთებების გამო თავდაპირველი სახე დაკარგული აქვს. ფასადზე სწორკუთხა მოხაზულობის ორი შესასვლელია. შესასვლელები ფასადის ბოლოებშია განთავსებული. მათგან ერთი ფასადის მარცხნივ ბოლოში მდებარე (მოგვიანებით დაუვიწროებიათ), აივანს უკავშირდება. ორივე კარი ხისაა, სადა. მოგვიანებით, ფასადი ცემენტით შეულესავთ და შეუთეთრებიათ. შელესილია შენობის უკანა კედელიც.

მეორე სართულის ფასადი უმნიშვნელო დეტალების გამოკლებით, უცვლელად ინახავს პირველად სახეს. ფასადზე 5 სარკმელი გამოდის. მათ შორის სწორკუთხა, ლავგარდნიანი სათურითაა დასრულებული. ფასადს აგვირგვინებს მაღალი, საფეხუროვანი ლავგარდანი და ჩაღმავებული არეებით დანაწევრებული პარაპეტი. ეზოს მხარეს, შენობის ორივე სართულს, ხის აივანი გასდევს . აივნის სვეტები წახნაგოვანია, სქელი. აქვს წახნაგოვანივე კაპიტელები. მეორე სართულის აივნის (ამჟამად შემინულია) მოაჯირი და თაღები აჟურული სახეებით მდიდრულადაა დეკორირებული. ეზოს მხარესვე, პარაპეტის ცენტრში, დადგმულია თხელი, ნახევარწრიული ფრონტონით დასრულებული ნაგებობა, რომლის ფრონტონის არეში რუსული ინიციალებია გამოსახული, ფრონტონის ქვემოთ კი — საათი. სახლს გააჩნია მაღალი სარდაფი, რომელიც ადრე, სავარაუდოდ, საწყობად გამოიყენებოდა. 

2011-2012 წლებში, სახლს ჩაუტარდა სარესტავრაციო სამუშაოები, რის შედეგადაც მას დაუბრუნდა თავდაპირველი სახე. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ვარდის ღვთისმშობლის ეკლესია

**ვარდის ღვთისმშობლის ეკლესია** — არქიტექტურული ძეგლი, დგას სოფელ იყალთოს სამხრეთით, 1 კმ-ზე, გორაკის წვერზე, ტყეში. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. 

ძეგლი მცირე ზომის  (5,6 X 4,3მ ) დარბაზული ტიპის ეკლესიაა. ნაგებია რიყის და ნატეხი ქვით. კონსტრუქციულ ადგილებში გამოყენებულია კვადრატული აგური. შესასვლელი დასავლეთიდანაა, შესასვლელი თარაზულადაა გადახურული. ეკლესიის დარბაზი მოკლეა იმდენად, რომ მისი სიგანე დაახლოებით 0,4 მ-ით აღემატება სიგრძეს, აღმოსავლეთით მას ერთვის ორი საფეხურით შემაღლებული, გეგმით ოდნავ გაბრტყელებული ნახევარწრის ფორმის აფსიდი. რომელშიც ერთი, თარაზულად გადახურული სარკმელი და ორი მცირე, ოთხკუთხა ნიშაა - სარკმლის აქეთ-იქით. სარკმლის ქვემოთ კი კედელს, ოთხკუთხა ტრაპეზი ეკვრის. აფსიდი კონქითაა გადახურული. კონქის თაღი ოდნავ შეისრულია.მსგავსი ფორმისაა კამარაც. საკურთხეველი დარბაზისგან აგურით ნაშენი კანკელითაა გამიჯნული. კანკელს შუაში ერთი კარი აქვს. საკურთხევლის სარკმლის გარდა, თითო, ბრტყლად გადახურული სარკმელი დანარჩენ კედლებშიცაა. მათ შორის, დასავლეთისა, გარეთკენაა ახრილი. დარბაზის სამხრეთ და ჩრდილოეთ კედლებში მლწყობილია მცირე ზომის, ოთხკუთხა ნიშები - ჩრდილოეთით სამი , სამხრეთით კი ორი. კედლები შიგნიდან შელესილი ყოფილა. ფასადები სადაა, მოკლებულია მორთულობას. კედლები დასრულებულია აგურის ლავგარდნით, რომელიც გამოყვანილია ჩვეულებრივად დაწყობილი და კუთხით შვერილი აგურების თითო რიგით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ნ. სულხანიშვილის 4)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექურული ძეგლი თელავში. რომელიც მდებარეობს ნიკო სულხანიშვილის ქუჩაზე (№ 4). თარიღდება XIX-XX მიჯნით.

სახლი სულხანიშვილის ქუჩის აღმართზე დგას. საფასადო მხრიდან იგი სართულნახევრიანია, ეზოს მხრიდან კი ორსართულიანი. ქუჩისპირა ფასადი, კარ-სარკმლების ღიობებით,  სიმეტრიულადაა დანაწევრებული. ფასადის ცენტრში სადარბაზო კარია, რომლის ორივე მხარეს სამ-სამი სარკმელია გაჭრილი. სარკმლების ძირის დონეზე აგურით გამოყვანილი, ვიწრო თაროა. ნახევარსართულილავგარდნითაა გამოყოფილი, ფასადი დასრულებულია ლავგარდნით და მაღალი პარაპეტით, რომელიც მართკუთხა ჩაღრმავებებითაა დანაწევრებული. ასეთივე ჩაღრმავებებია სარკმლების ქვეშაც სადარბაზო კარი ხისაა, კვეთილობით მდიდრულად გაფორმებული. კარის გვერდებზე, კედელში, აგურით გამოყვანილი, მრგვალი სვეტებია. კარის ასწვრივ — ოდნავ შემაღლებული პარაპეტი, რომელიც აგურით გამოყვანილი, დეკორატიული მოტივითაა გაფორმებული. 

ეზოს მხარეს, სახლის პირველი სართული მიწის დონეზეა, მეორე სართულზე ხის ძველი შემინული აივანია. მისი ერთი მხარე გამოდის სახლის მთავარ ფასადზეც. აივანს შენარჩუნებული აქვს ხის ძველი სვეტები და ჭვირული მოაჯირი. ეზოსკენ, სიღრმეში, აივანს ეკვრის გვიანდელი ორსართულიანი მინაშენი, შემინული აივნით. ქუჩის მხარეს ეზოს გასდევს რიყის ქვით ნაშენი გალავანი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ი. ჭავჭავაძის 109)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ილია ჭავჭავაძის გამზირზე (№ 109). თარიღდება XX საუკუნის დასაწყისით. 

სახლი ერთსართულიანია. დგას ეზოს სიღრმეში. ნაშენია კვადრ. აგურით. ეზოს მხარეს ხის ღია აივანი ეკვრის რომლის მოაჯირი აჟურული სახეებითაა დამუშავებული. სახლში შესასვლელი აივნიდანაა. აივანზე ხის ,რვასაფეხურიანი კიბე ადის. აივანზე გამოდის ერთი კარი და სამი სარკმელი. ოთხივე ღიობი ნახევარწრიული თაღითაა გადახურული. ალათები კი სწორკუთხაა. აივნის მხარეს, კედელი შელესილია და ლურჯადაა შეღებილი. სახლს ეკვრის აგურითა და რიყის შერეული წყობით ნაშენი საჯინიბო, რომლის ერთი ფასადი ქუჩაზე გამოდის. დანარჩენი კედლებისგან განსხვავებით, იგი,ძირითადად, აგურითაა გამოყვანილი. ფასადის მარჯვ. ნაწილში ხის, განიერი, მოზრდილი ძელით თარაზულად გადახურული შესასვლელია, ხის ძველი კარით. რომელსაც ფასადის სიგანის ნახევარზე მეტი უჭირავს. თავად შესასვლელი ჩასმულია საფეხურით შეღრმავებულ, სამცენტრიანი თაღით დასრულებულ არეში, რ-საც მსგავსი მოხაზულობის არქივოლტი აგვირგვინებს. იგი დაყრდნობილია დაბალ თაროზე, რომელიც კედლის დარჩენილ ნაწილს ბოლომდე გაუყვება. კედლის ამ მონაკვეთში, თაროდან ოდნავ ზემოთ, გამოყვანილია ორსაფეხურიანი ჩარჩოთი შემოსაზღვრული, წრის ფორმის შეღრმავება. ფასადი სამკუთხა ფრონტონითაა დასრულებული. მასზე ორი რომბისებრი ხვრელია. ფრონტონს, პირის დონეზე, ორსაფეხურიანი თარო გასდევს. ანალოგიური პროფილისაა ლავგარდანიც. საჯინიბოს გადახურვა ჩამოშლილია. შემორჩენილია ხის კოჭები. ქუჩის მხარეს ეზო მოსაზღვრულია რიყის ქვით ნაგები, დაბალი გალავნით. გალავნის მარჯვ. კიდეში, საჯინიბოს კედელთან, ხის ჭიშკარია, რომლის კრამიტის სახურავი აგურის კვადრატულ ბურჯზე და საჯინიბოს კედელზე მიყრდობილ ძელებზეა დაყრდნობილი.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (26 მაისის ჩიხი 10)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექურული ძეგლი თელავში. რომელიც მდებარეობს 26 მაისის ჩიხში (N 10). თარიღდება XIX საუკუნის შუა ხანებით.

სახლი ორსართულიანია. ნაშენია კვადრატული აგურით. აქვს ხის აივანი, აჟურულად დამუშავებული მოაჯირითა და ფრიზით. სვეტები და სვეტისთავები წახნაგოვანია. კარ-სარკმელები მშვილდისებრი  თაღითაა გადახურული. კედლების სისქე სიძველეზე მიანიშნებს. სახლის მეორე სართულის აივანი ეყრდნობა აგურით ნაშენ მძლავრ ბურჯებს. პირველი სართულის წინ ღია ტერასაა, რომელზეც აგურია დაგებული. შენობა გადახურულია კრამიტით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
თელავის სტამბა

**თელავის სტამბა** — ისტორიული ძეგლი თელავში. მდეობარეობს აბანოს შესახვევში (№ 3). საფუძველი ჩაეყარა 1890 წელს, ცნობილი მესტამბის ექვთიმე ხელაძის მიერ. ამ დროიდან დაიწყო თელავში ქართული წიგნების ბეჭვდა. 

1905-1907 წლებში რევოლუციის დროს თელავში დაარსდა არალეგალური სტამბა, რომლეშიც იბეჭდებოდა მეფის მთავრობის საწინააღმდეგო პროკლამაციები, მოწოდებები. 1905 წლის ივლისში ჟანდარმეირამ სტამბა დაარბია, მაგრამ მისი სრული ლიკვიდაცია ვერ მოახერხა. 1906 წელს აქ კიდევ იბეჭდებოდა პროკლამაციები. არალეგალური სტამბის სრული დარბევა ჟანდანმერიას 1907 წლის იანვარში მოუხერხებია. შემდგომში ლეგალური სტამბის მეპატრონეები ყოფილან გ. თათუზოვი და კ. ონიკაშვილი. ონიკაშვილის სტამბაში 1919 წელს იბეჭდებოდა გაზეთი „ახალგაზრდა ქართველი“ რომელშიც თანამშრომლობა ქართველი პედაგოგი საზოგადო მოღვაწე ივანე როსტომაშვილი. საქართველოში საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ სტამბა გამოცხადდა სახელმწიფო დაწესებულებად, სადაც სხვადასხვა პროდუქციასთან ერთად იბეჭდებოდა რაიონული გაზეთები „ალაზნის განთიადი“, „კოლმეურნეობის ხმა“. პედაგოგური სასწავლებლების ლიტერატურული წრის კვირეული გაზეთი „პირველი ნაბიჯი“, ჟურნალი „საბჭოთა მასწავლებელი“ და სხვა. სტამბა ამჟამადაც ფუნქციონირებს.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
თელავის მარანი

**თელავის მარანი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში, დგას ნადიკვირის ჩიხში (№ 13), აგებულია XVIII საუკუნეში. ეკუთვნოდა თავად ვახვახიშვილებს. 

მარნის დარბაზული სივრცე თავისი ზომებით და კედლის განსაკუთრებული, ოსტატური წყობით, გამორჩეულია დღემდე ცნობილი ამგვარი ნაგებობებს შორის. მარნის ძირითადი ნაწილი ნალისებრი კამარითა გადახურული, ხოლო შესასვლელი გვირაბები ოდნავ შეისრული კამარით მარნის კედლებზე შემორჩენილია ძველი ნიშნები და თახჩები გარდა ამისა, მარვლად არის საბჭოთა პერიოდში ჩატარებული რეკონსტრუქციის დროინდელი ელემენტებიც.

## ლიტერაუტურა 
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ვარდისუბნის მესამე ეკლესია

**ვარდისუბნის მესამე ეკლესია** — არქიტექურული ძეგლი, მდებარეობს სოფელ ვარდისუბნის ზემოთ სასაფლაოზე. თარიღდება გვიანდელი შუა საუკუნეებით. ეკლესია დარბაზულია. ნაგებია სხვადასხვა ზომის რიყის ქვითა და კირის დუღაბით. წყობა ქაოსურია. შესასვლელი დასავლეთითაა. კარი ნახევარწრიული თაღითაა გადახურული და შიგნიდან საფეხურით შეღმავებულ, სწორკუთხა არეშია ჩასმული.

აღმოსავლეთით გეგმით ნახევარერიული, ღრმა აფსიდის ცენტრში სარკმელია გაჭრილი, რომლის ჩრდილოეთით სამხრეთით მოწყობილია თითო, მცირე ზომის, ოთკუთხა ნიშა. სარკმლის ქვემოთ, კედელზე, კუბური ფორმის ტრაპეზია მიდგმული. დარბაზი გეგმით კვადრატულია, გადახურულია ქარგილზე სხმული,
ნახევარცილინდრული კამარით. შენობის ფასადები დასრულებულია ჩვეულებრივად ნაწყობი აგურის ორი რიგით შედგენილი, ორსაფეხურიანი ლავგარდნით.

ეკლესია შეკეთებულია სოფლის მაცხოვრებელთა მიერ: დაზიანებული ადგილები შელესილია ცემენტის ხსნარით. იატაკზე მოსხმულია ბეტონი. სახურავი დაბურულია თუნუქით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (ე. ახვლედიანის ჩიხი 7)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექტურული ძეგლი თელავში. მდებარეობს ელენე ახვლედიანის II ჩიხში (№ 7). თარიღდება XVIII-XIX საუკუნეების მიჯნით. 

სახლი ერთსართულიანია. დგას ეზოს სიღრმეში. შენობა ძველი ქართული აგურითაა ნაგები. შედგება ორი დიდი ოთახის და მათ წინ მოწყობილი, ღია ტერასა-აივნისგან. ტერასაზე ოთახების კარ-სარკმლები გამოდის. ყველა ღიობი ბრტყელი თაღითაა გადახურული, ცენტრისკენ დახრილი ბოლოებით, სარკმლების თავსართები სწორკუთხაა, დაგვირგვინებულია ორსაფეხურიანი ლავგარდნით. სწორკუთხა მოხაზულობისაა ალათებიც. კარები ხისაა, ავთენტური, კუთხეებში დამახასიათებელი კვეთილი, ორნამენტული ნახატით. ოთახებში შერჩენილია თახჩებისა და ბუხრების კვალი. ოთახებში და ტერასაზე იატაკი აგურისაა. ჭერი შელამფულია. კედლებზე, ალაგ-ალაგ, იკითხება ლაჟვარდისფერი ნალესობის კვალი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
თელავის საცხოვრებელი სახლი (26 მაისის 8)

**თელავის საცხოვრებელი სახლი** — არქიტექურული ძეგლი თელავში, მდებარეობს 26 მაისის ქუჩაზე (№ 8). თარიღდება XIX საუკუნის პირველი ნახევრით. 

შენობა ორსართულიანია. ნაგებია აგურით. პირველ სართულზე ერთი ოთახი და ღია, სამეურნეო სათავსია. შესასვლელი აღმოსავლეთითაა. ოთახში გაჭრილია ორი სარკმელი, მოწყობილია ერთი მოგრძო ნიშა. სართულს სამხრეთით და აღმოსავლეთით, ფასადის მთელ სიგრძეზე, ღია, სვეტებიანი გალერეა შემოუყვება. აგურის წყობით ამოყვანილი სვეტები მრგვალია, რომლებაც მარტივი, თაროსებრი კაპიტელები ასრულებს.

პირველი სართული მეორეს მთავარი ფასადის გალერეის ფარგლებში მოქცეული, რიკულებიანი კიბით უკავშირდება. კიბის საშუალებით ვხვდებით ხის ღია აივანზე, რომელიც მეორე სართულს სამივე მხრიდან შემოუყვება. აივნის მოაჯირი ხის დიაგონალურად გადამკვეთი ძვლებისგან შედგება. აივანი, აქაც, კიბის მოაჯირის მსგავსი რიკულებით უნდა ყოფილიყო შემკული (არ შემორჩენილა). მეორე სართულზეც ერთი ოთახია. შესასვლელი იქაც აღმოსავლეთითაა. ოთახის კედლებში გაჭრილია ხუთი სარკმელი (ერთი აღმოსავლეთით, ხოლო ორ-ორი სამხრეთით და დასავლეთით, რომელიც შიგნიდან გარეთ ვიწროვდება და საფასადო მხარეს, ფრონტისებური თავსართებით არის დასრულებული. ოთახის დასავლეთ კედელში, სარკმლებს შორის ბუხარია, ჩრდილოეთ კედელში კი — ორი ნიშა.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქიტექტურული ძეგლები
ოლიების მიწის სამაროვანი

**ოლიების მიწის სამაროვანი** — არქეოლოგიური ძეგლი სოფელ გულგულის ჩრდილო-დასავლეთით, 2 კილომეტრზე, მდინარე თურდოს მარცხენა ნაპირას. თარიღდება ძველი წელთაღრიცხვით II ათასწლეულის მეორე ნახევრით. სამარხების გარკვეული ნაწილი დაზიანებულია მდინარე თურდოსგან. 

ძეგლი 1956, 1968-1969 წლებში შეისწავლა ივ. ჯავახიშვილის სხელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ექსპედიციამ (ხელმძღვანელი კ. ფიცხელაური). გაითხარა 24 სამარხი და სამარხთა ნაშთი. სამაროვანი სტრატიქრაფიულად მრავალიარუსიანია, სამარხები მოგრძო, ოთხკუთხა ორმოები განლაგებულია  ხუთ იარუსად. დამხრობილია სიგრძივ, ჩრდილო-დასავლეთიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთისაკენ. ქვედა იარუსის სამარხების უმეტესობას რიყის ქვის, მცირე ყრილები აქვს. სამარხთა ინვენტარს შემორჩენილი აქვს შუა ბრინჯაოს ხანის, თიხის ჭურჭლის არაერთი ელემენტი (კეცის დამუშავება, ფორმები).  ზოგიერთი ორნამენტული სახე თარიღდება გვიანდელი ბრინჯაოს ადრინდელი საფეხურით. სამარხები ინდივიდუალური და ინჰუმაციურია. მიცვალებულები დაკრძალული არიან კიდურებმოხრილი, მარჯვენა ან მარცხენა გვერდზე, თავით ჩედილო-დასავლეთისკენ. უმეტესად სამარხის ცენტრში და გარშემოწყობილი  აქვთ თიხის ჭურჭელი. ზოგ შემთხვევაში  მიცვალებული მთლიანად არის დასვენებული თიხის ჭურჭელზე(რაც ხის სარეცლის არსებობაზე უნდა მიუთითებდეს). სამარხები გამოირჩევა თიხის ჭურჭლის სიმრავლით. დადასტურებულია: ხელჩაფები,შვერილყურებიანი თუ ორყურა დერგები, სადღვებლები, კოჭობები, ქოთნები, სასმისები, ქილები, ფილები, სურები, ლანგრები. ცილინდრულქუსლიანი ჯამები ზოგჯერ ერთ სამარხში 60-მდე ერთეულია ჩატანებული, რის გამოც, ისინი ხშირად ორ, სამ და ოთხ სართულადაც კია განლაგებული. ჭურჭელი ქვიშანარევი თიხისისაა და სამეთუნეო მორგვზეა დამზადებული, გამომწვარი თხელფენოვნად, რუხად, მონაცრისფროდ, შავზედაპირიანი, ზიგჯერ ნაპრიალები. მათი ზედაპირი, უმეტესწილად, ორნამეტირებული კონცეტრული. ამოღრული ხაზებით. ჭურჭლის მხარსა და პირის კიდეს გასდევს ირიბი ნაჭდევები, ორ კონცეტრულ ხაზს შორის მოქცეული ტალღური, ამოღარული ხაზი. გეომეტრიული ორნამენტებიდან აღსანიშნავია ამოკაწრული სამკუთხედები, რომელთა შიდა არე შევსებულია წერტილოვანი, ნაჭდევი ორნამენტებით, სოლური ნაჭდევებით და ა.შ.

სამაროვანზე დადასტურერბულია ბრინჯაოს იარაღ-საჭურველი (კახური ტიპის შედგენილტარიანი სატევარი, მასრაშეკრული, მასრაზე წყვილი რელიეფულსალტიანი შუბისპირი - სამანჭვლე ორი ნახვრეტით) და სამკაული ( ზამბარისებრი ხვია, ბოლოებგახსნილი სასაფეთქლე რგოლი, ოვალურად მოკავული, ბოლოებგახსნილი საყურე, გრეხილღეროიანი, ბოლოებმოკაუჭებული გვერგვი,  სქელი მავთულის ბოლოებგახსნილი სამაჯური, მავთულის ბოლოებგახსნილივე ბეჭედი; კონუსური ღილები, მძივები). ასევე დადასტურდა ცალმხრივნასვრეტიანი სარდიონის მძივი და ღორის, გაპრიალებულზედაპირიანი, ბოლოში გახვრეტილი ეშვი.

დაკრძალვის წეს-ჩვეულებისა და სამარხში ჩატანებული ინვენტარის მიხედვით, სამაროვანის ფუნქციონირების მთელ პერიოდში საგულისხმოა აქ ერთი და იმავე მოსახლეობის არსებობა. ძეგლის ერთ-ერთი თავისებურებაა ის, რომ აქ, როგორც წესი, გვხვდება მსხვილფეხა საქონლის ძვლები.

არქეოლოგიული მასალა ინახება თელავის ისტორიულ მუზეუმში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები
ქვემო ხოდაშნის მესამე ნაეკლესიარი

**ქვემო ხოდაშნის მესამე ნაეკლესიარი** — არქიტექტურული ძეგლი. მდებარეობს სოფელ ქვემო ხოდაშნის სამხრეთით, 1,5 კმ-ზე, მთაზე. მოვაკებულ ადგილას. შემორჩენილია ქვაყრილის სახით. თარიღდება შუა საუკუნეებით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:თელავის მუნიციპალიტეტის არქეოლოგიური ძეგლები