საფრანგეთის გვიანა

**საფრანგეთის გვიანა** () — საფრანგეთის ზღვისიქითა დეპარტამენტი სამხრეთ ამერიკის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში, კარიბის ზღვასთან. ფართობი — 83 856 კმ². მოსახლეობა 286 618 კაცი (2021 წელი)

## ეტიმოლოგია 
ოფიციალური დასახელება — გვიანა (), რომელსაც თავსართად ემატება სიტყვა „საფრანგეთის“ წარმოიშვა იმ დროიდან, როდესაც არსებობდა 5 კოლონია სახელწოდებით „გვიანა“: ესპანეთის (ამჟამად ვენესუელის შტატები ამასონასი, ბოლივარი და დელტა-ამაკურო), დიდი ბრიტანეთის (ამჟამად გაიანა), ნიდერლანდების (ამჟამად სურინამი), პორტუგალიის (ამჟამად ბრაზილიის შტატი ამაპა) და საფრანგეთის.

## გეოგრაფია 
thumb|200px|საფრანგეთის გვიანას რუკა
საფრანგეთის ზღვისიქითა დეპარტამენტი სამხრეთი ამერიკის ჩრდილო-აღმოსავლეთ ნაწილში, კარიბის ზღვის და ატლანტის ოკეანის სანაპიროებზე. იგი შედგება ორი ძირითადი გეოგრაფიული რეგიონისაგან: ატლანტის ოკეანის მთელი სანაპიროს გასწვრივ გადაჭიმული თითქმის 20 კმ-იან დაბლობზე მდებარე ჭაობიანი სანაპირო ზოლი, რომელსაც უკავია მთელი ტერიტორიის 6 %, სადაც ცხოვრობს მოსახლეობის უმრავლესობა და ხშირი, თითქმის გაუვალი წვიმის ტყეებისაგან, რომლებიც თანდათან მაღლდება ტუმუკ-უმაკის მთების საშუალო სიმაღლის მწვერვალებისკენ ბრაზილიის საზღვრის გასწვრივ. საფრანგეთის გვიანის უმაღლესი მწვერვალია — ბელვიუ დე ლინინი 851 მ. სამხრეთიდან ესაზღვრება ბრაზილია, დასავლეთიდან სურინამი. სახმელეთო საზღვრის სიგრძეა — 1183 კმ, აქედან: ბრაზილიასთან — 673 კმ, სურინამთან — 510 კმ.

### კლიმატი 
[thumb|200px|საფრანგეთის გვიანის [კიოპენის კლიმატის კლასიფიკაცია]]
საფრანგეთის გვიანაში ჭარბობს ეკვატორული კლიმატი. ეკვატორიდან 6 გრადუსის საზღვრებში და საშუალო დონის სიმაღლეებზე მდებარე საფრანგეთის გვიანაში მთელი წლის განმავლობაში ცხელი და აუტანელი ნოტიო ჰაერია. წლის დიდი ხნის განმავლობაში მთელ ტერიტორიაზე მოდის დიდი რაოდენობის ნალექი კონვერგენციის შიდა ტროპიკული ზონისა და მისი მძლავრი ელჭექის არსებობის გამო. საფრანგეთის გვიანის უმეტეს რაიონებში მუდამ მოდის ბევრი ნალექი, განსაკუთრებით დეკემბრიდან ივლისის ჩათვლით. ჩვეულებრივ ამ პერიოდში მთელ ტერიტორიაზე ყოველთვიურად მოელიან 330 მმ-ზე მეტ ნალექს. აგვისტოდან ნოემბრის ჩათვლით ტერიტორიის აღმოსავლეთ ნახევარზე შეიმჩნევა ცხელი მშრალი სეზონი 100 მმ-ზე ნაკლები ნალექით და სექტემბრიდან ოქტომბრის ჩათვლით 30 °C-ზე მაღალი საშუალო ტემპერატურით, რის შედეგადაც საფრანგეთის გვიანის აღმოსავლეთი ნაწილი კლასიფიცირდება, როგორც ტროპიკული მუსონური კლიმატი (კიოპენის კლიმატის კლასიფიკაცია - Am); დასავლეთით სენ-ლორან-დიუ მარონის ოლქში ეკვატორული კლიმატური სარტყელი (Af).

## ისტორია 
გვიანა აღმოაჩინეს ესპანელებმა 1499 წელს, მაგრამ მან მათი ინტერესები ვერ დააკმაყოფილა. 1604 წელს გვიანაში დასახლდნენ პირველი ფრანგი კოლონისტები. XVII—XVIII საუკუნეებში ამ ტერიტორიის დაუფლებას რამდენჯერმე ცდილობდნენ ნიდერლანდელები და ინგლისელები. 1696 წლისთვის დაახლოებით 600 ფრანგი დასახლდა კაიენაში და მის შემოგარენში. ნიდერლანდელთა ოკუპაციის პერიოდმა (1654—1663) ხელი შეუწყო შაქრის ლერწმის კულტურის, ხოლო მასთან ერთად პირველი მონების გამოჩენას, ასე რომ 1685 წლისთვის რაოდენობით ისინი იყვნენ ათასხუთასზე არანაკლები. საბოლოოდ საფრანგეთის ხელისუფლებამ გვინეაზე თავისი უფლებები განიმტკიცა 1817 წელს.

XVII საუკუნის ბოლოდან ფრანგები გვინეაში ავითარებენ პლანტაციურ მეურნეობას. რადგანაც ინდიელები უარს ამბობდნენ პლანტაციებში მუშაობაზე, ფრანგებმა აფრიკიდან დაიწყეს შავკანიანი მონების. 1740 წლისთვის კოლონიის მოსახლეობამ მიაღწია 5290 მოსახლეს, მათგან 566 იყო თეთრკანიანი, 54 განთავისუფლებული ყოფილი მონა ან ყოფილი ყმა გლეხი, 4634 მონა. ინდიელი მოსახლეობა რიცხობრივად მაინც აღემატებოდა მათ და შეადგენდა დაახლოებით 8 ათას ადამიანს, მაგრამ ისინი განდევნილები იყვნენ შიდა ტერიტორიებზე.

XIX საუკუნის შუა წლები საფრანგეთის გვიანისთვის აღსანიშნავია სამი მთავარი მოვლენა: მონობის გაუქმება (1848 წელს), ტერიტორიის გადაქცევა გადასახლების ადგილად (1852 წლიდან), ოქროს საბადოების აღმოჩენა (1855 წელს). მონობის გაუქმებამ გამოიწვია პლანტაციურ მეურნეობებში მუშა ძალის მწვავე უკმარისობა, რამაც საფრანგეთის მაშინდელი ხელისუფლება იძულებული გახადა გამოეყენებინა საემიგრაციო პოლიტიკის ხელშეწყობა. XIX საუკუნის მეორე ნახევარში და XX საუკუნის დასაწყისში კოლონიის მოსახლეობა ძირითადად გაიზარდა ფრანგული ანტილის კუნძულებიდან ჩამოსული კრეოლების ემიგრაციისა და პლანტაციებში სამუშაოდ დაკავებული ინდიელებისა და ჩინელების ხარჯზე.

საფრანგეთის გვიანაში ოქროს საბადოების გახსნამ იქ მიიზიდა ათასობით ადამიანი. „ოქროს ციებ-ცხელების“ მიმდინარეობისას საფრანგეთის გვიანის ჯუნგლებში მუშაობდა 40 ათასამდე მაძიებელი, რომელთაგან უმრავლესობა გარდაიცვალა ავადმყოფობისაგან, გველებისაგან, გარეული ცხოველებისაგან და სხვა სიძნელეებისგან.

1852 წლის სამთავრობო დეკრეტით საფრანგეთის გვიანა გახდა „არასანდო პოლიტიკური ელემენტების“ გადასახლების ადგილი. პირველი გადასახლებულები იყვნენ 1848 წლის საფრანგეთის რევოლუციის მონაწილეები. სულ 1852 წლიდან 1939 წლის ჩათვლით გადასახლებული იქნა დაახლოებით 70 ათასი ადამიანი. მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ საფრანგეთის გვიანაში ადამიანთა გადასახლება გაუქმდა.

ოქროს ციებ-ცხელებასთან ერთად გამწვავდა საფრანგეთის ტერიტორიული დავა ნიდერლანდებთან (ტერიტორიალური დავა ნიდერლანდებსა და საფრანგეთს შორის გვიანაში) და ბრაზილიასთან (ტერიტორიალური დავა ბრაზილიასა და საფრანგეთს შორის). 1886-1887, 1887-1891 და 1904-1912 წლებში სადავო ტერიტორიებზე უხელისუფლებობის და ანარქიული მდგომარეობის დროს არსებობდა თვითგამოცხადებული გვიანის დამოუკიდებელი რესპუბლიკა.

1930—1946 წლებში საფრანგეთის გვიანის შიდა რეგიონები გამოყვეს ცალკე კოლონიად, რომლის სახელწოდება იყო ინინი.

1946 წლის 19 მარტიდან საფრანგეთის გვიანა გახდა საფრანგეთის ზღვისიქითა დეპარტამენტი.

1964 წელს ეკვატორთან სიახლოვის გამო საფრანგეთმა საფრანგეთის გვიანა შეარჩია გვიანის კოსმოსური ცენტრის () მშენებლობის ადგილად. მისი დაცვისათვის იქ განლაგებულია საფრანგეთის უცხოური ლეგიონის მე-3 ფეხოსანი პოლკი.

## პოლიტიკური მოწყობა 
საფრანგეთის პრეზიდენტი საფრანგეთის გვიანის ადგილობრივი ხელისუფლების მეთაურის პოსტზე თავის წარმომადგენლად კაიენაში ნიშნავს პრეფექტს, რომელიც ახორციელებს დეპარტამენტის მართვას. მართვის ადგილობრივ დონეზე ადრე არსებობდა საფრანგეთის გვიანის მოსახლეობის მიერ არჩეული გენერალური საბჭო (19 წევრი) და რეგიონალური საბჭო (34 წევრი). გენერალური საბჭო და რეგიონალური საბჭო 2016 წელს შეიცვალა საფრანგეთის გვიანის ასამბლეათი.

2020 წლიდან პრეფექტი გახდა ტიერი კეფელე. საფრანგეთის გვიანის ასამბლეის პრეზიდენტი 2021 წლიდან არის გაბრიელ სერვილი.

საფრანგეთის პარლამენტში საფრანგეთის გვიანის მოსახლეობა ირჩევს ერთ სენატორს და საფრანგეთის ეროვნული ასამბლეის ორ დეპუტატს. სენატში არჩეული პირველი ქალი 2020 წელს გახდა მარი-ლორა ფინერა-ორტი.

ძირითადი პოლიტიკური პარტიები:
*გვიანის სოციალისტური პარტია (PCG), დაარსდა 1956 წელს, ლიდერი — ანტუან კარამი, ახლოს დგას საფრანგეთის სოციალისტურ პარტიასთან და საფრანგეთის მემარცხენე რადიკალურ პარტიასთან;
*გვიანის დემოკრატიული ძალები (FDG), დაარსდა 1989 წელს, ლიდერი — ჟ. ოტილი, ახლოს დგას „თანამედროვე მემარცხენეებთან“;
*მოძრაობა დეკოლონიზაციისთვის და სოციალური ემანსიპაციისთვის, დაარსდა 1991 წელს, ლიდერი — ფ. კანავი, უკიდურესი მემარცხენე პარტია, საფრანგეთის გვიანის დამოუკიდებლობის მომხრე;
*ვალვარი, დაარსდა 1993 წელს, ლიდერი — კრისტიან ტობირა, ახლოს დგას საფრანგეთის მემარცხენე რადიკალურ პარტიასთან;
*გვიანის დემოკრატიული მოქმედება (ADG), ლიდერი — ა. ლეკანტე;
*გაერთიანება რესპუბლიკის მხარდასაჭერად (RPR), ადგილობრივი განყოფილება;
*საფრანგეთის პოლიტიკური პარტიების კავშირი ფრანგული დემოკრატიისთვის (UDF).
საფრანგეთის გვიანის პოლიტიკაში დომინირებს გვიანის სოციალისტური პარტია (PCG), რომელსაც მჭიდრო კავშირი აქვს საფრანგეთის სოციალისტურ პარტიასთან.

## ადმინისტრაციული დაყოფა 
საფრანგეთის გვიანა იყოფა 3 ოლქად:

thumb|200px|right|საფრანგეთის გვიანას 3 ოლქი და 22 კომუნა
ოლქები თავის მხრივ იყოფიან 22 კომუნად და 19 კანტონად:

## მოსახლეობა 
thumb|კარნავალი კურუში
საფრანგეთის გვიანამ გადაიტანა დემოგრაფიული სტაგნაციის ხანგრძლივი პერიოდი კაიენის გამოსასწორებელი კოლონიისა და სენ-ლორან-დიუ-მარონის ციხის არსებობის დროს (XIX საუკუნე და XX საუკუნის პირველი ნახევარი), როდესაც 1900-იანი და 1910-იანი წლების ხანმოკლე ოქროს ციებ-ცხელების პერიოდის გამოკლებით ის განიცდიდა ავადსახსენებელი რეპუტაციით, რომელიც დაკავშირებული იყო გამოსასწორებელ კოლონიებთან და ცუდ სანიტარულ პირობებთან (კერძოდ ყვითელ ცხელებასთან და მალარიასთან).

მოსახლეობის რაოდენობის ზრდამ მკვეთრად მომატება დაიწყო 1950-იან წლებში სანიტარული პირობების გაუმჯობესების შედეგად (ყვითელი ცხელებისა და მალარიის აღმოფხვრის კამპანია დაიწყო 1949 წელს) და კურუს კოსმოსური სადგურის შედეგად 1964 წელს. მოსახლეობის ზრდას ხელს უწყობდა როგორც მაღალი შობადობა ასევე იმიგრანტების დიდი ნაკადებით ჩამოსვლა (საფრანგეთის მეტროპოლიიდან, რათა დაკომპლექტებულიყო მართვის სახელმწიფო ორგანოები და კოსმოსური ცენტრი, ასევე მეზობელი ქცეყნებიდან, კერძოდ სურინამიდან და ბრაზილიიდან). სურინამელი დევნილების ჩამოსვლამ მიაღწია რეკორდულ დონეს 1980-იან წლებში სურინამის შიდა ომების გამო, რამაც გამოიწვია ყველაზე უფრო მაღალი მოსახლეობის ზრდის ტემპი საფრანგეთის გვიანის ისტორიაში, რომელიც დაფიქსირებულია 1982 და 1990 წლების მოსახლეობის აღწერებს შორის (+5,8 % წელიწადში).

XXI საუკუნეში შობადობის დონე დარჩა მაღალი, ხოლო თავშესაფრის მაძიებელი იმიგრანტების ახალმა ჩამოსვლამ (კერძოდ ჰაიტიდან, ხოლო ბოლო დროს სირიიდან და ავღანეთიდან) შეინარჩუნა მოსახლეობის ზრდა 2 %-ზე მეტის დონეზე წელიწადში 2010-იანი წლების შუა პერიოდამდე. მაგრამ 2010-იანი წლების შუიდან მოსახლეობის ზრდამ შესამჩნევად იკლო ეკონომიკის უფრო დაბალი ზრდის ტემპისა და სოციალური არეულობების გამო, კერძოდ 2017 წლის სოციალური არეულობა, რომელმაც მოიტანა 2018 წლის რეცესია, ხოლო შემდეგ COVID-19-ის რეცესიის გამოვლინებები, რომლებმაც უბიძგა ბევრ ახალგაზრდას გამგზავრებულიყო საფრანგეთის მეტროპოლიაში. 2025 წლის იანვარში INSEE-ს შეფასებით საფრანგეთის გვიანის მოსახლეობამ მიაღწია 292 354 ადამიანს, რაც 10-ჯერ აჭარბებს 1954 წლის მოსახლეობის რაოდენობას, მაგრამ შესამჩნევად ნაკლებია 2010-იან წლებში გამოქვეყნებულ მოსახლეობის რაოდენობის პროგნოზებზე.

საფრანგეთის გვიანის მაცხოვრებელთა დაახლოებით 300 000 ადამიანიდან ნახევარი 25 წელზე ახალგაზრდაა, რაც როგორც მაღალი შობადობის ასევე მნიშვნელოვანი იმიგრაციის შედეგია. 2021 წლის Insee-ს საფრანგეთის სტატისტიკური სააგენტოს დასკვნაში მითითებულია, რომ 21 წლიდან 29 წლამდე ასაკის ადამიანების 37 %-მა განათლების მიღების მიზნით ან უცხოეთში სამუშაოს საძიებლად დატოვა ქვეყანა. ამავე დროს 15 წლიდან 29 წლამდე ასაკის ახალგაზრდების დაახლოებით მესამედი არსად არ მუშაობს და არ სწავლობს, განსაკუთრებით ცუდი ავტოსაგზაო პირობების მქონე განაპირა რაიონებში.

შენიშვნა: ადგილობრივი მოსახლეობის რაოდენობის შეფასება და აღწერა 1946 წლამდე. მოსახლეობის აღწერა 1954 და 2021 წლებს შორის.

საფრანგეთის გვიანის მოსახლეობის ეთნიკური ჯგუფების შეფასება მეტად რთულია იმიგრანტების მაღალი ხვედრითი წილის გამო. ყველაზე მრავალრიცხოვან ეთნიკურ ჯგუფს შეადგენს აფრიკიდან წამოსული ხალხი, თუმცა ზუსტი ციფრები ვარირებს იმაზე დამოკიდებულებით, გათვალისწინებულია თუ არა მრავალრიცხოვანი ჰაიტელების თემი. საერთოდ კრეოლური მოსახლეობა ჰაიტელების (რომლების შეადგენენ დაახლოებით კრეოლური მოსახლეობის მესამედს) გათვალისწინებით შეადგენს მოსახლეობის საერთო რაოდენობის დაახლოებით 60–70 %-ს და 30–50 %-ს ჰაიტელების გარეშე. ასევე ცხოვრობენ უფრო მცირერიცხოვანი ეთნიკური ჯგუფები კარიბის აუზის სხვადასხვა კუნძულებიდან, ძირითადად მარტინიკიდან, გვადელუპიდან და სენტ-ლუსიიდან.

დაახლოებით 41 000 ადამიანს, ანუ მოსახლეობის 14 %-ს, აქვთ ევროპული წარმოშობა. მათგან დიდ უმრავლესობას აქვს ფრანგული წარმოშობა, თუმცა ასევე არსებობენ ესპანური და პორტუგალიური წარმოშობის ხალხი.

ძირითად აზიურ მოსახლეობას შეადგენენ ჩინელები (დაახლოებით 3–4 %, ძირითადად მატერიკული ჩინეთის ჯეძიანის და გუანდუნის პროვინციებიდან) და ჰმონგები ლაოსიდან (1–2 %). აზიელების სხვა ჯგუფებს მოიცავენ ინდოელები, ლიბანელები და ვიეტნამელები.

საფრანგეთის გვიანის შიდა რაიონების მაცხოვრებელთა ძირითადი ჯგუფია გაქცეული აფრიკელი მონებისა და მკვიდრი მოსახლეობის შთამომავალი მარონები. ისინი ძირითადად ცხოვრობენ მდინარე მარონის გასწვრივ. მარონების ძირითადი ჯგუფებია – სარამაკა, აუკანები (ორივენი ასევე ცხოვრობენ სურინამში) და ბონი (ალუკუ).

ძირითადი მკვიდრი მოსახლეობა (რომლებიც შეადგენენ მთელი მოსახლეობის დაახლოებით 3–4 %-ს) არიან არავაკები, კარიბები, ტეკო (ადრე ცნობილი, როგორც ემერილიონი), კალინები (ადრე ცნობილი, როგორც გალიბები), პალიკური, ვაიამპი და ვაიანა. 1990-იანი წლების დასასრულის მდგომარეობით გაჩნდა მტკიცებულება ვაიამპის უკონტაქტო ხალხის არსებობის შესახებ.

### იმიგრაცია 
მოსახლეობის მესამედზე მეტს და ზრდასრულთა თითქმის ნახევარს აქვთ უცხოური წარმოშობა. ბევრი ცუდ პირობებში ცხოვრობს დევნილთა გადაჭედილ ბანაკებში და პრაქტიკულად უამინდობისგან თავდაცვის გარეშე. არც ადგილობრივ და არც საფრანგეთის ხელისუფლებებს არ მიუღიათ მნიშვნელოვანი ძალისხმევა სიტუაციის გამოსასწორებლად.

### რელიგია 
[thumb|[კაიენის კათედრალი. საფრანგეთის გვიანის მოსახლეობის უმრავლესობა კათოლიკეა.]]
საფრანგეთის გვიანაში 2015 წლისთვის უპირატესი რელიგიაა კათოლიციზმი – 74,3 %, პროტესტანტები – 9,9 %, ქრისტიანული სინკრეტიზმის მიმდევრები – 3,5 %, ჩინური სახალხო რელიგიის მიმდევრები – 2,9 %, ინდუსები – 1,6 %, სხვა რელიგიის მიმდევრები – 4,4 %, არარელიგიურები – 3,4 %. მარონები და ზოგიერთი ინდიელი ხალხი ინარჩუნებს საკუთარ რელიგიურ რწმენას. მისიონერთა გავლენის შედეგად, რომლებიც დაეხმარნენ მათ საფრანგეთის გვიანაში გადასვლაში, ჰმონგების მნიშვნელოვანი ნაწილი ასევე არიან კათოლიკეები. გვიანელი კათოლიკეები შედიან კაიენის ეპარქიის შემადგენლობაში.

### ენები 
საფრანგეთის გვიანის ოფიციალური ენაა — ფრანგული, რომელიც ამ ზღვისიქითა დეპარტამენტის უპირატესი ენაა და რომლითაც ლაპარაკობენ მოსახლეობის უმრავლესობა, როგორც მშობლიურ ან მეორად ენაზე. რეგიონალური ენები მოიცავს ფრანგულ-კრეოლურ ენას (არ შეგვეშალოს გაიანის კრეოლურ ენაში), 6 ინდიელების ენას (არავაკული, პალიკური, კარიბული, ვაიანა, ვაიამპი, ემერილონი), მარონების 4 კრეოლურ ენას (სარამაკა, პარამაკანი, ალუკუ, ნდიუკა), ასევე ჰმონგურ ენას.

გვიანური კრეოლური ენა () არის ფრანგულ ენაზე დაფუძნებული კრეოლური ენა, რომელზეც 2006 წელს ლაპარაკობდა დაახლოებით 50 000 ადამიანი საფრანგეთის გვიანაში და 3000 ადამიანი ბრაზილიაში, სადაც ის ცნობილია, როგორც პატუა, კრიულო ან კარიპუნა. ის სხვადასხვა თემებს შორის ეროვნებათაშორისი სასაუბრო ენაა, ინდიელების, მარონების, ჩინელების, ბრაზილიელების და ჰაიტელების ჩათვლით, განსაკუთრებით სანაპირო რაიონებში. დიალექტები ცოტათი განსხვავებულია დასავლეთისა (სენ-ლორანი) და აღმოსავლეთის რაიონებს შორის. მაგრამ საფრანგეთის გვიანის დასავლეთში მარონული ენები, როგორიცაა სრანან-ტონგო, უფრო მეტად დომინანტურია.

2019 წელს საფრანგეთის გვიანის მშპ-მ საბაზრო გაცვლითი კურსის თანახმად შეადგინა 4,93 მილიარდი ამერიკული დოლარი (4,41 მილიარდი ევრო), რაც ეკონომიკური მაჩვენებლებით ქვეყანას გვიანაში აყენებს მეორე ადგილზე გაიანის შემდეგ (რომელმაც აღმოაჩინა ნავთობის დიდი საბადო 2015 და 2018 წლებში) და მე-12 ადგილზე სამხრეთ ამერიკაში.

1960-იანი წლებიდან დაწყებული 2000-იანი წლების ჩათვლით საფრანგეთის გვიანამ მიაღწია დიდ ეკონომიკურ აღმავლობას, რასაც ხელს უწყობდა საფრანგეთის გვიანის კოსმოსური ცენტრის განვითარება (შექმნილი 1964 წელს საფრანგეთის გვიანაში, რადგან 1962 წელს ალჟირის მიერ დამოუკიდებლობის მოპოვებამ გამოიწვია საფრანგეთის კოსმოსური ცენტრის დაკეტვა ალჟირის საჰარაში) და მოსახლეობის სწრაფი ზრდა, რომელიც ასტიმულირებდა შიდა მოხმარებას. საფრანგეთის გვიანის ეკონომიკა არ დაზარალებულა 2008 წლის ფინანსური კრიზისის გამო: მშპ რეალური ღირებულების გათვალისწინებით იზრდებოდა საშუალოდ +3,4 %-ით წელიწადში 2002 წლიდან 2012 წლის ჩათვლით, რაც ცოტათი სწრაფია, ვიდრე სწრაფად მზარდი მოსახლეობა, რამაც საშუალება მისცა საფრანგეთის გვიანას ცოტათი დაწეოდა დანარჩენ საფრანგეთს ცხოვრების დონის მიხედვით. ამას გარდა, გვიანის კოსმოსური ცენტრი ასრულებს მნიშვნელოვან როლს ადგილობრივ ეკონომიკაში 1964 წელს კურუში თავისი დაარსებიდან დაწყებული: პირდაპირი თუ არაპირდაპირი გზით 2002 წელს მის წილზე მოდიოდა საფრანგეთის გვიანის მშპ-ს 16 % (შედარებისთვის 1994 წელს 26 %, რადგანაც საფრანგეთის გვიანის ეკონომიკა ხდება უფრო და უფრო დივერსიფიცირებული). 2012 წელს გვიანის კოსმოსურ ცენტრში დაკავებული იყო 1659 ადამიანი.

მრეწველობა პრაქტიკულად არ არსებობს. სოფლის მეურნეობა პრაქტიკულად არ არის განვითარებული და უპირატესად თავმოყრილია სანაპირო ზოლში და მდინარე მარონის დინების გასწვრივ. შაქარი და ბანანი ტრადიციულად იყო ექსპორტზე გასატანი ორი ძირითადი სასაქონლო კულტურა, მაგრამ დღეისათვის ისინი პრაქტიკულად გაქრა და შეიცვალა მეცხოველეობით (ძირითადად სახორცე პირუტყვი და ღორები) სანაპირო სავანებში კაიენასა და სიდიდით მეორე ქალაქ სენ-ლორან-დიუ-მარონს შორის, ასევე მებაღეობით (ხილბოსტანის მოყვანა), რომელიც განვითარდა 1970-იან წლებში საფრანგეთის გვიანაში დასახლებული ჰმონგების მიერ. მეურნეობის ორივე სახეობა ორიენტირებულია ადგილობრივ ბაზარზე. 1980-იანი წლების დასაწყისიდან 2000-იანი წლების ბოლომდე მანის კომუნის სიახლოვეს პოლდერებში განვითარებული ბრინჯის აყვავებული წარმოება 2011 წლიდან პრაქტიკულად მთლიანად გაქრა ზღვის ეროზიისა და მცენარეების დაცვის სფეროში ევროკავშირის ახალი წესების გამო, რომელიც კრძალავს ბევრი პესტიციდების და სასუქების გამოყენებას. ვითარდება ტურიზმი, განსაკუთრებით ეკოტურიზმი.

უმუშევრობის დონე უკანასკნელი რამდენიმე ათწლეულების განმავლობაში რჩებოდა სტაბილურად მაღალი და ცვალებადობდა 17 %-დან 24 %-მდე. უკანასკნელ წლებში უმუშევრობის დონე 2016 წლის 23,0 %-იანი პიკური მაჩვენებლიდან დაეცა 2019 წლის 19,3 %-მდე.

### სოფლის მეურნეობა 
საფრანგეთის გვიანას აქვს მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე უფრო ღარიბი ნიადაგი. ნიადაგი ღარიბია საკვები (მაგალითად აზოტი, კალიუმი) და ორგანული ნივთიერებებით. ნიადაგის მჟავიანობა ნიადაგის სიღარიბის კიდევ ერთი მიზეზია და იგი ფერმერებისაგან ითხოვს საკუთარ მინდვრებში შეიტანონ კირი. ნიადაგის შემადგენლობამ გამოიწვია ტყის გადაწვა და მის ადგილას კულტურული მცენარეულობის დათესვის სამუშაოების გამოყენება. წარმოქმნილი ფერფლი ამაღლებს ნიადაგის pH-ს (ანუ აქვეითებს ნიადაგის სიმჟავეს) და მას ამდიდრებს მინერალებით და სხვა საკვები ნივთიერებებით. Terra preta-ს მონაკვეთები (ანტროპოგენური ნიადაგი) აღმოჩენილი იქნა საფრანგეთის გვიანაში, განსაკუთრებით ბრაზილიის საზღვართან ახლოს. კვლევები აქტიურად ტარდება რამდენიმე ოლქში, რათა გაირკვეს, თუ როგორ შეიქმნა ისტორიულად ეს გამდიდრებული ნიადაგი და როგორ შეიძლება ეს გაკეთდეს დღეისათვის.

### ტრანსპორტი 
საფრანგეთის გვიანაში მოქმედებს საავტომობილო, საწყლოსნო, საზოგადოებრივი და საჰაერო ტრანსპორტის სახეობები. გვიანის კოსმოსურ ცენტრში კოსმოსური აპარატების გადასატანად არსებობს სარკინიგზო ხაზი. საავტომობილო ქსელი ძირითადად თავმოყრილია სანაპირო ზონაში. გვიანის სიღრმეში შესვლა შესაძლებელია თვითმფრინავით ან საწყლოსნო ტრანსპორტით. ქვეყანაში ერთი მსხვილი აეროპორტია, მაგრამ შიდა რაიონებში არსებობს რამდენიმე მცირე ასაფრენ-დასაჯდომი ზოლი.

#### საავტომობილო 
thumb|RN1 კაიენის სიახლოვეს
2018 წლის მდგომარეობით ეროვნული მნიშვნელობის ავტოგზების სიგრძე შეადგენს 440 კმ-ს, საუწყებო — 408 კმ-ს, მუნიციპალიტეტური — 1311 კმ-ს. ავტომაგისტრალები არ არსებობს.

2005 წლის ივლისში საფრანგეთსა და ბრაზილიას შორის ხელშეკრულების ხელმოწერის შემდეგ 2011 წელს მდინარე ოიაპოკზე აშენდა ხიდი, რომელი გახდა პირველი სახმელეთო გადასასვლელი საფრანგეთის გვიანასა და დანარჩენ სამყაროს შორის (არსებობს საბორნე გადასასვლელი სურინამის ქალაქ ალბინასკენ). ხიდი ოფიციალურად გაიხსნა 2017 წლის 18 მარტს, მაგრამ ბრაზილიის საზღვართან სასაზღვრო პოსტის შემოღებამ გამოიწვია დამატებითი შეფერხებები. 2020 წლიდან შესაძლებელი გახდა შეუფერხებელი მოძრაობა კაიენიდან ბრაზილიის შტატ ამაპის ადმინისტრაციულ ცენტრ მაკაპაში.

#### სარკინიგზო 
thumb|right|რკინიგზა გვიანის კოსმოსურ ცენტრში
გვიანის კოსმოსურ ცენტრში გამოიყენება ვიწროლიანდაგიანი რკინიგზა (ამ ვიწროლიანდაგიანი რკინიგზის დანიშნულებაა კოსმოსური აპარატების ტრანსპორტირება ბაზის შიგა ტერიტორიიდან სასტარტო მოედნისკენ და არა მგზავრთა გადაყვანა). რკინიგზა ორლიანდაგიანია და გამოიყენება არათვითმავალი სარკინიგზო ვაგონებისთვის.

1880-იანი წლებიდან და 1926 წლის შემდეგ რამდენიმე ხნის განმავლობაში ოქროს მაძიებლები სენტ-ელიში იყენებდნენ ვიწროლიანდაგიან ლიანდაგს ორთქლის წევაზე, ხოლო ორი სხვა ხაზი ნაწილობრივ აშენდა, მაგრამ არასდროს არ გამოყენებულა.

1890-იან წლებში აშენდა ციხის ორი სარკინიგზო ხაზი. ერთი ხაზი აერთებდა სენ-ლორან-დიუ-მარონს სენ-ჟან-დიუ-მარონთან. მეორე ხაზი მიდიოდა სოფელ შარვენამდე. სარკინიგზო ხაზები მიტოვებული იქნა ციხეების დახურვის შემდეგ და გაქრა 1946 წლის შემდეგ.

2020 წლის ოქტომბერში რეგულარული სამგზავრო გადაყვარებისთვის მოდერნიზირებული იქნა კამოპის აეროპორტი.

არსებობს შეზღუდული დაშვების მქონე 6 მცირე აეროპორტი.

#### საზოგადოებრივი ტრანსპორტი 
thumb|Agglo-ს ავტობუსი, საზოგადოებრივი ტრანსპორტი ქალაქ კაიენაში
CACL () უზრუნველყოფს საავტობუსო მოძრაობას კაიენის საქალაქო ზონაში და მის შემოგარენში. 2021 წლის მდგომარეობით მოქმედებს 6 საქალაქო საავტობუსო მარშრუტი. CACL ასევე ახორციელებს მოსწავლეების გადაყვანას.

2010 წლის დასაწყისიდან შედგა შეთანხმება ქალაქებს შორის მგზავრთა გადაყვანების ორგანიზების პასუხისმგებელ გენერალურ საბჭოსა და Taxi Co-ს შორის. ახალი საზოგადოებრივი სამსახური ცნობილია როგორც TIG (გვიანის ქალაქებსშორისი გადაყვანები).

2021 წლის მდგომარეობით TIG უზრუნველყოფს 9 საავტობუსე ხაზს, რომელიც ემსახურება კაიენის საქალაქე ზონის ფარგლებს გარეთ მდებარე სხვა ქალაქებში მგზავრობას.

#### პორტები 
thumb|დეგრად-დე-კანი
მთავარი პორტია — დეგრად-დე-კანი. პორტი აშენდა 1972 წელს და ემსახურება ყველა საერთაშორისო ტვირთების გადატანას საფრანგეთის გვიანიდან და საფრანგეთის გვიანაში. 2007 წელს პორტმა გადაამუშავა დაახლოებით 700 000 ტონა ტვირთი. პორტში ასევე არსებობს ნავსაყუდელი იახტებისთვის.

სხვა პორტები მდებარეობენ კაიენაში, კურუში, მატურიში და სენ-ლორან-დიუ მარონიში.

## ჯანდაცვა 
საფრანგეთის ზღვისიქითა დეპარტამენტი საფრანგეთის გვიანა სარგებლობს ჯანდაცვის კომპლექსური და თანამედროვე უნივერსალური სისტემის უპირატესობით, ლათინურ ამერიკაში ჯანდაცვაზე ერთ სულ მოსახლეზე ყველაზე მაღალი ხარჯებით (ორჯერ მეტი, ვიდრე ჩილეში), მიუხედავად იმისა, რომ მოსახლეობის საშუალო ასაკი აქ საკმაოდ დაბალია – 22 წელი. ეს თანამშრომლობა მოიცავს ორი ახალი საავადმყოფოს გახსნას, ერთი სენ-ლორან-დიუ-მარონიში და მეორე ალბინში.

XIX საუკუნის საფრანგეთის გვიანაში მწერლების მცირე რაოდენობა აღინიშნა. იმ დროისათვის მწერლები ადგილობრივ გაზეთებში აქვეყნებდნენ მხოლოდ რამდენიმე ერთეულ ლექსებს. მაგრამ დღეისათვის ძნელია მიადევნო რამდენიმე გვიანელის პოეტის ხელოვნებას: ჰო-ა-სიმ-ელოსემი, მუნიანი, რ. ოქტავილი და სხვები. გამონაკლისია ორი გვიანელი პოეტი. ნდაგანო (1996), ისმაილ ურბენი და ფაბიენ ფლავიენი ითვლებიან პირველ გვიანელ პოეტებად. მაგრამ ალფრედ პარეპუ — მწერალი, რომელმაც თავისი ეპოქა დაამშვენა საკუთარი ნაწარმოებით „ატიპა“ (1885).

1900 წლიდან 1950 წლის ჩათვლით პერიოდი წარმოადგენს ადგილობრივი ლიტერატურის განვითარების მთავარ ეტაპს, რადგანაც მან სიცოცხლე მისცა ბევრ მწერალს, მნიშვნელოვანი გავლენა მოახდინა მოძრაობა „ნეგრიტიუდის“ () წარმომადგენლებზე. გვიანა 1950-იან და 1960-იან წლებში წარმოჩენილია საკუთარი ნაწარმოებებით, რომლებიც ეძღვნებოდა შავკანიანთა პრობლემებს. სერჟ პატიენი და ელი სტეფენსონი ეხებოდნენ ამ თემებს საკუთარ ნაწარმოებებში.

1970 წლიდან მწერალთა სხვადასხვა თაობები მიუთითებდნენ შავკანიანი მოსახლეობის პრობლემებზე და მონობაზე. საკუთარ ნაწარმოებებში ან პოლიტიკურ საქმიანობაში ისინი გამოხატავდნენ ამ დაავადებულ პერიოდს, რომელსაც ადგილობრივი საზოგადოებისთვის და შავკანიანთა მთელი სამყაროსათვის ქონდა სერიოზული შედეგები. კრისტიანა ტობირა რჩება ამ თაობის სიმბოლოდ. სხვა მწერლები დაინტერესებულები არიან სხვა თემებით, როგორებიცაა რეგიონის ბუნება და ა.შ.

## სპორტი 
[thumb|upright|[კევინ სერაფინი, ნაციონალური საკალათბურთო ასოციაციის ყოფილი მოთამაშე]]
სპორტი საფრანგეთის გვიანაში გაჩნდა კოლონიამდელ პერიოდამდა გაცილებით ადრე. სპორტის პოპულარიზაცია დაიწყო XIX საუკუნეში, ხოლო პირველი სპორტული შეჯიბრება ჩატარდა 1890 წელს. იმ დროს აქ უკვე არსებობდა სპორტის სახეობები, რომლებიც მოსწონდათ ამ ამაზონის ჯუნგლების ტერიტორიაზე მცხოვრებ მოსახლეობას, ასევე ევროპიდან მოსული სპორტის სახეობები, რომლებსაც დადებითად უყურებდნენ კოლონიზატორები. აქ ტარდებოდა ძაღლების რბენა, რბოლები ვირებით, რბოლები კანოეთი, ველოსიპედებით, რბოლები სამთვლიანი ველოსიპედებით, საზღვაო რეგატები პორტებში და ტრადიციული ხალხური თამაშები.

დღეისათვის საფრანგეთის გვიანაში ყველაზე პოპულარული სპორტის სახეობაა ფეხბურთი, რის შემდეგაც მოდის კალათბურთი, ველოსპორტი, ცურვა და ხელბურთი, თუმცა დეპარტამენტში არსებობს კანოისტთა, ძიუდოისტთა, ბრაზილიური ჯუჯუცუისტთა, აიკიდოისტთა, კარატისტთა, მოფარიკავეთა, ცხენოსანთა, ნიჩბოსანთა და ფრენბურთელთა რამდენიმე კლუბი.

როგორც საფრანგეთის ზღვისიქითა დეპარტამენტი, გვიანა არ არის პანამერიკული სპორტული ორგანიზაციის წევრი; ამის ნაცვლად სპორტსმენები ასპარეზობენ საფრანგეთის ოლიმპიური კომიტეტის მიერ ორგანიზებულ შეჯიბრებებში და იმართება გვიანის მძლეოსნობის ლიგის მიერ, რომელიც საფრანგეთის მძლეოსნობის ფედერაციის ქვეგანყოფილებაა.

1960 წლიდან დაწყებული ტარდება გვიანის ტური — ყოველწლიური მრავალეტაპიანი ველორბოლა.

### ფეხბურთი 
thumb|ჟორჟ შომეს სტადიონი
დეპარტამენტში არსებობს საკუთარი ადგილობრივი საფეხბურთო გუნდი — საფრანგეთის გვიანის ნაკრები. საფრანგეთის გვიანის რეგიონალური საფეხბურთო ლიგა - LFG () დაარსდა 1962 წლის ოქტომბერში. დღეისათვის ის არ შედის ფიფაში, მაგრამ 1963 წლის 27 აპრილიდან შედის საფრანგეთის ფეხბურთის ფედერაციის (FFF) შემადგენლობაში და 1978 წლიდან კონკაკაფის ასოცირებული წევრია (ჩრდილოეთი, ცენტრალური ამერიკის და კარიბის აუზის ქვეყნების ლიგა). 2013 წლის აპრილში LFG გახდა კონკაკაფის სრულუფლებიანი წევრი.

საფრანგეთის გვიანის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრები, ასევე ცნობილი, როგორც „იანა დოკო“, წარმოადგენს საფრანგეთის გვიანის საფეხბურთო ლიგის (LFG) ეგიდით მოასპარეზე საუკეთესო ადგილობრივ მოთამაშეთა ნაკრებს. ნაკრებს არ აღიარებს ფიფა, მაგრამ იგი მონაწილეობს კონკაკაფის მიერ ჩატარებულ საფეხბურთო მატჩებში. თავისი პირველი მატჩი ნაკრებმა 1936 წელს გამართა ნიდერლანდების გვიანის (დღეისათვის სურინამი) წინააღმდეგ და დამარცხდა ანგარიშით 1:3. ყველაზე დიდი ანგარიშით გამარჯვება ნაკრებმა მოიპოვა 2012 წლის 26 სექტემბერს სენ-პიერი და მიკელონის საფეხბურთო ნაკრებთან (11:1), ხოლო ყველაზე უფრო დიდი ანგარიშით დამარცხდა ნიდერლანდების გვიანასთან 1947 წლის 2 მარტს (0:9).

ნაკრებმა მონაწილეობა მიიღო ისეთ ღონისძიებებში, როგორებიცაა კონკაკაფის ეროვნებათა თასი/ოქროს თასი, კარიბის ეროვნებათა თასი (1978 წლიდან 2017 წლის ჩათვლით), კონკაკაფის ერთა ლიგა, ზღვისიქითა ქვეყნების თასი () და ოთხთა ტურნირი ().

### გვიანის ტური 
გვიანის ტური (), ადრე ცნობილი, როგორც სანაპიროს ტური („“) ან იშვიათად, როგორც „“, — მრავალდღიანი ველორბოლა, რომელიც ყოველწლიურად ტარდება ძირითადად საფრანგეთის გვიანაში, ან ხანდახან გადადის მეზობელ ქვეყნებში.

ის შედგება 9 ეტაპისაგან, ხოლო მისი მარშრუტი აერთებს დეპარტამენტის მთავარ ქალაქებს: კაიენას, კურუს და სენ-ლორან-დიუ-მარონის. მისი ჩატარება დაიწყო 1950 წლიდან და ორგანიზებულია საფრანგეთის გვიანის ველოსპორტის კომიტეტის () მიერ.

ტური საერთაშორისო გახდა 1978 წლიდან. წლების განმავლობაში მან მოიხვეჭა უფრო და უფრო დიდი მნიშვნელობა და პოპულარობა, ხოლო მისი ხანგრძლივობა იზრდება. პირველ წლებში საფრანგეთის გვიანელების რიცხობრივი უპირატესობიდან შემდეგ წლებში მონაწილეთა რაოდენობა გაიზარდა 10-ზე მეტი სხვადასხვა ქვეყნის ველოსიპედისტების საერთო რაოდენობამდე. 2020 წლის ტური არ ჩატარდა COVID-19-ის პანდემიის გამო. იგივე განმეორდა 2021 წელს.

## სქოლიო
კატეგორია:საფრანგეთის გვიანა
კატეგორია:გვიანა
კატეგორია:საფრანგეთის ზღვისიქითა დეპარტამენტები
კატეგორია:საფრანგეთის რეგიონები
კატეგორია:ფრანგულენოვანი ქვეყნები
კატეგორია:დამოკიდებული ტერიტორიები სამხრეთ ამერიკაში