open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ვიბრისი

მინი|250პქ|ვიბრისი
**ვიბრისი** (ლათ. vibrissae < vibro — ვირხევი, ვიგრიხები), დიდი ზომის ძუძუმწოვრების მგრძნობიარე ბეწვი. ვიბრისები ჩვეულებრივ განლაგებულია ჯგუფებად თავზე (ცხვირზე, თვალებს ზემოთ, ლოყაზე და სხვა), ზოგჯერ სხეულის სხვა ნაწილებზეც. ვიბრისები სპეციალიზებული გრძნობის ორგანოებია, რომლებიც აღიქვამენ გარემოს უმცირეს რხევებს. ვიბრისების ფუძე ჩაფლულია თმის ჩანთაში და ირგვლივ ვენური ღრუ აქვს. ნამარხი მხეცისნაირი ქვეწარმავლების ქალას ძვლების აგებულებიდან ჩანს, რომ ვიბრისები ჰქონიათ ძუძუმწოვართა წინაპრებსაც, ე. ი. ვიბრისი თმაზე უფრო ძველი წარმოშობისაა. ზოგჯერ ვიბრისს უწოდებენ ადამიანნის ცხვირის ღრუს დიდ ბალნებს და მწერების სხეულის ჯაგრებს.

## ლიტერატურა
* ქსე, ტ. 4, გვ. 395, თბ., 1979

კატეგორია:ანატომია
ვეჩერნი ტბილისი

**„ვეჩერნი ტბილისი“** () — გაზეთი დაარსდა თბილისში 1923 წლის 9 მარტს რუსულ ენაზე. თავდაპირველად გამოდიოდა „რაბოჩაია პრავდის“ სახელწოდებით, 1932 წელს ეწოდა „ტიფლისსკი რაბოჩი“, 1935 წლიდან — „ვეჩერნი ტბილისი“. 1941–1957 წლებში გაზეთი არ გამოდიოდა, განახლდა 1958 წელს. რედაქტორი იყო პ. ასლანიდი (1958 წლიდან). როდესაც საუბარია ქართულ პრესაზე, არ შეიძლება დავივიწყოთ ის ადამიანები ვისაც თავისი წვლილი შეჰქონდათ მის განვითარებაში.

1799 წელს იოანე ბაგრატიონს გაუჩნდა იდეა ქართული გაზეთის დაარსების შესახებ. 1819 წელს გამოვიდა გაზეთი რომელსაც ჯერ საქართველოს გაზეთი ეწოდა, შემდეგ კი ქართული გაზეთის სახელწოდებით გახდა ცნობილი. 1828–1832 წლებში გამოდიოდა გაზეთი თბილისის უწყებანი, რომლის რედაქტორი იყო სოლომონ დოდაშვილი. 1852 წელს ჟურნალი გიორგი ერისთავის რედაქტორობით გამოვიდა.
## ლიტერატურა
კატეგორია:საქართველოს გაზეთები
კატეგორია:რუსულენოვანი გაზეთები
უილიამ II (ინგლისი)

thumb|უილიამ II
**უილიამ II „წითური“** () (დ. 1056 — გ. 2 აგვისტო, 1100, ლინდჰერსტი, ჰემპშირი) — ინგლისის მეფე 1087–1100 წლებში.

## ბიოგრაფია 
უილიამი ინგლისის მეფე უილიამ დამყრობლისა და მისი მეუღლის მატილდა ფლანდრიელის მეორე ვაჟი იყო.

კატეგორია:ინგლისის მეფეები
კატეგორია:დაბადებული 1056
კატეგორია:გარდაცვლილი 2 აგვისტო
კატეგორია:გარდაცვლილი 1100
სერგეი შამბა

**სერგეი შამბა** (დ. 15 მარტი, 1951, გუდაუთა) — აფხაზეთის სეპარატისტული მთავრობის „პრემიერ-მინისტრი“ 2010 წლის 12 თებერვლიდან; მანამდე ის მრავალი წლის განმავლობაში იყო დე-ფაქტო „საგარეო საქმეთა მინისტრი“, 1997 წლის 7 მაისიდან 2004 წლის ივნისამდე, ნახევარწლიანი პაუზით. ამ თანამდებობაზე მსახურობდა შვიდი პრემიერ-მინისტრის და ორი პერზიდენტის (ვლადისლავ არძინბა, სერგეი ბაგაფში) მმართველობის პერიოდში.

## ბიოგრაგფია
შამბა პოლიტიკაში 24 წლის ასაკიდან მოვიდა და მას შემდეგ აფხაზეთის დამოუკიდებლობის აქტიური მომხრე იყო. „საგარეო საქმეთა მინისტრობამდე“ აფხაზეთის „მინისტრთა საბჭოს“ მეთაური იყო, ხოლო აფხაზეთის სახალხო ფრონტის ხელმძღვანელის სახით კი წამყვანი ოპოზიციური მოძრაობის სათავეში იყო ქართულ-აფხაზური კონფლიქტის პერიოდში.

2004 წლის 14 ივნისს შამბა „საგარეო საქმეთა მინისტრობიდან“ გადადგა, რისთვისაც მრავალი მიზეზი სახელდებოდა, მათ შორის, ხუთი დღით ადრე თანაპარტიელი ოპოზიციის ლიდერი გარი აიბას მკვლელობა და ასევე მომავალი „საპრეზიდენტო არჩევნები“. გადადგომისთანავე მან მთელ „მთავრობასაც“ გადადგომა მოუწოდა.

2004 წლის ოქტომბრის „საპრეზიდენტო არჩევნებში“ შამბა ახლად გაერთიანებული ამწახარა/გაერთიანებული აფხაზეთის ოპოზიციური მოძრაობის ნომინაციის მიღების ერთ-ერთი ფავორიტი იყო. თუმცა 2004 წლის 20 ივლისს მოძრაობამ ყოფილი პრემიერ-მინისტრი სერგეი ბაღაფში დაასახელა, როგორც მათი ერთობლივი კანდიდატი. შამბა მაინც იყრიდა კენჭს „არჩევნებში„, თუმცა ხმების 9,9%-ით მხოლოდ მესამე ადგილზე გავიდა. პირველ და მეორე ადგილზე გასულ კანდიდატებს შორის მოსული უთანხმოების გამო „არჩევნები“ ხელმეორედ ჩატარდა, მაგრამ შამბას მეორე რაუნდში მონაწილეობა არ მიუღია. ახალი „პრეზიდენტის“ არჩევის შემდეგ შამბა ისევ დაინიშნა საგარეო საქმეთა მინისტრად.

2004 წლის 15 დეკემბერს ის ისევ დაინიშნა „საგარეო საქმეთა მინისტრად“. 2010 წლის 13 თებერვალს კი „პრემიერ-მინისტრად“, რომელმაც ამ პოსტზე ალექსანდრე ანქვაბი შეცვალა (გახდა „ვიცე-პრეზიდენტი“). 26 თებერვალს შამბას ნაცვლად „საგარეო სამქეთა მინისტრად“ დაინიშნა მისი ყოფილი მოადგილე მაქსიმ ღვინჯია.

სერგეი შამბა არის თადარიგის პოლკოვნიკი, აფხაზეთის საბრძოლო ხელოვნების ასოციაციის პრეზიდენტი. ჰყავს ცოლი და ორი შვილი

კატეგორია:აფხაზი პოლიტიკოსები
კატეგორია:დაბადებული 15 მარტი
კატეგორია:დაბადებული 1951
კატეგორია:ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორები
კატეგორია:გუდაუთის მუნიციპალიტეტში დაბადებულები
სერგეი
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
ვიკუნია

**ვიკუნია** () — ძუძუმწოვარი ცხოველი აქლემისებრთა ოჯახისა. მისი სხეულის სიმაღლეა დაახლოებით 70-90 სმ, სიგრძე — 1,5 მ, წონა — 65 კგ. დაფარულია მოკლე და ნაზი ბალნით. წინათ ფართოდ იყო გავრცელებული ეკვადორში, პერუში, ბოლივიასა და ჩილეში. ამჟამად შემორჩენილია პერუს მთებში. იყენებენ ვიკუნიის ხორცს, ტყავს, მატყლს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ვიკუნია
კატეგორია:ბოლივიის ძუძუმწოვრები
კატეგორია:პერუს ძუძუმწოვრები
კატეგორია:არგენტინის ძუძუმწოვრები
კატეგორია:ჩილეს ძუძუმწოვრები
ვილდა

**ვილდა** — ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფლების ზემო ვილდისა და ქვემო ვილდის ძველი სახელწოდება.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საქართველოს სოფლების ძველი სახელწოდებები
ვილა-ფრანკა

**ვილა-ფრანკა** — ლიმონის ჯიში, სუბტროპიკული მარადმწვანე ხეა. ტოტებზე აქა-იქ პატარა და მსხვილი ეკლები აქვს. ფოთოლი საშუალო ზომისაა, წვერწაწვეტებული. ადრემსხმოიარეა, ხშირად დარგვის მეორე წელს იძლევა უხვ მოსავალს. ნაყოფი მოგრძო-ოვალურია, კანი საშუალო სისქისა (0,5 სმ-მდე), მკვრივი; ხორცოვანი ნაწილი ღია ფერისაა, ნაზი, უხვწვნიანი, არომატული; აქვს 20-მდე თესლი დიდხანს ინახება. 

საქართველოს სუბტროპიკული კლიმატის პირობებში კარგად ხარობს. მნიშვნელოვანი სამრეწველო ჯიშია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ლიმონის ჯიშები
ვილიამსი

**ვილიამსი** (, სრული სახელწოდება ''Williams' Bon Chretien'', ასევე ცნობილი როგორც **ბარტლეტი**, ) — მსხლის ჯიში. მისი სამშობლოა ინგლისი. საქართველოში შემოიტანეს XIX საუკუნის II ნახევრიდან და ფართოდ გავრცელდა თითქმის ყველა რაიონში. საშუალო სიდიდის ხეა, პირამიდული ვარჯი აქვს. პანტაზე დამყნობილი მე-5-6 წელს იძლევა მოსავალს. რეგულარულად მსხმოიარეა, მკაცრი მეწლეობა არ ახასიათებს. 18-20 წლის ხე საშუალოდ 150კგ მოსავალს იძლევა. ყვავილობს გვიან. ნაყოფი მსხვილია, ღია მწვანე, მწიფე ლიმონისფერი; აქვს მოგრძო ფორმა, ბორცვიანი ზედაპირი, თხელი კანი. რბილობი თეთრია, ძლიერ ნაზი, მდნარი; მუსკატური სურნელება და სასიამოვნო მოტკბო-მომჟავო გემო აქვს. ტრანსპორტაბელურია. დაავადებებს უძლებს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მსხლები
ვიმბა

**ვიმბა** () — თევზების გვარი კობრისებრთა ოჯახისა. აქვთ დაბალი სხეული. ზურგის ფარფლის უკან ქერცლით დაფარული ქედი და ქვედა პირი. გავრცელებულია ჩრდილოეთის, ბალტიის, შავ, აზოვის და კასპიის ზღვებში. გვარში 3 სახეობაა (Vimba vimba, Vimba melanops, Vimba elongata). მათგან ყველაზე კარგად ცნობილია Vimba vimba, რომელიც ფართოდ გვხვდება ევროპის მდინარეებსა და ტბებში. სხეულის სიგრძე 50 სმ, ხოლო წონა 3 კგ. ასაკი 17 წელი (მაქს.).

ხორცი გემრიელი აქვს, განსაკუთრებით ფასდება შებოლილი.

საქართველოში გვხვდება მცირე ვიმბა (შავ ზღვაში) და კასპიის ვიმბა (ინტროდუცირებულია თბილისის და ტყიბულის წყალსაცავებში). სარეწაო თევზია, მაგრამ სიმცირის გამო საქართველოში მხოლოდ ადგილობრივ იყენებენ.

## ლიტერატურა
კატეგორია:კობრისებრნი
ვირზე შესმა

**ვირზე შესმა**, *ვირს აღსმა* — გამაწბილებელი სასჯელის სახეობა ძველ საქართველოში. წყაროებში იხსენიება V საუკუნიდან. დამნაშავის ვირზე შესმა და საჯაროდ ტარება მძიმე სასჯელად ითვლებოდა. მისი მიზანი იყო დამნაშავისათვის მორალური ტანჯვის მიყენება. ასე სჯიდნენ, პირველ ყოვლისა, გაბატონებული ზნეობის დამრღვევთ — მრუშებს, ავხორცებს და მუცლის მოშლაში მხილებულთ, აგრეთვე ხელმწიფის საწინააღმდეგო შეთქმულების მონაწილეებს. გვიანდელ ფეოდალურ ხანაში დასასჯელს ვირზე პირუკუღმა შესვამდნენ და კუდს ხელში დააჭერინებდნენ. ვირზე შესმას საჯაროდ XX საუკუნემდე იყენებდნენ.

## ლიტერატურა 
* ბაგრატიონი დ., საქართველოს სამართლისა და კანონმცოდნეობის მიმოხილვა, აპ. როგავას გამოც., თბ., 1959;
* ნადარეიშვილი გ., განქორწინება ქართული სამართლის მიხედვით, კრ.: ქართული სამართლის ისტორიის საკითხები, ტ. 1, თბ., 1973;

კატეგორია:ძველი ქართული სამართალი
კატეგორია:სასჯელები
სასწაული

**სასწაული** —  ღვთიური, იმქვეყნიური ძალით გამოწვეული ზებუნებრივი მოვლენები რელიგიურ და მითოლოგიურ წარმოდგენებში. გადატანითი მნიშვნელობით - რაღაც განსაკუთრებული და არაჩვეულებრივი მოვლენა.
## რესურსები ინტერნეტში
*მარმარილოს ქანდაკად ქცეული ქალიშვილი
## ლიტერატურა
კატეგორია:რელიგია
ვირთაგვა

**ვირთაგვა** () — თაგვისებრთა ოჯახის მღრღნელების გვარი. აქვთ 10-30 სმ სიგრძის სხეული, რქოვანი ქერცლით დაფარული კუდი, წაგრძელებული დინგი, დიდი ყურები. გვარში 60-მდე კოსმოპოლიტური სახეობაა. ზოგი მათგანი, კერძოდ, რუხი ვირთაგვა (Rattus norvegicus), ნამდვილი სინანთროპია და ადამიანის მიერ უნებურადაა განსახლებული მთელ მსოფლიოში. საქართველოში ფართოდ არის გავრცელებული შავი ვირთაგვა და რუხი ვირთაგვა. ადამიანის სამოსახლოს გარდა ვირთაგვები გვხვდებიან ბუნებრივ პირობებშიც. წელიწადში 3-4-ჯერ მრავლდებიან. შობენ 5-15 ნაშიერს, რომლებიც 3-4 თვის ასაკში იწყებენ გამრავლებას. მრავალჭამიები არიან. გადააქვთ სხვადასხვა ინფექციური დაავადება და ჰელმინთები. მათ ყველგან ებრძვიან და სპობენ.

## იხილეთ აგრეთვე 
* სინანთროპული ორგანიზმები
* დერატიზაცია

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თაგვისებრნი
ვირთევზა

**ვირთევზა** () — თევზი, ვირთევზასნაირთა რიგისა. მისი სხეულის სიგრძეა დაახლოებით 180 სმ, წონა — 40 კგ. გავრცელებულია ატლანტის და წყნარი ოკეანის ზომიერ სარტყელში. მნიშვნელოვანი სარეწაო ობიექტია. მისი ღვიძლისაგან ამზადებენ მაღალხარისხოვან თევზის ქონს, რომელიც დიდი რაოდენობით შეიცავს A და D ვიტამინებს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ვირთევზა
კატეგორია:ევროპის თევზები
სტეფან ბლუელი

right|thumb|სტივენი
**სტეფან ბლუელი** (, ) (დ. 1096 — გ. 25 ოქტომბერი, 1154) — ინგლისის მეფე 1135–1154 წლებში. იგი იყო ბლუას გრაფის ეტიენ II დე ბლუასა და უილიამ დამპყრობლის ასულის ადელა დე ბლუას ვაჟი.

## ლიტერატურა 
* Davies, R. H. C. (1964) "What happened in Stephen's reign 1135–54?", *History*, 49(165), pp.&nbsp;1–12. .
* King, Edmund. (1974) "King Stephen and the Anglo-Norman Aristocracy", *History*, 59(196), pp.&nbsp;180–194. .
* King, Edmund. (1984) "The Anarchy of King Stephen's Reign", *Transactions of the Royal Historical Society*, 5th series, 34, pp.&nbsp;133–153. .
* King, Edmund. (2000) "Stephen of Blois, count of Mortain and Boulogne", *English Historical Review*, 115(461), pp.&nbsp;271–296.

კატეგორია:ინგლისის მეფეები
კატეგორია:დაბადებული 1096
კატეგორია:გარდაცვლილი  25 ოქტომბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1154
კატეგორია:ნორმანდიის ჰერცოგები
ვირთევზასნაირნი

**ვირთევზასნაირნი** () — ძვლიანი თევზების რიგი. მათი სხეულის სიგრძეა დაახლოებით 20-90 (იშვიათად 180) სმ, წონა 0,5-7 (ზოგისა 40) კგ. მუცლის ფარფლები მკერდის ფარფლების წინა აქვთ განლაგებული. კუდის ფარფლი სიმეტრიულია. საცურავი ბუშტი საყლაპავთან არ არის დაკავშირებული. ყნოსვის წილანები წაწეულია წინ ყნოსვის კაფსულებისაკენ. მრავალ სახეობას ნიკაპზე აქვს ულვაში. ვირთევზასნაირნი ბინადრობენ ზღვებსა და ოკეანებში. ფართოდ არიან გავრცელებული როგორც ჩრდილოეთ, ისე სამხრეთ ნახევარსფეროში. ცხოვრობენ ცივ წყალში, მეტწილად ფსკერზე. გამონაკლისია ღლაბუტას გვარი, რომლის სახეობები ევრაზიისა და ამერიკის მტკნარ წყლებში ბინადრობენ. 

იკვებებიან პატარ-პატარა ცხოველებით, ზოგი პლანქტონური კიბოსნაირებით, ზოგი — ბენთოსით. მეტწილად წლის ცივ დროს მრავლდებიან. ყრიან 9 ათასიდან 60 მლნ-მდე კვერცხს. რიგში 4 ოჯახია: ვირთევზასებრნი (Gadidae) — 58 სახეობა, მორისებრნი (Moridae) — 72 სახეობა, ბრეგმოცეროსისებრნი (Bregmocerotidae) 2-3 სახეობა და მურენოლეპისისებრნი (Murenolepidae) — 4 სახეობა. ვირთევზასნაირთ დიდი სარეწაო მნიშვნელობა აქვთ, განსაკუთრებით ვირთევზას. შავ ზღვაში გვხვდება ვირთევზასებრთა ოჯახის შავი ზღვის მერლინგი (Odontogadus merlangus euxinus), თეთრი მერლუზა (Merluccius merluccius) და ზღვის ღლაბუტა (Gaidropsarus mediterraneus).

## ლიტერატურა
*
მატილდა (ინგლისი)

მინი|მატილდა
**მატილდა** (; ანგლო-საქს.: Maud, Maude; დ. 7 თებერვალი, 1102, უესტმინსტერი, ინგლისი — გ. 10 სექტემბერი, 1167, რუანი, ნორმანდია, საფრანგეთი) — ქორწინების შედეგად იყო საღვთო რომის იმპერატრიცა, შემდგომში ანჟუს და მენის გრაფინია. გარდა ამისა, მცირე ხნით ინგლისის დედოფალი და ნორმანდიის ჰერცოგინია.

## რესურსები ინტერნეტში
*
* Stephen and Matilda at the official website of the British monarchy
* Matilda at BBC History
* Review of Catherine Hanley's biography

კატეგორია:ინგლისის მეფეები
კატეგორია:დაბადებული 7 თებერვალი
კატეგორია:დაბადებული 1102
კატეგორია:გარდაცვლილი 10 სექტემბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1167
კატეგორია:ინგლისის პრინცესები
კატეგორია:საღვთო რომის იმპერატრიცები
კატეგორია:ხელახლა დაქორწინებული სამეფო კონსორტები
კატეგორია:ინგლისელი მონარქების დედები
ვირი

**ვირი** () — კენტჩლიქოსანი ძუძუმწოვრების ქვეგვარი ცხენისებრთა ოჯახისა. ცხენისაგან განსხვავებით, აქვს გრძელი ყურები, დიდი თავი, ვიწრო ჩლიქები, წვრილი კუდი, რომელიც მთავრდება გრძელი ბალნის ფუნჯით. გარეული ვირი გავრცელებულია აფრიკაში, წინა, შუა და ცენტრალურ აზიაში. მცირე ჯოგებად ბინადრობს უდაბნოებსა და ველებზე. იკვებება ბალახით. გვარში ერთი სახეობაა — აფრიკული გარეული ვირი (Equus (Asinus) africanus), რომელიც გავრცელებულია სომალიში, ეთიოპიაში, ერიტრეაში. ვირის გვარი მეტად მცირერიცხოვანია. დედა ვირი წელიწადში ერთ ჩოჩორს იძლევა. სიცოცხლის ხანგრძლივობა 12-18 წელია.
## იხილეთ აგრეთვე
*შინაური ვირი
## ლიტერატურა 
კატეგორია:ცხენი
*
ვირისტერფა

**ვირისტერფა** (Tussilago) — მრავალწლოვანი ბალახოვანი მცენარის გვარი რთულყვავილოვანთა ოჯახისა. 

შეიცავს მხოლოდ 1 სახეობას - Tussilago farfara. მხოხავფესურიანი ბალახია. აქვს ქეჩისებრ შებუსვილი ღერო (5-25 სმ), რომელიც მოწითალო-მურა ქერქლისებრი ფოთლებითაა დაფარული. ყვავილობს ადრე გაზაფხულზე (ყვავილები ყვითელია), დაყვავილების შემდეგ მწვანე ფესვთანური ფოთლები გამოაქვს. 

გავრცელებულია ევრაზიის ზომიერ სარტყელში, ჩრდილოეთ აფრიკასა და ჩრდილოეთ ამერიკაში. იზრდება საქართველოშიც. სახლდება მდინარის პირზე, ხრამების გაშიშვლებულ ნაპირებზე, ტენიან თიხნარ ჩამონაზვავებზე, ზოგჯერ ასარევლიანებს ნათესებს. ფოთოლი შეიცავს გლიკოზიდ ტუსილაგინს, ინულინს. ნაყენს ხმარობენ მედიცინაში ამოსახველებელ საშუალებად. თაფლოვანია.

## ლიტერატურა
კატეგორია:რთულყვავილოვანნი
ვისკაშა

**ვისკაშა** (), ძუძუმწოვარი ცხოველი მღრღნელების რიგისა. მისი სხეულის სიგრძეა დაახლოებით 66 სმ, კუდისა - 20 სმ. სხეული შემოსილი აქვს ხშირი და რბილი ბალნით. გავრცელებულია სამხრეთ ამერიკაში — არგენტინის პამპასებში. იკვებება ბალახოვანი მცენარეებით იყენებენ ხორცსა და ტყავს. ვისკაშას სპობენ როგორც საძოვრების მავნებელს.

## ლიტერატურა
* ქსე, ტ. 4, გვ. 423, თბ., 1979

კატეგორია:მღრღნელები
ჰენრი II

**ჰენრი II** პლანტაგენეტი (; დ. 5 მარტი, 1133, ლე-მანი — გ. 6 ივლისი, 1189, შინონი) — ნორმანდიის და აკვიტანიის ჰერცოგი, ანჟუს გრაფი და ინგლისის მეფე 1154–1189 წლებში. მცირე ხნის განმავლობაში მას დაპრობილი ჰქონდა უელსი, შოტლანდია, აღმ. ირლანდია და დას. საფრანგეთი. ჰენრი II პირველი პლანაგენეტი იყო ინგლისის ტახტზე. მისი მეტსახელები იყო: „მოკლე მოსასხამი“ (), „იმპერატრიცას ძე“ () და „სამართილიანობის ლომი“ ().

## ბიოგრაფია 
ჰენრი II ტახტზე ავიდა 1154 წელს. გამეფებისთანავე დაიწყო მეზობელი მიწების დაპყრობა.ხანმოკლე დროით დაიპყრო: უელსი, შოტლანდია და აღმოსავლეთი ირლანდია. ასევე დაიპყრო საფრანგეთის რეგიონებიც (ანჟუ, აკვიტანია, ბორდო). ეს მიწები მოგვიანებით თავის ვაჟებს დაურიგა. მის დროს გატარებულმა რეფორმამ საფუძველი ჩაუყარა 12 ნაფიცი მსაჯულის მონაწილეობას სასამართლო პროცესში. 1164 წელს მან გამოსცა კანონი, რომელიც ზღუდავდა ეკლესიას. ამან უთანხმოება გამოიწვია ჰენრი II-სა და კენტერბერის არქიეპისკოპოს წმინდა ტომას ბეკეტს შორის. ჰენრი II-მ ვერანაირად ვერ შეძლო ოპოზიციონერი მღვდლის მორჯულება. ბოლოს 1170 წელს თავის რაინდებს მოაკვლევინათ კენტერბერის მონასტერში. ამ მოვლენამ დიდი აღშფოთება გამოიწვია ინგლისელ პილიგრიმთა შორის. ჰენრი II-მ 1172 წელს თავისი ვაჟი რიჩარდი აკვიტანიის ჰერცოგად დანიშნა. ხოლო უმცროს ვაჟს ჯონს არ მისცა მიწა, რისთვისაც „უმიწაწყლო“ უწოდეს. ჰენრი II გარდაიცვალა 1189 წელს.

## რესურსები ინტერნეტში 
* Henry II World History Database 
* Medieval Sourcebook: Angevin England 
* The Henry Project

## სქოლიო
კატეგორია:ინგლისის მეფეები
კატეგორია:პლანტაგენეტები
კატეგორია:დაბადებული  5 მარტი
კატეგორია:დაბადებული 1133
კატეგორია:გარდაცვლილი  6 ივლისი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1189
კატეგორია:ნორმანდიის ჰერცოგები
ღვთის სიტყვა

**ღვთის სიტყვა** ეწოდება პიროვნებას იესო ქრისტეს, რომელიც ბიბლიის ახალი აღთქმის სწავლებით არის ერთარსება სამპიროვანი ღმერთის — წმინდა სამების ერთ-ერთი ჰიპოსტასი (ღვთაებრივი პირი). ახალი აღთქმის, კერძოდ იოანეს სახარება გადმოცემით: *„პირველითგან იყო სიტყუაჲ, და სიტყუაჲ იგი იყო ღმრთისა თანა, და ღმერთი იყო სიტყუაჲ იგი. ესე იყო პირველითგან ღმრთისა თანა. ყოველივე მის მიერ შეიქმნა, და თჳნიერ მისა არცა ერთი რაჲ იქმნა, რაოდენი-რაჲ იქმნა. მის თანა ცხორებაჲ იყო და ცხორებაჲ იგი იყო ნათელ კაცთა. და ნათელი იგი ბნელსა შინა ჩანს, და ბნელი იგი მას ვერ ეწია.“*

ქრისტიანული სწავლებით, ერთი და მხოლო ღმერთი უსიტყვო არ არის. აქვს მას სიტყვა, მაგრამ არა უგვამოვნო, არც არსებობაში დაწყებული, არც დასრულებადი, რადგან არ იყო (ჟამი), როდესაც არ იყო ღვთის სიტყვა. მარადჟამს აქვს ღმერთს თავისი სიტყვა, მისგან შობილი, თუმცა არა ჩვენეული სიტყვისებრ უგვამოვნო და ჰაერში გაბნევადი, არამედ გვამოვნებითი, ცოცხალი, სრული. არათუ მის გარეთ გამავალი, არამედ მარადჟამს მასში არსებული. რადგან, სად იქნებოდა იგი, მის გარეთ მყოფი?!

კატეგორია:ქრისტიანობა
კატეგორია:ქრისტიანული თეოლოგია
ჯინ კელი

thumb|220პქ
**იუჯინ კურან კელი** (;  უკეთ ცნობილი როგორც **ჯინ კელი** (Gene Kelly)  დ. 23 აგვისტო, 1912 — გ. 2 თებერვალი, 1996) —  ამერიკელი მოცეკვავე, მსახიობი, ქორეოგრაფი და რეჟისორი.

კელი მე-20 საუკუნის ეკრანული ცეკვის მნიშვნელოვანი ფიგურა იყო, ცნობილი მისი ენერგიული და ათლეტური ცეკვის სტილით, კარგი გარეგნობითა და სახასიათო როლებით. ამჟამად ყველაზე უკეთ ცნობილია შესრულებით სატელევიზიო დადგმაში „სიმღერა წვიმაში“, თუმცა ასევე აღსანიშნავია, რომ ის ჰოლივუდის მუსიკალურ ფილმებში დომინირებდა 1940-იანი წლებიდან 1950-იანების ბოლომდე. 1999 წელს ამერიკის კინემატოგრაფიის ინსტიტუტმა კელი ყველა დროის უდიდეს მამაკაც ვარსკვლავთა შორის დაასახელა.

## ლიტერატურა
* Wise, James. ''Stars in Blue: Movie Actors in America's Sea Services''. Annapolis, MD: Naval Institute Press, 1997. 

## რესურსები ინტერნეტში
* 
* 
* 
* 
* 

კატეგორია:XX საუკუნის ამერიკელი მამაკაცი მსახიობები
კატეგორია:XX საუკუნის ამერიკელი მომღერლები
კატეგორია:საპატიო ოსკარის კავალრები
კატეგორია:ამერიკელი მოცეკვავეები
კატეგორია:ამერიკელი ქორეოგრაფები
კატეგორია:ამერიკელი მსახიობები
კატეგორია:ამერიკელი აგნოსტიკოსები
კატეგორია:ამერიკელი კინორეჟისორები
კატეგორია:ამერიკელი თეატრის მსახიობები
კატეგორია:გერმანელი ამერიკელები
კატეგორია:კანადელი ამერიკელები
კატეგორია:ირლანდიელი ამერიკელები
კატეგორია:ჰოლივუდის დიდების ხეივანი
კატეგორია:სეზარის მფლობელი კინომსახიობები
კატეგორია:საპატიო ლეგიონის ორდენის კავალრები
კატეგორია:Metro-Goldwyn-Mayer-ის კონტრაქტორები
კატეგორია:დაბადებული 23 აგვისტო
კატეგორია:დაბადებული 1912
კატეგორია:გარდაცვლილი 2 თებერვალი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1996
კატეგორია:მსახიობები ანბანის მიხედვით
ბორის სპასკი

**ბორის ვასილის ძე სპასკი** ( დ. 30 იანვარი, 1937, ლენინგრადი, სსრკ — გ. 27 თებერვალი, 2025, სანქტ-პეტერბურგი)— რუსი მოჭადრაკე, დიდოსტატი (1955), 10-ე მსოფლიო ჩემპიონი ჭადრაკში (1969-1972), საბჭოთა კავშირის სპორტის დამსახურებული ოსტატი (1965). სსრკ-ის ორგზის ჩემპიონი (1961, 1973). საჭადრაკო ოლიმპიადის ათგზის მონაწილე.

სპასკიმ საკუთარი თავი გამოამჟღავნა 1955 წელს, როდესაც გაიმარჯვა მსოფლიოს ახალგაზრდულ ჩემპიონატში. სპასკის წარმატებაში დიდი წვლილი მიუძღვის მის მწვრთნელ იგორ ბონდარევსკის. სპასკიმ უმძიმესი შესარჩევი მატჩების შემდეგ მაშინდელ მსოფლიო ჩემპიონ ტიგრან პეტროსიანთან თამაშის უფლება მოიპოვა. 1966 წლის მატჩი პეტროსიანმა მინიმალური სხვაობით 12-5-11-5 მოიგო. ბენტ ლარსენის, ეფიემ გელერისა და ვიქტორ კორჩნოის დამარცხების შემდეგ, 1969 წელს კვლავ შეხვდა პეტროსიანს. მიუხედავად იმისა, რომ პეტროსიანმა უმძიმეს ბრძოლაში მოიგო, პირველი პარტია სპასკიმ 12-5-10-5 დაამარცხა მეტოქე. ამას კი მალე რეიკიავიკში ამერიკელ რობერტ ფიშერთან მარცხი და ტიტულის დაკარგვა მოჰყვა. მიუხედავად იმისა რომ სპასკიმ მატჩი კარგად დაიწყო და ორი პარტიის შემდეგ იგებდა 2-0-ს, საბოლოოდ დამარცხდა 8-5-12-5. აღსანიშნავია ის რომ, მეორე პარტიაზე ფიშერი არ გამოცხადდა და სპასკის გამარჯვება უთამაშებლად ჩაეთვალა. ამ მატჩის შემდეგ სპასკიმ რამდენიმეჯერ სცადა უწინდებურად ასპარეზობა, მაგრამ უშედეგოდ. მან ანატოლი კარპოვთან წააგო ნახევარფინალი, მიუხედავად პირველი პარტიის მოგებისა 4-1. ასევე სპასკი დამარცხდა ფინალში ვიქტორ კორჩნოისთან. სპასკის უამრავი ტურნირი აქვს მოგებული. აღსანიშნავია მათ შორის საბჭოთა კავშირის ჩემპიონატი 1973 წელს.

ბორის სპასკი დაქორწინებული იყო სამჯერ. მისი მესამე მეუღლეა მარინა შერბაჩოვა გენერალ დიმიტრი შერბაჩოვის შვილიშვილი. მათ ჰყავთ ვაჟიშვილი ბორის სპასკი უმცროსი.

## ლიტერატურა
* Дамский Я. В. Король Борис Десятый. — М.: РИПОЛ Классик, 2004. — 404 с. — (Великие шахматисты мира). — ISBN 5-7905-3106-7.
* Каспаров, Г. К. Мои великие предшественники. — М.: РИПОЛ Классик, 2004. — Т. 3. — 381 с. — ISBN 5-7905-2979-8.
* Крогиус Н. В., Голубев А. Н., Гутцайт Л. Э. Борис Спасский. — М.: Центральный коллектор научных библиотек, 2000. — Т. 1. — 405 с. — ISBN 5-93260-006-3.

## რესურსები ინტერნეტში
* ბორის სპასკი — ენციკლოპედია „კრუგოსვეტი“
* ბორის სპასკი — 365Chess.com
* 

## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 30 იანვარი
კატეგორია:დაბადებული 1937
კატეგორია:რუსი მოჭადრაკეები
კატეგორია:ფრანგი მოჭადრაკეები
კატეგორია:მსოფლიო ჩემპიონები ჭადრაკში
კატეგორია:ჭადრაკის დიდოსტატები
კატეგორია:მოსკოვში გარდაცვლილები
ვიქტორია (მრავალმნიშვნელოვანი)

**ვიქტორია** შეიძლება აღნიშნავდეს:
* ვიქტორია — ძვ. რომაულ მითოლოგიაში გამარჯვების ქალღმერთი
* ვიქტორია — გაერთიანებული სამეფოს დედოფალი
* ვიქტორია — შვედეთის კრონპრინცესა
* ვიქტორია — გერმანიის პრინცესა
* ვიქტორია — მცენარის გვარი
* ვიქტორია — ერთ-ერთი უდიდესი კუნძული
* ვიქტორია — მსოფლიოს ერთ-ერთი უდიდესი ჩანჩქერი
* ვიქტორია — ტბა აღმოსავლეთ აფრიკაში
* ვიქტორია — მწვერვალი მიანმარში
* ვიქტორია — მდინარე ავსტრალიაში
* ვიქტორია — ქალაქი კანადაში
* ვიქტორია — შტატი ავსტრალიაში
* ვიქტორია — სეიშელის კუნძულების დედაქალაქი
* ვიქტორია — პლანეტა მარსის დარტყმითი კრატერი
რიჩარდ I

**რიჩარდ I ლომგული** (, ; დ. 8 სექტემბერი, 1157, ოქსფორდი — გ. 6 აპრილი, 1199, შინონი, საფრანგეთი) — ინგლისის მეფე 1189–1199 წლებში. მიეკუთვნებოდა პლანტაგენეტების დინასტიას. იგი ჰენრი II-ისა და ელეონორა აკვიტანიელის მესამე ვაჟი იყო და უკვე 1172 წელს პუატიეში აკვიტანიის ჰერცოგად ეკურთხა.

გამუდმებით აწარმოებდა ინგლისისათვის უსარგებლო ომებს, რომელზეც დიდი რაოდენობით თანხა იხარჯებოდა. მონაწილეობდა III ჯვაროსნულ ლაშქრობაში (1189–1192), დაიპყრო კ. კვიპროსი და ციხესიმაგრე აკრა (პალესტინა). უკან დაბრუნებისას ტყვედ ჩაუვარდა ავსტრიის ჰერცოგ ლეოპოლდ V-ს, რომელმაც იგი იმპერატორ ჰაინრიხ VI-ს გადასცა. მხოლოდ 1194 წელს გაათავისუფლეს ტყვეობიდან დიდი გამოსასყიდის ფასად. 1194 წლიდან ეომებოდა საფრანგეთის მეფე ფილიპ II ოგიუსტს საფრანგეთში პლანტაგენეტების მიწების შესანარჩუნებლად. ამ ომში დაიღუპა.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:დაბადებული 8 სექტემბერი
კატეგორია:დაბადებული 1157
კატეგორია:გარდაცვლილი 6 აპრილი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1199
კატეგორია:ინგლისის მეფეები
კატეგორია:პლანტაგენეტები
კატეგორია:ნორმანდიის ჰერცოგები
კატეგორია:ბრძოლის ველზე დაღუპული მონარქები
The Singles 1999–2006

***The Singles 1999–2006*** — ინგლისური როკ ჯგუფის, Coldplay-ს სინგლების კრებული ყუთის სახით. ეს ყუთი შეიცავს ჯგუფის თოთხმეტივე სინგლს 7 დიუმიანი ვინილის ჩანაწერის სახით ინდივიდუალური შეფუთვით და გარეკანით, რომელიც თითოეულ გამოცემას ახლდა თან. ამ ყუთის CD ვერსია არ გამოცემულა.

## სინგლები 
## რესურსები ინტერნეტში 
* ოფიციალური საიტი
* ოფიციალური ფან-საიტი 

## სქოლიო 
კატეგორია:Coldplay-ს კომპილაციური ალბომები
კატეგორია:2007 წლის კომპილაციური ალბომები
კატეგორია:Parlophone-ის კომპილაციური ალბომები
კატეგორია:B-მხარეების კომპილაციური ალბომები
კატეგორია:ალბომები კენ ნელსონის პროდიუსერობით
ვიქტორია (მცენარე)

**ვიქტორია** () — წყლის მრავალწლოვანი მცენარის გვარი დუმფარასებრთა ოჯახისა. აქვს დიდი ზომის (2 მ დიამეტრის), წელზე მოტივტივე ფოთლები. ფოთლის ქვედა მხარეზე განვითარებულია მსხვილი ძარღვების ქსელი, რომელიც ამოვსებულია ჰაერშემცველი ქსოვილით. ამის გამო ვიქტორიას 50 კგ-მდე ტვირთს უძლებს. 

ყვავილები დიდია და სურნელოვანი. საღამოს თეთრად იშლება ხოლმე, დილით კი ვარდისფერდება და იხურება, დღის ბოლოს კვლავ იშლება, მაგრამ ულვე ჟოლოსფერია. მეორე დილისათვის მუქი წითელია, ხელახლა იხურება, ჩაეშვება წყალში და მისგან შავთესლებიანი ნაყოფი ვითარდება. 

ვიქტორია გავრცელებულია სამხრეთ ამერიკაში, მოსახლეობა მის თესლს საჭმელად იყენებს. განსაკუთრებით ცნობილია ამაზონის ვიქტორია (), რომელიც იზრდება მდინარე ამაზონის აუზში, მეორე სახეობა () — მდინარე პარანის წყლებში. ორივე სახეობას აშენებენ ორანჟერეებში. Victoria cruziana კარგად ხარობს თბილისის ბოტანიკურ ბაღში.

## ლიტერატურა
კატეგორია:დუმფარასებრნი
დოქიარის მონასტერი

**დოქიარის მონასტერი** () — მართლმადიდებლური მონასტერი ათონის მთაზე, საბერძნეთი. დაფუძნებული უნდა იყოს წმინდა ათანასე ათონელის თანამოსაზრის, წმინდა ექვთიმეს, დიდი ლავრის ყოფილი მეკელიის (ბერძნ. დოქიარის) მიერ. როგორც ჩანს, მან წმინდა ნიკოლოზის სახელობის პატარა მონასტერი დაფნის ნავსადგურის ახლოს X საუკუნის II ნახევარში დააარსა. XI საუკუნის დასაწყისში, ახალი იღუმენის დროს, მეკობრეთა შემოსევებით შეწუხებული ბერები სხვა ადგილზე გადასახლდნენ. მოგვიანებით მონასტრის ტაძარი იკურთხა მთავარანგელოზთა სახელზე.

დოიქარის მონასტერი, წესდების მიხედვით, ათონის იერარქიაში მე-10 ადგილზეა. XIV საუკუნის მძიმე ხანში იმპერატორი იოანე V პალეოლოგოსი და სერბეთის მეფე სტეფან დუშანი მონასტერს სხვადასხვაგვარ დახმარებას უწევდნენ. მომდევნო საუკუნეებში სავანემ არნახული გაჭირვება გადაიტანა.

XVI საუკუნეში იღუმენ ალექსანდრეს, მოლდოვა ვლახეთის ბატონისა და მისი მეუღლის დახმარებით თურქების მიერ განადგურებული მონასტერი აღორძინდა. XVII საუკუნეში აღდგა მონასტრის კოშკები, ხოლო 1660 წელს მას მიენიჭა სტავროპეგიალურის სტასუსი. მონასტრის სამრეკლო აშენდა XVIII საუკუნეში.

ოსმალეთის იმპერიის წინააღმდეგ ბერძენთა აჯანყების დროს თურქები სასტიკად აწამებდნენ ბერებს, მთლიანად გაძარცვეს მონასტერი. მონასტრის ღირსშესანიშნაობა XVI საუკუნის ტაძარი კრეტული დაიწერა. დოქიარი თავის ტერიტორიაზე 12 ტაძარს ითვლის. ხოლო მის გარეთ ოთხს, რომლებიც გალავნის კედლების მოპირდაპირე მხარეს მდებარეობენ.

მონასტერს გააჩნია ცხოველმყოფელი ჯვრის ნაწილი, წმინდანთა ნაწილები, ბიბლოთეკაში დაცულია 545 წიგნი, მათგან 62 პერგამენტზეა დაწერილი და 5000 ნაბეჭდი წიგნი. დღეისთვის დოქიარში 30 ბერი მოღვაწეობს.

სწორედ დოქიარის მონასტრიდან ჩამოაბრძანეს ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის „მსწრაფლშემსმნელად“ წოდებული ხატის ასლი, რომელიც სამების საკათედრო ტაძარში ბრძანდება.

## რესურსები ინტერნეტში
*დოქიარის მონასტერი

კატეგორია:საბერძნეთის მონასტრები
კატეგორია:X  საუკუნის ეკლესიები
პიტნა

**პიტნა** () — მრავავალწლოვანი ბალახოვანი მცენარის გვარი  ტუჩოსანთა ოჯახისა.  50-100 სმ სიმაღლის ფესურიანი მცენარეა. აქვს მოპირისპირედ განლაგებული ფოთლები და ყლორტების წვეროზე თავთავისებრ ყვავილედში თავმოყრილი მოვარდისფრო-იისფერი ყვავილები.  

გვარი მდიდარია სახეობებით. საქართველოში ველურად იზრდება მხოლოდ 4 სახეობა: ომბალო (), მინდვრის პიტნა (), წყლის პიტნა (), ტყის პიტნა (). იზრდება მთის ქვედა და შუა სარტყლის ტენიან მდელოებზე, ტყის პირებზე, ბუჩქნარებში, მდინარეთა სანაპიროებსა და სხვა ადგილებში. პიტნა მრავლდება ვეგეტატიურად.  

ბაღის პიტნა () ფართოდ არის გავრცელებული ძირითადად ჩრდილოეთ კავკასიაში, უკრაინაში, მოლდოვასა და ბელარუსში. პიტნის ფოთოლი და ყვავილედი შეიცავს ეთეროვან ზეთს (1,5 - 3,5% მშრალ წონაზე), რომლის ძირითადი კომპონენტი მენთოლია. ფოთლისაგან დამზადებულ ნაყენს იყენებენ მედიცინაში. ფოთლისა და მიწისზედა ნაწილებისაგან მიიღება პიტნის ზეთი, რომელსაც, როგორც არომატულ ნივთიერებას, ხმარობენ პარფიუმერია-კოსმეტიკაში. კვების მრეწველობაში პიტნის ზეთი და ფოთოლი კარგი სანელებელია. ბაღის პიტნაში პლანტაციებს განალაგებენ გრუნტის წყლების მახლობლად დაბლობი ადგილების ნოყიერ ნაკვეთებზე, ხოლო მინდვრის თესლბრუნვაში საშემოდგომო თავთავიანი და სამარცვლე პაროსანი კულტურების შემდეგ.  

მცენარეს რგავენ ადრე გაზაფხულზე ან შემოდგომაზე კარგად მომზადებულ ბუდნებში. პიტნის მწვანე მასას თიბავენ მასობრივი ყვავილობისას, თუ კარგი ამინდი დადგა, შემოდგომაზე მეორედაც ითიბება. მოსავლიანობა 18-25 ც/ჰა-ზე. პიტნის ზოგი სახეობა თაფლოვანია.

ბაღის პიტნის ძირითადი მავნებლებია აბლაბუდიანი ტკიპა, პიტნის ბუგრი; დაავადებები — მცენარის ჟანგა, თეთრი ჩოფურა.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ტუჩოსანნი
კატეგორია:სამკურნალო მცენარეები
ვლადიმირული ცხენი

**ვლადიმირული ცხენი** — საჯაგავი ჯიშის ცხენი. გამოყვანილია ვლადიმირის ოლქის იურევ-პოლსკისა და სუზდალის, აგრეთვე ივანოვოს ოლქის გავრილოვ-პოსადის რაიონების კოლმეურნეობებში ადგილობრივი მსხვილი შესაბმელი და საჯაგავი ცხენების (უმთავრესად კლეიდესდალების, შაირების, სუფოლკების) შეჯვარების გზით. ჯიში დამტკიცდა 1946 წელს. ვლადიმირული ცხენი დიდია, მასიური, აქვს წაგრძელებული ტანი, ღრმა და ფართო მკერდი, სწორი კიდურები, კარგად განვითარებული სახსრები. ფერად ქურანაა ან წაბლა. ცოცხალი მასა ულაყისა 700 კგ. ფაშატისა 550 კგ. ღონიერია, ზოგიერთმა ულაყმა გამოცდის დროს 16 ტ-მდე ტვირთი ზიდა.  ვლადიმირული ცხენს ყოფილ სსრკ-ის ბევრ რაიონში იყენებენ ცხენების ადგილობრივი ჯიშების გასაუმჯობესებლად.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ცხენის ჯიშები
ვიტამინშემცველი მცენარეები

**ვიტამინშემცველი მცენარეები** — ვიტამინების წარმომქმნელი და დამაგროვებელი მცენარეები. შეიცავენ ვიტამინების ისეთ რაოდენობას, რომელიც საკმარისია მათი სუფთა პრეპარატებისა და კონცენტრატების დასამზადებლად, ადამიანისა და სასოფლო-სამეურნეო ცხოველების საკვებად; ვიტამინშემცველი მცენარეებს განეკუთვნებიან აგრეთვე ის მცენარეები, რომლებშიც წამოიქმნება ფიზიოლოგიურად აქტიური ნივთიერებები, ე. წ. პროვიტამინები, რომლებიც ცხოველურ ორგანიზმში ვიტამინებად გარდაიქმნებიან. ვიტამინები გვხვდება ყველა მცენარეში, მაგრამ სხვადასხვა რაოდენობით, ზოგი — მხოლოდ გარკვეულ სახეობაში.

*კაროტინის (A პროვიტამინი) სინთეზი ყველა უმაღლეს მცენარეში ხდება. ის წარმოიქმნება ფოთოლში, ფესვსა და ნაყოფში, ძალზე იშვიათად ყვავილში. კაროტინით მდიდარია სტაფილო; სალათის, ისპანახის, მჟაუნას, ნიახურის და სხვათა ფოთლები; პამიდვრის, გარგარის, ქაცვის, მოცვის, ასკილისა და სხვა ნაყოფი; საკვები მცენარეებიდან — იონჯა, სამყურა, ტიმოთელა და სხვა.  
*B ჯგუფის ვიტამინებიც ასევე ბევრია მცენარეებში. მათი კონცენტრატების დასამზადებლად იყენებენ პურეული მარცვლოვნების თესლის ჩანასახს, საჭმელ და საფუარ სოკოებს, ლურჯ-მწვანე წყალმცენარეებს, აქტინომიცეტებსა და ზოგ ბაქტერიას.
*C ვიტამინი (ასკორბინის მჟავა) წარმოიქმნება ყველა უმაღლესი მცენარის ფოთოლში, უფრო ნაკლებად ნაყოფში, ფესვსა და ღეროში. თუმცა ზოგჯერ ნაყოფში მეტია, ვიდრე ფოთოლში (მაგ.,ასკილი, ქაცვი, შავი მოცხარი, კაკლის მწვანე ნაყოფი; მათვე იყენებენ კონცენტრატების დასამზადებლად).
*სტერინები (D პროვიტამინი) თითქმის ყველა მცენარეშია, მაგრამ ძირითადი სამრეწველო ნედლეულია სოკოები, მ. შ. საფუარი სოკოები. ულტრაიისფერი   D ვიტამინად გარდაიქმნება.
*E ვიტამინის (ტოკოფეროლის) კონცენტრატს ამზადებენ ძირითადად ხორბლის თესლის ჩანასახიდან.
*K ვიტამინს (ფილოქინონს) შეიცავს კომბოსტოს, ისპანახის და სხვა ფოთლები, სტაფილო, გოგრა პომიდორი და სხვა.
*P ვიტამინს (ჰესპერიდინს და მის მსგავს რუტინს) — ასკილი და ციტრუსები.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცენარეები
ჰაილიგენდამი

**ჰაილიგენდამი** (გერმ. Heiligendamm) — გერმანიის ბალტიის ზღვისპირა კურორტი, ფედერალური მიწა მეკლენბურგ-წინა პომერანია (კოორდ. ). ზღვის სანაპიროზე ჩამწკრივებული თეთრი სახლების რიგის გამო მეტსახელად "ზღვისპირა თეთრ ქალაქს" უწოდებენ. ქალაქში 2007 წლის ივნისში ჩატარდა დიდი რვიანის სახელმწიფო მეთაურთა შეხვედრა.

## რესურსები ინტერნეტში 
* Oოფიციალური საიტი 
* G8 სამიტის გვერდი
## სქოლიო
კატეგორია:გერმანიის ქალაქები
კატეგორია:გერმანიის კურორტები
ვოლვოქსისნაირნი

მინი|(A) Gonium pectorale, (B) Eudorina elegans, (C) Pleodorina californica, და (D) Volvox carteri
**ვოლვოქსისნაირნი** () — ტოლშოლტიანი მწვანე წყალმცენარეების კლასი. ვეგეტაციურ მდგომარეობაში მოძრავი ერთუჯრედიანი ან კოლონიური ფორმებია. აქვთ ჯამისებრი, მწვანე ქრომატოფორი, 2 (იშვიათად 4-8) თანაბარი შოლტი, წითელითვალაკი და მფეთქავი ვაკუოლი. უსქესო გამრავლება ხდება უჯრედების სიგრძივი დაყოფით და ზოოსპირებით, სქესობრივი — ვეგეტატიური უჯრედების ან გამეტების კოპულაციით (იზოგამია, ჰეტეროგამია, ოოგამია). ცხოვრობენ დამდგარ მტკნარ წყალსატევებში, ტენიან ნიადაგზე.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მწვანე წყალმცენარეები
ფოლკსპოლიცაი

**ფოლკსპოლიცაი** (გერმ. Volkspolizei - "სახალხო პოლიცია") — გერმანიის დემოკრატიული რესპუბლიკის (აღმოსავლეთი გერმანია) ეროვნული პოლიცია, რომლის განყოფილებებს საზოგადოება მეტსახელად "ფოპოსს" (VoPos) უწოდებდა. ჩამოყალიბდა მეორე მსოფლიო ომის დასრულებისას და გაუქმდა გერმანიის გაერთიანების შემდეგ. ფოლკსპოლიცაის ოფიცრებს ჯარისკაცების მსგავსად წვრთნიდნენ, რათა მათ ეფექტურად შეძლებოდათ აღმ. გერმანიის მთავრობის პოლიტიკის გატარება.

## რესურსები ინტერნეტში 
*Official Site of the German Police 
*EAST GERMANY - A Country Study (based on information from the Library of Congress)
*The Democratisation of the Police (With Reference to the Brandenburg Police) by John Chivers 
*IG Deutsche Volkspolizei 

კატეგორია:გერმანიის ისტორია
კატეგორია:გერმანული სიტყვები და ფრაზები
კატეგორია:სოციალისტური ბანაკი
ანტიგლობალიზმი

[მინი|G8-ის ([დიდი რვიანი) 33-ე ყრილობის საწინააღმდეგო პლაკატი, ჰაილიგენდამი, 2007]]
**ანტიგლობალიზმი** — პოლიტიკური მოძრაობა, რომელიც ეწინააღმდეგება გლობალიზაციის პროცესის გარკვეულ ასპექტებს მისი თანამედროვე ფორმით, კერძოდ, გლობალური ტრანსნაციონალური კორპორაციებისა და სავაჭრო-სახელმწიფო ორგანიზაციების (როგორიცაა მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაცია) დომინირებას.

## რესურსები ინტერნეტში
* The New York Inquirer, საერთაშორისო ცნობების და გლობალიზაციის ბლოგი
* New World Disorder - მოძრაობის საიტი RTÉ.

კატეგორია:გლობალიზაცია
კატეგორია:ანტიგლობალიზაცია
კატეგორია:რადიკალური ორგანიზაციები
კატეგორია:ეკონომიკური იდეოლოგიები
აფრიკული ღორის ცხელება

**აფრიკული ღორის ცხელება** — გამოწვეულია ამავე სახელწოდების ვირუსით, რომლითაც ინფიცირდება შინაური და ველური ღორები, ასევე ტკიპების ზოგიერთი სახეობა. ვირუსი იწვევს მომაკვდინებელ ჰემორაგიულ დაავადებას შინაურ ღორებში. ვირუსის ზოგიერთ შტამს შეუძლია ცხოველი ინფიცირებიდან ერთ კვირაში მოკლას. სხვა ცხოველებში ეს ვირუსი რაიმე შესამჩნევ დაავადებას არ იწვევს. *აღცვ* ენდემიურია სუბსაჰარის აფრიკაში და წარმოჩინდება ციკლურად გარეულ ღორებში. ეს ვირუსი პირველად აღწერეს ევროპელმა ჩასახლებულებმა სუბსაჰარის აფრიკის იმ რეგიონებში სადაც ეს ვირუსი იყო გავრცელებული.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ცხოველთა დაავადებები
კა’ დ’ორო

thumb|300px|სასახლის ფასადი გრანდ-კანალის მხარეს.
**კა’ დ’ორო** ან **პალაცო სანტა-სოფია** () — სასახლე ვენეციაში, გრანდ-კანალზე, კანარეჯოს რაიონში.

გოტიკური სტილის შენობა XV საუკუნეში, 1425-40 წლებს შორის აშენდა, არქიტექტორი ჯოვანი ბონისა და მისი ვაჟის ბართოლომეო ბონის პროექტით. მის ადგილას უწინ ბიზანტიური სასახლე იდგა, რომლის ფრაგმენტები კა’ დ’ოროს ფასადში შემონახულ იქნა. შენობა კონტარინის ოჯახისთვის იყო განკუთვნილი. სასახლე ყველაზე ელეგანტურად ითვლება ვენეციურ სტილში ნაგებ შენობათა შორის. 1927 წლიდან აქ განლაგებულია გალერეა ფრანკეტი.

## ლიტერატურა
* 

## რესურსები ინტერნეტში
*კა’ დ’ოროს ისტორია
*სატელიტური ფოტოები

კატეგორია:ვენეციის სასახლეები
ოპერაცია არიელი

მინი|ჯარი საევაკუაციო ხომალდზე
**ოპერაცია არიელი** დაერქვა მეორე მსოფლიო ომში ფრანგული, პოლონური და ბრიტანული ჯარების ევაკუაციას დასავლეთ საფრანგეთიდან ამ ქვეყნის ნაცისტური გერმანიის მიერ აღების შემდეგ.

ოპერაცია დაიწყო 1940 წლის 14 ივნისს პორტებიდან შერბურგი და სენ-მალო, დასრულდა იმავე წლის 25 ივნისს საფრანგეთის მთავრობის მიერ მოწერილი საზავო ხელშეკრულების თანახმად. ამ პერიოდში უფრო სამხრეთით, ბისკაის ყურეში ევაკუაცია მიმდინარეობდა სენ-ნაზარი, ბრესტი და ნანტიდანაც.

## ბიბლიოგრაფია
*Ellis, L. F. (1954) The War in France and Flanders 1939–1940. J. R. M. Butler (ed.). HMSO. ლონდონი

## რესურსები ინტერნეტში
*ოპერაცია არიელი – ადმირალიტეტის დღიურები

კატეგორია:მეორე მსოფლიო ომი
კატეგორია:საფრანგეთის ისტორია
წმინდა მარკოზის ბაზილიკა

thumb|350px|ტაძრის ხედი სან-მარკოს მოედნიდან.
**წმინდა მარკოზის ბაზილიკა** ან **ბაზილიკა სან-მარკო** (იტალ. Basilica di San Marco) — ვენეციის ყველაზე განთქმული ტაძარი და ბიზანტიური არქიტექტურის ერთ-ერთი უნატიფესი ნიმუში. მდებარეობს წმ. მარკოზის მოედანზე, დოჟის სასახლის გვერდით.

## რესურსები ინტერნეტში
*
*Satellite image from Google Maps
*The Nicopeia Icon of San Marco

კატეგორია:ვენეცია
კატეგორია:იტალიის ბიზანტიური ტაძრები
სანტა მარია დელა სალუტეს ტაძარი

მინი|220პქ|სანტა მარია დელა სალუტე
**ბაზილიკა სანტა მარია დელა სალუტე** () — ტაძარი ვენეციაში გრანდ-კანალზე, დორსუდოროს რაიონში, დოჟების სასახლის პირდაპირ.

ტაძარი აშენდა 1630-1631 წლების შავი ჭირისგან ქალაქის გადარჩენის აღსანიშნავად. ეპიდემიამ ასი ათასზე მეტი ადამიანის სიცოცხლე იმსხვერპლა, რაც ქალაქის მოსახლეობის მესამედს შეადგენდა. 1631 წელს ახალგაზრდა არქიტექტორი ბალთაზარ ლონგენა დიდი საბჭოს ხელდასმით შეუდგა ტაძრის მშენებლობას, რომელიც ნახევარ საუკუნეზე მეტხანს გაგრძელდა და 1681 წელს დასრულდა. ტაძარი არქიტექტორის გარდაცვალების შემდეგ აკურთხეს.

## ლიტერატურა
*

## რესურსები ინტერნეტში
* Museum Planet:Virtual tour of Santa Maria della Salute

კატეგორია:ვენეცია
კატეგორია:იტალიის ტაძრები
კატეგორია:XVII საუკუნის ეკლესიები
სანტა მარია გლორიოზა დეი ფრარის ტაძარი

thumb|350px|სანტა მარია გლორიოზა დეი ფრარი.
**სანტა მარია გლორიოსა დეი ფრარი** (იტალ. Santa Maria Gloriosa dei Frari, შემოკლებით **ფრარი**) — ერთ-ერთი ყველაზე განთქმული ტაძარი ვენეციაში.

ტაძარი დააფუძნეს ფრანცისკანელმა ძმებმა, რომლებმაც მიწის ნაკვეთი აქ დოჟი ჯაკოპო ტიეპოლოსგან მიიღეს. მშენებლობა 1250-1338 წლებში მიმდინარეობდა. ტაძარი კურთხეულ იქნა 1492 წელს. შენობა აგურით არის ნაგები, იტალიური გოტიკური სტილით. ფასადი მკაცრია, მისი ერთადერთი სამკაულია XV-XVI საუკუნეების ბარელიეფი. სამრეკლოს სიმაღლე, რომელიც 1396 წელს ააგეს, 70 მეტრია, და მეორეა სიმაღლით ვენეციაში სან-მარკოს სამრეკლოს შემდეგ.

კატეგორია:ვენეცია
კატეგორია:იტალიის ტაძრები
კატეგორია:XIII საუკუნის ეკლესიები
ლი ბო

**ლი ბო**, ასევე **ლი ტაიბო** (李白, ლი ბაი, ლი პო) (დ. 19 მაისი, 701— გ. 30 ნოემბერი, 762) — ტანის დინასტიის პერიოდის ჩინელი პოეტი.

ცნობილი როგორც უკვდავი პოეტი (詩仙), ლი ბოს ხშირად დუ ფუსთან ერთად ჩინეთის ლიტერატურის ისტორიაში ორ უდიდეს პოეტად მოიხსენიებენ. დღემდე შემონახულია მისი 1100-ზე მეტი ნაწარმოები. პირველი თარგმანები დასავლურ ენებზე პირველად გამოქვეყნდა 1862 წელს მარკიზ დ'ერვი დე სენ-დენის მიერ მის კრებულში Poésies de l'Époque des Thang.

## რესურსები ინტერნეტში 
* ლი ბოს ლექსები და მოკლე ბიოგრაფია

## სქოლიო
კატეგორია:ჩინელი პოეტები
კატეგორია:დაბადებული 701
კატეგორია:გარდაცვლილი 762
კატეგორია:მწერლები ანბანის მიხედვით
ვლახეთი

[მინი|ვლახეთის რუკა (ყვითლად) [რუმინეთი|რუმინეთში]]
**ვლახეთი** (ასევე **ვალაქია**, Walachia; რუმინ.: Ţara Românească ან „რუმინული მიწა“) — რუმინეთის ისტორიული და გეოგრაფიული ოლქი. ხშირად მოიხსენიება როგორც „მუნტენია“ მისი ტრადიციული ორი უფრო ვრცელი რეგიონის ჩათვლით. სამთავრო, დაფუძნებული ბასარაბ I-ის მიერ გვიანდელ შუა საუკუნეებში. მე-19 საუკუნეში ვლახეთი გაერთიანდა მოლდავეთთან და რუმინეთი ჩამოყალიბდა.

## ისტორია 
ვლახეთის ისტორია უძველეს პერიოდში იწყება.  დაკიის ტერიტორია, რომელზეც ვლახეთი მდებარეობს, ცნობილია როგორც ადამიანის ცივილიზაციის უძველესი ცენტრი რამდენიმე ათასწლეულის განმავლობაში. ეს მტკიცდება ძველბერძნული წყაროებითაც, სადაც აღმოსავლეთ კარპატების რაიონი აღწერილია (იხ. ძველბერძნული მითოლოგია), როგორც მთიანეთი, სადაც ზაფხულობითაც კი არ დნება თოვლი ანუ ღმერთების მხარე. ამ ტერიტორიას სხვა ავტორებიც ახსენებენ, მაგალითად, იორდანი, ფლავიუსი, პრიისკუსი, პროკოფი კესარიელი. თუკი რუმინელი ისტორიკოსები დაკიაზე საუბრობენ, ძველი ავტორები დაკიის ტერიტორიაზე დიდი სკვითეთის ქალაქებზე მიუთითებენ, მათ შორის, ქალაქ ტომისზე, დობრუჯაზე, რომელიც იმპერატორ კონსტანტინეს დროს სახელს იცვლის და კონსტანცა ხდება. ძველი ბერძნები კი ოლიმპოს უწოდებდნენ სკვითების მმართველის სარმიზეგეტუსის (სიტყვასიტყვით; sarm_ize_getus_a / საერთოგეტური)  მთის რეზიდენციას. ამ ტერიტორიაზე ქრისტიანობა გავრცელდა მოციქულ  წმინდა ანდრიას წყალობით, რომელმაც 62 წელს საეპისკოპოსო დააარსა ბიზანტიაში, ოდესოსსა (ვარნა) და ტომისში (თანამედრ. კონსტანცა), ასევე ქრისტიანი დევნილების ხელშეწყობით, რომლებიც რომის იმპერიის დევნას დაკიაში აფარებდნენ თავს.

105 წელს IV იტალიური ლეგიონისა და მიოზიიდან, დუნაის სამხრეთით, დამხმარე სამხედრო ნაწილების მეთაურობით იმპერატორი ტრაიანე დაკიაში შეიჭრა. ძირითადი საბრძოლო მოქმედებები მუნტენიის ტერიტორიაზე მიმდინარეობდა. სწორედ მაშინ დაეცა და დაინგრა სარმიგეტუსა. 106 წლიდან გეტური წარმოშობის ხალხებით დასახლებული დაკიის სამხრეთ-დასავლეთი ტერიტორია რომის იმპერიის დაქვემდებარებაში გადავიდა და დაკიის პროვინციად იწოდა. ოკუპაცია 271-275 წლებამდე გაგრძელდა. ამ პერიოდის დაკიის ტერიტორიაზე ძველი ავტორები ორ უმსხვილეს მხარეს ახსენებენ: *გეპიდია* (ტრანსილვანიის შემდეგ) და მუნტენიის ტერიტორიაზე - *როქსოლანია*. 275 წელს დიდმა სკვითეთმა საბოლოოდ მოახერხა რომის იმპერიისგან უკან წაერთმია დაკიის სამხრეთი და დასავლეთი, ეს კი მას მერე მოხდა, რაც დაკიელი გეტები ჰუნების რიგებში შევიდნენ. მოკლე ხანში ჰუნებმა რომს შეუტიეს. რომის დაცემის შემდეგ ვლახეთში დინასტიები ერთი მეორის მიყოლებით იცვლებოდა.

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში
*ვლახეთის და მოლდავეთის შუა საუკუნეების მონეტები

კატეგორია:რუმინეთის ისტორიული ოლქები
კატეგორია:რუმინეთი
კატეგორია:ევროპის ისტორიული მხარეები
კატეგორია:ევროპის ისტორიული სახელმწიფოები
*
ოკინავა

**ოკინავა** () — კუნძული იაპონიაში, არქიპელაგი რიუკიუს ცენტრალურ ნაწილში. არქიპელაგის უდიდესი კუნძული (1348 კვ. კმ). მთავარი ქალაქი — ნაჰა (42 250 მცხოვრები).

1945 წლის აპრილ-ივნისში მეორე მსოფლიო ომის დროს ოკინავა ამერიკულმა ჯარებმა დაიპყრეს. მასზე შეიქმნა ამერიკული სამხედრო ბაზა, გადამწყვეტი სტრატეგიული ობიექტი, რომელიც იაპონიის ყველა მისადგომს აკონტროლებდა. ომის შემდეგ კუნძული ამერიკის ადმინისტრაციის ზედამხედველობის ქვეშ იმყოფებოდა 1972 წლამდე.

## რესურსები ინტერნეტში 
* 

კატეგორია:იაპონიის კუნძულები
კატეგორია:ოკინავას პრეფექტურა
კატეგორია:კუნძულები ანბანის მიხედვით
მუმბაი

**მუმბაი** (; უწინ **ბომბეი**) — ქალაქი ინდოეთში, მაჰარაშტრას შტატის დედაქალაქი, ყველაზე მჭიდროდ დასახლებული ქალაქი ინდოეთში და ერთ-ერთი ყველაზე მრავალრიცხოვანი ქალაქი მსოფლიოში 12,442,373 მილიონი მცხოვრებით (2011 წლის მონაცემებით). მდებარეობს სალსეტის კუნძულზე, მაჰარაშთრას დასავლეთ სანაპიროსთან. მეზობელ გარეუბნებთან ერთად ის ქმნის მსოფლიოს სიდიდით მეექვსე აგლომერაციას, 21 მილიონი მცხოვრებით. ქალაქს ღრმა ბუნებრივი ყურე აქვს. მის პორტში გადის ინდოეთის მგზავრთა ნახევარი და ტვირთის მნიშვნელოვანი ნაწილი.

მუმბაი ინდოეთის კომერციული და გართობის ცენტრია. აქ მდებარეობს მნიშვნელოვანი საფინანსო ინსტიტუტები, მათ შორის ინდოეთის სარეზერვო ბანკი, ბომბეის სააქციო ბირჟა, ინდოეთის ეროვნული სააქციო ბირჟა და მრავალი ინდური კომპანიის კორპორაციული შტაბ-ბინა. ამ ქალაქში მდებარეობს ინდოეთის კინო და ტელეინდუსტრიის ცენტრიც — ბოლივუდი.

## რესურსები ინტერნეტში 
* მუმბაის მუნიციპალური კორპორაციის ოფიციალური საიტი 

## სქოლიო 
კატეგორია:მაჰარაშტრის ქალაქები
წიწიბურა

[250პქ|მინი|მარჯვნივ|*[Fagopyrum esculentum*]]
thumb|right|წიწიბურის მარცვლები
**წიწიბურა** () — ერთწლოვან, იშვიათად მრავალწლოვან მცენარეთა გვარი მატიტელასებრთა ოჯახისა. მისი სამშობლოა შუა და აღმოსავლეთ აზია. 

წიწიბურას თესლი შეიცავს: ცილებს, სახამებელს, შაქარს, ცხიმს, უჯრედისს, ლიმონისა და ვაშლის მჟავებს, მინერალურ მარილებსა და მიკროელემენტებს, B1, B2, PP, და P ვიტამინებს. წიწიბურას ბურღული და ფქვილი გამოიყენება დიეტური კვებისთვის, განსაკუთრებით შაქრიანი დიაბეტისას, კუჭნაწლავის დაავადებისას, ნერვული სისტემის მოშლისას.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მატიტელასებრნი
ვოლკონსკის ელჩობა

**ვოლკონსკის ელჩობა** — 1637-1640 წლების რუსეთის სამეფოს ელჩობა კახეთში. საქართველოში გამოემგზავრა თეიმურაზ I-ის ელჩთან ბერძენ მიტროპოლიტ ნიკიფორესთან მოლაპარაკების (1637, ივნისი) შემდეგ, ელჩობაში მონაწილეობდნენ. თავადი თედორე ვოლკონსკი, დიაკი არტემ ხვატოვი, თარჯიმნები, სასულიერო პირები, მხატვრები და ხელოსნები. 1637 წლის ოქტომბერში ვოლკონსკის ელჩობა რუსეთიდან გამოემგზავრა და 1638 წლის სექტემბერში თერგის გზით ალავერდში ჩავიდა. ელჩებმა თეიმურაზ I-ს რუსეთის ხელმწიფის წერილი გადასცეს, რომელშიც ნათქვამი იყო რომ რუსეთი კისრულობდა მტრებისაგან დაეცვა ივერიის ქვეყანა. კახეთის მეფე ითხოვდა: რუსეთს კახეთის ახლოს ციხესიმაგრე აეგო და იქ 2000 კაცი ჩაეყენებინა. ეშუამდგომლა ირანთან, რათა შაჰს თეიმურაზისათვის დაებრუნებინა ქართლი.

1639 წლის აპრილში მოლაპარაკება განახლდა ზაგემში. ქართველმა დიპლომატებმა ფიცის წიგნის საკუთარი პროექტი წარადგინეს, მაგრამ რუსმა ელჩებმა მოითხოვეს რუსეთში შედგენილი ფიცის წიგნის უცვლელად მიღება. 1639 წლის 23 აპრილს თეიმურაზ I-მა, ხოლო 25 აპრილს კახელმა დიდებულებმა, ხელი მოაწერეს რუსეთის ერთგულების ფიცის წიგნს. 1640 წლის იანვარში ვოლკონსკის ელჩობა ქართველთა ელჩის ნიკიფორეს თანხლებით მოსკოვში დაბრუნდა.

## ლიტერატურა
**Белокуров С. А.,* Поездка старца Арсения Суханова  в Грузию (1637-1640), «Христианское чтение», 1884, кн. 3-4;
**Полиевктов М. А.,* Материалы по истории грузино-русских взаимоотношений. 1615-1640, Тб., 1937;

კატეგორია:კახეთის სამეფო
კატეგორია:რუსეთ-საქართველოს ურთიერთობები
ვოლოშური ცხვარი

**ვოლოშური ცხვარი** — უხეშმატყლიანი ცხვრის ჯიში სახორცე-სამატყლე მიმართულებისა. გრძელტანიანი და გრძელცხიმკუდიანია. ერკემლის მასაა 60–80 კგ, ნერბისა — 50–60 კგ. წელიწადში მატყლის ნაპარსი ერკემლისა 3–5 კგ. ნერბისა 2–4 კგ. მატყლი უხეშია, არაერთგვაროვანი, კულულის სიგრძე 12–20 სმ. საკლავის გამოსავალი 55%-ს აღწევს. ვოლოშური ცხვარი ფართოდ გამოიყენეს წმინდამატყლიან ცხვართან შესაჯვარებლად, რის შედეგადაც მიიღეს წმინდამატყლიანი ცხვრის ძვირფასი ჯგუფი, რომელსაც საუკეთესო ხარისხის მატყლი აქვს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ცხვრის ჯიშები
ფორთოხალი

thumb|
**ფორთოხალი** () — მარადმწვანე ხეხილი ციტრუსის გვარის ტეგანისებრთა ოჯახისა. ველურად არ გვხვდება. ძლიერ საძირეზე დამყნილი 12 მ-მდე იზრდება, სუსტზე (ტრიფოლიატაზე) 4—6 მ-მდე. აქვს ტყავისებრი, ოვალური, მუქი მწვანე ფოთოლი. ორსქესიანი, თეთრი, სურნელოვანი, მარტოული ან ყვავილელად შეკრებილი ყვავილი, მრავალბუდიანი კენკრა ნაყოფი. ფორთოხლის ჯიშები საგრძნობლად განსხვავდებიან ფორმით, ზომით, კანის ფერით. ნაყოფის რბილობი წვნიანია, ტკბილი ან მომჟავო-მოტკბო. საქართველოში ხარობს ფორთოხლის რამდენიმე ჯიში: „ვაშინგტონ-ნაველი“, „ჰამლინი“, „კარალიოკი“ და სხვა. 

აქვს გემრიელი ნაყოფი, რომელიც შეიცავს: წყალს 78—89, შაქრებს 5—14, ორგანულ მჟავებს 0,1—1,5, უჯრედისს 0,8—0,36, აზოტოვან ნივთიერებებს 0,6—0,7, გარდა ამისა ნაყოფი მდიდარია B1, B, C ვიტამინებს და A პროვიტამინს. ფორთოხალში B ვიტამინის შემცველობა უტოლდება ამ ვიტამინის შემცველობას რძეში. ნაყოფის კანში შედის ეთერზეთების სხვადასხვა სახეობა. ფორთოხლის ნაყოფი გამოიყენება ჰიპო და ავიტამინოზის სამკურნალოდ, ასევე, პროფილაქტიკისთვის. ის კარგი მადის მომყვანია და ხელს უწყობს საჭმლის მონელებას. ამ ციტრუსის ნაყოფის მიღებას უზღუდავენ ჰიპერაციდული გასტრიტის, კუჭის და თორმეტგოჯა ნაწლავის წყლულოვანი დაავადებებისას.

იყენებენ ნედლად და გადამუშავებულს (ჯემი, მურაბა, ცუკატი, წვენი და სხვა), ნაყოფის კანი, ფოთოლი და ყვავილი შეიცავს 1,2—2,1 % ეთეროვან ზეთს, რომელსაც პარფიუმერიასა და კვების მრეწველობაში იყენებენ. ფორთოხალი ზიანდება 7 °C ყინვის დროს, ხოლო — 10 °C-ზე მთლიანად იყინება. ნაყოფს იძლევა დარგვიდან 3—4 წლის შემდეგ. ჰექტარზე ირგვება 750—800 ძირი. თითოეული ხის მოსავალი 50 კგ აღემატება. ფორთოხალი ფართოდაა გავრცელებული ესპანეთში, იტალიაში, ჩრდილოეთ აფრიკაში, აშშ-ში. საქართველოში მისი ფართობი 2 ათ. ჰა შეადგენს და წელიწადში 5— 8 ათ. ტ. კრეფენ.

ფორთოხლის უდიდესი მწარმოებელია ბრაზილია, ის აწარმოებს მსოფლიო მოცულობის დაახლოებით 25 %-ს. ფორთოხლის წარმოება ძირითადად ხდება სან-პაულუს შტატში, რომელიც სამხრეთ-აღმოსავლეთი რეგიონში მდებარეობს.

მეორე უდიდესი მწარმოებელი არის აშშ. ფორთოხალი ძირითადად მოჰყავთ: ფლორიდაში, კალიფორნიაში, ტეხასში და არიზონაში. კალიფორნიაში მოყვანილი ფორთოხლის უმეტესი ნაწილი იყიდება ცოცხლად, ხოლო არიზონასას ამუშავებენ წვენად. აშშ-ში საუკეთესოდ ფლორიდაში, ინდიური მდინარის რეგიონში მოყვანილი ფორთოხალი ითვლება.

მინი|450პქ|ფორთოხლის მსხვილი ექსპორტიორები 2005 წელს.

სხვა მსხვილი მწარმოებლები არიან: სამხრეთ აფრიკის რესპუბლიკა, მაროკო და არგენტინა.

## რესურსები ინტერნეტში 
* *Citrus sinensis* List of Chemicals (Dr. Duke's Phytochemical and Ethnobotanical Databases)  
*Fundecitrus (Fundo de Defesa da Citricultura)  

## სქოლიო 
კატეგორია:ციტრუსები
საზამთრო

**საზამთრო** () — ერთ ან მრავალწლოვანი მცენარის გვარი გოგროვანთა ოჯახისა.  ნაყოფი გოგრულაა, სფეროსებრი, ოვალური ან ცილინდრული; შეფერილობა — თეთრიდან მუქ მწვანამდე. კანი შეიძლება მოხატული იყოს ბადისებრი ვარაყით ან ზოლებით, ლაქებით და სხვა. რბილობი ვარდისფერი, წითელი, ჟოლოსფერი, იშვიათად თეთრი ან ყვითელია. 

ცნობილია საზამთროს 3 სახეობა: ველური (), სასუფრე ()  და საკვები (). საზამთრო სითბოს მოყვარულია, ნიადაგის მიმართ ნაკლებმომთხოვნი. სამშობლოა სამხრეთ აფრიკა. ფართოდაა გავრცელებული სასუფრე საზამთრო, რომელიც იწონის 0,6-16 კგ-მდე, შეიცავს 11%-მდე შაქარს, ვიტამინებს და სხვა. იყენებენ ნედლად დამწნილებულს (პატარებს). ამზადებენ თაფლს, ცუკატს და სხვა. საშუალო მოსავლიანობა 150-200 ც/ჰა, საკვები საზამთროსი — 250-300ც/ჰა.  ცხოველი ჭამს ნედლად და დასილოსებულს. სასუფრე საზამთროს გავრცელებული ჯიშებია „პობედიტელ-395“, „სტოქსა-647-/649“ და სხვა. საკვები საზამთროსი — „დისხიმი“, „ბროდსკი 37-42“ და სხვა. 

საქართველოში გავრცელებული ადგილობრივი ჯიშები: „მუხრანის“, „კახური“, „შავი“, „სოხუმის“ და სხვა.

საზამთროს ნაყოფის რბილანა გამოირჩევა სასიამოვნო გემოთი და კარგად კლავს წყურვილს.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:გოგრისებრნი
კატეგორია:ხილი
კატეგორია:სამკურნალო მცენარეები
ქერი

**ქერი** () — ერთ- და მრავალწლოვან ბალახოვან მცენარეთა გვარი მარცვლოვანთა ოჯახისა. ქერის ფესვთა სისტემა ფუნჯაა; ღერო-ღრუ ჩალისფერი, რომლის სიმაღლე 35-135 სმ აღწევს. ფოთოლი სხვა მარცვლოვანებზე უფრო ფართო აქვს. ყვავილედი თავთავია, ნაყოფი — მარცვალია. 

ევრაზიასა და ამერიკაში ცნობილია დაახლოებით 30 სახეობა. მისი სამშობლოა აზია, თუმცა ველური სახით გვხვდება სირიაში, თურქეთში, შუა აზიასა და კავკასიაში. ეგვიპტეში ქერის კულტურა ფარაონების დროიდანაა ცნობილი. სწორედ აქედან გავრცელდა ის საბერძნეთსა და რომის იმპერიაში. XV საუკუნემდე ქერის მარცვლებს ფქვავდნენ და პურს აცხობდნენ. აღსანიშნავია, რომ ძველი მკურნალები სამკურნალოდ იყენებდნენ ქერის მარცვლებსა და ქერის წყალს. ავიცენას მიაჩნდა, რომ ქერი უნიკალურად წმენდს ორგანიზმს.

კულტურაშია 3 სახეობა. სამივეს ხშირად აერთიანებენ ერთ კრებად სახეობაში — სათესი ქერი (); ბიოლოგიური თავისებურების მიხედვით ქერი იყოფა საგაზაფხულოდ და საშემოდგომოდ. ქერის მარცვალი შეიცავს (პროცენტობით): წყალს (13), ცილას (12), ნახშირწყლებს (64,6), უჯრედისს (5,5), ცხიმს (2,1), ნაცრის ელემენტებს (2,8). 

ქერი მეტად ღირებული მარცვლოვანი კულტურაა. მარცვლისაგან ამზადებენ ფქვილს და ღერღილს. პურის გამოცხობისას ქერის ფქვილს უმატებენ ხორბლის ფქვილს. ქერი ძვირფასი კონცენტრირებული საკვებია მეღორეობასა და მეფრინველეობაში. იყენებენ ლუდის წარმოებაში, მის ექსტრაქტებს — საფეიქრო, საკონდიტრო და ფარმაცევტულ მრეწველობაში.

## სქოლიო 
კატეგორია:მარცვლოვანნი
კატეგორია:მარცვლეული კულტურები