წმინდა სვიმეონის სარკოფაგი

**წმინდა სვიმეონის სარკოფაგი** ან წმინდა სვიმეონის სკივრი () — მართკუთხა კედრისფერი სარკოფაგი, დაფარული ვერცხლისა და ვერცხლის მოოქრულლი ფირფიტებით, რომელშიც, ამბობენ, წმინდა სვიმეონ ღვთისმიმრქმელის წმინდა ნაწილებია მოთავსებული; ის მდებარეობს მთავარ საკურთხეველზე წმინდა სვიმეონის ეკლესიაში ზადარში, ხორვატიაში. ეს სკივრი, რომელიც შუა საუკუნეების ხელოვნების შედევრად ითვლება და ასევე ამ ეპოქის ოქრომჭედლობის უნიკალურ ძეგლს წარმოადგენს, ევროპაში ოქროს ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო ქმნილებაა, რომელსაც ახლა იუნესკო იცავს. ის დამზადებულია ადგილობრივი ოქრომჭედლების მიერ იტალიური დიზაინით 1377-1380 წლებში.

წმინდა სვიმეონის კულტი, ისტორია იმის შესახებ, თუ როგორ მოიპარა დედოფალმა ზადარის მფარველი წმინდანის თითი, ან *გონფალონიერო*,  როგორც ადგილობრივები მას უწოდებენ, და ბრწყინვალე საწმინდრის შეწირულობა წმინდანის თითის ქურდობისთვის მონანიების სანაცვლოდ, არა მხოლოდ ანჟუელების მიერ ხალხის რწმენის ფონზე განხორციელებულ პოლიტიკურ ასპექტს ასახავს ზადარში, არამედ ოქრომჭედლობის განვითარებისა და ხარისხის მაღალ დონეს XIV საუკუნის მეორე ნახევარში.

სარკოფაგის თავზე, რომელშიც ვერცხლის გვირგვინით ვერცხლისფერი ბარბით წმინდანის სხეული განისვენებს გამჭვირვალე მინის ფირფიტის უკან, აწეულია მთავარი საკურთხევლის ზემოთ და ყოველწლიურად, 8 ოქტომბერს, დილის 8:30 საათზე, საზოგადოებას უჩვენებენ. ასევე გამოაქვთ სარკოფაგის შიგთავსი, ბოსნიელი ელისაბედის მიერ შეწირული ძვირფასი საჩუქრებით სავსე.

## ისტორია
### ლეგენდა სარკოფაგზე
აღმოსავლეთ რომაელი იმპერატორები, რომლებიც VI საუკუნეში კონსტანტინოპოლში ისხდნენ, არა მხოლოდ ფასეული ხელოვნების ნაწარმოებების კოლექციას იცავდნენ, არამედ წმინდანთა ნაწილებსაც აგროვებდნენ, რათა რომს გასთანაბრებოდნენ. ასე რომ, 565-568 წლებში ჩვ.წ. სარკოფაგი, სადაც წმინდა სვიმეონის ნაწილები ინახებოდა, სირიიდან კონსტანტინოპოლში გადაიტანეს, სადაც 1203 წლამდე იყო, შემდეგ კი ვენეციაში გაიტანეს.

ტრადიციის მიხედვით, წმინდა სვიმეონის თაყვანისცემა ზადარში დაიწყო მას შემდეგ, რაც იქ ჩავიდა ვენეციელი ვაჭარი, რომელიც წმინდანის ნაწილებს ქვის სარკოფაგში ატარებდა, როცა მისი გემი ზღვისპირა ზარბაზნის წყალობით ზადართან, დალმატიურ სანაპიროზე ჩავარდა. მანამ, სანამ ქალაქი მის გემს შეაკეთებდა, მან ფარულად ახლომდებარე სასაფლაოზე დამარხა სარკოფაგი, რათა ნებისმიერი საფრთხისგან დაცული ყოფილიყო; ამის შემდეგ მალევე ის ძალიან ავად გახდა. მან თავშესაფარი ზადარის ნავსადგურის სათავეში მდებარე სასტუმროში ჰპოვა, სადაც ბერებმა უმკურნალეს. მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობის გაუარესების ხილვის შემდეგ, მათ მისი ყველა დოკუმენტი აიღეს და კისერზე ჩამოკიდებული წარწერა იპოვეს, სადაც წმინდანის საოცარი ძალების შესახებ იყო ნათქვამი. უცნაურია, იმავე ღამეს სამ პიროვნებას გამოეცხადა და თითოეული ცალ-ცალკე გააფრთხილა, რომ წმინდა ნაწილები მართლაც იმ სასაფლაოზე იყო დამარხული. მომდევნო დილით ადრე, როცა მათ იმ ადგილას მოიყარეს თავი, სადაც ქვის სარკოფაგის პოვნას ელოდნენ, ერთმანეთს უთხრობდნენ ხილვის შესახებ და აღმოაჩინეს, რომ სამივეს ერთნაირი ხილვა ჰქონდა. ისინი იმ საფლავთან მივიდნენ, სადაც სკივრი იყო დამალული და მიწიდან ამოთხარეს, მისი შინაარსის ნამდვილი ძალების შეუცნობლად. ამის შემდეგ მალევე ბერების მიერ მოთხრობილი ამ ისტორიის ჭორები და წმინდანის სახელით აღსრულებული სასწაულები რეგიონში გავრცელდა, რამაც ადგილობრივები აიძულა, უარი ეთქვათ მისი სხეულის ზადარიდან გაყვანაზე.

როცა წმინდა სვიმეონის ნაწილები პირველად ზადარში მოაბრძანეს, ისინი ქალაქგარეთ მონასტრის (ღვთისმშობლის ეკლესია - ველიკა გოსპა) სასაფლაოში განთავსდა, რომელიც მოგვიანებით ქალაქის მომლოცველთა უსახლკარო თავშესაფრად გადაკეთდა, სანამ იგი წმინდა მარიამ დედოფლის დედათა მონასტერში არ გადაიტანეს, სადაც 1570 წლამდე, მის დანგრევამდე იყო. 1632 წლის 16 მაისს ისინი კიდევ ერთხელ გადაიტანეს საზეიმოდ წმინდა მოწამე სტეფანეს ეკლესიაში, რომელსაც მოგვიანებით წმინდა სვიმეონ მართლის, „ნუნკ დიმიტისის“ წინასწარმეტყველის სახელი ეწოდა. მას შემდეგ წმინდა სვიმეონი, ზადარის ოთხი მფარველიდან ერთ-ერთი, ქალაქში პატივით არის დასვენებული.

## თითის ქურდობა
1371 წელს ბოსნიელი ელისაბედი , ბოსნიის ბანის, სტეფანე II-ის ქალიშვილი და უნგრეთისა და ხორვატიის დედოფალი, როგორც თავისი დროის ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი ევროპელი მმართველის, მეფე ლუი I-ის ცოლი, ეწვია ქალაქ ზადარს. ლეგენდის მიხედვით, რელიგიური მსახურების დროს მან ფარულად მოტეხა წმინდა სვიმეონის თითის ნაწილი და კაბის სამკერდეში დამალა, სადაც მან დაუყოვნებლივ დაიწყო დაშლა, თუმცა უკუპროცესი დაიწყო, როცა ეს ნაწილი წმინდანს დაუბრუნა. ელისაბედის საქციელი ბევრმა შეამჩნია ტაძარშივე, და მას გაუჭირდა ეკლესიიდან გასვლა.

როცა ელისაბედმა საბოლოოდ ეკლესიიდან გასვლა მოახერხა, ის დაჰპირდა, რომ წმინდანს პატივს მიაგებდა და კლესიას ოქროთი მოვარაყებულ საჩუქარს გადასცემდა, რომლის შესაქმნელად მან მოგვიანებით მილანელი ოქრომჭედელი, ფრანჩესკო დი ანტონიო და სესტოს (ფრანჩისკო მილანელი) დაიქირავა, და დაავალა, შეექმნა ყველა დეტალის ნახაზებით ქაღალდის მოდელი, რომელიც განხილული და დამტკიცებული იქნებოდა დედოფლის წარმომადგენლების მიერ. ისინი წაიკითხავდნენ, განიხილავდნენ, წარადგენდნენ დედოფლის წინაშე და ამის შენდეგ, უკვე დამტკიცებული გეგმის მიხედვით შეიქმნებდა ძვირფასი ნივთი. რთული რელიეფები ოსტატურად შესრულდა 1377-1380 წლებში ზაგრებელი ანდრია მარკოვის, რეჩას პეტარ ბლაჟევის, სტეიპან პრიბიჩევისა და მიჰოვილ დამიანოვის დახმარებით.

### უახლესი მოვლენები
2007 წელს ზადარის არქიეპისკოპოსმა და იერუსალიმის მართლმადიდებელი პატრიარქმა შეთანხმდნენ, რომ არქიეპისკოპოსი პატრიარქატს წმინდანის სხეულის ნაწილს მიაწოდებდა, რომ თაყვანისცემისთვის კატამონის წმინდა სვიმეონის მონასტრის ეკლესიაში ყოფილიყო. წეს-ჩვეულებები დადგინდა რომში, ღვთისმსახურებისა და წმინდანთა კულტის კონგრეგაციასთან და პატარა ვერცხლის რელიკვია, რომელიც შეიცავდა 5x2.5 სმ ზომის ნაწილს და მოიცავდა ლათინურ წარწერას: *Ex corporis Sancti Simeoni Iusti Zadar 7. octobris 2010*, საზეიმოდ გადაეცა მართლმადიდებელი ეკლესიის წარმომადგენლებს ზადარის ისტორიული უბნების აღმოსავლეთ ნაწილში *ვესპერისის* აღნიშვნის დროს.

## სარკოფაგის აღწერილობა
### ზომები
წმინდა სვიმეონის მართკუთხა ვერცხლის სარკოფაგი, რომელიც იმავე სახელწოდების ეკლესიის მთავარ საკურთხეველზე 2,3 მეტრის სიმაღლეზე დგას, არის 1,92 მეტრი სიგრძის, 62.5 სმ სიგანის და 56 სმ სიმაღლის, ღია ზედაპირის ჩათვლით — 1,27 მეტრი სიმაღლის. ღია ზედაპირის წინა მხარეს წმინდანის ქანდაკება დომინირებს, რომელიც შემოსილია მზიანი მცენარეული მოტივების რიზით მორთულ რაგებში. წინა პანელზე გამოსახულია წმინდანის მწოლიარე ფიგურა, რომლის სიმაღლე 66,5 სმ-ია. ის წარმოდგება ოთხი ბრინჯაოს ანგელოზის გაშლილი მკლავებით, რომლებიც დამზადებულია XVII საუკუნის თურქული ქვემეხებისგან, რომლებიც 1648 წელს ზადარის წყლებში ჩაიგდეს ხელში. შიგნით და გარედან თხელი 240 კგ სუფთა ვერცხლის ფირფიტა და მნიშვნელოვანი რაოდენობის ოქროა, კედრის ხეზე მოკვეთილი რთული დეტალები, სკივრს ფორმას აძლევს. ზედაპირი სრულად მოჩუქურთმებულია.

### რელიეფური კომპოზიციები
წინა ნაწილზე გამოკვეთილია რელიეფური კომპოზიციები, რომლებიც ასახავს წმინდანის ადრეული მქადაგებლობის პერიოდს, სიკვდილს და ზეცაში ამაღლებას. აგრეთვე — ბიბლიური და ისტორიული მოვლენები მისი დროიდან. შიგნით მოთავსებულია ზადარელი ოქრომჭედლის, სტიეპან მარტინიჩის მიერ შექმნილი რელიეფი, რომელიც გამოსახავს ქალაქის მფარველ წმინდანებს. სახურავის შიგნითა მხარე დიდებულად არის ილუსტრირებული წმინდანის სახელთან დაკავშირებული სამი სასწაულით. მისი წმინდა ფიგურა და ანჟუს ორჯერ გამეორებული გერბი მაღალ რელიეფში ჩანს სახურავის სამკუთხა მონაკვეთებზე. ორივე მათგანი მდიდრულად არის დამუშავებული და მოიცავს უნგრული ზოლის ფარს, ანჟუს დამახასიათებელ იასამნისფერს (fleur-de-lis), მოსასხამს და გვირგვინიან მუზარადს. გვირგვინების ზემოთ აღიმართება ფარშევანგივით გაშლილფრთიანი სირაქლემის ფიგურა, რომელსაც ნახვრეტიანი ნალი უჭირავს. გერბის გარშემო არის ფოთლების რელიეფები, ხოლო მის გვერდით — მეფის ინიციალები: L.R. (ლათინურად: Lodovicus Rex).

ლათინური წარწერა უკანა პანელზე შეესაბამება წინა პანელის მთავარ კომპოზიციას, შეიცავს ოქრომჭედლის ხელმოწერას ლუი მეფის გერბით მდიდრულად დამუშავებული ვაზის ორნამენტის კუთხეებში, რომელიც ავსებს რელიეფს. იგი იყოფა ორ ნაწილად: უფრო დიდი ნაწილი მთავარი წარწერით დიდი გოთური ასოებით,  ჩამოჭრილია მაღალ რელიეფში: 

ქვემოთ, სტილიზებული პატარა ასოებით ამოღარულია ოქრომჭედლის ხელმოწერა: 

შუასაუკუნეობრივ ლათინურ ჰექსამეტრებად ცნობილი წარწერის თარგმანი ასე იკითხება: „სიმონ მართალი, რომელიც ღვთისშობილისგან დაბადებულ იესოს იკავს მკლავებში, მშვიდობით ისვენებს ამ ღუნდში, რომელიც შეკვეთილი იყო უნგრეთის დედოფლის, ძლიერი, დიდებული და უზენაესი ელისაბედ უმცროსის მიერ, 1380 წელს. ეს არის მილანელი ფრანცისკოს ნამუშევარი“.

### მთავარი სცენები
სცენები გამოყოფილია სვეტებით, რომლებზეც დგას ანგელოზების პატარა თავები, ისინი ჩამოჭრილია 1630 წელს დაწყებული ორწლიანი რესტავრაციის პროცესში. სამუშაოები ჩაატარეს ვენეციელმა ოქრომჭედელმა კონსტანტინო პიაცალონგამ და ზადრელმა ბენედეტო ლიბანიმ, რომლებმაც სარკოფაგის სიგრძე შეამცირეს.

**შენიშვნა:** „თითის ქურდობა“ და სარკოფაგის უკანა ნაწილზე განლაგებული სხვა ორი სცენის ილუსტრაციას ბოლო დროს ერთმანეთთან აკავშირებენ. სხვა ვერსიით კი აქ უფრო გრძელი ამბავია გადმოცემული, რომელიც ემყარება მოვლენების ქრონოლოგიურ თანმიმდევრობას, იწყება სცენით „ნავი ქარიშხალში“, გადადის ვიზუალურიდან წერილობითი დისკურსისკენ უკანა პანელზე ლათინური წარწერის კითხვაში და მთავრდება კომპლემენტარული სცენით „ბან კოტრომანიჩის სიკვდილი“.

## გალერეა
## იხილეთ აგრეთვე
*ანჟუს კაპიტელთა დინასტია
*კოტრომანიჩების დინასტია
*ზადარის ხელშეკრულება

## წყაროები
*Radovinovič, Radovan (1998). *The Croatian Adriatic*, Naklada Naprijed, pp.&nbsp;169–170. 
*Kokole, S. (2008). The Silver Shrine of Saint Simeon in Zadar: Collecting Ancient Coins and Casts after the Antique in Fifteenth-Century Dalmatia, *History of Art Studies*. 
*Bak, J.M. (1986). Roles and Functions of Queens in Arpadian and Angevin Hungary (1000-1386 A.D.), *Medieval Queenship* (ed) New York. 

## სქოლიო
კატეგორია:ქანდაკება
კატეგორია:კულტურა
კატეგორია:იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობა
კატეგორია:ხორვატია
კატეგორია:ხელოვნება