open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
განახლება

საკუთარი სახელი **განახლება** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* განახლება — სოფელი გალის მუნიციპალიტეტში;
* განახლება — სოფელი გულრიფშის მუნიციპალიტეტში;
* განახლება — სოფელი დმანისის მუნიციპალიტეტში;
* განახლება — სოფელი ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში;
* განახლება — სოფელი ხულოს მუნიციპალიტეტში.
განგება დარბაზობისა

**„განგება დარბაზობისა“** — ქართული სამართლებრივი ძეგლი. უძველეს ნუსხაში სათაურად აქვს „წესი და განგებაჲ დარბაზობისა, რომელი აღესრულების მცხეთას კურთხევასა მეფეთასა“. შეიცავს საქართველოში წმინდა მირონის კურთხევისა და სამეფო დარბაზობის წესების აღწერას. მიეწერება მიქაელ კათალიკოსს. თვით ძეგლში დაცული ცნობების მიხედვით, XIII საუკუნეზე ადრე არ უნდა იყოს შედგენილი: ტექსტში იხსენიება ათაბაგი, დარბაზობის წესი მხოლოდ აღმოსავლეთ საქართველოსათვის განკუთვნილად ჩანს (მასში, ჭყონდიდლის გამოკლებით, მარტოოდენ აღმოსავლელი მღვდელმთავრებია მოხსენიებული). ძეგლში განსაზღვრულია სამღვდელოების წარმომადგენელთა ადგილ-პატივი მეფედ კურთხევასთან დაკავშირებით გამართული დარბაზობის დროს (იხ. სტატია ჯდომისა და დგომის წესი); მოჩანს ადგილუფროსობისათვის ბრძოლის ძლიერი ანარეკლი — მაწყვერელი იშხნელზე ბევრად მაღლა დგას, მაშინ როდესაც ხელმწიფის კარის გარიგებაში (იხ. სტატია „გარიგება ჴელმწიფის კარისა“) იშხნელი პირველია ზემო ქართლის ეპისკოპოსთა შორის. ძეგლი დროთა განმავლობაში ცვლილებებს განიცდიდა. უკანასკნელად დარბაზობის წესი ახალ ვითარებასთან შეხამებით დაამტკიცეს ერეკლე II-მ და ანტონ I-მა.

## ლიტერატურა 
* *ჯავახიშვილი ივ.,* ქართული სამართლის ისტორია, წგნ. 1, ტფ., 1928; წგნ. 2, ნაკვ. 2, ტფ., 1928;

* *დოლიძე ის.*,  ქართული სამართლის ძეგლები, ტომი II, თბ., 1965.

კატეგორია:ძველი ქართული სამართალი
განდაგანი

**„განდაგანი“** — ქართული (აჭარული) ცეკვა ქალ-ვაჟისა. მისი ძირითადი ელემენტებია: ორი დაკვრით გვერდული გადაადგილება, „ჩაკვრის“ ტიპის სპეციფიკური სახასიათო მოძრაობა და სხვა. შედგება სამი — ნელი, ჩქარი და ნელი ნაწილისაგან. შეიძლება შესრულდეს ჯგუფურადაც. მუსიკალური ზომა 6/8.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ქართული ცეკვები
განთიადი (სპორტი)

**„განთიადი“** — საქართველოს ნებაყოფლობითი სპორტული საზოგადოება. დაარსდა 1958 წელს სპორტული საზოგადოებების „პიშჩევიკის“, „ნაუკას“, „კრასნოე ზნამიას“ და სხვ. ბაზაზე. აერთიანებდა საქართველოს მრეწველობის 9 დარგობრივი პროფკავშირის წევრებს. 1976 წლის 1 იანვრისათვის საზოგადოებაში იყო 175 453 წევრი მათ შორის 244 საბჭოთა კავშირის სპორტის ოსტატი, 4 სპორტის დამსახურებული ოსტატი, 14 საერთაშორისო კლასის სპორტის ოსტატი. საზოგადოებას 1970-იანების ბოლოსთვის გააჩნდა 14 სტადიონი, 21 სპორტული დარბაზი, 121 კალათბურთისა და 183 ფრენბურთის მოედანი, 32 ფეხბურთის სათამაშო მინდორი და 12 ჩოგბურთის კორტი. „განთიადში“ აღიზარდნენ ლ. თედიაშვილი, დ. შანიძე და სხვები. 

1987 წელს „განთიადი“ გაერთიანდა პროფკავშირების საკავშირო ნებაყოფლობით ფიზკულტურულ-სპორტულ საზოგადოებაში.

## ლიტერატურა 
* ქსე, ტ. 2, გვ. 681, თბ., 1977
* ენციკლოპედია "საქართველო", ტ. 1, გვ. 551, თბ., 1997

კატეგორია:საქართველოს სპორტული ორგანიზაციები
განთიადი (გაზეთი)

**„განთიადი“** — ქართული ყოველდღიური პოლიტიკური-ლიტერატურული გაზეთი. რსდმპ თბილისის გაერთიანებული კომიტეტის ორგანო. პირველი ნომერი გამოვიდა 1906 წლის 5 მარტს. რედაქტორ-გამომცემელი — თედორე კიკვაძე. ბოლშევიკების ფრაქციიდან სარედაქციო კოლეგიაში შედიოდნენ სტალინი და ფილიპე მახარაძე. 5 ნომრის გამოსვლის შემდეგ, 1906 წლის 10 მარტს მთავრობის განკარგულებით „განთიადი“ დაიხურა. 12 მარტიდან „განთიადის“ ნაცვლად გამოდიოდა გაზეთი „ელვა“. 

## ლიტერატურა 
კატეგორია:რუსეთის იმპერიის გაზეთები
კატეგორია:ქართულენოვანი გაზეთები
კატეგორია:რუსეთის სოციალ-დემოკრატიული მუშათა პარტია
კატეგორია:სოციალისტური გაზეთები
განთიადი (ჟურნალი)

**„განთიადი“** — ქართული ორკვირეული სამეცნიერო, ლიტერატურული და პოლიტიკური ჟურნალი. გამოდიოდა ქუთაისში 1915 წელს. თავდაპირველად რედაქტორი-გამომცემელი იყო ს. მჭედლიშვილი, მე-5 ნომრიდან — რ. ფანცხავა (ხომლელი). ჟურნალში თანამშრომლობდნენ ი. ფანცხავა, ს. წერეთელი, გ. ტაბიძე, ი. იოსელიანი, ნ. ლომოური, ი. გრიშაშვილი, დუტუ მეგრელი, პ. მირიანაშვილი და სხვა. გამოვიდა 17 ნომერი.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:საქართველოს ჟურნალები
კატეგორია:ქართულენოვანი ჟურნალები
კატეგორია:საქართველოს არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლები
განთიადი (ალმანახი)

**„განთიადი“** — საქართველოს მწერალთა კავშირისა და ქუთაისის განყოფილების ლიტერატურული ალმანახი; გამოდის 1975 წლიდან ქუთაისში, ორ თვეში ერთხელ. აქვეყნებს ქართველ მწერალთა ნაწარმოებებს, პუბლიცისტურ და კრიტიკულ წერილებს, რეცენზიებს, თარგმანებს და სხვა. რედაქტორი — გ. ფანჯიკიძე. ტირაჟი 30 ათასი ცალი (1976).

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ქართული ალმანახები
განივპირიანები

**განივპირიანები** () — ხრტილიანი თევზების რიგი ფირფიტლაყუჩიანების ქვეკლასისა.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ხრტილიანი თევზები
გენტი

**გენტი**, *განი* (, ) — ქალაქი და მუნიციპალიტეტი ბელგიაში, ფლანდრიის რეგიონში. აღმოსავლეთი ფლანდრიის დედაქალაქი და უდიდესი ქალაქი. თავდაპირველად დაარსდა, როგორც ახალშენი, მდინარეების - შელდისა და ლისის შერწყმის ადგილზე. შუა საუკუნეებში გადაიქცა ჩრდილოეთი ევროპის ერთ-ერთ ყველაზე დიდ და მდიდარ ქალაქად. 1300 წელს მოსახლეობა 60 000 ადამიანს შეადგენდა, 1400 წელს 70 000 ადამიანს, ხოლო 1500 წლის შემდეგ მალევე ქალაქის მოსახლეობამ 175 000 ადამიანს გადააჭარბა. დღესდღეობით მშვიდი ქალაქია პორტითა და უნივერსიტეტით. ქალაქში არის საფეხბურთო კლუბი გენტი.

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში
* ოფიციალური საიტი 
* ოფიციალური ტურისტული საიტი     
* ფლანდრიის ტურიზმის საიტი    

## სქოლიო
კატეგორია:ბელგიის ქალაქები
კატეგორია:ფლანდრიის ქალაქები
განიმედე

საკუთარი სახელი **განიმედე** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* განიმედე — პლანეტა იუპიტერის თანამგზავრი
* განიმედე — ძველ ბერძნულ მითოლოგიაში ტროის მეფისწული
* განიმედე — მცირე ცთომილი
განკანონება

**განკანონება** — ძველ საქართველოში საეკლესიო სჯულის ან სამონასტრო წესდებულების დამრღვევი სასულიერო თუ საერო პირის დასჯა საეკლესიო-სამონასტრო ხელისუფლების მიერ. დანაშაულისდა მიხედვით არსებობდა სხვადასხვაგვარი სასჯელი — შეგონება, მონანიება, ხარისხ-პატივის აყრა, ეკლესია-მონასტრისაგან განკვეთა-გაძევება, აგრეთვე ზოგი სხეულებრივი და ქონებრივი სასჯელი და სხვა; ასეთ სასჯელს, კერძოდ, ქონებრივს, საკანონო ეწოდებოდა.ზოგი ამ სასჯელთაგანი საერო სასჯელს ემატებოდა.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ძველი ქართული სამართალი
კატეგორია:სასჯელები
განმგებელი

**განმგებელი**, *გამგებელი* (სამართლებრივი ისტორია) — ადგილობრივი ადმინისტრაციის მოხელე ფეოდალურ საქართველოში. მოხსენიებულია გიორგი ბრწყინვალის სამართალში (XIV ს.). ტერმინი იხმარებოდა აგრეთვე ცენტრალური ადმინისტრაციის უმაღლესი განმკარგულებელი მოხელეებისა და სამონასტრო ხელისუფლების ფუნქციათა განსამარტავად (მაგ., ხელისუფალნი და განმგებელნი საქმისანი). XVII-XVIII საუკუნეებში განმგებლებად იწოდებოდა ქართლის მმართველი, რომელსაც სპარსეთის შაჰი მეფის ნაცვლად - ჯანიშინად ნიშნავდა (მაგ., ვახტანგ VI განმგებელი იყო 1703-1714).

ამჟამად ადგილობრივი თვითმმართველობის აღმასრულებელი ხელისუფლების ხელმძღვანელი საქართველოში.

## ლიტერატურა 
* ჯავახიშვილი ივ., ქართული სამართლის ისტორია, წგნ. 2, ნაკვ. 1-2, ტფ., 1928-1929;
* ქსე, ტ. 2, გვ. 684, თბ., 1977

კატეგორია:ფეოდალური საქართველო
განწესება

**განწესება** — ძველ ქართულ სამართალში კანონებისა და წესის შემოღება, საერო ან საეკლესიო ხელისუფლების ნორმატიული აქტი - წესდება, დებულება. XVIII საუკუნის II ნახევარში განწესებად იწოდებოდა ერეკლე II-ის მიერ მიღებული მრავალი საკანონმდებლო აქტი. 

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ძველი ქართული სამართალი
განჯაფა

**განჯაფა**, ძველებური ბანქოსებური სათამაშო, მუყაოს, ძვლის ან ხის დასურათებული ფირფიტები. განჯაფის თამაში საქართველოში ირანიდან შემოსულა და გვიანდელი ფეოდალური ხანის აღმოსავლეთ საქართველოს არისტოკრატიულ წრეებში გავრცელებულა. XIX საუკუნის II ნახევარში უკვე მივიწყებული ჩანს. განჯაფა შეუძენია და 1855 წელს კავკასიური მუზეუმის ეთნოგრაფიის კაბინეტისათვის გადაუცია ქართველ მწერალსა და ეთნოგრაფს რაფიელ ერისთავს.

## ლიტერატურა 
* *ჟორდანია გ.,* კავკასიური მუზეუმის დაარსება საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის ისტორიის შესწავლისათვის, თბ., 1951;
* *ჩაჩაშვილი გ.,* ქსე, ტ. 2, გვ. 691, თბ., 1977

კატეგორია:თამაშები
ზღვისპირა ალპები

thumb|Alpes Maritimae
**ზღვისპირა ალპები** (ლათ. Alpes Maritimae) — რომის იმპერიის პროვინცია, თანამადროვე საფრანგეთსა და იტალიას შორის. დაფუძნებულია ოქტავიანე ავგუსტუსის მიერ 14 წელს. მისი დედაქალაქი იყო კემენელუმი (Cemenelum).

კატეგორია:რომის პროვინციები
პენინის ალპები (რომის პროვინცია)

thumb|250px|პენინის ალპები
**პენინის ალპები/პენინური ალპები** () — რომის იმპერიის პროვინცია. მდებარეობდა ალპების რეგიონში, თანამედროვე საფრანგეთისა და იტალიის საზღვარზე. მთავარი ქალაქი იყო აოსტა. პენინის ალპები დასავლეთით ესაზღვრებოდა ნარბონის გალიას, სამხრეთით კოტის ალპებს, ჩრდილოეთით ზემო გერმანიას, აღმოსავლეთით იტალიას. 
 
## ლიტერატურა
* AAVV, Cambridge Ancient History. L'impero romano da Augusto agli Antonini, Milano, 1975, Vol. VIII.

კატეგორია:რომის პროვინციები
გაოლიანი

**გაოლიანი** () — ერთწლოვანი მცენარე მარცვლოვანთა ოჯახისა. გვალვაგამძლე, ადრეულა. მარცვლის გადამუშავებით იღებენ ფქვილს, სპირტს; იყენებენ ცხოველთა საკვებადაც. ნამჯისაგან კი ამზადებენ ჭილოფსა და სხვა. 

## იხილეთ აგრეთვე 
* სორგო

## ლიტერატურა 
კატეგორია:მარცვლოვანნი
ქვიანი არაბეთი

thumb|300px|Arabia Petraea
**ქვიანი არაბეთი** (Arabia Petraea) აგრეთვე ცნობილი როგორც **არაბეთის პროვინცია** (Provincia Arabia) და უბრალოდ **არაბეთი** (Arabia). რომის იმპერიის პროვინცია II საუკუნის დასაწყისიდან. იგი შედგებოდა ყოფილი ნაბატაიანის სამეფოსგან, თანამედროვე იორდანია, სამხრეთ სირია, სინაის ნახევარკუნძული და ჩრდილო დასავლეთი საუდის არაბეთი. დედაქალაქი იყო პეტრა.

კატეგორია:რომის პროვინციები
მცირე სომხეთი

**მცირე სომხეთი** (, ლათ. Armenia Minor ან Armenia Inferior) — რომის იმპერიის, მთიანი ოლქი მდინარეების ევფრატის, ლიკოსისა და ჰალისის ზემო წელზე, რომელსაც ხეთურ წყაროებში ჰაიასის ქვეყანას უწოდებდნენ. ზოგი მკვლევრის აზრით, ამ ტერიტორიას უკავშირდება სომეხი ხალხისა და ძვ. სომხური  ენის ჩამოყალიბება. აქ შეიქმნა ტომთა კავშირი ჰაიას მეთაურობით. სომეხი ხალხი დღესაც ამ ეთნონიმს უწოდებს თავის თავს. მცირე სომხეთი შედიოდა აქემენიანთა იმპერიაში. 

ალექსანდრე მაკედონელის დროს მცირე სომხეთი მაკედონელებს ემორჩილებოდა. 322 წლიდან დამოუკიდებელი სამეფო გახდა, დედაქალაქით ანი-კამახი. ძვ. წ. II საუკუნიდან მცირე სომხეთი შედიოდა მითრიდატე VI ევპატორის სამფლობელოში. იმპერატორ ვესპასიანეს დროს (ახ. წ. 69-72)  რომაული პროვინციის კაპადოკიის შემადგენლობაში შევიდა, დიოკლეტიანეს დროს (III საუკუნის დასასრულს) ცალკე პროვინცია გახდა, ხოლო იმპერატორ თეოდოსიუსის დროს 2 პროვინციად გაიყო.

## ლიტერატურა
* Bert Vaux, *Hemshinli: The Forgotten Black Sea Armenians *, Harvard University, 2001.
* Mack Chahin, *The Kingdom of Armenia: A History*, Routledge, London, 2001. (ISBN 0-7007-1452-9)
* Robert H. Hewsen, *Armenia: A Historical Atlas*, University Of Chicago Press, 2000. (ISBN 0-226-33228-4)

კატეგორია:რომის პროვინციები
აზია (რომის პროვინცია)

thumb|280px|რომაელების მიერ მცირე აზიის დაპყრობა
**აზია** — რომის იმპერიის პროვინცია. რომის შემადგენლობაში აზია შევიდა რესპუბლიკის გვიანდელ პერიოდში. იგი მოიცავდა თანამედროვე მცირე აზიას.

## ლიტერატურა 
* Heinrich-Wilhelm Drexhage: *Wirtschaftspolitik und Wirtschaft in der römischen Provinz Asia in der Zeit von Augustus bis zum Regierungsantritt Diokletians.* Bonn 2007, ISBN 978-3-7749-3516-7.
* Stephen Mitchell: *The administration of Roman Asia from 133 BC to AD 250*. In: Werner Eck (Hrsg.): *Lokale Autonomie und römische Ordnungsmacht in den kaiserzeitlichen Provinzen vom 1. bis 3. Jahrhundert*. Oldenbourg, München 1999, S. 17-46, ISBN 3-486-56385-8.

კატეგორია:რომის პროვინციები
აფრიკა (მრავალმნიშვნელოვანი)

ტერმინით **აფრიკა** შეიძლება აღნიშნული იყოს:

* აფრიკა — კონტინენტი
* აფრიკა — რომის იმპერიის პროვინცია
ასურეთი (მრავალმნიშვნელოვანი)

* ასურეთი — ისტორიული სახელმწიფო შუამდინარეთში;
* ასურეთი — რომის იმპერიის პროვინცია;
* ასურეთი — სოფელი თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტში.
გალერიუსი

**გალერიუს მაქსიმიანუსი** () (დ. 250 — გ. 5 მაისი, 311) — რომის კეისარი 295 წლიდან, იმპერატორი 305 წლიდან. იმპერატორად გახდომამდე ის იბრძოდა სასანიანების წინააღმდეგ, ასევე 297–300 წლებში კარპების წინააღმდეგ. მან შეწყვიტა ქრისტიანობის დევნა, როდესაც 311 წელს გამოსცა გალერიუსის ტოლერანტობის ედიქტი.

## რესურსები ინტერნეტში
* Medieval Sourcebook: Edict of Toleration by Galerius, 311.
* Gaius Galerius Valerius Maximianus
* Lactantius about Galerius in his "*De Mortibus Persecutorum*" chapter XXIII & XXVII
* Catholic Encyclopedia

კატეგორია:რომის იმპერატორები
კატეგორია:დომინანტი
კატეგორია:ტეტრარქატი
კატეგორია:დაბადებული 250
კატეგორია:გარდაცვლილი 311
კატეგორია:რომის გაღმერთებული იმპერატორები
ლუი-ფილიპ ორლეანელი

**ლუი-ფილიპი** ( დ. 6 ოქტომბერი 1773 — გ. 26 აგვისტო 1850) — საფრანგეთის მეფე 1830-1848 წლებში, ეს პერიოდი ისტორიაში შევიდა ივლისის მონარქიის სახელით. ლუი-ფილიპი იყო საფრანგეთის უკანასკნელი მეფე.  მუშათა და მსხვილ მეწარმეთა გულის მოსაგებად გაატარა რამდენიმე რეფორმა, რომლებმაც ვერ შეაჩერეს  საფრანგეთში მძვინვარე ეკონომიკური კრიზისი.  1848 წლის თებერვლის რევოლუციის დროს მეფე ლუი-ფილიპი გადააყენეს, რის გამოც ის ბრიტანეთში გაიქცა. ამის შემდეგ საფრანგეთის პირველი პრეზიდენტი გახდა ნაპოლეონ III.

## ლიტერატურა
* Beik, Paul. Louis Philippe and the July Monarchy (1965).

## რესურსები ინტერნეტში 
*
* La Caricature Gallery

კატეგორია:საფრანგეთის მეფეები
კატეგორია:დაბადებული 1773
კატეგორია:გარდაცვლილი 1850
კატეგორია:დაბადებული 6 ოქტომბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 26 აგვისტო
კატეგორია:ტახტიდან გადამდგარი მონარქები
კატეგორია:წმინდა ანდრია პირველწოდებულის ორდენის კავალრები
ასურეთი (რომის პროვინცია)

მინიატიურა|250პქ|ასურეთი
**ასურეთი** () – რომის პროვინცია. მდებარეობდა დაახლოებით დღევანდელი ერაყის ჩრდილოეთ ნაწილში. დაარსდა დაახლოებით 161 წელს, იმპერატორ ტრაიანეს მიერ პართიის წინააღმდეგ წარმატებული ლაშქრობის შემდეგ.

## ლიტერატურა
* A. Maricq, *La Province d’Assyrie créée par Trajan*, *Syria*, 36, 1959.
* J. Teixidor, *The Kingdom of Adiabene and Hatra*, *Berytus*, 17, 1967—1968.
* C.S. Lightfoot, *Trajan’s Parthian War and the Fourth Century Perspective*, *Journal of Roman Studies*, 80, 1990.
* B. Isaac, *The Limits of Empire, The Roman Army in the East*, Oxford, 1992
* F. Millar, *The Roman Near East*, Londres, 1994, pp. 99-101 et 493—494
* M. Christol, *L’Empire romain du III e*, Paris, 2006.

კატეგორია:რომის პროვინციები
პიუს V

thumb|პიუს V
**პიუს V**, ერისკაცობაში **ანტონიო მიკელე  გისლიერი** , (Pius V; დ. 17 იანვარი,  1504 — გ. 1 მაისი, 1572) — რომის პაპი 1566 წლიდან. კარდინალი — 1557 წლიდან. პროტესტანტების დაუძინებელი მტერი.  ესპანეთსა და ვენეციასთან ერთად შექმნა ანტიოსმალური ლიგა, რომლის ფლოტმაც ბრწყინვალე გამარჯვება მოიპოვა ლეპანტოს ბრძოლაში. კანონიზებულია რომაული კათოლიკური ეკლესიის მიერ, მოხსენიების დღეა 5 მაისი. . 

## ლიტერატურა
კატეგორია:რომის პაპები
კატეგორია:დაბადებული 17 იანვარი
კატეგორია:დაბადებული 1504
კატეგორია:გარდაცვლილი 1 მაისი
კატეგორია:გარდაცვლილი 1572
კატეგორია:კათოლიკური ეკლესიის წმინდანები
საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტია

**საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტია** (სკკპ) (; КПСС) — მმართველი პარტია საბჭოთა კავშირში (სსრკ). პარტიის დამაარსებლი იყო ვლადიმერ ლენინი. 1917 წელს როგორც ცალკე პარტია ფორმალურად გამოეყო, ხოლო ფაქტობრივად 1912 წელს რუსეთის სოციალ-დემოკრატიული მუშათა პარტიის (რსდმპ) ბოლშევიკურ ფრაქციას, რომელიც შეიქმნა 1903 წელს რსდმპ-ის II ყრილობაზე.

## სახელმწოდება 
## გალერეა 

ფაილი:Партийный билет КПСС.1989.jpg|პარტიის წევრობის ანკეტა (1989)

## რესურსები ინტერნეტში 
* საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტიის აღმასრულებელი ორგანო (1917-1991)
* პარტიის 27-ე კონგრესი (1986)

კატეგორია:საბჭოთა კავშირის კომუნისტური პარტია
კატეგორია:სოციალისტური ბანაკი
კატეგორია:1912 წელს დაარსებული პოლიტიკური პარტიები
კატეგორია:პოლიტიკური პარტიები ანბანის მიხედვით
ვალენტინიანე I

thumb|ვალენტინიანე მედალიონზე
**ფლავიუს ვალენტინიანე I** (; დ. 321 — გ. 17 ნოემბერი, 375) — რომის იმპერატორი 364–375 წლებში.

დაიბადა 321  წელს პანონიის ქალაქ ციბალეში ბრიტანეთის მომავალი კომიტის, ტრიბუნისა და პროტექტორის გრაციანე უფროსის ოჯახში. ვალენტინიანეს, ისევე, როგორც მის ძმას ვალენტს, არ მიუღია არანაირი განათლება.

## სქოლიო
კატეგორია:რომის იმპერატორები
კატეგორია:ვალენტინიანუსების დინასტია
კატეგორია:დაბადებული 321
კატეგორია:გარდაცვლილი 17 ნოემბერი
კატეგორია:გარდაცვლილი 375
ელბა (კუნძული)

მინი|ტოსკანის არქიპელაგი
**ელბა** (, ) — კუნძული იტალიის ტოსკანას რეგიონში. ელბა ტოსკანის არქიპელაგის უდიდესი კუნძულია. 

## კლიმატი 
კუნძულზე ძირითადად ხმელთაშუა ზღვის შიდა კლიმატია, მთა კაპანეს გარდა სადაც ზამთარში შედარებით ცივი კლიმატია. წვიმების სეზონი იწყება გვიან შემოდგომით და არის ზომიერი.

გრაფა ასახავს კუნძულის საშუალო ტემპერატურას თვეების მიხედვით.

## რესურსები ინტერნეტში 
*- ელბა

კატეგორია:იტალიის კუნძულები
კატეგორია:კუნძულები ანბანის მიხედვით
კონსტანტინე I (საქართველოს მეფე)

**კონსტანტინე I** (გ. 1411) — საქართველოს მეფე 1407-1411, ბაგრატ V-ის ძე. 1400 თავისი ძმის, საქართველოს მეფის გიორგი VII-ის (1393-1407) დესპანი იყო თემურლენგთან და მიაღწია შეთანხმებას. 1401-1402 თემურლენგთან ზავის დადების მომხრე იყო. ამ ნიადაგზე ძმებს შორის უთანხმოება ჩამოვარდა, კონსტანტინე სამცხის ათაბაგ ივანე ჯაყელთან ერთად გიორგი VII-ს განუდგა და საჩუქრებით ეახლა თემურლენგს. ამის მიუხედავად, კონსტანტინე მტრის იარაღად არ ქცეულა და საქართველოს ინტერესებისათვის იღვწოდა. გამეფების შემდეგ ენერგიულად შეუდგა მტრის შემოსევებით გაპარტახებული ქვეყნის აღდგენას, მაგრამ აღარ დასცალდა. XV საუკუნის დასაწყისში ირანის აზერბაიჯანს შავბატკნიანთა (ყარა-ყოიუნლუ) თურქმანული ტომის მეთაური ყარა იუსუფი დაეუფლა, რომელიც ცდილობდა თავისი სამფლობელოების გაფართოებას. 1411 ის შირვანში შეიჭრა. შირვანელებმა დახმარება სთხოვეს კონსტანტინე I-ს, რომელიც 2000 მხედრით მოეშველა მათ. ჩალაღანთან სასტიკ ბრძოლაში კონსტანტინე I ტყვედ ჩავარდა. ტყვეობაში მამაცურად ეჭირა თავი, რის გამოც ყარა-იუსუფმა მას საკუთარი ხელით მოჰკვეთა თავი.

## ლიტერატურა
* ივ., ჯავახიშვილი, ქართველი ერის ისტორია, ტ. III, თბ., 1966 წ. გვ. 424-423 

კატეგორია:საქართველოს მეფეები
კატეგორია:გარდაცვლილი  1411
კატეგორია:საქართველოს სამეფოს ბაგრატიონები
კატეგორია:სიკვდილით დასჯილი მონარქები
კატეგორია:სიკვდილით დასჯილი ქართველები
გარგარი

**გარგარი** () — ხეხილოვანი მცენარე ვარდისებრთა ოჯახისა. ხის სიმაღლე 15 მ აღწევს. ფოთოლი ელიფსური ან განიერკვერცხისებრია; ყვავილი თეთრი ან ვარდისფერი და ფოთოლზე ადრე იშლება. ნაყოფი კურკიანია, ხორცოვანი ან მშრალი; აქვს ხავერდოვანი, იშვიათად გლუვი კანი.

[მინი|მარცხნივ|280 px|გარგარის ყვავილობა. [დუშეთის მუნიციპალიტეტი, საქართველო]]
გარგარი სინათლისა და სითბოს მოყვარული, გვალვაამტანი მცენარეა. კარგად ხარობს ალუვიურ-კარბონატულ მსუბუქ ნიადაგზე. მოსავალს იძლევა მყნობიდან მესამე-მეოთხე წელს. ხელსაყრელ კლიმატურ პირობებში მოსავლიანობა ყოველწლიურად 8-12 ტონა 1 ჰა-ზე.

გარგარი კულტივირებულია ჩრდილოეთ ინდოეთში, ირანში, ჩინეთში, ჩრდილოეთ და სამხრეთ აფრიკაში, ჩრდილოეთ ამერიკაში, ავსტრალიაში, შუა აზიაში, ამიერკავკასიაში. გარგარის ნაყოფი შეიცავს შაქრებს (4-20 %), ვაშლის, ლიმონისა და სხვა მჟავებს; პექტინოვან ნივთიერებებს (0,38-1,27 %); კაროტინს (10 მგ %-მდე); თესლი — 29-58 % ცხიმს. იყენებენ ნედლად, ჩირად და დაკონსერვებულს (კომპოტი, წვენი და სხვა). 

საქართველოში გარგარს კურკოვან კულტურათა ნარგაობის 2 % უკავია. გავრცელებულია უმთავრესად კახეთსა და ქართლში. დასავლეთ საქართველოში ჭარბი ტენის გამო ნაკლებად ხარობს. დარაიონებული ჯიშებია: შალახი, ქართული აღჯანაბადი, ალიპრიალა (ხალხური სელექციით შექმნილი ადგილობრივი ჯიში). გარგარის დაავადებებია: კლასტეროსპრიოზი, ბაქტერიული კიბო, ნაცრისფერი სიდამპლე; მავნებლებია — ცხვირგრძელები და პეწიანები.

მარჯვნივ|300 პქ

## ლიტერატურა 
## სქოლიო 
კატეგორია:კურკოვანები
კატეგორია:ხეხილი
*
კატეგორია:ქლიავი
გარდაბანი (მრავალმნიშვნელოვანი)

საკუთარი სახელი **გარდაბანი** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* გარდაბანი — გარდაბნის რაიონის ადმინისტრაციული ცენტრი
* გარდაბანი — ძველი ქართლის სამეფოს პროვინცია
* გარდაბანი — ისტორიული ქალაქ ხუნანის ერთ ერთი სახელწოდება
ჰაკერი

**ჰაკერები** (, ტერმინის ფუძეა to hack — ჭრილობა, ჭრილი, კვეთილი; გაპობა, გაჭრა, გაცეხვა, კიწვა, ნაკუწ-ნაკუწად ქცევა, დაკბილვა, გათლა (ქვისა)) ეწოდება კომპიუტერული პროგრამისტების განსაკუთრებულ ჯგუფს. პირველად ეს ტერმინი 1960-იან წლებში გაჩნდა და ამის შემდეგ მას მრავალი მნიშვნელობა გაუჩნდა. ჰაკერი აუცილებლად, სულ ცოტა, 2 პროგრამირების ენას უნდა ფლობდეს, ერკვეოდეს ქსელში და იყენებდეს ძლიერ ოპერაციულ სისტემებს (*nix — UNIX, BSD, Linux და ა.შ.). არსებობს მოსაზრება რომ ჰაკერი „ყველაფრის მცოდნეს“ ნიშნავს.

ჰაკერთა სფეროში მიღებულია ჰაკერების (საკუთარი და სხვისი) დროის დაფასება (არ არის საჭირო ახალი ველოსიპედის გამოგონება). ისინი უზიარებენ ერთმანეთს საკუთარ გამოცდილებას, იდეებს და ქმნიან ღია კოდის მქონე პროგრამებს, ეს მათი მოვალეობაც კი არის. ჰაკერები იყოფიან ორ ჯგუფად — შავ და თეთრ ჰაკერებად. თეთრი ჰაკერები დასაქმებულები არიან სამთავრობო ორგანიზაციებში, ისინი საფრთხეს საზოგადოებისთვის არ წარმოადგენენ, შავი ჰაკერები კი ებრძვიან როგორც თეთრ ჰაკერებს, ასევე იმ პირებს რომლებიც მათ მიზანში ჰყავთ ამოღებული.

## რესურსები ინტერნეტში
* ჰაკერი — საბიბლიოთეკო ტერმინების განმარტებითი ლექსიკონი

კატეგორია:კომპიუტერული ტერმინოლოგია
გარდაბნის არხი

**გარდაბნის არხი**, **მარინეს არხი** () — ერთ-ერთი დიდი და სრულყოფილი სარწყავი სისტემა ქვემო ქართლის მხარეში, გარდაბნის მუნიციპალიტეტში.

## ისტორია
მინი|რუსეთის იმპერატრიცა მარია
ქართული საისტორიო წყაროებით არხი VI საუკუნეში აუგიათ მეფე ვახტანგ VI-ის განკარგულებით. შემდეგ მოშლილა და 1864-1867 წლებში ხელახლა გაუყვანიათ. მარინეს არხის სახელი მიიღო, კავკასიაში მართლმადიდებელი ქრისტიანობის აღდგენის საზოგადოების დამფუძნებელი წევრის რუსეთის იმპერატრიცა მარიას პატივსაცემად. საზოგადოებას იმ ადგილებში საკუთარი თავის სარჩენად გადაცემული ჰქონდათ მიწის სავარგულები დასამუშავებლად. არხი სათავეს იღებდა რუსთავის ციხიდან და ჩაედინებოდა ჯანდარის ტბაში. საირიგაციო სისტემის დაპროექტება დაევალათ ბელგიელ და ინგლისელ ინჟინრებს ბელის და გაბს, რომლებიც სპეციალურად იყვნენ მოწვეულები კავკასიაში ფოთი-ტფილისი-ბაქოს რკინიგზის ასაშენებლად.

XX საუკუნეში რამდენჯერმეა ძირეულად რეკონსტრუირებული. არხი იწყება ქალაქ რუსთავის ხიდთან, მდინარე მტკვრის მარცხენა ნაპირზე, მიემართება სამხრეთ-აღმოსავლეთით და ჯანდარის ტბას უერთდება. სიგრძე 16,9 კმ. გამტარიანობა 16 მ³/წმ. მაგისტრალური არხიდან ყოველი კილომეტრის შემდეგ გაყვანილია 16 განმანაწილებელი არხი (საერთო სიგრძე 112 კმ). გარდაბნის არხი რწყავს 11,3 ათ. ჰა მიწას.

## ლიტერატურა 
*Энциклопедия Брокгауза и Ефрона

## რესურსები ინტერნეტში
*Орошение полей в Грузии. Мариинский ирригационный канал в Караязской степи. ст. 191-194
*Мариинский ирригационный канал в Караязской степи. Отчет Общества восстановления православного христианства на Кавказе за 1867 год. ст. 76-89

კატეგორია:გარდაბნის მუნიციპალიტეტი
კატეგორია:საქართველოს სარწყავი არხები
კვინტუს ფაბიუს მაქსიმუსი

მინი|220პქ|კვინტუს ფაბიუს მაქსიმუსი
**კვინტუს ფაბიუს მაქსიმუს ვეროკოსუსი** (), ასევე წოდებული Cunctator (შემკავებელი); დ. ძვ. წ. 275 - გ. ძვ. წ. 203) — რომაელი პოლიტიკოსი და მხედართმთავარი, ხუთგზის კონსული და ორგზის დიქტატორი, ძვ. წ. 230 წელს გახდა ცენზორი. მას უწოდეს *შემკავებელი* (Cunctator) მეორე პუნიკური ომის დროს მის მიერ სახელგანთქმული ტაქტიკის გამოყენების გამო, მისი სიტყვებით ჰანიბალთან ბრძოლის ერთადერთი გზაა არბრძოლა.

## რესურსები ინტერნეტში
* კვინტუს ფაბიუს მაქსიმუსი — Cncientrome.ru

კატეგორია:რომის ცენზორები
კატეგორია:რომის რესპუბლიკის კონსულები
კატეგორია:რომის დიქტატორები
კატეგორია:რომაელი მხედართმთავრები
კატეგორია:დაბადებული ძვ. წ. 275
კატეგორია:გარდაცვლილი ძვ. წ. 203
კატეგორია:ძვ. წ. III საუკუნის რომაელები
ნუკლეოტიდები

thumb|500px|გავრცელებული ნიკლეოტიდების სტრუქტურული ელემენტები
**ნუკლეოტიდები**, *ადენოზინფოსფორის მჟავები* — ადენოზინის მონო-, დი-, და ტრიფოსფორის ეთერები, რომელთა შედგენილობაში შედის ადენინი, ნახშირწყალი რიბოზა და ფოსფორმჟავას ერთი (ამფ), ორი (ადფ) ან სამი (ატფ) ნაშთი. მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ყოველი უჯრედის ენერგიისა და ნივთიერებათა ცვლაში. ადფ-სა და ატფ-ში ქიმიური ენერგიის დიდი მარაგია, რის გამოც მათ მაკროერგულ ნაერთებს უწოდებენ. ფოსფორმჟავას ნაშთის დაკარგვისას თავისუფლდება ენერგია, რომელიც ხმარდება უჯრედში მიმდინარე სასიცოხცლო პროცესების შესრულებას, უპირველეს ყოვლისა — ცილების ბიოსინთეზს.

ადენოზინმონოფოსფორმჟავა (ამფ) შეიცავს ფოსფორმჟავას ერთ ნაშთს. მოლური მასა 347,23 გ/მოლი. ამფ-ს გარდა ატფ იმ კოფერმენტების (ნიკოტინ-ადენილდინუკლეოტიდი — ნად და ფლავინ-ადენილდინუკლეოტიდი — ფად) კომპონენტია, რომლებიც მონაწილეობენ ჟანგვა-აღდგენითს რეაქციებში. გარდა ამისა, ამფ კოენზიმ A-ს შემადგენელი ნაწილია. ადენოზინდიფოსფორმჟავა (ადფ) შეიცავს ფოსფორმჟავას ორ ნაშთს. მოლური მასა 427,22 გ/მოლი. მიიღება ატფ-იდან ფოსფორმჟავას ერთი ნაშთის დაკარგვისას. მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ჟანგვით ფოსფორილირებასა და ენერგეტიკულ ცვლაში. ადენოზინტრიფოსფორმჟავა (ატფ) შეიცავს ფოსფორმჟავას სამ ნაშთს. მოლური მასა 507,21 გ/მოლი. სუბსტრატია ნუკლეინის მჟავების ბიოსინთეზისათვის. ადენოზინტრიფოსფატაზების მოქმედებით ატფ კარგავს ფოსფარმჟავას ერთ ან ორ მოლეკულას; წარმოიქმნება ადენოზინდისფოსფორმჟავა (ადფ) ან ადენოზინმონოფოსფორმჟავა (ამფ) და თავისუფლდება ენერგიის დიდი რაოდენობა. ეს ენერგია გამოიყენება კუნთის შეკუმშვის, ჯირკვლების სეკრეციის, ცილებისა და სხვა ნაერთების ბიოსინთეზისათვის. ატფ უჯრედის ფუნქციური მოქმედებისათვის საჭირო ენერგიის მთავარი წყაროა. უჯრედი მას დიდი რაოდენობით მოითხოვს. ამიტომ განუწყვეტლივ ხდება მისი ხელხახლი სინთეზი, ძირითადად ნახშირწყლების დაშლის დროს მიღებული ენერგიის ხარჯზე. ამით აიხსნება ის, რომ უჯრედში ატფ-ის რაოდენობა არ იცვლება. ჟანგვითი ფოსფორილირება — ქიმიური ენერგიის გამოყენება ატფ-ის სინთეზისათვის — მიმდინარეობს მიტოქონდრიებში. ადენოზინფოსფორის ების შესწავლის ერთ-ერთ უკანასკნელ მიღწევად უნდა ჩაითვალოს ციკლური ადენილი მჟავას აღმოჩენა, რომელიც მიიღება ატფ-ზე ფერმენტ ციკლაზის კატალიზური მოქმედებით. ციკლური ადენილის მჟავა ააქტივებს იმ ელემენტების მოქმედებას, რომლებიც მონაწილეობენ უჯრედის ენერგეტილულ ცვლაში. ატფ-ის დინატრიუმისა და მონოკალციუმის მარილების ხსნარს იყენებენ კუნთების დისტროფიის, გულისა და პერიფერიული სისხლძაღვების სპაზმის სამკურნალოდ. ახლად გადატანილი გულის კუნთის ინფარქტისა და ფილტვების ანთებითი ხასიათის დაავადებათა დროს მისი გამოყენება არ შეიძლება.

## ნუკლეოტიდები 
გავრცელებული ნუკლეოტიდებია:

## დეზოქსინუკლეოტიდები 
გავრცელებული დეზოქსინუკლეოტიდებია:

## ლიტერატურა
კატეგორია:ნუკლეოტიდები
გარდაბოსი

**გარდაბოსი** — ლეონტი მროველისეული ქართლის ცხოვრების მიხედვით, ქართველი ხალხის ერთ-ერთი ეთნარქი. მას ქართლოსისაგან სამართავად გადაეცა ქვემო ქართლის ქვედა ნაწილი, რომელსაც შემდგომ გარდაბნის მხარე ეწოდა.

## ქართლის ცხოვრება 
## იხილეთ აგრეთვე 
* ქართველთა ეთნარქები

## სქოლიო
კატეგორია:ქართველთა ეთნარქები
გარდმანი

[მინი|გარდმან-პარისოს სამეფო (ყვითელი) [1017 წელს, როდესაც ის ტაშირ-ძორაგეტის სამეფომ შეიერთა.]]
**გარდმანი** — კავკასიის ალბანეთის ერთ-ერთი პროვინცია. ტერიტორიულად მოიცავდა ძირითადად მდინარე შამქორჩაის ხეობას (აზერბაიჯანი), ცენტრი იყო გარდმანის ციხე (სომხური წყაროებით გარდმანბერდი). ციხის ნანგრევები დღემდეა შემორჩენილი ხეობის ზემო ნაწილში. ქართული ისტორიული წყაროებით ალბანეთის გარდმანის დასახელება, ჩვეულებრივ, ემთხვევა საკუთრივ ქართლის პროვინციია გარდაბნის სახელწოდებას. ქართლის და ალბანეთის პროვინციების სახელწობათა საერთო წარმომავლობა უეჭველია და მოწმობს გარკვეულ პერიოდში მათ პოლიტიკურ და შესაძლებელია, ეთნიკურ ერთიანობას. პირველად წყაროებში გარდმანი IV საუკუნეში იხსენიება, VI საუკუნის ბოლოს (ზოგი მოსაზრებით, IV საუკუნეში) მას სრაპსული წარმოშობის მიჰრანიდები დაეუფლნენ, რომელთაც მიიმხრეს გარდმანის მთავრობა, თავის ხელქვეით გააერთიანეს მთელი ალბანეთი და ფაქტობრივი დამოუკიდებლობა მოიპოვეს სპარსელთაგან, VIII-IX საუკუნეებში, კახეთის სამთავროს შექმნის პირველ პერიოდში, გარდმანი მის შემადგენლობაში შედიოდა. IX საუკუნის II ნახევარში კი კვლავ დამოუკიდებელი სამთავრო გახდა. X საუკუნის დამდეგს გარდმანს ანისის სამეფო დაეუფლა. X საუკუნის ბოლოს იგი შედადიანების მიერ შექმნილი განძის საამიროში შედიოდა, XII საუკუნის ბოლოს და XIII საუკუნის დამდეგს საქართველოს სამეფოს ნაწილი იყო, კერძოდ, ვარამ გაგელი საგამგებლოს - გაგის ერთ-ერთ ოლქს წარმოადგენდა. ამ პერიოდშივეა დამოწმებული გარდმანის მეორ სახელწოდებაც - „ქართმანიკი“.

## გარდმანის მთავრები 
* ფეროზი (330–361)
* ხურსი (361–430)
* ბარაზბოდი (430–440)
* ვარაზ-ბაკური (440–450)
* მიჰრი (450–480)
* არმაელი (480–510)
* ვარდ I (510–540)
* ვარდან I (540–570)
* ვარდ II (570–600)

## იხილეთ აგრეთვე 
* გარდაბანი (მხარე)

## ლიტერატურა 
* *მუსხელიშვილი დ.,* ქსე, ტ. 2, გვ. 698-699, თბ., 1977

კატეგორია:კავკასიის ალბანეთი
მორიელი (მრავალმნიშვნელოვანი)

*მორიელი — ცხოველი
*მორიელი — ზოდიაქოს ნიშანი.
ქართველთა ეთნარქები

**ქართველთა ეთნარქები** — ლეონტი მროველის მიერ „ქართლის ცხოვრებაში” მოხსენიებულ ლეგენდარულ მამამთავარს თარგამოსს ჰყავდა 8 ძე: ეგროსი; ჰაოსი; ჰეროსი; ბარდოსი; მოვაკანოსი; ლეკანოსი; კავკასოსი და ქართლოსი. აქედან ქართლოსის ძენი იყვნენ გარდაბოსი, კახოსი, კუხოსი, გაჩიოსი, მცხეთოსი. ამ უკანასკნელის - მცხეთოსის ძენი კი - უფლოსი, ოძრხოსი და ჯავახოსი, რომელთაც თავიანთი კუთვნილი მიწა-წყალი მიიღეს მამებისაგან.

ქართლოსს მიუღია თარგამოსისაგან ტერიტორია, რომელსაც აღმოსავლეთით ესაზღვრებოდა ჰერეთი და მდინარე ბერდუჯი, დასავლეთით — პონტოს ზღვა, სამხრეთით — მტკვარ-არაქსის წყალგამყოფი ბამბაკის ქედი, ჩრდილოეთით — ღადოს მთა (კავკასიონის განშტოება); მცხეთოსს — მიწა-წყალი არაგვის დასავლეთით, სპერის ზღვამდე; გარდაბოსის ტერიტორიას აღმოსავლეთით ესაზღვრებოდა მდინარე ბერდუჯი, დასავლეთით — ქ. გაჩიანი, სამხრეთით — მტკვარ-არაქსის წყალგამყოფი ბამბაკის ქედი, ჩრდილოეთით — მტკვარი.

კახოსის მიწა-წყალი ყოფილა კავკასიონსა და კახეთის მთას შორის, არაგვიდან ვიდრე ტყე-ტბამდე; კუხოსისა — არაგვიდან ჰერეთამდე, კახეთის მთასა და მტკვარს შორის; გაჩიოსისა სკვირეთის მდინარიდან, ვიდრე აბოცის თავამდე; უფლოსისა — არაგვიდან ვიდრე ტასისკარამდე და ფარავნამდე; ოძრხოსისა — ტაშისკარიდან სპერის ზღვამდე; ჯავახოსისა — ფარავნიდან მტკვრის სათავემდე.

ლეონტი მროველის მიერ შექმნილი ქართველთა ეთნარქების სქემა მწიგნობრული წარმოშობისაა, რადგან ამ სქემის თანახმად კავკასიაში თავდაპირველად ქართლოსმა მიიღო თავისი წილი მიწა-წყალი, შემდეგ კი ქართლოსის შვილები და შვილიშვილები იღებენ თავ-თავიანთ წილს და ამის გამო ლეონტი მროველის მიერ „ქართლისიანებად“ იწოდებიან. ნ. ბერძენიშვილის დაკვირვებით, მთელ ქვეყანას „ქართლი“ მხოლოდ მისი ერთ სახელმწიფოდ გადაქცევის შედეგად ეწოდა და მანამდე აქ არსებული ხევთა გაერთიანებანი, მეტ-ნაკლებად დიდსა თუ მცირე ტომებად, საკუთარ ინდივიდუალური სახელებს ატარებდნენ (კახები, კუხები, კლარჯები, ვიტერუხები, შავშები, ჯავახები…). ეს ფაქტია არეკლილი ლეონტის ლეგენდაში მცხეთოსის, მისი ძმებისა და შვილების შესახებ.

ქართველ ეთნარქთა სახელებში იმ ჰეგემონ ტომთა სახელები აისახა, რომელთაც „ქართლოსიანებად“ წოდებული ტომები გააერთიანეს კლასობრივი საზოგადოების ჩამოყალიბების გზაზე. ისტორიული პროცესი ლეონტი მროველის მიერ შემუშავებული ქართლოსიანთა სქემის პირუკუ მიმდინარეობდა, რადგან ქართლის ქვეყანა ქართლის სამეფოს სახით ხევების (მცირე სოციალური ორგანიზმების) გაერთიანებიოს შედეგად ჩამოყალიბდა. თვით ხევების გაერთიანების პროცესში ნ. ბერძენიშვილი ორ ეტაპს გამოყოფდა. პირველი ეტაპი იმ მიწა-წყალზე არსებულ ხევთა გაერთიანებას გულისხმობდა, რომელიც ლეონტი მროველის მიერ შემოსაზღვრულ ქართლოსიანთა წილი მიწა-წყლის საზღვრებში იმყოფებოდა, მეორე ეტაპი კი — ისტორიული შიდა ქართლის („ქართლოსიან“ უფროსის წილი მიწა-წყალი) მოსახლე ქართლის ტომის მმართველი სახლის მიერ დანარჩენ „ქართლოსიანთა“ მიწა-წყლის დაპყრობას, რაც ქართლის სამეფოს წარმოქმნას ნიშნავდა ქართლის ქვეყნის სახით.

## ლიტერატურა 
* *ბერძენიშვილი ნ.,* საქართველოს ისტორიის საკითხები, წგნ. 8, თბ., 1975;
* *მამულია გ.,* კლასობრივი საზოგადოებისა და სახელმწიფოს ჩამოყალიბება ქართლში, თბ., 1979;
* *ფიცხელაური კ.,* აღმოსავლეთ საქართველოს ტომთა ისტორიის ძირითადი პრობლემები (ძვ. წ. XV—VII სს.), თბ., 1973;

*
კატეგორია:ეპონიმები
გარდაბნის ვაკე

მინი|ყარაია ვახუშტის რუკაზე
**გარდაბნის ვაკე**, ''*, *ყარაიაზი*, *ყარაიას ველი*, *ყარაია'' — ქვემო ქართლის ვაკის აღმოსავლეთი ნაწილი, მდინარე მტკვრის მარცხენა მხარეზე. ივრის ზეგანს (ჩრდილოეთით და აღმოსავლეთით), მდინარე მტკვარსა (დასავლეთით) და საქართველოს და აზერბაიჯანის საზღვარს (სამხრეთით და სამხრეთ-აღმოსავლეთით) შორის. გარდაბნის ვაკე აკუმულაციური ტერასული ვაკეა. სიმაღლე 260-450 მ, აგებულია ძველი და ახალგაზრდა ალუვიური ნალექებით (რიყნარი, ქვიშნარი, თიხნარი). ჰავა მშრალი სუბტროპიკულია. ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურა 12,9&nbsp;°C, იანვრის საშუალო ტემპერატურა 0,3&nbsp;°C, ივლისი 25,3&nbsp;°C. აბსოლუტური მინიმალური ტემპერატურა - 25&nbsp;°C, აბსოლუტური მაქსიმალური 41&nbsp;°C. ნალექები 422 მმ წელიწადში.მაქსიმალური მაისშია (68 მმ), მინიმალური - იანვარში (16 მმ). გარდაბნის ვაკე მდინარეებით ღარიბია. დასავლეთით ჩამოუდის მდინარე მტკვარი, ტერიტორიის დიდი ნაწილი ირწყვის გარდაბნის არხით, სამხრეთ-აღმოსავლეთით მდებარეობს ჯანდარის ტბა. გარდაბნის ვაკეზე ჭარბობს სხვადასხვა სახის წაბლა ნიადაგი. ტაფობებსა და ურწყავ უბნებში გავრცელებულია დამლაშებული და ბიცობიანი ნიადაგები, მდინარე მტკვრის გაყოლებით - ალუვიური ნიადაგი.

მცენარეულ საფარში გაბატონებულია მშრალი ველისა და ნახევარუდაბნოს ასოციაციები. დამახასიათებელია უროიანი და ავშნიან-უროიანი ველები. ფართოდაა გავრცელებული ავშანი და მლაშობის მცენარეები. მტკვრის სანაპიროზე ფრაგმენტებად შემორჩენილია ჭალის ტყეები.

გარდაბნის ვაკის გარფლებში განვითარებულია ჭალის ტყის, ტერასული ვაკის ველისა და ნახევარუდაბნო-მშრალი ველის ლანდშაფტები. ვაკის დიდი ნაწილი გადახნულია, გამოყენებულია მარცვლეული და ბაღჩეულ-ბოსტნეული კულტურებისათვის, ურწყავ ადგილებზე საძოვრებია.

ისტორიულად ცნობილი იყო, როგორც საზამთრო საძოვრები და ქართველ მეფეთა სანადირო ადგილი. გვიანდელ შუა საუკუნეებში აქ თურქმანული მესაქონლე ტომები დასახლდნენ, რომლებიც XIX საუკუნის I ნახევარში ქვემო ქართლში გადავიდნენ. ამის შემდეგ ყარაიას საზამთრო საძოვრებად იყენებდნენ ქართველი მთიელები (ხევსურები).

მოხსენიებულია მრავალ საისტორიო წყაროში, მათ შორის ვახუშტი ბატონიშვილის საქართველოს გეოგრაფიაში და დატანილია მის ატლასებზეც.

## ლიტერატურა
კატეგორია:საქართველოს ვაკეები
გარეჯვარი

**გარეჯვარი** — გორის მუნიციპალიტეტის სოფლების დიდი გარეჯვრის და პატარა გარეჯვრის ძველი სახელწოდება.

## ლიტერატურა
* 

კატეგორია:გორის მუნიციპალიტეტი
გარეუბანი (თბილისის უბანი)

[მინი|[თბილისის გეგმა (ვახუშტისა)|თბილისის ვახუშტისეულ გეგმაზე (1735) გარეუბანი აღნიშნულია პირობითი ნიშნით „იბ“]]
**გარეუბანი**, *გარეთუბანი* — ფეოდალური ხანის თბილისის უბანი მტკვრის მარჯვენა ნაპირზე, კალას ჩრდილოეთითა და დასავლეთით, მისი გალავნის გარეთ. 

## ისტორია
ქართულ ისტორიულ დოკუმენტებში გარეუბანი პირველად XVI საუკუნეში იხსენიება. დროთა განმავლობაში მისი საზღვრები იცვლებოდა. XVIII საუკუნის 20-იან წლებში ოსმალებმა გააპარტახეს გარეუბანი, აქაური მოსახლეობა კი ქალაქში გადასახლდა. ვახუშტი ბატონიშვილის მიერ შედგენილი თბილისის გეგმის (1735) მიხედვით გარეუბანი დაახლოებით ამჟამინდელ ქაშვეთის ეკლესიამდე აღწევდა. იმავე საუკუნის 60-70-იან წლებში იწყება გარეუბნის ხელახალი დასახლება. ერეკლე II-ს ბრძანებით 1783 წელს ჩატარებული აღწერის მონაცემებით გარეუბანში 550 კომლი ცხოვრობდა. 

ქართლ-კახეთის სამეფოს რუსეთთან შეერთების (1801) შემდეგ ქალაქის ტერიტორია სამ ნაწილად დაიყო, ერთი მათგანი იყო გარეუბანი; ამ დროიდან გარეუბანში აგებენ ევროპული ტიპის შენობებს. უბნის ცენტრი ქმნიდა მოედანს (ახლანდელი თავისუფლების მოედანი). გარეუბნის მასობრივი განაშენიანება 1833 წლიდან ხდება, მას შემდეგ, რაც ქალაქის გეგმაზომიერი დაპროექტება დაიწყო, რამაც განაპირობა გარეუბნისა და ზოგადად, თბილისის განვითარება ჩრდილო-დასავლეთით გოლოვინის (ამჟამად რუსთაველის) პროსპექტის მიმართულებით. ამ დროისთვის გარეუბნის უკიდურესმა საზღვარმა ჩრდილოეთით ამჟამინდელი ვერის ბაღის ტერიტორიამდე მიაღწია. აქ გაშენებული იყო მეფის, დედოფლის, ბატონიშვილთა, ქალაქის მამასახლისისა და თბილელი ეპისკოპოსის ბაღები. 1859 წელს ადრინდელი ყაბახის ადგილას გაშენდა პარკი (ახლანდელი 9 აპრილის სახელობის პარკი; ყოფ. კომუნარების სახელობის პარკი). ამ დროისათვის გარეუბანი ახლანდელი კაკაბაძეების (ყოფ. გ. ლეონიძის) ქუჩამდე აღწევდა. XIX საუკუნის 60-იანი წლებიდან ქალაქის ოფიციალურ ტოპონიმიკაში გარეუბანი აღარ იხსენიება. 

## საზღვრები
გარეუბნის უკიდურესი ზღვარი ჩრდილოეთით იყო ახლანდელი ვერის ბაღის (ყოფ. კიროვის სახელობის პარკის) მიდამოები. XVI—XVII საუკუნეებში გარეუბნის ტერიტორია ქალაქის გალავნიდან ქაშვეთის ეკლესიამდე უკვე მჭიდროდ იყო დასახლებული. გარეუბანი იყოფოდა რამდენიმე მიკროუბნად: 
* მუხრანბატონიანთ უბანი — ავანაანთხევის ორივე მხარეს, მტკვრის პირიდან ახლანდელი ჩახრუხაძისა და ბარათაშვილის ქუჩების კუთხემდე და ვანქის უბნამდე; 
* ვანქის უბანი — ვანქის მონასტრის მიდამოები (ახლანდელი გიორგი ათონელის ქუჩა); 
* ორბელიანთ უბანი — ვანქის უბნიდან „გარეთუბნის მეიდნამდე“ ანუ ყაბახამდე (ასპარეზი) ჩრდილოეთით და მტკვრამდე აღმოსავლეთით; 
* შუა კარის უბანი — „დიღმის გზისა“ და „შუა კარის გზის“ მიდამოები — ახლანდელი პუშკინისა და მუზეუმის ქუჩებს, რუსთაველის პროსპექტისა და თავისუფლების მოედანს შორის მოთავსებული ტერიტორია. 

## იხილეთ აგრეთვე 
* ძველი თბილისი

## ლიტერატურა 
* *ბერძნიშვილი მ.,* თბილისის გარეგანი სახე XVIII საუკუნეში, თბილისი, 1968; 
* თბილისის ისტორია, შ. მესხიას რედ., თბილისი, 1958;
 

კატეგორია:ძველი თბილისის უბნები
გარეთხა

**გარეთხა** — გარეული თხის რამდენიმე სახეობის კრებითი სახელწოდება. ვაცებს გრძელი, ხმალივით მოხრილი, განივ განაკვეთში სამკუთხოვანი ფორმის რქები და ზედ მოზრდილი განივი კორძები აქვთ. აღსანიშნავია: ალპური გარეთხა (ლათ. Capra ibex) და ციმბირული გარეთხა (ლათ. Capra sibirica).

## ლიტერატურა 
კატეგორია:თხები
კატეგორია:აფრიკის ძუძუმწოვრები
კატეგორია:აზიის ძუძუმწოვრები
გარეჯა

**გარეჯა** — მთა საქართველოში, მცხეთა-მთიანეთის მხარეში, თიანეთის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს კახეთის ქედზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2497 მ. გარეჯა აგებულია ზედაიურულ-ვალანჟინური ძლიერ დანაოჭებული მერგელებითა და მერგელიანი თიხაფიქლებით. მთის კალთები ძირიდან შუამდე შემოსილია წიფლის ტყეებით, ზემოთ და მწვერვალზე სუბალპური მდელოებია გავრცელებული, რომელთაც საძოვრად იყენებენ.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:მცხეთა-მთიანეთის მხარის მთები
გარიგა

მინი|მარჯვნივ|250პქ|გარიგა საფრანგეთში 
**გარიგა** () — ხმელთაშუაზღვისპირეთში გავრცელებული მცენარეულობის ფორმა, რომელშიც გაბატონებულია ტანდაბალი მარადმწავანე ბუჩქები და ქონდარა პალმა (პალმიტო). მცენარეები გარიგაში უფრო დაბალია, ვიდრე მაკვისში და შეკრულ რაყას არ ქმნის. გარიგა შეიძლება იყოს პირველადი ან ზედმეტი ძოვების შემდეგ განვითარებული. მასში გვხვდება აგრეთვე ნახევრად ბუჩქები, ბოლქვიანი და სხვა მრავალწლოვანი ბალახები. ყველაზე მეტად გავრცელებულია ორი ფორმაცია: პირველში გაბატონებულია ხეშეშფოთოლა ქერმესის მუხა (Quercus coccifera), რომლის სიმაღლე სულ 0,5 მ-ია, მეორეში — ევროპული ერთადერთი ველური პალმა — Chamaerops humilis-ი. ინტენსიური ძოვების შემდეგ გარიგა შესაძლოა ფრიგანას დაემსგავსოს.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ბოტანიკა
მუნიციპალიტეტი

[მინი|[პონსეს მუნიციპალიტეტის მთავრობის სახლი, პუერტო-რიკო.]]
**მუნიციპალიტეტი** ( < ) — ადგილობრივი მმართველობის ან თვითმმართველობის არჩევითი ორგანო; ზოგჯერ კი მხოლოდ საქალაქო მმართველობის ორგანოს სახელწოდება (მაგ., აშშ-სა და დიდ ბრიტანეთში). მუნიციპალიტეტს ირჩევს შესაბამისი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეულის (მაგ., ქალაქის, დეპარტამენტის, საგრაფოსა და სხვა) მოსახლეობა.

## იხილეთ აგრეთვე 
* მერია

## ლიტერატურა
*
კატეგორია:ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეულები
ცარიელი სიმრავლე

**ცარიელი სიმრავლე** — ცნება სიმრავლეთა თეორიიდან და ეწოდება სიმრავლეს, რომელიც ელემენტს არ შეიცავს.
## განმარტება 
M = \varnothing \Leftrightarrow \forall x : x \not\in M 

ანუ, M ცარიელია მაშინ და მხოლოდ მაშინ, როცა არ მოიძებნება ელემენტი, რომელიც მას ეკუთვნის.
## თვისებები 
ცარიელი სიმრავლე არის ნებისმიერი სიმრავლის ქვესიმრავლე.
*:  \varnothing \subseteq A 
სიმრავლე ცარიელ სიმრავლესთან გაერთიანებით არ იცვლება. 
*:  \varnothing \cup A = A 
ცარიელი სიმრავლე ნებისმიერ სიმრავლეთან თანაკვეთისას გვაძლევს ცარიელ სიმრავლეს.
*:  \varnothing \cap A = \varnothing 
ნებისმიერი სიმრავლისა და ცარიელ სიმრავლის დეკარტული ნამრავლი გვაძლევს ცარიელ სიმრავლეს.
*:  \varnothing \times A =\varnothing 
ცარიელი სიმრავლის ერთადერთი ქვესიმრავლე ისევ ცარიელი სიმრავლეა.
*:  A \subseteq \varnothing \Rightarrow A = \varnothing 

## ლიტერატურა 
* Halmos, Paul, *Naive Set Theory*. Princeton, NJ: D. Van Nostrand Company, 1960. Reprinted by Springer-Verlag, New York, 1974. ISBN 0-387-90092-6 (Springer-Verlag edition). Reprinted by Martino Fine Books, 2011. ISBN 978-1-61427-131-4 (Paperback edition).
*
*

კატეგორია:სიმრავლეთა თეორია
ასახვა (მრავალმნიშვნელოვანი)

ტერმინით **ასახვა** შეიძლება აღნიშნული იყოს:

* ასახვა — ინფორმაციის მიღების, შენახვისა და გადაცემის უნარი
* ასახვა — ერთ-ერთი ძირითადი ცნება მათემატიკაში
ფუნქცია (მრავალმნიშვნელოვანი)

ტერმინით **ფუნქცია** შეიძლება აღნიშნული იყოს:

*ფუნქცია- სიმრავლეთა შორის ასახვა. 
* ფუნქცია - ობიექტთა ორი ჯგუფის კავშირი
გარისი

**გარისი** — სოფელი ისტორიულ ქართლში, მდინარე ხრამის შენაკადის, ჭივჭავისწყლის მარცხენა ნაპირზე. გარისი ცნობილია როგორც ყიზილბაშური აგრესიის წინააღმდეგ მეფე ლუარსაბ I-ის უკანასკნელი, გმირული ბრძოლის ადგილი. ქართული წყაროების მიხედვით, გარისი XVII-XVIII საუკუნეებშიც არსებობდა. გარისის ძირითადი მებატონეები იყვნენ აბაშიშვილები (ბარათაშვილების განაყოფი შტო). 1699 წელს ქართლის კათალიკოსმა იოანე დიასამიძემ მანგლელ ეპისკოპოსს, გაბრიელ ჯავახიშვილს, სამწყსოდ მისცა ალგეთის გაღმა მდებარე სოფლები, მათ შორის გარისიც. ექვთიმე თაყაიშვილმა ისტორიულ გარისში მიაკვლია ეკლესიის ქვას, რომლის მხედრული წარწერიდან ირკვევა, რომ 1701 წელს გარისში წმინდა იოანე მახარებლის სახელზე ეკლესია აუგია ქაიხოსრო აბაშიშვილს და მის მეუღლეს თინათინ ამირეჯიბს. XIX საუკუნის პირველ ნახევარში გარისი უკვე ნაოხარი იყო და ეკუთვნოდა მანანა ორბელიანს.  შემდეგ მომთაბარე თურქმანულმა ტომებმა ამ ადგილს „აღ-ბულახი“ (თეთრიწყარო) დაარქვეს. 1847 წელს იგი სამხედრო უწყებამ შეიძინა და „ბელი-კლიუჩი“ უწოდა, ახლანდელი მუნიციპალიტეტის ცენტრი თეთრიწყარო სწორედ ისტორიული გარისისა და მის მომიჯნავე ტერიტორიებს მოიცავს.

## იხილეთ აგრეთვე 
* გარისის ბრძოლა

## ლიტერატურა 
* *ასათიანი ნ., ჭიჭინაძე ი.,* ალგეთი (თეთრიწყაროს ისტორიული ძეგლები), თბ., 1985
* *ლორთქიფანიძე ი.,* ქვემო ქართლი XVIII საუკუნის პირველ მეოთხედში, ნაწ. 1-2, 3-4, თბ., 1935-1938;

კატეგორია:თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტის ისტორიული სოფლები
გარნა

**გარნა** () — წყვილჩლიქოსანი ძუძუმწოვარი ცხოველი ნამდვილი ანტილოპების ქვეოჯახისა. მისი სხეულის სიგრძე 120-130 სმ-ია, სიმაღლე მინდაოში 80 სმ. ვაცს საკმაოდ გრძელი (70 სმ-მდე) და დაგრეხილი რქები აქვს. გავრცელებულია ინდოეთში. პოლიგამიური ცხოველია. მაკეობა ექვს თვემდე გრძელდება. ნეზვი შობს ერთ ხბოს. გარნაზე ნადირობა ინდოეთში სპორტის გავრცელებული სახეობაა. იყენებენ მის ხორცსა და რქებს.

## რესურსები ინტერნეტში 
* BBC Nature: გარნა 

## ლიტერატურა 
კატეგორია:გარნა
კატეგორია:ინდოეთის ძუძუმწოვრები
კატეგორია:ნეპალის ძუძუმწოვრები
კატეგორია:პაკისტანის ძუძუმწოვრები
გარნელები

**გარნელები** () — ფეხსახსრიანი ცხოველების ქვერიგი ათფეხა კიბოების რიგისა. აქვთ 2-30 სმ სიგრძის, გვერდებიდან შებრტყელებული სხეული. წინა, სასიარულო ფეხები მარწუხებით ბოლოვდება. გარნელები ცალსქესიანი ცხოველები არიან. ბინადრობენ ყველა ზღვასა და ოკეანეში, ზოგჯერ კი მტკნარ წყალშიც. 

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ათფეხა კიბოები
ნიკოლოზ I

**ნიკოლოზ I** შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს:

*ნიკოლოზ I გულაბერისძე - საქართველოს კათოლიკოსი XII საუკუნის II ნახევარში;
*ნიკოლოზ I - რუსეთის იმპერატორი.
ნაგასაკი (მრავალმნიშვნელოვანი)

საკუთარი სახელი **ნაგასაკი** შეიძლება აღნიშნავდეს:

* ნაგასაკი - ქალაქი იაპონიაში
* ნაგასაკი - პრეფექტურა იაპონიაში
ხელმწიფის კარის გარიგება

**„გარიგება ჴელმწიფის კარისა“** — ქართული სამართლის ძეგლი. მეფის ხელისუფლებისა და სამეფო კარის წესდებულება. შედგენილი უნდა იყოს XIV საუკუნეში. ჩვენამდე მოაღწია XVII საუკუნის ერთადერთმა ხელნაწერმა, რომელიც ძალზე დაზიანებულია. ნახევარზე მეტი დაკარგულად ითვლება; ამასთან ბევრი ცნობა თავის ადგილას არ არის მოთავსებული. ძეგლი იპოვა და პირველად გამოსცა ე. თაყაიშვილმა (1920). 1965 წელს იგი განმეორებით გამოსცა ი. დოლიძემ, ხოლო 1970 რუსული თარგმანითურთ — ივანე სურგულაძემ. იგი უნიკალური ძეგლია. „ამ ძეგლის შინაარსი იმდენად მრავალფეროვანია, რომ მას საქართველოს როგორც სახელმწიფო წესწყობილების, ისევე კულტურული, ეკონომიური და ნივთიერი კულტურის ისტორიის შესასწავლად უაღრესი მნიშვნელობა აქვს“ (ი. ჯავახიშვილი). ძეგლში აღნუსხულია ვაზირთა და სხვა მოხელეთა უფლება-მოვალეობანი, აღწერილია ვაზირობისა და დარბაზობის წესრიგი, აგრეთვე დიდი დღესასწაულების წესები. მის მიხედვით მეფე ზებუნებრივი არსების ნიშნებით არის დაჯილდოებული; იგი ღვთის სწორია. ამის გამომხატველია სასახლეში მიღებული წესჩვეულებები — მეფის მორთვა-მოკაზმვისა, საპატიო პირთა მიღებისა და სხვა, რომლებიც დეტალურადაა აღწერილი ძეგლში. მეფე უდგას სათავეში ყოველგვარ საეკლესიო და საერო საქმიანობას. „გარიგებაში“ წარმოდგენილი ეს გაღმერთება მეფისა ძლიერი მეფის ხელისუფლების იდეის გამოძახილია.

ძეგლის მიხედვით, დარბაზს იწვევდნენ „დიდის წესითა“ ან „უმცროსითა“; „დიდის წესითა“ — განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი საკითხების გადასაწყვეტად (მაგ., მეფის ტახტზე ასვლა, ომის გამოცხადება, ზავის დადება, კანონის მიღება) ანდა დიდი საეკლესიო დღესასწაულების დროს, უცხოელი სტუმრების აუდიენციისას და სხვა, ხოლო „უმცროსითა წესითა“ — სავარაუდოა, სასწრაფო საკითხების მოსაგვარებლად.

ძეგლში მოცემულია მაშინდელი მთავრობის — სავაზიროს მუშაობის განაწესი. სახელმწიფოს მართვაში სავაზირო საუწყებო სისტემის შემოღებას ნიშნავდა და დარბაზის საწინააღმდეგოდ ხელს უწყობდა მეფის ხელისუფლების გაძლიერებას და მმართველობის ცენტრალიზაციას. ამ მხრივ იგი პროგრესული დაწესებულება იყო. ზეგლის მიხედვით, სავაზიროს სხდომა მტკიცედ იყო რეგლამენტირებული. როდესაც სავაზიროს მეფე ესწრებოდა, მაშინ სხდომა მას მიჰყავდა;  ჩვეულებრივ კი, სავაზიროს თავმჯდომარე მწიგნობართუხუცეს-ჭყონდიდელი იყო. ადგილისა და პატივის მიხედვით ვაზირები (სხდომაზე ასეთი თანრიგით იტყვნენ წარმოდგენილნი: მწიგნობართუხუცეს-ჭყონდიდელი, ათაბაგი, ამირსპასალარი, მანდატურთუხუცესი, მეჭურჭლეთუხუცესი და მსახურთუხუცესი. სხდომას ესწრებოდნენ აგრეთვე სათათბირო ხმის უფლებით ამილახორი (ამირსპასალარის თანაშემწე), ამირეჯიბი (მანდატურთუხუცესის თანაშემწე) და მწიგნობარი, რომელსაც სავაზიროს დადგენილების დაწერა ევალებოდა.

ძეგლის მიხედვით, სახელმწიფოს მმართველობის თითოეულ უწყებას სავსებით ჩამოყალიბებული სამოხელეო აპარატი ჰქონდა. ძეგლში წარმოდგენილია აგრეთვე ადგილობრივი მმართველობის ორგანოები, უმაღლესი სასამართლო დაწესებულება,  ე. წ. სააჯო კარი, რომლის თავმჯდომარე იყო მწიგნობართუხუცეს-ჭყონდიდელი, მოძღვართ-მოძღვარის ინსტიტუტი, რომლის შესახებ არცერთ სხვა წყაროს არ შემოუნახავს რაიმე ცნობა. „გარიგება ჴელმწიფის კარისა“ იმ ეპოქისათვის მოწინავე იდეებს გადმოსცემს.

## ლიტერატურა
* *ჯავახიშვილი, ივანე*, ქართული სამართლის ისტორია : წიგნი პირველი, ტფ. 1928
* *თაყაიშვილი, ე.*, ხელმწიფის კარის გარიგება, ტფ. 1920

კატეგორია:ძველი ქართული სამართალი
გარსიანები

**გარსიანები**, *ლარვაქორდიანები* (Tunicata ან Urochordata) — ზღვის ცხოველების ქვეტიპი ქორდიანების ტიპისა. აქვთ პარკისებრი ან კასრისებრი დაუნაწევრებული სხეული, რომელიც გარეგანი ეპითელიუმის მიერ გამოყოფილ ტუნიკაშია გახვეული (აქედან წარმოსდგება მათი პირველი სახელწოდება). სხეულის ზომა მერყეობს რამდენიმე მმ-იდან (აპენდიკულარიები) 50 სმ-მდე (ზოგი ასციდია). უმრავლესობას ქორდა მხოლოდ ლარვის სტადიაში აქვს (აქედან — მათი მეორე სახელწოდება).

გარსიანები ჰერმაფროდიტები არიან. მრავლდებიან როგორც სქესობრივად, ისე უსქესოდ. ხშირად ქმნიან კოლონიებს. ქორდის არსებობა, ნერვული სისტემის ჩასახვის ერთგვარობა, გულის პარკის მსგავსი მდებარეობა, მომნელებელი ტრაქტის წინა განყოფილების გარდაქმნა ლაყუჩის აპარატად, მათ ხერხემლიანებთან აახლოებს. ცნობილია 1000-ზე მეტი სახეობა. გარსიანები იყოფიან 3 კლასად: აპენდიკულარიები, ასციდიები და სალპები.

## ლიტერატურა 
*
გუდაფშუკოვანი სოკოები

**გუდაფშუკოვანი სოკოები** () — ბაზიდიუმიანი სოკოების კლასის რიგთა ჯგუფი. აქვთ დახურული ნაყოფსხეული. სპორები თავისუფლდება ნაყოფსხეულის გახეთქვის ან მთლიანად დაშლის შემდეგ. უფრო ხშირად ნაყოფსხეული ბურთისებური ან მსხლისებურია, ზოგჯერ ქუდიანი ან ფეხიანი; შედგება საბურველისა (პერიდიუმი) და შიგნითა ქსოვილისაგან (გლება). შიგნითა ქსოვილის საკნებში ბაზიდიუმები ვითარდება. მომწიფებული ნაყოფისხეული მტვრით სავსე გუდას მოგვაგონებს. ჯგუფში 1000-მდე სახეობაა. თითქმის ყველა ნიადაგს საპროფიტია, მხოლოდ რამდენიმე იზრდება დამპალ მერქანზე. გუდაფშუკოვანი სოკოებს მიეკუთვნება ჩიტიბუდა, ქვეყნის გული  და სხვა. ზოგიერთი სახეობა ნორჩობისას იჭმება. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:ბაზიდიუმიანი სოკოები
გარსევანიშვილები

[მინი|გარსევანიშვილთა გვარის [გერბი.]]
250px|thumb|გენერალ-მაიორი ნიოკოლოზ გერსევანოვი (გარსევანიშვილი)
**გარსევანიშვილები**, *გერსევანოვები*, ფეოდალური საგვარეულო საქართველოსა და რუსეთში. განსაკუთრებით დაწინაურდნენ ქართლის სამეფო კარზე XVIII საუკუნეში, როდესაც ამ საგვარეულოს წარმომადგენლები ვახტანგ VI-ის კულტურულ-მეცნიერული საქმიანობის აქტიური მონაწილეები და მეფის შვილების აღმზრდელ-მასწავლებლები გახდნენ. ძმები გიორგი და იესე გარსევანიშვილები იყვნენ ვახტანგ VI-ის შვილების ვახუშტის, ბაქარისა და გიორგის აღმზრდელები. იესე იყო სამეფო კარისა და ოქონის ხატის დეკანოზი, ჯვარისმტვირთველი. 1724 წელს გარსევანიშვილები ვახტანგ VI-თან ერთად რუსეთში გადასახლდნენ და აქ მათმა შთამომავლობამ მიიღო გერსევანოვების გვარი. განსაკუთრებული დამსახურებისათვის რუსეთის მთავრობამ მათ მამულები მისცა პოლტავის, ხარკოვისა და ეკატერინოსლავის გუბერნიებში.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:საქართველოს ფეოდალური საგვარეულოები
გარჯილა

**გარჯილა** — მთა საქართველოში, იმერეთისა და რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარეში, ჭიათურისა და ამბროლაურის მუნიციპალიტეტების ადმინისტრაციულ საზღვარზე. მდებარეობს რაჭის ქედზე, შაორის წყალსაცავის სამხრეთ-აღმოსავლეთით 4 კმ-ზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 1829 მ. გარჯილა აგებულია ცარცული ასაკის გადოლომიტებული კირქვებით. კალთები ციცაბოა, წიფლისა და სოჭის მეჩხერი ტყით შემოსილი, მწვერვალზე მეორეული სუბალპური ბალახეულობაა.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:იმერეთის მხარის მთები
კატეგორია:რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარის მთები
გასტროტრიქები

200პქ|მინიატიურა|გასტროტრიქა
**გასტროტრიქები**, *მუცელწამწამიანები* (Gastrotricha) — ცხოველების კლასი პირველადღრუიანების ტიპისა. წყლის მიკროსკოპული (1,5 მმ სიგრძის) ცხოველებია. სხეული დაფარული აქვთ კუტიკულით, მუცელი — წამწამებით. ჰერმაფროდიტები ან განსვავებულსქესიანები არიან. კლასში 200-მდე სახეობაა. ბინადრობენ მტკნარ წყალში, იშვიათად ზღვაში. აქვთ როგორც პირველადღრუიანების, ისე წამწამიანი ჭიების (ტურბელარიების) ნიშნები, რითაც დასტურდება პირველადღრუიანების კავშირი წამწამიან ჭიებთან.

## ლიტერატურა 
* ქსე, ტ. 3, გვ. 12, თბ., 1978

კატეგორია:ცხოველები