Atari-ს ვიდეო თამაშების დამარხვა

**Atari-ის ვიდეო თამაშების დამარხვა** — Atari, Inc.-ის მიერ გაუყიდავი ვიდეო თამაშების კარტრიჯების, კონსოლებისა და კომპიუტერების მასობრივი დამარხვა ნაგავსაყრელზე, ქალაქ ალამოგორდოში, ნიუ-მექსიკოს შტატში, 1983 წელს.

2014 წლამდე, დამარხული საქონელი ჭორების მიხედვით იყო 1982 წელს გამოსული ვიდეო თამაშის „E.T. the Extra-Terrestrial“-ის (შემოკლებით **E.T.**) გაუყიდავი კარტრიჯები, რომელიც ვიდეო თამაშების ისტორიაში ერთ-ერთ ყველაზე დიდ კომერციულ ჩავარდნად არის მიჩნეული და ხშირად დასახელებულია, როგორც ყველა დროის ერთ-ერთი ცუდი ვიდეო თამაში. აგრეთვე არსებობდა ვარაუდი, რომ *E.T.*-თან ერთად Atari-მ „Pac-Man“-ის 1982 წლის Atari 2600-ის პორტირებული ვერსიაც დამარხა, რომელიც კომერციულად წარმატებული იყო, თუმცა კრიტიკოსებისგან ნეგატიური შეფასება ხვდა წილად.

იქიდან გამომდინარე, რომ აღნიშნული ფაქტი თავდაპირველად მხოლოდ ჭორების სახით ვრცელდებოდა, ბევრს ეჭვი ეპარებოდა ამ მოვლენის მასშტაბსა და სინამდვილეში და ის ხშირად ურბანულ ლეგენდად მიიჩნეოდა. ეს მოვლენა იქცა მასობრივი კულტურის ნაწილად და 1983 წლის ვიდეო თამაშების კრიზისის შეხსენებად; ეს იყო კატასტროფული ფინანსური წლის საბოლოო შედეგი, რის შემდეგაც Warner Communications-მა კომპანია Atari, Inc. გაყიდა. გავრცელებული ლეგენდის საპირისპიროდ, თითქოს მილიონობით E.T.-ის ასლი იყო დამარხული, Atari-ის ოფიციალურმა პირებმა მოგვიანებით დაადასტურეს, რომ დამარხული იყო დაახლოებით 700,000 კარტრიჯი სხვადასხვა თამაშებისა, მათ შორის — „E.T.“

2014 წელს, Fuel Industries-მა, Microsoft-მა და სხვებმა ნიუ-მექსიკოს მთავრობასთან თანამშრომლობით, დოკუმენტური ფილმის, „Atari: Game Over-ის ფარგლებში, გადაწყვიტეს ადგილის ექსკავაცია. 2014 წლის 26 აპრილს გათხრებისას აღმოჩნელი იქნა დამარხული თამაშები და აპარატურა. ამოღებულ იქნა კატრიჯების მხოლოდ მცირე ნაწილი, დაახლოებით 1,300-მდე ერთეული. ნაწილი შეინახეს, ხოლო დარჩენილი ნაწილი აუქციონზე გაიყიდა მუზეუმის დასაფინანსებლად, რომელიც ამ მოვლენას მიეძღვნება.

## გარემოება
### ფინანსური სირთულეები
[მინი|250პქ|Atari-2600-Wood-4Sw-Set.png|მოხსენებების თანახმად, [Atari 2600 და კარტრიჯები იყო იმ მასალებს შორის, რომლებიც დამარხულ იქნა ნაგავსაყრელზე]]

1976 წელს Warner Communications-მა, Atari, Inc. 28 მილიონ აშშ დოლარად შეიძინა. 1982 წელს Atari-ს ღირებულება 2 მილიარდ დოლარამდე გაიზარდა. იმ პერიოდში კომპანიას ეკავა ვიდეო თამაშების ბაზრის 80%-იანი წილი და ის მშობელი კომპანიის მთლიანი შემოსავლის ნახევარზე მეტს შეადგენდა (ოპერაციული მოგების დაახლოებით 65–70%).

1982 წლის ბოლო კვარტალში, მომდევნო წლის ზრდა 50%-ის ფარგლებში იყო მოსალოდნელი. თუმცა, 1982 წლის 7 დეკემბერს კომპანიამ განაცხადა, რომ მისი მოგება მოსალოდნელი მაჩვენებლის ნაცვლად, მხოლოდ 10–15%-ით გაიზარდა. მომდევნო დღეს Warner Communications-ის აქციების ღირებულება ერთი მესამედით შემცირდა. ხოლო კვარტალის ბოლოს Warner-ის მოგება 56%-ით შემცირდა.

გარდა ამისა, მოგვიანებით, Atari-ის აღმასრულებელი დირექტორის, რეი კასარის წინააღმდეგ ინსაიდერული ვაჭრობის შესაძლო ფაქტზე გამოძიება დაიწყო, რადგან მან Warner-ის 5,000-მდე აქცია გაყიდა Atari-ის მოგების შემცირების შესახებ მოხსენებამდე ნახევარ საათით ადრე. მიუხედავად იმისა, რომ მოგვიანებით კასარს ყველა ბრალდება მოეხსნა, ის იძულებული გახდა თანამდებობიდან გადამდგარიყო. 1983 წელს Atari, Inc.-ის ზარალმა 536 მილიონი დოლარი შეადგინა, ხოლო მომდევნო წელს იგი Warner Communications-მა გაყიდა.

### წარუმატებელი თამაშები
Atari-ს მიერ სახლის კონსოლზე არკადული თამაშების პორტირებამ, რომელთა შორის იყო „Asteroids“, Taito“-ს „Space Invaders“-ისა და Namco-ს „Pac-Man“-ის ლიცენზირებული ვერსიები, დიდი კომერციული წარმატება მოუტანა.

როდესაც „Pac-Man“-ის ოფიციალური პორტირებული ვერსია Atari 2600-ზე გამოვიდა, Atari დარწმუნებული იყო თამაშის კომერციულ წარმატებაში. შედეგად მან 12 მილიონი კარტრიჯი აწარმოა, მიუხედავად იმისა, რომ კონსოლის მხოლოდ 10 მილიონი ასლი იყო გაყიდული. ვარაუდობდნენ, რომ თამაშიდან მიღებული შემოსავალი დაახლოებით 500 მილიონ დოლარს მიაღწევდა და თავად კონსოლის გაყიდვების ზრდას შეუწყობდა ხელს. თუმცა, დასრულებული პროდუქტი, რომელიც 1982 წლის მარტში გამოვიდა, მკაცრად გააკრიტიკეს ცუდი გეიმპლეის გამო. მიუხედავად დაბალი შეფასებებისა, „Pac-Man“, 7 მილიონი გაყიდული ასლით კონსოლის ბესტსელერი გახდა. თუმცა, პრობლემას წარმოადგენდა Atari-ს დარჩენილი 5 მილიონზე მეტი გაუყიდავი კარტრიჯი, რომელიც კიდევ უფრო გაამწვავა იმ ფაქტმა, რომ მომხმარებელთა დიდმა ნაწილმა თანხის ანაზღაურების მოთხოვნით თამაშების უკან დაბრუნება დაიწყო.

ამ ყველაფერთან ერთად, Atari-ს დიდი სირთულეები შეექმნა ფილმ „E.T. the Extra-Terrestrial“-ის () ვიდეო თამაშის ადაპტაციის გამო. ეს თამაში Warner Communications-სა და ფილმის რეჟისორ სტივენ სპილბერგის გარიგების შედეგად შეიქმნა, რომლის მიზანს წარმოადგენდა, „Raiders of the Lost Ark“-ის მიხედვით შექმნილი თამაშის წარმატების გამეორება. მოგვიანებით გახდა ცნობილი, რომ Warner-მა თამაშის წარმოების ლიცენზიის მოპოვებისთვის 20-დან 25 მილიონ დოლარამდე გადაიხადა, რაც იმ დროისთვის ვიდეო თამაშის ლიცენზირებისთვის კოლოსალურ თანხა იყო. თამაშის შემუშავება დაევალა „Raiders of the Lost Ark“-ის პროგრამისტს, ჰოვარდ სკოტ უორშოუს, თუმცა, ლიცენზირების ხანგრძლივი გაჭიანურების გამო, უორშოუს სრული თამაშის შესაქმნელად მხოლოდ და მხოლოდ ხუთკვირიანი ვადა მიეცა, რათა Atari-ს მისი გაყიდვა მომავალი სადღესასწაულო პერიოდში შეძლებოდა. ნაჩქარევი შემუშავების შედეგი იყო უხარისხო გეიმპლეი; თამაში კრიტიკოსებმა დაიწუნეს, ხოლო დღესდღეობით ის ყველა დროის ერთ-ერთ ცუდ თამაშად ითვლება. Atari-მ თამაშის 5 მილიონი კარტრიჯი აწარმოა; თუმცა, 1982 წლის დეკემბერში გამოშვების შემდეგ, მხოლოდ 1.5 მილიონი ასლი გაიყიდა, რის შედეგადაც Atari-ს კარტრიჯების ნახევარზე მეტი გაუყიდავი დარჩა. ბილბორდის ჟურნალისტმა, ერლ პეიჯმა, განაცხადა, რომ გაუყიდავი „E.T.“ თამაშების დიდმა რაოდენობამ, კონკურენციის ზრდასთან ერთად, აიძულა საცალო მოვაჭრეები, ვიდეო თამაშების მწარმოებლებისგან ოფიციალური დაბრუნების პროგრამები მოეთხოვათ.

მდგომარეობა კიდევ უფრო გამწვავდა Atari-ის 1981 წლის ბიზნესგარიგებებით. თამაშების წარმატებაში დარწმუნებულმა კომპანიამ დისტრიბუტორებს მოსთხოვა, რომ 1982 წლის შეკვეთები ერთდროულად გაეფორმებინათ. თუმცა, 1982 წელს ვიდეო თამაშების გაყიდვები შემცირდა და დისტრიბუტორებს, რომლებმაც მაღალი ბრუნვის მოლოდინით მასობრივი შეკვეთები გააკეთეს, დიდი რაოდენობით გაუყიდავი მარაგის Atari-თვის უკან დაბრუნება მოუწიათ. შედეგად, კომპანიას დაუგროვდა რამდენიმე მილიონიანი კარტრიჯის მარაგი, რომელთა გაყიდვაც სრულიად შეუძლებელი იყო.

## დამარხვა
1983 წლის სექტემბერში, ნიუ-მექსიკოს შტატის ქალაქ ალამოგორდოს ადგილობრივმა გაზეთმა, „Alamogordo Daily News“, გაავრცელა ინფორმაცია რომ 10-დან 20-მდე ნახევრადმისაბმელიანი სატვირთო მანქანა, დატვირთული კარტრიჯებითა და სისტემებით, რომლებიც ელ-პასოს (ტეხასი) საწყობიდან იყო წამოღებული, ქალაქის სამხრეთით მდებარე ნაგავსაყრელზე დამარხეს.

Atari-ის ოფიციალური განმარტებით, დამარხვა განპირობებული იყო Atari 2600-დან Atari 5200-ის თამაშებზე გადასვლით, თუმცა ეს ვერსია კომპანიის ერთ-ერთმა თანამშრომელმა მოგვიანებით უარყო. Atari-ის წარმომადგენელმა, ბრიუს ენტენმა, აღნიშნა, რომ Atari ალამოგორდოს ნაგავსაყრელზე ძირითადად გაფუჭებულ და დაბრუნებულ მასალას აგზავნიდა.

1983 წლის 27 სექტემბერს, საინფორმაციო სამსახურმა „Tribune Wires“-მა გაავრცელა ინფორმაცია, რომ „ადამიანები, რომლებიც ამ შემთხვევას შეესწრნენ, ამბობდნენ რომ ნარჩენებში იყო პოპულარული ვიდეო თამაშების, „E.T.“, „Pac-Man“ და „Ms. Pac-Man“-ის კარტრიჯები, აგრეთვე კონსოლები და ძვირადღირებული პერსონალური კომპიუტერები. „Knight Ridder“-მა, 28 სექტემბერს, დამატებით გაავრცელა ინფორმაცია, რომ ბავშვებმა ნაგავსაყრელიდან ნივთების მოპარვა დაიწყეს: „ამ 25,000 მოსახლიან ქალაქში ბავშვებმა დაიწყეს Atari-ის სამარხის გაძარცვა, საიდანაც ამოჰქონდათ ისეთი თამაშების კარტრიჯები, როგორებიცაა „E.T.“, „Raiders of the Lost Ark“, „Defender“, „Berzerk“ და ა.შ.“

1983 წლის 28 სექტემბერს, „The New York Times“-მა გამოაქვეყნა სტატია Atari-ის მიერ ნიუ-მექსიკოში ნარჩენების გადაყრის შესახებ. Atari-ის წარმომადგენელმა დაადასტურა ეს ფაქტი და განაცხადა, რომ გადაგდებული მარაგი მოდიოდა Atari-ის ელ-პასოს ქარხნიდან, რომელიც იხურებოდა და გადამუშავების რეჟიმზე გადადიოდა. მოხსენებაში აღნიშნული იყო, რომ ობიექტი დაცვას ექვემდებარებოდა, რათა ჟურნალისტებს და საზოგადოებას ნაგავსაყრელზე დამარხული მასალის შემოწმების შესაძლებლობა არ მისცემოდათ. „The Times“-ის სტატიაში არ იყო დაკონკრეტებული, თუ რომელი თამაშები ნადგურდებოდა, მაგრამ შემდგომ მოხსენებებში ეს ფაქტი E.T.-ის კრახს დაუკავშირეს. გარდა ამისა, „Alamogordo News“-ის ერთ-ერთ ნომერში გამოქვეყნებული სტატიის სათაური „ქალაქი Atari-ს: E.T.-ის ნაგავი სახლში წაიღე“ ირიბად მიუთითებდა „E.T.“-ის კარტრიჯებზე.

1983 წლის 29 სექტემბერს, დამარხული მასალის თავზე ბეტონის ფენა დაასხეს, რაც იშვიათი მოვლენა იყო. ერთ-ერთმა მუშამ განაცხადა, რომ ბეტონი დაასხეს, რადგან: „იქ მკვდარი ცხოველები არიან. და არ გვინდა, რომ ბავშვები დაშავდნენ ნაგავში ქექვისას.“ საბოლოოდ, ქალაქის მოსახლეობამ გააპროტესტა Atari-ის მიერ დიდი მოცულობის ნარჩენების გადაყრა. ადგილობრივმა მართველობამ მალევე გასცა ნარჩენების გადაყრის შეწყვეტის ბრძანება და მოგვიანებით მიიღო საგანგებო სიტუაციების მართვის აქტი და შექმნა საგანგებო სიტუაციების მართვის სამუშაო ჯგუფი, რათა შეზღუდულიყო ნაგავსაყრელის ტერიტორიაზე სხვა ქალაქებიდან შემოტანილი ნარჩენების დამარხვა. ალამოგორდოს მაშინდელმა მერმა, ჰენრი პაჩელიმ, კომენტარი გააკეთა: „არ გვინდა, რომ მსგავსი რამ განმეორდეს.“

### მასობრივ კულტურაში
ამ მოვლენამ ფართო ასახვა ჰპოვა მასობრივ კულტურაში. ამერიკული ჯგუფის Wintergreen-ის სიმღერის, „When I Wake Up“, მუსიკალურ ვიდეოში ნაჩვენებია, თუ როგორ მიემგზავრება ჯგუფი ნაგავსაყრელის ადგილზე და იწყებს მიწაში ჩამარხული კარტრიჯების ამოთხრას. ვიდეოს რეჟისორი, კით სკოფილდი, მანამდეც მუშაობდა ვიდეო თამაშებზე დაფუძნებულ მუსიკალურ ვიდეობის შექმნაზე.

ამერიკელი მწერლის დენიელ ბრეტ უაისის რომანში, „Lucky Wander Boy" (), აღწერილია სცენა, რომელიც ალამოგორდოს მახლობლად ხდება, სადაც ორი პერსონაჟი განიხილავს ავტოსადგომს, რომელიც სამარხის ადგილას არის აშენებული. 2014 წლის ფილმი, „Angry Video Game Nerd: The Movie“-ის სიუჟეტი სწორედ ამ სამარხის გარშემო ვითარდება. დრამატულ ტელესერიალ „Elementary“-ის () ერთ-ერთ ეპიზოდში „The Games Underfoot“, ნაჩვენებია Atari-ის ვიდეო თამაშების დამარხვის გამოგონილი ვერსია.

## გათხრები
მინი|250პქ|ნაგავსაყრელის გათხრის პროცესი, სადაც ჩანს „Yars' Revenge“, „Star Raiders“, „Pac-Man“, „Space Invaders“, „Defender“ და „Warlords“-ის ყუთები.
2013 წლის 28 მაისს, ალამოგორდოს საქალაქო კომისიამ „Fuel Industries-ს (კანადური გასართობი კომპანია) ექვსთვიანი ვადა მისცა ნაგავსაყრელზე დოკუმენტური ფილმის, „Atari: Game Over“ გადასაღებად და სამარხის გასათხრელად. 2014 წელს Xbox Entertainment Studios აპირებდა ამ დოკუმენტური სერიალის ჩვენებას Xbox One-ისა და Xbox 360-ის ექსკლუზიური კონტენტის სახით, რომელიც Lightbox-ის (საპროდიუსერო კომპანია) მიერ შექმნილი მრავალნაწილიანი დოკუმენტური პროექტის ნაწილი იყო. მიუხედავად იმისა, რომ ნიუ-მექსიკოს გარემოს დაცვის ბიუროს მიერ გათხრასთან დაკავშირებული პოტენციური ქიმიური და ბიოლოგიური საფრთხეების მითითებით შეტანილი საჩივრის გამო გათხრები დროებით შეჩერდა, ეს საკითხები 2014 წლის აპრილის დასაწყისში მოგვარდა და გათხრების გაგრძელების ნებართვა გაიცა.

გათხრები, რომელიც 2014 წლის 26 აპრილს განახლდა, საჯარო ღონისძიებად გადაიქცა, რომელსაც ესწრებოდნენ „E.T. the Extra-Terrestrial“-ის დიზაინერი ჰოვარდ სკოტ უორშოუ, „Ready Player One-ის () ავტორი ერნესტ კლაინი და კინორეჟისორი ზაკ პენი. გათხრების სანახავად აგრეთვე მოვიდნენ ადგილობრივი მაცხოვრებლები, მათ შორის არმანდო ორტეგა, ქალაქის ადმინისტრაციის წარმომადგენელი, რომელიც, ერთ-ერთი იმ ბავშვთაგანი იყო, ვინც 1983 წელს თავდაპირველად ნაგავსაყრელი გათხარა.

გათხრებს ასევე ესწრებოდა Atari-ის ყოფილი მენეჯერი ჯეიმზ ჰელერი, რომელიც თამაშების დამარხვაზე იყო პასუხისმგებელი. ჰელერმა გაამხილა, რომ მან თავდაპირველად ბრძანება გასცა, ტერიტორია ბეტონით დაფარულიყო. ჰელერმა, გავრცელებული ურბანული ლეგენდის საპირისპიროდ, თითქოს მილიონობით „E.T.“-ის ასლი იყო დამარხული, განაცხადა, რომ მხოლოდ 728,000 კარტრიჯი იყო დამარხული.

E.T.-ის და სხვა Atari-ის თამაშების ნარჩენები გათხრებიდან პირველივე საათებში აღმოაჩინეს. გათხრების შედეგად ამოღებული Atari-ის მასალის შესამოწმებლად და დოკუმენტირებისთვის მოწვეული იყო არქეოლოგთა გუნდი: ენდრიუ რაინჰარდი, რიჩარდ როთჰაუსი, ბილ კარაჰერი, ვიდეო თამაშების ისტორიკოსები რაიფორდ გუინსი და ბრეტ ვებერი.

700,000 კარტრიჯიდან დაახლოებით 1,300 ასლი იქნა ამოღებული, რადგან დარჩენილი მასალა მოსალოდნელზე ღრმად იყო ჩამარხული. ჯამში ნაპოვნი იქნა 59 სხვადასხვა თამაშის კარტრიჯი, რომელთა უმეტესობა Atari 2600-ის იყო, ექვსი კი — Atari 5200-ის. ასევე იქნა ამოღებული Atari-ის აპარატურაც. გათხრების დასრულების შემდეგ სამარხი კვლავ ამოავსეს. გათხრების ერთ-ერთმა ორგანიზატრომა, ჯოზეფ ლევანდოვსკიმ განაცხადა, რომ ეს იყო ერთადერთი შანსი ნაგავსაყრელიდან მასალის ამოსაღებად, რადგან არ ჰქონდათ მოლოდინი, რომ ქალაქის ადმინისტრაცია ხელმეორედ მისცემდა მათ გათხრების წარმოების უფლებას.

### ექსპონირება და აუქციონი
გათხრების შედეგად მოპოვებული მასალის ნაწილი ნიუ-მექსიკოს კოსმოსის ისტორიის მუზეუმს გადაეცა გამოფენისთვის და შემდგომი რეალიზაციისთვის მოსამზადებლად. კიდევ 100 არტეფაქტი გადაეცა დოკუმენტური ფილმის შემქმნელებს, Lightbox-სა და Fuel Entertainment-ს. კემბრიჯის კომპიუტერული ისტორიის ცენტრმაც მიიღო მოპოვებული არტეფაქტების ნაწილი, რომლებიც მუზეუმის გალერეაში მუდმივად არის გამოფენილი. ალამოგორდო მერი, სიუზი გალეა იმედოვნებდა, რომ გაყიდვიდან მიღებული თანხა მომავალში ხელს შეუწყობდა ნაგავსაყრელის ადგილის ტურისტულ ღირსშესანიშნაობად გადაქცევაში.

ალამოგორდოს ქალაქის საბჭომ თამაშების აუქციონი 2014 წლის სექტემბერში დაადგინა, რომელიც eBay-ისა და ალამოგორდოს საბჭოს საიტის მეშვეობით გაიმართა. 2025 წლის აპრილის მონაცემებით, 880-მდე კარტრიჯის გაყიდვიდან მიღებულმა შემოსავალმა 107,000 აშშ დოლარს გადააჭარბა. მათ შორის, „E.T.“-ის ერთი ასლი 1,500 დოლარად გაიყიდა. ეს თანხები ქალაქის სხვა საჭიროებებსა და ალამოგორდოს ისტორიის მუზეუმს მოხმარდა. „E.T.“ ერთ-ერთი კარტრიჯი სმითსონის ინსტიტუტმა თავისი არქივისთვის წაიღო.

## რესურსები ინტერნეტში
*Digs & Discoveries - The Video Game Graveyard — Archaeology Magazine

## სქოლიო
კატეგორია:ვიდეო თამაშების ისტორია
კატეგორია:ვიდეო თამაშების კულტურა
კატეგორია:Atari
კატეგორია:ვიდეო თამაშები ამერიკის შეერთებულ შტატებში
კატეგორია:1983 წელი ვიდეო თამაშებში
კატეგორია:2014 წელი ვიდეო თამაშებში