ფილიპ ზიმბარდო

250px|მინი|მასლახი და ზიმბარდო 1972 წელს.
**ფილიპ ჯორჯ ზიმბარდო** (; დ. 23 მარტი, 1933 — გ. 14 ოქტომბერი, 2024) — ამერიკელი ფსიქოლოგი და სტენფორდის უნივერსიტეტის პროფესორი. იყო საერთაშორისოდ ცნობილი განმანათლებელი, მკვლევარი, ავტორი და მედია პიროვნება ფსიქოლოგიაში, რომელმაც დაწერა 500-ზე მეტი სტატია, თავი, სახელმძღვანელო და წიგნი, რომლებიც მოიცავდა ფართო თემატიკას, მათ შორის დროის პერსპექტივას, კოგნიტურ დისონანსს, ბოროტების ფსიქოლოგიას, დარწმუნებას, კულტებს, დეინდივიდუალიზაციას, სიმორცხვესა და გმირობას. იგი ცნობილი გახდა 1971 წლის სტენფორდის ციხის ექსპერიმენტით, რომელიც მოგვიანებით გააკრიტიკეს. მან დაწერა სხვადასხვა ფართოდ გამოყენებული ფსიქოლოგიის შესავალი სახელმძღვანელოები კოლეჯის სტუდენტებისთვის და სხვა აღსანიშნავი ნაშრომები, მათ შორის *სიმორცხვე*, *ლუციფერის ეფექტი* და *დროის პარადოქსი*. ის იყო გმირული წარმოსახვის პროექტის დამფუძნებელი და პრეზიდენტი, არაკომერციული ორგანიზაციისა, რომელიც მიზნად ისახავდა ყოველდღიურ ცხოვრებაში გმირობის ხელშეწყობას ადამიანების მომზადებით თუ როგორ წინააღმდეგობა გაუწიონ ჩაგვრას, გვერდზე დგომასა და უარყოფით კონფორმიზმს. მან შექმნა სტენფორდის სიმორცხვის კლინიკა 1970-იან წლებში და შესთავაზა სიმორცხვის უადრესი ყოვლისმომცველი სამკურნალო პროგრამა. მას მიღებული ჰქონდა მრავალი საპატიო ხარისხი, ჯილდო და პატივი სამსახურისთვის, სწავლებისთვის, კვლევისთვის, წერისთვისა და საგანმანათლებლო მედიისთვის, მათ შორის კარლ საგანის ჯილდო მეცნიერების საზოგადოებრივი გაგებისთვის მისი *ფსიქოლოგიის აღმოჩენის* ზიმბარდოს თქმით, ამ ადრეულმა გამოცდილებებმა გააღვიძა მისი ცნობისმოყვარეობა ადამიანების ქცევის მიმართ და მოგვიანებით გავლენა მოახდინა მის კვლევებზე სკოლაში.

ადრეულ ბავშვობაში მან გადაიტანა ავადმყოფობა

1954 წელს, ბრუკლინის კოლეჯში, ზიმბარდომ დაასრულა ბაკალავრის პროგრამა სამმაგი სპეციალობით - ფსიქოლოგია, სოციოლოგია და ანთროპოლოგია - უმაღლესი შეფასებით (*summa cum laude*). მან დაასრულა მაგისტრატურა (1955) და დოქტორანტურა (1959) ფსიქოლოგიაში, იელის უნივერსიტეტში, სადაც ნილ ე. მილერი იყო მისი მრჩეველი. იელში ყოფნისას, ის დაქორწინდა საკუთარ კოლეგა-კურსდამთავრებულზე, როუზ აბდელნურზე; მათ შეეძინათ ვაჟი 1962 წელს და განქორწინდნენ 1971 წელს.

ის ასწავლიდა იელში 1959-დან 1960 წლამდე. 1960-დან 1967 წლამდე იყო ფსიქოლოგიის პროფესორი ნიუ-იორკის უნივერსიტეტის ხელოვნებისა და მეცნიერების კოლეჯში. 1967-დან 1968 წლამდე ის ასწავლიდა კოლუმბიის უნივერსიტეტში. შეუერთდა სტენფორდის უნივერსიტეტის ფაკულტეტს კალიფორნიაში 1968 წელს და ასწავლიდა იქ 50 წლის განმავლობაში. 2003 წელს პენსიაზე გასვლის შემდეგ, განაგრძობდა ლექციების წაკითხვას სტენფორდში და ასწავლიდა პალო ალტოს უნივერსიტეტში (ყოფილი პაციფიკის ფსიქოლოგიის სამაგისტრო სკოლა) და საზღვაო სამაგისტრო სკოლაში (NPS), მონტერეიში.

ზიმბარდოს აქტივიზმი გამოვლინდა სხვადასხვა გზით, როგორიცაა სამოქალაქო უფლებებისა და რასობრივი სამართლიანობის შესახებ აკადემიური ფორუმების ორგანიზება, რომლებსაც ეწოდებოდა “teach-ins“. დოქტორმა ზიმბარდომ მოაწყო გასვლა ნიუ-იორკის უნივერსიტეტის გამოსაშვებ ცერემონიაზე, რათა გაეპროტესტებინა გადაწყვეტილება რობერტ მაკნამარასთვის საპატიო ხარისხის მინიჭების შესახებ, რომელიც იმ დროს აშშ-ს თავდაცვის მდივანი იყო, და რომლის მონაწილეობამ ვიეტნამის ომის ესკალაციაში ის მეტად საკამათო ფიგურად აქცია.

1972 წელს ფილიპ ზიმბარდომ იქორწინა კრისტინა მასლახზე, რომელმაც დოქტორის ხარისხი მიიღო ფსიქოლოგიაში, სტენფორდის უნივერსიტეტში, 1971 წელს და რომელმაც მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა სტენფორდის ციხის ექსპერიმენტში. გარდაცვალებისას, მისი მეუღლე კრისტინე მასლახი და მათი შვილები მის გვერდით იყვნენ. მრავალი გამოცემის ავტორი და თანაავტორი წიგნისა “*ფსიქოლოგია: ძირითადი კონცეფციები*“, რომლებიც ფუნდამენტური იყო ამერიკის უმაღლესი სასწავლებლების მრავალი საბაკალავრო ფსიქოლოგიის კურსისთვის.

მთელი თავისი კარიერის განმავლობაში იგი ცდილობდა “ფსიქოლოგიის გავრცელებას“ და მისი მრავალი ბესტსელერი აკადემიური და პოპულარული პუბლიკაციის მეშვეობით. “*ფსიქოლოგიის აღმოჩენამ*“ მოიპოვა *Emmy* და ჯილდოები ამერიკის ფსიქოლოგიური ასოციაციისგან, დასავლეთის ფსიქოლოგიური ასოციაციისგან და კოლუმბუსის საერთაშორისო ფილმისა და ვიდეოს ფესტივალისგან. იგი ცდილობდა გადაელახა უფსკრული აკადემიურ წრეებსა და ფართო აუდიტორიას შორის მასობრივი მედიის გამოყენებით თავისი ნაშრომების შესახებ ინფორმაციის გასავრცელებლად. მან ითანამშრომლა ალენ ფანტთან, ამერიკული დაფარული კამერის შოუს “*Candid Camera*“-ს შემქმნელთან და წამყვანთან, რათა შეექმნა ნარატიული საგანმანათლებლო ვიდეოები, რომლებიც იყენებენ კლასიკურ ეპიზოდებს ფსიქოლოგიის ძირითადი პრინციპების საილუსტრაციოდ. ეს “*Candid Camera Classics*“ პროგრამები შეიქმნა ფსიქოლოგიის კლასებისთვის და გამოიცა DVD-ზე, როგორც შესავალი ფსიქოლოგიის, ისე სოციალური ფსიქოლოგიის კურსებისთვის. 

ზიმბარდომ, რომელიც ოფიციალურად პენსიაზე გავიდა 2003 წელს, თავისი საბოლოო ლექცია, “ადამიანის ბუნების შესწავლა“, წაიკითხა 2007 წლის 7 მარტს, სტენფორდის კამპუსში, რითაც აღნიშნა ფსიქოლოგიის სწავლების 50-ე წელი. დევიდ შპიგელმა, სტენფორდის უნივერსიტეტის სამედიცინო სკოლის ფსიქიატრიის პროფესორმა, ზიმბარდო “ლეგენდარულ მასწავლებლად“ მოიხსენია და განაცხადა, რომ “მან შეცვალა ჩვენი აზროვნება სოციალური გავლენების შესახებ“. კოლეგა იუარტ თომასი, სტენფორდის ფსიქოლოგიის ემერიტუს პროფესორი და ჰუმანიტარულ და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა სკოლის ყოფილი დეკანი, აღნიშნავდა, რომ ზიმბარდო იყო “ცნობილი იმით, რომ შთააგონებდა საკუთარ მრავალ სტუდენტს, რომ გაეგრძელებინათ კვლევითი და პედაგოგიური კარიერა, რომლებშიც ისინი, თავიანთი მენტორის მსგავსად, ცნობილნი იყვნენ გამორჩეული სწავლებით.“

მისი პედაგოგიური კარიერა აღიარებული იყო მრავალი ჯილდოთი, მათ შორის: გამორჩეული სწავლების ჯილდო, ნიუ-იორკის უნივერსიტეტი (1965), გამორჩეული სწავლების ჯილდო ფსიქოლოგიის განათლებაში შეტანილი გამორჩეული წვლილისთვის, ამერიკის ფსიქოლოგიური ფონდი (1975), ფენიქსის ჯილდო გამორჩეული სწავლებისთვის, სტენფორდის ფსიქოლოგიის დეპარტამენტის ფაკულტეტი (1984), “*California Magazine*“, საუკეთესო ფსიქოლოგიის მასწავლებელი კალიფორნიაში (1986), უოლტერ გორის გამორჩეული სწავლების ჯილდო, სტენფორდის უნივერსიტეტი (1990), ბინგის ფელოუ გამორჩეული უფროსი ფაკულტეტის სწავლების ჯილდო, სტენფორდის უნივერსიტეტი (1994-1997), გამორჩეული სწავლების ჯილდო, დასავლეთის ფსიქოლოგიური ასოციაცია (1995), გამორჩეული სწავლების ჯილდო, ფი ბეტა კაპა (1998), რობერტ ს. დანიელის სწავლების გამორჩეულობის ჯილდო, APA განყოფილება 2, ფსიქოლოგიის სწავლების საზოგადოება (1999), და დეკანის ჯილდო გამორჩეული სწავლებისთვის, სტენფორდის უნივერსიტეტი (1999-2000).

## კვლევა
ფილიპ ზიმბარდო იყო ნოვატორი ფსიქოლოგი, ცნობილი თავისი კვლევებით იმის შესახებ, თუ როგორ ყალიბდება ინდივიდუალური ქცევა სოციალური სისტემების, სიტუაციებისა და კონტექსტების გავლენით. “ფილ ზიმბარდო არის ერთ-ერთი ყველაზე ნაყოფიერი და გავლენიანი ფსიქოლოგი თავისი თაობიდან - სოციალური ფსიქოლოგიის სფეროს ნამდვილი პიონერი,“ - განაცხადა კლოდ სტილმა, ლუსი სტერნის სახელობის პროფესორმა სოციალურ მეცნიერებებში და ფსიქოლოგიის ემერიტუს პროფესორმა სტენფორდში, “პრაქტიკულად ფილის ყველა კვლევა აჩვენებს, თუ როგორ შეიძლება რეალური ცხოვრების, ადამიანური ქცევის მნიშვნელოვანი ფენომენების სამეცნიერო შესწავლა. ახალგაზრდა მეცნიერებისთვის, როგორიცაა სოციალური ფსიქოლოგია, ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი წვლილია.“ ზიმბარდოს კვლევები მოიცავდა მრავალ თემას:

### დამოკიდებულების ცვლილება და კოგნიტური დისონანსი
ზიმბარდომ სადოქტორო სწავლება გაიარა იელის დამოკიდებულების ცვლილების პროგრამაში, რომელსაც ხელმძღვანელობდა მისი მენტორი, კარლ ჰოვლანდი, თავად გავლენიანი ფსიქოლოგი. ამ გამოცდილებამ შთააგონა გრძელვადიანი ინტერესი დარწმუნების შედეგად გამოწვეული დამოკიდებულებისა და ქცევის ცვლილების პროცესების მიმართ. ზიმბარდოს მუშაობა დისონანსზე დაიწყო სწავლის პერიოდში და მან დაწერა დისერტაცია ამ თემაზე მას შემდეგ, რაც იელის მენტორებმა გააცნეს ლეონ ფესტინგერის ნაშრომი 1957 წელს. მან დისონანსის ფენომენი განიხილა, როგორც მოტივაციის კოგნიტური კონტროლი და აჩვენა ამ მიდგომის ძალა ექსპერიმენტულად მკაცრი კვლევების სერიით. ეს სადისერტაციო ნაშრომი 1960 წელს გამოქვეყნდა “*ჟურნალში ანორმალური და სოციალური ფსიქოლოგია*“. სხვა პუბლიკაციებს შორის ქცევისა და დამოკიდებულების ცვლილების პრინციპებზე, წიგნი, რომელიც მან თანაავტორობით დაწერა მაიკლ ლაიპესთან ერთად, “*დამოკიდებულების ცვლილებისა და სოციალური გავლენის ფსიქოლოგია*“, მაკგროუ-ჰილის სოციალური ფსიქოლოგიის სერიის ნაწილი, მოიცავდა სოციალურ გავლენას, დამოკიდებულების ცვლილებასა და ადამიანურ ქცევას შორის არსებულ ურთიერთობებს.

### გონების კონტროლი
მისი გრძელვადიანი კვლევითი ინტერესები მოიცავდა კულტურულ ქცევას. ზიმბარდო გონების კონტროლს განიხილავდა როგორც ფენომენს, რომელიც მოიცავს ყველა გზას, რომლითაც პირადი, სოციალური და ინსტიტუციური ძალები გამოიყენება სხვებში დამორჩილების, კონფორმულობის, რწმენის, დამოკიდებულებისა და ღირებულებების ცვლილების გამოსაწვევად. ჯიმ ჯონსის “ხალხის ტაძრის“ კულტის რამდენიმე წევრთან პირადად მუშაობის შემდეგ, რომლებიც გადაურჩნენ თვითმკვლელობას/ხოცვა-ჟლეტას გაიანის ჯუნგლებში 1978 წელს, ზიმბარდო დაინტერესდა კულტში გაწევრიანების, იდენტიფიკაციისა და ინტერნალიზაციის უნიკალურად ინტენსიური ფსიქოლოგიური კონტექსტითა და ძალებით, და იმით, თუ როგორ შეიძლებოდა მათთვის წინააღმდეგობის გაწევა.

### ბოროტების ფსიქოლოგია
====*ლუციფერის ეფექტი* აბუ-გრაიბის დაკავების ცენტრში მომხდარ მოვლენებთან დაკავშირებით, დაცვის გუნდმა, მათ შორის გარი მაიერსმა, განაცხადა, რომ დაკავებულების ფიზიკურ და ფსიქიკურ ძალადობაში ბრალი არ მიუძღოდათ ციხის დაცვასა და დამკითხავებს, არამედ თავად ჯორჯ ბუშის ადმინისტრაციის პოლიტიკას. თუმცა, ეს არ უარყოფს და არც ამართლებს ინდივიდუალურ პასუხისმგებლობას. წიგნში ზიმბარდო ამბობს, რომ ადამიანები არ შეიძლება განისაზღვრონ როგორც კარგები ან ბოროტები, რადგან ჩვენ გვაქვს უნარი ვიმოქმედოთ როგორც ორივე, განსაკუთრებით სიტუაციის მიხედვით. იგი მიიჩნევდა, რომ პიროვნულ მახასიათებლებს შეუძლიათ როლი ითამაშონ იმაში, თუ როგორ ვლინდება ძალადობრივი ან მორჩილი ქმედებები. ზიმბარდოს თქმით, “კარგი ადამიანები შეიძლება იყვნენ ინდუცირებულნი, შეცდენილნი და შთაგონებულნი, რომ ბოროტი გზებით მოიქცნენ. ისინი ასევე შეიძლება მიიყვანონ ირაციონალური, სულელური, თვითდესტრუქციული, ანტისოციალური და გაუაზრებელი ქმედებებისკენ, როდესაც ისინი ჩაძირულნი არიან 'სრულ სიტუაციებში', რომლებიც გავლენას ახდენენ ადამიანურ ბუნებაზე იმგვარად, რომ ეჭვქვეშ აყენებენ ჩვენს შეგრძნებას ინდივიდუალური პიროვნების, ხასიათისა და მორალის სტაბილურობისა და თანმიმდევრულობის შესახებ.“ *ამერიკის სამედიცინო ასოციაციის ჟურნალში*, არის შვიდი სოციალური პროცესი, რომლებიც აპოხიერებენ “ბოროტების ციცაბო ფერდობს“:
* უაზროდ პირველი პატარა ნაბიჯის გადადგმა
* სხვების დეჰუმანიზაცია
* საკუთარი თავის დეინდივიდუალიზაცია (ანონიმურობა)
* პირადი პასუხისმგებლობის დიფუზია
* ხელისუფლებისადმი ბრმა მორჩილება
* ჯგუფური ნორმებისადმი უკრიტიკო კონფორმულობა
* ბოროტების პასიური შემწყნარებლობა უმოქმედობის ან გულგრილობის გზით
ფილიპ ზიმბარდოს კვლევა ბოროტების ფსიქოლოგიაზე შეისწავლის, თუ როგორ შეუძლიათ სიტუაციურ და სისტემურ ფაქტორებს ჩვეულებრივი ადამიანები მიიყვანონ მავნე ან ამორალური ქმედებების ჩადენამდე, როგორც ეს ნაჩვენებია კვლევებში ძალაუფლების, ავტორიტეტის, კონფორმულობის, დეჰუმანიზაციისა და მორალური განცალკევების დინამიკაზე.

### სტენფორდის ციხის კვლევა
#### წინაისტორია
1971 წელს ზიმბარდომ მიიღო პროფესორის მუდმივი თანამდებობა სტენფორდის უნივერსიტეტის ფსიქოლოგიის ფაკულტეტზე. აშშ-ის საზღვაო კვლევების ოფისის სამთავრობო გრანტით, მან ჩაატარა სტენფორდის ციხის ექსპერიმენტი, რომელშიც შეირჩა 24 მამაკაცი სტუდენტი (75 განმცხადებლისგან). ფსიქიკური ჯანმრთელობის შემოწმების შემდეგ, დარჩენილი მამაკაცები შემთხვევითი შერჩევის პრინციპით მიაკუთვნეს “პატიმრებს“ ან “ციხის დაცვას“ იმიტირებულ ციხეში, რომელიც მდებარეობდა სტენფორდის ფსიქოლოგიის შენობის სარდაფში. პატიმრები შეზღუდულნი იყვნენ 6 X 9 ფუტის (1.8 მ × 2.7 მ) საკანში შავი ფოლადის გისოსებიანი კარებით. ყოველ საკანში ერთადერთი ავეჯი იყო საწოლი. სამარტოო პატიმრობა წარმოადგენდა პატარა განათების გარეშე საკანს. ზიმბარდოს მიზანი სტენფორდის ციხის კვლევაში იყო ფსიქოლოგიური ეფექტის შეფასება (შემთხვევითად შერჩეულ) სტუდენტზე, რომელიც ხდებოდა პატიმარი ან ციხის დაცვა. 1997 წლის სტატია სტენფორდის საინფორმაციო სამსახურიდან უფრო დეტალურად აღწერს ექსპერიმენტის მიზნებს:

#### ექსპერიმენტი
ზიმბარდო თავად მონაწილეობდა ექსპერიმენტში, თამაშობდა “ციხის ზედამხედველის“ როლს, რომელსაც შეეძლო დავების მოგვარება დაცვასა და პატიმრებს შორის. მან მისცა დაცვას ინსტრუქცია ეპოვათ გზები პატიმრებზე დომინირებისთვის, არა ფიზიკური ძალადობით, არამედ სხვა ტაქტიკებით, როგორიცაა ძილის დეპრივაცია და სამარტოო პატიმრობით დასჯა. მოგვიანებით ექსპერიმენტში, როდესაც ზოგიერთი დაცვა გახდა უფრო აგრესიული, პატიმრებს წაართმევდნენ საწოლებს (ისე, რომ მათ იატაკზე უნდა ეძინათ) და მათ აიძულებდნენ გამოეყენებინათ საკნებში მოთავსებული ვედროები ტუალეტად, შემდეგ კი უარს ეუბნებოდნენ ვედროების დაცლაზე, არც სხვა დაცვები და არც თავად ზიმბარდო არ ჩარეულან. იცოდნენ რა, რომ მათ მოქმედებებს აკვირდებოდნენ, მაგრამ არ საყვედურობდნენ. დაცვამ ჩათვალა, რომ მათ ჰქონდათ ნაგულისხმევი თანხმობა ასეთი ქმედებებისთვის.

მოგვიანებით ინტერვიუებში რამდენიმე დაცვამ უთხრა ინტერვიუერებს, რომ იცოდნენ რა უნდოდა ზიმბარდოს რომ მომხდარიყო, და გააკეთეს ყველაფერი საუკეთესოდ, რომ ეს მომხდარიყო. კვლევის დაწყებიდან ორ დღეზე ნაკლებ დროში, ერთმა პატიმარმა მოიმიზეზა დეპრესია, უკონტროლო სიბრაზე და სხვა ფსიქიკური დისფუნქციები. პატიმარი საბოლოოდ გაათავისუფლეს მას შემდეგ, რაც იყვირა და არასტაბილურად მოიქცა სხვა პატიმრების წინაშე. მან მოგვიანებით გაამჟღავნა, რომ გაითამაშა ეს “ჩავარდნა“, რათა ადრე გასულიყო კვლევიდან. ეს პატიმარი ჩაანაცვლეს ერთ-ერთი ალტერნატივით. ზიმბარდომ განაცხადა, რომ კვლევის მთავარი გზავნილია ის, რომ “სიტუაციებს შეუძლიათ უფრო ძლიერი გავლენა მოახდინონ ჩვენს ქცევაზე, ვიდრე უმეტესი ადამიანი აფასებს, და ცოტა ადამიანი აცნობიერებს [ამას].“

კვლევის ბოლოს, ყველა პატიმრის გათავისუფლების შემდეგ, ყველა უკან მოიყვანეს იმავე ოთახში შეფასებისთვის და იმისთვის, რომ თავიანთი გრძნობები ღიად გამოხატონ ერთმანეთის მიმართ.

#### კრიტიკა
ზიმბარდოს კვლევის ეთიკური პრობლემები ხშირად შედარებულია მილგრამის ექსპერიმენტთან, რომელიც 1961 წელს ჩაატარა იელის უნივერსიტეტში სტენლი მილგრამმა, ზიმბარდოს ყოფილმა სკოლის მეგობარმა.

უფრო ახლო პერიოდში, ნიცის უნივერსიტეტის თიბო ლე ტექსიემ შეისწავლა ექსპერიმენტის არქივები, მათ შორის ვიდეოები, ჩანაწერები და ზიმბარდოს ხელნაწერი შენიშვნები, და განაცხადა, რომ “დაცვამ იცოდა, რა შედეგები უნდა მოეტანა ექსპერიმენტს... შორს იმისგან, რომ სპონტანურად მორეაგირებოდნენ ამ პათოგენურ სოციალურ გარემოს, დაცვას მიეცა მკაფიო ინსტრუქციები, თუ როგორ შეექმნათ ის... ექსპერიმენტატორები პირდაპირ ერეოდნენ ექსპერიმენტში, ან ზუსტი ინსტრუქციების მისაცემად, ან ექსპერიმენტის მიზნების შესახსენებლად, ან ზოგადი მიმართულების დასადგენად... მათი სრული მონაწილეობის მისაღებად, ზიმბარდოს სურდა დაცვისთვის დაეჯერებინა, რომ ისინი იყვნენ მისი კვლევითი ასისტენტები.“ მისი ორიგინალური პუბლიკაციის შემდეგ ფრანგულ ენაზე, ლე ტექსიეს ბრალდებები შეისწავლეს მეცნიერების კომუნიკატორებმა შეერთებულ შტატებში. თავის წიგნში *კაცობრიობა – იმედისმომცემი ისტორია* (2020) ისტორიკოსი რუტგერ ბრეგმანი განიხილავს ბრალდებებს, რომ მთელი ექსპერიმენტი იყო გაყალბებული და თაღლითური; ბრეგმანმა ამტკიცა, რომ ეს ექსპერიმენტი ხშირად გამოიყენება როგორც მაგალითი იმის საჩვენებლად, რომ ადამიანები ადვილად ემორჩილებიან ბოროტ ქცევას, მაგრამ ზიმბარდო არ იყო გულწრფელი იმის შესახებ, რომ დაცვას უთხრა ემოქმედათ ისე, როგორც მოიქცნენ. უფრო ახლო პერიოდში, ამერიკის ფსიქოლოგიური ასოციაციის (APA) ფსიქოლოგიის სტატიამ დეტალურად განიხილა ეს ნაშრომი და დაასკვნა, რომ ზიმბარდო წაახალისებდა დაცვას ემოქმედათ ისე, როგორც მოიქცნენ, ამგვარად, ამ ქცევის თავისით გამოვლენის ნაცვლად, ის გამოწვეული იყო ზიმბარდოს მიერ.

კრიტიკოსების საპასუხოდ, ზიმბარდომ განაცხადა, რომ არცერთი კრიტიკა არ იძლევა არსებით მტკიცებულებას, რომელიც ძირს უთხრის სტენფორდის ციხის ექსპერიმენტის (სცე) მთავარ დასკვნას - კერძოდ, იმის გაგების მნიშვნელობას, თუ როგორ შეუძლიათ სისტემურ და სიტუაციურ ძალებს გავლენა მოახდინონ ინდივიდუალურ ქცევაზე, ხშირად ჩვენი გაცნობიერების გარეშე. მან ხაზი გაუსვა, რომ სცე-ის ძირითადი გზავნილი არ არის ციხის ცხოვრების ფსიქოლოგიური სიმულაციის რეალობასთან გათანაბრება, ან იმის მტკიცება, რომ პატიმრები და დაცვა ყოველთვის ან ტიპიურად ისე იქცევიან, როგორც ისინი ექსპერიმენტში, არამედ, სცე წარმოადგენს გამაფრთხილებელ ისტორიას იმის შესახებ, თუ რა პოტენციური შედეგები შეიძლება მოჰყვეს იმის შეუფასებლობას, თუ როგორ შეუძლიათ სოციალურ როლებს და გარე ზეწოლას გავლენა მოახდინონ ჩვენს ქმედებებზე. ზიმბარდომ ხაზი გაუსვა ამ გამოცდილებიდან მიღებულ გაკვეთილებს და მის მხარდაჭერას კვლევაში უფრო მკაცრი ეთიკური სტანდარტების მიმართ.

#### მოწმობა აბუ-გრაიბის ციხის დაცვის სასამართლო პროცესზე
ზიმბარდომ განიხილა მსგავსებები სტენფორდის ციხის ექსპერიმენტის მონაწილეთა ქცევასა და აბუ-გრაიბის ციხეში პატიმრების მიმართ ძალადობას შორის. მან არ მიიღო გაერთიანებული შტაბების უფროსის, გენერალ მაიერსის განცხადება, რომ მოვლენები გამოწვეული იყო რამდენიმე გადამდგარი ჯარისკაცის მიერ და რომ ეს არ წარმოადგენდა სამხედროებს. ამის ნაცვლად, მან განიხილა სიტუაცია, რომელშიც ჯარისკაცები იმყოფებოდნენ და განიხილა შესაძლებლობა, რომ ამ სიტუაციას შეიძლება გამოეწვია ქცევა, რომელსაც ისინი აჩვენებდნენ. მან დაიწყო იმ დაშვებით, რომ მოძალადეები არ იყვნენ “დამპალი ვაშლები“ და იმყოფებოდნენ სტენფორდის ციხის კვლევის მსგავს სიტუაციაში, სადაც ფიზიკურად და ფსიქოლოგიურად ჯანმრთელი ადამიანები იქცეოდნენ სადისტურად და სასტიკად ეპყრობოდნენ პატიმრებს.

### სიმორცხვე
ციხის კვლევის შემდეგ, ზიმბარდომ გადაწყვიტა მოეძებნა გზები, რომლითაც მას შეეძლო ფსიქოლოგიის გამოყენება ადამიანების დასახმარებლად; ამის შედეგად დაფუძნდა **სიმორცხვის კლინიკა**

### წყვეტის თეორია
ზიმბარდო დაინტერესდა საკითხით, თუ როგორ იწყებენ ნორმალურად და ეფექტურად მოფუნქციონირე ადამიანები პირველად ფსიქოპათოლოგიის სიმპტომების განვითარებას. იგი დაინტერესებული იყო იმის გაგებით, თუ როდის, რატომ და როგორ შეიძლება ამ გამოცდილებებმა საბოლოოდ მიგვიყვანოს ფსიქიატრიულ დიაგნოზამდე. ჰიპნოზის, როგორც ექსპერიმენტული ინსტრუმენტის გამოყენებით, იგი კონცენტრირდა იმაზე, თუ როგორ განიცდიან ადამიანები მნიშვნელოვან “წყვეტას“ თავიანთ ცხოვრებაში, და როგორ შეუძლია ამ მოვლენებს გამოიწვიოს გაგების ძიება (რაციონალური ყოფნისთვის) და/ან სოციალური შედარების ძიება შესადარის სხვებთან (ნორმალური ყოფნისთვის).

### დროის პერსპექტივა
#### *ზიმბარდოს დროის პერსპექტივის ინვენტარი*
2008 წელს, ზიმბარდომ გამოაქვეყნა თავისი ნამუშევარი ჯონ ბოიდთან ერთად დროის პერსპექტივის თეორიისა და ზიმბარდოს დროის პერსპექტივის ინვენტარის (ზდპი) შესახებ წიგნში *დროის პარადოქსი*: *დროის ახალი ფსიქოლოგია, რომელიც შეცვლის თქვენს ცხოვრებას*. 2009 წელს, ზიმბარდომ გააკეთა თავისი Ted Talk-ი, “დროის ფსიქოლოგია“, დროის პერსპექტივის თეორიის შესახებ. ამ Ted Talk-ის მიხედვით, არსებობს დროის პერსპექტივის ექვსი სხვადასხვა სახეობა, რომლებიც არიან: წარსული დადებითი დპ (დროის პერსპექტივა), წარსული უარყოფითი დპ, აწმყო ჰედონისტური დპ, აწმყო ფატალისტური დპ, მომავალი ცხოვრების მიზანზე ორიენტირებული დპ და მომავალი ტრანსცენდენტალური დპ. 2012 წელს, ზიმბარდო, რიჩარდ სვორდი და მისი მეუღლე როუზმერი გახდნენ წიგნის ავტორები სახელწოდებით *დროის განკურნება*. დროის პერსპექტივის თერაპიას აქვს მსგავსებები პაუზის ღილაკის თერაპიასთან, რომელიც შეიმუშავა ფსიქოთერაპევტმა მარტინ შირრანმა, რომელთანაც ზიმბარდო მიმოწერას აწარმოებდა და შეხვდა პირველ საერთაშორისო დროის პერსპექტივის კონფერენციაზე, კოიმბრის უნივერსიტეტში, პორტუგალია. ზიმბარდომ დაწერა წინასიტყვაობა შირრანის წიგნის მეორე გამოცემისთვის ამ თემაზე.

### გმირობა
მრავალი ათწლეულის განმავლობაში ბოროტების ფსიქოლოგიისა და იმ სოციალური ფაქტორების კვლევის შემდეგ, რომლებიც უმრავლესობას არაეთიკური ქცევის კონფორმიზმისკენ უბიძგებს, ზიმბარდომ თავისი ცხოვრების ბოლო პერიოდი გმირობის ფსიქოლოგიის კვლევასა და პოპულარიზაციას მიუძღვნა, მათ შორის ისეთ თემებს, როგორიცაა უსამართლო ავტორიტეტისადმი დაუმორჩილებლობა, მხილების ფენომენი, და გამვლელის ეფექტის გამოწვევა. ზიმბარდოს წვლილი მოიცავს სამეცნიერო კვლევების ინტერპრეტაციას თანაგრძნობის, ალტრუიზმისა და მშვიდობიანი ადამიანური ურთიერთობების საფუძვლების შესახებ. მისი ბოლო სტატია *Greater Good*, “გმირობის ბანალურობა“, იკვლევდა, თუ როგორ შესაძლებელია ჩვეულებრივი ადამიანები გახდნენ ყოველდღიური გმირები. 2010 წლის თებერვალში ზიმბარდო იყო მოწვეული პრეზენტატორი სემინარზე “აზრიანი ცხოვრების მეცნიერება: სიკეთე, ბოროტება და ყოველდღიური გმირობა“, Greater Good Science Center-ის აღმასრულებელ დირექტორ დაჩერ კელტნერთან ერთად.

ზიმბარდო მუშაობდა როგორც მრჩეველი ანტი-ბულინგის ორგანიზაცია Bystander Revolution-ში და გამოჩნდა ორგანიზაციის ვიდეოებში, რათა აეხსნა გამვლელის ეფექტი და ესაუბრა უმოქმედობის ბოროტებაზე.

#### გმირული წარმოსახვის პროექტი
ზიმბარდო იყო დამფუძნებელი და დირექტორი გმირული წარმოსახვის პროექტის (გწპ), არაკომერციული ორგანიზაციისა, რომელიც ეძღვნება გმირობის პოპულარიზაციას ყოველდღიურ ცხოვრებაში. 2011 წელს ზიმბარდომ გამოაქვეყნა სტატია, რომელიც ადარებდა გმირობასა და ალტრუიზმს ზენო ფრანკოსთან და კეთი ბლაუსთან ერთად ჟურნალში *Review of General Psychology*.

გმირების მოედნის ინიციატივა, Hösök Tere, დაფუძნებული 2013 წელს გიორგი ოროსის, პეტერ ჰალატსისა და ფილიპ ზიმბარდოს მიერ, შეიქმნა იმ რწმენების იდენტიფიცირებისა და დაძლევის იარაღების მისაწოდებლად, რომლებიც ხელს უშლიან ადამიანებს სხვების დასაცავად დადგომას - ან თუნდაც საკუთარი თავის დასაცავად. გმირების მოედნის ფონდისა და გმირების მოედნის კომპანიის მისიაა, უზრუნველყოს ადამიანები საჭიროებებით, რათა კრიტიკულად იფიქრონ, გაბედონ გამოსვლა და სხვებისთვის დახმარების გაცემა, და იმოქმედონ როგორც ყოველდღიურმა გმირებმა.

გმირული წარმოსახვის პროექტი თანამშრომლობს და მენტორობას უწევს Giocherenda-ს, ორგანიზაციას, რომელიც შექმნეს ახალგაზრდა მიგრანტებმა გვინეიდან, გამბიიდან, მალიდან, ბურკინა-ფასოდან და მაროკოდან. მათი შემოქმედებითი თამაშებისა და გწპ-ის კურიკულუმის გამოყენება ფოკუსირებულია დამაყოფელი ნარატივების ტრანსფორმაციაზე, ემანსიპაციური ამბების თხრობაზე და თანამშრომლობის ხელშეწყობაზე. Giocherenda, რომელიც იტალიური სიტყვის *giocare*-ს (თამაში) მსგავსად ჟღერს, მომდინარეობს *პულაარიდან* (დასავლეთ აფრიკული ენა) და ნიშნავს “სოლიდარობას, ურთიერთდამოკიდებულების გაცნობიერებას, ძალას გაზიარების გზით, ერთად კეთების სიხარულს“.

პორტუგალიაში გმირული წარმოსახვის პროექტს ახორციელებს ასოციაცია Look Around, ხოლო გავლენის შეფასებას ხელმძღვანელობს პორტოს კათოლიკური უნივერსიტეტის ადამიანის განვითარების კვლევის ცენტრი. 2018 წელს პორტუგალიის გწპ-ის გუნდმა განახორციელა საპილოტე კვლევა გწპ-ის სასწავლო გეგმის ვერსიისა მოზარდებისთვის - გწპ მოზარდები. 2020 წელს შეიქმნა პროგრამა “პირველი ფსიქოლოგიური დახმარება გმირებისთვის“ პორტუგალიის წითელ ჯვართან პარტნიორობით, რომელიც აერთიანებს გწპ-ის სასწავლო გეგმის ადაპტაციას ბავშვებისთვის, მათი ფსიქოლოგიური პირველადი დახმარების ტრენინგთან ერთად. პირველი გწპ კლუბი შეიქმნა 2023 წელს, გწპ მოზარდები პროგრამის განხორციელების შემდეგ სოციალურ ცენტრში Centro Social da Paróquia de Nossa Senhora da Ajuda. მისი მიზანია ახალგაზრდებს მისცეს ხმა, რაც მათ საშუალებას აძლევს, აქტიურად წვლილი შეიტანონ თავიანთი რეალობის გარდაქმნაში. გწპ კლუბი არის სივრცე, სადაც ახალგაზრდები იდენტიფიცირებენ პრობლემებს, რომლებიც სურთ შეცვალონ თავიანთ გარემოში (საზოგადოებრივ ცენტრში, სკოლაში, უბანში და ა.შ.) და აქტიურად უწყობენ ხელს მათ გადაწყვეტას.
250px|მინი|ზიმბარდო საუბრობს პოლონეთში, 2009

### სოციალური ინტენსივობის სინდრომი (სის)
2008 წელს ზიმბარდო დაიწყო მუშაობა სარა ბრანსკილთან და ენტონი ფერერასთან ერთად ახალ თეორიაზე, რომელსაც ეწოდა სოციალური ინტენსივობის სინდრომი (სის). სის არის ახალი ტერმინი, რომელიც შეიქმნა სამხედრო კულტურის ზეგავლენის აღსაწერად და ნორმალიზებისთვის, როგორც აქტიურ ჯარისკაცებზე, ასევე ვეტერანებზე. ზიმბარდომ და ბრანსკილმა ახალი თეორია და მისი თანმხლები კვლევის წინასწარი ფაქტორული ანალიზი წარადგინეს დასავლეთის ფსიქოლოგიურ ასოციაციაში 2013 წელს. ბრანსკილმა მონაცემთა შეგროვება დაასრულა 2013 წლის დეკემბერში. კვლევითი კომპონენტების ფაქტორული ანალიზის, დამადასტურებელი ფაქტორული ანალიზის, შინაგანი თანმიმდევრულობისა და ვალიდურობის ტესტების მეშვეობით დადასტურდა, რომ სის იყო სანდო და ვალიდური კონსტრუქტი სამხედრო სოციალიზაციის გასაზომად.

## აღიარება
2002 წელს ზიმბარდომ მიიღო კარლ საგანის პრემია მეცნიერების საჯარო გაგებისთვის, რომელიც გადაეცა სამეცნიერო საზოგადოების პრეზიდენტთა საბჭოს მიერ. 2005 წელს მას პატივი მიაგეს ცოდნის შექმნაში შეტანილი ცხოვრებისეული კვლევითი წვლილისთვის ჰაველის ფონდის ხედვა 97 ჯილდოთი, რომელიც დააარსეს ჩეხეთის ყოფილმა პრეზიდენტმა ვაცლავ ჰაველმა და მისმა მეუღლემ დაგმარმა, რომელიც აჯილდოვებს გამორჩეულ ნამუშევრებს მეცნიერების სფეროში. ამერიკის ფსიქოლოგიურმა ასოციაციამ ზიმბარდოს გადასცა ჯილდო საზოგადოებრივი ინტერესების სფეროში შეტანილი განსაკუთრებული წვლილისთვის (2008), ოქროს მედლის ჯილდო ფსიქოლოგიის მეცნიერებაში ცხოვრებისეული მიღწევებისთვის (2012), კურტ ლევინის ჯილდო “ფსიქოლოგიური კვლევისა და სოციალური ქმედების განვითარებასა და ინტეგრაციაში შეტანილი გამორჩეული წვლილისთვის“ (2015) და საპრეზიდენტო ციტირება საერთაშორისო მიღწევებისთვის (2023). 2010 წელს მან მიიღო სამი ცხოვრებისეული მიღწევის ჯილდო ბრუკლინის კოლეჯის, დასავლეთის ფსიქოლოგიური ასოციაციისა და პიროვნებისა და სოციალური ფსიქოლოგიის საზოგადოებისგან. 2012 წელს ზიმბარდომ მიიღო ამერიკის ფსიქოლოგიური ფონდის ოქროს მედალი ფსიქოლოგიის მეცნიერებაში ცხოვრებისეული მიღწევებისთვის. 2003 წელს ზიმბარდოს და რომის ლა საპიენცას უნივერსიტეტის მეცნიერებს ჯან ვიტორიო კაპრარასა და კლაუდიო ბარბარანელის გადაეცათ სარკასტული იგ ნობელის პრემია ფსიქოლოგიაში მათი ნაშრომისთვის “*პოლიტიკოსების უნიკალურად მარტივი პიროვნებები*“. მას მიენიჭა საპატიო ხარისხები წყნარი ოკეანის ფსიქოლოგიის სამაგისტრო სკოლისგან (1996), პერუს სან მარტინის ეროვნული უნივერსიტეტისგან (1996), არისტოტელეს უნივერსიტეტისგან, თესალონიკი, საბერძნეთი (1998), ვებსტერის უნივერსიტეტისგან, ვენა (2007), ბრუკლინის კოლეჯისგან, ნიუ-იორკი (2008), რატგერსის უნივერსიტეტისგან, ნიუ-ჯერსი (2009), ლუნდის უნივერსიტეტისგან, ლუნდი, შვედეთი (2009), ლოიოლას უნივერსიტეტისგან, ჩიკაგო (2010), ვარშავის SWPS უნივერსიტეტისგან (2011), პიუჯეტ საუნდის უნივერსიტეტისგან (2013), ჩაპმანის უნივერსიტეტისგან (2014), და პრაღის ჩარლზის უნივერსიტეტისგან (2016).

## წიგნები
დოქტორ ზიმბარდოს ავტორობით გამოცემულია ათობით სახელმძღვანელო და სპეციალიზებული წიგნი მისი კვლევის თემებზე, რომელთაგან ბევრი მრავალჯერ დაიბეჭდა და ითარგმნა სხვადასხვა ენაზე.

*ფსიქოლოგია და ცხოვრება*,

*ლუციფერის ეფექტი*, ფსიქოლოგიაში 2008 წელს, და იყო ნიუ-იორკ თაიმსის არამხატვრული ლიტერატურის ბესტსელერების სიაში.

*დროის პარადოქსი: ახალი ფსიქოლოგია, რომელიც შეცვლის თქვენს ცხოვრებას*

ზიმბარდო, პ. გ., & ჯონსონი, რ. ლ. (2024). *ფსიქოლოგია შექსპირის მიხედვით: რა შეგიძლიათ ისწავლოთ ადამიანის ბუნების შესახებ შექსპირის დიდი პიესებიდან*. გილფორდი, CT: პრომეთეუსის წიგნები.

## მედია გამოჩენები
ზიმბარდო მრავალჯერ გამოჩნდა ეროვნულ ტელევიზიასა და რადიოში, მათ შორის: The Phil Donahue Show, The Today Show, Good Morning America, 60 Minutes, 20/20, Nightline, That's Incredible, და NPR, სხვებს შირის.

TED Talk: ზიმბარდო, ფილიპ გ. *ბოროტების ფსიქოლოგია*. *TED*, თებ. 2009.

ზიმბარდო გამოჩნდა ამერიკულ ტელევიზიაში, როგორიცაა *The Daily Show with Jon Stewart* 29 მარტს, 2007 წელს, *The Colbert Report* 11 თებერვალს, 2008, და *Dr. Phill* 25 ოქტომბერს, 2010.

*რატომ აკეთებენ კარგი ადამიანები ცუდ საქმეებს?* (*NPR TED Radio Hour*, 28 მარტი, 2013). ფილიპ ზიმბარდო განიხილავს, თუ რამდენად ადვილია კარგი ადამიანების ცუდად გადაქცევა, მაგრამ ასევე რამდენად ადვილია გმირად ყოფნა და როგორ შეგვიძლია ამ გამოწვევასთან გამკლავება.

*სტენფორდის ციხის ექსპერიმენტის შემქმნელი უკან იხედება* (*HuffPost Live*, 14 ივლისი, 2015)

*ფილიპ ზიმბარდო ფიქრობს, რომ ჩვენ ყველას შეგვიძლია ვიყოთ ბოროტი* (*New York Times*, 16 ივლისი, 2015)

*სტენფორდის ციხის ექსპერიმენტი* (*Charlie Rose*, 17 ივლისი, 2015)

*რა არის ციხის ეთიკური გავლენა?* (*MSNBC*, 18 ივლისი, 2015)

*ფილიპ ზიმბარდო ხელახლა განიხილავს სტენფორდის ციხის ექსპერიმენტს* (*KQED ფორუმი*, 20 ივლისი, 2015)

*კარგისა და ბოროტის ბუნება და აღზრდა* (*The Michael Shermer Show*, 15 აგვისტო, 2021)

## საქველმოქმედო და სხვა ინიციატივები
ზიმბარდოს ადრეული ვალდებულება სოციალური ცვლილებებისადმი გამოიხატა ისეთ ინიციატივებში, როგორიცაა ჰარლემის საზაფხულო პროექტი, რომელიც უზრუნველყოფდა საგანმანათლებლო შესაძლებლობებს არახელსაყრელ პირობებში მყოფი ბავშვებისთვის.

2003 წლიდან ზიმბარდო აქტიურად იყო ჩართული საქველმოქმედო და ეკონომიკურ საქმიანობაში სოფელი სიცილიაში ზიმბარდო-ლუცზოს ფონდის მეშვეობით სტივ ლუცზოსთან და ადგილობრივ დირექტორ პასკუალე მარინოსთან ერთად, რომელიც უზრუნველყოფს სტიპენდიებს აკადემიურად ნიჭიერი სტუდენტებისთვის კორლეონედან და კამარატადან.

ზიმბარდოს ცენტრი ნიკიშოვეცში დაარსდა 2014 წელს ადგილობრივი ინიციატივების ფაბრიკის ასოციაციის მიერ, უპირველეს ყოვლისა, როგორც ადგილი ადგილობრივი ახალგაზრდების მხარდასაჭერად. იგი გახდა ნიკიშოვეცის რუკაზე ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი პუნქტი, სადაც ორგანიზებულია სოციალური და კულტურული ღონისძიებები, როგორც დადებითი ცვლილებების ადგილი.

## ბიბლიოგრაფია
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## რესურსები ინტერნეტში
* Zimbardo's official website
* The Shyness Clinic
* Curriculum Vitae
* The Heroic Imagination Project
* Discovering Psychology
* Stanford Prison Experiment
* Shyness Institute | Dr. Lynne Henderson | *Shyness*
* International Time Perspectives Network 
* Philip G. Zimbardo (Social Psychology Network profile)
* Philip G. Zimbardo Papers (Stanford University Archives)
* 
* 
* 
* Philip Zimbardo on the Lucifer Effect, in two parts
* "Critical Situations: The Evolution of a Situational Psychologist – A Conversation with Philip Zimbardo" (), *Ideas Roadshow*, 2016
* The Shy Break Free at *Chicago Tribune*
* Facing fears helps shyness, experts say

## სქოლიო
კატეგორია:ამერიკელი ფსიქოლოგები
კატეგორია:ნიუ-იორკში დაბადებულები