ფორმულა ერთი

**ფორმულა ერთი** (ინგლ. Formula One, არაოფიც. **სამეფო ფორმულა**, ასევე ცნობილია, როგორც  **ფორმულა-1** ან **F1**) — მსოფლიო ჩემპიონატი წრიულ ავტორბოლაში. ავტორბოლის ყველაზე ძვირი და მაღალტექნოლოგიური სახეობა, რომელსაც ავტომობილების საერთაშორისო ფედერაცია (ფია) ატარებს. სახელი *ფორმულა* გულისხმობს წესების ერთობლიობას, რომლებიც მონაწილე გუნდებმა ბოლიდის პროექტირებისას უნდა დაიცვან.

მსოფლიო ჩემპიონატი ყოველ წელს ტარდება და ცალკეული ეტაპებისგან შედგება, რომლებიც *გრან-პრის* სახელით არის ცნობილი.  ჩემპიონატის გამარჯვებული წლის ბოლოს ვლინდება. ამ ჩემპიონატში ასპარეზობენ როგორც ცალკეული პილოტები, ასევე გუნდებიც. პილოტები ასპარეზობენ მსოფლიო ჩემპიონის ტიტულისთვის, ხოლო გუნდები — კონსტრუქტორთა თასისთვის. ყოველ მოასპარეზეს უნდა გააჩნდეს ფია-ს მიერ გაცემული სუპერლიცენზია, ხოლო რბოლები მხოლოდ იმ ტრასებზე იმართება, რომლებიც ფია-ს მიერ პირველ, ანუ უმაღლეს კატეგორიაშია შეყვანილი. 

ფორმულა ერთის ბოლიდები უსწრაფესი საგზაო სარბოლო ავტომობილებია, რასაც მათი რთული აეროდინამიკული პროექტირება და დიდი რაოდენობით მიმჭერი ძალა განაპირობებს. მიმჭერ ძალას უმეტესად წინა და უკანა ფრთები ქმნიან, რაც მანქანის უკან ტურბულენტობას ქმნის. იგი უკან მდებარე ბოლიდის მიმჭერ ძალას ამცირებს, და შესაბამისად გასწრებას ართულებს. ამ პრობლემის გადაჭრის მიზნით 2022 წელს ფია-მ ახალი რეგულაციები შემოიღო. ბოლიდები ძლიერ არიან დამოკიდებულნი ელექტრონიკაზე, აეროდინამიკაზე, საკიდარზე და საბურავებზე. 80-წლების მიწურულიდან გუნდებმა ასევე დაიწყეს სხვადასხვა დამხმარე სისტემების გამოყენება, როგორიც იყვნენ წევის კონტროლის სისტემა, ლაუნჩ-კონტროლი, ავტომატური გადაცემათა კოლოფი და ა.შ, თუმცა ფია-მ ისინი 1994 წელს აკრძალა. 2001 წელს გუნდებს კვლავ ნება მიეცათ, გამოეყენებინათ დამხმარე სისტემები, თუმცა მას შემდეგ იგი ჯერ 2004, ხოლო შემდეგ 2008 წელს აკრძალეს. მათი გამოყენება დღემდე არ არის ნებადართული.მინი|ჯუზეპე ფარინა (უკან) ფორმულა ერთის პირველ მსოფლიო ჩემპიონად იქცა.ფორმულა ერთის გუნდის მართვა  — ბოლიდის პროექტირება, აწყობა, მოვლა და ტრანსპორტირება წელიწადში საშუალოდ 265,000,000 ამერიკულ დოლარად ჯდება.  Formula One Group-ს ამჟამად Liberty Media ფლობს, რომელმაც კომპანია 2017 წელს 8 მილიარდ ამერიკულ დოლარად იყიდა.

## ისტორია 
ფორმულა ერთის წინამორბედად ევროპის სარბოლო ჩემპიონატი ითვლება, რომელიც 1920-1930 წლებში იმართებოდა. მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ ჩამოყალიბდა ახალი რეგულაციები, ე.წ *ფორმულა*, რომელმაც შემდგომში სპორტსაც დაუდო სათავე. ახალი რეგლამენტის მიხედვით აწყობილი ბოლიდები პირველად 1946 წლის ტურინის გრან-პრიზე გამოჩნდნენ, თუმცა ფორმულა ერთის მსოფლიო ჩემპიონატი მხოლოდ 1950 წელს ჩამოყალიბდა.მინი|Mercedes-Benz W196-ის სურათი, რომლითაც ხუან მანუელ ფანხიომ 1954 და 1955 წლების ტიტულები მოიპოვა.ახალი ჩემპიონატის პირველი ეტაპი 1950 წლის 13 მაისს, სილვერსტოუნის წრეზე გაიმართა. ფორმულა ერთის პირველ ჩემპიონად იტალიელი ჯუზეპე ფარინა იქცა, რომელიც ალფა რომეოსთვის ასპარეზობდა. მისმა თანაგუნდელმა, არგენტინელმა ხუან მანუელ ფანხიომ, თავისი პირველი ტიტული მომდევნო წელს მოიპოვა, და შემდეგ 1954, 1955, 1956 და 1957 წლებშიც მოიგო ჩემპიონატი, რითაც რეკორდი დაამყარა, რომელმაც 46 წელს გაძლო და მხოლოდ 2003 წელს მოიხსნა, მას შემდეგ, რაც მიხაელ შუმახერმა თავისი მეექვსე ტიტული მოიგო.

სპორტის არსებობის პირველ წლებში მოასპარეზე გუნდების დიდ ნაწილს უკვე ცნობილი მწარმოებლები განაგებდნენ , ასეთები იყვნენ „ალფა რომეო“, „ფერარი“, „მაზერატი“ და „მერსედეს-ბენცი“, რომლებსაც თავდაპირველად ტრასაზე მოძველებული, მეორე მსოფლიო ომამდე აწყობილი მანქანები გამოჰყავდათ. ახალი რეგლამენტი უპერსპექტივოდ ითვლებოდა, ამიტომაც 1952 და 1953 წლების სეზონებში მრბოლელები ფორმულა ორის ბოლიდებით ასპარეზობდნენ. 1954 წლისთვის ფორულა ერთის რეგლამენტი საბოლოოდ დამკვიდრდა სპორტში; ამავდროულად ჩემპიონატს „მერსედეს-ბენცი“ შეუერთდა და ინოვაციური W196 წარადგინა, რომელიც დომინირებდა, სანამ 1955 წლის ლე-მანის 24 საათიან მარათონზე დატრიალებული ტრაგედიის გამო გერმანელები ავტოსპორტიდან წავიდნენ.

### ტექნოლოგიების განვითარება 
მინი|სტირლინგ მოსი მართავს Lotus 18-ს ნიურბურგრინგის წრეზე, 1961 წელი.
სპორტისთვის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ინოვაციად „ბუგატის“ მიერ შემოღებული შუაძრავიანი ბოლიდები იქცა. სწორედ შუაძრავიან მანქანებზე მოიგო ჯეკ ბრებჰემმა 1959-ის, 1960-ის და 1966 წლების ტიტული და დაამტკიცდა, რომ შუაძრავიანი ბოლიდები წინაძრავიანებს აღემატებოდნენ. 1961 წლისთვის ყოველი კონსტრუქტორი შუაძრავიანი კონფიგურაციის ავტომობილებით ასპარეზობდა. 1962 წელს „ლოტუსის“ მიერ შემოღებული ალუმინისგან დამზადებული მონოკოკი სპორტისთვის მორიგ მნიშვნელოვან სიახლედ იქცა.

1968 წელს სპორტში სპონსორები შემოვიდნენ. 1 იანვარს, სამხრეთ აფრიკის გრან-პრიზე, გუნდ „განსტონმა“ თავისი ბოლიდები იმავე სახლეწოდების მქონე სიგარეტის ბრენდის ფერებში, ნარინჯისფერ, ყავისფერსა და ოქროსფერ შეფერილობაში გაიყვანა ტრასაზე. 5 თვის შემდეგ „ლოტუსმაც“, რომელიც მანამდე ტრადიციულ ბრიტანულ სარბოლო მწვანე ფერს (ინგლ. British Racing Green) იყენებდა, ესპანეთის გრან-პრისთვის თავისი მანქანები Imperial Tobacco-ს ბრენ Gold Leaf-ის ფერებში, წითელ, თეთრ და ოქროსფერში შეღება.

1960-იან წლების მიწურულს კონსტრუქტორები მეტ ყურადღებას უთმობდნენ აეროდინამიკას. 1968 წლის მონაკოს გრან-პრიზე „ლოტუსის“ მფლობელმა კოლინ ჩეპმენმა თავის Lotus 49B-ზე პატარა აეროდინამიკული ფრთები დაამონტაჟა. შემდგომში ფრთები ფორმულა ერთის ბოლიდის განუყოფელ ნაწილად იქცნენ. ჩეპმენმა 70-იანი წლების ბოლოს ე.წ „გრაუნდ-ეფექტი“ შემოიღო, რომელიც ბოლიდს მოსახვევებში მეტ სისწრაფეს აძლევდა.

### კომერციალიზაცია 
1970-იანი წლებიდან ფორმულა ერთის კომერციული უფლებები ბრიტანელმა ბიზნეს-მაგნატმა, ბერნი ეკლსტოუნმა ჩაიგდო ხელში. როდესაც ეკლსტოუნმა 1971 წელს „ბრებჰემი“ იყიდა, მან ფორმულა ერთის კონსტრუქტორთა ასოციაციაში (FOCA) დაიკავა ადგილი, ხოლო 1978 წელს იგი ორგანიზაციის პრეზიდენტი გახდა. ადრე ტრასების მფლობელები ყოველ გუნდთან მოლაპარაკებას ინდივიდუალურად ახდნენდნენ და მათ შემოსავალსაც აკონტროლებდნენ; ეკლსტოუნმა ყველა გუნდს თავი ერთ ორგანიზაციაში მოუყარა, და წრეების მფლობელებთან მოლაპარაკებას თვითონ ატარებდა.

1979 წელს საავტომობილო სპორტის საერთაშორისო ფედერაციის (FISA) ჩამოყალიბებამ სათავე ჩაუყარა FISA-FOCA-ს კონფლიქტს, რომლის დროსაც FISA-ს პრეზიდენტი ჟან-მარი ბალესტრი და ეკლსტოუნი გამუდმებით კამათობდნენ სატელევიზიო შემოსავლებისა და ტექნიკური რეგლამენტის თაობაზე. FOCA-მ სეზონის ერთ ეტაპს ბოიკოტი გამოუცხადა და ბალესტრს ცალკეული ჩემპიონატის შექმნით დაემუქრა, საპასუხოდ FISA-მ მომდევნო რბოლები არასანქცირებულად გამოაცხადა. საბოლოოდ 1981 ორი ორგანიზაცია ერთმანეთს FISA-ს შტაბ ბინაში, კონკორდის მოედანზე შეხვდა და ხელი მოაწერა იმავე სახელწოდების მქონე შეთანხმებას, რომელიც ტექნიკური სტაბილურობის გარანტიას იძლეოდა. FISA-მ სატელევიზიო შემოსავლები მიითვისა, თუმცა კომერციული უფლებების ადმინისტრაცია FOCA-ს დაავალა.

## ფორმულა ერთის ჩემპიონატის გრან-პრი 
გრან-პრიში მონაწილეობის მისაღებად, პილოტს უნდა გააჩნდეს საერთაშორისო საავტომობილო ფედერაციის სუპერლიცენზია. ფორმულა ერთის გრან-პრი რამდენიმე სესიისგან შედგება.

### თავისუფალი პრაქტიკა 
* პრაქტიკები 3 ნაწილადაა დაყოფილი. სამივე პრაქტიკა ერთი საათის განმავლობაში გრძელდება. უმეტეს შემთხვევაში პირველი ორი სესია პარასკევს, ხოლო მესამე შაბათსაა, თუმცა მონაკოს გრან-პრიზე, პირველი ორი სესია ხუთშაბათს, ხოლო შაბათს მესამე სესია ტარდება.
* რბოლაში მონაწილეობის მისაღებად, პილოტი ვალდებულია, მონაწილეობა მიიღოს პრაქტიკის რომელიმე სესიაში.

### კვალიფიკაცია 
2006 წლიდან ფორმულა ერთში კვალიფიკაციის ახალი განლაგება შემოიტანეს: პირველი სეგმენტი 18 წუთს გრძელდება, მეორე სეგმენტი - 16-ს, ხოლო მესამე მხოლოდ 12 წუთს.

# პირველ სესიაში (Q1) მონაწილეობას ყველა პილოტი იღებს. ისინი ტაბულაზე მათ მიერ განვლილ დროს აქვეყნებენ, სესიის ბოლოს პილოტები, რომლებმაც მე-15 პოზიციაზე დაბალი დაიკავეს, სესიას ტოვებენ, და სხვა სესიებში მონაწილეობის უფლება არ აქვთ.
# მეორე სესიაში (Q2) მონაწილეობას დარჩენილი 15 პილოტი იღებს. მათგან ბოლო 5 ვარდება და მესამე სესიაში არ იღებს მონაწილეობას.
# მესამე სესიაში (Q3) მონაწილეობას დარჩენილი 10 პილოტი იღებს. სესიის შემდეგ მათი რეზულტატებიდან გამომდინარე, რბოლას ისინი გარკვეული პოზიციიდან იწყებენ.

### რბოლა 
რბოლა კვირას ტარდება, თუმცა მის უშუალოდ დაწყებამდე პილოტები 1 წრეს არტყამენ, რომლის დროს პოზიციის შეცვლის უფლება არ აქვთ. რბოლის წრეების რაოდენობა ტრასის სიგრძიდან გამომდინარე ითვლება. ფინალურ პროტოკოლში მოსახვედრად, პილოტი ვალდებულია გაიაროს მოცემული დისტანციის მინიმუმ 90%.

## რესურსები ინტერნეტში
* 
* FIA

## სქოლიო 

კატეგორია:ავტორბოლები