ვანგ ჟენი

**ვანგ ჟენი** ( ; დ. 1768 – გ.1797) — ჩინელი მეცნიერი ცინის დინასტიადან. ცნობილი როგორც ძინლინგისა და ძიანგნინგის ისტორიკოსი.  უწოდებდნენ „მე-18 საუკუნის ჩინეთის არაჩვეულებრივ ქალს“."  განათლებას იღებდა რამდენიმე საგანში და ცნობილია მისი წვლილი, ნაშრომები  ასტრონომიაში, მათემატიკასა და პოეზიაში.

## ბიოგრაფია
ვანგის წინაპრების სახლი მდებარეობდა ანჰუის პროვინციაში. ბაბუის ოჯახი მოგვიანებით გადავიდა ძიანგნინში (ახლა ცნობილია როგორც ნანძინი).
ჟენი გაზარდა ბაბუამ, ბებიამ და მამამ. ბაბუა ვანგ ჟეფუ (王者辅) იყო ფენჩენგის ოლქისა და სიუანჰუას ოლქის გუბერნატორი, რომელიც კარგი მკითხველი იყო და ჰქონდა წიგნების დიდი კოლექცია. ვანგის მამამ, ვანგ სიჩენმა, ვერ ჩააბარა საიმპერატორო გამოცდა და მიუბრუნდა სამედიცინო მეცნიერების შესწავლას, დაწერა თავისი აღმოჩენები ოთხტომეულ კრებულში, სახელწოდებით იფანგ იანჩაო (სამედიცინო რეცეპტების კრებული) ვანგს  ბაბუა ასწავლიდა ასტრონომიას, ბებია - პოეზიას,  ხოლო მამა მედიცინას, გეოგრაფიასა და მათემატიკას.

ცხრა წლის ასაკიდან ასწავლიდნენ პოეზიისა და ესეების წერას, ფოკუსირდებოდა ადამიანის მდგომარეობაზე. ბაბუა, ვანგ ჟეფუ, გარდაიცვალა 1782 წელს და ოჯახი გაემგზავრა ძილინში (ახლოს დიდ კედელთან) დასაფლავებისთვის. ვანგი, ბებიასა და მამასთან ერთად, წავიდა დიდი კედლის მიღმა და იქ ცხოვრობდა ოთხი წლის განმავლობაში, სადაც სწავლობდა ქალბატონ ბუ ციანიაოსთან. იქ ჟენიიმ განათლება მიიღო ბაბუის მიერ დატოვებული წიგნების კოლექციის კითხვით, ასევე შეისწავლა ცხენოსნობა, მშვილდოსნობა და საბრძოლო ხელოვნება მონღოლი გენერლის მეუღლისგან, სახელად აა. გოგონა ცხოვრობდა სიუანჰუას პრეფექტურაში ხუთი წლის განმავლობაში. მოგვიანებით იმოგზაურა ბებიასა და მამასთან ერთად სხვადასხვა ადგილებში, მათ შორის პეკინში, შანსიში, ჰუბეიში, გუანგდონგსა და ანჰუიში. ამ მოგზაურობების დროს ეწვია მრავალ ისტორიულ ადგილს, მიიღო ფართო გამოცდილება სხვადასხვა მიმართულებით.

16 წლის ასაკში ვანგი მოგზაურობდა იანგცის მდინარის სამხრეთით მამასთან ერთად, სანამ დედაქალაქში დაბრუნებოდნენ. როცა 18 წლის იყო, ძიანგნინში პოეზიის საშუალებით დაუმეგობრდა ქალ მეცნიერებს და დაიწყო კონცენტრირება ასტრონომიისა და მათემატიკის შესწავლაზე, რომელთა უმეტესობა თავად ჰქონდა ნასწავლი. 25 წლის ასაკში დაქორწინდა ჟან მეიზე, რომელიც იყო სიუანჩენგიდან, ანჰუის პროვინციიდან. ქორწინების შემდეგ უფრო ცნობილი გახდა თავისი პოეზიით, მათემატიკისა და ასტრონომიის ცოდნით, მათ შორის ასწავლიდა რამდენიმე მამაკაც სტუდენტს. ვანგ ჟენი გარდაიცვალა 29 წლის ასაკში და არ ჰყოლია შვილები.

## აკადემიური მიღწევები
მიუხედავად იმისა, რომ მხოლოდ 29 წლამდე იცოცხლა, ვანგ ჟენიმ წვლილი შეიტანა ასტრონომიისა და მათემატიკის აკადემიურ შესწავლაში. ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ნაშრომი მოიცავდა ვანგის დაკვირვებების გამოკვეთას ციური ფენომენების შესახებ, ნაშრომში ,,დავა ბუნიობის პროცესის შესახებ". განმარტა როგორ მოძრაობენ ბუნიობის დღეები და როგორ გამოვთვალოთ მათი მოძრაობა, ასევე გააკეთა კომენტარი ვარსკვლავების რაოდენობაზე; მზის, მთვარისა და პლანეტების - ვენერას, იუპიტერის, მარსის, მერკურისა და სატურნის - ბრუნვის მიმართულებაზე; ასევე აღწერა მთვარის და მზის დაბნელებებს შორის ურთიერთობა. ვანგ ჟენიი სწავლობდა როგორც ადრინდელ ასტრონომიულ ტექსტებს, ასევე ატარებდა საკუთარ კვლევებს. იმ დროს ახალი ასტრონომიული კალენდარული ცოდნის სფეროში იყო რამდენიმე წარმატებული მემკვიდრე. ქალები აწყდებოდნენ მკაცრ შეზღუდვებს კალენდარული ასტრონომიის შესწავლაში, რადგან ითვლებოდა, რომ მათთვის შეუფერებელი იყო ასეთი კვლევების მარტო ჩატარება. ამ შემზღუდველ კონტექსტში ჟინიი სწავლობდა როგორც ჩინურ, ასევე დასავლურ ასტრონომიას და დაწერა რამდენიმე ნაშრომი ამ საკითხზე. მისი ნაშრომებიდან მხოლოდ დაახლოებით ათი ნაშრომი, მათ შორის "მთვარის დაბნელებების ახსნა" და "ვარსკვლავებიანი ცის ახსნა", შემორჩა.
ვანგის ნაშრომი პითაგორას თეორემისა და ტრიგონომეტრიის ახსნა" ფოკუსირდება ფუნდამენტურ გეომეტრიულ პრინციპებზე, მათ შორის პითაგორას თეორემაზე.

აღფრთოვანებული იყო მათემატიკოსი მეი ვენდინით (1633–1721), რომელიც ცნობილი იყო ცინის დინასტიის დასაწყისში. ვანგ ჟენი გახდა მ წიგნის, "გამოთვლის პრინციპების" ოსტატი, გადაწერა იგი უფრო მარტივი ენით და გახადა ხელმისაწვდომი სხვებისთვის, სახელწოდებით "გამოთვლის აუცილებლობები". გაამარტივა გამრავლება და გაყოფა მათემატიკის შესწავლის გასაადვილებლად დამწყებებისათვის. 24 წლის ასაკში დაწერა წიგნი სახელწოდებით "გამოთვლის მარტივი პრინციპები".
ვანგ ჟენის "მთვარის დაბნელებების ახსნა" აანალიზებს მთვარის დაბნელებების მიზეზებს თეორიებით, რომლებიც შეესაბამება თანამედროვე ასტრონომიულ პრინციპებს. ნაშრომში შეაჯამა სხვადასხვა ასტრონომიული თეორიები იუ სიიდან გუო შოუძინგამდე და გაათანაბრა ისინი ისლამურ, დასავლურ და თანამედროვე კალენდრებთან. ვანგის ერთ-ერთი ექსპერიმენტი ამ კვლევის დროს მოიცავდა მრგვალი მაგიდის განთავსებას ბაღის პავილიონში, რომელიც მოქმედებდა როგორც გლობუსი და კრისტალის ნათურა ეკიდა სადენზე ჭერის კოჭებიდან, რომელიც წარმოადგენდა მზეს. შემდეგ, მაგიდის ერთ მხარეს, ვანგმა განათავსა მრგვალი სარკე, რომელიც მოქმედებდა როგორც მთვარე. ეს სამი ობიექტი გადაადგილა ისე, თითქოს ისინი იყვნენ მზე, დედამიწა და მთვარე ასტრონომიული პრინციპების მიხედვით. ვანგი განიხილავდა ცდომილებებს ციური მექანიკის შესახებ და ვარსკვლავოვანი პოზიციების თანდათანობით ცვლილებას.
ვანგ ჟენი ასევე განმარტავდა კალენდარული ეპოქებისა და მეთოდების კონცეფციებს, განასხვავებდა კალენდრის შექმნის საწყის წერტილსა და გამოთვლის მეთოდებს, მათ შორის არითმეტიკას, დიაგრამებსა და ინსტრუმენტებს."დედამიწის სიმრგვალის თეორიაში" ვანგ ჟენიმ უარყო ათასწლოვანი კონცეფცია ბრტყელი დედამიწისა და მრგვალი ცის შესახებ, გამოიყენა ასტრონომიული და გეოგრაფიული ტერმინები სფერული დედამიწის კონცეფციის დასაცავად და გამოავლინა იდეა ფარდობითი სივრცითი პოზიციების შესახებ.
ვანგ ჟენიის წვლილი მედიცინაში, მიუხედავად იმისა,რომ კონკრეტულ წიგნში არ არის ასახული, აშკარაა მამამისის სამედიცინო ნაშრომების წინასიტყვაობებისა და პრაქტიკულ სამედიცინო ცოდნაში. ხაზს უსვამდა დიაგნოსტიკური სიზუსტის, პრევენციული მედიცინისა და ინდივიდუალური მკურნალობის სტრატეგიების მნიშვნელობას.

## პოეზია
ვანგის მოგზაურობის გამოცდილებამ, ასევე აკადემიურმა კვლევამ გავლენა მოახდინა მისი პოეზიის შინაარსსა და თემებზე. დატოვა ცი-ს (პოეზია) ცამეტი ტომი, პროზა, წინათქმები და შემდგომი შენიშვნები სხვა ნაშრომებისთვის. ცინის დინასტიის მეცნიერმა იუან მეიმ აღნიშნა, რომ ვანგის პოეზიას "ჰქონდა დიდი კალმის არომატი, არა ქალი პოეტის". ჟინის პოეზია გამორჩეული იყო თავისი პირდაპირი სტილით, განსხვავებული ორნამენტული ენისგან, რომელიც მაშინ ხშირად ასოცირდებოდა ქალების ნაწერთან. ვანგის პოეზია მოიცავდა მისეულ გაგებას კლასიკასა და ისტორიაში, ასევე თავის გამოცდილებას მოგზაურობების დროს, როგორიცაა პეიზაჟები და მარტივი ხალხის ცხოვრება, რომლებსაც იგი ეცნობოდა.
ვანგის ნაშრომების რამდენიმე მაგალითია:
"ტონგის უღელტეხილის გადალახვა"
ასე მნიშვნელოვანია კარი, რომელიც იკავებს მთის ყელს და ცას დაჰყურებს ქვემოდან, მზე ხედავს ყვითელ მდინარის ნაკადს.
"ტაი მთაზე ასვლა"
ღრუბლები ბორცვებს ფარავენ, მზე ბანაობს ზღვაში.
ზოგიერთი ლექსი მშრომელი კლასის წარმომადგენლების, განსაკუთრებით მშრომელი ქალების ცხოვრებას ეხებოდა, რაც ჩანს ისეთ ნაწარმოებებში, როგორიცაა „აბრეშუმის ჭიის მომშენებელი ქალი“ და „ტანსაცმლის მრეცხავი“. გარდა ამისა, ვანგმა კორუფცია და მდიდრებისა და ღარიბების ცხოვრებას შორის პოლარული კონტრასტი წარმოაჩინა ისეთ ლექსებში, როგორიცაა „რვა სტრიქონიანი ლექსი“:
„სოფელი დაცლილია სამზარეულოს კვამლისგან“
მდიდარი ოჯახები მარცვლეულს ალპობენ;
საწყალი, მშიერი სხეულები აბზინდაშია მიმოფანტული,
ხარბი ჩინოვნიკები კვლავ აწესებენ ფერმის გადასახადებს".
ამ ქალის პოეზია მნიშვნელოვანია თავისი გულწრფელი სტილითა და თანამედროვე სოციალურ თემებთან ჩართულობით. ვანგის ლექსები ხშირად ასახავს სოციალურ რეალობას, ნათელს ჰფენს მისი დროის პირობებსა და განწყობებს. ხშირად იყენებდა პოეზიას, როგორც საშუალებას გამოესახა თავისი აზრები სხვადასხვა თემებთან დაკავშირებით, მათ შორის ქალების სტატუსი საზოგადოებაში, განათლების ღირებულება და მისი სიყვარული სამეცნიერო გამოკვლევებისადმი. ჟინის ნამუშევარები გამორჩეულია ტრადიციული ლიტერატურული ფორმების შერწყმითა და პროგრესული იდეებით, რაც ნაშრომებს უნიკალურს აქცევს ცინის დინასტიის ლიტერატურაში. თუმცა მხოლოდ ნაწილობრივ შემორჩენილი პოეზია იძლევა ხედვას ვანგის ინტელექტუალური ინტერესების და იმ დროის სოციალური საზრუნავების შესახებ.

## სიკვდილი
ჯიაცინის ეპოქის მეორე წელს (1797), ვანგ ჟენიის მალარიის რეციდივი განუვითარდა და მძიმედ დაავადდა. ავადმყოფობის დროს მან და მისმა ქმარმა, ჟან კუანმა, განიხილეს მისი ნაწერები, გაანადგურეს მნიშვნელოვანი ნაწილი და შეინარჩუნეს მხოლოდ 20-30% მისი ნამუშევრებისა. სიკვდილამდე მიანდო თავისი დარჩენილი ხელნაწერები თავის ქმარს, რომ ინსტრუქციით გადაეცა ნაშრომები მედამ კუაისთვის. ვანგს სურდა, რომ სიკვდილის შემდეგაც ყოფილიყო მისი ხსოვნა. ვანგის ქმარი, ჟან კუანი, მოულოდნელად გარდაიცვალა რამდენიმე წლის შემდეგ. რადგან ცოლ-ქმარს არ ჰყავდათ შვილები, ვანგმა საკუთარი ნაწერები მიანდო სანდო მეგობარს.

ვანგ ჟენიი გარდაიცვალა 1797 წელს 29 წლის ასაკში.სიკვდილის ზუსტი მიზეზი უცნობია, მაგრამ სავარაუდოდ გამოწვეული იყო ავადმყოფობით. როდესაც გაიაზრა მოახლოებული სიკვდილი, თავისი ნამუშევრები და ხელნაწერები მიანდო ახლო მეგობარს, მედამ კუაის (1763–1827), რომელმაც მოგვიანებით გადასცა ისინი თავის ძმისშვილს, ციან იძის (1783–1850), ცინის დინასტიის გამორჩეულ მეცნიერს. ციან იძიმ შეაგროვა მისი ნაწერები შუსუან ძიანცუნში (გამოთვლის მარტივი პრინციპები) და აღწერა ვანგ ჟენიი როგორც "ნომერ პირველი ქალი მეცნიერი ბან ჟაოს შემდეგ".
## მემკვიდრეობა
ცინის დინასტიის დროს ქალები აწყდებოდნენ მნიშვნელოვან ბარიერებს განათლებაში, განსაკუთრებით სპეციალიზებულ დისციპლინებში, როგორიცაა ასტრონომია, მათემატიკა და მედიცინა. ქალი მეცნიერები სამეცნიერო სფეროებში, როგორიცაა ვანგ ჟენიი, იშვიათნი იყვნენ ცინის ეპოქის საზოგადოების კონტექსტში. შუსუან ძიანცუნის წინათქმაში, ცინის მეცნიერმა ციან იძიმ ვანგ ჟინი შეადარა ბან ჟაოს, ძველი ჩინეთის გამორჩეულ ქალ მეცნიერს და შეაქო ვანგის ინტელექტუალური მიღწევები. გარდა საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებში ნამუშევრებისა, ვანგ ჟენიი მხარს უჭერდა ქალთა განათლებას და დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდა სწავლას. შეშფოთებას გამოხატავდა ქალებისთვის შეზღუდული საგანმანათლებლო შესაძლებლობების გამო და კითხვისნიშნის ქვეშ აყენებდა სოციალურ ნორმებს, რომლებიც ზღუდავდა მქალების აკადემიურ მონაწილეობას.

მოგზაურობებმა მამასთან ერთად გაუფართოვა ვანგს თვალსაწიერი და გაუმდიდრა ინტელექტუალური ცნობისმოყვარეობა, რამაც გამოიწვია ის, რომ სწამდა,  "ადამიანის სწავლის ძიებას არ აქვს საზღვრები და ყოველი წუთი ძვირფასია". ოჯახის წევრებმა, სავარაუდოდ უარყვეს ან ეჭვქვეშ დააყენეს ქალის სამეცნიერო ინტერესები. სამეცნიერო ნაწერების უმეტესობა დაიკარგა, შემორჩა მხოლოდ რამდენიმე ზოგადი საკითხავი ნამუშევარი. ვანგ ჟენიი ცნობილი იყო როგორც მულტიდისციპლინარული მეცნიერი,ისეთი ინტერესებით, რომლებიც მოიცავდა ლიტერატურას, ისტორიას, პოეზიასა და ასტრონომიას.ვანგის განათლების უმეტესობა იყო თვითმიმართული. მოგვიანებით მეცნიერებმა დაახასიათეს როგორც მრავალმხრივი ფიგურა, აღნიშნეს მისი ჩართულობა როგორც ლიტერატურულ და საბრძოლო ხელოვნებაში, ასევე ჩინურ და დასავლური მეცნიერებებში.
ვანგ ჟენიის სწამდა თანასწორობისა და თანაბარი შესაძლებლობების როგორც მამაკაცებისთვის, ასევე ქალებისათვის. 
ასევე სწამდა, რომ სოციალურ ფეოდალური ღირებულებები შეუფერებელი იყო: "როდესაც საუბარი იყო სწავლასა და მეცნიერებებზე, ადამიანები არ ფიქრობდნენ ქალებზე", რომ "ქალები მხოლოდ საჭმლის მომზადებითა და კერვით უნდა იყვნენ დაკავებული და არ უნდა შეწუხდნენ სტატიების წერით, საზოგადოებისთვის ისტორიის შესწავლითა და პოეზიის შედგენით". ვანგმა კი თქვა, რომ: [კაცები და ქალები] "ყველანი ხალხი არიან, რომლებსაც აქვთ ერთი და იგივე მიზეზი სასწავლებლად".
1994 წელს, სამყაროს ასტრონომიული კავშირის (IAU) პლანეტური სისტემის ნომენკლატურის სამუშაო ჯგუფმა დაამტკიცა, რომ ვენერაზე კრატერს ვანგ ჟენიის საპატივცემულოდ დაერქმეოდა სახელი.

## სქოლიო
კატეგორია:დაბადებული 1768
კატეგორია:გარდაცვლილი 1797
კატეგორია:ჩინელი მეცნიერები
კატეგორია:ქალი მეცნიერები
კატეგორია:ჩინელი ასტრონომები
კატეგორია:ჩინელი მათემატიკოსები
კატეგორია:ჩინელი პოეტები