თელავის მუნიციპალიტეტი

**თელავის მუნიციპალიტეტი** — ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული აღმოსავლეთ საქართველოში, კახეთის მხარეში. 1917 წლამდე მუნიციპალიტეტის ტერიტორია შედიოდა თბილისის გუბერნიის თელავის მაზრაში, 1930 წლიდან კი ყალიბდება ცალკე რაიონად. 2006 წლიდან ეწოდა მუნიციპალიტეტი, 2014-2017 წლებში მუნიციპალიტეტიდან გამოყოფილი იყო ქალაქი თელავი.

## ისტორია
ახლანდელი თელავის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე მდებარე დასახლება საქართველოს ერთ-ერთ მნიშვნელოვან  კულტურულ, სავაჭრო და საგანმანათლებლო ცენტრს წარმოადგენდა.
ქართლ-კახეთის სამეფოს რუსეთის იმპერიასთან შეერთების (1801) შემდეგ  შეიქმნა ახალი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეული თელავის მაზრა, რომელიც მოიცავდა ალაზნის ხეობის ზემო ნაწილს. 
დიუბუა დე მონპერეს ცნობით (1834) მაზრის მოსახლეობა 47000 ადამიანი იყო. თელავის მაზრაში განვითარებული იყო მეღვინეობა, ვენახებს ეჭირა 7 ათასი დესეტინა მიწა და ისხმებოდა 31360000 პინტა ღვინო. მეღვინეობის საუკეთესო ადგილები იყო კონდოლი, ყვარელი და წინანდალი. 
1841 წელს მაზრა დაიყო თელავის, ყვარლის, სიღნაღის, უკანამხრის, თუშეთისა და ფშავ-ხევსურეთის უბნებად. 1842 წელს თელავის მაზრას ჩამოაშორეს თუშეთისა და ფშავ-ხევსურეთის უბნები და მათგან დამოუკიდებელი ადმინისტრაციული ერთეული შექმნეს. 1844 წელს აღადგინეს სიღნაღის მაზრა, თელავის მაზრა კი თელავისა და ყვარლის უბნებად დაყვეს. 1874 წელს თელავის მაზრას თიანეთის მხარეც ჩამოსცილდა. 1891 წელს თელავის მაზრა იყოფოდა ქალაქ თელავის (11214 მცხ.), ყვარლისა (20543 მცხ.) და წინანდლის უბნებად (33362 მცხ.). სულ მაზრაში შედიოდა ერთი ქალაქი და 61 სოფელი. მისი ტერიტორია შეადგენდა 2523,43 კმ2-ს.

1930 წლიდან თელავის მაზრა გაუქმდა და მის ნაცვლად შეიქმნა რამდენიმე რაიონი, მათ შორის ერთ-ერთი იყო თელავის რაიონი, რომლის ადმინისტრაციული ცენტრი გახდა ქალაქი თელავი.
2006 წლიდან თელავის რაიონს ეწოდა „თელავის მუნიციპალიტეტი“. 2014 წელს მუნიციპალიტეტს გამოეყო ქალაქი თელავი.

2017 წლიდან ქალაქ თელავს ჩამოერთვა თვითმმართველი ქალაქის სტატუსი, შეუერთდა თვითმმართველი თემი და შეიქმნა თელავის მუნიციპალიტეტი.

## ადგილობრივი თვითმმართველობა 
### ადმინისტრაციული მოწყობა 
თელავის მუნიციპალიტეტი არის დასახლებათა ერთობლიობა, რომელსაც აქვს ადმინისტრაციული საზღვრები და ადმინისტრაციული ცენტრი - ქალაქი თელავი. თელავის მუნიციპალიტეტს გააჩნია არჩევითი წარმომადგენლობითი (საკრებულო) და აღმასრულებელი ორგანო (მერია), რეგისტრირებული მოსახლეობა და აქვს საკუთარი ქონება, ბიუჯეტი, შემოსულობები. მუნიციპალიტეტი საჯარო სამართლის იურიდიული პირია. თელავის მუნიციპალიტეტის საკრებულო და მერი 4 წლის ვადით ირჩევა. ბოლო არჩევნები ჩატარდა 2021 წელს.

### საკრებულო 
## გეოგრაფია 
[მინი|ალტ=ლოპოტა|ხიდი მდინარე [ლოპოტაზე|მარცხნივ]]
თელავის მუნიციპალიტეტს ჩრდილოეთით და დასავლეთით ესაზღვრება ახმეტის მუნიციპალიტეტი, ჩრდილო-აღმოსავლეთით დაღესტნის რესპუბლიკა, აღმოსავლეთით ყვარლის, სამხრეთ-აღმოსავლეთით გურჯაანის, სამხრეთ-დასავლეთით საგარეჯოს მუნიციპალიტეტები. მუნიციპალიტეტის მიწების დიდი ნაწილი უჭირავს ფართოფოთლოვან ტყეებს.

მუნიციპალიტეტის ტერიტორია მიეკუთვნება ზომიერად ნოტიო სუბტროპიკული ჰავის ოლქს. ალაზნის ვაკეზე ჩამოყალიბებულია ზომიერად ნოტიო ჰავა ცხელი ზაფხულითა და ზომიერად ცივი ზამთრით. ჰაერის საშუალო წლიური ტემპერატურაა 12 °C, ნალექების რაოდენობა 700-800 მმ წელიწადში.

აღსანიშნავია მდინარეები: სტორი, კისისხევი, ლოპოტა, თურდო, თელავისხევი და სხვა.

მოსახლეობის 2014 წლის საყოველთაო აღწერის მონაცემების მიხედვით სქესთა გადანაწილება ასეთია: საქალაქო დასახლებაში ცხოვრობს 8 968 მამაკაცი, ხოლო  სასოფლო დასახლებაში - 19 134.

ქალთა რაოდენობა საქალაქო დასახლებაში არის 10 661, ხოლო -  სასოფლო დასახლებაში 19 587.

### აღწერის მონაცემები
## ეკონომიკა 
წამყვანი დარგია მევენახეობა, განვითარებულია აგრეთვე მებაღეობა, მარცვლეულის წარმოება, მებოსტნეობა, ეთერზეთოვანი კულტურების, ხორცისა და რძის წარმოება. მნიშვნელოვანი საწარმოებია ღვინის ქარხნები, კვების და მსუბუქი მრეწველობის ობიექტები. მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე გადის სარკინიგზო ხაზი და საავტომობილო მაგისტრალი.

## ტურიზმი
თელავში არის ტურიზმის საინფორმაციო ცენტრი, რომელიც უცხოელ და ადგილობრივ ვიზიტორებს აწვდის  საჭირო ინფორმაციას ტურისტული ინფრასტრუქტურის, არქიტექტურული და არქეოლოგიური ძეგლების, კულტურული ღონისძიებების, ფესტივალების, სახალხო დღესასწაულების, დაცული ტერიტორიების, ტრანსპორტის და სხვა საკითხების შესახებ.

### ვიზიტორთა რაოდენობა
2019 წლის მონაცემებით თელავის მუნიციპალიტეტში არსებული  სასტუმროების, მუზეუმების (წინანდლის ალექსანდრე ჭავჭავაძის სახელობის და თელავის ისტორიული მუზეუმის) და   საინფორმაციო ცენტრში შემოსული სტუმართა საერთო რაოდენობა იყო 132 352 (აქედან თელავის ტურიზმის საინფორმაციო ცენტრს მიაკითხა 4647 ვიზიტორმა).

### ტურიზმის სახეობები მუნიციპალიტეტში
* კულტურულ-რელიგიური ტურიზმი
* ღვინის ტურიზმი
* საფესტივალო ტურიზმი
* გასტრონომიული ტურიზმი
* აგრო ტურიზმი

## განათლება
თელავის მუნიციპალიტეტში ფუნციონირებს კახეთის მხარეში ერთადერთი უმაღლესი სასწავლებელი თელავის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. 
მუნიციპალიტეტში მდებარეობს 27 საჯარო, 1 კერძო სკოლა და 32 საბავშვო ბაგა-ბაღი. 2021 წლის მდგომარეობით, სკოლის მოსწავლეთა რაოდენობა 8 728-ია, ხოლო ბაგა-ბაღებში ირიცხება 3 068 აღსაზრდელი.

მუნიციპალიტეტში ფუნქციონირებს 27 ბიბლიოთეკა (22 სოფლის, 5 ქალაქის), მოსწავლე ახალგაზრდობის სახლი, პროფესიული კოლეჯი, 5 სამუსიკო სკოლა, სამუსიკო სასწავლებელი და სამხატვრო სკოლა. 

თელავის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე მდებარეობს თელავის აეროპორტი „მიმინო“, სადაც ხორციელდება საქართველოს საავიაციო უნივერსიტეტის სასწავლო პრაქტიკა.

## კულტურა 
თელავის მუნიციპალიტში განვითარებულია კულტურული ცხოვრება. ფუნქციონირებს სხვადასხვა კულტურული და შემოქმედებითი დაწესებულება. მათ შორის:
*3 მუზეუმი:
**თელავის ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მუზეუმი  
**ალექსანდრე ჭავჭავაძის სახლ-მუზეუმი წინანდალში   
**ქვევრისა და ქვევრის ღვინის მუზეუმი
*თელავის ვაჟა-ფშაველას სახელობის პროფესიული სახელმწიფო დრამატული თეატრი 
*ქეთევან იაშვილის სახელობის სამხატვრო გალერეა  
*ა.(ა).ი.პ. თელავის მუნიციპალიტეტის ქართული ხალხური სიმღერისა და ცეკვის ანსამბლი
*ა.(ა).ი.პ. თელავის კულტურის ცენტრი, რომლის დაქვემდებარებაშია":
**მუნიციპალიტეტის სოფლების კულტურის სახლები, 
**მუსიკალური ბენდები - „ღამურები“ და „მუსიკის ქალაქი“;  
**ანსამბლები - „წინანდალი“ და „პატარა კახი“; 
**ქალთა ფოლკლორული ანსამბლი „თელავი“, „ქალთა ტრიო“ და ქალთა კამერული გუნდი - „კახეთის ჰანგები“.

### ფესტივალები და სახალხო დღესასწაულები
მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე წლის განმავლობაში სხვადასხვა ფესტივალი იმართება, რომელთაც მრავალი საერთაშორისო თუ ადგილობრივი ვიზიტორი სტუმრობს.

## სპორტი
### პროფესიული სპორტი
თელავის მუნიციპალიტეტში ფუნქციონირებს თელავის საჩოგბურთო კორტების კომპლექსი, რომელიც აერთიანებს თანამედროვე ინფრასტრუქტურით მოწყობილ 6 საჩოგბურთო თიხნარ მოედანს და 2 ხელოვნურსაფარიან კორტს, სადაც ტარდება საერთაშორისო ტურნირები (მათ შორის ლეილა მესხის სახელობის ყოველწლიური ტურნირი).

თელავში ფუნციონირებს საფეხბურთო კლუბი „თელავი“, რომელიც საქართველოს ეროვნულ ლიგაში მონაწილეობს. 

საქართველოს რაგბის I ლიგაში მონაწილეობს თელავის რაგბის კლუბი „ჭადარი“. ასევე საართველოს რეგიონულ ლიგაში მონაწილეობს კლუბი „ქისი“. 

2018 წელს ქალაქ თელავში რაგბის სტადიონი „კავკასიონი არენა“ აშენდა, სადაც 2021 წელს ევროპის ჩემპიონატის ერთ-ერთი (საქართველო-ნიდერლანდები) მატჩი გაიმართა.

### სამოყვარულო და საბავშვო სპორტი 
თელავის საჩობურთო კორტების ბაზაზე მიმდინარეობს ბავშვთა და მოზარდ სპორტსმენთა მომზადება.

სპორტულ კლუბთა გაერთიანება „თელავი“ ფუნქციონირებს თელავის თამაზ ანთაძის სახელობის სპორტული კომპლექსის ბაზაზე  და მოიცავს კალათბურთის, რაგბის, ხელბურთის, ფრენბურთის, მხატვრული ტანვარჯიშის, ჭადრაკის, სპორტული ტირის, ბილიარდის და მაგიდის ჩოგბურთის სამოყვარულო კლუბებს.

ჭიდაობის სპორტული სკოლა „თელავი“ ფუნქციონირებს მირიან ცალქამანიძის სახელობის სპორტული სკოლის ბაზაზე და აერთიანებს ქართულ ჭიდაობის, ძიუდოს, სამბოს, თავისუფალი სტილით ჭიდაობის, კარატეს, კრივისა და მკლავჭიდის სექციებს.

## ღირსშესანიშნაობები 
მინი|ალტ=ბატონის ციხე|ერეკლე II-ის სასახლე
ქალაქ თელავში მდებარე „ბატონის ციხის“ არქიტექტურული კომპლექსი თავისი არქიტექტურულ-ისტორიული მახასიათებლებით კულტურული მემკვიდრეობის ღირსშესანიშნავ  ძეგლს  წარმოადგენს. ერეკლე მეფის სასახლე დღემდე შემორჩენილი ერთადერთი სამეფო სასახლეა საქართველოში. 

ხუროთმოძღვრული კომპლექსის შემადგენლობაში შედის: კახთ მეფეთა სასახლე, ერეკლე მეორის კარის ეკლესია, არჩილის კარის ეკლესია, ციხის გალავანი, აბანო და სასახლის ტერიტორიაზე გაყვანილი გვირაბი. გალავნის გარეთ მდებარეობს საქართველოში ყველაზე დიდი საზარბაზნე ბურჯი.
thumb|ასწლოვანი ჭადარი და თელავის ხედი
ქალაქ თელავის ცენტრში დგას ასწლოვანი ჭადარი,  რომლის გარშემოწერილობა 12 მ აღწევს. ის საქართველოში ყველაზე დიდი ჭადრის ხეა და 900 წელზე მეტს ითვლის.

თელავის მუნიციპალიტეტში ხუროთმოძღვრული ძეგლებიდან აღსანიშნავია იყალთოს სამონასტრო კომპლექსი, რომელიც დაარსებულია ერთ-ერთი ასურელი მამის ზენონ იყალთოელის მიერ VI საუკუნეში.

აღსანიშნავია ასევე ძველი შუამთის მონასტერი. ანსამბლში შედის V საუკუნის ბაზილიკა, გუმბათოვანი და მცირე გუმბათოვანი ეკლესია. XVI საუკუნეში ძველი შუამთის მონასტერი დაცარიელდა. მის მახლობლად კახთა მეფის ლევან II-ის მეუღლემ თინათინ გურიელის ასულმა დააარსა შუამთის ახალი მონასტერი.

სოფელ კისისხევში 63 ისტორიული ძეგლია. მათგან უძველესია V-VI საუკუნეების ღვთისმშობლის ჭალის სამნავიანი ბაზილიკა, კონდამაინის სამონასტრო კომპლექსი, კალო მიწების სამაროვანი, სხვა ეკლესია-სამლოცველოები და საყოფაცხოვრებო დანიშნულების შენობა-ნაგებობების ნაშთები, რაც აღნიშნულ ტერიტორიაზე ქალაქური ტიპის დასახლების ნიშნებზე მიუთითებს.

მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე მდებარეობს ლოპოტას ტბა, რომლის გარშემო განვითარებულია ტურისტული ინფრასტრუქტურა: სასტუმროები, ღია და დახურული აუზები, გამაჯანსაღებელი ფიტნეს ცენტრი, კალათბურთის და ხელბურთის კორტები, მინი გოლფის მოედანი, სათევზაო სივრცე, საჯინიბო, ლოპოტას ტყის სპა, შატო ბუერა, რესტორნები, ღია ბუნგალოები და ბარები და სხვა გასართობი საშუალებები, როგორც ზრდასრულებისთვის, ასევე ბავშვებისთვის.

თელავის მუნიციპალიტეტში მრავლადაა ღვინის და ყველის კომპანიები, ბიო მეურნეობები და საოჯახო მარნები, რომელთაც ხშირად სტუმრობენ ადგილობრივი თუ უცხოელი ვიზიტორები.

* * სხვა ხუროთმოძღვრული ძეგლებია *: ვანთის სასახლის კომლექსი, ადამაანთ ციხე, ტორნისის და კიპურჭების ციხე ლაფანყურში და სხვა.

## გამოჩენილი ადამიანები
## დაძმობილებული ქალაქები  
## გალერეა

Talavi (10.10.09).jpg|თელავი
ლაფანყური.jpg|ლაფანყური
აკურა.ვახუშტი სირაძე.2021.jpg|აკურა
ართანა.მაია წიგნაძე.2020.jpg|ართანა
გულგულა.გიზო ოხანაშვილი 2017.jpg|გულგულა
კისისხევი. თინათინ ხანჯალიაშვილი.2021.jpg|კისისხევი
კონდოლი.მაია წიგნაძე.2021.jpg|კონდოლი
ყარაჯალა 2. რასიმ მამედოვი.2019.jpg|ყარაჯალა
შალაურის წმინდა გიორგი. მაია წიგნაძე.2021.jpg|შალაურის წმინდა გიორგი

## რესურსები ინტერნეტში
* თელავის მუნიციპალიტეტის ოფიციალური ვებ-საიტი 
* 
* 
* 
* 
## ლიტერატურა 
* მარუაშვილი ლ., საქართველოს ფიზიკური გეოგრაფია, თბ., 1964;
* საბაშვილი მ., საქართველოს სსრ ნიადაგები, თბ., 1965;
* უკლება დ., აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანი მხარეების ლანდშაფტები და ფიზიკურ-გეოგრაფიული რაიონები, თბ., 1974.

## შენიშვნები
## სქოლიო 
*