open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
მარტყოფი

**მარტყოფი** — სოფელი აღმოსავლეთ საქართველოში, ქვემო ქართლის მხარის გარდაბნის მუნიციპალიტეტში, იალნოს ქედის სამხრეთ კალთაზე, მდინარეების ალიხევისა და მარტყოფისწყლის ხეობებში. ზღვის დონიდან 770 მეტრზე. გარდაბნიდან დაშორებულია 55 კილომეტრით. ვაზიანიდან (უახლოესი რკინიგზის სადგური) 12 კილომეტრით. 2014 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 7397 ადამიანი.

ახლანდელი მარტყოფის ტერიტორია დასახლებულია I-II საუკუნეებიდან; VI საუკუნემდე აკრიანი (ქვიანი ადგილი) ერქვა. ფიქრობენ, რომ სახელწოდება მარტყოფი მოდის ასურელი მამის ანტონ მარტყოფელის (მარტომყოფელი) სახელიდან. XIII საუკუნიდან აქ რუსთავ-მარტყოფის საეპისკოპოსოს კათედრალი იყო. XV საუკუნიდან სადროშოს ცენტრია, აქ იყო კახეთის მეფეთა ერთ-ერთი რეზიდენცია. 1625 წელს მარტყოფის ველზე გაიმართა ბრძოლა სპარსელთა და ქართველთა ლაშქარს შორის. ძველად მარტყოფი ლიტერატურული საქმიანობის კერაც იყო. აქ მოღვაწეობდნენ პოეტები და მწიგნობრები ნიკოლოზ ჩერქეზიშვილი (XVII-XVIII სს.), იოანე ქობულაშვილი (XVIII ს.), სტეფანე ჯორჯაძე (XVIII ს.) და სხვები.

სოფლის მახლობლად — ულევის ველზე არქეოლოგიური გათხრების შედეგად მიკვლეულია ბრინჯაოს ხანის ადრეული პერიოდის გორასამარხები. სოფლის მიდამოებშივე აღმოჩნდა ქართული მონეტების განძი (ძვ. წ. I — ახ. წ. II სს.).

სოფელში შემორჩენილია გუმბათოვანი ეკლესიის ნანგრევები. იგი 1810 წელს ააგო რუსთავის ეპისკოპოსმა სტეფანე II-მ. არის აგრეთვე XVIII საუკუნის რამდენიმე საგვარეულოს საცხოვრებელი-საბრძოლო კოშკი (შინჯიკაშვილების, ძამაშვილების, თუშმალიშვილების). უკეთესად შემოინახა თუშმალიშვილების კოშკი — გეგმით მრგვალი, ოთხსართულიანი ნაგებობა. საშენ მასალად გამოყენებულია რიყის ქვა, ხოლო კონსტრუქციულად მნიშვნელოვანი ადგილებისათვის და გარედან გასაფორმებლად — აგური. მშენებელი, როგორც ჩანს, გამოცდილი ოსტატი ყოფილა, რაც იგრძნობა პროპორციებსა და სამხრეთ ფასადის ხუროთმოძღვრულ გადაწყვეტაში, აგურის წყობით გამოყვანილ მორთულებაში. სართულებს შორის ასასვლელები დატანებულია კედლებში.

სოფლის მახლობლად, ქედზე V-VI საუკუნეების სამონასტრო კომპლექსია.

## ცნობილი მარტყოფელები 
* ამირან ტოტიკაშვილი — ძიუდოისტი.
* ოთარ კეჟერაშვილი —  ეკონომისტი, მეცნიერი, პოლიტიკოსი.
* უშანგი სახლთხუციშვილი — მთარგმნელი, პედაგოგი, პუბლიცისტი.

## იხილეთ აგრეთვე 
*ულევრის არქეოლოგიური ძეგლები
*ნორიო
*ღვთაების მონასტერი

## ლიტერატურა 
## სქოლიო
კატეგორია:გარდაბნის მუნიციპალიტეტის სოფლები
კატეგორია:ბრინჯაოს ხანა საქართველოში
მარტორქის თანავარსკვლავედი

thumb|250px|მარტორქა
**მარტორქის თანავარსკვლავედი** () — ცის ეკვატორთან მდებარე თანავარსკვლავედი. მასში ყველაზე ბრწყინვალე ვარსკვლავი 3,8 ვიზუალური ვარსკვლავიერი სიდიდიდაა. ხილვადობის საუკეთესო პირობებია დეკემბერ-იანვარში. ჩანს საქართველოდანაც.

## ლიტერატურა 
## რესურსები ინტერნეტში 
* Star Tales -Monoceros

კატეგორია:თანავარსკვლავედები
კატეგორია:ეკვატორთან მდებარე თანავარსკვლავედები
მარულა

**მარულა** — საცხენოსნო შეჯიბრების ერთ-ერთი უძველესი ეროვნული სახეობა — დოღი გრძელ მანძილზე საამისოდ საგანგებოდ გავარჯიშებული ცხენებით. წინათ იმართებოდა 20—25 კმ დისტანციებზეც. მარულაში მოზრდილებთან ერთად მონაწილეობდნენ ბავშვებიც. ახლა მარულა რეგლამენტირებულია შეჯიბრების ზუსტი წესებით, დისტანცია ითვალისწინებს 8—10 კმ. მარულა შედის ცხენოსნობის ეროვნულ სახეობათა საქართველოს ჩემპიონატების პროგრამაში. განსაკუთრებით გავრცელებულია ჩოხატაურის, სამტრედიის, გალის, მარტვილის, სენაკის, აბაშის, გუდაუთის, გურჯაანის, ზუგდიდის, ჩხოროწყუს რაიონებში, ქუთაისში და სხვაგან.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ცხენოსნობა
მარუშიანები

** მარუშიანები** (*მარუშისძენი*) — დასავლეთ საქართველოს წარჩინებული ფეოდალური საგვარეულო X–XI საუკუნეებში. ამ საგვარეულოს ეკუთვნოდა, როგორც ჩანს, ქართლის ერისთავი 970-იან წლებში ივანე მარუშისძე (როგორც მარუში-ან-ი, ისე მარუშის ძე ნაწარმოებია კაცის სახელისაგან — მარუში). მარუშიანთა საგვარეულოდან წარმოიქმნა დასავლეთ საქართველოს დიდი საგვარეულოები: ვარდანისძენი და დადიანები. ამის შემდეგ მარუშიანი, როგორც სახელი, დარჩა ვარდანისძეთა გვარში. ცნობილია 2 მარუშიან ვარდანისძე: XII საუკუნის 80-იან წლებში და XIII–XIV საუკუნეების მიჯნაზე (სახელი მარუშიანი XIII–XIV საუკუნეებში გვხვდება დასავლეთ საქართველოს სხვა საგვარეულოებშიც: აფაქისძეებში, ფალქოზისძეებში და სხვა).

## ლიტერატურა 
* 

კატეგორია:საქართველოს ფეოდალური საგვარეულოები
მარუხის უღელტეხილი

**მარუხის უღელტეხილი** () — უღელტეხილი საქართველოსა და რუსეთის საზღვარზე, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის გულრიფშის მუნიციპალიტეტში და ყარაჩაი-ჩერქეზეთში. მდებარეობს აფხაზეთის კავკასიონის მთავარ ქედზე, მწვერვალ მარუხის დასავლეთით. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2746 მ. მიდამოები აგებულია გრანიტოიდებით. დამახიათებელია გლაციალურ-ნივალური ლანდშაფტი. საცალფეხო გზით აკავშირებს ჩხალთის ხეობასა (გულრიფშის მუნიციპალიტეტი) და მარუხის ხეობას (ყარაჩაი-ჩერქეზეთი).

1942 წლის 25 აგვისტოდან მოყოლებული, მარუხის უღელტეხილზე მიმდინარეობდა უმძიმესი ბრძოლები, ქართული დივიზიები გენერალ-მაიორ კონსტანტინე ლესელიძის მეთაურობით გმირულად ებრძოდნენ ნაცისტური გერმანიის არმიას.

## ლიტერატურა
კატეგორია:აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის უღელტეხილები
კატეგორია:რუსეთის უღელტეხილები
კატეგორია:აფხაზეთის კავკასიონის უღელტეხილები
მარუხი

**მარუხი** შეიძლება აღნიშნავდეს:

*მარუხი — მწვერვალი აფხაზეთის კავკასიონზე;
*მარუხი — მყინვარი აფხაზეთის კავკასიონზე;
*მარუხი — უღელტეხილი აფხაზეთის კავკასიონზე;
*მარუხი — მდინარე გულრიფშის მუნიციპალიტეტში.
მარუხი (მწვერვალი)

**მარუხი** — მწვერვალი საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიურ რესპუბლიკაში, გულრიფშის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს აფხაზეთის კავკასიონის მთავარ ქედზე, საქართველოსა და რუსეთის ყარაჩაი-ჩერქეზეთის საზღვარზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3806 მ. აგებულია პალეოზოური გრანიტოიდებით. დამახასიათებელია გლაციალურ-ნივალური ლანდშაფტი. მარუხის აღმოსავლეთით აღმართულია მცირე მარუხის მწვერვალი (3550 მ). გზა ადის მდინარე ჩხალთის ხეობიდან (სამხრეთ მხარეს) და მდინარე მარუხის ხეობიდან (ჩრდილოეთ მხარეს).

## ლიტერატურა
კატეგორია:ყარაჩაი-ჩერქეზეთის მთები
კატეგორია:აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის მთები
კატეგორია:აფხაზეთის კავკასიონის მთები
პორტა-ნიგრა

მინი|240პქ|**პორტა ნიგრა** ქალაქის საფეხმავლო ნაწილიდან

მინი|240პქ|**პორტა ნიგრა**ს მოდელი რომაელთა ხანაში (დაახლ. IV საუკუნე)

**პორტა ნიგრა** (*ლათინურიდან* ითარგმნება როგორც **შავი კარიბჭე**) რომაელთა დროიდან შემორჩენილი ქალაქის კარი. **პორტა ნიგრა** მიეკუთვნება მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის საგანძურს, იუნესკო იცავს და არის ქალაქ ტრირის სიმბოლო. სახელი *Porta Nigra* შუა საუკუნეებიდან მომდინარეობს. ქალაქის ტრირის ამ კარს ადრე სხვა სახელი ჰქონდა *Porta Martis* (მარსის კარი)
ტრირელები პორტა ნიგრას უბრალოდ **პორტა** უწოდებენ.

## მშენებლობა 
**ქალაქის კარიბჭე** ჩვენი წელთაღრიცხვის 180 წელს აუგიათ როგორც ქალაქ ავგუსტა ტრევერორუმის (ავგუსტუსის ქალაქი ტრევერელთა მხარეში), დღევანდელი ტრირის, ჩრდილოეთი შესასვლელი.

სამეცნიერო ლიტერატურაში მოიპოვება ცნობები პორტა ნიგრას III და IV საუკუნეში აგების შესახებ, შესაბამისად ვარაუდი იმის თაობაზე, რომ კარიბჭე ისევე ძველი შეიძლება იყოს, როგორც ქალაქის რომაული კედელი ჯერ არავის უარუყვია. ძველი ქალაქის ჩრდილოეთით მდებარე კარიბჭის ეს სახელი — პორტა ნიგრა შუა საუკუნეებიდანაა დამოწმებული და უნდა უკავშირდებოდეს მისსავე მუქ, ზოგჯერ მოშავო ფერს. ეს ფერი ქვიშაქვისგან ანაგებ კარს დროთა განმავლობაში უნდა დაეკრა სიძველის გამო. როგორც *პორტა ნიგრას*, ასევე *პორტა მარტის* სახელით მოიხსენიება 12–ე საუკუნის ძეგლში, რომელსაც **გესტა ტრევერერუმი** ჰქვია.

## იხილეთ აგრეთვე
* იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები გერმანიაში
* მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სია ევროპაში

## რესურსები ინტერნეტში
* ოფიციალური საიტი
* Porta Nigra StadtPanorama - Interaktives 360° Panorama - auch in großen Bildformaten
* 360-Grad-Panoramaaufnahme Porta Nigra/Simeonstraße 
* Ausführliche Geschichte der Porta Nigra
* die-roemer-online.de Die Porta Nigra (deutsch)
* Bild der Porta Nigra zur Römerzeit und nach der Entkernung 
* Zwei Bilder der Doppelkirche im Mittelalter 

კატეგორია:ტრირი
კატეგორია:გერმანიის შენობა-ნაგებობები
კატეგორია:მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები გერმანიაში
საქართველოს მთები

## ა 
* აგეფსთა
* აჟარა
* აფხაზეთის კავკასიონი
* ახაგის მთა

## ბ 
* ბაბისმთა
* ბანგურიანი
* ბილურთა
* ბულანჩოსწვერი

## გ 
* გადრეკილი
* გალავდური
* გარეჯა
* გველისმთა (თუშეთ-ხევსურეთის კავკასიონი)
* გველისმთა (კახეთის კავკასიონი)
* გვერგიშერი
* გვირგვინა (მთა)
* გოდორები
* გომერი
* გომეწარი
* გომისციხე
* გომღისმაღალი
* გორმაღალი (ლეჩხუმის ქედი)
* გორმაღალი (ქართლის ქედი)
* გუდანი (მთა)
* გული

## დ 
* დადიაში
* დავაკრანი
* დაღვერილა
* დედაბერა (მთა)
* დემურდაღი
* დიდგვერდი
* დიდგორი (თრიალეთის ქედი)
* დიდგორი (საწკეპელა-სათოვლის ქედი)
* დიდგორმაღალი
* დიდი აბული
* დიდი ბორბალო
* დიდი ლობოროტი
* დიდმაღალი
* დიდღალიდუდი
* დოლომისისწვერი

## ე 
* ელია (მთა)
* ემლიქლი
* ენჭო

## ვ 
* ვაციკფარსი
* ველიანთა
* ველტყევი
## ზ 
* ზაქარიასთავი
* ზედაზენი
* ზეთავი
* ზოტიმერია
* ზურგისძვალი

## თ 
* თაგინაური
* თავშანთაფა
* თარიგონი
* თბილისასწვერი
* თებულოსმთა
* თეთნულდი
* თეკრაშდუდი
* თლილი (არსიანის ქედი)
* თლილი (მთა)
* თორტიზა

## ი 
* იკვლივი

## კ 
* კალოსმთა
* კაპიშისტრა
* კარატისჯვარი
* კარეტა (მთა)
* კასრისსერი
* კენჭიყარა
* კიჩჩოჩქორთი
* კლდებოძალი
* კოდიანი
* კოხტაგორა
* კურფუტა

## ლ 
* ლატფარი
* ლაღზწითი
* ლომისმთა
* ლოხონი

## მ 
* მანავის ცივი
* მასარა
* მაჩხარახოხი
* მახათა
* მახვილო
* მეფისწყარო
* მეღრუკი
* მთაწმინდა
* მიგარია
* მირჩილი
* მორვილი
* მოხნეჭილა
* მტირალა
* მურყნევი
* მუშური
* მუცუ
* მუჭი
* მწვანე მთა

## ნ 
* ნაგება
* ნამარილევი
* ნაურცევი

## პ 
* პატარა აბული
* პატარა ბორბალო
* პერანგა (ლიხის ქედი)
* პერანგა (მესხეთის ქედი)

## ს 
* საყორნია

## უ 
* უშბა
## შ 
* შავი კლდე
* შხარა
მარშანცია

**მარშანცია** () — მცენარეთა გვარი ღვიძლის ხავსების დანაყოფში. აქვს მწვანე, მიწაზე გართხმული სხეული (თალუსი), რომლის სიგრძე 10 სმ, სიგანე — 1-2 სმ აღწევს. ნიადაგს რიზოიდებით ემაგრება. ანთერიდიუმი და არქეგონიუმი სხვადასხვა მცენარეზე ვითარდება. მრავლდება სპორებით; ახასიათებს თაობათა მორიგეობა. ვეგეტატიურად მრავლდება ჩეკია კვირტებით. 

ყოფილ სსრკ-ში მარშანციას 2 სახეობა გვხვდება. ფართოდაა გავრცელებული     Marchantia polymorpha. იგი ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს ნოტიო ადგილებში თითქმის ყველგან იზრდება. მეორე სახეობა — Marchantia paleacea — მხოლოდ დასავლეთ საქართველოშია გავრცელებული.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ხავსისნაირნი
მარტორქა ხოჭო

**მარტორქა ხოჭო** () — მწერი ხეშეშფრთიანთა რიგისა. ფართოდ არის გავრცელებული ევროპაში. მისი სიგრძე 4 სმ აღწევს. მამლებს თავზე უკან გაღუნული რქა აქვთ. მარტორქა ხოჭოს მატლი იკვებება გახრწნილი მცენარეული ნარჩენებით. ზოგჯერ აზიანებს მცენარეების ფესვებსაც. განვითარება 4 წელი გრძელდება. გვხვდება ყველგან ტუნდრისა და ტაიგის გარდა.

## გალერეა

Oryctes nasicornis hunn.jpg|მდედრი
Oryctes nasicornis under.jpg|ხოჭო ქვემოდან

## ლიტერატურა
კატეგორია:ხოჭოები
მარჩილი

**მარჩილი** — ვერცხლის ფულის სახელწოდება საქართველოში. (სახელი უნდა მომდინარეობდეს ვენეციური ვერცხლის „მარჩელოს“ სახელწოდებიდან). გავრცელდა XVI—XVII საუკუნეებში. როგორც ვახტანგ VI-ის „დასტურლამალიდან“ ირკვევა, XVIII საუკუნეში მარჩილი 12 შაურს ანუ 3 აბაზს შეადგენდა. მისი მასა სხვადასხვანაირი იყო. მარჩილი იხმარებოდა XVII საუკუნეში საქართველოში გავრცელებული ევროპული მონეტის — ტალერის აღსანიშნავადაც (ამ დროს ტალერი 3 აბაზად ფასობდა, ხოლო 3 აბაზი 1 მარჩილს შეადგენდა).

## ლიტერატურა
**ქებულაძე რ.,* ევროპული მონეტების მიმოქცევა საქართველოში XV-XVII საუკუნეები, თბ., 1971;
**ჯავახიშვილი ივ.,* ისტორიის მიზანი, წყაროები და მეთოდები წინათ და ახლა, წგნ. 3, ნაკვ. 3 — ქართული საფას-საზომთამცოდნეობა ანუ ნუმიზმატიკა-მეტროლოგია, ტფ., 1925;

კატეგორია:საქართველოს მონეტები
მარუხი (მდინარე)

**მარუხი** — მდინარე საქართველოში, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის გულრიფშის მუნიციპალიტეტში. სათავე აქვს აფხაზეთის კავკასიონის სამხრეთ კალთაზე, მარუხის მყინვართან, ზღვის დონიდან 2405 მ. ერთვის მდინარე ჩხალთას მარცხნიდან. სიგრძე 7,7 კმ, აუზის ფართობი 43,4 კმ². საზრდოობს თოვლის, წვიმის, მყინვარული და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულ-ზაფხულში, წყალმცირობა - შემოდგომა-ზამთარში. წყლის საშუალო წლიური ხარჯი 3,90 მ³/წმ.

## ლიტერატურა
კატეგორია:აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკის მდინარეები
მარცვლოვანთა ბუზები

**მარცვლოვანთა ბუზები** () — მწერების ოჯახი ორფრთიანთა რიგისა. მათი სხეულის სიგრძე 1-4 მმ აღწევს. მსოფლიოში ყველგან არიან გავრცელებული. ცნობილია 1500-ზე მეტი სახეობა. მარცვლოვანთა ბუზების მატლები ფიტოფაგებია. ძირითადად მარცვლოვანთა ღეროებსა და თავთუნებში ცხოვრობენ, იშვიათად ღეროებზე გალები|გალებს წარმოქმნიან. საქართველოში თავთავიან მარცვლოვანთა ნათესებში ფართოდაა გავრცელებული შვედური ბუზი (Oscinosoma frit) და მწვანეთვალა ბუზი (Chlorope pumilionis), სასარგებლო სახეობები ადგურებენ ფესვის ბუგრებს ჭარხალზე, ტროპიკებში მარცვლოვანთა ბუზების რიგი სახეობა ადამიანისა და ცხოველის ზოგიერთი ინფექციური და ინვაზიური დაავადების გამომწვევთა გადამტანია.

## ლიტერატურა 
*
მარცვალა

**მარცვალა** — მშრალი ერთთესლიანი ნაყოფი. აქვს კილიანი ნაყოფსაფარი, რომელიც მჭიდროდ არის შეზრდილი თესლთან. ვითარდება ბუტკოს ზედა ნასკვიდან. მარცვალა თითქმის ყველა მარცვლოვანს აქვს.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცენარეთა მორფოლოგია
მარწყვა-ბალახი

**მარწყვა-ბალახი** () — მცენარეთა გვარი ვარდისებრთა ოჯახისა. მრავალწლოვანი, იშვიათად ორ- ან ერთწლოვანი ბალახები და ბუჩქბალახებია. 

500-მდე სახეობა გავრცელებულია მთელ დედამიწაზე, უმეტესად კი ჩრდილოეთ ამერიკაში. საქართველოში 30 სახეობაა. მათგან 2 — საქართველოს ენდემია, (გვხვდება აფხაზეთსა და სვანეთში). 15-მდე — კავკასიისა. 

სახეობათა უმრავლესობა იზრდება ალპური სარტყლის მდელოებსა და ნიშალებზე, ნაწილი კი გვხვდება ქვიან, თიხნარ ფერდობებზე, ტყის პირებსა და ბუჩქნარებში, მთის ქვედა სარტყლიდან მოკიდებული ალპურ სარტყლამდე. კარგი დეკორატიული მცენარეა , რომელიც კავკასიის დასავლეთ რაიონებში კირქვიან კლდეებზე იზრდება.  შეიცავს მთრიმლავ ნივთიერებებს, ფისსა და წებოს.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ვარდისებრნი
თბილისის ეთნოგრაფიული მუზეუმი ღია ცის ქვეშ

**გიორგი ჩიტაიას სახელობის ეთნოგრაფიული მუზეუმი ღია ცის ქვეშ** — ეთნოგრაფიული მუზეუმი თბილისში, რომელიც დაარსდა 1966 წელს. იგი პირველი ეთნოგრაფიული მუზეუმია კავკასიაში. მუზეუმის დაარსების იდეის ავტორი და განმახორციელებელი იყო ქართული ეთნოგრაფიული სკოლის ფუძემდებელი, აკადემიკოსი გიორგი ჩიტაია. მუზეუმის გენერალური გეგმის ავტორია ლონგინოზ სუმბაძე.

მუზეუმი ღია ცის ქვეშ სამეცნიერო-საგანმანათლებლო დაწესებულებაა — საბუნებისმეტყველო, მატერიალური და სულიერი კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლთა საცავი. მუზეუმი წარმოადგენს საქართველოს მინიატურულ მოდელს და ასახავს მის მრავალფეროვან ეთნოკულტურას. მუზეუმის ტერიტორია მოიცავს 50 ჰექტარს და დაყოფილია 11 ზონად. ხალხური ხუროთმოძღვრებისა და ყოფისათვის დამახასიათებელი ობიექტები წარმოდგენილია ათ ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ ზონაში, რომელთაგანაც ხუთი — აღმოსავლეთ და ხუთი — დასავლეთ საქართველოს წარმოაჩენს.

მუზეუმში ექსპონირებულია 70-მდე საცხოვრებელი სახლი და სამეურნეო ნაგებობა საქართველოს შემდეგი ისტორიულ-გეოგრაფიული რეგიონებიდან: სამცხე-ჯავახეთი, გურია, სამეგრელო, იმერეთი, რაჭა-ლეჩხუმი, აფხაზეთი, აჭარა, სვანეთი, ქართლი, კახეთი. ერთი ზონა ეთმობა ისტორიულ-არქეოლოგიურ ძეგლებს, რომელთა შორისაა V-VI სს. სიონის ტაძრის ბაზილიკა და აკლდამა, ძვ. წ. II ათასწლეულის დოლმენი აფხაზეთიდან და საფლავის ქვების მდიდარი კოლექცია.

მუზეუმში ფუნქციონირებს საგანმანათლებლო ცენტრი, სადაც ბავშვებს საშუალება აქვთ, პრაქტიკულად შეისწავლონ ტრადიციული სამჭედლო და სამეთუნეო ტექნოლოგიები.

ღია ცის ქვეშ მუზეუმის მეთერთმეტე ზონაში ისტორიულ-არქეოლოგიური ძეგლებია განთავსებული. ექსპონირებულია სიონის V-VI საუკუნეების ბაზილიკა და აკლდამა, აგრეთვე რელიეფურ საფლავის ქვათა მდიდარი კოლექცია. მთლიანობაში მზეუმში 8 ათასზე მეტი ექსპონატია დაცული.

## პირველი ექსპონატი
მუზეუმის პირველი ექსპონატი იყო, თიანეთში სოფელ სიონში შემთხვევით აღმოჩენილი ქვის აკლდამა, რომელიც მდებარეობდა იმ ეკლესიის ქვეშ, რომელიც სიონის წყალსაცავის დაგუბების გამო დაიშალა და გამიზნული იყო თბილისის მუზეუმში გადამოსატანად. აღნიშნული ქვის აკლდამა მდებარეობდა მთავარი ტაძრის აღმოსავლეთით.

1966 წლის აპრილის თვეში დასრულდა აღნიშნული ძეგლის ადგილზე გადმოტანის პროცესი. ძეგლის ახალ ადგილზე აღდგენას ხელმძღვანელობდნენ სპეციალური სამეცნიერო-სარესტავრაციო სახელოსნოს ოსტატი ვალერიან ვაჭარიძე და ქვისმთელთა ბრიგადირი მიხეილ ბოგუშევი.

## იხილეთ აგრეთვე 
* საქართველოს ეროვნული მუზეუმი

## ლიტერატურა
*
*

## სქოლიო
კატეგორია:თბილისის მუზეუმები
კატეგორია:საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გაერთიანება
კატეგორია:1966 წელს დაარსებული მუზეუმები
კატეგორია:მუზეუმები ანბანის მიხედვით
მარცვლეულისა და მარცვლეული პროდუქტების მავნებლები

**მარცვლეულისა და მარცვლეული პროდუქტების მავნებლები**, *ბეღლის მავნებლები* — ცხოველები, რომლებიც ანადგურებენ და აზიანებენ მარცვლეულს და მათ პროდუქტებს შენახვისა და გადაზიდვისას. შეუძლიათ დააზიანონ აგრეთვე ხმელი ხილი, ბოსტნეული კულტურები, სამკურნალო მცენარეები, ტყავისა და თამბაქოს ნედლეული და სხვა. ასეთ მავნებლებს განეკუთვნებიან ობობასნაირნი (ზოგიერთი ტკიპა), მწერები (ზოგიერთი ხოჭო და პეპელა), ფრინველები (მტრედისნაირნი და ბეღურასნაირნი), ძუძუმწოვრები (თაგვისებრი მღრღნელები). სულ ასზე მეტი სახეობა. მათგან საქართველოში დიდი ზიანი მოაქვთ ფქვილისა და წაგრძელებულ ტკიპებს; ბეღლისა და ბრინჯის ცხვირგრძელებს; სურინამულ, პატარა და ქარცი ფქვილჭამიებს, რქიანას, ფქვილის დიდ და პატარა ღრაჭუკას; პურის რკილს, მავრიტანულ ხოჭოს, მარცვლეულისა და ბეღლის ჩრჩილებს; წისქვილის, ბეღლის, ხილის, კაკაოს ალურებს და სხვებს; სახლის ბეღურას, მტრედს, რუხ და შავ ვირთაგვას, სახლისა და ტყის თაგვებს, მემინდვრიებს.

## ბრძოლის ღონისძიებანი
**გამაფრთხილებელი (პროფილაქტიკური)**
*საცავების, გადამმუშავებელი საწარმოების ტერიტორიის, მანქანების, მექანიზმებისა და საწყობის ინვენტარის გაწმენდა-გასუფთავება, მათი დეზინსექცია; მარცვლეულისა და მარცვლეულის პროდუქტების შენახვის სანიტარულ-ჰიგიენური წესების დაცვა; 

**გამანადგურებელი (ფიზიკურ-მექანიკური და ქიმიური)**
* *ფიზიკურ-მექანიკური* დაზიანებული მარცვლეულისა და ბურღულის გაწმენდა მარცვალ-საწმენდი მანქანებით, ფქვილის გაცრა, კედლების, ტარის და მანქანების გაწმენდა მტვერსასრუტით; მარცვლეულის გაშრობა, განიავება, ვენტილაცია; მაიონიზებელი გამოსხივების გამოყენება.

* *ქიმიური* ცარიელი საწყობების სველი დეზისექცია (ქლოროფოსი, ტრიქლორმეტაფოს-3), აეროზოლის გამოყენება (ინსექტიციდის მბოლავი კოჭები), ფუმიგაცია (ბრომმეთილი და სხვა). ფრინველებისაგან მარცვლეულისა და მარცვლეული პროდუქტების დასაცავად საჭიროა ფანჯრების, კარების, სავენტილაციო მილების და სხვა ადგილების ბადით დაფარვა.

## იხილეთ აგრეთვე
*დერატიზაცია — თაგვისებრ მღრღნელებთან ბრძოლის შესახებ.

## ლიტერატურა
კატეგორია:სასოფლო-სამეურნეო მავნებლები
კატეგორია:პარაზიტები
მავნებლები
იოლანდა მარშევი

**იოლანდა მარშევი** (Yolanda Marchev) (დ. 11 მაისი, 1920, ციურიხი, შვეიცარია — გ. 3 მაისი, 2015) — შვეიცარიელი ქართველოლოგი. 

1939 წელს დაამთავრა გიმნაზია. სწავლობდა რომანულ და კლასიკურ ენებს. ციურიხის უნივერსიტეტში პროფ. კიტა ჩხენკელის  ხელმძღვანელობით შეისწავლა ქართული ენა და ლიტერატურა. თანამშრომლობდა კ. ჩხენკელის მიერ გერმანულ ენაზე გამოცემული „ქართული ენის შესავლის“ და „ქართულ-გერმანული ლექსიკონის“ შედგენაში. კიტა ჩხენკელის გარდაცვალების შემდეგ   მარშევს მიენდო ამ ლექსიკონის დამთავრება. ლეა ფლურისთან და რუთ ნოიკომთან ერთად მან ლექსიკონის გამოცემა დაამთავრა 1974 წელს (გამოიცა 3 ტომად). 1964 წლიდან განაგებდა ქართული ენის კათედრას ციურიხის უნივერსიტეტში. ასწავლიდა ქართულ  ენას, კითხულობდა ლექციებს ქართული ენის სტრუქტურისა და ქართული ლიტერატურის ისტორიის საკითხებზე.

## ლიტერატურა
## რესურსები ინტერნეტში
*
* 

კატეგორია:შვეიცარიელი ენათმეცნიერები
კატეგორია:დაბადებული 11 მაისი
კატეგორია:დაბადებული 1920
კატეგორია:გარდაცვლილი 3 მაისი
კატეგორია:გარდაცვლილი 2015
კატეგორია:შვეიცარიელი ქართველოლოგები
მარხვანი

**მარხვანი** — ქრისტიანული საღვთისმსახურო წიგნი, რომელიც შეიცავს საეკლესიო წელიწადის მოძრავი პერიოდის — დიდი მარხვისათვის დაწესებულ საგალობლებს. მარხვანის ის რედაქცია, რომელიც ბერძნულია და, შესაბამისად, ქართულ ღვთისმსახურებაში იყო დამკვიდრებული, უკავშირდება კონსტანტინოპოლის სტუდიონის მონასტრის ჰიმნოგრაფიულ სკოლას და მიეწერება თეოდორე სტუდიტეს (IX ს., თუმცა მასში შესულია საბაწმიდელ ჰიმნოდთა — ანდრია კრეტელის, იოანე დამასკელის, კოზმა მგალობლის — საგალობლები. 

ქართულ სინამდვილეში მარხვანი XI საუკუნიდან გაჩნდა. მისი თარგმნა ექვთიმე და გიორგი მთაწმიდლების სახელთა არის დაკავშირებული. ღვთისმსახურების განვითარების ადრეულ ეტაპზე დიდმარხვის საგალობლები შედიოდა ჯერ ქართულ ლექციონარში, შემდეგ ძველ და ახალ რედაქციის იადგარებში. მარხვანის, როგორც საგალობელთა კრებულის, სპეციფიკა ისაა, რომ სადა დღეებისათვის მასში შეტანილია მხოლოდ 3 გალობისაგან შემდგარი კანონები ანუ ხვედრნი, რის გამოც კრებულს ტრიოდიონსაც უწოდებენ. XV-XVI საუკუნეებში ქართულად ითარგმნა მარხვანის იერუსალიმური რედაქცია. XVIII საუკუნეში მარხვანი შესწორდა სლავური თარგმნის მიხედვით (დაიბეჭდა 1741).

## ლიტერატურა
**კეკელიძე კ., ქ*ართული ლიტერატურის ისტორია, ტ. 1, თბ., 1960;
**Карабинов И.,* Постная триодь, СПб., 1910;

კატეგორია:ქრისტიანული ლიტერატურა
მარწყვი

**მარწყვი** () — მცენარეთა გვარი ვარდისებრთა ოჯახისა. მრავალწლოვანი ბალახია. 

საქართველოში ველურად იზრდება 3 სახეობა. ტყის მარწყვი () ხარობს ტენიან და დაჩრდილულ ადგილებზე, ტყის პირებზე, მდელოებსა და ველობებზე. მწვანე მარწყვი () ეტანება შედარებით მშრალ და ქვიან ადგილსამყოფელს; მუშკის მარწყვი () კი მხოლოდ თბილ მიდამოებში იზრდება.

მარწყვს ამრავლებენ ჩითილით, სელექციურ მუშაობაში-თესლით. უმთავრესად მოჰყავთ ბაღის მარწყვი (), რომელიც ველურად არ გვხვდება. სარგავად არჩევენ ნიადაგის სწორ ზედაპირს, ხოლო ნოტიო ადგილებში კვლებს აკეთებენ. მცენარეს რგავენ შემოდგომაზე ან გაზაფხულზე, ნარგავს უხვად რწყავენ. მოსავალს იღებენ დარგვიდან ერთი წლის შემდეგ. 

საქართველოში — ლაგოდეხისა და ყვარლის მუნიციპალიტეტებში, მოჰყავთ ბაღის მარწყვის მსხვილ-ნაყოფა ჯიში „კრასავიცა ზაგორია“. ნაყოფს იყენებენ ნედლად, გაყინულს და გადამუშავებულს (მურაბა, პასტილა, წვენი). მოსავლიანობა საშუალოდ 6-7 ტ/ჰა. ბაღის მარწყვის ძირითადი *მავნებლებია* ჟილო-მარწყვის ცხვირგრძელა. მარწყვის ნემატოდა, მარწყვის ტკიპა. *დაავადებები* — მარწყვის ნაცრისფერი სიდამპლე, ნაცარი, ფოთლის თეთრი და მურა ლაქიანობა.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ვარდისებრნი
კატეგორია:კენკრა
მარჯნის პოლიპები

**მარჯნის პოლიპები** (Anthozoa), უხერხემლოთა კლასი ნაწლავღრუიანების ტიპისა. კოლონიური, ზოგჯერ ერთეული ორგანიზმებია. სხეული, ჩვეულებრივ, ცილინდრულია. მისი ძირი ან კოლონიას მიეზრდება ხოლმე, ან (ერთეული ფორმები) გრუნტს ემაგრება ლანჩით. მოპირდაპირე მხარეზე მოთავსებულია საცეცებით გარშემორტყმული პირის ხვრელი, რომელსაც მოსდევს ხახა და შემდეგ არასრული ტიხრებით საკნებად დაყოფილი ნაწლავის ღრუ. სხეულის კედლები შედგება ექტოდერმის, ენტოდერმისა და შუა — მეზოგლეის შრისაგან. მრავლდებიან სქესობრივი და უსქესო გზით. სასქესო უჯრედები ვითარდება ტიხრების ენტოდერმაში. შთამომავლობა დედისეულ ორგანიზმს ტოვებს, ჩვეულებრივ, მატლის — პლანულის — სტადიაში, შემდეგ რამდენიმე ხანს დაცურავს, ეშვება ფსკერზე და ზრდასრულ პოლიპად გარდაიქმნება. უსქესო გამრავლება დაკვირტვით ხდება. კვირტი დედისეულ ორგანიზმს არ სცილდება და წარმოიქმნება კოლონია. თანამედროვე მარჯნის პოლიპები გაერთიანებულია 2 ქვეკლასში: რვასხივიანი მარჯნის პოლიპები (Octocorallia) და ექვსხივიანი მარჯნის პოლიპები (Hexaxorallia). რვასხივიანი მარჯნის პოლიპები კოლონიური ფორმებია, 8 საცეცით. მათ განეკუთვნება კეთილშობილი (წითელი) მარჯანი, ზღვის ნაკრტენი და სხვა. ექვსსხივიანები ჩონჩხს მოკლებული ერთეული ფორმებია, რომლებიც ხშირად სიმბიოზში იმყოფებიან სხვა ცხოველებთან (კიბო-განდეგილი, ათფეხიანები). მათვე ეკუთვნიან მადრეპოროვნები, რომელთაც კარგად განვითარებული კიროვანი ჩონჩხი აქვთ. მარჯნის პოლიპების კლასში 6 ათასამდე სახეობაა. ყველაზე პრიმიტიული მარჯნის პოლიპების ნაშთები პირველად კამბრიულ ნალექებშია ნაპოვნი. ნამარხი მარჯნებით წარმოქმნილი კირქვები, აგრეთვე ზოგი თანამედროვე მადრეპოროვანი მარჯანი გამოიყენება სამშენებლო მასალის წარმოებაში, კეთილშობილი (წითელი) მარჯანი — საიუველირო საქმეში.

## ლიტერატურა 
*
მასა 1000 თესლისა

**მასა 1000 თესლისა**, *1000 თესლის წონა* — გრამობით გამოხატული ჰაერმშრალი თესლის სიდიდისა და სისრულის მაჩვენებელი. სხვადასხვა მცენარისათვის ეს მაჩვენებელი დიდ ფარგლებში მერყეობს. იგი განსხვავებულია სხვადასხვა ჯიშისთვისაც, აგრეთვე წლიდან წლამდე იყენებენ თესვის ნორმის სწორი განსაზღვრისათვის, სპეციალური გამოკვლევების დროს კი ის გადაჰყავთ მშრალ მასაზე, რომელსაც *თესლის აბსოლუტური მასა* ეწოდება.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ბოტანიკა
მარჯნისფერი ასპიტები

**მარჯნისფერი ასპიტები** () — გველების გვარი ასპიტისებრთა ოჯახისა. მკვეთრი შეფერილობა აქვთ (სხეული სხვადასხვა კომბინაციაში შემოსარტყლულია შავი, ყვითელი და წითელი რგოლებით). აქვთ პატარა თავი, მოკლე კუდი, პირი შედარებით პატარაა და სუსტად იწელება, ასევე პატარაა შხამიანი კბილებიც. ზედა ყბაზე გააჩნიათ მხოლოდ შხამიანი ეშვები. გვარში 65 სახეობაა. გავრცელებულია ჩრდილოეთ და სამხრეთ ამერიკაში (უფრო მეტია ცენტრალურ ამერიკაში). ყველაზე დიდია გიგანტური მარჯნისფერი ასპიტი (Micrurus spixii), რომლის სიგრძე 1,5 მ აღწევს, ბინადრობს ამაზონის აუზში. არლეკინისებრი მარჯნისფერი ასპიტის (Micrurus fulvius) სიგრძე 1 მ აღწევს, გავრცელებულია ყველაზე ჩრდილოეთით (აშშ-ის ინდიანისა და კენტუკის შტატები); ჩვეულებრივი მარჯნისფერი ასპიტის (Micrurus corallinus) სიგრძე 0,5 მ-ზე მეტია, გავრცელებულია აღმოსავლეთ ბრაზილიაში. მარჯნისფერი ასპიტების ნაკბენი ზოგჯერ სასიკვდილოა.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ასპიტისებრნი
მასნავი

**მასნავი**, *მესნევი* (არაბ. — წყვილეული), არაბული პოეტიკის მიხედვით, ორსტრიქონიანი წყვილად შერითმული სალექსო ფორმა (აა, ბბ, გგ). ფართოდ გავრცელდა კლასიკურ სპარსულ პოეზიაში, საგმირო, რომანული და დიდაქტიკური ჟანრის თხზულებებისათვის (რუდაქის „ქილილა და დამანას“ ფრაგმენტები, ფირდოუსის „შაჰნამე“, ნიზამის პოემები და სხვა). „მასნავი“ ჰქვია ჯალალ ალ-დინ რუმის ამ სალექსო ფორმით დაწერილ პოემასაც. იხმარება აგრეთვე თურქულ, აზერბაიჯანულ, უზბეკურ ლიტერატურაში. გვხვდება ქართულ პოეზიაში „მრჩობლედის“ სახელწოდებით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:ლექსთწყობა
კატეგორია:არაბული ლიტერატურა
კატეგორია:სპარსული ლიტერატურა
მარჯანიშვილის მწვერვალი

**მარჯანიშვილის მწვერვალი** ― მწვერვალი საქართველოსა და რუსეთის (ყაბარდო-ბალყარეთი) საზღვარზე, რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარეში, ლენტეხის მუნიციპალიტეტში. მდებარეობს სვანეთის კავკასიონის მთავარ ქედზე, მდინარე ცხენისწყლის ერთ-ერთი მდგენელის — ზესხოს სათავეში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3500 მ. აგებულია იურული ასპიდური ფიქლებით, ქვიშაქვებითა და კვარციტებით. დამახასიათებელია ნივალური ლანდშაფტი. მწვერვალზე 1938 წელს მოეწყო საქართველოს ალპური კლუბის პირველი ექსპედიცია, რომლის ხელმძღვანელი იყო ალექსანდრე ჯაფარიძე.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარის მთები
მასარა

**მასარა** — მთა საქართველოში, დუშეთისა და ახმეტის მუნიციპალიტეტების ადმინისტრაციულ საზღვარზე. მდებარეობს აღმოსავლეთ კავკასიონის სამხრეთ კალთაზე, ქართლისა და კახეთის ქედების შესაყართან, მდინარე ივრის სათავეში. სიმაღლე ზღვის დონიდან 3279 მ. აგებულია ასპიდური თიხაფიქლების, ქვიშაქვებით და კვარციტებით. დასავლეთი და სამხრეთ-დასავლეთი კალთები ციცაბოა, ფლატოვანი, დანარჩენი — დამრეცი. დამახასიათებელია სუბალპური და ალპური ლანდშაფტი.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მცხეთა-მთიანეთის მხარის მთები
კატეგორია:კახეთის მხარის მთები
მასტოდონტები

**მასტოდონტები** (ბერძნ. mastos — დვრილი და  odus, ნათ. ბრ. odontos — კბილი), ნამარხი ცხოველების ჯგუფი ხორთუმიანთა რიგისა. ცხოვრობდნენ ძირითადად მესამეულ პერიოდში. ჰქონდათ დიდი, მასიური სხეული, რომლის სიმაღლე 1,5-3,2 მ აღწევდა. ძირითადი კბილების გვირგვინის აგებულების მიხედვით არჩევენ *ბორცვკბილიან* და *ქედკბილიან* მასტოდონტებს. საჭრელი კბილები ეშვებად ჰქონდათ გადაქცეული. უძველეს ფორმებს ეშვები ჰოქნდათ როგორც ზედა, ისე ქვედა ყბაზე, უფრო გვიანდელ წარმომადგენლებს კი ქვედა ეშვები სულ არ გააჩნდათ ან ჰორიზონტალურად ჰქონდათ გაბრტყელებული. მასტოდონტები ნაპოვნია აზიაში, ევროპაში, აფრიკაში, ჩრდილოეთ ამერიკაში. ევროპასა და აზიაში ამოწყდნენ ნეოგენის ბოლოს, აფრიკაში და ჩრდილოეთ ამერიკაში — მეოთხეული პერიოდის დასაწყისში.

## ლიტერატურა
* *მჭედლიძე გ.,* ქსე, ტ. 6, გვ. 486, თბ., 1983

კატეგორია:გადაშენებული ძუძუმწოვრები
კატეგორია:ხორთუმიანები
ალ-მასუდი

**აბუ ლ-ჰასან ალი იბნ ალ-ჰუსაინ ალ-მასუდი** (დ. IX საუკუნის დასასრული, ბაღდადი — გ. 956 ან 957, ფუსტატი, ეგვიპტე) — არაბი ისტორიკოსი და მოგზაური. 915-945 წლებში იმოგზაურა ინდოეთში, ირანში, ცეილონში, ჩრდილოეთ აფრიკაში, აზერბაიჯანში, სომხეთში. შემდეგ ცხოვრობდა სირიასა და ეგვიპტეში. ეკუთვნის 20-ზე მეტი ნაშრომი ცოდნის სხვადასხვა სფეროში (ფილოსოფია, ისტორია, მუსლიმანური ღვთისმეტყველება და სამართალი). ჩვენამდე მოაღწია ორმა ნაშრომმა, რომელთაგან უმნიშვნელოვანესია „ოქროს სამრეცხოები და მარგალიტთა სასაბადოები“. მასში არის საინტერესო ცნობები საქართველოს შესახებაც.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:არაბები
კატეგორია:არაბი ისტორიკოსები
კატეგორია:არაბი მოგზაურები
კატეგორია:შუა საუკუნეების მოგზაურები
კატეგორია:უცხოელი ავტორები საქართველოსა და ქართველების შესახებ
მატე

მინი|მატე ტრადიციულ ჭურჭელში.
**მატე** (სიტყვა ნასესხებია სამხრეთ ამერიკის ინდიელების ერთ-ერთი ტომის — კეჩუას ენიდან) — მარადმწვანე პარაგვაული ჩაის გამხმარი, დაფშვნილი ფოთლები. შეიცავს 1,8% კოფეინს, 0,05% თეობრომინს, 9-12% მთრიმლავ ნივთიერებებს, ეთეროვან ზეთებს, A, B, C ვიტამინებს, ლიმონის მჟავასა და სხვა ნივთიერებებს. სამხრეთ ამერიკაში მისგან აყენებენ კოფეინით მდიდარ ჩაის მსგავს სასმელს. განსაკუთრებით პოპულარულია არგენტინაში, სადაც ის კანონით განსაზღვრულია როგორც "ეროვნული სასმელი". მატეს ეძახიან იმ ჭურჭელსაც (აკეთებენ გოგრისაგან), რომლიდანაც სვამენ ჩაის და თვითონ ხესაც. ის ასევე გამოიყენება დრუზების მიერ სირიაში.

## ისტორია 
მიიჩნევა, რომ მატეს გამოყენება თავიდან დაიწყო გუარანის და ტუპის ტომებმა, რომლებიც დღევანდელი სამხრეთი ბრაზილიის ტერიტორიაზე ცხოვრობდნენ. გვიან XVI საუკუნეში მატეს გამოყენება ფართოდ დაიწყეს ესპანელმა კოლონიზატორებმა. შუა XVII საუკუნეში პირველად მოახერხეს მატეს მცენარის კულტურული ჯიშების შექმნა.
## ლიტერატურა 
* 

## რესურსები ინტერნეტში 
* Instructions on how to prepare Mate
* Article about Mate with a video tutorial 

## სქოლიო 
კატეგორია:ჩაი
მატერიკი (ჰაგიოგრაფია)

**მატერიკი** (< ) — ჰაგიოგრაფიული მწერლობის ჟანრი, დედათა ცხოვრების წიგნი. ძველ ჰაგიოგრაფიულ კრებულებში ჩვეულებრივ შეჰქონდათ ორივე სქესის წმინდანთა ცხოვრებისა და წამების ამსახველი ნაწარმოებები. ზოგჯერ დედათა ცხოვრების წიგნებს ცალკე ადგენდნენ, მამათა ცხოვრებისას — ცალკე. პარხლის მრავალთავისა (XI ს.) და ბოდლის წიგნსაცავის XI საუკუნის ქართული მრავალთავის II ნაწილი მატერიკია (მამათა ცხოვრებანი გაერთიანებულია I ნაწილში).

## იხილეთ აგრეთვე
*პატერიკი

## ლიტერატურა
* *კეკელიძე კ.,* ქართული ლიტერატურის ისტორია, ტ. 1, თბ., 1960;
**Peters P.,* De Codice biberico bibliothecae Bodleiane, «Analecta Bollandiana», 1912, t. 31, p. 315;
* *ცინდელიანი უ.,* ქსე, ტ. 6, გვ.493, თბ., 1983

კატეგორია:ჰაგიოგრაფია
ცინიკური რეალიზმი

thumb|300px|1989 წლის პეკინის ტრაგედია, ვუ ვენჟიანის მიერ.
**ცინიკური რეალიზმი** — თანამედროვე მიმდინარეობა ჩინურ ხელოვნებაში, განსაკუთრებით მხატვრობაში, რომელიც 1990-იან წლებში ჩაისახა პეკინში. ამჟამად ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარული მოდერნისტული ხელოვნების მიმდინარეობაა კონტინენტურ ჩინეთში. მიმდინარეობა წარმოიქმნა კულტურული რევოლუციის შემდგომ არსებული კოლექტიური აზროვნებისგან განდგომილი ჩინელი მხატვრების წრეში. მიმდინარეობის მთავარი თემები რევოლუციური ჩინეთის (1911-დღემდე) სოციო-პოლიტიკური საკითხებისა და მოვლენების გარშემო ტრიალებს. ამ მიმდინარეობასთან დაკავშირებულ ხელოვანთა შორის არიან: ფან ლიუნი, ლიუ ვეი და იუ მინჟუნი.

## რესურსები ინტერნეტში
*Don't believe the hype about Chinese art  - Guardian art blog commentary by Ana Finel Honigman
*China will shake the art world yet  - Guardian art blog commentary by Eliza Gluckman

კატეგორია:ჩინეთის ხელოვნება
კატეგორია:ხელოვნების მიმდინარეობები
მარხილი

thumb|250px|მარხილი
thumb|250px|მარხილი
**მარხილი** — სახმელეთო უბორბლო საზიდი საშუალებების ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული სახეობა, რომელიც ურმის დანიშნულებას ასრულებს. ბარში მარხილი თოვლზე სატარებლად იხმარებოდა, მთაში კი — წლის ყველა დროს იყენებდნენ და ძირითად სამეურნეო ტრანსპორტს წარმოადგენდა. გამწევ ძალად უპირატესად ხარებს აბამდნენ. 

მარხილს აკეთებდნენ თელის, იფანის, წიფლის, ნაძვის და სხვა ხისაგან. იყო საგანგებო დანიშნულების მარხილებიც. მაგ., ქვის საზიდი მარხილი — თურში (აღმოსავლეთ საქართველო მთა), მძიმე ქვევრების გადასატანი მარხილი — თუში (იმერეთი), მინდვრად პატივის გასატანი გოდორმარხილი — ჯინი, შეშის ან მცირე ტვირთის საზიდი მარხილი — ლეკმარხილი. შიდა სამეურნეო მსუბუქი საქმეებისათვის იხმარებოდა ხელმარხილიც. ზოგან გამწევ ძალად ცალ საქონელსაც აბამდნენ, ასეთ საზიდს მარტუღელა ეწოდებოდა. კონსტრუქციული თავისებურებით გამოირჩეოდა მთიდან ძნისა და თავის ჩამოსაზიდი მარხილი (სვანური მარხილი, მესხური სელი, აჭარული ხიზეკი და სხვა).

ქართულ წერილობით წყაროებში მარხილის ერთ-ერთ სახეობად მოხსენიებულია ნალო, რომელიც თოვლში გამოსაყენებელი, ადამიანთა ჩასასხდომი უთელო ეტლი ყოფილა. თანამედროვე ეთნოგრაფიულ სინამდვილეში ნალო ამ მნიშვნელობით აღარ გვხვდება. წყაროებში მოხსენიებული აგრეთვე მანჯიკი — მომცრო მარხილი და ციგა. მთაში მარხილი ტვირთის საზომ ერთეულად იხმარებოდა მარხილი თივა, მარხილი შეშა და სხვა.

საქართველოს ვერტიკალური ზონალობის ბუნებრივ-სამეურნეო პირობებში, კერძოდ, მთისა და ბარის გარდამავალ ზოლში ისტორიულად ჩამოყალიბდა შერეული ტიპის საზიდი საშუალებანი, რომლებშიც კარგად არის შეხამებული თრევა-სრიალისა და გორვის სამოძრაო პრინციპი. ამგვარი საზიდი ნახევრად მარხილს და ნახევრად ურემს წარმოადგენს (აჩაჩა ურემი, ბოლოთრია, სელი). მარხილის ტიპის საზიდი მსოფლიოს თითქმის ყველა ხალხისათვის არის ცნობილი. მარხილს დღემდე შემორჩა პრაქტიკული მნიშვნელობა ჩრდილოეთ მხარეებში, სადაც გამწევ ძალად ძაღლებსა და ირმებს იყენებენ (ნარტები).

## ლიტერატურა 
* *გეგეშიძე მ.,* ქართული ხალხური ტრანსპორტი, თბ., 1956;
* *დავითიძე ა.,* სატრანსპორტო საშუალებათა დამზადების ხალხური წესები ზემო აჭარაში, «აჭარის ასსრ სახელმწიფო მუზეუმის შრომები», 1972, ტ. 7;
* *გეგეშიძე მ.,* ქსე, ტ. 6, გვ. 475-476, თბ., 1983.

კატეგორია:ტრანსპორტი
მატამატა

**მატამატა** () — გველკისერა კუსებრთა ოჯახის ფოჩიანი კუს გვარის ერთადერთი სახეობა. ბინადრობს ვენესუელის, გაიანის, ბრაზილიის, გვიანისა და სურინამის მტკნარ წყალსატევებში. აქვს ოვალური ზურგის ფარი (სიგრძეში 40 სმ-მდე სიგრძის, გვერდებიდან დაკბილული, ამოშვერილი 3 დაკბილული ქედით), გრძელი და ვიწრო მუცლის ფარი, სამკუთხა და ბრტყელი თავი, ხორთუმისებრი დინგი; კისერსა და თავზე ჩამოკიდებულია კანის ფოჩები. პირი ძლიერ ფართოა, ყბები სუსტი. ფერად მომწვანო რუხია. იკვებება თევზებითა და ბაყაყებით, მათი ლარვებით, წყლის უხერხემლოებით. ჩაფლულია შლამში, მცენარეებს შორის; ამ დროს ფოჩები წყლის დინებასთან ერთად ირხევა, ფარავს სხეულის მოხაზულობას და იზიდავს მსხვერპლს, რომელსაც პირის ფართოდ გაღებით მთლიანად ყლაპავს.

2020 წელს, ორინიკოსა და რიო-ნეგროს აუზებში და ესეკიბოს წყალშემკრებში გავრცელებული ინდივიდები ცალკე სახეობად, *Chelus orinocensis*-ად გამოყვეს, გენეტიკური, მორფოლოგიური და გარეგნული განსხვავებების გამო.

## ლიტერატურა 
* 

## სქოლიო 
კატეგორია:გველკისერა კუსებრნი
კატეგორია:ამაზონის ფაუნა
მატიტელა

**მატიტელა** () — მცენარეთა გვარი მატიტელასებრთა ოჯახისა. ერთწლოვანი და მრავალწლოვანი ბალახებია, იშვიათად ბუჩქბალახები და ბუჩქებია. აქვთ სწორმდგომი ან გართხმული, ზოგჯერ ხვიარა ღერო, 4-6 ფურცლიანი გვირგვინისებრი ყვავილსაფარი და სამწახნაგოვანი ნაყოფი. 

გვარში 300-მდე სახეობაა. უმეტესად გავრცელებულია ზომიერ და ტროპიკულ ოლქებში. საქართველოში 28 სახეობა იზრდება, მათ შორის ხალხში კარგად ცნობილია სახეობებია წართხალი (Polygonum alpinum), წყლის დვალურა (), ჩვეულებრივი მატიტელა (), დვალურა (), ყანის ჭლექი (), ღობისძირა (), წალიკა () და სხვა სახეობები. 

ზოგი მათგანი აბეზარი სარეველაა, ზოგს ხალხურ მედიცინაში იყენებენ, ზოგი კი ცხოველთა (განსაკუთრებით ბატების და ინდაურების) საკვებია.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:მატიტელასებრნი
მატიტელასებრნი

**მატიტელასებრნი** () — ორლებნიან მცენარეთა ოჯახი. მეტწილად ბალახები და ბუჩქბალახები, იშვიათად ბუჩქები და უფრო იშვიათად (ტროპიკებში) ხეებია. აქვთ მორიგეობით განლაგებულია ფოთლები, რთულ ყვავილედებში თავმოყრილია წვრილი ორსქესიანი ყვავილები. 

ოჯახში 40-მდე გვარის 900 სახეობაა. გავრცელებულია მთელ დედამიწაზე, უმთავრესად კი ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს ზომიერ სარტყელში. საქართველოში გვხვდება 5 გვარი (53 სახეობა): ხორციფერა (2 სახეობა), მატიტელა (28 სახეობა), წიწიბურა (1 სახეობა), ღოლო (21 სახეობა) და  (1 სახეობა). 

ძნელად მოსასპობი სარეველაა ღოლო. ამ ოჯახიდანაა სათესი კულტურა წიწიბურა (საქართველოში მთიულეთში თესავენ). მებოსტრეობაში მოჰყავთ *Rumex acetosa*-ს ტიპის მჟაუნები.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:მატიტელასებრნი
მატლი

[მინი|მატლები ჭამენ [ლეში|ლეშს]]
**მატლი** — მწერების ლარვა. ვითარდება კვერცხიდან, განიცდის რთულ მეტამორფოზს. ქერცლფრთიანების მატლს მუხლუხს უწოდებენ.

## ლიტერატურა
კატეგორია:მწერები
რობერტ დე ნიროს ფილმოგრაფია

რობერტ დე ნიროს ფილმოგრაფია ითვლის 120-მდე ფილმს, ამათგან უდიდეს ნაწილში მთავარი როლი აქვს ნათამაშები, მცირე ნაწილში კი - მეორეხარისხოვანი. პირველი ფილმი, რომელშიც ითამაშა სადილის კლიენტი, იყო *სამი ოთახი მანჰეტენში*, 10 ნოემბერს, 1965 წელს. დე ნირო ამავდროულად არის 31 ფილმის პროდიუსერი.

## სრული ფილმოგრაფია: მსახიობი და რეჟისორი
## სრული ფილმოგრაფია: პროდიუსერი
კატეგორია:ფილმოგრაფიები
მატიანე

**მატიანე**, *მატიანი —* საისტორიო ჩანაწერთა კრებული ძველ საქართველოში. ეს ტერმინი გვხვდება ჯერ კიდევ ბიბლიის უძველეს ნუსხებში. თავდაპირველად აღნიშნავდა მხოლოდ ნუსხის სახით გადოცემულ ამბებს. ბიბლიაში მატიანის სინონიმად იხმარება „წიგნი მეფეთა საჴსენებელთა“. დავით აღმაშენებლის ისტორიკოსთან მოხსენიებულია „ძველი მატიანე ქართლისა“. ივანე ჯავახიშვილის აზრით, აქ იგულისხმება ის საისტორიო თხზულება, რომელიც „ქართლის ცხოვრებაში“ წინ უძვის დავით აღმაშენებლის ისტორიას, ეფრემ მცირის (XII ს.) ცნობით, ყოფილა „წმიდათა მატიანეებიც“.

მატიანეები ჰქონდათ ეკლესია-მონასტრებსაც. XII საუკუნის ერთ-ერთი სამონასტრო წესდება გვაუწყებს, რომ მონასტრებს სწირავდნენ საწერ მასალას მატიანეებისათვის, რომელსაც ბერები ინაწილებდნენ მელქისედეკ I კათოლიკოსის საბუთში (XI ს.) მოხსენიებულია „მატიანი სააღაპენი“, ე. ი. სააღაპე ჩანაწერების კრებულები.

სამონასტრო მატიანეთა განსაკუთრებული სახე იყო ე. წ. „სულთა მატიანე“ (შემწირველთა მოსახსენიებლების კრებული), რომელსაც ადგენდნენ დიდ და მრავალსაუკუნოვანი ისტორიის მქონე მონასტრებში და საყდრებში. მონასტერი ან საყდარი თითოეულ შემწირველს ჯილდოდ უწესებდა წირვის დროს მოხსენიებას, რაც სათანადო ჩანაწერით — მოსახსენებლით ფორმდებოდა წიგნში, წლებისა და საუკუნეების მანძილზე წიგნებში გროვდებოდა ასობით ასეთი ჩანაწერი, რომელთაც შემდეგ თავს უყრიდნენ ერთ წიგნში — „სულთა მატიანეში“, და კითხულობდნენ ხოლმე წირვის დროს, განსაზღვრულ დღეებში. დიდი „სულთა მატიანეები“ შედგენილი იყო განსაკუთრებული გეგმით; შესავლის შემდეგ მოსახსენებლები იყოფოდა ნაკვეთებად. თითოეულ ნაკვეთში გაერთიანებული იყო ერთნაირი სოციალური მდგომარეობა პირთა (მეფეთა, დედოფალთა, დიდ დეოდალთა, ეპისკოპოსთა, დაბალი რანგის სასულიერო პირთა, დაბალი ფენების წარმომადგენელთა და სხვ) მოსახსენებლები. შემოგვრჩა სინის მთის ქართველთა მონასტრის, ტბეთის საყდრის, იერუსალიმის ჯვრის მონასტრის, გერგეტის საყდარის, ნიკორწმინდის მონასტრისა და სხვა „სულთა მატიანეები“.

XVI-XVIII საუკუნეებში ტერმინი „მატიანე“ იხმარებოდა ყოველგვარი საისტორიო თხზულების აღსანიშნავად. ვახუშტი ბატონიშვილის ცნობით, მატიანე იყოფოდა 4 ნაწილად: ადგილის აღწერა (ე. ი. გეოგრაფია), ნათესავთმეტყუელებად (ე. ი. გენეალოგია), წლისმრიცხველობად (ე. ი. ქრონოლიგია) და მოქმედების აღწერად (ე. ი. საკუთრივ ამბების თხრობა).

## ლიტერატურა
**ჯავახიშვილი ივ.,* ძველი ქართული საისტორიო მწერლობა (V — XVIII სს.), თხზულებანი, ტ. 8, თბ., 1977;

კატეგორია:ისტორიოგრაფია
მატნისხევი

**მატნისხევი** – მდინარე ახმეტის მუნიციპალიტეტში. სათავე აქვს პანკისის ქედის სამხრეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 1185 მ, ერთვის მდინარე ილტოს მარცხნიდან ქალაქ ახმეტის ბოლოდან ჩრდილოეთით 500 მეტრის მანძილზე. სიგრძე 11,8 კმ, აუზის ფართობი 28,1 კმ². საზრდოობს თოვლის, წვიმისა და მიწისქვეშა წყლით. წყალდიდობა იცის გაზაფხულზე, წყალმცირობა — ზამთარში. შუა და ქვემო დინებაში იყენებენ სარწყავად.

## ლიტერატურა
კატეგორია:კახეთის მხარის მდინარეები
მარტინ სკორსეზე

**მარტინ მარკანტონიო ლუჩიანო სკორსეზე** (  უკეთ ცნობილი როგორც მარტინ სკორსეზე  დ. 17 ნოემბერი, 1942) — ამერიკის კინოაკადემიის ოსკარის მფლობელი რეჟისორი, მსახიობი, მწერალი და პროდიუსერი.

## ფილმოგრაფია 
* 1967: ვინ აკაკუნებს ჩემს კარებზე? ''(Who's that knocking at my door?)*
* 1972: სატვირთო ვაგონი ბერტა *(Boxcar Bertha)*
* 1973: ბოროტი ქუჩები *(Mean Streets)*
* 1974: ალისა აქ აღარ ცხოვრობს *(Alice Doesn't Live Here Anymore)*
* 1976: ტაქსის მძღოლი *(Taxi Driver)*
* 1978: უკანასკნელი ვალსი *(The Last Waltz)*
* 1977: ნიუ-იორკი, ნიუ-იორკი *(New York, New York)*
* 1980: ცოფიანი ხარი *(Raging Bull)*
* 1983: კომედიების მეფე *(King of Comedy)*
* 1985: სამსახურის შემდეგ *(After Hours)*
* 1986: ფულის ფერი *(The Color of Money)*
* 1988: ქრისტეს უკანასკნელი ცდუნება *(Last Temptation of Christ)*
* 1989: ნიუ-იორკის ამბები *(New York Stories)*
* 1990: დიდებული ბიჭები *(Goodfellas)*
* 1991: შიშის კონცხი *(Cape Fear)*
* 1993: უმანკოების ხანა *(The Age of Innocence)*
* 1995: კაზინო *(Casino)*
* 1997: კუნდუნი *(Kundun)*
* 1999: მკვდრეთით აღმსდგარი *(Bringing Out the Dead)*
* 2002: ნიუ-იორკის ბანდები *(Gangs of New York)*
* 2004: ავიატორი *(The Aviator)*
* 2005: უკან გზა არ არის: ბობ დილანი (*No Direction Home: Bob Dylan*) **დოკუმენტური**
* 2006: მიცვალებულები *(The Departed)*
* 2010: ჩაკეტილი კუნძული *(Shutter Island)*
* 2011: ჰიუგო *(Hugo)*
* 2013: უოლ-სტრიტის მგელი *(The Wolf of Wall Street)*
* 2019: ირლანდიელი *(The Irishman)''

## რესურსები ინტერნეტში 
* 

კატეგორია:იტალო-ამერიკელები
კატეგორია:ამერიკელი მსახიობები
კატეგორია:ამერიკელი კინორეჟისორები
კატეგორია:ამერიკელი კინოპროდიუსერები
კატეგორია:ოსკარის მფლობელი კინორეჟისორები
კატეგორია:დაბადებული 17 ნოემბერი
კატეგორია:დაბადებული 1942
კატეგორია:მსახიობები ანბანის მიხედვით
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
ჰერმან რარებელი

**ჰერმან რარებელი** (გერმ.: Herman Rarebell დ.18 ნოემბერი, 1959)  — გერმანელი დრამერი. სახელი გაითქვა გერმანულ როკ-ჯგუფ, სკორპიონსში მოღვაწეობით. მან ჯგუფთან ერთად გაატარა 18 წელი და ჩაწერა 8 სტუდიური ალბომი.

## რესურსები ინტერნეტში 
* ოფიციალური საიტი
* HardRadio.com-ის ინტერვიუ ჰერმან რარებელთან

კატეგორია:გერმანელი მუსიკოსები
კატეგორია:გერმანელი დრამერები
კატეგორია:დაბადებული  18 ნოემბერი
კატეგორია:დაბადებული 1959
კატეგორია:სკორპიონსის წევრები
კატეგორია:ცოცხალი ადამიანები
Adobe Inc.

**Adobe Inc.** — ამერიკული კომპიუტერული პროგრამების კომპანია, რომლის სათავო ოფისი მდებარეობს კალიფორნიის შტატის, ქალაქ სან-ხოსეში, აშშ. იგი დაარსდა 1982 წელს, ჯონ ვარნოკის და ჩარლზ გესკის მიერ,მას შემდეგ რაც მათ მიატოვეს კომპანია Xerox PARC-ი და  გადაწყვიტეს შეექმნათ პროგრამები ,რომლებიც კომერციულ მოგებას მოიტანდა. კომპანიამ ძირითადი აქცენტი გააკეთა იმაზე რომ შეექმნა მულტიმედიური და შემოქმედებითი პროგრამები, რომელთაც ექნებოდა უამრავი ინტერნეტ რესურსის პროგრამულად დამუშავების უნარი.კომპანიის დასახელება მოდის ნაკადულის სახელიდან, რომელიც მდებარეობს,კალიფორნიის-შტატში, ცნობილი დასახლებების Palo Alto-სა და Mountain View-ს შორის.

## საქმიანობა 
2009 წლის თებერვალში კომპანია Adobe Systems-ში მუშაობდა 7,173 ადამიანი, მათი დიდი ნაწილი მუშაობდა სან-ხოსეში. კომპანიას ასევე აქვს ფილიალები სიეტლში, (ვაშინგტონში), ნოიდაში (ინდოეთი) და ოტავაში (კანადა).

## პროდუქცია 
; ძირითადი პაკეტები
: Adobe Photoshop, Adobe InDesign, Adobe Illustrator, Adobe Fireworks, Adobe Soundbooth, Adobe Acrobat და Adobe Audition
; სერვერული პროგრამები
: Adobe ColdFusion, Adobe Content Server და Adobe LiveCycle Enterprise Suite
; ფორმატები
: Portable Document Format (PDF), PDF-ის წინამორბედიPostScript, ActionScript, Shockwave Flash (SWF) და Flash Video (FLV)
; ვებ-ჰოსტინგზე დამოკიდებული
: Adobe Kuler, Photoshop Express და Acrobat.com
; ვებ-დიზაინი
: Adobe Dreamweaver, Adobe Contribute, Adobe Muse, Adobe Flash Builder, Adobe Flash Catalyst, Adobe Flash და Adobe Edge
; ვიდეოს რედაქტირება და ვიზუალური ეფექტები
: Adobe Premiere Pro, Adobe After Effects, Adobe Prelude და Adobe SpeedGrade
; ელექტრონული შესწავლის პროგრამები
: Adobe Captivate
; საორგანიზაციო პროგრამები
: Adobe Extension Manager და Adobe Bridge

## კომპანიის მთავარი შენაძენი 
* Aldus Corp., 1994
* Frame Technology., 1995
* GoLive Systems., 1999
* Accelio., 2002
* Syntrillium., მაისი 2003
* Macromedia Inc., 2005

### შემოსავალი
#### 2010-იანები 
#### 2000-იანები 
#### 1990-იანები
Adobe-ს ფისკალური წელი მიმდინარეობს დეკემბრიდან შემდეგი წლის ნოემბრამდე. მაგალითისათვის, 2007 წლის ფისკალური წელი დასრულდა 2007 წლის 30 ნოემბერს.

## რესურსები ინტერნეტში
*
*Adobe Systems-ის ვიდეო და აუდიო საიტზე MarketWatch
*Apple Adobe Flash-ის წინააღმდეგ 

## სქოლიო 
*
მატყუარა

**მატყუარა** — უღელტეხილი საქართველოში, რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარეში, ლენტეხისა და ამბროლაურის მუნიციპალიტეტების ადმინისტრაციულ საზღვარზე. მდებარეობს ლეჩხუმის ქედზე, მდინარეების ღობიშურისა (ცხენისწყლის მარცხენა შენაკადი) და რიცეულის (რიონის მარჯვენა შენაკადი) ზემო დინებათა წყალგამყოფზე. სიმაღლე ზღვის დონიდან 2977 მ. მატყუარის მიდამოები აგებულია ქვედაიარული თიხაფიქლებით. შემოსილია ალპური მდელოებით.

## ლიტერატურა
კატეგორია:რაჭა-ლეჩხუმისა და ქვემო სვანეთის მხარის უღელტეხილები
მატყლი

მინი|250პქ|გრძელბეწვიანი და მოკლებეწვიანი მატყლი
მინი|250პქ|სხვადასხვა ტიპის მატყლი
**მატყლი** — ძუძუმწოვრების ბეწვიანი საფარი, რომელსაც აქვს ძაფად დაგრეხისა და მოთელვის თვისებები. მატყლისთვის დამახასიათებელია დაბალი თბოგამტარობა, ტენის ჭარბად შთანთქმა, მაღალი ცვეთამტანობა. მატყლის ბოჭკო რქოვანი წარმონაქმნია. განასხვავებენ მატყლის ბოჭკოს ჯგუფებს: წმინდანს, უხეშს, გარდამავალსა და „მკვდარს“.

წმინდა ყველაზე წვრილი და დაკლაკნილი ბოჭკოა; უხეში უფრო მსხვილი, ნაკლებად კლაკნილია და გულს შეიცავს; გარდამავალს საშუალო ადგილი უკავია წმინდასა და უხეშ ბოჭკოს შორის; „მკვდარი“ ბოჭკო ძალზე უხეში და მტვრევადია.

მატყლის ძირითადი ტექნიკური თვისებებია: სიმსხო, სიგრძე, კლაკნილობა, სიმაგრე, ჭიმვადობა, დრეკადობა, ელასტიკურობა, ფერი, მბზინვარება. ცხვრის მატყლს განასხვავებენ შემადგენელი ბოჭკოების თანაფარდობის მიხედვით. ერთგვაროვანი მატყლი შედგება ერთი ტიპის წმინდა ან ნახევრად წმინდა ბოჭკოსაგან, არაერთგვაროვანი ანუ ნაირბეწვიანი — წმინდა, გარდამავალი, უხეში და ზოგჯერ მკვდარი ბოჭკოებისაგან. ერთგვაროვან მატყლში წმინდა და ნახევრად წმინდა ბოჭკოები ჯგუფდება და შტაპელით იკვრება; არაერთგვაროვანში კულულებად იკვრება წმინდა, ნახევრად წმინდა და უხეში ბეწვები. შტაპელები ან კულულები ცალკეული ბეწვებით კანძად ებმება. მატყლის დიდ უმეტესობას ცხვარი იძლევა, შემდეგ აქლემი, თხა და სხვა ცხოველბი. 1976 წელს ცხვრის მატყლის მსოფლიო წარმოება 2,6 მლნ. ტ შეადგენდა. 1976 წელს საქართველოში აწარმოეს 5,2 ათ. ტ მატყლი. სამრეწველო სტანდარტების მიხედვით არსებობს ნორმალური, გაყვითლებული, ჩეჩქიანი, ბირკიანი, ზადიანი და სხვა მატყლი. ფერის მიხედვით — თეთრი, ღია ნაცრისფერი, ფერადი. პრაქტიკული გამოყენება აქვს აგრეთვე თხისა და აქლემის მატყლს.

## წარმოება 
მატყლის წარმოების საერთო მაჩვენებელი დაახლოებით შეადგენს 1,3 მილიონ ტონას წელიწადში, რომლისგანაც დაახლოებით 60% მიდის ტანისამოსის საწარმოებლად. მატყლის ყველაზე დიდ მწარმოებელს წარმოადგენს ავსტრალია, სადაც უმეტესად აშენებენ მერინოსის ჯიშის ცხვარს.

მატყლის უმსხვილესი მწარმოებელი ქვეყნებია: 
# : 25% 
# : 18%
# : 17%
# : 11%
# : 3%
# : 2%
# : 2%
# : 2%
# : 2%
# : 2%
# : 1%

## იხილეთ აგრეთვე 
* მერინოსი
* მეცხვარეობა

## ლიტერატურა 
## რესურსები ინტერნეტში 
* Did you know wool can help your health? It can! 
* Australian Wool Exchange Ltd
* Australian Wool Innovation (AWI) 
* Australian Wool Testing Authority Ltd
* American Wool Industry 
* Natural Colored Wool Growers Association
* Australian Wool Fashion Awards 

კატეგორია:ცხოველების ანატომია
მაღალაძეები

**მაღალაძეები** — ქართველი მწიგნობარ-კალიგრაფები. სოფ. წინარეხში (კასპის რაიონი) მცხოვრებ აზნაურთა გვარიდან. მაღალაძეებს საგვარეულოდ ჰქონდათ მცხეთის ქადაგის თანამდებობა, სახლთუხეცესობა და მდივანმწიგნობრობა. 

თვალსაჩინო პიროვნებები იყო ბერი **ნიკოლოზი**, სვეტიცხოველის ქადაგი (XVII ს.), თავისი მამის, პაპუას მსგავსად კოშკებისა და ეკლესიების მაშენებელი და შემკეთებელი, კალიგრაფი. მას გადაუწერია სასულიერო თხზულებათა კრებული (ხელნაწერთა ინსტიტუტი, A — 904). ნიკოლოზის სახელი გვხვდება XVII საუკუნის მიწურულის ხატებზე, მის მიერ შეკეთებული მაღალაანთ ეკლესიისა (წინარეხთან) და სვეტიცხოვლის კედლებზე. 

ნიკოლოზის ბიძაშვილი** სოლომონი** (XVII-XVIII საუკუნეების მიჯნა) 1702 წელს კათოლიკოსის მდივან-მწიგნობარ-მგალობელი იყო, წერდა საბუთებს, იყო ცნობილი კალიგრაფი. ლამაზი მხედრულით გადაუწერია ბესარიონ ორბელიანის „გრდემლი“ (ხელნაწერთა ინსტიტუტი, S — 286), აგრეთვე ვახტანგის სამართლის წიგნების ერთ-ერთი უძველესი ნუსხა (ხელნაწერთა ინსტიტუტი,  S — 3683) და სხვა. მონაწილეობდა ვახტანგ VI-ის სტამბის საქმიანობაში (მისი დამზადებული უნდა იყოს ხელნაწერი ნიმუში სასტამბო მხედრული შრიფტისათვის). სოლომონს აუშენებია  წელს მაღალაანთ ეკლესიის სამრეკლო.

ამავე ხანებში მოღვაწეობდა **ზურაბი**, უფრო მოგვიანებით (XVIII ს.) - **მეორე ნიკოლოზი**, ანტონ I კათოლიკოსის კარის პროტოპაპ-მდივან-ქადაგი. 1761 წელს პეტერბურგში მას გადაუწერია „კრებული სამეცნიერო“ (სიტყვანი და სწავლანი სამეცნიერონი; სიტყვისგება სოგრატისი; ხელნაწერთა ინსტიტუტი, H — 1053).

## ლიტერატურა
კატეგორია:ქართველი კალიგრაფები
მაღალაანთ ეკლესია

thumb|300px|მაღალაანთ ეკლესია
**მაღალაანთ ეკლესია** და მისი ანსამბლი —  XII საუკუნეს ძეგლი. ის  შიდა ქართლის მხარის კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ წინარეხიდან 2,5 კმ-ითაა დაშორებული და მდებარეობს მდინარე კავთურის მარცხენა ნაპირზე (თბილისიდან დასავლეთით 55 კმ-ზე). ეს მხარე XIV საუკუნიდან ძლიერ აზნაურებს — მაღალაძეებს ეკუთვნოდა (მანამდე ივანიძეების მფლობელობაში იყო); აქედანაა სახელწოდებაც. 

გეგმით სწორკუთხა, ერთნავიანი ეკლესია აღმართულია ორსაფეხურიან ცოკოლზე, გადახურულია ცილინდრული კამარით. სამხრეთ ფასადის მთელ სიგრძეზე გასდევს ასევე ცილინდრული კამარით გადახურული ეგვტერი, რომლის აღმოსავლეთი აფსიდით დასრულებული ნაწილი სამლოცველოს წარმოადგენს. ეკლესია ამ ტიპის ნაგებობათა ერთ-ერთი საუკეთესო ნიმუშია საქართველოში. მისი პროპორციები მსუბუქი და ჰარმონიულია. აღმოსავლეთი და დასავლეთი ფასადები დამუშავებულია სამთალედის სისტემით. საერთო დეკორატიული ეფექტისათვის ხუროთმოძღვარს ორი ფერის ქვა გამოუყენებია — ძირითადად ყვითელ-ქვიშისფერი, ხოლო ორნამენტული ფრიზისათვის რომელიც მთელ შენობას უვლის გარს, ლამაზი მწვანე ფერის ქვა ჩაურთავს. ძეგლი შემკულია მაღალი ოსტატობით შესრულებული მდიდარი ჩუქურთმებით (სარკმლებისა და პორტალების საპირეები, კარნიზები, ჯვრისა და ფრინველების კომპოზიცია დასავლეთ ფასადზე). ინტერიერში შემორჩენილია განვითარებული შუა საუკუნეებისა და XVII საუკუნის მოხატულობის ფრაგმენტები.
მინი
მაღალაანთ ეკლესიის სამხრეთით აღმართულია სამრეკლო, რომელიც 1716 წელს ააშენა სოლომონ მაღალაძემ. სამრეკლოს ქვემო სართული გალავანში შესასვლელს წარმოადგენს (ახლა ნახევრად დანგრეულია). გალავნის შიგნით XVI-XVII საუკუნეების, კიდევ ერთი სამრეკლოა. იგი პაპუა მაღალაძეს საძვალედ გადაუკეთებია. ინტერიერში შემორჩენილია მოხატულობის ფრაგმენტები. ეკლესიისა და კოშკების მთელ ანსამბლს გადმოჰყურებს „ზემო კოშკი“, რომელიც აგრეთვე პაპუა მაღალაძემ ააშენა 1679 წელს.

## ლიტერატურა 
*
* *ბერიძე ვ.,* მაღალაანთ ეკლესია, «ქართული ხელოვნება», 1959, ტ. 5;

## სქოლიო
კატეგორია:ეროვნული მნიშვნელობის კატეგორიის კულტურის უძრავი ძეგლები
კატეგორია:კასპის მუნიციპალიტეტის ტაძრები
კატეგორია:კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლები შიდა ქართლის მხარეში
კატეგორია:XII საუკუნის ეკლესიები