აზერბაიჯანი

**აზერბაიჯანი** (), *ოფიციალურად* **აზერბაიჯანის რესპუბლიკა** () — სახელმწიფო სამხრეთ კავკასიის აღმოსავლეთ ნაწილში, რომელიც მდებარეობს სამხრეთ-დასავლეთი აზიისა და სამხრეთ-აღმოსავლეთი ევროპის გზაჯვარედინზე. აღმოსავლეთით ესაზღვრება კასპიის ზღვა, ჩრდილოეთით რუსეთი, ჩრდილო-დასავლეთით საქართველო, დასავლეთით სომხეთი და სამხრეთით ირანი. ნახიჩევანი, რომელიც აზერბაიჯანის ექსკლავია, ჩრდილოეთით და აღმოსავლეთით ესაზღვრება სომხეთს, სამხრეთით და დასავლეთით ირანს, ასევე აქვს ჩრდილო-დასავლეთში 8 კმ საზღვარი თურქეთთან.

1918 წელს აზერბაიჯანის დემოკრატიულმა რესპუბლიკამ გამოაცხადა თავისი დამოუკიდებლობა. 1920 წელს ქვეყანა შევიდა სსრკ-ს შემადგენლობაში, როგორც აზერბაიჯანის საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა. თანამედროვე აზერბაიჯანის რესპუბლიკამ თავისი დამოუკიდებლობა გამოაცხადა 1991 წლის 30 აგვისტოს, სსრკ-ის ოფიციალურ დაშლამდე, რომელიც 1991 წლის დეკემბერში მოხდა. 1991 წლის სექტემბერში, სადავო მთიანი ყარაბაღის რეგიონის სომეხთა უმრავლესობა გამოეყო აზერბაიჯანს, შემდგომში სეპარატისტული მთიანი ყარაბაღის რესპუბლიკის შექმნის მიზნით. 1994 წელს, ყარაბაღის ომის დასრულების შემდეგ, რეგიონი და მის გარეთ მყოფი შვიდი მიმდებარე რაიონი, დე-ფაქტო დამოუკიდებელი გახდა. ეს რაიონები, საერთაშორისო დონეზე აღიარებულია, როგორც აზერბაიჯანის ნაწილი, რომელიც ეუთოს მიერ შექმნილ სტატუსამდე მიიღეს. შემდგომი 2020 წლის ომის შედეგად, აზერბაიჯანმა დაიბრუნა მთიანი ყარაბაღის გარშემო მდებარე 7 რაიონი და თვით რეგიონის გარკვეული ნაწილი. 2023 წლის შეტაკებების შედეგად კი მთლიანად აღადგინა კონტროლი რეგიონზე.

აზერბაიჯანი უნიტარული და ნახევრადსაპრეზიდენტო რესპუბლიკაა. ქვეყანა ევროპის საბჭოს, ეუთო-სა და ნატო-ს „პარტნიორობა მშვიდობისთვის“ პროგრამის წევრია. აზერბაიჯანი ექვსი დამოუკიდებელი თურქულენოვანი ქვეყნიდან ერთ-ერთია, ასევე თურქული საბჭოსა და თურქსოის აქტიური წევრია. აზერბაიჯანს, 158 ქვეყანასთან აქვს დიპლომატიური ურთიერთობა და 38 საერთაშორისო ორგანიზაციის წევრია. სუამის, დამოუკიდებელ სახელმწიფოთა თანამეგობრობის (დსთ) და ქიმიური იარაღის აკრძალვის ორგანიზაციის ერთ-ერთი დამფუძნებელი წევრია. 1992 წლიდან გაეროს წევრი და 2006 წლის 9 მაისიდან, გაეროს გენერალური ასამბლეის მიერ ახლადშექმნილი „ადამიანის უფლებათა საბჭოს“ წევრი. მისი წევრობის ვადა, 2006 წლის 19 ივნისიდან დაიწყო. აზერბაიჯანი, აგრეთვე მიუმხრობლობის მოძრაობის წევრი სახელმწიფოა, ფლობს დამკვირვებლის სტატუსს მსოფლიო სავაჭრო ორგანიზაციაში და არის საერთაშორისო ტელეკომუნიკაციების კავშირის კორესპონდენტი.

აზერბაიჯანის კონსტიტუციით არ არის განსაზღვრული ქვეყნის ოფიციალური რელიგია და ყველა ძირითადი პოლიტიკური ძალა, ქვეყანა სეკულარული წყობისაა. თუმცა, მოსახლეობის უმრავლესობა შიიტი მუსლიმია. მაგრამ, აზერბაიჯანელების უმრავლესობა აქტიურად არ ასრულებს ნებისმიერი რელიგიის მოთხოვნას და ქვეყანა მუსლიმურ სამყაროში ერთ-ერთ ყველაზე არარელიგიურ ქვეყანად მიიჩნევა, ხოლო „Pew Research Center“-ისა და „Gallup“-ის გამოკითხვის მიხედვით, მოსახლეობის 53% ამბობს, რომ რელიგია ნაკლებად მნიშვნელოვანია მათ ცხოვრებაში. აზერბაიჯანში ადამიანური განვითარების მაღალი დონეა, რომელიც აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნების უმრავლესობას უტოლდება. ქვეყანას ეკონომიკური განვითარებისა და განათლების მაღალი დონე ახასიათებს, ისევე როგორც უმუშევრობის დაბალი მაჩვენებელი. დავოსის მსოფლიო ეკონომიკური ფორუმის თანახმად, აზერბაიჯანის ეკონომიკა 2016 წელს, 138 ქვეყანას შორის 37-ე ადგილზე გავიდა. 2015 წლის გლობალური კონკურენტუნარიანობის ინდექსის მიხედვით, რეგიონში ამ თვალსაზრისით აზერბაიჯანს ყველაზე მაღალი მაჩვენებელი აქვს.

„ასანის“ მომსახურება, რომელიც დაინერგა პრეზიდენტის ბრძანებით, ქვეყნის მასშტაბით ცნობილია, როგორც საჯარო სამსახურში ქრთამისგან და კორუფციისგან თავისუფალი მომსახურების სააგენტო. *ASAN* სერვისმა 2015 წელს გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის საჯარო სამსახურის ჯილდო მოიპოვა, რომელიც მსოფლიოში საჯარო მომსახურების სფეროში ყველაზე პრესტიჟული ჯილდოა.

აზერბაიჯანში მაღალ დონეზეა განვითარებული კორუფცია, განსაკუთრებით საჯარო სამსახურში. მმართველ პარტიას, ახალ აზერბაიჯანს, ბრალად ედება ავტორიტარიზმი და ადამიანის უფლებათა დარღვევის ფაქტები.

## ეტიმოლოგია 
thumb|აზერბაიჯანი და ძირითადი ქალაქები.
თანამედროვე ეტიმოლოგიის მიხედვით, *აზერბაიჯანის* სახელწოდება მომდინარეობს აქემენიანთა იმპერიის სპარსელი სატრაპის — ატროპატესაგან, რომელიც, ალექსანდრე მაკედონელის დროს, მიდიის სატრაპად იყო დანიშნული. სხვების აზრით, ორიგინალური სახელწოდება თავისი ფესვებით, ზოროასტრიზმისგან გამომდინარეობს. ავესტაში, ფრაშარდინ იაშტი („ჰიმნი ანგელოზებისთვის“), ნახსენებია „âterepâtahe ashaonô fravashîm ýazamaide“, რომელიც სიტყვასიტყვით ავესტიდან ითარგმნება, როგორც „ჩვენ ვცემთ თაყვანს ფრავაში წმინდა ატროპატენას“. სახელწოდება „ატროპატი“, ბერძნული ტრანსლიტერაციაა ძველი ირანულიდან, შესაძლოა, მიდიურ ენაზე, ნიშნავდეს „დაცულ (წმინდა) ცეცხლს“ ან „წმინდა ცეცხლის მიწას“. ბერძნული სახელწოდება აღნიშნულია დიოდორე სიცილიელის და სტრაბონი ნაშრომებში. ათასწლეულების განმავლობაში, სახელი ვითარდებოდა „Āturpātākān“ (შუა ირანი) შემდეგ „Ādharbādhagān“, „Ādharbāyagān“, „Āzarbāydjān“ (ახალი სპარსული) და დღეს „აზერბაიჯანი“.

1918 წელს, მუსავათის მთავრობამ, ახლადშექმნილი აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკისთვის, მიიღო სახელწოდება „აზერბაიჯანი“, რომელიც გამოაცხადეს 1918 წლის 27 მაისს, პოლიტიკური მიზეზების გამო. მიუხედავად იმისა, რომ სახელწოდება „აზერბაიჯანი“ ყოველთვის გამოიყენებოდა თანამედროვე ჩრდილო-დასავლეთ ირანის რეგიონისთვის. ამდენად, 1918 წლამდე, სანამ მუსავათის მთავრობამ არ გადაწყვიტა, ახალი დამოუკიდებელი სახელმწიფოსთვის „აზერბაიჯანის“ სახელწოდების დარქმევა, ამ სახელწოდებით აღნიშნავდნენ მხოლოდ ირანის პროვინცია აზერბაიჯანს.

## ისტორია 
### ძველ მატიანეთა გადმოცემა
### ანტიკური ხანა 
[thumb|[პეტროგლიფები გობუსტანის სახელმწიფო ნაკრძალის ტერიტორიაზე, დათარიღებული ძვ. წ. X ათასწლეულით, რომელიც იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაშია.]]
აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე, ადამიანის დასახლების ადრეული ნიშნები თარიღდება გვიანდელი ქვის ხანით და დაკავშირებულია აზიხის მღვიმის გურუჩაის კულტურასთან. ზედა პალეოლითის და გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის კულტურა დამოწმებულია *თაღილარის*, *დამჯილის*, *ზარის*, *იატაგ-იერის* გამოქვაბულებში, ასევე *ლეილათეფეს* და *სარაითეფეს* ნეკროპოლისებში.

ადრეული დასახლებები შეიცავს, ძვ. წ. IX საუკუნის სკვითებსაც. მოგვიანებით ტერიტორია გახდა ჯერ ალექსანდრე მაკედონელის იმპერიის, ხოლო შემდეგ მისი მემკვიდრის, სელევკიდების იმპერიის ნაწილი. ამ პერიოდში ზოროასტრიზმი გავრცელდა კავკასიასა და ატროპატენაში. კავკასიის ალბანელები, რომლებიც არიან ჩრდილო-აღმოსავლეთ აზერბაიჯანის თავდაპირველი მოსახლეობა, ძვ.წ. IV საუკუნიდან დაწყებული მართავდნენ ამ ტერიტორიას, სადაც ჩამოაყალიბეს დამოუკიდებელი სამეფო.

ძვ.წ. IV და III საუკუნეებში, აქემენიანთა იმპერიის დამხობის შემდეგ, თანამედროვე აზერბაიჯანის სამხრეთ-დასავლეთი ნაწილი იყო სომხეთის სამეფოს ნაწილი, რომელიც მართული იყო ერვანდუნების დინასტიის მიერ. ძვ.წ. 189 და ჩვ. წ. 428 წლებს შორის, თანამედროვე აზერბაიჯანის დასავლეთი ნაწილი, მათ შორის ანკლავი ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკა, შედიოდა სომხეთის სამეფოს შემადგენლობაში, რომელსაც მართავდა არტაშესიანთა და არშაკუნიანების დინასტია, ხოლო ეს უკანასკნელი დინასტია თავადვე იყო ამავე სახელწოდების დინასტიის ნაწილი, რომელიც პართიის იმპერიის დინასტიას წარმოადგენდა.

ირანისა და ბიზანტიის მიერ სომხეთის სამეფოს გაყოფის შემდეგ, 387 წელს, დღევანდელი ყარაბაღი და უტიქის პროვინცია, რომლებიც ეთნიკურად შერეული მოსახლეობით გამოირჩეოდნენ, გადაეცა კავკასიის ალბანეთს.

### ფეოდალური ხანა 
252 წელს, სასანიდების იმპერიამ კავკასიის ალბანეთი ვასალურ სახელმწიფოდ გადააქციეს, ხოლო მეფე ურნაირმა IV საუკუნეში ოფიციალურ რელიგიად ქრისტიანობა მიიღო. მიუხედავად სასანიდების მმართველობისა, ალბანეთი IX საუკუნემდე რეგიონში აშკარა ერთეულად დარჩა, ხოლო სასანიდებს სრულად დაქვემდებარებულმა ალბანეთმა შეინარჩუნა თავისი მონარქია. მიუხედავად იმისა, რომ სასანიდების იმპერატორის ერთ-ერთ წამყვან ვასალად ითვლებოდა, ალბანეთის მეფეს მხოლოდ წარმოსახვითი ძალაუფლება ჰქონდა, ხოლო სასანიდ მარზპანს (სამხედრო გუბერნატორი) ჰქონდა სამოქალაქო, რელიგიური და სამხედრო ძალაუფლება.

VII საუკუნის პირველ ნახევარში, კავკასიის ალბანეთი, როგორც სასანიდების ვასალი, მოექცა მაჰმადიანების მმართველობის ქვეშ, როდესაც სპარსეთი არაბებმა დაიპყრეს. ომაიანთა სახალიფომ, კავკასიიდან სასანიდებისა და ბიზანტიელების გაძევების შემდეგ და 667 წელს ქრისტიანი ხელმძღვანელის, ჯავანშირის წინააღმდეგობის ჩახშობის შემდეგ, კავკასიის ალბანეთი ვასალურ სახელმწიფოდ გადააქცია. ძალაუფლების ვაკუუმი, რომელიც აბასიანთა სახალიფოს დაშლის შემდეგ წარმოიშვა, მალევე შეივსო მრავალი ადგილობრივი დინასტიის, როგორიცაა სალარიდების, საჯიდების, შედადიანების, რავადიდებისა და ბაიუდების ხარჯზე. XI საუკუნის დასაწყისში, ტერიტორია თანდათანობით შევიდა ოღუზ თურქების გავლენის ქვეშ, რომლებიც ცენტრალური აზიიდან შემოვიდნენ. პირველი თურქული დინასტია, რომელიც წარმოიშვა იყო სელჩუკთა სახელმწიფო, რომელიც 1067 წელს შემოიერთა ტერიტორია, რომელიც დღეს აზერბაიჯანად არის ცნობილი.

თანამედროვე აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე მცხოვრები პრე-თურქული მოსახლეობა საუბრობდა რამდენიმე ინდოევროპულ და კავკასიურ ენაზე, მათ შორის სომხურად და ირანულად და ძველ აზერბაიჯანულად, რომელიც შეიცვალა თურქული ენით, რაც დღევანდელი აზერბაიჯანული ენის წინამორბედია. ზოგიერთმა ლინგვისტმა ასევე განაცხადა, რომ თათური დიალექტი, რომელიც გავრცელებულია ირანის აზერბაიჯანში და აზერბაიჯანის რესპუბლიკაში, რომელზეც თათები ლაპარაკობენ, ძველი აზერბაიჯანულის შთამომავალია. ადგილობრივად ტერიტორიას განაგებდა სელჩუკების მიერ დანიშნული ილდეღიზიდები, რომლებიც ტექნიკურად სელჩუკების სულთნის ვასალი იყო, მაგრამ ზოგჯერ დე-ფაქტოდ თვითმმართველები. სელჩუკების მმართველობის ქვეშ, ადგილობრივი პოეტები, როგორიცაა ნიზამი განჯევი და ხაკანი, ხელი შეუწყვეს სპარსული ლიტერატურის აყვავებას დღევანდელი აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე.

მომდევნო მმართველი სახელმწიფო გახლდა ჯალაირიდის სასულთნო, რომელიც მალევე დაეცა თემურლენგის დაპყრობის შედეგად.

შირვანშაჰების ადგილობრივი დინასტია გახდა თემურლენგის იმპერიის ვასალური სახელმწიფო და დაეხმარა მას თოხთამიშის ოქროს ურდოს წინააღმდეგ ომში. თემურლენგის გარდაცვალების შემდეგ, ჩამოყალიბდა ორი დამოუკიდებელი და კონკურენტი სახელმწიფო: ყარა-ყოიუნლუ და აყ-ყოიუნლუ. შირვანშაჰებმა დაბრუნდნენ და დაამყარეს ავტონომიური მმართველობის მაღალი დონე, როგორც ადგილობრივი მმართველები და ვასალები 861 წლიდან 1539 წლამდე. 1501 წელს, ირანის სეფიანთა დინასტიის მიერ მათი დაპყრობისა და დევნის დროს, უკანასკნელმა დინასტიამ შიიტური ისლამი მიაღებინა თავის სუნიტ მოსახლეობას, რადგან ამ დროს ირანი სუნიტურ ოსმალეთის იმპერიის წინააღმდეგ იბრძოდა. ამის და კიდევ რიგი მოვლენების კომბინაციით, სეფიანებმა საფუძველი ჩაუყარეს იმ ფაქტს, რომ ირანი და აზერბაიჯანის რესპუბლიკა დღეს ერთადერთი ქვეყნებია, სადაც მოსახლეობის უმრავლესობას შიიტი მუსლიმები წარმოადგენენ. სეფიანების ძალისხმევის მიუხედავად, ოსმალებმა მოკლე დროით მოახერხეს საუკუნეების მანძილზე ორჯერ დაეკავებინათ აზერბაიჯანის დღევანდელი ტერიტორიები. ასევე, ბაქო და მისი შემოგარენი XVIII საუკუნის რუსულ-სპარსეთის ომის (1722-23) შედეგად, რუსებმა მოკლე დროით ჩაიგდეს ხელში. სეფიანთა ირანის მეზობელი მეტოქეების მიერ, ამ ხანმოკლე გამარჯვების მიუხედავად, აზერბაიჯანი დარჩა წყვეტილი ირანული მმართველობის ქვეშ, სეფიანთა გამოჩენის დასაწყისიდან XIX საუკუნემდე.

### თანამედროვე ხანა 
thumb|220px|left|ჩრდილოეთ და სამხრეთ სახანოების ტერიტორიები (და სასულთნოები) XVIII და XIX საუკუნეებში.

სეფიანთა მმართველობის შემდეგ, ეს ტერიტორია სპარსულ დინასტიას, აფშარებსა და ზენდებს ეკუთვნოდა და ხანმოკლედ ყაჯარებს, სანამ ეს უკანასკნელი საბოლოოდ იძულებული არ გახდა XIX საუკუნეში რუსეთის იმპერიისთვის გადაეცა ტერიტორია. თუმცა, ამ ტერიტორიაზე გაჩნდა ახალი სახანოები, განსაკუთრებით კი ზენდების დინასტიის კრახისა და ყაჯარების მმართველობის დასაწყისში, დამოუკიდებელი მმართველობებს სხვადასხვა ფორმებით. სახანოების თვითმმართველობის მიუხედავად, ისინი ირანის შაჰის ვასალები იყვნენ. სახანოები ახორციელებდნენ თავიანთ საქმეებს ცენტრალურ აზიასა და დასავლეთს შორის არსებული საერთაშორისო სავაჭრო მარშრუტების კონტროლის მეშვეობით. XVIII საუკუნის ბოლოდან, იმპერიული რუსეთი გადავიდა უფრო აგრესიულ გეოპოლიტიკურ პოზიციაზე, მის ორ მეზობელსა და მეტოქესთან, კერძოდ ირანსა და ოსმალეთის იმპერიასთან მიმართებაში. 1795 წლიდან, როდესაც ირანმა ხელახლა დაიბრუნა საქართველოზე კონტროლი, რუსეთმა აქტიურად ებრძოდა კავკასიის რეგიონის კონტროლისთვის, რომელიც უმეტესწილად ირანის ხელში იყო. წარმატებული რუსული კამპანიები, კერძოდ რუსეთ-ირანის ომის (1804-1813) გულისტანის საზავო ხელშეკრულების ხელმოწერით დასრულდა, რომლის ფარგლებშიც კავკასიის ზოგიერთი სახანო შაჰის პრეტენზიებისგან რუსეთმა გაათავისუფლა იმ მოტივით, რომ მათ დე-ფაქტო დამოუკიდებლობა ექნებოდათ, სანამ რუსეთმა მათი ოკუპაცია არ მოახდინა.

[thumb|200px|right|1804 წელს [განჯას ბრძოლა (1804)|განჯის ალყა, რუსეთ-ირანის ომის (1804-1813) დროს, რუსეთის ჯარების მეთაური გენერალი პავლე ციციანოვი იყო.]]
1804-1813 წლებში, ყაჯარის ირანის მიერ ომის წაგების შემდეგ, ირანი გულისტანის ხელშეკრულების მიხედვით, იძულებული გახდა სახანოების უმეტესობის, ასევე საქართველოსა და დაღესტნის სუზერენიტეტი რუსეთის იმპერიისთვის გადაეცა.

მდინარე არასის ჩრდილოეთით მდებარე ტერიტორია, რომლის ტერიტორიაზეც მდებარეობს თანამედროვე აზერბაიჯანის რესპუბლიკა, იყო ირანის ტერიტორია, სანამ იგი XIX საუკუნეში არ იყო რუსეთის მიერ ოკუპირებული. თურქმენჩაის ხელშეკრულებით, რომელიც დაასრულა რუსეთ-სპარსეთის ომი (1826-1828), ყაჯართა ირანი იძულებული გახდა აღიარებინა რუსეთის სუვერენიტეტი ერევნის, ნახიჩევანი და ლენქორანის სახანოს ნაწილზე,

პირველი მსოფლიო ომის დროს რუსეთის იმპერიის დაშლის შემდეგ, გამოცხადდა მოკლესიცოცხლის მქონე ამიერკავკასიის დემოკრატიული ფედერაციული რესპუბლიკა, რომელიც აერთიანებდა თანამედროვე აზერბაიჯანის, საქართველოსა და სომხეთის რესპუბლიკებს.

ამას მოჰყვა მარტის მოვლენები, რომელიც 1918 წლის 30 მარტიდან და 2 აპრილს ქალაქ ბაქოსა და რუსეთის იმპერიის ბაქოს გუბერნიის მიმდებარე ტერიტორიებზე მოხდა. 1918 წლის მაისში ადფრ-ის დაშლის შემდეგ, იმ დროის წამყვანი მუსავათის პარტიამ აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის დამოუკიდებლობა გამოაცხადა, რომელმაც მიიღო ახალი რესპუბლიკის სახელად „აზერბაიჯანის“. აღსანიშნავია, რომ სახელი, რომელიც ადრ-ს გამოცხადებამდე გამოიყენებოდა მხოლოდ თანამედროვე ირანის მიმდებარე ჩრდილო-დასავლეთის რეგიონის მიმართ. ქვეყნის  პარლამენტის მნიშვნელოვან მიღწევებს შორის იყო ქალებისთვის საარჩევნო უფლების მინიჭება, ამით აზერბაიჯანი პირველი მუსლიმი ერი გახდა, რომელიც გაათანბრა ქალთა პოლიტიკური უფლებები მამაკაცებთან.

[thumb|222px|left|1919 წელს [პარიზის მშვიდობის კონფერენციაზე აზერბაიჯანის დელეგაციის მიერ წარმოდგენილი რუკა.]] 
1920 წლის მარტისთვის აშკარა იყო, რომ საბჭოთა რუსეთი ბაქოს თავს დაესხმევა. ვლადიმერ ლენინის თქმით, ბაქოში შეჭრა იმით იყო გამართლებული, რომ საბჭოთა რუსეთი ბაქოს ნავთობის გარეშე ვერ გადარჩებოდა. დამოუკიდებელი აზერბაიჯანი მხოლოდ 23 თვე არსებობდა, სანამ ბოლშევიკური მე-11 საბჭოთა წითელი არმია არ შეიჭრა და 1920 წლის 28 აპრილს არ შექმნა აზერბაიჯანის სსრ. მიუხედავად იმისა, რომ ახლად ჩამოყალიბებული აზერბაიჯანული არმიის დიდი ნაწილი ყარაბაღში ატეხილი სომხური აჯანყებას ახშობდა, აზერბაიჯანელები ადვილად არ დათმეს თავიანთი ხანმოკლე დამოუკიდებლობა, რაზეც მიუთითებს ის, რომ ბოლშევიკებთან ბრძოლისას 20 000 აზერბაიჯანელი ჯარისკაცი დაიღუპა.

1921 წლის 13 ოქტომბერს, საბჭოთა რესპუბლიკებმა რუსეთმა, სომხეთმა, აზერბაიჯანმა და საქართველომ, ხელი მოაწერეს თურქეთთან შეთანხმებას, რომელიც ცნობილია, როგორც ყარსის ხელშეკრულება. ასევე, ყარსის ხელშეკრულებით არაქსის რესპუბლიკამ ნახიჩევანის ასსრ-ის სახელით შევიდა აზერბაიჯანის სსრ-ის შემადგენლობაში. მეორეს მხრივ, სომხეთს გადაეცა ზანგეზურის რეგიონი (დღეს სიუნიქი), ხოლო თურქეთმა დათანხმდა გიუმრის დაბრუნებაზე.

მეორე მსოფლიო ომის დროს, აზერბაიჯანმა გადამწყვეტი როლი ითამაშა საბჭოთა კავშირის სტრატეგიულ ენერგეტიკულ პოლიტიკაში, აღმოსავლეთის ფრონტზე საბჭოთა კავშირის ნავთობის 80% ბაქო აწვდიდა. 1942 წლის თებერვალში, საბჭოთა კავშირის უმაღლესი საბჭოს ბრძანებით, აზერბაიჯანის ნავთობის მრეწველობის 500-ზე მეტი თანამშრომელი მედლებით დაჯილდოვდა. ოპერაცია „ედელვეისი“, რომელიც გერმანიის ვერმახტის მიერ ბაქოს დასაკავებლად განხორციელდა, რადგან ქალაქის მნიშვნელობა დიდი იყო, როგორც საბჭოთა კავშირის ენერგეტიკული ცენტრი. აქედან ფრონტზე 250 000 აზერბაიჯანელი დაიღუპა. 130-ზე მეტმა აზერბაიჯანელმა საბჭოთა კავშირის გმირებად დასახელდნენ. აზერბაიჯანელი გენერალ-მაიორი ჰაზი ასლანოვი საბჭოთა კავშირის გმირის წოდებით ორჯერ დაჯილდოვდა.

### რესპუბლიკის ერა 
[thumbnail|[წითელი არმია|წითელი არმიის სამხედრო ნაწილები ბაქოში, 1990 წლის შავი იანვრის ტრაგედიის დროს.]]
მიხეილ გორბაჩოვის მიერ ინიცირებული გლასტნოსტის პოლიტიკის შემდეგ, სამოქალაქო არეულობა და ეთნიკური დაპირისპირება საბჭოთა კავშირის სხვადასხვა რეგიონებში გაიზარდა, მათ შორის მთიან ყარაბაღშიც, რომელიც აზერბაიჯანის სსრ-ის შემადგენლობაში ავტონომიური ოლქი იყო. აზერბაიჯანში არსებული არეულობა და მოსკოვის გულგრილობამ, საბოლოოდ დამოუკიდებლობასა და გამოყოფისკენ მიწოდებაში გადაიზარდა, რაც ბაქოში შავი იანვრის მოვლენებით დასრულდა. მოგვიანებით, 1990 წელს აზერბაიჯანის სსრ-ის უზენაესმა საბჭომ ქვეყნის სახელწოდებიდან „საბჭოთა სოციალისტური“ სიტყვები ამოიღო და მიიღო აზერბაიჯანის რესპუბლიკის სუვერენიტეტის დეკლარაცია, ხოლო აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის დროშა სახელმწიფო დროშად აღადგინა. 1991 წლის 18 ოქტომბერს, მოსკოვში საბჭოთა გადატრიალების მცდელობის შედეგად, აზერბაიჯანის უმაღლესმა საბჭომ მიიღო დამოუკიდებლობის დეკლარაცია, რომელიც 1991 წლის დეკემბერში საერთო ეროვნული რეფერენდუმით დადასტურდა, როდესაც საბჭოთა კავშირმა ოფიციალურად 1991 წლის 26 დეკემბერს შეწყვიტა არსებობა. 1994 წელს საომარი მოქმედებების დასრულებისას, სომეხი სეპარატისტები აზერბაიჯანის ტერიტორიის 14-16 პროცენტს აკონტროლებდნენ, მათ შორის მთიან ყარაბაღსაც. ომის დროს ბევრი დანაშაულიც ჩადენილი იყო, მათ შორის მალიბეილისა და გუშჩულარის, გარადაღლის, აღდაბანისა და ხოჯალის ხოცვა-ჟლეტა. გარდა ამისა, დაახლოებით 30 000 ადამიანი დაიღუპა და მილიონზე მეტი ადამიანი იძულებით გადაადგილებულად იქცა. გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის უშიშროების საბჭოს ოთხი რეზოლუცია (822, 853, 874 და 884) მოითხოვს, რომ „აზერბაიჯანის ყველა ოკუპირებული ტერიტორიიდან, ყველა სომხური ძალების დაუყოვნებლივ გაყვანას“. 1990-იან წლებში ბევრმა რუსმა და სომეხმა დატოვა აზერბაიჯანი. 1970 წლის აღწერის მიხედვით, აზერბაიჯანში 510 000 ეთნიკური რუსი და 484 ათასი სომეხი ცხოვრობდა.

1993 წელს, დემოკრატიულად არჩეული პრეზიდენტი აბულფაზ ელჩიბეი სამხედრო გადატრიალების შედეგად ჩამოაგდეს, თვით გადატრიალების ორგანიზატორი იყო პოლკოვნიკი სურათ ჰუსეინოვი, ხოლო ქვეყნის სათავეში კი საბჭოთა აზერბაიჯანის ყოფილი ლიდერი ჰეიდარ ალიევი მოვიდა. 1994 წელს სურათ ჰუსეინოვმა, რომელიც ამ დროს პრემიერ-მინისტრის პოსტს იკავებდა, კიდევ ერთი სამხედრო გადატრიალება სცადა, ამჯერად უკვე ჰეიდარ ალიევის წინააღმდეგ, მაგრამ ჰუსეინოვი დააპატიმრეს და სახელმწიფოს ღალატში დაადანაშაულეს. ერთი წლის შემდეგ, 1995 წელს ალიევის წინააღმდეგ მორიგი გადატრიალება სცადეს, ამჯერად აზერბაიჯანის ომონის სპეცრაზმის მეთაურმა როვშან ჯავადოვმა. გადატრიალება ჩაიშალა, რის შედეგადაც ჯავადოვი მოკლეს და აზერბაიჯანის ომონის ერთეული დაშალეს. ამავდროულად, ქვეყანა მმართველ ბიუროკრატიასა და კორუფციაში იხჩობოდა. 1998 წლის ოქტომბერში, ალიევი მეორე ვადით აირჩიეს. მიუხედავად იმისა, რომ გაუმჯობესდა ქვეყნის ეკონომიკა, განსაკუთრებით აზერი-ჩირაღ-გიუნეშლის ნავთობსაბადოსა და შაჰ-დენიზის ბუნებრივი აირის საბადოს ექსპლოატაციით, ალიევის პრეზიდენტობა გააკრიტიკეს არჩევნების გაყალბებისა და კორუფციის გამო.

2003 წელს, ჰეიდარ ალიევის გარდაცვალების შემდეგ, მისი ვაჟი ილჰამ ალიევი ჯერ პარტია ახალი აზერბაიჯანის თავმჯდომარე და შემდეგ აზერბაიჯანის პრეზიდენტი გახდა. ალიევი 2013 წლის ოქტომბერში მესამე ვადით პრეზიდენტად აირჩიეს. ამის შემდეგ მან დაიწყო ოპოზიციური ელემენტების დარბევა. ნოემბერში მან დააკავა თავისი გამოჩენილი ოპონენტი ილგარ მამედოვი. გარდა ამისა, დისიდენტ ისლამური ღვთისმეტყველი თალეჰ ბაღირზადეს ორწლიანი პატიმრობა მიუსაჯეს. ოპოზიციური გაზეთი *აზადლიხი* დაიხურა.

## გეოგრაფია 
thumb|300px|აზერბაიჯანის რუკა კიოპენის კლიმატის კლასიფიკაციით.

[thumb|230px|[კავკასიონი ჩრდილოეთ აზერბაიჯანში.]]
გეოგრაფიულად აზერბაიჯანი მდებარეობს ევრაზიის სამხრეთ კავკასიის რეგიონში, სადაც მოიცავს დასავლეთ აზიასა და აღმოსავლეთ ევროპას. მდებარეობს ჩრდილო განედის 38° და 42° და აღმოსავლეთ გრძედის 44° და 51° შორის. აზერბაიჯანის სახმელეთო საზღვრის საერთო სიგრძე 2 648 კილომეტრს შეადგენს, საიდანაც 1 077 კილომეტრი სომხეთთან, 756 კილომეტრი ირანთან, 480 კილომეტრი საქართველოსთან, 390 კილომეტრი რუსეთთან და 15 კილომეტრი თურქეთთან შეადგენს. სანაპირო ზოლის სიგრძეა 800 კილომეტრი, ხოლო კასპიის ზღვის აზერბაიჯანული მონაკვეთის ყველაზე ფართო ნაწილის სიგრძე — 456 კილომეტრია. აზერბაიჯანის ყველაზე მაღალი მწვერვალია ბაზარდუზუ (4 466 მ), ხოლო ყველაზე დაბალი წერტილი კასპიის ზღვაში (-28 მ) მდებარეობს. დედამიწაზე ყველა ტალახის ვულკანის თითქმის ნახევარი აზერბაიჯანშია კონცენტრირებული, ეს ვულკანები მსოფლიოს ახალი 7 საიცრებათა ნომინაციაშიც მოხვდა.

აზერბაიჯანის მთავარ წყლის რესურსებს წარმოადგენს ზედაპირული წყლები. აზერბაიჯანში არსებული 8350 მდინარიდან მხოლოდ 24 მდინარეს აქვს 100 კილომეტრზე მეტი სიგრძე.

### ლანდშაფტი 
[thumb|[ბაზარდუზუ, აზერბაიჯანის უმაღლესი მწვერვალი, ხედი შაჰდაღიდან.]]
thumb|ხინალუღის ხეობის ლანდშაფტი.
აზერბაიჯანი მრავალფეროვანი ლანდშაფტების ადგილია. აზერბაიჯანის ტერიტორიის ნახევარზე მეტი შედგება მთის ქედებისგან, იაილებისა და პლატოებისგან, რომლებიც ჰიფსომეტრიულად 400-1000 მეტრამდე ვრცელდება (საშუალო და დაბალი დაბლობების ჩათვლით), ზოგიერთ ადგილებში (თალიში, ჯეინრანჩოლი-აჯინოჰური და ლანგაბიზ-ალატი) 100-120 მეტრამდე და დანარჩენი 0-50 მეტრამდე (გობუსტანი). აზერბაიჯანის დანარჩენი ტერიტორია წარმოდგენილია დაბლობებისა და ველებისგან. კავკასიის რეგიონში ჰიფსომეტრიული ნიშნულები იცვლება დაახლოებით -28 მეტრიდან (კასპიის ზღვის სანაპირო) 4466 მეტრამდე (ბაზარდუზუ).

აზერბაიჯანის კლიმატის ჩამოყალიბებაზე განსაკუთრებით გავლენას ახდენს სკანდინავიური ანტიციკლონის ცივი არქტიკული ჰაერის მასები, ციმბირის ზომიერი ანტიციკლონი და ცენტრალური აზიის ანტიციკლონი. აზერბაიჯანის მრავალფეროვანი ლანდშაფტი გავლენას ახდენს ქვეყანაში საჰაერო მასების შემოსვლის გზებზე. აბსოლუტური მინიმალური ტემპერატურა (-33&nbsp;°C) და აბსოლუტური მაქსიმალური ტემპერატურა (46&nbsp;°C) დაფიქსირებულია ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკის ჯულფისა და ორდუბადის რაიონებში. ატმოსფერული ნალექების მაქსიმალური წლიური რაოდენობა მოდის ქალაქ ლენქორანზე (1 600-დან 1 800 მმ-მდე), ხოლო მინიმალური რაოდენობა აფშერონზე (200-დან 350 მმ-მდე).

### ბიომრავალფეროვნება 
[thumb|[ყარაბაღული ცხენი აზერბაიჯანის ეროვნული ცხოველია.]]
აზერბაიჯანში ფაუნის სიმდიდრისა და მრავალფეროვნების შესახებ პირველი წყაროები შეიძლება მოიძებნოს მოგზაურთა ჩანაწერებში. არქიტექტურულ ძეგლებზე, უძველეს კლდეებსა და ქვებზე ცხოველების ნახატები დღემდე არსებობს. პირველი ინფორმაცია აზერბაიჯანის ფლორისა და ფაუნის შესახებ შეგროვდა XVII საუკუნეში, აზერბაიჯანში ნატურალისტების ვიზიტების დროს.

აზერბაიჯანის ფლორა შედგება მცენარეულობის 4 500-ზე მეტი სახეობისგან. აზერბაიჯანის უნიკალური კლიმატის გამო, ქვეყნის ფლორა ბევრად უფრო მდიდარია სახეობის რაოდენობით, ვიდრე სამხრეთ კავკასიის სხვა რესპუბლიკების ფლორა. აზერბაიჯანში შესაძლებელია კავკასიაში არსებული ფლორის ყველა სახეობის 67%-ის პოვნა.

## პოლიტიკა 
[upright|thumb|ყოფილი პრეზიდენტის [ჰეიდარ ალიევის შვილი და ამჟამინდელი პრეზიდენტი ილჰამ ალიევი, რომელმაც მამის შემდეგ, 2003 წელს ეს პოსტი ჩაიბარა.]]

აზერბაიჯანის პოლიტიკური სისტემის სტრუქტურული ფორმირება, 1995 წლის 12 ნოემბერს, ახალი კონსტიტუციის მიღებით დასრულდა. კონსტიტუციის 23-ე მუხლის თანახმად, აზერბაიჯანის რესპუბლიკის სახელმწიფო სიმბოლოებია დროშა, გერბი და ჰიმნი. სახელმწიფო ხელისუფლება აზერბაიჯანში შემოიფარგლება მხოლოდ შიდასახელმწიფოებრივი კანონებით, ხოლო საერთაშორისო არენაზე დამატებით საერთაშორისო ხელშეკრულებებით შემოიფარგლება.

აზერბაიჯანის ხელისუფლება დაფუძნებულია მართვის დანაწილებაზე საკანონმდებლო, აღმასრულებელი და სასამართლო შტოებს შორის. საკანონმდებლო ხელისუფლება ეკუთვნის ერთპალატიან ეროვნულ ასამბლეას და უზენაეს ეროვნულ ასამბლეას ნახჭევანის ავტონომიურ რესპუბლიკაში. საპარლამენტო არჩევნები იმართება ყოველი ხუთი წლის შემდეგ, ნოემბრის პირველ კვირა დღეს. პარტია ახალი აზერბაიჯანი და მისი ერთგული დამოუკიდებელი დეპუტატები, ამ მომენტისთვის, თითქმის პარლამენტის 125 მანდატს ფლობენ. 2010 წლის საპარლამენტო არჩევნები დროს, ოპოზიციურმა პარტიებმა, მუსავათმა და აზერბაიჯანის სახალხო ფრონტის პარტიამ, ვერ მოიპოვა არცერთ ადგილი. ევროპელმა დამკვირვებლებმა, არჩევნებამდე და არჩევნების დღეს, დააფიქსირეს მრავალრიცხოვანი დარღვევები.

აღმასრულებელი ხელისუფლება აზერბაიჯანის პრემიერ-მინისტრისა და პრეზიდენტის ხელშია, რომელიც აირჩევა ხუთი წლის ვადით, პირდაპირი არჩევნების გზით. პრეზიდენტი უფლებამოსილია შექმნას მინისტრთა კაბინეტი, რომელიც კოლექტიური აღმასრულებელი ორგანოა და ანგარიშვალდებულია, როგორც პრეზიდენტის, ისე პარლამენტის წინაშე. მინისტრთა კაბინეტი შედგება პრემიერ-მინისტრის, მისი მოადგილეებისა და მინისტრებისგან. პრეზიდენტს არ აქვს უფლება დაითხოვოს პარლამენტი, მაგრამ აქვს უფლება დაადოს ვეტო მის გადაწყვეტილებებს. იმისათვის, რომ პარლამენტმა დაძლიოს პრეზიდენტის ვეტო, მას უნდა ჰქონდეს 95 ხმიანი საპარლამენტო უმრავლესობა. სასამართლო ხელისუფლებას ახორციელებს საკონსტიტუციო სასამართლო, უზენაესი სასამართლო და ეკონომიკური სასამართლო. ამ სასამართლოების მოსამართლეებს პრეზიდენტი ნიშნავს.

„უშიშროების საბჭო“, აზერბაიჯანის პრეზიდენტთან არსებული სათათბირო ორგანოა, რომელსაც პრეზიდენტი კონსტიტუციის შესაბამისად მართავს. საბჭო, 1997 წლის 10 აპრილს დაარსდა. ადმინისტრაციული დეპარტამენტი, პრეზიდენტის აპარატის ნაწილი არ არის, მაგრამ ფინანსურად, ტექნიკურად და მატერიალური საქმიანობით, დამოკიდებულია პრეზიდენტის აპარატზე.

მიუხედავად იმისა, რომ აზერბაიჯანში დამოუკიდებლობის აღდგენიდან გაიმართა რამდენიმე არჩევნები, აგრეთვე არსებობს ფორმალური დემოკრატიული ინსტიტუტები, Freedom House კვალიფიკაციით, აზერბაიჯანი კვლავ „არათავისუფალი“ ქვეყანაა. ბოლო წლების განმავლობაში, დიდი რაოდენობით აზერბაიჯანელი ჟურნალისტი, ბლოგერი, ადვოკატი, ადამიანის უფლებათა დამცველი დააპატიმრეს, პრეზიდენტის და ხელისუფლების კრიტიკის გამო. 2015 წლის სექტემბერში, ევროპარლამენტის მიერ მიღებულ რეზოლუციაში, აზერბაიჯანი არწერილია, როგორც ავტორიტარული ქვეყანა.

აზერბაიჯანის ხელისუფლება მკაცრად გააკრიტიკეს, მისი ქმედებების გამო, სადაც იგი მოისყიდა საგარეო წარმომადგენლები და დიპლომატები, მისი არჩევნების საზღვარგარეთ ლეგიტიმაციისთვის. ამ პრაქტიკას უწოდეს „ხიზილალას დიპლომატია“.

### საგარეო პოლიტიკა 
[thumb|left|[ვლადიმერ პუტინი აზერბაიჯანში, 2013 წლის აგვისტო.]]
ხანმოკლე სიცოცხლის მქონე აზერბაიჯანის დემოკრატიულმა რესპუბლიკამ, შეძლო ექვს ქვეყანასთან დიპლომატიური ურთიერთობების დამყარება, გაგზავნა თავისი დიპლომატიური წარმომადგენლები გერმანიასა და ფინეთში. აზერბაიჯანის დამოუკიდებლობის საერთაშორისო აღიარების პროცესი საბჭოთა კავშირისგან, დაახლოებით ერთი წელი გაგრძელდა. აზერბაიჯანი ყველაზე ბოლოს, 1996 წლის 6 ნოემბერს, ბაჰრეინმა აღიარა. სრული დიპლომატიური ურთიერთობები, მათ შორის დიპლომატიური მისიების ურთიერთგაცვლით, პირველად დამყარდა თურქეთთან, პაკისტანთან, აშშ-სთან, ირანთან აზერბაიჯანი განსაკუთრებულ აქცენტს აკეთებს თურქეთთან „განსაკუთრებულ ურთიერთობაზე“.

ამ დროისთვის, აზერბაიჯანს 158 ქვეყანასთან დიპლომატიური ურთიერთობა აქვს დამყარებული და 38 საერთაშორისო ორგანიზაციის წევრია. ინტეგრაცია ევროპულ და ევროატლანტიკურ სტრუქტურებში; საერთაშორისო უსაფრთხოების უზრუნველყოფაში წვლილის შეტანა; საერთაშორისო ორგანიზაციებთან თანამშრომლობა; რეგიონალური თანამშრომლობის და ორმხრივი ურთიერთობების გარღმავება; თავდაცვისუნარიანობის განმტკიცება; შიდა პოლიტიკის საშუალებებით, უსაფრთხოების ხელშეწყობა; დემოკრატიის გაძლიერება; ეთნიკური და რელიგიური შემწყნარებლობის შენარჩუნება; სამეცნიერო, საგანმანათლებლო, კულტურული პოლიტიკის და ზნეობრივი ღირებულებების შენარჩუნება; ეკონომიკური და სოციალური განვითარება; შიდა და სასაზღვრო უსაფრთხოების შენარჩუნება.

2007 წლის ბოლოს, აზერბაიჯანის მთავრობამ განაცხადა, რომ დიდი ხნის დავა სომხეთთან, რომელიც მთიანი ყარაბაღის ტერიტორიის ოკუპაცია მოახდინა, გამოიწვევს ახალ ომს, თუ ეს საკითხი კვლავ გადაუჭრელი დარჩება.

აზერბაიჯანი, საერთაშორისო ტერორიზმთან ბრძოლის, საერთაშორისო კოალიციის აქტიური წევრია. ქვეყანას თავისი წვლილი შეაქვს კოსოვოს, ერაყისა და ავღანეთის სამშვიდობო ოპერაციებში. აზერბაიჯანი, ნატოს პროგრამის — „პარტნიორობა მშვიდობისთვის“ აქტიური წევრია. აზერბაიჯანს კარგი ურთიერთობები აქვს ევროკავშირთან და შესაძლოა ერთ დღეს მიმართოს წევრობისთვის მას. გარდა ამისა, აზერბაიჯანი შეიცავს ნახიჩევანის ავტონომიურ რესპუბლიკასაც (muxtar respublika). აზერბაიჯანის პრეზიდენტი ნიშნავს ამ ერთეულების გუბერნატორებს, ხოლო ნახიჩევანის მთავრობა აირჩევა და მტკიცდეება ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკის პარლამენტის მიერ.

;აფშერონი
* აფშერონი (Abşeron)
* ხიზი (Xızı)
* *ბაქო* (Bakı)
* *სუმგაითი* (Sumqayıt)
;არანი
* აღჯაბადი (Ağcabədi)
* აღდაში (Ağdaş)
* ბარდა (Bərdə)
* ბეილაგანი (Beyləqan)
* ბილიასუვარი (Biləsuvar)
* გოქჩაი (Göyçay)
* ჰაჯიგაბული (Hacıqabul)
* იმიშლი (İmişli)
* ქურდამირი (Kürdəmir)
* ნეფთჩალა (Neftçala)
* საათლი (Saatlı)
* საბირაბადი (Sabirabad)
* სალიანი (Salyan)
* უჯარი (Ucar)
* ევლახი (Yevlax)
* ზარდაბი (Zərdab)
* *მინგეჩაური* (Mingəçevir)
* *შირვანი* (Şirvan)
* *ევლახი* (Yevlax)
;მთიანი შირვანი
* აღსუ (Ağsu)
* გობუსტანი (Qobustan)
* ისმაილი (İsmayıllı)
* შემახა (Şamaxı)

;განჯა-ყაზახი
* აღსთაფა (Ağstafa)
* დაშქესანი (Daşkəsən)
* გადაბეი (Gədəbəy)
* ყაზახი (Qazax)
* გოიგოლი (Göygöl)
* გორანბოი (Goranboy)
* სამუხი (Samux)
* შამქორი (Şəmkir)
* თოუზი (Tovuz)
* *განჯა* (Gəncə)
* *ნაფთალანი* (Naftalan)
;გუბა-ხაჩმაზი
* ყუბა (Quba)
* გუსარი (Qusar)
* ხაჩმაზი (Xaçmaz)
* შაბრანი (Şabran)
* სიაზანი (Siyəzən)
;ქალბაჯარ-ლაჩინი
* გუბადლი (Qubadlı)
* ქალბაჯარი (Kəlbəcər)
* ლაჩინი (Laçın)
* ზანგილანი (Zəngilan)
;ლენქორანი
* ასტარა (Astara)
* ჯალილაბადი (Cəlilabad)
* ლენქორანი (Lənkəran)
* ლერიქი (Lerik)
* მასალი (Masallı)

* იარდიმლი (Yardımlı)
* *ლენქორანი* (Lənkəran)
;ნახიჩევანი
* ბაბექი (Babək)
* ჯულფა (Culfa)
* კანგარლი (Kəngərli)
* ორდუბადი (Ordubad)
* სადარაქი (Sədərək)
* შაჰბუზი (Şahbuz)
* შარური (Şərur)
* *ნახიჩევანი* (Naxçıvan)
;შაქი-ზაქათალა
* ბელაქანი (Balakən)
* გაბალა (Qəbələ)
* კახი (Qax)
* ოღუზი (Oğuz)
* შაქი (Şəki)
* ზაქათალა (Zaqatala)
* *შაქი* (Şəki)
;ზემო ყარაბაღი
* აღდამი (Ağdam)
* ფუზული (Füzuli)
* ჯაბრაილი (Cəbrayıl)
* ხოჯალი (Xocalı)
* ხოჯავენდი (Xocavənd)
* შუშა (Şuşa)
* ტერტერი (Tərtər)
* *ხანქენდი* (Xankəndi)
* *შუშა* (Şuşa)

thumb|400px|right|აზერბაიჯანი დაყოფილია 10 ეკონომიკურ რეგიონად.

## შეიარაღებული ძალები 
[left|thumb|[აზერბაიჯანის სამხედრო-საზღვაო ძალების ფლოტი 2011 წლის სამხედრო აღლუმის დროს ბაქოში.]]
thumb|აზერბაიჯანის სპეციალური დანიშნულების ძალების წევრები ბაქოში, 2011 წლის სამხედრო აღლუმის დროს.
თანამედროვე აზერბაიჯანის არმიის ისტორია აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკას უკავშირდება, როდესაც 1918 წლის 26 ივნისს ახლად ჩამოყალიბებული ადრ-ის ეროვნული არმია შეიქმნა. საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ და აზერბაიჯანის მიერ დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ, აზერბაიჯანის შეიარაღებული ძალები 1991 წლის 9 ოქტომბრის *შეიარაღებული ძალების შესახებ* კანონის შესაბამისად შეიქმნა. ეროვნული არმიის შექმნის პირველი თარიღი (26 ივნისი) თანამედროვე აზერბაიჯანში არმიის დღედ აღენიშნება. 2002 წლის მონაცემებით, აზერბაიჯანის შეიარაღებულ ძალებში 95 000 აქტიური პერსონალი იმყოფებოდა. ასევე არსებობს 17 000 გასამხედროებული შეიარაღებული ფორმირება. შეიარაღებული ძალები შედგება სამი შტოსგან: სახმელეთო ჯარებისგან, საჰაერო ძალებისგან და საზღვაო ძალებისგან. გარდა ამისა, შეიარაღებულ ძალებში ჩართულია რამდენიმე სამხედრო ქვე-ჯგუფი, რომლებიც საჭიროებისამებრ სახელმწიფოს თავდაცვაში ჩაერთვება. ესენია შინაგანი ჯარები და სახელმწიფო საზღვრის დაცვის სამსახური, რომელიც მოიცავს სანაპირო დაცვას.
thumb|აზერბაიჯანელი სამხედროების კონტინგენტი ფაშიზმზე გამარჯვების დღის აღლუმის დროს მოსკოვში, 2015 წლის 9 მაისი
აზერბაიჯანი იცავს „ევროპაში ჩვეულებრივი შეიარაღებული ძალების შესახებ“ შეთანხმებას და ხელი მოაწერა ყველა ძირითად საერთაშორისო ხელშეკრულებას იარაღისა და შეიარაღების შესახებ. აზერბაიჯანი მჭიდროდ თანამშრომლობს ნატო-სთან ისეთ პროგრამებში, როგორიცაა „პარტნიორობა მშვიდობისთვის“ და „ინდივიდუალური პარტნიორობის სამოქმედო გეგმა“. აზერბაიჯანმა ერაყში 151, ხოლო ავღანეთში 184 სამხედრო სამშვიდოვო პერსონალი განათავსა.

2011 წლისთვის, აზერბაიჯანის თავდაცვის ბიუჯეტი 3.1 მილიარდ დოლარს შეადგენს. ამასთანავე, თავდაცვის ინდუსტრიის საჭიროებებისთვის 1.36 მილიარდი დოლარი უნდა ყოფილიყო გამოყენებული, რაც სულ სამხედრო ბიუჯეტს 4.6 მილიარდ დოლარამდე მიიყვანს. 2011 წლის 26 ივნისს, აზერბაიჯანის პრეზიდენტმა ილჰამ ალიევმა განაცხადა, რომ თავდაცვის ხარჯებმა 2011 წელს 3.3 მილიარდი დოლარი შეადგინა. 2013 წელს აზერბაიჯანის თავდაცვის ბიუჯეტმა 3.7 მილიარდი დოლარი შეადგინა.

აზერბაიჯანის თავდაცვის ინდუსტრია აწარმოებს პატარა იარაღებს, საარტილერიო სისტემებს, ტანკებს, ჯავშანტექნიკებს და ღამის ხედვის მოწყობილობებს, საავიაციო ნაღმებს, უპილოტო მანქანებს, სხვადასხვა სამხედრო მანქანებს, სამხედრო თვითმფრინავებსა და ვერტმფრენებს.

## ეკონომიკა 
1991 წელს დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ, აზერბაიჯანი გახდა საერთაშორისო სავალუტო ფონდის, მსოფლიო ბანკი, ევროპის რეკონსტრუქციისა და განვითარების ბანკის, ისლამური განვითარების ბანკის და აზიის განვითარების ბანკის წევრი. აზერბაიჯანის საბანკო სისტემა შედგება აზერბაიჯანის ცენტრალური ბანკის, კომერციული ბანკებისა და არასაბანკო საკრედიტო ორგანიზაციებისგან. ქვეყნის ეროვნული (დღეს ცენტრალური) ბანკი 1992 წელს, აზერბაიჯანის სახელმწიფო შემნახველი ბანკის ბაზაზე შეიქმნა, რომელიც საბჭოთა კავშირის სახელმწიფო შემნახველი ბანკის ფილიალი იყო. ცენტრალური ბანკი მოქმედებს, როგორც აზერბაიჯანის ცენტრალურ ბანკი, რომელიც უფლებამოსილია ეროვნული ვალუტის, აზერბაიჯანული მანათის ბეჭდვისა და გავრცელების, ასევე აკონტროლებს სხვა კომერციულ ბანკებს. აზერბაიჯანის ორი ძირითადი მსხვილი კომერციული ბანკია UniBank და სახელმწიფო საკუთრებაში არსებული აზერბაიჯანის საერთაშორისო ბანკი, რომელსაც ხელმძღვანელობს ჰაჯანგირ ჰაჯიევი.

2007 წლის პირველი კვარტლის ინფლაციის მაჩვენებელმა 16.6% შეადგინა. ნომინალური შემოსავლები და ყოველთვიური ხელფასები, შესაბამისად 29 % და 25 %-ით გაიზარდა, მაგრამ ნავთობის მრეწველობაში ფასების ზრდამ ინფლაცია გამოიწვია.

2008 წელს, მსოფლიო ბანკის ბიზნესის წარმოების ანგარიშის მიხედვით, აზერბაიჯანი ერთ-ერთ მოხსენებაში ეკონომიკის 10 საუკეთესო რეფორმატორებს შორის დასახელდა.

დსთ-ის სხვა ქვეყნებთან შედარებით, 2010-2011 წლების გლობალური კონკურენტუნარიანობის ანგარიშში, აზერბაიჯანი 57-ე ადგილზეა. 2012 წლისთვის აზერბაიჯანის მშპ 1995 წლის დონესთან შედარებით, 20-ჯერ გაიზარდა.

### ენერგეტიკა 
thumb|ბაქოს გარეუბანში მდებარე სატუმბი მოწყობილობა, ნავთობის მექანიკური მოპოვებისთვის.
აზერბაიჯანის ტერიტორიის ორი მესამედი მდიდარია ნავთობითა და ბუნებრივი აირით. აზერბაიჯანის ნავთობპროდუქტების ისტორია უძველეს პერიოდს უკავშირდება. არაბი ისტორიკოსი და მოგზაური აჰმედ ალ-ბელარური აღწერა აფშერონის ნახევარკუნძულის ეკონომიკის შესახებ უძველეს დროში, ნავთობის მიწებსა და აფშერონის თეთრ და შავ ზეთზე.

მცირე კავკასიონის რეგიონი მდიდარია და შეიცავს ქვეყნის ოქროს, ვერცხლის, რკინის, სპილენძის, ტიტანის, ქრომის, მანგანუმის, კობალტის, მოლიბდენის, მადნისა და სტიბიუმის კომპლექსების დიდ ნაწილს. იმავდროულად დაფუძნდა „აზერბაიჯანის სახელმწიფო ნავთობის ფონდი“, რომელიც უზრუნველყოფს მაკროეკონომიკური სტაბილურობას, ნავთობის შემოსავლების მართვაში გამჭვირვალობის უზრუნველყოფას და მომავალი თაობებისათვის რესურსების დაცვას.

*აზერიგაზი*, რომელიც სოკარის შვილობილი კომპანიაა, 2021 წლისთვის ქვეყნის სრულად გაზიფიცირების დასრულებას გეგმავს. აზერბაიჯანი „აღმოსავლეთ-დასავლეთის“ და „ჩრდილოეთ-სამხრეთის“ ენერგო-სატრანსპორტო დერეფნის ერთ-ერთი სპონსორია. „ბაქო-თბილისი-ყარსის“ სარკინიგზო მაგისტრალი კი თურქეთთან კასპიის რეგიონს დაუკავშირებს, რომლის მშენებლობის დასრულება 2017 წლისთვის იგეგმება. ტრანს-ანატოლური ბუნებრივი აირის მილსადენი (TANAP) და ტრანს-ადრიატიკის მილსადენი (TAP) აზერბაიჯანის შაჰ-დენიზის გაზს ჯერ თურქეთში და შემდეგ ევროპაში მიაწოდებს.

### სოფლის მეურნეობა 
აზერბაიჯანს რეგიონში ყველაზე დიდი სასოფლო-სამეურნეო აუზი აქვს. აზერბაიჯანის მიწის ფონდის 54.9 პროცენტი სოფლის მეურნეობაშია გამოყენებული. იმავე წელს მთლიანი ხის რესურსები 136 მილიონი მ³ შეადგინა. ზოგიერთ რაიონში მომგებიანია მარცვლეულის, კარტოფილის, შაქრის ჭარხლის, ბამბის და თამბაქოს მოყვანა. მეცხოველეობა, რძის პროდუქტები და ღვინო, ასევე ალკოჰოლური სასმელებიც ქვეყნის მნიშვნელოვანი ფერმერული პროდუქტებია. კასპიის სათევზაო ინდუსტრია კონცენტრირებულია ოსეტრინისა და სვიის მოხმარებაზე. 2002 წელს, აზერბაიჯანის სავაჭრო ფლოტს 54 გემი ჰქონდა. საზღვარგარეთიდან ჩამოტანილი ზოგიერთი პროდუქტი, დღეს ადგილობრივი საწარმოები აწარმოებენ.

### ტურიზმი 
[thumb|[შაჰდაღის სამთო კურორტი — ქვეყნის უდიდესი ზამთრის კურორტია.]]
ტურიზმი აზერბაიჯანის ეკონომიკის ერთ-ერთი მზარდი სექტორია. ქვეყანა საკმაოდ ცნობილი ტურისტული ადგილი იყო 1980-იან წლებში, მანამ, სანამ 1990-იან წლებში დატრიალებული ყარაბაღის ომი დაანგრევდა ტურიზმის ინდუსტრიას და უარყოფითად იმოქმედებდა აზერბაიჯანის, როგორც ტურისტული ღირსშესანიშნაობის იმიჯზე.

მხოლოდ 2000-იანი წლებიდან დაიწყო ტურიზმის ინდუსტრიის გამოცოცხლება და ქვეყანაში ტურისტული ვიზიტების რაოდენობა გაიზარდა. ბოლო წლებში, აზერბაიჯანი ასევე პოპულარული გახდა რელიგიური, სპა და სამედიცინო ტურიზმის თვალსაზრისითაც. ზამთრის პერიოდში, შაჰდაღის სამთო-სათხილამურო კურორტი გთავაზობთ სათხილამურო ტრასებს, სახელმწიფო სახელოვნებო დაწესებულებებთან ერთად.

აზერბაიჯანის მთავრობამ, ჩამოაყალიბა პრიორიტეტულად აზერბაიჯანის განვითარება ელიტარულ ტურისტულ ქვეყანად. ტურიზმის აზერბაიჯანის ეკონომიკის სექტორში წვლილის გაზრდისთვის, შემუშავებულია ეროვნული სტრატეგია. ეს საქმიანობა რეგულირდება აზერბაიჯანის კულტურისა და ტურიზმის სამინისტროს მიერ. აზერბაიჯანს 63 ქვეყანასთან უვიზო მიმოსვლა აქვს. აზერბაიჯანის ვიზიტისთვის არსებობს ელექტრონული ვიზაც.

მსოფლიო ეკონომიკური ფორუმის 2015 წლის მოგზაურობისა და ტურიზმის კონკურენტუნარიანობის ანგარიშის მიხედვით, აზერბაიჯანი 84-ე ადგილზეა.

### ტრანსპორტი 
აზერბაიჯანის მოსახერხებელი ადგილმდებარეობა საერთაშორისო სატრანსპორტო არტერიების გზაჯვარედინზე, როგორიცაა აბრეშუმის გზისა და სამხრეთი-ჩრდილოეთი დერეფნის კვეტაზე, ხაზს უსვამს სატრანსპორტო სექტორის სტრატეგიულ მნიშვნელობას ქვეყნის ეკონომიკისთვის. სატრანსპორტო სექტორი ქვეყანაში შეიცავს გზებს, რკინიგზას, ავიაციასა და საზღვაო ტრანსპორტს.

აზერბაიჯანი, ასევე ნედლეულის ტრანსპორტირების მნიშვნელოვანი ეკონომიკური ცენტრია. ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის ნავთობსადენი (ბთჯ) 2006 წლის მაისში დაიწყო მოქმედება და აზერბაიჯანის, საქართველოსა და თურქეთის ტერიტორიებზე ჯამში 1774 კილომეტრზეა გადაჭიმული. ბთჯ განკუთვნილია, როგორც ყოველწლიურად 50 მილიონი ტონა ნედლი ნავთობის ტრანსპორტირებისთვის, ისე კასპიის ზღვის ნავთობის გლობალურ ბაზრებზე გასაყვანად. სამხრეთ კავკასიის მილსადენი, რომელიც ასევე აზერბაიჯანის, საქართველოსა და თურქეთის ტერიტორიაზე გადის, 2006 წლის ბოლოს დაიწყო მოქმედება და შაჰ-დენიზის ბუნებრივი აირის საბადოდან დამატებით გაზის მიწოდებას ახორციელებს ევროპის ბაზარზე. შაჰ-დენიზი სავარაუდოდ წელიწადში 296 მილიარდი კუბური მეტრი ბუნებრივი აირის წარმოებას დაიწყებს. აზერბაიჯანი, ასევე მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ევროკავშირის მიერ დაფინანსებულ აბრეშუმის გზის პროექტში.

2002 წელს აზერბაიჯანის მთავრობამ ჩამოაყალიბა ტრანსპორტის სამინისტრო, საგზაო პოლიტიკისა და მარეგულირებლის ფუნქციების ფართო სპექტრით. იმავე წელს ქვეყანა გახდა ვენის საგზაო მოძრაობის კონვენციის წევრი. სახელმწიფოს უმაღლესი პრიორიტეტი სატრანსპორტო სექტორში არის სატრანსპორტო ქსელის მოდერნიზაცია და სატრანსპორტო მომსახურების ტრანსფორმაცია, რადგან ეს ხელს შეუწყობს ეკონომიკის სხვა სექტორების განვითარებას.

2007 წელს დაწყებული ბაქო-თბილისი-ყარსის სარკინიგზო ხაზის მშენებლობა აზიისა და ევროპას შორის სატრანსპორტო კავშირის დამყარებას უზრუნველყოფს, რაც ჩინეთისა და ყაზახეთის აღმოსავლეთ სარკინიგზო მაგისტრალის დასავლეთის ევროპული სარკინიგზო სისტემისკენ მიმავალ გზაზე მარმარაის მეშვეობით დაკავშირებას გულისხმობს. 2010 წელს ფართოლიანდაგიანი რკინიგზის ხაზი 2 918 კილომეტრამდე გაიზარდა, ხოლო ელექტრიფიცირებული სარკინიგზო მონაკვეთები კი 1 278 კილომეტრამდე გაიზარდა. 2010 წლისთვის, 35 აეროპორტი და ერთი ვერთმფრენის ჰაბი არსებობდა.

აზერბაიჯანს აქვს დიდი და სტაბილურად მზარდი ინტერნეტ სექტორი, რომელსაც უმეტესად გლობალური ფინანსური კრიზისი არ შეხებია. პროგნოზის მიხედვით, სწრაფი ზრდის ტემპი მინიმუმ ხუთი წლის განმავლობაში გაგრძელდება.

ქვეყანა ასევე ახორციელებს პროგრესს ტელეკომუნიკაციის სექტორის განვითარებაში. კომუნიკაციისა და ინფორმაციული ტექნოლოგიების სამინისტრო (MCIT), ისევე, როგორც კომუნიკაციის ოპერატორი „აზტელეკომი“, ითავსებენ პოლიტიკის განმახორციელებლის და მარეგულირებლის როლს. საჯარო ფასიანი ტელეფონები ხელმისაწვდომია ადგილობრივ ზარებსა და მოითხოვს ტელეფონის ნომრის ყიდვას. 2009 წლის მონაცემებით, არსებობს 1 397 000 ძირითადი სატელეფონო ხაზი და 1 485 000 ინტერნეტ მომხმარებელი. აგრეთვე არსებობს ოთხი GSM პროვაიდერი: Azercell, Bakcell, Azerfon (Nar Mobile), Nakhtel მობილური ქსელის ოპერატორი და CDMA-ზე მომუშავე.

XXI საუკუნეში, ელჩინ ხალილოვისა და სხვა მეცნიერების გეოდინამიკასა და გეოტეკტონიკაში ფუნდამენტური ნაწარმოებების შთაგონებით, მიწისძვრის პროგნოზირების ასობით სადგური და მიწისძვრის რეზისტენტული შენობები გამოიგონეს, რომლებიც ამჟამად ქვეყნის სეისმური რესპუბლიკური ცენტრის ნაწილია.

აზერბაიჯანის ეროვნული აეროკოსმოსური სააგენტოს პირველი თანამგზავრი Azerspace-1 2013 წლის 7 თებერვალს საფრანგეთის გაიანაში მდებარე, გაიანას კოსმოსური ცენტრის ორბიტალური სადგურიდან გაეშვა. თანამგზავრი აღმოსავლეთით 46° განლაგდა. თანამგზავრი ფარავს ევროპის და აზიის ქვეყნებისა და აფრიკის მნიშვნელოვან ნაწილს, რომელიც მომხმარებელს სთავაზობს ტელევიზიას, რადიო მაუწყებლობასა და ინტერნეტს. საკუთარი თანამგზავრის ორბიტაზე გაშვება აზერბაიჯანის პირველი ნაბიჯია, რომელიც პერსპექტიულ პროექტებს ახორციელებს კოსმოსური ინდუსტრიის მქონე ქვეყნის გზაზე.

## დემოგრაფია 
ქვეყნის საერთო მოსახლეობის 9 705 600-დან, 2016 წლის დასაწყისისთვის, დაახლოებით 53,1 % ქალაქის მოსახლეობა შეადგინდა, დარჩენილ 46,9 % კი სოფლის მოსახლეობა. მოსახლეობის 50,2 % ქალები შეადგენდნენ. ამავე წლის სქესთა თანაფარდობა მთლიანი მოსახლეობისთვის იყო 0.99 მამაკაცი ერთ ქალზე.

2011 წლის მოსახლეობის ზრდის მაჩვენებელი 0.85% შეადგინა, მსოფლიოს 1.09% მაჩვენებელთან შედარებით. 2019 წლის 6 აპრილს კი ქვეყანაში დაიბადა 10-მილიონიანი მოქალაქე.

აზერბაიჯანული დიასპორა მსოფლიოს 42 ქვეყანაში არსებობს, ისევე, როგორც აზერბაიჯანში არსებობს ეთნიკური უმცირესობების წარმომადგენელთათვის ბევრი ცენტრი, მათ შორის გერმანიის კულტურული საზოგადოება „კარელჰაუსი“, სლავური კულტურული ცენტრი, აზერბაიჯან-ისრაელის საზოგადოება, ქურთული კულტურის ცენტრი, საერთაშორისო თალიშის ასოციაცია, ლეზგინების ეროვნული ცენტრი „სამური“, აზერბაიჯანულ-თათრული საზოგადოება, ყირიმის თათრების საზოგადოება და სხვ.

### ეთნიკური ჯგუფები 
2009 წლის მოსახლეობის აღწერის მიხედვით, აზერბაიჯანის მოსახლეობის ეთნიკური შემადგენლობაა: 91.60 % აზერბაიჯანელები, 2.02 % ლეზგები, 1.35 % სომხები (თითქმის ყველა სომეხი ცხოვრობს მთიანი ყარაბაღის სეპარატისტულ რეგიონში), 1.34% რუსები, 1.26% თალიშები, 0.56 ხუნძები, 0.43 % თურქები, 0.29 % თათრები, 0.28 % თათები, 0.24 % უკრაინელები, 0.14 % წახები, 0.11 % ქართველები, 0.10 % ებრაელები, 0.07 % ქურთები და 0.21 % სხვა ეთნოსი.

ირანელი აზერბაიჯანელები, ირანის ყველაზე დიდი უმცირესობაა. ირანში ეთნიკური აზერბაიჯანელების რიცხვი მეტწილად მეზობელ აზერბაიჯანში მცხოვრებ აზერბაიჯანელებზეც მეტია. აშშ-ის დაზვერვის ცენტრალური სააგენტოს „World Factbook“-ის მიხედვით, ირანელი აზერბაიჯანელები ირანის მოსახლეობის არანაკლებ 16 % შეადგენს..

### ურბანიზაცია 
საერთო ჯამში აზერბაიჯანში 78 ქალაქია, 63 საქალაქო რაიონი და ერთი სპეციალური იურიდიული სტატუსის მქონე ქალაქია. მათ მოჰყვება 261 ურბანული ტიპის დასახლება და 4 248 სოფელი. იგი მიეკუღვნება თურქულ ენათა ოჯახს. ასევე საუბრობენ რუსულ და სომხურ ენაზეც (მხოლოდ მთიან ყარაბაღში) და თითოეული მათგანი მოსახლეობის დაახლოებით 1.5 % მშობლიური ენაა. მათ შორის ხუნძური, ბუდუხური, ქართული, ჯუჰური, სომხურზე მხოლოდ სეპარატისტულ მთიან ყარაბაღში საუბრობენ.

1994 წლის გამოკვლევებმა აჩვენა, რომ აზერბაიჯანელების 82 %, დაბადებიდან აზერბაიჯანულ ენაზე საუბრობს, ასევე მოსახლეობის 38 % კი რუსული პოლიტიკისა და ეკონომიკის გავლენის ქვეშ არის, ამიტომ რუსულად საუბრობენ.

აზერბაიჯანული ენა შეიცავს ოღუზურ, დასავლურ და ანატოლიურ, ასევე სხვა კუთხის თურქული ენების გაერთიანებას. დიალექტიკური განსხვავება ანატოლიურ თურქულსა და უბრალოდ თურქულ ენებს შორის გამოაწვია მონღოლურმა და თურქულმა გავლენებმა. ამ განსხვავების მიუხედავად, ანატოლიურ თურქულზე და აზებაიჯანულ ენაზე მოლაპარაკე ხალხს შეუძლიათ ერთმანეთი თავისუფლად გაუგონ. აზერბაიჯანულ ენას რამდენიმე სახის დილექტებიც აქვს. XIX საუკუნიდან მოყოლებული, იმ ადგილებში სადაც რუსეთს კონტროლისა და გავლენის მოხდენის შესაძლებლობა აქვს აზერბაიჯანელებზე, აზერბაიჯანულ ენაში რუსული ნასესხები სიტყვები, ლექსიკური თუ გრამატიკული ერთეულების დამატება აღინიშნება.

### რელიგია 
[thumb|[ბიბი-ჰეიბათის მეჩეთი 1936 წელს ბოლშევიკების მიერ განადგურებამდე. მეჩეთი აშენდა მაჰმადის შთამომავლის საფლავზე. მეჩეთი 1997 წელს ხელახლა აშენდა.]]

აზერბაიჯანის მოსახლეობის 98 % მუსლიმები არიან. მუსლიმთა 85 % შიიტი და 15 % სუნიტი მუსლიმები არიან და ამით აზერბაიჯანის რესპუბლიკა შიიტი მუსლიმების პროცენტულობით მსოფლიოში მეორე ქვეყანაა. სხვა რელიგიურ ჯგუფებს ქვეყანაში სხვადასხვა ეთნიკური ჯგუფები წარმოადგენენ. აზერბაიჯანის კონსტიტუციის 48-ე მუხლის თანახმად, აზერბაიჯანი სეკულარული სახელმწიფოა და რელიგიური თავისუფლება უზრუნველყოფილია. 2006-2008 წლის *Gallup-ის* კვლევაში აზერბაიჯანელი რესპოდენტთა მხოლოდ 21 % აცხადებდა, რომ რელიგია მათი ყოველდღიური ცხოვრების მნიშვნელოვანი ნაწილია. ეს აზერბაიჯანს მსოფლიოში ყველაზე ნაკლებად რელიგიურ მუსლიმურ ქვეყანად აქცევს.

აზერბაიჯანში რელიგიურ უმცირესობაში არიან ქრისტიანები, რაც 280 000 (3.1 %) ადამიანს შეადგენს, ძირითადად ეს არის რუსული, ქართული მართლმადიდებლური და სომხური სამოციქულო (მარტო მთიან ყარაბაღში) ეკლესიების ხარჯზე. სხვა ქრისტიანული კონფესიები 2002 წლიდან მოიცავს ლუთერანებს, ბაპტისტებსა და მალაკნებს. არსებობს პატარა პროტესტანტული საზოგადოებაც. აზერბაიჯანში ასევე 2 500 წლიანი ისტორიის მქონე ებრაული მოსახლეობააც ცხოვრობს. ებრაული ორგანიზაციების შეფასებით, აზერბაიჯანში 10 000-დან 20 000-მდე ებრაელი ცხოვრობს. აზერბაიჯანში ასევე ცხოვრობენ ბაჰაიის, ჰარე კრიშნას და იეჰოვას მოწმეების თემის წევრები და სხვა რელიგიური თემის მიმდევრები.

### განათლება 
[thumb|right|საკლასო ოთახი [ხაზარის უნივერსიტეტი|დუნიას სკოლაში]]
აზერბაიჯანელებს შედარებით მაღალი პროცენტული მაჩვენებელი აქვთ უმაღლესი განათლების მხრივ, განსაკუთრებით კი სამეცნიერო და ტექნიკურ დარგში. საბჭოთა ეპოქაში, განათლება და საშუალო განათლების დონე მკვეთრად გაიზარდა ძალიან დაბალი დონიდან, ეს მიუხედავად იმისა, რომ დამწერლობაში ორი დიდი ცვლილება მოხდა, როდესაც დამწერლობა 1920-იან წლებში სპარსულ-არაბული დამწერლობიდან ლათინურზე და 1930-იან წლებში კირილიცაზე გადავიდა. საბჭოთა კავშირის მონაცემებით, 1970 წელს მამაკაცთა და ქალთა 100 % (ცხრადან ორმოცდაცხრამეტ წლამდე) განათლება მიღებული იყო.

საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ, დამოუკიდებლობის აღდგენის მომენტიდან, აზერბაიჯანის პარლამენტის ერთ-ერთი პირველი კანონი შეეხო დამწერლობას, რომლის მიხედვით კირილიცას ანბანი ლათინურით შეიცვალა. გარდა ამისა, აზერბაიჯანულმა სისტემამ ცოტა სტრუქტურული ცვლილებაც განიცადა. თავდაპირველ ცვლილებებში შედიოდა რელიგიური განათლებისა (აკრძალული საბჭოთა პერიოდის განმავლობაში) და სასწავლო გეგმის ცვლილებებიც, რომლებიც რეაგირებდნენ აზერბაიჯანული ენის გამოყენებას და საბჭოთა იდეოლოგიური შინაარსის აღმოფხვრას. გარდა დაწყებითი სკოლებისა, საგანმანათლებლო დაწესებულებებში შედის ათასობით სკოლამდელი განათლების დაწესებულება, ზოგადსაგანმანათლებლო სკოლები და პროფესიული სკოლები, მათ შორის სპეციალიზებული საშუალო სკოლები და ტექნიკური სკოლები. რვა კლასის განათლება სავალდებულოა.

## კულტურა 
აზერბაიჯანის კულტურა მრავალი გავლენის შედეგად განვითარდა. დღეისთვის, ეროვნული ტრადიციები კარგადაა შენარჩუნებული, დასავლეთის გავლენისა და კულტური გლობალიზაციის მიუხედავად. აზერბაიჯანული კულტურის ძირითადი ელემენტია: მუსიკა, ლიტერატურა, ხალხური ცეკვები და ხელოვნება, სამზარეულო, არქიტექტურა, კინემატოგრაფია და ნოვრუზ ბაირამი. ეს უკანასკნელი ტრადიციულ საახალწლო დღესასწაულს წარმოადგენდა უძველეს სპარსულ რელიგიაში — ზოროასტრიზმში. ნოვრუზი საოჯახო დღესასწაულია.

აზერბაიჯანის მოსახლეობ, როგორც ზემოთ აღინიშნა, აზერბაიჯანელების გარდა სხვა ეროვნების ან ეთნიკური ჯგუფებისგან შედგება, რომლებიც კომპაქტურად ცხოვრობენ ქვეყნის სხვადასხვა კუთხეში. აზერბაიჯანის ეროვნული და ტრადიციული სამოსია ჩოხა და ფაფახი. არსებობს რადიომაუწყებლობა რუსულ, ქართულ, ქურთულ, ლეზგურ და თალიშურ ენებზე, რომლებიც ფინანსდება სახელმწიფო ბიუჯეტიდან. ბელაქანსა და ხაჩმაზში რამდენიმე ადგილობრივი რადიოსადგური ხუნძურად და თათურად მაუწყებლობს. ბაქოში რამდენიმე გაზეთი გამოიცემა რუსულ, ქურთულ, ლეზგურ და თალიშურ ენაზე. ებრაული საზოგადოება „სოხნუტი“ გაზეთ „აზიზ“-ს აქვეყნებს. საუკუნეების მანძილზე, აზერბაიჯანული მუსიკა ვითარდებოდა მონოდიის ნიშნით, რომელიც ქმნიდა რითმურად მრავალფეროვან მელოდიებს. აზერბაიჯანულ მუსიკას გაყოფილი რეჟიმი აქვს, სადაც დიდი და მცირე ზომის ქრომატიზაციას დიდი მნიშვნელობა აქვს. ენციკლოპედია „The New Grove Dictionary of Music and Musicians“-ის მიხედვით: „ეთნიკურობის, კულტურისა და რელიგიის თვალსაზრისით აზერბაიჯანელები მუსიკალურად უფრო ახლოს არიან ირანთან, ვიდრე თურქეთთან“.

[thumb|აზერბაიჯანული მუღამი *იუნესკოს კაცობრიობის არამატერიალური მემკვიდრეობის შედევრია*, [ნიზამი განჯევის ხოსრო და შირინის ტრაგიკული რომანის XVI საუკუნის მინიატურა.]]
მუღამი, მეიხანა და აშიყის ხელოვნება აზერბაიჯანის მრავალი მუსიკალური ტრადიციაა. მუღამი, როგორც წესი, პოეტისა და ინსტრუმენტალური ინტერლუზის მქონე სუიტაა. მუღამის შესრულებისას, მომღერლებმა უნდა შეიმუშაონ ემოციები სიმღერასა და მუსიკას შორის. ცენტრალური აზიის ქვეყნების მუღამის ტრადიციებისგან განსხვავებით, აზერბაიჯანულ მუღამს უფრო თავისუფალი და ნაკლებად ხისტი ფორმა აქვს, რასაც ხშირად ჯაზს ადარებენ. იუნესკომ 2003 წლის 7 ნოემბერს, აზერბაიჯანული მუღამის ტრადიცია *კაცობრიობის ზეპირი და არამატერიალური მემკვიდრეობის* ძეგლად გამოაცხადა. მეიხანა ერთგვარი ტრადიციული აზერბაიჯანული ხალხური უწესრიგო სიმღერაა, რომელიც ჩვეულებრივ სრულდება კონკრეტული საგნის ირგვლივ რამდენიმე ადამიანის მიერ.

აშიყი აერთიანებს პოეზიას, სიუჟეტს, ცეკვას, ვოკალურსა და ინსტრუმენტულ მუსიკას ტრადიციულ სპექტაკლის ხელოვნებაში, რომელიც აზერბაიჯანული კულტურის სიმბოლოს წარმოადგენს. ის არის მისტიური ტრუბადური ან სამგზავრო ბარდი, რომელიც მღერის და უკრავს საზზე. ეს ტრადიცია თავისი წარმოშობით უძველესი თურქულ ხალხთა შამანისტური შეხედულებებიდან გამომდინარეობს. 2009 წლის 30 სექტემბერს, აზერბაიჯანული აშუღობის ხელოვნება იუნესკოს *არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის* ნუსხაში შეიტანეს.

1960-იანი წლების შუა ხანებიდან, აზერბაიჯანში დასავლეთის გავლენით აზერბაიჯანული პოპ-მუსიკის აღმავლობა დაიწყო, რომელის პოპულარობა წლიდან წლამდე იზრდება, ხოლო როკი და ჰიპ-ჰოპი ფართოდ წარმოდგებილია და ვითარდება. აზერბაიჯანულ პოპსა და აზერბაიჯანულ ხალხურ მუსიკას საერთაშორისო პოპულარობით ცნობილი შემსრულებლები წარმოადგენენ, მათ შორისაა ალიმ გასიმოვი, რაშიდ ბეჰბუდოვი, ვაგიფ მუსტაფაზადე, მუსლიმ მაგომაევი, შიოვქათ ალაკბაროვა და რიუბაბა მურადოვა. ევროვიზიის სიმღერის კონკურსში აზერბაიჯანი დიდი ენთუზიაზმით მონაწილეობს, რომლის დებიუტი ამ კონკურსზე 2008 წლის ევროვიზიის სიმღერის კონკურსზე შედგა. ქვეყანამ 2009 წელს მესამე ადგილზე გავიდა, ხოლო მომდევნო წელს მეხუთე ადგილი დაიკავა. 2011 წლის ევროვიზიის სიმღერის კონკურსზე აზერბაიჯანის წარმომადგენლები Ell და Nikki პირველი ადგილი დაიკავა, სიმღერით „Running Scared“, რომელიც საშუალება მისცა 2012 წელს ევროვიზიის სიმღერის კონკურსი ბაქოში ჩატარებულიყო. აზერბაიჯანმა ამავე კონკურსის ფინალი არასოდეს გაუშვია.

არსებობს ათობით აზერბაიჯანული ხალხური ცეკვა. ისინი ძირითად სრულდება სადღესასწაულო ღონისძიებებზე. მათი შესრულებისას მოცეკვავეები ატარებენ ეროვნულ ტანსაცმელს, როგორიცაა ჩოხა, რომელიც კარგადაა დაცული ეროვნულ ცეკვებში. ყველა ცეკვას აქვს ძალიან სწრაფი რიტმი. ეროვნული ცეკვა აზერბაიჯანელი ერის მახასიათებლებს გვიჩვენებს.

### ხალხური ხელოვნება 
thumb|right|150px|ტრადიციული აზერბაიჯანული ტანსაცმელი და მუსიკალური ინსტრუმენტი.
აზერბაიჯანელებს მდიდარი და გამორჩეული კულტურა გააჩნიათ, რომელთა ძირითადი ნაწილი დეკორატიული და გამოყენებითი ხელოვნებაა. ხელოვნების ეს ფორმა წარმოდგენილია ხელნაკეთობების ფართო სპექტრებით, როგორიცაა საიუველირო საქმიანობა, ხეზე კვეთა, კერვა, ხალიჩების დამზადება, ბეჭდვა, ქსოვა და ქარგვა. ამ ტიპის დეკორატიული ხელოვნების თითოეული სახეობა გვიჩვენებს აზერბაიჯანელი ერის ნიჭიერებას. ბევრი საინტერესო ფაქტი, რომელიც ეხება ხელოვნებისა და ხელოსნების განვითარებას აზერბაიჯანში, მრავალმა სავაჭრო პერსონამ, მოგზაურმა და დიპლომატებმა სხვადასხვა დროს აღნიშნეს.

აზერბაიჯანული ხალიჩა, რომელიც სხვადასხვა ზომის ტრადიციული ხელნაკეთი ტექსტილისაა, მკვრივი ტექსტურითა და სხვადასხვა წყობის ზედაპირით, ქვეყნის ბევრი რეგიონისთვისაა დამახასიათებელი. 2010 წლის ნოემბერში, აზერბაიჯანული ხალიჩა იუნესკომ კაცობრიობის არამატერიალური მემკვიდრეობის შედევრად გამოაცხადა.
[thumb|left|ხელნაკეთი სპილენძი [ლაჰიჯი (ისმაილი)|ლაჰიჯიდან.]]
აზერბაიჯანი უძველესი დროიდან ცნობილია, როგორც მრავალფეროვანი ხელოვნების ცენტრი. აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე არქეოლოგიური გათხრების შედეგად აღმოჩნდა, რომ აქ კარგად იყო განვითარებული სოფლის მეურნეობა, მეცხოველეობა, ლითონის სამუშაოები, ჭურჭლის დამზადება, კერამიკისა და ხალიჩების ქსოვა, რომელიც ძვ.წ. II ათასწლეულით თარიღდება. ბაქო-თბილისი-ჯეიჰანის ნავთობსადენის გაყვანის დროს, დუშბულაღის, ჰასანსუს, ზაიამჩაისა და თოვუზჩაის არქეოლოგიური ძეგლები აღმოაჩინეს, სადაც ადრეული რკინის ხანის ხელოვნების ნიმუშებია მოცემული.

აზერბაიჯანული ხალიჩების დაჯგუფება შეიძლება რამდენიმე დიდ ჯგუფად და უამრავ ქვეჯგუფებად. აზერბაიჯანული ხალიჩის სამეცნიერო კვლევა დაკავშირებულია გამოჩენილი მეცნიერისა და მხატვრის ლათიფ ქერიმოვის სახელთან. მისივე კლასიფიკაციით, ხალიჩების დაჯგუფება უკავშირდებოდა აზერბაიჯანის ოთხ გეოგრაფიულ ზონას: გუბა-შირვანი, განჯა-ყაზახი, ყარაბაღი და თავრიზი.

### ლიტერატურა 
თანამედროვე აზერბაიჯანის რესპუბლიკის ტერიტორიულ ზღვრებში დაბადებული შუასაუკუნეების მწერალი იყო სპარსი პოეტი და ფილოსოფოსი ნიზამი, დაბადებული განჯავი, ხოლო შემდეგ განჯა მისი სახელით იწოდა, რომელიც „ხამსეს“ ავტორია, რაც ხუთი რომანტიკული პოემისგან შედგება, მათ შორის „საგანძურის საიდუმლოება“, „ხოსრო და შირინი“ და „ლეილი და მეჯნუნი“.

აზერბაიჯანულ ლიტერატურაში ადრეული ცნობილი ფიგურაა იზედინ ჰასანოღლუ, რომელიც შეადგინა სპარსულ და თურქულ ენებზე გაზელებისგან შემდგარი დივანი. სპარსულ ნაწარმოებებში იგი იყენებდა თავის სახელი, ხოლო თურქულ გაზელებში ჰასანოღლუს სახელს იყენებდა. XIV საუკუნის დასასრული ასევე ნასიმის ლიტერატურული საქმიანობის დაწყების პერიოდი იყო, რომელიც XIV საუკუნის ბოლოსა და XV საუკუნეის დასაწყისის თურქული ლიტერატურული ისტორიის ერთ-ერთი უდიდესი თურქული ჰურუფი პოეტია, რომელიც ასევე სპარსულ და არაბულ რომელიც XV საუკუნეზე ადრე არ არის დაწერილი. წიგნი ოღუზური ზეპირი ტრადიციის ამსახველი 12 ნაწარმოების კოლექციაა. რომლებიც მოგვიანებით გამოქვეყნდა, როგორც მისი დივანი. ამ პერიოდში შეიქმნა უნიკალური ლიტერატურული სტილი „გიშმა“ (), რომელიც შემუშავდა შაჰ ისმაილის და მოგვიანებით მისი შვილისა და მემკვიდრეს, შაჰ თამაზ I-ის მიერ.

XVII და XVIII საუკუნეების მანძილზე, ფუზულის უნიკალური ჟანრი და აშუღის პოეზია გადმოიღეს გამოჩენილმა პოეტებმა და მწერლებმა, როგორებიცაა ყოვსი თავრიზი, შაჰ აბას სანი, აღა მესიჰ შირვანი, ნიშათი, მოლა ვალი ვიდადი, ამანი, მოლა ფანაჰ ვაგიფი, ზაფარი და სხვები. თურქებთან, თურქმენებთან და უზბეკებთან ერთად, აზერბაიჯანელებიც აღნიშნავენ ქოროღლის () დასტანს, რომელიც ლეგენდარული ხალხური გმირია. ქოროღლის ეპოსის რამდენიმე დოკუმენტირებული ვერსია რჩება აზერბაიჯანის მეცნიერებათა ეროვნული აკადემიის ხელნაწერთა ინსტიტუტში. აზერბაიჯანელები ჩაის ხშირად ასხავენ მსხლის ფორმის ტრადიციულ მინის ჭიკაში, რადგან მდიდარი აქვთ ჩაის კულტურა. პოპულარული ტრადიციული კერძებია: *ბოზბაში* (ცხვრის წვნიანი), *ყუთაბი* (შემწვარი ხორცი) და დუშბარა (ცომს ავსებენ გატარებული ხორცით და მას ზემოდან აყრიან არომატულ სუნელებს).

აზერბაიჯანული ხიზილალა საერთაშორისოდ ცნობილი და აღიარებულია, როგორც ერთ-ერთი უგემრიელესი ხიზილალა. მის სამზარეულოს აერთიანებს 30-ზე მეტი სახის წვნიანი, თუმცა აზერბაიჯანის სამზარეულო განთქმულია ფლავებით. სამზარეულოს ასევე აქვს მრავალი სახის ქაბაბი, რომელიც ძირითადად მზადდება ცხვრის, საქონლის, თევზის ან ქათმის ხორცების გამოყენებით. სამზარეულო კავკასიის მასშტაბით ძალზედ ცნობილია, როგორც ერთ-ერთი უგემრიელესი კერძების მქონე სამზარეულო.

### არქიტექტურა 
[მინი|XII საუკუნეში აგებული [მომინე ხათუნის მავზოლეუმი ნახიჩევანში.]]
აზერბაიჯანის არქიტექტურა, როგორც წესი, აღმოსავლეთისა და დასავლეთის ელემენტებს აერთიანებს. ისლამის მთელი ქვეყნის მასშტაბით VII საუკუნეში გავრცელდა, რაც შედეგად ქვეყანაში ისლამური სტილის შემოიტანა. აზერბაიჯანულმა არქიტექტურამ ზენიტს XI-XII საუკუნეებში მიაღწია. ასევე აზერბაიჯანულ არქიტექტურაზე დიდი გავლენა იქონია სპარსულმა არქიტექტურამ. ბევრი უძველესი არქიტექტურული საგანძური, როგორიცაა ყიზყალასი და შირვანშაჰების სასახლე ბაქოში, ასევე ბაქოს იჩერი შეჰერი, რომელიც შეიცავს 50-ზე მეტ ისტორიულ და არქიტექტურულ ძეგლს. იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სავარაუდო სიაში შეტანილი ძეგლები მოიცავს ბაქოს ათეშგიაჰს, მომინე ხათუნის მავზოლეუმს, ჰირკანის ეროვნულ პარკს, ბინაგადის ეროვნულ პარკს, ლიოქბათანის ტალახის ვულკანს, ბაქოს სასცენო მთას, კასპიის ზღვის თავდაცვით ნაგებობებს, შუშას ნაციონალურ ნაკრძალს, ორდუბადის ეროვნულ ნაკრძალსა და შაქის ხანების სასახლეს.

სხვა არქიტექტურულ საგანძურებს შორისაა მარდაქანის ოთხკუთხიანი ციხე, იუხარი-ჩარდახლარში მდებარე ფერიყალა, მდინარე არაქსზე აგებული ხიდები და რამდენიმე მავზოლეუმი. XIX და XX საუკუნეებში აშენდა პატარა მონუმენტური არქიტექტურა, მაგრამ გამორჩეული საცხოვრებელი ადგილები ბაქოში აშენდა. უახლესი არქიტექტურული ძეგლებისგან თავისი უჩვეულო დიზაინით ბაქოს მეტროპოლიტენი გამოირჩევა.

XIX და XX საუკუნეებში, ბაქომ განვლო ძალიან სწრაფი განვითარების და გაძლიერების ეტაპი ნავთობის სფეროში, ეს ყველაფერი საკმაოდ დადებითად აისახა ბაქოს მოდერნიზებული და ცივილიზებული არქიტექტურის წარმოშობაზე. საბჭოთა კავშირის დაშლის და დამოუკიდებლობის გამოცხადების შემდეგ, ბაქომ ძველი საბჭოთა კავშირის დროინდელი არქიტექტურა განაახლა და შეცვალე თანამედროვე არქიტექტურით.

თანამედროვე აზერბაიჯანული არქიტექტურის ამოცანაა, თანამედროვე ესთეტიკის მრავალფეროვანი გამოყენება და საკუთარი არქიტექტურულ–მხატვრული სტილის ძიება, არსებული ისტორიულ–კულტურულ კონტექსტში. მსხვილი პროექტები, როგორიცაა ჰეიდარ ალიევის ცენტრი, ცეცხლის ცათამბჯენები, ბაქოს კრისტალური დარბაზი, თეთრი ქალაქი და SOCAR Tower-ი, ხელი შეუწყო ქვეყნის თანამედროვე სახის ჩამოყალიბებაში.

### ხელოვნება 
[thumb|400px|ბრძოლის სცენის მინიატურული ფერწერა [შაქის ხანების სასახლე|შაქის ხანების სასახლის კედლებზე, XVIII საუკუნე, ქალაქი შაქი.]]
აზერბაიჯანული ხელოვნებაში მსოფლიოს ერთ-ერთ უძველეს ხელოვნებათა ობიექტში შედის, რომლებიც აღმოჩენილია ორდუბადის რაიონის გემიგაიას პეტროგლიფების ტერიტორიაზე, რომლებიც ძვ.წ. I-დან IV საუკუნით თარიღდება. ბაზალტის კლდეებზე აღმოჩენილია დაახლოებით 1 500 ამოჭედილი და მოჩუქურთმებული ფერწერული ნამუშევარი ირმის, თხის, ხარების, ძაღლების, გველების, ფრინველების, მისტიური არსებების, ადამიანებისა და სხვადასხვა სიმბოლოების. ნორვეგიელი ეთნოგრაფი და მოგზაური თურ ჰეიერდალი დარწმუნებული იყო, რომ დაახლოებით ჩვ. წ. 100 წელს ეს ხალხი აქედან სკანდინავიაში ჩავიდნენ და მათ ნავიანობის უნარ-ჩვევები წაიღეს.

საუკუნეების მანძილზე აზერბაიჯანული ხელოვნება ბევრი სტილისტური ცვლილება განიცადა. აზერბაიჯანული ფერწერა ტრადიციულად ხასიათდება ფერისა და სინათლის სითბოთი, როგორც ეს ასახულია აზიმ აზიმზადისა და ბაჰრუზ კანგარლის ნაწარმოებებში, ასევე რელიგიური მოღვაწეებისა და კულტურული პირების ნამუშევრებში. ასობით წლის მანძილზე აზერბაიჯანულ ფერწერულობას კავკასიაში უპირატესობა ჰქონდა, დაწყებული რომაული და ოსმალეთის პერიოდიდან და გაგრძელებული საბჭოთა და ბაროკოს პერიოდით. ამ პერიოდის განმავლობაში გამორჩეული სხვა ცნობილი მხატვრები არიან: სატარ ბაჰლულზადე, თოღრულ ნარიმანბეიოვი, თაჰირ სალაჰოვი, ალაკბარ რზაგულიევი, მირზა გადიმ ირავანი, მიქაილ აბდულაევი და ბოიუქაღა მირზაზადე.

### კინო 
[მინი|კადრი ფილმიდან [ნავთობისა და მილიონთა სამეფოში, 1916 წელი.]]
კინემატოგრაფია აზერბაიჯანში 1898 წლით თარიღდება. სინამდვილეში კი აზერბაიჯანი ერთ-ერთია იმ პირველი ქვეყნებიდან, რომლებიც ჩაერთვნენ კინემატოგრაფიაში. აქედან გამომდინარე, გასაკვირი არ არის, რომ კინოაპარატი მალევე ბაქოშიც გამოჩნდა. XX საუკუნის დასაწყისში, კასპიის სანაპირო აწარმოებდა მსოფლიოს ნავთობის 50%-ზე მეტს. როგორც დღეს, ასევე ადრე ნავთობის ინდუსტრია იზიდავდა უცხოელ ინვესტორებსა და მუშებს. ნავთობის ბუმმა დასაწყისი მისცა აზერბაიჯანის სწრაფ განვითარებას. 1919 წლის 28 მაისს ადრ-ში, დამოუკიდებლობის დღისადმი მიძღვნილი დღესასწაული დოკუმენტურ ფილმში „აზერბაიჯანის დამოუკიდებლობის დღე“ გადაიღეს, რომლის პრემიერა 1919 წლის ივნისში, ბაქოში გამართულ რამდენიმე თეატრში შედგა. 1920 წელს, საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ, აზერბაიჯანის რევოლუციური კომიტეტის თავმჯდომარემ ნარიმან ნარიმანოვმა, ხელი მოაწერა ბრძანებას აზერბაიჯანის კინემატოგრაფიის ნაციონალიზაციას. რაც აზერბაიჯანის ანიმაციის შექმნას საფუძველი დაუდო.

1991 წელს, საბჭოთა კავშირისგან დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ, ბაქოში პირველი *ბაქოს საერთაშორისო კინოფესტივალი* გაიმართა სახელად „აღმოსავლეთი—დასავლეთი“. 2000 წლის დეკემბერში, აზერბაიჯანის ყოფილმა პრეზიდენტმა ჰეიდარ ალიევმა ხელი მოაწერა ბრძანებას, რომლის მიხედვით 2 აგვისტო აზერბაიჯანის კინემატოგრაფების პროფესიულ დღესასწაულად გამოცხადდა. დღეს აზერბაიჯანელი კინემატოგრაფები კვლავ პრობლემების წინაშე არიან, რომლებიც საბჭოთა კავშირის შექმნამდე, 1920 წელსაც არსებობდა. ფილმების შინაარსის არჩევა და სპონსორობის გაწევა, კვლავ დიდწილად კინემატოგრაფის ინიციატივად რჩება. ყველა უცხოური მაუწყებლობა ქვეყანაში აკრძალულია.

Freedom House-ის „პრესის თავისუფლების“ 2013 წლის ანგარიშის თანახმად, აზერბაიჯანის პრესის თავისუფლების სტატუსია — „არათავისუფალი“, ხოლო აზერბაიჯანი 196 ქვეყნიდან 177-ე ადგილზეა.

რადიო თავისუფალი ევროპა/რადიო თავისუფლება და ამერიკის ხმა აკრძალულია ქვეყანაში.

უკანასკნელი რამდენიმე წლის განმავლობაში, სამი ჟურნალისტი მოკლეს და რამდენიმე სასამართლოების მიერ იდევნებოდა, რომელიც ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო ორგანიზაციებმა არასამართლიან ფაქტად აღიარეს. 2015 წლის ჟურნალისტთა დაცვის კომიტეტის ინფორმაციით, აზერბაიჯანში ყველაზე მეტი ჟურნალისტია დაკავებული, ვიდრე ევროპაში და ცენტრალურ აზიაში, ასევე ქვეყანა მსოფლიოში მე-5 ყველაზე მეტად ცენზურული ქვეყანაა და უსწრებს ამ მაჩვენებლით ირანსა და ჩინეთს.

Amnesty International-ის 2015 წლის ოქტომბრის ანგარიშში აღნიშნულია, რომ „ბოლო რამდენიმე წლის განმავლობაში აზერბაიჯანში ადამიანის უფლებები მძიმედ გაუარესდა. აზერბაიჯანს უფლება აქვს მოახდინოს რეპრესიების უპრეცედენტო დონე და ამ პროცესში თითქმის მთლიანად გააუვნებელოს სამოქალაქო საზოგადოება“. Amnesty-ის 2015/16 წლის ყოველწლიური მოხსენება ქვეყნის შესახებ აცხადებს: „...პოლიტიკური მოწინააღმდეგების დევნა გაგრძელდა. ადამიანის უფლებათა დამცველმა ორგანიზაციებმა ვერ შეძლეს მუშაობის განახლება. სინდისის მინიმუმ 18 პატიმარი პატიმრობაში დარჩება წლის ბოლომდე. დამოუკიდებელი ჟურნალისტებისა და აქტივისტების მიმართ რეპრესიები გრძელდებოდა როგორც ქვეყანაში, ისე საზღვარგარეთ, ხოლო მათი ოჯახის მიმართ გრძელდება ძალადობა და დაპატიმრებები. ადამიანის უფლებათა საერთაშორისო მონიტორები აკრძალეს და ქვეყნიდან გააძევეს. წამებისა და სხვა არასათანადო მოპყრობის შესახებ ანგარიშები გრძელდებოდა.“

2017 წლის 29 მაისს, საქართველოს დედაქალაქ თბილისში, აზერბაიჯანელი ოპოზიციონერი ჟურნალისტი და ალიევის ქონების შესახებ ინფორმაციის გამსაჯაროვებელი აფგან მუხტარლი გაუჩინარდა. თუმცა, მომდევნო დღესვე გაირკვა, რომ მუხტარლი ბაქოს საპყრობილეშია. აზერბაიჯანული მხარის ინფორმაციით, მუხტარლი მაშინ დააკავეს, როდესაც მან საზღვარი უკანონოდ გადაკვეთა. თუმცა თვითონ ჟურნალისტის ვერსიით, იგი ქართველმა სპეცსამსახურებმა გაიტაცეს და შემდეგ აზერბაიჯანულ მხარეს გადასცეს. აღსანიშნავია, რომ მუხტარლი საქართველოში 2015 წელს ჩამოვიდა, სადაც აზერბაიჯანის მთავრობის დევნის გამო იმყოფებოდა.

### სპორტი 
[thumb|180px|[შაჰრიარ მამედიაროვი 2013 წლის მსოფლიოს სწრაფი მოჭადრაკე და ორგზის ევროპის ჩემპიონი ჭადრაკში.]]
თავისუფალი ჭიდაობა აზერბაიჯანში ტრადიციულად ითვლება ეროვნულ სპორტად, რომელშიც აზერბაიჯანმა ეროვნულ ოლიმპიურ კომიტეტში გაწევრიანების შემდეგ თოთხმეტი მედალი მოიპოვა, მათ შორის ოთხი ოქროს. ამჟამად, აზერბაიჯანში ყველაზე პოპულარული სპორტია ფეხბურთი და ჭიდაობა.

ფეხბურთი აზერბაიჯანში ყველაზე პოპულარული სპორტის სახეობაა და 9 122 რეგისტრირებული ფეხბურთელით აზერბაიჯანის საფეხბურთო ფედერაციების ასოციაცია ქვეყნის უდიდესი სპორტული ასოციაციაა. ამის მიუხედავად, აზერბაიჯანის ეროვნული საფეხბურთო ნაკრების მაჩვენებელი საერთაშორისო საფეხბურთო კლუბებთან შედარებით დაბალია. ყველაზე წარმატებული აზერბაიჯანული საფეხბურთო კლუბებია ნეფთჩი ბაქო, ინტერ ბაქო, ყარაბაღი და ხაზარ ლენქორანი. 2012 წელს, ნეფთჩი ბაქო გახდა პირველი აზერბაიჯანული გუნდი, რომელიც გავიდა ევროპის კონკურსის ჯგუფურ ეტაპს, რომელმაც დაამარცხა APOEL-ი კვიპროსში 4-2 ანგარიშით, 2012-13 წლების უეფას ევროპის ლიგის პლეი-ოფში. 2014 წელს, ყარაბაღი გახდა მეორე აზერბაიჯანული კლუბი, რომელიც გავიდა უეფას ევროპის ლიგის ჯგუფურ ეტაპზე. ფუტსალი კიდევ ერთი პოპულარული სპორტის სახეობაა ქვეყანაში. 2010 წლის უეფას ფუტსალის ჩემპიონატში, აზერბაიჯანის ეროვნული ნაკრების გუნდი მეოთხე ადგილს მიაღწია, ხოლო ადგილობრივმა გუნდმა „არაზ-ნახიჩევანმა“ ბრინჯაოს მედალი მოიპოვა 2009-10 წლების უეფას ფუტსალის თასზე და 2013-14 წლების უეფას ფუტსალის თასზე. აზერბაიჯანი ესპანეთის საფეხბურთო კლუბ ატლეტიკო მადრიდის მთავარი სპონსორი იყო 2013/2014 და 2014/2015 წლის სეზონებზე.

ნარდიც ასევე მნიშვნელოვან როლს ასრულებს აზერბაიჯანულ კულტურაში. თამაში ძალიან პოპულარულია აზერბაიჯანში და ფართოდაა გავრცელებული ადგილობრივ საზოგადოებას შორის. ასევე არსებობს აზერბაიჯანული ექსპერტების მიერ შემუშავებული და გაანალიზებული ნარდის სხვადასხვა ვარიაციები.

 
აზერბაიჯანი მსოფლიოს ერთ-ერთი წამყვანი ფრენბურთის ქვეყანაა და აზერბაიჯანის ქალთა ფრენბურთის სუპერლიგა მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი ქალთა ლიგაა. აზერბაიჯანის ქალთა ეროვნული ნაკრები 2005 წლის ევროპის ჩემპიონატზე მეოთხე ადგილზე გავიდა. გასული წლების განმავლობაში, აზერბაიჯანის ისეთი გუნდები, როგორიცაა „რაბითა ბაქო“ და „აზერრეიელ ბაქო“, ევროპის ჩემპიონატზე დიდ წარმატებას მიაღწიეს. აზერბაიჯანელი ფრენბურთელების შემადგენლობაში შედიან ვალერია მამადოვა, ოქსანა ქურთი, ინესა ქორქმაზი, ნატალია მამადოვა და ალა ჰასანოვა.

სხვა ცნობილი აზერბაიჯანელი სპორტსმენები არიან ნამიგ აბდულაევი, თოღრულ ასკეროვი, როვშან ბაირამოვი, შარიფ შარიფოვი, მარია სტადნიკი და ფარიდ მანსუროვი ჭიდაობაში, ნაზიმ ჰუსეინოვი, ელნურ მამადლი, ელხან მამადოვი და რუსტამ ორუჯევი ძიუდოში, რაფაელ აღაევი კარატეში, მაჰამადრასულ მაჯიდოვი და აღასი მამადოვი კრივში, ნიზამი ფაშაევი ოლიმპიურ ატლეტიკაში, აზად ასკაროვი პანკრანში, ედუარდ მამადოვი კიკბოქსინგში და K-1 ბრძოლაში ზაბით სამადოვი.

აზერბაიჯანში იმართება ფორმულა ერთის რბოლა და ქვეყანაში ფორმულა ერთის პირველი გრანპრი 2016 წლის 19 ივნისს გაიმართა. აზერბაიჯანში ყოველწლიურად სხვა გამართული ღონიზძიებებია: ბაქოს თასი ჩოგბურთში და ველორბოლა „ტურ-დე-ბაქო“.

2000 წლის ბოლოდან, აზერბაიჯანში რამდენიმე მსხვილი შეჯიბრება გაიმართა, მათ შორის „2013 F1 Powerboat მსოფლიო ჩემპიონატი“, „2012 FIFA U-17 ქალთა მსოფლიო თასი“, „2011 AIBA მსოფლიო ბოქსის ჩემპიონატი“, „2010 ევროპის ჭიდაობის ჩემპიონატი“, „2009 რიტმული ტანვარჯიშის ევროპის ჩემპიონატი“, „2014 ევროპის ტაეკვონდოს ჩემპიონატი“, „2014 რიტმული ტანვარჯიშის ევროპის ჩემპიონატი“, „2016 მსოფლიოს ჭადრაკის ოლიმპიადა“. 2012 წლის 8 დეკემბერს, ბაქო შეირჩა 2015 წლის პირველი ევროპული თამაშების ჩატარების ადგილად. ბაქო ასევე 2017 წელს მეოთხე ისლამური სოლიდარობის თამაშებს უმასპინძლა.

## ლიტერატურა 
* ოლუხბაში, სუჰა. *აზერბაიჯანი: პოლიტიკური ისტორია*. I.B. Tauris (2011). Focus on post-Soviet era.
* თომას დე ვაალი. *შავი ბაღი*. NYU (2003). 
* ტომას გოლცი. ''Azerbaijan Diary : A Rogue Reporter's Adventures in an Oil-Rich, War-Torn, Post-Soviet Republic''. M E Sharpe (1998). 

## რესურსები ინტერნეტში 
**საერთო ინფორმაცია**
* აზერბაიჯან ინტერნაიშენალი
* ჰეიდარ ალიევის ფონდი
* აზერბაიჯანი  კოლორადოს უნივერსიტეტის საიტზე
* ქვეყნის პროფილი BBC-ზე
* ძირითადი განვითარების პროგნოზი აზერბაიჯანისთვის International Futures-სგან

**სამთავრობო რესურსები**
* აზერბაიჯანის პრეზიდენტის ვებ-გვერდი
* აზერბაიჯანის სახელმწიფო სტატისტიკის კომიტეტი
* გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის ოფისი აზერბაიჯანში

**ძირითადი მედია**
* Network NEWS Azerbaijan 
* Azerbaijan Today
* Azerbaijan Press Agency
* Trend News Agency
* News.Az

**ტურიზმი**
* აზერბაიჯანის ტურიზმის პორტალი 

## იხილეთ აგრეთვე
* აზერბაიჯანის სავიზო პოლიტიკა
* ნახიჩევანის ავტონომიური რესპუბლიკა
* აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკა

## სქოლიო 

*
კატეგორია:აზიის ქვეყნები
კატეგორია:ევროპის ქვეყნები
კატეგორია:გაეროს წევრი სახელმწიფოები
კატეგორია:სუამის წევრი ქვეყნები
კატეგორია:ქვეყნები ანბანის მიხედვით