სეიდების დინასტია

**სეიდების დინასტია** იყო დელის სასულთნოს რიგით მეოთხე დინასტია, რომლებიც ქვეყანას მართავდნენ 37 წლის განმავლობაში 1414-დან 1451 წლამდე. დინასტიის პირველმა მართველმა ხიზრი ხანმა, რომელიც მულთანის თემურიდი მმართველი იყო, დელი დაიპყრო 1414 წელს, იმ ფონზე, როცა მართველები საკუთარ თავს აცხადებდნენ დელის სასულთნოს სულთნებად მუბარაკ შაჰის დაქვემდებარებაში. ხიზრი ხანის დინასტია თუღლაკიდების დინასტიის მემკვიდრეები იყვნენ და სასულთნოს მართავდნენ მანამ, სანამ ლოდის (დინასტიას) ჩაანაცვლებდნენ 1451 წელს.

## წარმოშობა 
თანამედროვე მწერალი იაჰია სირჰინდი თავის Tarikh-i-Mubarak Shahi-ში აღნიშნავს, რომ ხიზრ ხანი მაჰმადის შთამომავალი იყო. დინასტიის წევრების ტიტული მომდინარეობს სეიდიდან, ან ისლამის წინასწარმეტყველ მაჰმადის მემკვიდრეებისგან, რაც ეყრდნობოდა მტკიცებას, რომ ისინი მიეკუთვნებოდნენ საგვარეულოს სეიდის ქალიშვილის, ფატიმას გავლით. თუმცა, იაჰია სირჰინდი საკუთარ დასკვნებს აფუძნებდა არაპირდაპირ სამხილებზე, რომელთაგან პირველი იყო უჩ შარიფის ცნობილი წმინდანის სეიდ ჯალალედინ ბუხარის მიერ სეიდური მემკვიდრეობის დროებითი აღიარება, ნაშვილები ბაბუის, მალიქ მარდან დაულატის ოჯახში, რომელსაც იაჰია ასევე მოიხსენიებს, როგორც მალიქ მარდან ბჰატს. მეორე, სულთნის კეთილშობილური ხასიათი იყო, რომელიც განასხვავებდა მას მაჰმადის შთამომავლის მორალური თვისებებისგან.

აბრაამ ერალი ფიქრობს, რომ ხიზრ ხანის წინაპრები, სავარაუდოდ, იყვნენ არაბული ოჯახის შთამომავლები, რომლებიც დიდი ხნის წინ, ადრეული ტუღლუქის პერიოდში დასახლდნენ მულტანის რეგიონში, მაგრამ ერალის ეჭვი ეპარება სეიდთა წარმომავლობაში. მსგავს შეხედულებას იზიარებს ალ შრივასტავაც. რიჩარდ მ. იტონისა და აღმოსავლური მეცნიერის, საიმონ დიგბის თანახმად, ხიზრ-ხანი იყო პენჯაბის ბელადი, რომელიც მიეკუთვნებოდა ხოხარის კლანს. ხიზრ-ხანი გააგზავნეს თიმურთან ყველაზე ახლოს მიმდებარე ტერიტორიიდან, კერძოდ, პენჯაბიდან, როგორც ელჩი და მომლაპარაკებელი, რომელმაც საბოლოოდ, ძალაუფლება მოიპოვა დელიში იმ კონტაქტების წყალობით.

## ისტორია 
მინი| მუჰამედ შაჰის საფლავი ლოდის ბაღებში, ნიუ დელი.
ხიზრ ხანი წარმოშობით იყო დიდგვაროვანი დელის სასულთნოში თუღლაკიდების დინასტიის დროს და, ამავდროულად, მულთანის გამგებელი სულთან ფირუზ შაჰის მმართველობისას. ხიზრ ხანი გააძევეს სარანგი ხანის დაქვემდებარებაში მყოფმა მუინის ტომებმა, რომლებმაც განახორციელეს მულთანის ოკუპაცია 1395 წელს. სარანგ ხანი იყო ინდოელი მუსლიმისა და მალუ იქბალ ხანის ძმა, რომელიც იყო დელის დე-ფაქტო მმართველი. სარანგ ხანს დახმარება აღმოუჩინეს მალიკ მარდან ბჰატის მსახურებმა. ბჰატი წარმოადგენდა მულთანის გამგებელს და ხიზრ ხანის ბაბუა იყო. 

1398 წელს თიმურის მიერ დელის გაძარცვის შემდეგ, მან დანიშნა ხიზრ ხანი მულტანის (პენჯაბი) მოადგილედ. იგი ფლობდა ლაჰორის, დიპალპურის, მულტანისა და ზემო სინდის. მულტანში თავისი ძალების შეგროვებით, ხიზრ ხანმა დაამარცხა და მოკლა მალლუ იქბალ ხანი დელიში 1405 წელს  შემდეგ მან დაიპყრო დელი 1414 წლის 28 მაისს, რითაც დააარსა სეიდების დინასტია.  ხიზრ ხანმა არ მიიღო სულთნის ტიტული, მაგრამ განაგრძო თიმურისადმი ერთგულების გამომხატველი მხატვრული ლიტერატურის წერა, როგორიცაა თემურიდების *რაიათ-ი-ალა* (ვასალი) - თავდაპირველად, თიმურის, შემდეგ კი, მისი ვაჟის შაჰ რუხის მიმართ. ხიზრ ხანთან გაერთიანების შემდეგ, პენჯაბი, უტარ პრადეში და სინდი კვლავ გაერთიანდნენ დელის სასულთნოში, სადაც იგი დროს ატარებდა აჯანყებების დამორჩილებაში.

1421 წლის 20 მაისს გარდაცვალების შემდეგ, ხიზრ ხანის მემკვიდრე გახდა მისი ვაჟი სეიდ მუბარაკ შაჰი. მუბარაკ შაჰმა თავისი სახელი, როგორც *მუიზ-ედ-დინ მუბარაქ შაჰი*, მონეტებზე დაიტანა და თემურიდების სახელი ხალიფას სახელით ჩაანაცვლა. ასევე, მუბარაქმა გამოაცხადა საკუთარი თავი შაჰად. მისი მეფობის დეტალური ანგარიში ხელმისაწვდომია *თარიკ-ი-მუბარაქ შაჰში*, დაწერილი იაჰია-ბინ-აჰმად სირჰინდის მიერ. მუბარაქ შაჰის გარდაცვალების შემდეგ ტახტზე ავიდა მისი ძმისშვილი მუჰამად შაჰი და საკუთარი თავი სულთან მუჰამად შაჰად გამოაცხადა. სიკვდილის წინ, მუჰამადმა თავის ვაჟს, საიდ ალა-ად-დინ შაჰს ბადაუნიდან მოუხმო და წარადგინა ტახტის მემკვიდრედ.  

1451 წლის 19 აპრილს სეიდების უკანასკნელმა მმართველმა ალა-ედ-დინმა ნებაყოფლობით დატოვა დელის სასულთნოს ტახტი ბაჰლულ ხან ლოდის სასარგებლოდ და გაემგზავრა ბადაუნში, სადაც გარდაიცვალა 1478 წელს 

## მეფეები 
### ხიზრ ხანი 
მინი| ხიზრ ხანის ბილონ ტანკა ფიროზ შაჰ ტუღლაკის სახელით.
ხიზრ ხანი იყო მულთანის გამგებელი ფირუზ შაჰ თუღლაქის დაქვემდებარების დროს. როდესაც თემური შეიჭრა ინდოეთში, სეიდი ხიზრ ხანი შეუერთდა მულთანში. თემური დაინიშნა მულთანისა და ლაჰორეს გამგებლად. მოგვიანებით, ხიზრ ხანმა დაიპყრო ქალაქი დელი და ამით სეიდების მმართველობა დაიწყო 1414 წელს. იგი მართავდა თემურის სახელით. მას არ შეეძლო დამოუკიდებელი თანამდებობის დაკავება ყველა თვალსაზრისით. თემურიდების სუზერენობის აღიარების ნიშნად, ხუთბაში იკითხებოდა თემურის მართველის (შაჰ რუხის) სახელი, მაგრამ, როგორც საინტერესო სიახლე, ხიზრ ხანის სახელიც იყო დართული. თუმცა, უცნაურია, რომ მონეტებზე თემურიდი მმართველის სახელი კი არა, არამედ ძველი ტუღლაყის სულთნის სახელი იყო დატანილი. ხიზრ ხანის სახელზე მოჭრილი მონეტების შესახებ ცნობები არ მოიპოვება.

### მუბარაქ შაჰი 
მინი| მუბარაქ შაჰის ორმაგი დაცემა.
მუბარაქ შაჰი იყო ხიზრ ხანის ვაჟი, რომელიც ტახტზე ავიდა 1421 წელს. მუბარაქ შაჰმა შეწყვიტა მამის ნომინალური ერთგულება თემურის მიმართ. მუბარაქი თავისუფლად იყენებდა შაჰის სამეფო ტიტულს საკუთარ სახელთან ერთად და მხოლოდ ხალიფას მიმართ ერთგულებას გამოხატავდა. მუბარაქი იყო სეიდების დინასტიის უძლიერესი მმართველი, რომელმაც დაამარცხა მიმავალი ჰოშანგ შაჰ ღორი, მალვას სულთანატის მმართველი და აიძულა იგი გადაეხადა მძიმე ხარკი მისი მეფობის დასაწყისში. ასევე, მუბარაქ შაჰმა ჩაახშო ჯასრათ ხოხარის აჯანყება და მოახერხა ქაბულელი თემურიდების მრავალჯერადი შემოსევების თავიდან აცილება.

### მუჰამად შაჰი 
მინი| მუბარაქ შაჰის საფლავი.
მუჰამად შაჰი იყო მუბარაქ შაჰის ძმისშვილი. იგი მართავდა 1434-დან 1443 წლამდე პერიოდში. მუჰამად შაჰი ტახტზე სარვარ ულ მულკის დახმარებით ავიდა. ამის შემდეგ, შაჰს სურდა განთავისუფლებულიყო სარვარ ულ მულკის ბატონობისაგან თავისი ერთგული ვაზირის კამალ ულ მულკის დახმარებით. მისი მეფობა აღინიშნა მრავალი აჯანყებითა და შეთქმულებით და ის გარდაიცვალა 1445 წელს. მისი მმართველობის დროს მულტანმა დამოუკიდებლობა მოიპოვა ლანგაებისგან.

### ალამ შაჰი 
სეიდების დინასტიის უკანასკნელი მმართველი, ალაუდდინ ალამ შაჰი დაამარცხა ბაჰლოლ ლოდიმ, რომელმაც სათავე დაუდო ლოდის დინასტიას.

## იხილეთ აგრეთვე 
* სადათ-ე-ბილგრამი

## სქოლიო 
## ლიტერატურა 
* Kumar, Sunil (2020). "The Delhi Sultanate as Empire". In Bang, Peter Fibiger; Bayly, C. A.; Scheidel, Walter (eds.). The Oxford World History of Empire. Vol. 2. Oxford University Press.
* Jackson, Peter (2003). The Delhi Sultanate: A Political and Military History. Cambridge University Press.

## ინტერნეტ-რესურსები 
* *ენციკლოპედია ბრიტანიკა* - საიდების დინასტია
* მონეტების გალერეა - საიდების დინასტია
კატეგორია:არაბული დინასტიები