open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
უძრაობის მასა

**უძრაობის მასა**, ან **ინვარიანტული მასა** ან უბრალოდ **მასა** არის სკალარული ფიზიკური სიდიდე რომელიც ფარდობითობის თეორიაში ახასიათებს სხეულის ინერტულობას. როდესაც სისტემა არ გადაადგილდება როგორც მთლიანი, მისი ენვარიანტული მასა ტოლია სისტემის ენერგიის ფარდობისა  *c*2-ზე (აქ *c* სინათლის სიჩქარეა ვაკუუმში), რაც მასისა და ენერგიის ექვივალენტობის პრინციპის გამოხატულებაა. თუ სისტემა ერთი ნაწილაკისგან შედგება, მაშინ ინვარიანტულ მასას **უძრაობის მასას** უწოდებენ.  

thumb|right|160px|ნაწილაკის 4-იმპულსი. **ერთს** ნულოვანი უძრაობის მასა აქვს, ხოლო **მეორეს** ნულისგან განსხვავებული.

## ელემენტარული ნაწილაკების ფიზიკაში
ელემენტარული ნაწილაკების ფიზიკაში ნაწილაკის ინვარიანტული მასა არის მისი ენერგიისა (*E*) და იმპულსის (**p**) გარკვეული ფუნქცია, რომელიც ტოლია ნაწილაკის მასისა მისი უძრაობის სისტემაში:

:(mc^2)^2=E^2-\|\mathbf{p}c\|^2\,

ვინაიდან ინვარიანტული მასა არის იმ სიდიდეების ფუნქცია, რომლებიც ინახებიან ნაწილაკების გაფანტვის დროს, ჩაკეტილი სისტემისთვის იგი ასევე შენახვადი სიდიდეა. ნაწილაკების სისტემის ინვარიანტული მასა გამოისახება ფორმულით: 

: \left(Wc^2\right)^2= \left(\sum E\right)^2-\left\|\sum \mathbf{p}c\right\|^2

სადაც

: W არის სისტემის ინვარიანტული მასა.
: \sum E არის ნაწილაკების სრული ენერგია.
: \sum \mathbf{p} არის ნაწილაკების სრული იმპულსი.

## უძრაობის ენერგია
ელემენტარული ნაწილაკის **უძრაობის ენერგია** E განიმარტება როგორც:

:\ E=m_0 c^2,

სადაც c არის სინათლის სიჩქარე ვაკუუმში. ხშირ შემთხვევაში საინტერესოა მხოლოდ ენერგიის სხვაობა. ასეთ დროს უძრაობის ენრგია ენერგიის ათვლის ნულოვან დონეს განსაზღვრავს. 

უძრაობის ენერგიის შემოღება განპირობებულია ფარდობითობის ზოგადი თეორიით, რომლის მიხედვით სხეულის მასა იცვლება მისი ენერგიის ცვლილების პროპორციულად, როგორც:

:dm=\frac{dE_k}{c^2},

ამ თანაფარდობას მივყავართ აინშტაინის ცნობილ დასკვნამდე, რომ მასა და ენერგია ექვივალენტური სიდიდეებია.

## იხილეთ აგრეთვე 
* ფარდობითობის თეორია

## სქოლიო
კატეგორია:ფიზიკური სიდიდეები
კატეგორია:ფარდობითობის თეორია
განივი ვულკანური სიერა

[მინი|300პქ|მექსიკის ექვსი ვულკანი (მარცხნიდან მარჯვნივ): [ისტაკსიუატლი, პოპოკატეპეტლი, ლა-მალინჩე, კოფრე-დე-პეროტე (ყველაზე შორს), ორისაბა, სიერა-ნეგრა.]]
მინი|300პქ|ძირითადი ვულკანები მექსიკაში
**განივი ვულკანური სიერა**, აგრეთვე **ტრანს-მექსიკური ვულკანური სარტყელი** ()  – ერთ-ერთი ყველაზე მსხვილი ვულკანური სარტყელი დედამიწაზე. მდებარეობს ცენტრალური მექსიკის სამხრეთ ნაწილში. გადაჭიმულია წყნარი ოკეანის სანაპიროდან მექსიკის ყურემდე. სიგრძე 900 კმ. სიგანე 50-100 კმ. 

სარტყელის ჩრდილოეთით მდებარეობს მექსიკის ზეგანი, ასევე ესაზღვრება დასავლეთი სიერა-მადრე და აღმოსავლეთი სიერა-მადრე. 

სარტყელის (და მთელი მექსიკის) უმაღლესი მწვერვალია მთა ორისაბა (5636 მ). სხვა ვულკანებია (დასავლეთიდან აღმოსავლეთისაკენ):  ნევადო-დე-კოლიმა (4339 მ), პარიკუტინი (2774 მ), ნევადო-დე-ტოლუკა (4577 მ), პოპოკატეპეტლი (5452 მ), ისტატკსიუატლი (5286 მ), ლა-მალინჩე (4461 მ), კოფრე-დე-პეროტე (4282 მ) და სიერა-ნეგრა (4580 მ). 

## რესურსები ინტერნეტში
*Mexico Volcanoes and Volcanics USGS
*Trans-Mexican Volcanic Belt pine-oak forests (World Wildlife Fund)

კატეგორია:მექსიკის გეოგრაფია
კატეგორია:მექსიკის ვულკანები
კატეგორია:ფიზიოგრაფიული პროვინციები
დასავლეთი სიერა-მადრე

**დასავლეთი სიერა-მადრე** () — მთები მექსიკაში, მექსიკის ზეგნის დასავლეთ განაპირა ნაწილში. სიგრძე დაახლოებით 1300 კმ. სიგანე 80-200 კმ. საშუალო სიმაღლე 1500-2000 მ. მაქსიმალური სიმაღლე 3352 მ (სერო-გორდო). აგებულია კამბრიუმამდელი მეტამორფული ქანებით. მთების ჩრდილოეთი ნაწილი შემოსილია ქსეროფიტული ბუჩქნარებით. სამხრეთ ნაწილში აღმოსავლეთ კალთებზე ნოტიო ტროპიკული და წიწვიანი ტყეებია, დასავლეთ კალთზებზე — ბუჩქნარი.

## რესურსები ინტერნეტში
* სიერა-მადრე

კატეგორია:მექსიკის ქედები
ყაზახური საბჭოთა ენციკლოპედია

მინი|მარჯვნივ
**ყაზახური საბჭოთა ენციკლოპედია** (ყაზახ.Қазақ Кеңес энциклопедиясы) — პირველი და უმსხვილესი უნივერსალური ენციკლოპედიაა ყაზახურ ენაზე. გამოქვეყნდა 1972—1978 წლებში 12 ტომად. გამოიცა საცნობარო ტომიც.
მინი|მარჯვნივ|დამატებითი საცნობარო ტომი

ენციკლოპედია შეიქმნა ყაზახეთის სსრ მეცნიერებათა აკადემიის მიერ.
მთავარი რედაქტორი — მუჰამეჯან ყარატაევი. 

დაედო საფუძვლად 1985 წელს გამოცემულ ოთხტომეულ  ”ყაზახეთის სსრ” ყაზახურ და რუსულ ენებზე.

ყაზახურ საბჭოთა ენციკლოპედიაში სულ 48 931 სტატიაა, გარდა ამისა, გამოცემა ფერად და შავ-თეთრ ჩანართ რუკებს, პორტრეტებს, დიაგრამა-ტაბულებსა და სქემებს შეიცავს.

## სხვა საბჭოთა ენციკლოპედიები 
## ლიტერატურა 
1. ↑ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6
## რესურსები ინტერნეტში
*ყაზახური საბჭოთა ენციკლოპედია 
კატეგორია:ქვეყნებისა და ხალხების ენციკლოპედიები
კატეგორია:სსრკ-ის ენციკლოპედიები
ესტონური საბჭოთა ენციკლოპედია

მინიატიურა|ესტონური საბჭოთა ენციკლოპედია
**ესტონური საბჭოთა ენციკლოპედია (ესე)** () — ესტონურ ენაზე გამოცემული ორი უნივერსალური ენციკლოპედიის სახელწოდება. პირველი 1968—1976 წლებში გამომცემლობა ”ვალგუსმა” გამოსცა და რვა ტომისგან შედგებოდა, მეორე კი  1985—1990 წლებში გამოსცეს. 1966-1989 წლებში ენციკლოპედიის მთავარი რედაქტორი გუსტავ ნაანი იყო. 

პირველი ოთხი ტომი გამოვიდა სახელწოდებით *«Eesti nõukogude entsüklopeedia»* (*«ესტონური საბჭოთა ენციკლოპედია»*), 1990 წლიდან კი — *«Eesti entsüklopeedia»* (*« ესტონური ენციკლოპედია»*). ენციკლოპედიის გამოცემა 2006 წელს დასრულდა. სულ გამოვიდა ათი ძირითადი ტომი, ხუთი დამატებითი ტომი და ცნობარი  *«ENE kaardid»* (*«ესეს რუკები»*), *«Suur maailma atlas»* (*«მსოფლიოს დიდი ატლასი»*) ასევე 2002 და 2006 წლებში გამოცემული  *«Väike entsüklopeedia»* (*«მცირე ენციკლოპედია»*).
## სხვა საბჭოთა ენციკლოპედიები 
## იხილეთ აგრეთვე
* ენციკლოპედია
* ესტონური ენციკლოპედია (1932–1937)
* ესტონური ენციკლოპედია (1990)
* ენციკლოპედიები ენების მიხედვით

## წყაროები
* Uus entsüklopeedia. ENE-st sai EE. Eesti Päevaleht, 25. jaanuar 1991, nr. 7, lk. 4. (ახალი ენციკლოპედია. ”ესე გახდა ეე” - პუბლიკაცია გაზეთში «Eesti Päevaleht», 25 იანვარი 1991 წ., ნომერი 7, გვ. 4) 
## რესურსები ინტერნეტში
*ესტონური საბჭოთა ენციკლოპედია
კატეგორია:სსრკ-ის ენციკლოპედიები
კატეგორია:ესტონური ენციკლოპედიები
ლორენც-ფაქტორი

**ლორენც-ფაქტორი** ან **ლორენცის ფაქტორი** არის თანამამრავლი, რომელიც გვხვდება ფარდობითობის სპეციალური თეორიის სხვადასხვა ფორმულებში. ლორენც-ფაქტორს როგორც წესი *γ*-თი აღნიშნავენ. ფაქტორს სახელი ეწოდა ჰოლანდიელი ფიზიკოსის ჰენდრიკ ლორენცის პატივსაცემად.

ლორენც-ფაქტორი განიმარტება შემდეგი განტოლებით:

: \gamma \equiv \frac{c}{\sqrt{c^2 - u^2}} = \frac{1}{\sqrt{1 - \beta^2}} = \frac{\mathrm{d}t}{\mathrm{d}\tau} 

სადაც:

: \beta = \frac{u}{c} არის სიჩქარე,სინათლის სიჩქარის ერთეულებში;
: *u* არის სიჩქარე გაზომილი იგივე სისტემაში, რომელშიც *t* დრო;
: *τ* არის საკუთარი, ანუ თანმდევი დრო; 
: *c* არის სინათლის სიჩქარე. 

## მიახლოებები 
ლორენც-ფაქტორი შეიძლება წარმოდგენილი იქნას შემდეგი სახის ტეილორის მწკრივის სახით როგორც:

: \gamma ( \beta ) = 1 + \frac{1}{2} \beta^2 + \frac{3}{8} \beta^4 + \frac{5}{16} \beta^6 + \frac{35}{128} \beta^8 + ...

შედარებით მცირე სიჩქარეებზე სამართლიანია შემდეგი მიახლოება
: γ ≈ 1 + 1/2 β2. 

ეს ტოლობა სრულდება 1% სიზუსტით v &lt; 0.4 c (v &lt; 120,000&nbsp;კმ/წმ), და 0.1% სიზუსტით v \vec p = \gamma m \vec v 
:E = \gamma m c^2 \,

როცა γ ≈ 1 და γ ≈ 1 + 1/2 β2, ეს ტოლობები დადის კლასიკური (ნიუტონის) მექანიკის ფორმულებზე:

:\vec p = m \vec v 
: E = m c^2 + \frac{1}{2} m v^2  

ლორენც-ფაქტორის ფორმულის შებრუნება გვაძლევს:

: \beta = \sqrt{1 - \frac{1}{\gamma^2}} 

დიდ სიჩქარეებზე გვაქვს ასეთი ასიმპტოტური გამოსახულება:

: \beta = 1 - \frac{1}{2} \gamma^{-2} - \frac{1}{8} \gamma^{-4} - \frac{1}{16} \gamma^{-6} - \frac{5}{128} \gamma^{-8} + ...

## მნიშვნელობა 
thumb|right|ლორენც-ფაქტორის დამოკიდებულება სიჩქარეზე.

## იხილეთ აგრეთვე 
* ფარდობითობის სპეციალური თეორია
* ლორენცის გარდაქმნები

## სქოლიო 
კატეგორია:ფარდობითობის თეორია
ჯადოქარი (საუნდტრეკი)

***Sorcerer*** — ალბომი, რომელზეც წარმოდგენილია მუსიკა 1977 წლის ფილმიდან ჯადოქარი. მუსიკის ავტორია ჯგუფი Tangerine Dream. ალბომმა ბრიტანეთში დიდი წარმატება იქონია და ამ ქვეყანაში ჯგუფის რიგით მესამე ყველაზე გაყიდვად ჩანაწერად იქცა.

## სიმღერების სია 
## სქოლიო 
კატეგორია:1977 წლის საუნდტრეკები
კატეგორია:Tangerine Dream-ის ალბომები
კატეგორია:MCA Records-ის ალბომები
მოლდავური საბჭოთა ენციკლოპედია

**მოლდავური საბჭოთა ენციკლოპედია** (მოლდ. Енчиклопедия Советикэ Молдовеняскэ) — პირველი უნივერსალური ენციკლოპედია მოლდავურ ენაზე. გამოიცა 1970—1981 წლებში 8 ტომად 25 ათასიანი ტირაჟით.  

მკპ ცკ-ის მიერ მოლდავური საბჭოთა ენციკლოპედიის გამოცემის დადგენილება 1967 წელს  იქნა მიღებული. ამავე წელს ჩამოყალიბდა ენციკლოპედიის მთავარი რედაქცია. პირველი მთ. რედაქტორი აკადემიკოსი ია. ს. გროსული იყო. მისი ხელმძღვანელობით  1—3 ტომი გამოვიდა. 1974 წლიდან  ეს პოსტი ი. კ ვარტიჩანმა დაიკავა. 

## აღწერილობა 
ენციკლოპედია დაახლოებით 40 ათას სტატიას, 4400 ილუსტრაციას, 244 ჩანართს, 44 ფერად და 244 შავ-თეთრ რუკას მოიცავს.  
გამოცემის მოცულობა — 693,3 ტექსტის საავტორი ფურცელია. ენციკლოპედიის საერთო მოცულობის დაახლოებით 30 % რეგიონული ხასიათის სტატიებია, რომლებიც მოლდავეთის ბუნებას, ისტორიას, ეკონომიკას და კულტურას ეძღვნება. გამოცემა 6000-მდე ბიოგრაფიულ ცნობარს, მათ შორის, მოლდაველ მოღვაწეთა შესახებ 2200 სტატიას მოიცავს.  

1979 წელს რუსულ და მოლდავურ ენებზე გამოცემული, ენციკლოპედიის დასკვინითი მე-8 ტომი წარმოადგენს მოლდავეთის სსრ  ენციკლოპედიურ ცნობარს, რომელიც თემატური პრინციპით არის შექმნილი. 

1982 წელს მოლდავეთის საბჭოთა ენციკლოპედიის საფუძველზე  გამოიცა მცირე ენციკლოპედია „საბჭოთა მოლდავეთი“ რუსულ ენაზე.

## სხვა საბჭოთა ენციკლოპედიები 
## ლიტერატურა 
* «მოლდავური საბჭოთა ენციკლოპედია» — (კიშინიოვი,  მოლდავური საბჭოთა ენციკლოპედიის მთავარი რედაქცია, 1982)
* «მოლდავური საბჭოთა ენციკლოპედია» — სტატია დიდ ენციკლოპედიურ სიტყვარზე 
## რესურსები ინტერნეტში
*მოლდავური საბჭოთა ენციკლოპედია 
კატეგორია:სსრკ-ის ენციკლოპედიები
კატეგორია:მოლდავეთის კულტურა
ციყვი

**ციყვი** () — ძუძუმწოვარ ცხოველთა გვარი ციყვისებრთა ოჯახისა. მათი სხეულის სიგრძეა 20-32 სმ, წონა — 180-1000 გ. აქვთ ხშირი, რბილი (ზოგიერთს) ბეწვი. საკუთარი გვარის — Sciurus-ის გარდა, ციყვებს უწოდებენ აგრეთვე ციყვისებრთა ოჯახის მთელ რიგ წარმომადგენლებს წითელი ციყვების, პალმის ციყვების და სხვა მრავალი გვარიდან. რაც შეეხება საკუთარ გვარს — Sciurus-ს, იგი აერთიანებს 29 სახეობას, რომლებიც გავრცელებულია ევროპაში, ჩრდილოეთ ამერიკაში, სამხრეთ ამერიკასა და აზიის ზომიერ სარტყელში, ძირითადად ტყეებში. საქართველოში აკლიმატიზებულია ჩვეულებრივი ციყვის () ორი ქვესახეობა: ალთაური ციყვი () და ტელეუტური ციყვი (). ამიერკავკასიური ციყვი () საქართველოში გავრცელებულია ყველგან. 

## ლიტერატურა 
## სქოლიო
კატეგორია:ციყვისებრნი
მექსიკა-საფრანგეთის ომი

მინი|200px|ბრძოლა პუებლასთან.
**ფრანგული ინტერვენცია მექსიკაში**, იგივე **მექსიკა-საფრანგეთის ომი** წარმოადგენდა საფრანგეთის მეორე იმპერიის შეჭრას მექსიკაში. ამ ომში ფრანგების მხარეს იჭერდა ბრიტანეთი და ესპანეთიც. ომი გამოწვეული იყო მექსიკის პრეზიდენტის, ბენიტო ხუარესის 1861 წლის 17 ივლისის გადაწყვეტილებით, შეეჩერებინა იჯარების გადახდა მთავარი კრედიტორებისთვის, საფრანგეთის, ესპანეთისა და დიდი ბრიტანეთისათვის. ოპერაცისა ხელმძღვანელობდა საფრანგეთის მეთაური ნაპოლეონ III. 31 ოქტომბერს, სამმა ქვეყანამ ხელი მოაწერა ლონდონის ხელშეკრულებას, რომლის თანახმადაც ისინი აერთიანებდნენ ძალებს, რათა მექსიკისგან დაებრუნებინათ ვალები. 8 დეკემბერს, ესპანელთა ძალები, მათი კონტროლირებადი კუბიდან მიადგნენ მექსიკის ყურეში მექსიკის მთავარ პორტს – ვერაკრუსს. 
[thumb|200px|left|[ბენიტო ხუარესი]]
[thumb|200px|[ნაპოლეონ III]]

პუებლასთან გამართული (*თანამედროვე ქალაქი კინკო-დე-მაიო*) სასტიკი ბრძოლის შემდეგ, ყველაფერი დასრულდა მექსიკის მეორე იმპერიის ჩამოყალიბებით, რომელსაც მხარს მრავალი კონსერვატორი მექსიკელი უჭერდა. როდესაც პრეზიდენტ ბენიტო ხუარესის მმართველობა შეიცვალა ჰაბსბურგთა მონარქიის ბატონობით, მექსიკის ელიტამ მოისურვა მონარქიული წყობილების აღდგენა და ამისათვის მოითხოვეს მექსიკისთვის ერცჰერცოგის გამოყოფა ავსტრიის სამეფო სახლიდან. ეს იყო მაქსიმილიან ფერდინანდი, (შემდგომში მექსიკაში მაქსიმილიან I). ეს ყველაფერი საფრანგეთის სამხედრო მხარდაჭერით მოხდა, რომელიც დაინტერესებული იყო მექსიკის ჩრდილო-დასავლეთით არსებული სასარგებლო წიაღისეულის საბადოებით.

## რესურსები ინტერნეტში 
* Chronology of the Mexican Adventure 1861–1867 
* Bibliography for the French intervention in Mexico 

კატეგორია:მექსიკის ისტორია
კატეგორია:ომები ქვეყნებს შორის
კატეგორია:XIX საუკუნის ომები
ლიტვური საბჭოთა ენციკლოპედია

[thumb|righr|300px|ლიტვური საბჭოთა ენციკლოპედია (12 ტომად, [ვილნიუსი, 1976-1985 წწ.)]]

**ლიტვური საბჭოთა ენციკლოპედია** (ლიტ Lietuviškoji tarybinė enciklopedija (LTE) — უნივერსალური ენციკლოპედია გამოცემული ლიეტუვურ ენაზე 1976-1985 წლებში. ენციკლოპედიის მიზანი „მსოფლიო ცოდნის“ გავრცელება, აგრეთვე სამეცნიერო მატერიალისტური წარმოდგენების ჩამოყალიბება, სოციალისტური ინტერნაციონალიზმის და საბჭოთა პატრიოტიზმის სრულყოფაა.

## აღწერილობა 
ენციკლოპედია 12 ტომიანია, მე-13 მოიცავს 1,000  გვერდს ფერადი და შავ-თეთრი ილუსტრაციებით და ზოგად მიმოხილვას.
ისტორიული, რელიგიური და პოლიტიკური სტატიები საბჭოთა პერიოდის ლიეტუვის პოლიტიკურ სიტუაციას გამოხატავს. აქცენტირებულია იდეალიზმი და კომუნიზმი. ან სულ არაფერია ნათქვამი დამოუკიდებელ ლიეტუვაზე, ანდაც საბჭოთა თვალთახედვით არის განხილული. უარყოფითად არის დახასიათებული დასავლეთის ქვეყნები, გაკრიტიკებულია კაპიტალისტური და ბურჟუაზიული საზოგადოება.

LTE მიიჩნევა თანამედროვე ლიეტუვური ენციკლოპედიის წინამორბედად, რომელიც 2001-2014 წლებში 25 ტომად გამოიცა, დამატება კი 2015 წელს დაიბეჭდა. ტომეულის საერთო მოცულობაა 18 000-ზე მეტი გვერდი.

## გამოცემული ტომები 
* 1976, ტ. 1: A-Bangis, 640 გვ., [13] გეოგრ. რუკა
* 1977, ტ. 2: Bangladešas-Demokratinis, 640 გვ., [4] გეოგრ. რუკა
* 1978, ტ. 3: Demokratinis — Garibaldžio, 640 стр., [8] ილუსტრ. ჩან.
* 1978, ტ. 4: Gariga-Jančas, 639, [1] გვ., [6] გეოგრ. რუკა
* 1979, ტ. 5: Janenka-Kombatantai, 640 გვ., [7] გეოგრ. რუკა
* 1980, ტ. 6: Kombinacija-Lietuvos, 640 გვ., [7] გეოგრ. რუკა
* 1981, ტ. 7: Lietuvos-Mordvių, 640 გვ.
* 1981, ტ. 8: Moreasas-Pinturikjas, 640 გვ., [3] ილუსტრ. ჩან.
* 1982, ტ. 9: Pintuvės-Samneris, 640 გვ., [5] გეოგრ. რუკა
* 1983, ტ. 10: Samnitai-Šternbergas, 640 გვ., [4] გეოგრ. რუკა
* 1983, ტ. 11: Šternbergo-Vaisius, 640 გვ., [10] გეოგრ. რუკა
* 1984, ტ. 12: Vaislapėlis-Žvorūnė, 635 გვ., [6] გეოგრ. რუკა
* 1985, Papildymai (დამატება). A-Ž, 640 გვ.
## სხვა საბჭოთა ენციკლოპედიები 
## რესურსები ინტერნეტში
*ლიტვური საბჭოთა ენციკლოპედია
კატეგორია:ლიეტუვური ენციკლოპედიები
კატეგორია:სსრკ-ის ენციკლოპედიები
კატეგორია:ლიეტუვა
მექსიკის მეორე იმპერია

**მექსიკის მეორე იმპერია** – ეწოდებოდა მექსიკის მმართველობის რეჟიმს 1864-1867 წლებში. იგი შეიქმნა საფრანეგთის იმპერატორ ნაპოლეონ III-ის მიერ, რომელმაც მექსიკის კამპანიით სცადა აღედგინა ადრეული, ნაპოლეონისეული საფრანგეთის დიდება. სამხედრო ჩარევის შედეგად (მექსიკა-საფრანგეთის ომი) მექსიკის სათავეში დასვეს ავსტრიის ერცჰერცოგი მაქსიმილიან ფერდინანდი, შემდეგში მაქსიმილიან I. საფრანგეთის დიდი მცდელობისა და ავსტრიისა და ესპანეთის სამეფო კარის მხარდაჭერით, მექსიკაში ჩამოყალიბდა ევროპული ტიპის მონარქიული სისტემა. 

საფრანგეთს მხარს უჭერდა მექსიკის კონსერვატიული ნაწილი და დიდგვაროვნები, რომლებიც იმედოვნებდნენ, რომ ამით წერტილი დაესმებოდა რევოლუციათა ციკლს და დამყარდებოდა სტაბილურობა. 
 
## რესურსები ინტერნეტში
*ფრანგული ინტერვენცია და მე–2 იმპერია, 1862-1867.
*მექსიკის საიმპერატორო სახლი 
*მექსიკის იმპერია 

კატეგორია:მექსიკის ისტორია
მაისი 2010

**მაისი - 2010** წლის მეხუთე თვეა. დაიწყო შაბათს და დამთავრდა 31 დღის შემდეგ ორშაბათს.

## პორტალი:ახალი ამბები 
05
ამპლიტუდა

ფიზიკაში **ამპლიტუდა** არის მერხევი სიდიდის მაქსიმალური გადახრა წონასწორობის მდგომარეობიდან. მაგალითად, ბგერითი ტალღის ამპლიტუდა არის ტალღის გავრცელების დროს წნევის რხევის მაქსიმალური გადახრა წონასწორობის მდგომარეობიდან. 

## წარმოდგენები 
[thumb|[სინუსოიდალური წირი 1 = (პიკური) ამპლიტუდა (\scriptstyle\hat U),2 = პიკებს (მაქსიმუმებს) შორის ამპლიტუდა (\scriptstyle2\hat U),3 = საშუალო კვადრატული ამპლიტუდა (\scriptstyle\hat U/\sqrt{2}),4 = პერიოდი]]

### მაქსიმუმებს შორის ამპლიტუდა 
მაქსიმუმებს შორის ამპლიტუდა არის მერხევი სიდიდის მაქსიმალურ გადახრებს შორის სხვაობა. სინუსოიდური ტალღისათვის მაქსიმუმებს შორის ამპლიტუდა (პიკური) ამპლიტუდის გაორმაგებული მნიშვნელობის ტოლია (იხილე სურათი).

### პიკური ამლიტუდა 
პიკური ამპლიტუდა, ან უბრალოდ ამპლიტუდა არის რაიმე სიგნალის გავრცელებისას/რხევისას მაქსიმალური გადახრა წონასწორობის მდგომარეობიდან.

### საშუალო კვადრატული ამპლიტუდა 
**საშუალო კვადრატული ამპლიტუდა** ხშირად გამოიყენება ელექტრობასა და მომიჯნავე დარგებში. ის განისაზღვრება როგორც წონასწორობის მდგომარეობიდან გადახრის საშუალო კვადრატული მნიშვნელობა. სინუსოიდური ტალღისთვის საშუალო კვადრატული საშუალო ამპლიტუდა არის ამლიტუდა/21/2.

## იხილეთ აგრეთვე 
* ტალღა
* სიხშირე
* ტალღის სიგრძე

## სქოლიო 
კატეგორია:ფიზიკური სიდიდეები
უკრაინული საბჭოთა ენციკლოპედია

thumb|right|უკრაინული საბჭოთა ენციკლოპედია, I ტომი
**უკრაინული საბჭოთა ენციკლოპედია** (, *УРЕ*) — მრავალტომიანი უნივერსალური ენციკლოპედია უკრაინის შესახებ. გამოდიოდა უკრაინის სსრში. პირველი საბჭოთა რესპუბლიკური ენციკლოპედიაა.

## ისტორია 
«უკრაინის საერთო ენციკლოპედიის» პირველი ტომის გამოსვლის შემდეგ () ლვოვში (1930) დიდი ”უკრაინული საბჭოთა ენციკლოპედიის” (უსე) გამოშვების ინიციატივით ნიკოლაი სკრიპნიკი გამოვიდა. მისი წარმომადგენლობით, ხარკოვში, უსე-ის სარედაქციო კოლეგია შეიქმნა. სათანამშრომლოდ 100-მდე სპეციალისტი იქნა მიწვეული. დაგეგმილი 20 ტომიდან მომზადდა - სამი. პირველი ტომის ბეჭდვა 1933 წლისთვის დაიგეგმა, თუმცა მთავლიტმა გამოცემა აკრძალა მეტისმეტი ეროვნულობის გამო. იმავე წელს სკრიპნიკმა სიცოცხლე თვითმკვლელობით დაასრულა. არსებული მასალები გაანადგურეს, ხოლო 1934 წლის ნოემბერში უსე-ის რედაქცია დაითხოვეს.

ომის შემდგომ უკრაინული საბჭოთა ენციკლოპედიის რედაქციის აღდგენის საკითხი კვლავ დადგა. მუშაობა კი მხოლოდ სტალინის გარდაცვალების შემდეგ განახლდა. ამავე სახელწოდების გამომცემლობა (უკრაინის საბჭოთა ენციკლოპედია) საგანგებოდ შეიქმნა, რომელმაც ამის შემდეგ უკრაინისადმი მიძღვნილი არაერთი ენციკლოპედიური პერიოდიკა გამოსცა. უსე  1959—1965 და 1974—1985 წლებში ორჯერ გამოიცა, (პირველი — ორსვეტიან 17 ტომად, მეორე — სამსვეტიან 12 ტომად). ორივე გამოცემის მთავარი რედაქტორი იყო მწერალი მიკოლა ბაჟანი.

## აღწერილობა 
ფაქტებისა და დეტალების გადმოცემისას კომუნისტური იდეოლოგიის გავლენა შეინიშნება. ასევე გამოდიოდა ”უსე”-ის პირველი გამოცემის ინგლისური და რუსული თარგმანები, ხოლო მეორე გამოცემა სრულად ითარგმნა რუსულად.

## სხვა საბჭოთა ენციკლოპედიები 
## რესურსები ინტერნეტში 
* Статті УРЕ
*უკრაინული საბჭოთა ენციკლოპედია
კატეგორია:სსრკ-ის ენციკლოპედიები
კატეგორია:უკრაინული ენციკლოპედიები
ფარდობითობის ზოგადი თეორია

[thumb|right|300px|ათი მზის მასის მქონე [შავი ხვრელის სიმულაცია. ფონად არის ირმის ნახტომი.]]

**ფარდობითობის ზოგადი თეორია** — გრავიტაციის გეომეტრიული თეორია, რომელიც ალბერტ აინშტაინმა გამოაქვეყნა 1915 წელს. ეს თეორია აერთიანებს ფარდობითობის სპეციალურ თეორიასა და მსოფლიო მიზიდულობის კანონს და აღწერს გრავიტაციას როგორც სივრცისა და დროის (ანუ სივრცე-დროის) გეომეტრიულ თვისებას. კერძოდ, ამ თეორიის მიხედვით სივრცე-დროის სიმრუდე უშუალოდაა დაკავშირებული ენერგიასა და იმპულსთან. ეს კავშირი მოიცემა აინშტაინის განტოლებებით.

ფარდობითობის ზოგადი თეორიის ბევრი წინასწარმეტყველება მნიშვნელოვნად განსხვავდება კლასიკური ფიზიკის წინასწარმეტყველებებისგან. ასეთი განსხვავებები მოიცავს გრავიტაციულ დროის გაწელვას, გრავიტაციულ წითელ წანაცვლებას და სხვა ეფექტებს. ფარდობითობის ზოგადი თეორიის წინასწარმეტყველებები დადასტურდა დღემდე ჩატარებული ყველა ექსპერიმენტით.

ფარდობითობის ზოგად თეორიას აქვს ბევრი მნიშვნელოვანი ასტროფიზიკური შედეგი. ეს თეორია მიუთითებს შავი ხვრელის არსებობას - ისეთი არისა, რომელიც იმდენად გამრუდებულია, რომ არაფერს, სინათლესაც კი არ შეუძლია მისი დატოვება.

## ლიტერატურა 
კატეგორია:ფარდობითობის თეორია
დეივისის თასი

მარჯვნივ|მინი|დეივისის თასის ლოგო
**დეივისის თასი** — პრესტიჟული საერთაშორისო საჩოგბურთო ტურნირი მამაკაცთა ეროვნულ ნაკრებებს შორის. ატარებს ჩოგბურთის საერთაშორისო ფედერაცია. ტურნირი პირველად 1900 წელს შედგა დიდ ბრიტანეთისა და აშშ-ის ნაკრებებს შორის. 2005 წლიდან ტურნირში 134 ქვეყნის გუნდი მონაწილეობს, მათ შორის საქართველოსი. ყველაზე წარმატებული გუნდები არიან აშშ-ისა (მოგებული აქვს 32-ჯერ) და ავსტრალიის (მოგებული აქვს 28-ჯერ) ნაკრებები.

დეივისის თასის ანალოგიურია ფედერაციის თასი, რომელიც ქალთა ეროვნულ ნაკრებებს შორის იმართება.

## რესურსები ინტერნეტში 
* დეივისი თასის ოფიციალური საიტი
სანტიაგო-დე-კერეტარო

**კერეტარო** () — ქალაქი ცენტრალურ მექსიკაში. კერეტაროს შტატის ადმინისტრაციული ცენტრი. მოსახლეობა 804 663 ადამიანი (2010). ქალაქში დგას XVII-XVIII საუკუნის ბაროკოს სტილის მონასტრები და სასახლეები.

## იხილეთ აგრეთვე
* მექსიკის ქალაქების სია
* კერეტაროს მუნიციპალიტეტები

## ლიტერატურა
კატეგორია:მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები მექსიკაში
კატეგორია:მექსიკის ქალაქები
ფარდობითობის სპეციალური თეორია

**ფარდობითობის სპეციალური თეორია** — 1905 წელს ალბერტ აინშტაინის მიერ (თეორიის ჩამოყალიბებაში მნიშვნელოვანი და დამოუკიდებელი წვლილი შეტანილი იქნა ჰენდრიკ ლორენცის, ანრი პუანკარესა და სხვათა მიერ) შემოთავაზებული ფიზიკური თეორია, რომელიც აღწერს მექანიკის კანონებს მაღალ სიჩქარეებზე. ეს თეორია არის გალილეის ფარდობითობის პრინციპის განზოგადება, რომელიც ამტკიცებს, რომ ყველა თანაბარი მოძრაობა არის ფარდობითი, და არ არსებობს აბსოლუტური, გამორჩეული უძრაობის სისტემა. ფარდობითობის სპეციალური თეორია ამ პრინციპს ამატებს კიდევ ერთ პრინციპს, რომლის მიხედვითაც სინათლის სიჩქარე ერთიდაიგივეა ათვლის ყველა ინერციული სისტემაში, მიუხედავად სინათლის წყაროს მოძრაობისა.

თეორიას აქვს მრავალი ექსპერიმენტულად შემოწმებული, ორიგინალური წინასწარმეტყველება, როგორიცაა სიგრძის შემცირება, დროის გაწელვა, ერთდროულობის ფარდობითობა, განსხვავებით კლასიკური მექანიკისგან, რომლის მიხედვითაც დრო ნებისმიერ ორ მოვლენას შორის ერთიდაიგივეა ნებისმიერი ორი დამკვირვებლისთვის. ფიზიკის სხვა კანონებთან ერთად ეს ორი პოსტულატი წინასწარმეტყველებს მასისა და ენერგიის ექვივალენტობას, რომელიც გამოისახება ფორმულით *E*&nbsp;=&nbsp;*mc*2, სადაც *c* არის სინათლის სიჩქარე ვაკუუმში. ფარდობითობის ზოგადი თეორია დადის კლასიკურ (ნიუტონის) მექანიკაზე როდესაც სხეულების სიჩქარე მცირეა სინათლის სიჩქარესთან შედარებით. ფარდობითობის სპეციალური თეორია ამტკიცებს, რომ *c* არ არის მხოლოდ ელექტრომაგნიტური ტალღის გავრცელების სიჩქარე ვაკუუმში, არამედ არის ფუნდამენტური ფიზიკური მუდმივა. თეორიის ერთ-ერთი წინასწარმეტყველება იმაში მდგომარეობს, რომ არცერთ სხეულს, რომელსაც არანულოვანი მასა აქვს, არ შეუძლია მოძრაობა სინათლის სიჩქარით.

თეორიას ჰქვია **სპეციალური**, რადგან იგი უყენებს ფარდობითობის პრინციპს მხოლოდ ათვლის ინერციულ სისტემებს. შემდგომში აინშტაინმა განავითარა ფარდობითობის ზოგადი თეორია, რომელიც თავისუფალია ამ შეზღუდვისგან. გარდა ამისა, ეს თეორია აღწერს აგრეთვე გრავიტაციის ეფექტებს.

## ლიტერატურა
## სქოლიო 
კატეგორია:ფარდობითობის თეორია
ჩრდილოეთი კუნძული (ახალი მიწა)

**ჩრდილოეთი კუნძული** () – ჩრდილოეთი კუნძული ახალი მიწის არქიპელაგში, მდებარეობს ჩრდილოეთ რუსეთში.  კუნძულის ფართობი შეადგენს 48,904 კვადრატულ კილომეტრს (18,900 კვ.მილი), ჩრდილოეთი კუნძული თავისი ფართობის სიდიდით შესულია მსოფლიოს 30 უდიდეს კუნძულს შორის. იგი სამხრეთის კუნძულისგან გამოყოფილია მატოჩკინის სრუტის მეშვეობით. 

ჩრდილოეთი კუნძული დაფარულია ყინულებით. აქ მდებარეობს რუსული არმიის ნავსადგური.

კატეგორია:ახალი მიწა
კატეგორია:რუსეთის კუნძულები
კატეგორია:კუნძულები ანბანის მიხედვით
The Flaming Lips

**The Flaming Lips** — ამერიკული როკ-ჯგუფი, ჩამოყალიბებული ოკლაჰომა-სიტიში, 1983 წელს.

ჯგუფი ცნობილი გახდა ფსიქოდელიური როკის ჟღერადობით, სპეის როკის სტილის ტექსტებით და სიმღერებისა და ალბომების უცნაური სახელწოდებებით, მაგალითად - Psychiatric Explorations of the Fetus with Needles, Free Radicals (A Hallucination of the Christmas Skeleton Pleading with a Suicide Bomber) და Yeah, I Know It's a Drag... But Wastin' Pigs Is Still Radical. მათ საკონცერტო გამოსვლებს ახლავს ფერადი შოუ, კოსტუმირებული სანახაობები, გასაბერი ბუშტები, თოჯინები, ვიდეო-პროექციები, გიგანტური ხელები, კონფეტის დიდი რაოდენობა და ლიდერ უეინ კოინის საყვარელი ატრიბუტი - პლასტიკური ბუშტი, რომელშიც თავად ჯდება და მაყურებლებს შორის მოძრაობს. 2002 წელს ჟურნალმა *Q* The Flaming Lips დაასახელა თავის ტრადიციულ გამოკითხვაში ’’50 ჯგუფი, რომელიც უნდა იხილო, სანამ მოკვდები’’.

1980 და 1990-იან წლებში ჯგუფმა ჩაწერა რამდენიმე სტუდიური დისკი და EP. ლეიბლთან Warner Brothers კონტრაქტის გაფორმების შემდეგ 1993 წელს მან გამოსცა ჰიტ-სინგლი She Don't Use Jelly. მიუხედავად იმისა, რომ ამ დროისათვის ეს იყო მათი ერთადერთი წარმატებული სინგლი აშშ-ში, ჩანაწერმა და ჯგუფმა დაიმსახურეს კრიტიკოსების მაღალი შეფასება. ასე გაგრძელდა 1999 წელს, როდესაც გამოვიდა  *The Soft Bulletin* (დასახელებული ჟურნალ NME მიერ წლის ალბომად) და 2002 წელსაც, დისკით *Yoshimi Battles the Pink Robots*. ინგლისსა და ევროპაში ჯგუფს მეტი ჰიტ-სინგლი ჰქონდა, ვიდრე შტატებში. 2007 წელს იგი წარდგენილი იქნა პრესტიჟულ ჯილდოზე BRIT, კატეგორიაში ’’საუკეთესო უცხოური ჯგუფი’’. 2007 წლისათვის The Flaming Lips-ს მიღებული ჰქონდა სამი გრემი, მათ შორის ორი - საუკეთესო ინსტრუმენტული როკ-შესრულებისათვის.

2009 წლის 13 ოქტომბერს გამოვიდა ჯგუფის უკანასკნელი სტუდიური ალბომი *Embryonic*, ხოლო 22 დეკემბერს - კიდევ ერთი პროექტი, ჯგუფ პინკ ფლოიდის 1973 წლის ცნობილი ალბომის The Dark Side of the Moon საკუთარი ინტერპრეტაცია.

## დისკოგრაფია
**Hear It Is* (1986)
**Oh My Gawd!!!* (1987)
**Telepathic Surgery* (1989)
**In a Priest Driven Ambulance* (1990)
**Hit to Death in the Future Head* (1992)
**Transmissions from the Satellite Heart* (1993)
**Clouds Taste Metallic* (1995)
**Zaireeka* (1997)
**The Soft Bulletin* (1999)
**Yoshimi Battles the Pink Robots* (2002)
**At War with the Mystics* (2006)
**Embryonic* (2009)
**The Flaming Lips and Stardeath and White Dwarfs with Henry Rollins and Peaches Doing The Dark Side of the Moon* (2009)
**Playing Hide and Seek with the Ghosts of Dawn* (2012)
**The Terror* (2013)
**Oczy Mlody* (2017)
* ''King's Mouth* (2019)
**American Head'' (2020)

## რესურსები ინტერნეტში
*ოფიციალური საიტი

კატეგორია:2000-იანი წლების მუსიკალური ჯგუფები
კატეგორია:ამერიკული როკ-ჯგუფები
დარდუბალა

[მინი|„დარდუბალას“ ერთ-ერთი სერია. [რუსთავი 2 ]]

***დარდუბალა*** — ანიმაციური ტელესერიალი, რომელიც ტელეარხ რუსთავი 2-ის ეთერში 1999-2000 წლებში გადიოდა. სერიალს ამზადებდა სტუდია „ვაშა“, გიორგი ჭანტურიას და შალვა რამიშვილის ხელმძღვანელობით და იდეების მიხედვით. იგი ნაწილობრივ ეფუძნებოდა რადიო 105-ის ეთერში გასულ სახუმარო აუდიო-ტიხრებს და ცნობილი სიმღერების პაროდიებს.

*დარდუბალა* იყო პირველი ქართული ანიმაციური სერიალი პოლიტიკურ მოვლენებზე ყურადღების გამახვილებით. შეიძლება ითქვას, რომ მისი პერსონაჟების სახით წარმოდგენილი იყო თანამედროვე საქართველოს გროტესკული ვერსია.

2005 წელს ეთერში გავიდა სერიალის გაგრძელება, *დარდუბალა 2*, რომლის პერსონაჟი მიხეილ სააკაშვილი იყო.

## რესურსები ინტერნეტში 
*ეპიზოდები YouTube-ზე (46 ეპიზოდი)

## სქოლიო
კატეგორია:ქართული ანიმაციური ტელესერიალები
მექსიკის ყურე

right|thumb|250px|მექსიკის ყურე
250px|მინი|კანტარელი
**მექსიკის ყურე** — ატლანტის ოკეანის ნაწილი, წყლის აუზი, რომელიც შემოფარგლულია ჩრდილოეთ ამერიკის კონტინენტითა და კუნძულ კუბით. უფრო კონკრეტულად, ჩრდილოეთით, ჩრდილო-დასავლეთით და ჩრდილო-აღმოსავლეთით შემოფარგლულია აშშ-ის, სამხრეთით და სამხრეთ-დასავლეთით მექსიკის და სამხრეთ-აღმოსავლეთით კუბის სანაპირო ზოლით. ყურე წააგავს უხეშ ოვალს. ატლანტის ოკეანეს უერთდება ფლორიდის სრუტით, რომელიც კუბასა და აშშ-ს შორის მდებარეობს, კარიბის ზღვას კი - იუკატანის სრუტით კუბასა და მექსიკას შორის. ოკეანესთან ნაკლები კავშირის გამო, ყურეში მიქცევა-მოქცევის დონე საკმაოდ მცირეა. ყურის მთლიანი ფართობი 1.6 მლნ კვადრატულ კილომეტერს შეადგენს. ყურეს ნახევარზე მეტი საკმაოდ თავთხელია. უღრმესი წერტილი – სიგსბის ღრმული 4384 მეტრია, რომლის სიგრძეც 550 კილომეტრია. ეს ღრმული დაახლოებით 300 მილიონი წლის წინ წარმოიშვა ზღვის ფსკერის დაწევის შედეგად. 
                         
## გეოლოგია 
დღეისათვის, ცოტა რამაა ცნობილი მექსიკის ყურის გეოლოგიური წარსულის შესახებ. ზოგიერთი მეცნიერის აზრით, ეს აუზი წარმოიშვა პალეოზოიუკურ ხანის დასაწყისში, მაგრამ მკვლევართა უმრავლესობას მიაჩნია, რომ ეს მოხლდა ლაპეოზოიკური ხანის დასასრულს, როდესაც მოხდა ერთი დიდი სუპერკონტინენტის, პანგეას გახლეჩვა და კონტინენტური ფილების ერთმანეთთან შეჯახება. 
                     
## ისტორია 
მართალია ამერიკის კონტინენტი ქრისტეფორე კოლუმბმა აღმოაჩინა, მაგრამ მისი გემები მექსიკის ყურეში არ შესულან. 

პირველი ევროპელი ვინც ამ ყურეში იმოგზაურა, იყო ამერიგო ვესპუჩი 1497 წელს. ის გაუყვა ცენტრალური ამერიკის სანაპირო ზოლს, შემდეგ ფლორიდის სრუტის გავლით ისევ უკან, ატლანტის ოკეანეში დაბრუნდა. თავის წერილებში ვესპუჩი ამ მოგზაურობას დაწვრილებით აღწერს. ევროპაში დაბრუნების შემდეგ, მისი ექსპედიციის ერთ-ერთმა წევრმა, ხუან-დე-ლა-კოსამ შეადგინა რუკა, რომელზეც კუბა როგორც კუნძული ისე დაიტანა. 
                   
## ძირითადი მონაცემები 
right|thumb|250px
მექსიკის ყურის აღმოსავლეთი, ჩრდილოეთი და ჩრდილო-დასავლეთი სანაპირო, აშშ-ის სანაპირო ზოლს წარმოადგენს, კონკრეტულად ესაა შემდეგი შტატები: ფლორიდა, ალაბამა, მისისიპი, ლუიზიანა და ტეხასი. საერთო ჯამში, მექსიკის ყურეზე აშშ-ის სანაპირო ზოლის სიგრძე შეადგენს 2. 700 კმ-ს. აშშ-ს ტერიტორიიდან ყურეს ერთვის 31 მდინარე. 

უბის სამხრეთ-დასავლეთი და სამხრეთი სანაპირო წარმოადგენს მექსიკის სანაპირო ზოლს, ესაა შტატები: ტამაულიპასი, ვერაკრუსი, ტაბასკო, კამპეჩე, იუკატანი და კინტანა-როო. ყურის სანაპირო ზოლის მექსიკის წილი შეადგენს 2. 243 კმ-ს. 

მექსიკის ყურეს სამხრეთ-აღმოსავლეთით ესაზღვრება კუბა. ყურე მექსიკის, კუბის და აშშ-ის თევზის მრეწველობის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანესი ადგილია. 

## რესურსები ინტერნეტში 
* მექსიკის ყურე - ბრიტანიკა
* მექსიკის ყურის ძირითადი მონაცემები
* Resource Database for Gulf of Mexico Research
* Gulf of Mexico Integrated Science 

კატეგორია:მექსიკის ყურეები
კატეგორია:აშშ-ის ყურეები
ლეონჰარდ ფრანკი

**ლეონჰარდ ფრანკი** (დ. 4 სექტემბერი, 1882 — გ. 18 აგვისტო, 1961) — გერმანელი მწერალი.

## ბიოგრაფია
ლეონჰარდ ფრანკი 1882 წელს დიაბადა დასავლეთ გერმანიის ქალაქ ვიურცბურგში. ბავშვობაში ოცნებობდა მხატვარი გამოსულიყო. სიჭაბუკის წლები ლიტერატორთა და მხტვართა წრეში გაატარა.

მას რომანებმა „ყაჩაგთა ბანდა“, „მარცხნივ, სადაც გულია“, „იესოს მოწაფეები“, „ოქსენფურტელ მამაკაცთა კვარტეტი“, მსოფლიო აღიარება მოუპოვეს.

ფრანკი გარდაიცვალა 1961 წელს დასავლეთ გერმანიაში.
## ბიბლიოგრაფია 
### რჩეული ნაწარმოებები 
* 1914 — რომანი „ყაჩაღთა ბანდა“;
* 1917 — ნოველების კრებული „ადამიანი კეთილია“;
* 1925 — ნოველა „ბოლო ვაგონში“
* 1927 — რომანი „ოქსენფურტელ მამაკაცთა კვარტეტი“;
* 1947 — „იესოს მოწაფეები“;
* 1948 — „მატილდა“;
* 1952 — ავტობიოგრაფიული რომანი „მარცხნივ, სადაც გულია“.

## აღიარება 
1955 წელს მიენიჭა გდრ-ის ეროვნული პრემია.

## ლიტერატურა
## სქოლიო
კატეგორია:გერმანელი მწერლები
კატეგორია:დაბადებული 1882
კატეგორია:გარდაცვლილი 1961
კატეგორია:გერმანელი ექსპრესიონისტი მწერლები
კატეგორია:გერმანელი მამაკაცი მწერლები
კატეგორია:XX საუკუნის გერმანელი მწერლები
კატეგორია:მწერლები ანბანის მიხედვით
ქიმიური ელემენტების სახელების ეტიმოლოგია

## ა
## ბ
## გ
## დ
## ე
## ვ
## თ
## ი
## კ
## ლ
## მ
## ნ
## ო
## პ
## ჟ
## რ
## ს
## ტ
## უ
## ფ
## ქ
## ც
## წ
## ჰ
## სქოლიო
კატეგორია:ქიმია
ტოლუკა

**ტოლუკა**  () — ქალაქი ცენტრალურ მექსიკაში. მეხიკოს შტატის ადმინისტრაციული ცენტრი. მოსახლეობა 747 512   ადამიანი (2005).

## იხილეთ აგრეთვე
* მექსიკის ქალაქების სია

კატეგორია:მექსიკის ქალაქები
ჩიუაუა

**ჩიუაუა** () — ქალაქი ჩრდილოეთ მექსიკაში. ჩიუაუის შტატის ადმინისტრაციული ცენტრი. მოსახლეობა 825 327   ადამიანი (2005).

## იხილეთ აგრეთვე
* მექსიკის ქალაქების სია

## რესურსები ინტერნეტში
კატეგორია:მექსიკის ქალაქები
მექსიკის ეროვნული მოქმედების პარტია

**მექსიკის ეროვნული მოქმედების პარტია** () — პოლიტიკური პარტია მექსიკაში. მმართველი პარტია 2000 წლიდან. მისდევს კონსერვატიზმსა და ქრისტიანული დემოკრატიის იდეებს. 2000 წელს საპრეზიდენტო არჩევნებში ვისენტე ფოქსის გამარჯვების შედეგად ქვეყანაში დაასრულა ინსტიტუციურ-რევოლუციური პარტიის 72-წლიანი მმართველობა. 

## მექსიკის პრეზიდენტები პარტიიდან 
* 2000 — ვისენტე ფოქსი
* 2006 — ფელიპე კალდერონი

კატეგორია:მექსიკის პოლიტიკური პარტიები
კატეგორია:1939 წელს დაარსებული პოლიტიკური პარტიები
კატეგორია:პოლიტიკური პარტიები ანბანის მიხედვით
პაპალოაპანი

thumb|250px|პაპალოაპანის აუზის რუკა
thumb|250px|პაპალოაპანზე გაშენებული ქალაქი ტუშტეპეკი 
**პაპალოაპანი** – მდინარე მექსიკაში, ვერაკრუსის შტატის ერთ-ერთი უმთავრესი მდინარე. სახელწოდება მომდინარეობს აცტეკების ენიდან და ნიშნავს „*პეპელის მდინარეს*“. 

პაპალოაპანი სათავეს იღებს აღმოსავლეთი სიერა-მადრეს მთიანეთში, ოახაკასა და ვერაკრუსის შტატების საზღვართან. მისი სიგრძე 122 კილომეტრია და ერთვის მექსიკის ყურეში, ალვარადოს ლაგუნას. პაპალოაპანის ნაპირებზე გაშენებულია ორი ქალაქი: სან-ხუან-ბაუტისტა-ტუშტეპეკი (ოახაკას შტატი) და ტლაკოტალპანი (ვერაკრუსი).

## რესურსები ინტერნეტში
*  სტატია პაპალოაპანზე 
*  მსოფლიოს მდინარეები – პაპალოაპანი 

კატეგორია:მექსიკის მდინარეები
სტადიო ოლიმპიკო გრანდე ტორინო

thumb|250px|ტურინის სტადიო ოლიმპიკო
**სტადიო ოლიმპიკო გრანდე ტორინო** — საფეხბურთო სტადიონი იტალიის ქალაქ ტურინში.

სტადიონი ოლიმპიკო აშენდა 1933 წელს, 1934 წლის მსოფლიო ჩემპიონატისათვის და ტევადობა 65 000 ადგილს შეადგენდა. მისი სახელწოდება იყო „Stadio Mussolini“ ბენიტო მუსოლინის პატივსაცემად. მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ მას სახელი გადაერქვა და ეწოდა „კომუნალე“. დიდი ხნის განმავლობაში მასზე ტორინო და იუვენტუსი მართავდნენ საშინაო მატჩებს, ვიდრე 1990 წელს არ აიგო სტადიონი „დელე ალპი“.

ამჟამად სტადიონის ტევადობა არის 27 128 და ის გადაუხურავია. აქ გაიმართა 2006 წლის ზამთრის ოლიმპიადის გახსნისა და დახურვის ცერემონიალი. ოლიმპიური თამაშების შემდეგ სტადიონს სახელი შეეცვალა და დაერქვა „Stadio Grande Torino“ („დიდი ტორინოს სტადიონი“), 1949 წელს, სუპერგის ავიაკატასტროფაში ტორინოს ლეგენდარული გუნდის დაღუპულ ფეხბურთელთა პატივსაცემად.

## რესურსები ინტერნეტში 
*ოფიციალური საიტი  

კატეგორია:იტალიის საფეხბურთო სტადიონები
ლიგა 3

**ლიგა 3** (წარსულში — **მეორე ლიგა**) — საქართველოს ეროვნული საფეხბურთო ჩემპიონატის რანგით მესამე დივიზიონი ეროვნული ლიგის და ეროვნული ლიგა 2-ის შემდეგ, რომელსაც ატარებს საქართველოს ფეხბურთის ფედერაცია 1990 წლიდან.

## ლიგის ფორმატი
ამჟამინდელი სახელწოდება ლიგას მიენიჭა 2017 წელს, როცა გათამაშებაში ოცი გუნდი მონაწილეობდა. 2019 წლის სეზონიდან კლუბების რაოდენობა განახევრდა.

მოქმედი რეგლამენტის თანახმად, გათამაშება ტარდება ოთხ წრედ. სეზონის განმავლობაში ყოველი კლუბი ატარებს ოთხ მატჩს თითოეულ მეტოქესთან - ორს შინ და ორს სტუმრად. 36 თამაშის შემდეგ ლიგის გამარჯვებული პირდაპირ გადადის ზედა ლიგაში, II და III ადგილოსანი ლიგა 2-ის შესაბამისად IX და VIII ადგილზე გასული კლუბების წინააღმდეგ პლეი-ოფში იღებენ მონაწილეობას, ხოლო IX-X ადგილებზე გასული გუნდები დაქვეითდებიან ლიგა 4-ში.   

## 2020 წლის სეზონი
კორონავირუსის პანდემიის გამო სეზონი მხოლოდ ორ წრედ ჩატარდა. გათამაშებაში მონაწილეობდნენ შემდეგი გუნდები:

ჩატარებული 18 თამაშის შედეგად ლიგის გამარჯვებული "გარეჯი" გახდა, რომელმაც მომდევნო სეზონში ლიგა 2-ში მონაწილეობის უფლება მოიპოვა.

„ბახმარო“ და „მეშახტე“ ლიგა 4-ში დაქვეითდნენ, კოლხეთი-1913 და სკ გორმა კი ლიგა 2-ში გადასასვლელ პლეი-ოფში ითამაშეს, თუმცა ორი მატჩის ჯამში მარცხი განიცადეს:
* კოლხეთი-1913 - ვიტ-ჯორჯია - 1-0, 0-1, პენალტების სერიის შემდეგ 3-4. 
* მერანი მარტვილი - გორი - 3-1, 0-0.

## სქოლიო

კატეგორია:საქართველოს საფეხბურთო ტურნირები
კატეგორია:საქართველოს ფეხბურთი
კასას-გრანდესი

**კასას-გრანდესი** (), აგრეთვე ცნობილი როგორც **პაკიმე** – კოლუმბამდელი არქეოლოგიური კომპლექსი და მისი ცენტრალური ძეგლი მექსიკაში, ქვეყნის ჩრდილო-დასავლეთ ნაწილში, ჩიუაუას შტატში. იგი მდებარეობს საკმაოდ ნაყოფიერ ხეობაში და წარმოადგენს მექსიკის ჩრდილო-დასავლეთ რეგიონის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს არქეოლოგიურ კომპლექსს, მდებარეობს მდინარე კასას-გრანდესის სანაპიროებზე. შტატის დედაქალაქ ჩიუაუადან ჩრდილოეთით 240 კმ-ზე.

ამ ტერიტორიაზე პირველი დასახლებები გაჩნდა ჩვ .წ. 1130-1300 წლებში და იზრდებოდა XIV საუკუნის ბოლომდე. ყველაზე დიდი დასახლება იყო პაკიმე. თითოეული საცხოვრებელი ადგილი სპეციალური წყალმომარაგების სისტემით იყო უზრუნველყოფილი. ამ სისტემის ნაწილს წარმოადგენდა მიწისქვეშა რეზერვუარები და არხები. ეს ყველაფერი აშენდა XIV საუკუნის განმავლობაში, მაგრამ XV  საუკუნის დასაწყისში ქალაქი მოსახლეობის მიერ მიტოვებულ იქნა.

## იხილეთ აგრეთვე
*იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები მექსიკაში
*მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სია ამერიკაში

## რესურსები ინტერნეტში
*პაკიმეს ისტორია და ფოტოები
*პაკიმე, მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლი

კატეგორია:მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები მექსიკაში
კამპეჩე

**კამპეჩე**  () — ქალაქი და მუნიციპალიტეტი მექსიკაში.  კამპეჩეს შტატის ადმინისტრაციული ცენტრი. მდებარეობს იუკატანის ნახევარკუნძულის დასავლეთ ნაწილში, კამპეჩეს ყურეს ნაპირზე. მოსახლეობა 211 671 ადამიანი (2005).

ქალაქი დაარსდა 1540 წლის 4 ოქტომბერს ესპანელი კონკისტადორების მიერ, მაიას ქალაქ „Kin Pech“-ის ნანგრევებზე.

ქალაქში დაცულია მრავალი ესპანური საფორტიფიკაციო ნაგებობა. 1999 წელს ქალაქი შეიტანეს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სიაში.

## იხილეთ აგრეთვე 
* იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები მექსიკაში
* მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სია ამერიკაში

## სქოლიო 
კატეგორია:მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები მექსიკაში
კატეგორია:მექსიკის ქალაქები
მჟავური წვიმა

მარჯვნივ|მინი|300პქ|პროცესები, რომლებიც მონაწილეობენ მჟავა ნალექების წარმოქმნაში
**მჟავური წვიმა** — ატმოსფერული ნალექების ყველა სახეობა — წვიმა, თოვლი, სეტყვა, ნისლი და სხვ. — რომელიც გოგირდისა და აზოტის მჟავების მაღალი შემცველობით ხასიათდება. ბევრი რეგიონისთვის იგი გარემოს დაბინძურების თვალსაზრისით ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი პრობლემაა. ეს დასახელება ისეთ მოვლენებს აერთიანებს, როგორიცაა მჟავა ნისლი, მჟავა თოვლი და ა. შ. მაგრამ თითოეული მათგანი ატმოსფერულ ტენში მჟავათა არსებობას და გარემოზე მათ დამაზიანებელ მოქმედებას გულისხმობს.
ასე მაგალითად, სამრეწველო წვიმების არსებობა სერიოზულ პრობლემას უქმნის ჩინეთსა და რუსეთს.

1852 წელს შოტლანდიელმა ქიმიკოსმა რობერტ ანგუს სმითმა მანჩესტერში (ინგლისი) პირველმა უჩვენა, რომ არსებობს კავშირი მჟავური წვიმასა და დაბინძურებულ ატმოსფეროს შორის.
ეს პროცესი ბუნებრივ წვიმასთან შედარებით წვიმის წყლის მჟავიანობის მომატებას გულისხმობს. ტერმინი „მჟავური წვიმა“ () დაამკვიდრა რობერტ ანგუს სმითმა 1872 წელს.

მჟავური წვიმის ორი უმთავრესი კომპონენტია გოგირდმჟავა და აზოტმჟავა. ზოგჯერ მჟავური წვიმები საკმაოდ შორს მოდის იმ ადგილებიდან, სადაც პირველადი დამაბინძურებელი ნაერთების წყაროებია. ამრიგად, მჟავური წვიმის პრობლემა ამა თუ იმ ქვეყნის ფარგლებით არ შემოისაზღვრება, რადგანაც ატმოსფერული დამაბინძურებლები დიდი მასშტაბით გადაადგილებას ხშირად განიცდიან. მაგალითად, მჟავური წვიმების უმეტესობა, რომელიც ნორვეგიაში, შვედეთსა და ნიდერლანდებში მოდის, ევროპის სხვა ქვეყნებში გამოყოფილი გოგირდისა და აზოტის ოქსიდებიდან წარმოიქმნება.

მჟავიანობის მომატება უარყოფითად მოქმედებს როგორც მცენარეულ, ისე ცხოველთა სამყაროზე. გაზრდილი მჟავიანობა თევზის პოპულაციის მკვეთრ შემცირებას იწვევს. თევზების სახეობათა მხოლოდ მცირე რიცხვს შეუძლია გადარჩეს და მჟავე არეში გამრავლდეს.

ბოლო დროს ცხადი გახდა, რომ ჰაერის დაბინძურებას ტყის მასივზეც შეუძლია მნიშვნელოვანი გავლენის მოხდენა, რის შედეგადაც შეინიშნება ტყის მასივების შემცირების ტენდენცია.

ფაილი:Acid rain woods1.JPG|ტყე მჟავური წვიმის შედეგად
ფაილი:Pollution - Damaged by acid rain.jpg|ძეგლი, რომელიც დაზარალდა მჟავური წვიმის შედეგად
ფაილი:Gavin Power Plant.jpg|ქვანახშირის სადგურები (ადამიანური ფაქტორი)

## რესურსები ინტერნეტში
## სქოლიო
კატეგორია:წვიმა
კატეგორია:ეკოლოგია
კატეგორია:კლიმატოლოგია
კატეგორია:ჰიდროლოგია
კატეგორია:დაბინძურება
შვედური ენციკლოპედია

thumb|*Nationalencyklopedin*,  ოცტომეულის პირველი 10 ტომი, 1989—1996
**შვედური ენციკლოპედია** იგივე  **Nationalencyklopedin** (**NE**, ნაციონალური ენციკლოპედია) — ერთ-ერთი უმსხვილესი საცნობარო გამოცემა შვედურ ენაზე. ბეჭდური ვერსია 20 ტომისგან შედგება და 172 000 სტატიას მოიცავს, ინტერნეტ-ვერსიაში კი 260 000 სტატიაზე მეტია 2005 წლის მდგომარეობით. 

პროექტი 1985 წელს დამტკიცდა; იმხანად სამთავრობო კომიტეტმა გამომცემლის ძიება დაიწყო, რაც ამავე წელს დასრულდა. გამოცემაზე პასუხისმგებლობა გამომცემლობა „ბრა ბეკერმა“ იკისრა. ენციკლოპედია სახელმწიფო გრანტით დაფინანსდა. 

ინტერესი გამოცემისადმი უპრეცედენტოდ მაღალი აღმოჩნდა, ჯერ კიდევ პირველი ტომის გამოცემამდე, 1989 წელს, 54 000 შეკვეთა იყო მიღებული. უკანასკნელი ტომი 1996 წელს გამოიცა, 2000 წელს დამატებით სამი განახლებული ტომი გამოქვეყნდა. 

მონათესავე პროექტებია:
* *NE: Ordbok* — სამტომეული ლექსიკონი (1995—1996)
* *NE: Årsband* — ტომები მიმდინარე მოვლენების აღწერით და ცვლადი ინფორმაციით, გამოდის  1997 წლიდან
* *NE: Sverigeatlas* — ატლასი შვედეთი (1998)
* *NE: Världsatlas* — მსოფლიოს ატლასი (1998)
* *NE-spelet* — თამაში ვიქტორინა  8000 შეკითხვით (1999)

1997 წელს ენციკლოპედიის ციფრული ვერსია გამოვიდა 6 კომპაქტ-დისკზე, შემდეგ DVD-დისკზე, 2000 წელს კი ენციკლოპედია ინტერნეტში გამოჩნდა ხელმომწერთათვის. ინტერნეტ-ვერსია ენციკლოპედიას განახლებული სახით წარმოადგენს. ელექტრონულ გამოცემას თან ინგლისურ-შვედური ლექსიკონიც ახლავს. 

## იხილეთ აგრეთვე 
* Nordisk familjebok (1876—1957)
* შვედური ვიკიპედია

## რესურსები ინტერნეტში 
* Nationalencyklopedin — ოფიციალური საიტი 
* Svenska uppslagsverk

კატეგორია:შვედური ენციკლოპედიები
კატეგორია:ენციკლოპედიები
კატეგორია:ელექტრონული ენციკლოპედიები
ნაუკალპანი

**ნაუკალპანი** () — ქალაქი და მუნიციპალიტეტი სამხრეთ მექსიკაში. შედის მეხიკოს შტატის შემადგენლობაში. მოსახლეობა 792 226 ადამიანი (2005).

## იხილეთ აგრეთვე
* მექსიკის ქალაქების სია

კატეგორია:მექსიკის ქალაქები
ტლაკოტალპანი

**ტლაკოტალპანი** () — ქალაქი მექსიკაში, ქვეყნის აღმოსავლეთ სანაპირო ზოლში, ვერაკრუსის შტატში. ეს ტერიტორია დასახლებული იყო ჯერ კიდევ კოლუმბამდელ ხანაში, ხოლო დღეს არსებული დასახლება აქ გაჩნდა XVI საუკუნეში, მდინარე პაპალოაპანის სანაპიროებთან. ამჟამად ქალაქი წარმოადგენს ამავე სახელწოდების მუნიციპალიტეტის ცენტრს. 

1998 წელს, ტლაკოტალპანი იუნესკოს მიერ შეტანილი იქნა მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში, რადგან: "ტლაკოტალპანის საქალაქო დაგეგმარება და არქიტექტურა წარმოადგენს განსაკუთრებული ხარისხით გაკეთებულ ესპანური და კარიბული ტრადიციების შერწყმის ასახვას... გამორჩეული ხასიათი ასახულია ქალაქის ნებისმიერ დეტალზე – ვიწრო ქუჩებზე, ფერტა საოცარ და უხვ ცვალებადობაზე და ა.შ." (UNESCO, 1998).

სახელი "ტლაკოტაპლანი" ნიშნავს "*ადგილს მდინარეებს შორის*", იგივეს, რასაც "მესოპოტამია".

## იხილეთ აგრეთვე
*იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები მექსიკაში
*მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სია ამერიკაში

## რესურსები ინტერნეტში
**Tlacotalpan, Veracruz - Pearl of Papaloapan* - სტატია ფოტოებით 
**Tlacotalpan - Estado de Veracruz, Mexico* - photo gallery.
*Google map

კატეგორია:მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები მექსიკაში
სან-ლუის-პოტოსი

**სან-ლუის-პოტოსი**  () — ქალაქი ცენტრალურ მექსიკაში. სან-ლუის-პოტოსის შტატის ადმინისტრაციული ცენტრი. მოსახლეობა 685 934 ადამიანი (2005).

## იხილეთ აგრეთვე
* მექსიკის ქალაქების სია

კატეგორია:მექსიკის ქალაქები
ერმოსილიო

**ერმოსილიო** () — ქალაქი ჩრდილოეთ მექსიკაში. სონორის შტატის ადმინისტრაციული ცენტრი. მოსახლეობა 641 791 ადამიანი (2005).

კატეგორია:მექსიკის ქალაქები
იაკობაშვილი

საკუთარი სახელი **იაკობაშვილი** შეიძლება აღნიშნავდეს ერთ-ერთ შემდეგ პიროვნებათაგანს:

* ბიძინა იაკობაშვილი — აგრონომი
* ზურაბ იაკობაშვილი — სპორტსმენი (თავისუფალი ჭიდაობა)
* თემურ იაკობაშვილი — პოლიტოლოგი, დიპლომატი
* იაკობი (იაკობიშვილი) — სასულიერო პირი 
* ნიკოლოზ იაკობაშვილი — კვების მრეწველობის დარგის სპეციალისტი
* სოზარ იაკობაშვილი — მეტალურგი

კატეგორია:ქართული გვარები
საყოველთაოდ მიღებული აზრების ლექსიკონი

***საყოველთაოდ მიღებული აზრების ლექსიკონი*** () — გიუსტავ ფლობერის სატირული ნაშრომი. მწერალი მთელი ცხოვრების განმავლობაში აკეთებდა ჩანაწერებს, რათა შეექმნა წიგნი „სადაც თავმოყრილი იქნებოდა ყველაფერი ის, რისი თქმაც საჭიროა საზოგადოებაში მის ღირსეულ წევრად გასახდომად“. წიგნის კითხვისას მკითხველი ვერ უნდა მიმხვდარიყო, მას დასცინოდნენ თუ სერიოზულ რჩევებს აძლევდნენ, მაგრამ ფლობერმა სიცოცხლეში ვერ შეძლო ამ სურვილის განხორციელება. მისი გარდაცვალების შემდეგ მწერლის პირად ნივთებში აღმოაჩინეს ორმოციოდე ფურცელი სათაურით „საყოველთაოდ მიღებული აზრების ლექსიკონი“. ეს ჩანაწერები პირველად გამოქვეყნდა 1913 წელს, მოგვიანებით კი იპოვეს სხვა ჩანაწერებიც და შესაძლებელი გახდა ლექსიკონის ვერსია უფრო სრულყოფილი გამხდარიყო. 

## მაგალითები 
***საფრანგეთის აკადემია** – რაც შეგიძლიათ აძაგეთ; მაგრამ თუ შესაძლებლობა მოგეცემათ, ეცადეთ როგორმე მისი წევრი გახდეთ.
***არქიმედე** – ამ სახელის გაგონებაზე წამოიძახეთ: ევრიკა! მომეცით საყრდენი წერტილი და მე გადავაბრუნებ დედამიწას! არსებობს კიდევ რაღაც არქიმედეს ხრახნი, მაგრამ კაცმა არ იცის რისთვის გამოიყენება. 
***მინისტრი** – ადამიანური დიდების ბოლო ზღვარი.
***მეხსიერება** – ყოველთვის იწუწუნეთ საკუთარ მეხსიერებაზე. შეგიძლიათ, თავმოწონების მიზნით, ისიც კი თქვათ, რომ მეხსიერება საერთოდ არ გაქვთ; მაგრამ თუ ვინმე გეტყვით, რომ საღი განსჯის უნარი არ გაგაჩნიათ, გაფითრდით და ღრიალი მორთეთ.
***ზამთარი** – ყოველი ზამთარი განსაკუთრებით ცივია. ჯანმრთელობისთვის უფრო სასარგებლოა, ვიდრე წელიწადის სხვა დროები. 
***ჰარამხანა** – დედლებს შორის მოსიარულე მამალი შეადარეთ ჰარამხანაში მოსიარულე სულთანს. კოლეჯის მოსწავლეთა ოცნება.

## ლიტერატურა 
*გიუსტავ ფლობერი, *საყოველთაოდ მიღებული აზრების ლექსიკონი*, ფრანგულიდან თარგმნა თინა ღარიბაშვილმა, „ჩვენი მწერლობა“, № № 2, 3, 4, 2008 წ.

კატეგორია:1911 წლის წიგნები
ლეზგიური ენა

**ლეზგიური ენა** (თვითდასახელება: лезги чӏал) — ნახურ-დაღესტნური ენათა ოჯახის ლეზგიურ ენათა ჯგუფის ერთ-ერთი ენა.

გავრცელებულია დაღესტნის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში — კასუმქენთის, მაჰარამქენთის, ქურახისა და ნაწილობრივ ხივისა და რუთულის რაიონებში, აგრეთვე ჩრდილოეთ აზერბაიჯანის გუსარის, ყუბისა და ხუდათის რაიონების ზოგიერთ სოფელში.

ლეზგიურ ენაზე ლაპარაკობს 783 720 კაცი.

აქვს 3 ძირითადი დიალექტი — კიურიული, ახტისა და ყუბის (დიალექტებში გამოიყოფა კილოკავები). სალიტერატურო ლეზგიურ ენას საფუძვლად უდევს კიურიული დიალექტი.

ლეზგიურ ენაში ხმოვანთა სისტემა მარტივია — i, y, u, e, æ, a. o გვხვდება მხოლოდ რუსულიდან ნასესხებ სიტყვებში. თანხმოვნებში გამოიყოფა სონორებისა და ჩქამიერების კლასები. ჩქამიერებში დასტურდება ოთხეულთა სისტემა — მჟღერი, ფშვნვიერი, მკვეთრი და პრეპუპტივი (არაფშვინვიერი ყრუ). აფრიკატების რიგში აკლია ძ, ჯ (გვხვდება მხოლოდ ზოგიერთ თქმაში). მახვილი მოუდის მეორე მარცვალს სიტყვის დასაწყისიდან.

გრამატიკული კლასების სისტემა დაკარგულია, დაცულია მხოლოდ ცალკეული ექსპონატები გადმონაშთების სახით როგორც სახელებში, ისე ზმნებში. ბრუნების სისტემა განვითარებულია. ძირითად ბრუნვებთან (სახელობითი, ერგატიული, ნათესაობითიი, მიცემითი) ერთად არის ადგილობითი ბრუნვების რამდენიმე სერია (14 ბრუნვა). ბრუნებისას გატარებულია ორფუძიანობის პრინციპი — ბრუნება ემყარება ერგატივის ფორმას. თვლის სისტემა ოცობითია. მიუხედავად მისა, რომ ზმნას გრამატიკული კლასისა და პირის კატეგორიები არ აქვს, იგი მდიდარია როგორ ორგანული, ისე აღწერითი წარმოების ფორმებით. ზმნას აქვს დრო-კილოს, მიმღეობისა და კაუზატივის კატეგორიები, ბრძანებითი, პირიბოთი, კითხვითი და უარყოფითი ფორმები. გვარი არაა დიფერენცირებული. გარჩეულია გარდამავალი და გარდაუვალი ზმნები (ლექსიკურად და სემანტიკურად). გარდამავალი ზმნისათვის დამახასიათებელია ერგატიული კონსტრუქცია.

დამწერლობა შეიქმნა 1928 წელს.

## ანბანი 
შეფერადებული ასოები გვხვდება მხოლოდ რუსულიდან ნასესხებ სიტყვებში.

## ლიტერატურა 
* Haspelmath, Martin. 1993. *A grammar of Lezgian* (Mouton grammar library 9). Berlin & New York: Mouton de Gruyter. ISBN 3-11-013735-6
* Талибов, Букар В., Магомед М. Гаджиев. 1966. *Лезгинско-русский словарь*. Москва: Советская Энциклопедия.

## სქოლიო
კატეგორია:ლეზგიური ენა
შოჩიკალკო

**შოჩიკალკო** () — კოლუმბამდელი არქეოლოგიური ძეგლი მექსიკაში. მდებარეობს ქვეყნის დასავლეთ ნაწილში, მორელოსის შტატში. სახელწოდება ნაუატლზე (აცტეკების ენა) ნიშნავს *„ყვავილების სახლში“*. მეხიკოდან დაშორებულია 76 მილით. შოჩიკალკომ თავის განვითარების აპოგეას მიაღწია ტეოტიუაკანის დაცემის შემდეგ და არსებობს კიდეც მოსაზრება, რომ ტეოტიუაკანის იმპერიის დაცემაში ამ ქალაქს დიდი წვლილი მიუძღვის.  

შოჩიკალკოს არქიტექტურა და იკონოგრაფია წააგავს მაიას, ტეოტიუაკანის და მატლაცინკას კულტურის არქიტექტურასა და იკონოგრაფიას. მთავარი საცერემონიო ცენტრი დგას ხელოვნურად გაკეთებულ გორაკზე. გორაკის დამრეცები დატერასებულია. ამ ტერიტორიაზე პირველი დასახლება გაჩნდა ძვ. წ. 200 წელს, მაგრამ მნიშვნელოვან დასახლებულ პუნქტად იგი მხოლოდ ჩვ. წ. 700-900 წლებში იქცა. აქ არსებული არქიტექტურაც სწორედ ამ პერიოდს განეკუთვნება. განვითარების პიკის პერიოდში, ქალაქის მოსახლეობა შეადგენდა 20 000 ადამიანს. 

1999 წელს იუნესკომ შოჩიკალკო მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეიტანა. იგი ტურისტებისთვის ღიაა და აქვე მოქმედებს საკმაოდ მდიდარი მუზეუმიც.

## იხილეთ აგრეთვე
*იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები მექსიკაში
*მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლების სია ამერიკაში

## რესურსები ინტერნეტში
* INAH National Institute of Anthropology and History 
* შოჩიკალკოს არქეოლოგიური ზონა 
* Xochicalco on Tulane.edu 
* ფოტოები 

კატეგორია:მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები მექსიკაში
ლეზგიური ენები

**ლეზგიური ენები** — დაღესტნური ენების ერთ-ერთი ქვეჯგუფი. მოიცავს ლეზგიურ, თაბასარანულ, აღულურ, რუთულურ, წახურ, უდიურ, არჩიბულ, კრიწულ, ბუდუხურ და ჰინალუღურ ენებს. ბოლო 3 ენა გავრცელებულია აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე და ერთიანდება ე. წ. შაჰდაღის ენათა ქვეჯგუფში. აზერბაიჯანშია გავრცელებულია უდიური ენაც (სოფ. ნიჯსა და ვართაშენში). სხვა ლეზგიური ენები გავრცელებულია დაღესტნის რესპუბლიკის კასუმქენთის, ახტის, ქურახის, აღულის, თაბასარანის, ხივის, რუთულისა და სხვა რაიონებში.

ლეზგიურ ენებზე ლაპარაკობს დაახლოებით 323 ათასი კაცი. ყველაზე მეტი თავისებურებით გამოირჩევა ჰინალუღური და არჩიბული ენები, რომელთაც განცალკევებული ადგილი უკავიათ ლეზგიურ ენებს შორის.

ლეზგიური ენებისაგან დამწერლობა აქვს მხოლდო ლეზგიურსა (1928 წლიდან) და თაბასარანულ (1931 წლიდან) ენებს. 

## ლიტერატურა
კატეგორია:ლეზგიური ენები
გვადალუპე (ნუევო-ლეონი)

**გვადალუპე**  () — ქალაქი  და მუნიციპალიტეტი ჩრდილო-აღმოსავლეთ მექსიკაში. შედის ნუევო-ლეონის შტატის შემადგენლობაში. მოსახლეობა 691,931 ადამიანი (2005).

## იხილეთ აგრეთვე
* მექსიკის ქალაქების სია

კატეგორია:მექსიკის ქალაქები
კანკუნი

**კანკუნი**  () — ქალაქი და მუნიციპალიტეტი მექსიკაში. მდებარეობს იუკატანის ნახევარკუნძლზე, იუკატანის სრუტის ნაპირზე. შედის კინტანა-როოს შტატის შემადგენლობაში. არის ბენიტო-ხუარესის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი. მოსახლეობა 572 973 ადამიანი (2005).

ქალაქში ფუნქციონირებს საერთაშორისო აეროპორტი, რომელიც მეორეა ქვეყანაში მგზავრთა გადაყვანის მიხედვით. 

## იხილეთ აგრეთვე
* მექსიკის ქალაქების სია

კატეგორია:მექსიკის ქალაქები
ტლაკეპაკე

**ტლაკეპაკე** ან **სან-პედრო-ტლაკეპაკე** () — ქალაქი და მუნიციპალიტეტი დასავლეთ მექსიკაში.  შედის ხალისკოს შტატის შემადგენლობაში. მოსახლეობა 542 051 ადამიანი (2005).

## იხილეთ აგრეთვე
*ხალისკოს მუნიციპალიტეტები
* მექსიკის ქალაქების სია

კატეგორია:მექსიკის ქალაქები