ძველი განჯა

**ძველი განჯა** () — არქეოლოგიური კომპლექსი; შუა საუკუნეების განჯის დასახლება. ადგილი, სადაც ქალაქი XVII საუკუნემდე მდებარეობდა.

## ისტორია 
1935-1937 წლებში კიროვაბადის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმის (ახლანდელი განჯის ისტორიისა და მხარეთმცოდნეობის მუზეუმის) სახსრების შესავსებად, მისმა მაშინდელმა დირექტორმა ე.რ. ხადარინმა ჩაატარა ნაწილობრივი გათხრები მარჯვენა სანაპირო ციტადელის ჩრდილოეთით, მიწისზედა არქიტექტურული ზონაში. გამოფენაში, რომელიც შუა საუკუნეების განჯაში გათხრების საფუძველზე შეიქმნა, ნაწილობრივ კერამიკის, მინის, ფაიანსის, ძვლების ნივთების ცალკეული ფრაგმენტებითაა წარმოდგენილი. აღმოჩენებიდან ერთ-ერთია სქელკედლიანი მოყავისფრო გამომწვარი კერამიკული დოქის ფრაგმენტი წითლად შეღებილი, გაპრიალებული ზედაპირით და სამსტრიქონიანი რელიეფური წარწერის შტამპიანი ორნამენტით. განჯის გათხრებისას, ასეთი ჭურჭლის უამრავი ფრაგმენტი აღმოჩნდა. ისინი შეიცავენ წარწერების ერთობლიობას სიუჟეტური ორნამენტებით, რომლებიც ასახავენ ქალაქელების საკულტო, რიტუალური, ყოველდღიური და ეკონომიკური ცხოვრების სხვადასხვა სცენებს. მაგრამ ე.რ.ხადარინის გათხრები არასისტემატური ხასიათისა იყო და მთავარი მიზანი მასალების შეგროვება იყო, რამაც დიდი ზიანი მიაყენა არქეოლოგიური ძეგლების მეცნიერულ გაგებასა და დახასიათებას.
მინი|ძველი განჯის სქემატური გეგმა
1981-82 წლებში ძველი განჯის ტერიტორიაზე გათხრების შედეგად არქეოლოგმა ჯაბარ ხალილოვმა აღმოაჩინა IX-XVII საუკუნეებით დათარიღებული კულტურული ფენა, ასევე ხელოვნების ნიმუშების მრავალი ღირებული ნიმუში. მათ შორის იყო ჩინეთში დამზადებული თიხის ჭურჭელი იეროგლიფებით.

მონღლი ისტორიკოსი ჰამდ-ალაჰ მოსტავფი მოწმობს, რომ ქალაქი  659-660 წლებში დაარსდა. „შირვანისა და დერბენტის ისტორიის“ („დერბენდ-ნამე“) მიხედვით განჯა 859 წელს დაარსდა. ქალაქის სპარსული სახელწოდება, რომელიც მომდინარეობს სიტყვიდან „განძი“, მიუთითებს აქ უფრო ძველი, ისლამამდელი ქალაქის არსებობაზე. იმაზე, რომ ეს ადგილები ძალიან შორეულ დროში იყო დასახლებული, მიუთითებს ძველი განჯის მიდამოებში დიდი რაოდენობით მიმოფანტული უძველესი სამარხები. ქალაქი საკმაოდ სწრაფად განვითარდა და უკვე მე-10 საუკუნეში შედადიდების დედაქალაქი გახდა, რაც აშკარად მის გაზრდილ მნიშვნელობაზე მიუთითებს. 1063 წელს ქალაქი გარშემორტყმული იყო ციხის კედლებით თხრილითა და რკინის კარიბჭით.

1139 წელს კატასტროფულმა მიწისძვრამ ქალაქს სერიოზული ზიანი მიაყენა. ბევრი წყარო ინახავს ინფორმაციას ამ მიწისძვრის შესახებ, რომელმაც უზარმაზარ ნგრევასთან ერთად ტექტონიკური ცვლილებებიც გამოიწვია. კაპაზის მთის ჩამონგრევამ გამოიწვია გოიგოლის ტბის წარმოქმნა. შემდგომში ქალაქი ილდეღიზიდის სახელმწიფოს ერთ-ერთი უდიდესი კულტურული და ეკონომიკური ცენტრი გახდა. 
მარცხნივ|მინი|მე-16 საუკუნეში აშენებული ციხის შემორჩენილი ნაწილი
1231 წელს, ხანგრძლივი ალყისა და სასტიკი ბრძოლების შემდეგ, ქალაქი მონღოლთა ურდოებმა აიღეს, რაც უფრო დამღუპველი აღმოჩნდა. მონღოლების განადგურების შემდეგ ქალაქი ნელ-ნელა აღდგა, თუმცა ძველ თუ ახალ ადგილას ეს ჯერ კიდევ დავის საგანია. ვარაუდობდნენ, რომ ქალაქი მე-17 საუკუნეში, ოსმალეთ-სეფიანთა ომების დროს გადაიტანეს ახალ ადგილას. ასევე შესაძლებელია, რომ ახალ ადგილას ცალკე შენობები უკვე არსებობდა. 

ზოგიერთი ცნობით, შაჰ აბას I-მა 1606 წელს განჯის აღების შემდეგ ქალაქის სხვა ადგილას გადატანა ბრძანა. ისტორიკოსი მ.მ.ალტმანის ვარაუდით, ახალი განჯა ძველი ქალქისგან განხვავებით სამხრეთ-დასავლეთით 7 კმ-ზე გადავიდა. ალტმანი თვლის, რომ შაჰ აბასმა განჯის მაცხოვრებლების დიდი ხნის დაწყებული გადმოსახლების ტემპი დააჩქარა. 

საწყის პერიოდში განსახლების შედეგად განჯის ეკონომიკა საგრძნობლად დაეცა. 

არქეოლოგიური მონაცემებით და დღემდე შემორჩენილი ინფორმაციის მიხედვით, სხვადასხვა აღწერილობით, განჯა მდებარეობდა მდინარე განჯაჩაის ორივე ნაპირზე. ქალაქის ყოველი ნაწილი კედლებითა და კოშკებით გარშემორტყმული იყო. ქალაქის ორი ნაწილი ერთმანეთს  განჯაჩაის სამი ხიდით უკავშირდებოდა. ეს ხიდები ახლა დანგრეულია. მხოლოდ ერთი მათგანია ცნობილი მე-19 საუკუნის ფოტოსურათიდან. არსებული მასალების ანალიზის მიხედვით, ფოტოზე გამოსახულია მესამე ხიდი მდინარის გასწვრივ. ხიდი მე-12 საუკუნით, განჯის აყვავების ხანით თარიღდება.

ძველი განჯა კედლების ნანგრევებით, კოშკებით, ადიდებული თხრილებით, ნაწილობრივ შემონახული სანაპირო კედლებით და სამი ხიდის ნაშთებითაა წარმოდგენილია, რომლებიც ქალაქის ორივე ნაწილს ერთმანეთთან აკავშირებდნენ. ქალაქის ტერიტორია ყველა მხრიდან გარშემორტყმული იყო მრავალი გარეუბნით, სოფლითა და სასაფლაოებით. ქალაქის საერთო ფართობი გარეუბნებთან ერთად დაახლოებით 12-16 კმ²  შეადგენდა.

განჯის ყველა კედელი აშენდა სხვადასხვა პერიოდში, რადგან დიდი ქალაქის უბნები ფართოვდებოდა.
ფაილი:Xan sarayı qalıqları 2.JPG|ალტ=
ფაილი:Qala bürcü.JPG
ფაილი:Gəncə qalası (daxili divar qalıqları) 2.JPG
ფაილი:Gəncə qalası (daxili divar qalıqları) 4.JPG
ციხე-სიმაგრის კედლების, ხიდებისა და კოშკების ნაწილების გამოკვლევა ვარაუდობს, რომ სამშენებლო ტექნოლოგია და ოსტატობა იმ დროისთვის მაღალ დონეზე იყო, რომ მე-12 საუკუნეში შესანიშნავი ხელოსნები და არქიტექტორები არსებობდნენ, რომლებიც ადგილობრივ მასალებს შესანიშნავად იყენებდნენ.

ძველი განჯის ტერიტორიაზე მრავლად იყო მდიდარი ხუროთმოძღვრული და დეკორატიული დამუშავების ნაგებობა, რასაც მოწმობს კრამიტის აგურის, მოჭიქული კრამიტისა და ალაბასტრის ორნამენტების სიმრავლე. ციხის კედლებს მიღმა  მოჭიქული ფერადი აგურით შემკული სხვადასხვა ნაგებობები, სასახლეები, ქარვასლაები, საცხოვრებელი სახლები, მეჩეთები აღმართულიყო.
მინი|258x258პქ|იმამ-ზადეს მავზოლეუმი
ძველ განჯაში შემორჩენილია კიდევ ორი ​​ხუროთმოძღვრული ძეგლი-მავზოლეუმი: „გოი-იმამი“ და „ჯომარდ-ყასაბი“. პირველი, ასევე ცნობილი როგორც  „იმამ-ზადეს მავზოლეუმი“ - მდებარეობს ძველი განჯის ნანგრევების ჩრდილოეთით. 1878-79 წლებში გენერალ-მაიორის ისრაფილ ბეი იადიგარზადეს ინიციატივით მავზოლეუმი აღადგინეს.

განჯის ხელოსნები იმ დროისთვის ძვირადღირებულ მინას აწარმოებდნენ, ძირითადად, მინის ჭურჭელს (ჭიქები, თასები) და სამკაულებს- მინის მძივებს, სამაჯურებს, ბეჭდებს და ა.შ.

განჯაში ხელოსნობის წარმოების ერთ-ერთი მთავარი სახეობა კერამიკა. კერამიკული ნაწარმის მრავალფეროვნება (დოქები, თასები, ჭურჭელი, ჭირახები, სფეროკონური ჭურჭელი და სხვ.) და პროდუქციის ჯიშებსა და ხარისხში განსხვავებაზე მიუთითებს გათხრების დროს აღმოჩენილი კერამიკის ჭურჭელი და ფრაგმენტები.

განჯის კერამიკას ჰქონდა მდიდარი დიზაინი მცენარეული და ცხოველური სამყაროს მოტივებით, ადამიანების გამოსახულებებითა და ასევე მოტივებით ხალხური ლეგენდებიდან.

რკინის, სპილენძის, ვერცხლისა და ალუმინის მდიდარ მაღაროებს, რომლებიც განჯასთან ახლოს მდებარეობდა, თავად განჯაში ლითონის გადამამუშავებელი ხელოსნობის განვითარებას უნდა შეეწყო ხელი.

განჯის გათხრებისას აღმოჩენილი რკინისა და ლითონის წიდის ნაშთები მიუთითებს იმაზე, რომ განჯაში ლითონის დამუშავების საამქროები არსებობდა, რომლებიც საყოფაცხოვრებო ნივთებს აწარმოებდნენ - ლითონის ჭურჭლის, ისრების, ლურსმნების, რკინის მარყუჟებსა და სხვა.
ფაილი:Qədim Gəncə gil qab 3.JPG
ფაილი:Qədim Gəncə gil qab 2.JPG
ფაილი:Qədim Gəncə qızıl boyunbağı.JPG
ფაილი:Bronze idol from Ganja.JPG

## იხილეთაგრეთვე 
* ძველი განჯის ნეკროპოლიები და ბორცვები

## სქოლიო 
კატეგორია:აზერბაიჯანის ქალაქები
კატეგორია:აზერბაიჯანის ისტორია
კატეგორია:აზერბაიჯანის არქეოლოგიური ძეგლები