ბაიკალი

**ბაიკალი** ( ) — მსოფლიოს ერთ-ერთი უდიდესი ტექტონიკური წარმოშობის ტბა რუსეთში, აღმოსავლეთ ციმბირში, ირკუტსკის ოლქისა და ბურიატეთის ტერიტორიაზე. მსოფლიოში ყველაზე ღრმა ტბა, მტკნარი წყლის უდიდესი რეზერვუარი. მდებარეობს ზღვის დონიდან 455,5 მ სიმაღლეზე, ქედებით გარშემორტყმულ ღრმა ტექტონიკურ ქვაბულში, რომელიც წარმოიქმნა და წყლით ამოივსო პალეოგენის ბოლოსა და ქვედა ნეოგენში. წელიწადის ნახევარზე მეტი ხნით ბაიკალი იყინება. ტბის ქვაბული დაახლოებით 25 მლნ. წლის წინ წარმოიქმნა. 

ტბა და ირგვლივ მდებარე სანაპირო გამოირჩევა ფლორისა და ფაუნის უნიკალური მრავალფეროვნებით, რომელთაგან უმეტესობა ენდემურია. 1956 წლიდან მდინარე ანგარაზე ირკუტსკის ჰესის კაშხლის აშენების შედეგად, ბაიკალი გახდა ირკუტსკის წყალსაცავის აკვატორიის ნაწილი, რის გამოც ტბის საშუალო დონემ სხვადასხვა ცნობებით აიწია 0,8–1,4 მ-ით. ადგილობრივები და საერთოდ, რუსეთის მოსახლეობის დიდი ნაწილი ბაიკალს „ზღვას“ უწოდებს.

ბაიკალი მსოფლიოში ტბებს შორის ფართობით მე-6 ადგილზეა. კუნძულების გარეშე მისი ფართობია 31 722 კმ². ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან სამხრეთ-დასავლეთისაკენ გადაჭიმულია 620 კილომეტრზე. სიგანე მერყეობს 24-იდან 79 კმ-მდე. სანაპირო ხაზის სიგრძეა 2100 კმ. ტბის დასავლეთი სანაპირო კლდოვანია და ციცაბო, ხოლო აღმოსავლეთი — შედარებით ბრტყელი. ბაიკალი არის დედამიწის უღრმესი ტბა. თანამედროვე მისი მაქსიმალური სიღრმე — 1642 მეტრი დადგინდა სსრკ თავდაცვის სამინისტროს რუსეთის ჰიდროგრაფიული სამსახურის ექსპედიციის ჰიდროგრაფიული სამუშაოების შესრულებისას 1983 წელს. ბაიკალის მაქსიმალური სიღრმე რუკაზე დაიტანეს 1992 წელს, ხოლო 2002 წელს სიღრმე დადასტურდა ბელგია-ესპანეთი-რუსეთის ერთობლივი პროექტის დროს, რომელიც მიმართული იყო ბაიკალის ტბის ახალი ბათიმეტრიული რუკის შედგენისაკენ. ბაიკალის საშუალო სიღრმე უდრის 744,4 მ-ს, რაც აგრეთვე დიდ მაჩვენებლად შეიძლება ჩაითვალოს.

ბაიკალის გარდა დედამიწაზე მხოლოდ ორადორი ტბა არსებობს (თუ მხედველობაში არ მივიღებთ ყინულისქვეშეთში მოქცეულ ტბა ვოსტოკს), რომელთა სიღრმე 1000 მ-ს სჭარბობს, ესენია: ტანგანიიკა (1470 მ) და კასპიის ზღვა-ტბა (1025 მ). ბაიკალი მოიცავს ზედაპირული მტკნარი წყლის მსოფლიო მარაგის 1/5-ს. სანაპირო ხაზი სუსტადაა დანაწევრებული. მკვეთრად გამოიყოფა ნახევარკუნძულები: სვიატოი-ნოსი და ხორინ-ირგი. აღსანიშნავია ჩივირკუის ყურე, პროვალის ყურე და სხვა. წყლის მოცულობა შეადგენს 23 615,39 კმ³-ს. წყალშემკრები აუზის ფართობი 570 000 კმ². საერთო მინერალიზაციის მაჩვენებელია 0,120 ‰. გამჭვირვალობა 40 მ-მდე. ბაიკალს მრავალი მდინარე ერთვის, რომელთაგან უდიდესია სელენგა, ზემო ანგარა და ბარგუზინი. ტბიდან გამოედინება მდინარე ენისეის მარჯვენა შენაკადი ანგარა.  

1996 წელს ბაიკალის ტბა იუნესკომ შეიტანა მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში, როგორც ფლორისა და ფაუნის უნიკალური ადგილი, რაც, უპირველეს ყოვლისა, ადგილობრივ ენდემიზმშია გამოხატული. ტბის აღმოსავლეთ სანაპიროსთან ცხოვრობენ ბურიატეთის მკვიდრი მოსახლეობა ბურიატები, რომლებიც მისდევენ მეთხეობასა და მეაქლემეობას და აგრეთვე დაკავებული არიან მსხვილი რქოსანი საქონლისა და ცხვრის მოშენებით.

## კვლევის ისტორია 
### პირველი პერიოდი 
[მინი|მარცხნივ|[მარკო პოლო. (1254-1324).]]   
პირველად რუკებზე ბაიკალი დაიტანეს XVII საუკუნის მეორე ნახევარში. ამ რუკებზე ტბის მორფოლოგია არაზუსტად იყო გამოსახული. ტბის შედარებით ზუსტი გამოსახულება მოცემულია რემეზოვის 1701 წლის წიგნში. ბაიკალის პირველი გამოუცემელი რუკა შეადგინა დანიელ გოტლიბ მესერშმიდტმა თავისი მეორე მოგზაურობის დროს 1719-1729 წლებში. 1772-1772 წლებში, ბაიკალის ტბის სანაპიროების პირველი სპეციალური აგეგმვა შეასრულა პუშკარევმა; მანვე მოგვცა ბაიკალის რუკა მასშტაბში 10 ვერსტი დიუმში. თუმცა აღნიშნული რუკა არასოდეს არ ყოფილა გამოცემული, ხოლო მისი ორი დეტალური ხელნაწერის ეგზემპლარი: ერთი რუსული, ხოლო მეორე — გერმანული ტექსტებით, დღემდე ინახება რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიის ბიბლიოთეკის ხელნაწერთა განყოფილებაში. პუშკარევის მიერ დიუმში 5 ვერსტამდე შემცირებული რუკა გამოიცა იოჰან გოტლიბ გეორგის მიერ 1775 წელს. ნიკოლაე მილესკუსა (1675) და ებერჰარდ იზბრანტ იდესს (1692).

მნიშვნელოვანია აგრეთვე მდინარე ბარგუზინი (წყალშემკრები აუზი 21 100 კმ², სიგრძე 480 კმ). ბაიკალის შენაკადების უმეტესობა პატარა მდინარეები და ნაკადულებია, ზოგიერთი მათგანი შრობადი ტიპისაა, ზოგიც მხოლოდ წვიმიან სეზონში წარმოიქმნება. ბაიკალის ტბიდან მხოლოდ 1 მდინარე გამოედინება — ანგარა, რომლის სიგრძე 1779 კმ, ხოლო წყალშემკრები აუზის ფართობი 1 040 000 კმ²-ია. სულ ბაიკალის ტბას 336 დიდი თუ პატარა მდინარე ერთვის. ზამთარი შედარებით რბილია, ზაფხული გრილი. ჰაერის საშუალო ტემპერატურა იანვარ-თებერვალში დაახლოებით –19&nbsp;°C, აგვისტოში დაახლოებით 11&nbsp;°C. აგვისტოში წყლის ტემპერატურა ზედაპირზე (ტბის ღია ნაწილში) 9-12&nbsp;°C, ნაპირებთან ზოგჯერ 20&nbsp;°C. წყლის ტემპერატურის სეზონური რყევა 250-300 მ სიღრმემდე შეინიშნება, ქვემოთ კი ტემპერატურა შედარებით მუდმივია 3,2-3,5&nbsp;°C.

## ყინული 
მინი|ბაიკალის ყონულოვანი წარმონაქმნები.
მინი|ბაიკალი ზამთარში.
ბაიკალი გაძგიფვის პერიოდში (საშუალოდ 9 იანვრიდან — 4 მაისამდე) თითქმის მთლიანად იყინება. ნაოსნობის სამგზავრო და სატვირთო გემების პერიოდი ჩვეულებრივ გახსნილია ივნისიდან სექტემბრის ჩათვლით.  სამეცნიერო საკვლევი გემები ნავიგაციას ყინულის გათავისუფლებასთან ერთად იწყებენ და ასრულებენ მას ბაიკალის გაყინვამდე, ე.ი. მაისიდან იანვრის ჩათვლით. ზამთრის ბოლოს ყინულის სისქე ბაიკალზე 1 მ აღწევს, ხოლო ყურეებში — 1,5-2 მ-ს. ძლიერი ყინვების დროს აქ არსებული ბზარები ყინულს ცალკეულ ველებზე აღვივებენ. ასეთი ბზარების სიგრძე უდრის 10-30 კმ-ს, სიგანე 2-3 მ-ს. რღვევები წარმოიქმნება ყოველწლიურად, ტბის დაახლოებით ერთსა და იმავე ადგილზე. ბაიკალის ყინულები მეტად გამჭვირვალეა, ამასთანავე მას ჭრის მზის სხვივები, რის გამოც წყალში უხვად იზრდება პლანქტონური მცენარეულობა, რომლებიც ჟანგბადს გამოყოფენ. ზამთრის პერიოდში სანაპიროებზე შეიმჩნევა ყინულოვანი გროტები და შხეფები.

1930-იან წლებში ბაიკალის ლიმნოლოგიური სადგურის სპეცილისტებმა აღმოაჩინეს მხოლოდ ბაიკალისთვის ნიშანდობლივი ყინულოვანი საფრის უჩვეულო ფორმები. მაგ., ეგრეთ წოდებული „სოპკები“ — 6 მ სიმაღლის კონუსისებრი ყინულოვანი ბორცვები, რომლებიც გარეგნულად მოგვაგონებენ ყინულოვან კარვებს. „სოპკები“ განკერძოებულად ვრცელდება, ზოგჯერ კი მინიატურულ ქედებს ქმნიან. გარდა ამისა, ბაიკალზე გვხვდება რამდენიმე სხვა ტიპის ყინული.

ბაიკალის ყინულოვან საფარზე დაკვირვებები ჯერ კიდევ XVII საუკუნის მეორე ნახევრიდან დაიწყო. ყინულოვანი წარმონაქმნების შესახებ ცნობებს გვაწვდის ნიკოლაე მილესკუ (1636-1708). ყინულოვანი რეჟიმის სისტემატური კვლევა დაიწყო 1869-1876 წლებში. ყინულოვანი საფრისა და მოვლენების შესწავლა განაგრძო მეცნიერებათა აკადემიის ბაიკალის ლიმნოლოგიურმა სადგურმა, რომელიც 1925 წელს დაარსდა.

თანამგზავრული გამოსახულებების ხარჯზე, შესაძლებელი გახდა ბაიკალზე წარმოქმნილი და დანგრეული ყინულოვანი საფრის შესახებ ინფორმაციის მოპოვება. 2003 წლის გაზაფხულზე კოსმოსიდან მიღებული გამოსახულებების შედეგად მეცნიერებმა ყინულის ზედაპირზე აღმოაჩინეს უჩვეულო *ბეჭედისებური სტრუქტურები*. თანამგზავრული ინფორმაციის ანალიზმა უჩვენა, რომ აღნიშნული სტრუქტურები ტბაზე 1999 წელსაც შეინიშნებოდა.  დამახასიათებელია რეგულარული ხასიათის მიწისძვრები, რომელთა ძალა MSK-64 ინტენსივობის სკალის შესაბამისად უმეტეს შემთხვევაში 1-2 ბალია; ზოგჯერ უფრო ძლიერი ხასიათის მიწისძვრებიც იცის. ასე მაგ., 1862 წელს მდინარე სელენგის დელტის ჩრდილოეთ ნაწილში მოხდა ე.წ. *კუდარინსკის მიწისძვრა*, რომელმაც დაძირა ხმელეთის მონაკვეთი ფართობით 200 კმ². მიწისძვრის შედეგად წარმოიქმნა პროვალის ყურე.

ძლიერი მიწისძვრა დაფიქსირდა აგრეთვე 1903, 1950, 1957 და 1959 წლებში.  და 2010 წლის მარტში. ტექტონიკური მოძრაობა თანადროულ დროშიც გრძელდება.

## ფლორა 
მინი|მარჯვნივ|Anemone nemorosa.  
მინი|მარჯვნივ|მხოხავი ბეგქონდარა.
ბაიკალის ფლორა მრავალფეროვანია. იგი მოქცეულია ზომიერ მკვეთრკონტინეტურ კლიმატურ ზონაში, რომელიც გავლენას ახდენს სანაპირო მცენარეულობაზე. დასავლეთი სანაპირო დაფარულია შერეული ტყით, სადაც ხარობს არყი, მთრთოლავი ვერხვი, ჩვეულებრივი ფიჭვი, ციმბირული ლარიქსი. ქვეტყეს ქმნის: მურყანი, შოთხვი, ცირცელი, წყლის იელი. ტყეში ბევრია ლამაზი ყვავილი. ადრეულ გაზაფხულზე პირველი იზრდება მედგარა და თეთრყვავილა, რომლებიც ფარავენ მშრალ ფერდობებს. ბაიკალის ქედის ტბისკენ მიქცეული კალთები ციცაბოა, ზღვის დონიდან 900-1000 მ-მდე გაბატონებულია ტყესტეპი და ფიჭვის კორომები. უფრო ზემოთ მუქწიწვიანი ტაიგაა, შუა და ჩრდილოეთ ნაწილში ლარიქსიანი ტაიგა. 1400 მ მაღლა ლარიქსის მეჩხერი ტყეა ქონდარა ფიჭვის რაყებით, მწვერვალებზე ტყის ტუნდრა და ქვაყრილებია. ბარგუზინის ქედის დასავლეთ კალთებზე, ზღვის დონიდან 1200-1400 მ-მდე განვითარებულია ფიჭვისა და ლარიქსის, სოჭისა და კედრის ტაიგა, ზემოთ მეჩხერი ტყე, ალპური მდელოები და მთის ტუნდრაა, აღმოსავლეთ კალთაზე, 1400-1800 მ-მდე ჭარბობს ლარიქსიანი ტაიგა. ხამარ-დაბანის ქედის კალთები, ზღვის დონიდან 1500-1800 მ-მდე შემოსილია კედრის, სოჭისა და ფიჭვის ტყით.

* ციმბირის ფიჭვი, სიმაღლე 35-40 მ, ღეროს დიამეტრი 1,8 მ. ცოცხლობს 500 წლამდე. უპირველეს ყოვლისა, ცნობილია თავისი კაკლით, რომლის უხვი მოსავალი იცის ყოველი 5-6 წლის შემდეგ. ადგილობრივი მოსახლეობა მას *„ციმბირის პურის ხეს“* უწოდებს. გირჩები სექტემბერში მწიფდება.

## ფაუნა 
ფაუნა მდიდარი და მრავალფეროვანია. სანაპირო ფაუნა ტიპურია აღმოსავლეთ-ციმბირის რეგიონისათვის. ბაიკალის ფაუნა ითვლის 1550 სახეობას, ამათგან 27 სახეობა მხოლოდ ამ ტბისთვის არის ნიშანდობლივი. ბევრია ღორჯო. სამრეწველო მნიშვნელობისაა ომული, კაპოეტი და სიგი. აქაური თართი სიგრძით 180 სმ, წონით 100-120 კგ აღწევს. ენდემურია გოლომიანკა — ცოცხლადმშობი თევზი. აქვთ მომკრთალო-მოვარდისფრო შეფერილობა. გამოიყოფა მათი 2 სახეობა: დიდი გოლომიანკა და დიბოვსკის ანუ პატარა გოლომიანკა. ორივე სახეობა სხვადასხვა სიღრმეებზე გვხვდება. აღწევენ ფსკერამდე. დღის საათებში პატარა გოლომიანკა უმეტესწილად 250-500 მ-მდე ბინადრობს, ღამით ამოდის 50-100 მ სიღრმემდე. ამ კანონის შესაბამისად, ბაიკალის ბუნებრივ ტერიტორიაზე დაწესებულია განსაკუთრებული საწარმოო და სხვა საქმიანობის რეჟიმი. ბაიკალის ბუნებრივ ტერიტორიაზე გაძლიერდა ანთროპოგენური გავლენა, რაც ნეგატიურ გავლენას ახდენს ტბის ეკოლოგიაზე. ყველაზე მეტად ტბას აბინძურებს ბაიკალის ცელულოზა-ქაღალდის კომბინატი და აგრეთვე მდინარე სელენგა.

## წყლის ტრანსპორტი 
წყლის ტრანსპორტი დიდი მნიშვნელობისაა, სხვადასხვა მარშრუტების შესრულებით შესაძლებელია გადაადგილება მთელი ბაიკალის ტერიტორიაზე. მდინარე სელენგა სანაოსნოა მრავალ კილომეტრზე; ბარგუზინზე ნაოსნობა შენაკად გარგამდეა, ამასთანავე მისი წყლები სარწყავადაც გამოიყენება. ხე-ტყის დაცურება საკუთრივ ტბაზე და მრავალ მდინარეზეა შესაძლებელი. ბაიკალი ერთგვარი დიდი აუზია, სადაც თავს იყრიან სანაოსნო და მოძრავი გზები. სულ 7 საფეხური გამოიყოფა:
* ირკუტსკის ჰიდროელექტროსადგური 
* ბრატსკის ჰიდროელექტროსადგური 
* უსტ-ილიმსკის ჰიდროელექტროსადგური 
* ბოგუჩანის ჰიდროელექტროსადგური 
* ქვემობოგუჩანის ჰიდროელექტროსადგური 
* მოტიგინის ჰიდროელექტროსადგური 
* სტრელკოვსკის ჰიდროელექტროსადგური

ანგარის კასკადის ელექტროენერგიის ბაზაზე მდინარე ანგარის აუზში ვითარდება ენერგოტევადი დიდი სამრეწველო კომპლექსები.

## დაკვირვების შედეგები
2002-2007 წლებში მრავალჯერ დაფიქსირდა სხვადასხვა მაჩვენებლების მიხედვით ზღვრულად დასაშვები კონცენტრაციის გადაჭარბება. ცხრილში მოცემულია ზღვრულად დასაშვები კონცენტრაციის გადაჭარბების სიხშირე პროცენტებში: 

## თევზჭერა 
ბაიკალის სახალხო მეურნეობაში გამოყენების ერთ-ერთი ძირითადი ფორმაა მისი ნედლეული რესურსების, მათ შორის, უპირველეს ყოვლისა მისი იქთიოფაუნის ათვისება. ბაიკალის სანაპიროებისადმი ადამიანის ინტერესი დიდი ხანია გაღვივდა. მრავალი წლის განმავლობაში ბაიკალის თევზის მრეწველობა ადგილობრივი მნიშვნელობისა იყო. მხოლოდ 1943 წლიდან მიეცა თევზის წარმოებას საკავშირო მნიშვნელობა. ადრეული ცნობები ბაიკალის თევზჭერის შესახებ მიეკუთვნება XIX საუკუნის 30-იან წლებს. იმ პერიოდში დიდი რაოდენობით იჭერდნენ ომულს. 1923-1927 წლებში თევზის რეწვა შემცირდა, თუმცა აღნიშნული მაჩვენებელი 1937 წლიდან ისევ გაიზარდა. სარეწაო მნიშვნელობის თევზებია: ომული, კაპოეტი და ტბის სიგი. მოიპოვება აგრეთვე წერი, ქორჭილა, ნაფოტა და სხვ.

## ღირსშესანიშნაობები 
ბაიკალზე და მის გარშემო ტერიტორიაზე მდებარეობს მრავალრიცხოვანი ბუნებისა და კულტურის ძეგლი, ისტორიული და არქეოლოგიური ღირსშესანიშნაობანი. აღსანიშნავია: 
* შამანკის კლდე
* შამან-ქვა
* ჩივირკუის ყურე
* უშკანის კუნძული
* ლუდარის კონცხი
* ჩერსკის მწვერვალი

## ტურიზმი 
მინი|მარჯვნივ|ლისტვიანკა დეკემბერში.
ბაიკალი ცნობილია როგორც „ციმბირის მარგალიტი“. ტბაზე მოხვედრა შესაძლებელია სხვადასხვა გზით. როგორც წესი ტბის მნახველები თავდაპირველად მიემგზავრებიან ახლომდებარე რომელიმე მსხვილ ქალაქში: ირკუტსკში, ულან-უდეში ან სევერობაიკალსკში, საიდანაც შესაძლებელია დეტალურად დაიგეგმოს მოგზაურობის მარშრუტი. ირკუტსკიდან 70 კმ-ში, ბაიკალის სანაპიროზე, მდინარე ანგარის სათავის სიახლოვეს მდებარეობს სოფელი ლისტვიანკა — ბაიკალის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ტურისტული პუნქტი, რომელშიც აშენებულია შვიდსართულიანი სასტუმრო — „მაიაკი“. საოლქო ცენტრიდან აქ მოხვედრა შესაძლებელია ავტობუსით ან თბომავალით. ტბის ირგვლივ სხვადასხვა მონაკვეთზე გადის ბაიკალის დიდი ბილიკი — ეკოლოგიური ბილიკების სისტემა. ლისტვიანკიდან ყველაზე პოპულარული მარშრუტები გადის ბოლშიე-კოტიში, სვიატოი-ნოსის ნახევარკუნძულზე, და სხვა ადგილებში, სადაც ტურისტებს მისვლა შეუძლიათ. აღმოსავლეთ სანაპიროზე პოპულარობით სარგებლობს ბარგუზინის ყურე, სადაც გრძელდება ტურისტულ-რეკრეაციული ზონის მშენებლობა. ვიქტორ გრიგოროვმა ქალაქ ირკუტსკში, როგორც ერთ-ერთმა ინვესტორმა დაგეგმა 3 სასტუმროს აშენება, სადაც შეიქმნება 570 სამუშაო ადგილი. 2007 წელს რუსეთის ხელისუფლებამ ბაიკალის რეგიონი გამოაცხადა განსაკუთრებულ ეკონომიკურ ზონად. 1996 წელს იუნესკომ ბაიკალი მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაში შეიტანა. ტბის ჩრდილოეთ ნაწილში გაშენებულია კურორტი ხაკუსი.

## მითები და ლეგენდები 
*მიჩნეულია, რომ ბაიკალის მამას ჰყავდა 336 მდინარე-ბიჭი და 1 გოგო-ანგარა. ისინი ერთვოდნენ თავიანთ მამას, რამეთუ შეევსოთ მისი წყლები, თუმცა გოგოს შეუყვარდა მდინარე ენისეი და მანაც მამამისის წყლების გატანა დაიწყო შეყვარებულთან. ამის საპასუხოდ, მამა ბაიკალმა საკუთარ შვილს ესროლა კლდის დიდი ნაგლეჯი და დაწყევლა იგი. ამ კლდეს შამან-ქვა ეწოდება, რომელიც მდებარეობს მდინარე ანგარის სათავესთან.
* ლეგენდის ვარიაციის სხვა შემთხვევაში ნათქვამია, რომ ბაიკალს მხოლოდ 1 შვილი ჰყავდა — ანგარა. მას შეუყვარდა ენისეი და გადაწყვიტა მასთან ერთად გაქცევა. როდესაც ბაიკალმა ამის შესახებ გაიგო შეეცადა მისთვის გზის გადაღობვა და ამისათვის სათავესთან გადააგდო შამან-ქვა. თუმცა ანგარამ მაინც მოახერხა სვლის გაგრძელება და ამის შემდეგ ბაიკალმა მის დასაჭერად გაუშვა ირკუტი, რომელმაც შეიბრალა ანგარა და გზიდან გადაუხვია. ანგარა შეხვდა ენისეის და გზა განაგრძო მასთან ერთად.

## ფილმები 
* 1969 წელს გორკის სახელობის კინოსტუდიამ გამოუშვა სერგეი გერასიმოვის ფილმი „ტბასთან“;
* 1992 წელს „ლენაუჩფილმმა“ გამოუშვა სამეცნიერო-პოპულარული ფილმი „ბაიკალის თქმულება“;
* 2011 წელს გამოდის მხატვრული ფილმი „სატისფაქცია“. მოვლენები ვითარდება ბაიკალის სანაპიროზე; 
* 2011 წელს გამოდის მხატვრული ფილმი „ბაიკალზე“.

## ბაიკალი და ფილატელია

File:1959 CPA 2386.jpg|1959 წელი: ბაიკალის ტბა
File:1966. Промысловые рыбы Байкала.jpg|1966 წელი: ბაიკალის სარეწაო თევზები
File:1966. Байкальский осётр.jpg|1966 წელი: ბაიკალის ზუთხი
File:1966. Байкальский хариус.jpg|1966 წელი: ბაიკალის იქთიოფაუნის წარმომადგენელი

## გალერეა 
 
ფაილი:Tourists on Baikal.jpg|ტურისტები ბაიკალზე 
ფაილი:Baikalsk pulp and paper mill.jpg|ბაიკალის ცელულოზა-ქაღალდის კომბინატი 
ფაილი:Bajkal vblizi Slyudyanki 01.jpg|ბაიკალის ტბა 
ფაილი:Chayki v Chivyrkuyskom zalive.JPG|ბაიკალის ფაუნა 

## იხილეთ აგრეთვე 
* მსოფლიოს უდიდესი ტბების სია
* რუსეთის ტბები
* რუსეთის უღრმესი ტბების სია
* ბაიკალის ნეოლითური კულტურები
* ბაიკალური დანაოჭება
* იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები რუსეთში

## რესურსები ინტერნეტში 
## ლიტერატურა 
*Берг Л. С., Байкал, его природа и значение в народном хозяйстве, М., 1948;
*Верещагин Г. Ю., Байкал, М., 1949;  
*Павловский Е. В., Геологическая история и геологическая структура Байкальской горной области, М., 1948;
*Россолимо Л. Л., Байкал, М., 1966; 
*Ламакин В. В., Неотектоника Байкальской впадины, М., 1968;
*Думитрашко Н. В., Основные вопросы геоморфологии и палеогеографии Байкальской горной области, "Тр. Института географии АН СССР", 1948, в. 42;
*Геоморфология дна Байкала и его берегов, М., 1964; 
*Афанасьев А. Н., Водный баланс Байкала, "Тр. Байкальской лимнологической станции", 1960, т. 18:
*Верболов В. И., Сокольников В. М., Шимараев М. Н., Гидрометеорологический режим и тепловой баланс озера Байкала, М.—Л., 1965;
*Вотинцев К. К., Гидрохимия озера Байкал, М., 1961;
*Кожов М. М., Биология озера Байкала, М., 1962;
*Рыбы и рыбное хозяйство в бассейне озера Байкал, [Сб. ст.], Иркутск, 1958;
*Мартинсон Г. Г., В поисках предков фауны Байкала, М., 1959; "Тр. Байкальской лимнологической станции", 1931—61, т. 1—20; "Тр. Лимнологического Института СО АН СССР", 1962 — 68, т. 21—30; 
*Флоренсов Н. А., Мезозойские и кайнозойские впадины Прибайкалья, "Тр. Восточно-Сибирского филиала АН СССР. Сер. геол.", 1960, в. 19;
*Атлас Байкала, Иркутск — М., 1969.
*Галазий Г. И. Байкал в вопросах и ответах. 1989;
*Графов С. В., Колотило Л. Г., Поташко А. Е. Лоция озера Байкал. Адмиралтейский № 1007. — СПб.: ГУНиО, 1993;
*Гусев О. К. Священный Байкал. Заповедные земли Байкала. — М.: Агропромиздат, 1986. — 184 с; 
*Колотило Л. Г. Байкал // Морской энциклопедический словарь. — СПб.: Судостроение, 1991. — Т. 1. — С. 108; 
*Колотило Л. Г. Дриженко Ф. К. // Морской энциклопедический словарь. — СПб.: Судостроение, 1991. — Т. 1. — С. 426;

## სქოლიო 

კატეგორია:მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები რუსეთში
კატეგორია:ბაიკალი
კატეგორია:ბურიატეთის ტბები
კატეგორია:ირკუტსკის ოლქის ტბები
კატეგორია:ტბები ანბანის მიხედვით