ბერნი

**ბერნი** (, , ) — შვეიცარიის დე ფაქტო დედაქალაქი, რომელსაც მოიხსენიებენ როგორც „ფედერალური ქალაქი“.  მოსახლეობა დაახლოებით 146 000 ადამიანი (2024 წლის მონაცემებით). ბერნი შვეიცარიის მოსახლეობის რაოდენობით მეხუთე ქალაქია ციურიხის, ჟენევის, ბაზელისა და ლოზანის შემდეგ.  ბერნის აგლომერაცია, რომელიც 36 მუნიციპალიტეტს მოიცავს, 2014 წელს 406 900 ადამიანს ითვლიდა, ხოლო მეტროპოლიის ზონის მოსახლეობა 2000 წელს 660 000-ს შეადგენდა.

ბერნი ასევე არის ბერნის კანტონის დედაქალაქი, რომელიც შვეიცარიის კანტონებს შორის მოსახლეობით მეორეა. ქალაქის ოფიციალური ენაა გერმანული. ძირითადი სასაუბრო ენაა ალემანური შვეიცარიული გერმანულის ადგილობრივი ვარიანტი — ბერნული გერმანული. 1983 წელს ბერნის ცენტრში მდებარე ისტორიული ძველი ქალაქი იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლი გახდა. გარშემორტყმულია მდინარე აარეთი, რომელიც შვეიცარიის პლატოს ერთ-ერთი მთავარი მდინარეა.

მიუხედავად იმისა, რომ გამაგრებული დასახლებები ანტიკური ხანიდან არსებობდა, უშუალოდ შუა საუკუნეების ქალაქი დააარსა ცერინგენების მმართველმა დინასტიამ, ცერინგენის ჰერცოგმა ბერთოლდ V-მ, სავარაუდოდ 1191 წელს. 1218 წელს ბერნი თავისუფალ იმპერიულ ქალაქად გამოცხადდა, ხოლო 1353 წელს შეუერთდა შვეიცარიის კონფედერაციას და გახდა მისი ერთ-ერთი კანტონი ადრეული რვა კანტონიდან. მას შემდეგ ბერნი დიდ ქალაქ-სახელმწიფოდ და შვეიცარიის ისტორიის თვალსაჩინო აქტორად იქცა სუვერენული ტერიტორიული ექსპანსიის პოლიტიკის გატარებით. XV საუკუნიდან ქალაქი თანდათან გარდაიქმნა და შეიძინა თავისი დღევანდელი მახასიათებლები. ბერნი ფედერალურ ქალაქად 1848 წელს გამოცხადდა. XV  საუკუნის დაახლოებით 5 000 მცხოვრებიდან, 1920-იან წლებში ქალაქის მოსახლეობამ 100 000-იან ნიშნულს გადააჭარბა.

## დემოგრაფია
### მოსახლეობა
ბერნის მოსახლეობა 2018 წლის მონაცემებით 133 883 ადამიანს შეადგენდა. მთლიანი მოსახლეობის დაახლოებით 34% უცხო ქვეყნის მოქალაქეა. 2000-დან 2010 წლამდე, 10 წლის განმავლობაში, მოსახლეობა შეიცვალა 0,6%-ით. მიგრაციის დონე 1,3%-ია, ხოლო შობადობა და გარდაცვალების შემთხვევები პროცენტულად 2,1%-ს შეადგენს.

მოსახლეობის უმეტესი ნაწილი (2000 წლის მდგომარეობით) საუბრობს გერმანულად (სულ 104 465 ან 81,2%), როგორც მათი პირველადი ენა, იტალიური არის მეორე ყველაზე გავრცელებული ენა (5 062 ან 3,9%), ხოლო ფრანგული კი მესამე (4 671 ან 3,6%). რეტორომანული ენაზე საუბრობს მხოლოდ 171 ადამიანი.

2000 წლის მონაცემებით, ბავშვები და მოზარდები (0–19 წლების ფარგლებში) მოსახლეობის 15,1%-ს შეადგენენ, ხოლო მოზრდილები (20-64 წლების ფარგლებში) 65%-ს, ხოლო ასაკოვნები (64 წელზე უფროსი ასაკის) 19,9%-ს შეადგენენ.

### რელიგია
2000 წლის აღწერის მიხედვით 60 455 ან 47% ემხრობოდა შვეიცარიის რეფორმირებულ ეკლესიას, ხოლო 31 510 ან 24,5% კათოლიკე იყო. დარჩენილი მოსახლეობიდან მართლმადიდებელი იყო 1 874 ადამიანი (მთლიანი მოსახლეობის 1,46%).  324 ადამიანი (0,25%), ებრაელები იყო, ხოლო 4 907 კი (3,81%), მუსულმანი. 629 ადამიანი იყო ბუდისტი, 1 430 იყო ინდუისტი, ხოლო და 177 ადამიანი სხვა რელიგიის წარმომადგენელი. 16 363 (12,72%) არ მიემხრო არცერთ რელიგიას ან იყო ათეისტი, ხოლო 7 855 ადამიანმა (6,11%) არ უპასუხა ამ კითხვას. ბერნის განვითარებული ტერიტორიიდან, 3,6% უკავია სამრეწველო ნაგებობებს, 21,7% საცხოვრებელ და სხვა ნაგებობებს, ხოლო 12,6% სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურას ეთმობა. ელექტროენერგია და წყლის ინფრასტრუქტურა, ქალაქის 1,1%-ს მოიცავს, ხოლო 6% უკავია პარკებსა და სპორტულიმოედნებს.

სასოფლო-სამეურნეო დანიშნულების მიწის ნაკვეთებიდან, 14,3% გამოიყენება მოსავლის მოსაყვანად, ხოლო 4% საძოვრებად. ადგილობრივი მდინარეები მუნიციპალიტეტის წყლის მთლიან მოთხოვნას უზრუნველყოფენ. ქალაქში ყველაზე თბილი თვეა ივლისი, საშუალო დღიური ტემპერატურა 183&nbsp;°C-ია, ხოლო ყოველდღიური მაქსიმალური ტემპერატურა 24,3&nbsp;°C. ბერნში დაფიქსირებული ყველაზე მაღალი ტემპერატურა 37&nbsp;°C-ს შეადგენდა, დაფიქსირდა 2003 წლის აგვისტოში.  ყველაზე თბილი დღე საშუალოდ აღწევს 32,1&nbsp;°C-ს.

ჰაერის ნაკადი წელიწადში 103,7 დღეა ცივი, ხოლო ბერნში წელიწადში საშუალოდ 22,3 დღე ყინავს (1981-2010 წლების მონაცემები), აგრეთვე 14,1 დღეა თოვლი,  თოვლის საშუალო ზომა 52,6 სანტიმეტრია. იანვარი არის ყველაზე ცივი თვე, საშუალო დღიური ტემპერატურა −0,4&nbsp;°C-ია, ხოლო ყოველდღიური მინიმალური ტემპერატურა −3,6&nbsp;°C. ყველაზე დაბალი ტემპერატურა, რაც დაფიქსირებულა ბერნში  −23.0&nbsp;°C-ს შეადგენდა,  დაფიქსირდა 1929 წლის თებერვალში. როგორც წესი, წლის ყველაზე ცივი ტემპერატურა საშუალოდ აღწევს −12,8&nbsp;°C-ს (1981–2010 წლების მონაცემების მიხედვით).

## ეკონომიკა
2010 წლის მდგომარეობით, ბერნში უმუშევრობის დონე 3,3%-ს შეადგენდა. 2008 წლის მონაცემებით, პირველად ეკონომიკურ სექტორში 259 ადამიანი იყო დასაქმებული და დაახლოებით 59 ბიზნესი იყო ჩართული ამ სექტორში. საშუალო სექტორში დასაქმდა 16 413 ადამიანი. 135 973 ადამიანი იყო დასაქმებული მესამეულ სექტორში.

## განათლება
ბერნში, მოსახლეობის დაახლოებით 39,2%-მა ან 50 418 დაასრულა საშუალო სკოლა, ხოლო 24 311 ან 18,9%-ს დასრულებული აქვს დამატებით უმაღლესი განათლება. 24 311  ადამიანიდან, რომლებიც შვეიცარიელები იყვნენ მათთგან 51,6% კაცი იყო, ხოლო 33,0% კი ქალები. არამოქალაქეებიდან 8,9%  კაცი და 6,5% ქალი იყო.

2009-2010 სასწავლო წლების განმავლობაში ბერნში სულ 10 979 მოსწავლე სწავლობდა. მუნიციპალიტის 89 საბავშვო ბაღში გაკვეთილები ტარდებოდა. მუნიციპალიტეტს გააჩნდა 266 დაწყებითი კლასი და 5 040 მოსწავლე. დაწყებითი მოსწავლეებიდან 30,1% იყო შვეიცარიის მუდმივი ან დროებითი რეზიდენტი, რომლებსაც არ ჰქონათ მოქალაქეობა. 2000 წლის მდგომარეობით ბერნში 9 045 მოსწავლე იყო, რომლებიც სხვა მუნიციპალიტეტიდან იყვნენ ჩამოსულები, ხოლო მუნიციპალიტეტის გარეთ არსებულ სკოლებში გაკვეთილებს 1 185 ადამიანი ესწრებოდა.

ბერნში სულ 8 ბიბლიოთეკაა. 2008 წლის მდგომარეობით ბიბლიოთეკებში საერთო ჯამში 10 308 336 წიგნი იყო.

## ტრანსპორტი
ბერნში და მის გარშემო არსებულ საზოგადოებრივ ტრანსპორტს მართავს „BERNMOBIL“, რომელიც ინტეგრირებულია სატვირთო ქსელში კოორდინირებული გრაფიკით, რაც თავისთავად მოიცავს ბერნისა და ზოლოთურნის კანტონის არეალს. საზოგადოებრივი ტრანსპორტი მოიცავს მაგალითად, ნებისმიერი სახის მატარებელს (მათ შორის, ურბანული „S-Bahn“-ს), „PostAuto“-ს ავტობუსებს, ტრამვაის, ავტობუსებსა და სხვას. გადასახადი დამოკიდებულია გადაკვეთილი ზონების რაოდენობასა და ტრანსპორტის ტიპზე.

ბერნი დაკავშირებულია სხვა ქალაქებთან რამდენიმე ავტომაგისტრალით (A1, A12, A6). ქალაქში ასევე არის ბერნის აეროპორტი, რომელიც მდებარეობს ქალაქ ბელპის მახლობლად. რეგიონალური აეროპორტი უკავშირდება ევროპის რამდენიმე ქალაქს. გარდა ამისა, ციურიხის აეროპორტი, ჟენევის აეროპორტი და ბაზელის აეროპორტი ასევე საერთოშორისო აეროპორტებია, ყველა მათგანთან, ბერნიდან ორ საათში ნაკლებ დროშია შესაძლებელი მანქანით მისვლა.

## სპორტი
„FC Breitenrain Bern“ დაარსდა 1994 წელს. თამაშობს ბერნში.

„SC Bern“ არის ბერნის ყინულის ჰოკეის მთავარი გუნდი, რომელიც თამაშობს „PostFinance Arena“-ზე. გუნდი მონაწილეობს ეროვნულ ლიგაში (NL), ქვეყნის უმაღლეს ლიგაში. „PostFinance Arena“ იყო 2009 წლის „IIHF“-ს ყინულის ჰოკეის მსოფლიო ჩემპიონატის მთავარი მასპინძელი, მათ შორის ტურნირის გახსნილ თამაშსა და ფინალში. „PostFinance Arena“ ასევე იყო 2011 წლის ევროპის სკეიტ ჩემპიონატების მასპინძელი.

ბერნი იყო 2010 წლის ზამთრის ოლიმპიადის მასპინძლობის კანდიდატი, მაგრამ მან კონკურსის დასრულების შემდეგ, 2002 წლის სექტემბერში დატოვა, რაც ნიშნავს, რომ ტენდერს ადგილობრივმა მოსახლეობამ მხარი არ დაუჭირა. საბოლოო ჯამში თამაშები სხვაგან გაიმართა.

„RC Bern“ არის ადგილობრივი რაგბის კლუბი (1972 წლიდან) და თამაშობს „Allmend“-ში. რაგბის ქალთა გუნდი დაარსდა 1995 წელს.

„Bern Bears“ არის არასამთავრობო კალათბურთის კლუბი 2010 წლიდან ქალაქ ბერნში.

## გალერეა

File:Südfassade Bundeshaus Bern.jpg|პარლამენტის შენობა ბერნი
File:Bern Rathaus zum aeusseren Stand 2013.jpg|მერიის შენობა
File:Altstadt von Bern.JPG|ბერნის ძველი ნაწილი
File:Altstadt 09.JPG|ხიდები ბერნში
File:Bern in Winter 02.JPG|ბერნის ხედი ზამთარში
File:Städtisches Gymnasium Kirchenfeld 03.JPG|საშუალო სკოლის შენობა
File:Bern aerial view 2009.jpg| ბერნის საჰაერო ხედი
File:Nationalratssaal Wintersession 2006.jpg|ეროვნული საბჭოს დარბაზი, ზამთრის სესია
File:Bundeshaus-Ostbau Eingangshalle.jpg|ბუნდესჰაუსის შესასვლელი დარბაზი
File:Bern St Peter und Paul DSC04829.jpg|ეკლესია ბერნში
File:Bern aerial view 2010-07.jpg|ბერნის საჰაერო ხედი
File:Stade de Suisse.jpg|„Stade de Suisse“ ქალაქის მეორე მოედანი სიდიდით

## ლიტერატურა
* Armand Baeriswyl: *Stadt, Vorstadt und Stadterweiterung im Mittelalter. Archäologische und historische Studien zum Wachstum der drei Zähringerstädte Burgdorf, Bern und Freiburg im Breisgau* (= *Schweizer Beiträge zur Kulturgeschichte und Archäologie des Mittelalters.* Band 30). Schweizerischer Burgenverein, Basel 2003, ISBN 3-908182-14-X (zugl.: Zürich, Univ., Diss., 2001).
* Anna Bähler u.&nbsp;a.: *Bern – die Geschichte der Stadt im 19. und 20. Jahrhundert. Stadtentwicklung, Gesellschaft, Wirtschaft, Politik, Kultur.* Hrsg. von Robert Barth. 2., unveränd. Aufl. Stämpfli, Bern 2003, ISBN 3-7272-1271-3.
* Die Kunstdenkmäler der Schweiz. Die Kunstdenkmäler des Kantons Bern. Stadt Bern:
*Paul Hofer, Georges Herzog: *Die Stadt Bern. Band III. Die Staatsbauten der Stadt Bern (Rathaus, Kornhäuser, Zeughäuser, Stift usw.)* (= *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 19). Hrsg. von der Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. Birkhäuser, Basel 1947, .
* Paul Hofer: *Die Staatsbauten der Stadt Bern* (= *Kunstdenkmäler des Kantons Bern.* Band 3; *Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 19). Unveränd. Nachdruck mit Nachträgen von Georges Herzog. 1982, ISBN 3-7643-1391-9.
* *Die Kunstdenkmäler des Kantons Bern. Band III. Die Stadt Bern. Nachträge zu Band 3.* Birkhäuser, Basel 1982, .
* Paul Hofer: *Die Stadt Bern* (= *Die Kunstdenkmäler des Kantons Bern.* Band 1: *Stadtbild, Wehrbauten, Stadttore, Anlagen, Denkmäler, Brücken, Stadtbrunnen, Spitäler, Waisenhäuser.* Bd. 2: *Gesellschaftshäuser und Wohnbauten;* = *Die Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 28, Band 40). 2 Bände. Birkhäuser, Basel 1952–1959, .
* Paul Hofer, Luc Mojon: *Die Kirchen der Stadt Bern. Antonierkirche, Französische Kirche, Heiliggeistkirche und Nydeggkirche* (= *Die Kunstdenkmäler des Kantons Bern.* Bd. 5; *Die Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 58). Birkhäuser, Basel 1969, .
* Luc Mojon: *Das Berner Münster* (= *Die Kunstdenkmäler des Kantons Bern.* Band 4; *Die Kunstdenkmäler der Schweiz.* Band 44). Birkhäuser, Basel 1960, .
* Richard Feller: *Geschichte Berns.* 4 Bände. 4., korr. Aufl. Lang, Bern 1974, .
* Bernhard Furrer: *The Town of Berne* (= *Schweizerische Kunstführer.* Nr. 553/555; Ser. 56). Hrsg. von Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK. GSK, Bern 1994, ISBN 3-85782-553-7.
* Fridolin Limbach: *Die schöne Stadt Bern. Die bewegte Geschichte der alten «Märit»- oder «Meritgasse», der heutigen Gerechtigkeits- und Kramgasse und der alten Zähringerstadt Bern. Handdrucke, Zeichnungen, Bau- und Hausgeschichten, Chroniken, alte Drucke, Berner Mandate, Regierungserlasse und Karten.* 2. Auflage. Benteli, Bern 1988, ISBN 3-7165-0273-1 (Einleitung von Hans Strahm).
* Christian Lüthi, Bernhard Meier (Hrsg.): *Bern – eine Stadt bricht auf. Schauplätze und Geschichten der Berner Stadtentwicklung zwischen 1798 und 1998.* Haupt, Bern/Stuttgart/Wien 1998, ISBN 3-258-05721-4.
* Rainer C. Schwinges u.&nbsp;a. (Hrsg.): *Berns mutige Zeit. Das 13. und 14. Jahrhundert neu entdeckt* (= *Berner Zeiten.* Band [1]). Schulverlag blmv, Bern 2003, ISBN 3-292-00030-0; Stämpfli, Bern 2003, ISBN 3-7272-1272-1.
* Hans Strahm: *Geschichte der Stadt und Landschaft Bern.* Francke, Bern 1971. DNB 997277920.
* *Verzeichnis sämtlicher Burger der Stadt Bern; aus amtlichen Quellen bearbeitet.* Stämpfli, Bern 1853–1914 (ULBDD urn:nbn:de:hbz:061:1-448942. In: *uni-duesseldorf.de*).
* Franz A. Roedelberger: *Bern-Buch.* Buchverlag Verbandsdruckerei AG, Bern 1953, .
* Valerius Anshelm: *Berner-Chronik, von Anfang der Stadt Bern bis 1526*, 6 Bände.

## რესურსები ინტერნეტში
* 
* Bern Public Transportation Website (BernMobil)
*  
* Gurtenfestival
* Buskers Bern
* Offizielle Website der Stadt Bern
* Anne-Marie Dubler, Hans Grütter, Urs Martin Zahnd, Beat Junker, Bruno Fritzsche, Alfred Kuert: Bern (Gemeinde). In: Historisches Lexikon der Schweiz. 17. August 2011, abgerufen am 8. August 2019.
* Bern auf der Plattform ETHorama.
* Berchtold Weber: *Historisch-topographisches Lexikon der Stadt Bern.* In: *DigiBern* (PDF; 8,4&nbsp;MB)
* Statistische Jahrbücher der Stadt Bern  (Sämtliche Bände bis ins Jahr 1930 stehen als PDF unter *Alle Jahrbücher*  zur Verfügung.)
* Interaktives 360°-Gigapixel-Panoramafoto, das die Stadt Bern aus der Vogelperspektive zeigt (als HTML oder mit Flash-Player)

## სქოლიო
*
კატეგორია:შვეიცარიის ქალაქები
კატეგორია:ევროპის დედაქალაქები
კატეგორია:მსოფლიო მემკვიდრეობის ძეგლები შვეიცარიაში
კატეგორია:ბერნის კანტონი
კატეგორია:უნივერსიტეტის ქალაქები შვეიცარიაში
კატეგორია:ევროპის ქალაქები