ეჟენ ანტონიადი

**ეჟენ მიშელ ანტონიადი** (; ; დ. 1 მარტი, 1870, კონსტანტინოპოლი — გ. 10 თებერვალი, 1944, პარიზი) — ბერძნული წარმოშობის ფრანგი ასტრონომი. იგი ყველაზე მეტად ცნობილია მარსზე დაკვირვებებით და მარსის არხების არსებობის ჰიპოთეზის უარყოფით. მან ასევე წვლილი შეიტანა მერკურის, ვენერას და სხვა პლანეტების შესწავლაში და ჩართული იყო მეცნიერებისა და არქიტექტურის ისტორიაში. მან სამეცნიერო კარიერის უმეტესი ნაწილი მოყვარულ ასტრონომად გაატარა.

## ბიოგრაფია
ეჟენ ანტონიადისი დაიბადა 1870 წლის 1 მარტს კონსტანტინოპოლში, ტატავლას უბანში, რომელიც მაშინ ქალაქის ბერძნული თემის ნაწილი იყო. ის მდიდარი ვაჭართა ოჯახიდან იყო, რამაც ბავშვობაში მისი ფინანსური კეთილდღეობა უზრუნველყო. ანტონიადისი იყო ვასილეოს ზაქარიას, უფრო ცნობილი როგორც ბასილ ზაქაროვი, ცნობილი იარაღით მოვაჭრის ბიძაშვილი.

ანტონიადისმა მიიღო კლასიკური განათლება ჰუმანიტარულ მეცნიერებებში. ის თავისუფლად ფლობდა რამდენიმე ევროპულ ენას — ბერძნულს, ფრანგულს და ინგლისურს — ასევე კლასიკურ ენებს — ძველ ბერძნულს და ლათინურს. მას ჰქონდა ლიტერატურისა და ისტორიის ღრმა ცოდნა. პროფესიით არქიტექტორი იყო. ადრეული ასაკიდანვე გამოავლინა მხატვრული ნიჭი, განსაკუთრებით ხატვის ნიჭი.

მალე ანტონიადი ასტრონომიით დაინტერესდა, კამილ ფლამარიონის წიგნებით შთაგონებული და 1887-1888 წლებში სისტემატური დაკვირვებები დაიწყო. თავდაპირველად ის კონსტანტინოპოლში მუშაობდა, შემდეგ კი მარმარიოს ზღვაში, პრინკიპოს კუნძულზე, სადაც მისი პატარა რეფრაქტორის ტელესკოპი 7.5 სმ და (მოგვიანებით) 10.8 სმ ობიექტივებით, სავარაუდოდ, ოჯახის აგარაკზე იყო დამონტაჟებული. ანტონიადი მზის ლაქების, მარსის, იუპიტერის და სატურნის დეტალურ, ზუსტ ესკიზებს ქმნიდა. 1889 წლიდან მან მარსის ესკიზები ფლამარიონისთვის გაგზავნა დაიწყო.

1891 წელს ანტონიადი გახდა საფრანგეთის ასტრონომიული საზოგადოების წევრი, რომელიც ფლამარიონმა 1887 წელს დააარსა. 1893 წელს, 23 წლის ასაკში, ფლამარიონის წახალისებით, რომელიც მისი უნარებით იყო აღფრთოვანებული, ანტონიადი თურქეთიდან საფრანგეთში ემიგრაციაში წავიდა და პარიზში გადავიდა საცხოვრებლად. ის ასტრონომის ასისტენტი გახდა ფლამარიონის კერძო ობსერვატორიაში ჟუვიზი-სიურ-ორჟში. აქ ის დამკვირვებლად მუშაობდა 9.5 დიუმიან (24 სმ) ბარდუს ეკვატორულ რეფრაქტორზე, კონკრეტულად მარსის ბრუნვის პერიოდს ზომავდა და ჯოვანი სკიაპარელის ადრინდელ შეფასებას ადასტურებდა. თავად ანტონიადი არა ჟუვისიში, არამედ პარიზის მე-8 ოლქში ცხოვრობდა. ფლამარიონიდან მისი ხელფასი თვეში 300 ფრანკი იყო. კონტრაქტის პირობების თანახმად, ფლამარიონს ანტონიადის ნაშრომების საფრანგეთში გამოქვეყნების ექსკლუზიური უფლება ჰქონდა და პუბლიკაციები ერთობლივი ხელმოწერით უნდა გამოქვეყნებულიყო (რ. მაკკიმის თქმით, ეს პირობა 1920 წლამდე იყო დაცული). საბოლოოდ, ამ პირობებმა ანტონიადის უკმაყოფილება გამოიწვია.

თავდაპირველად, ანტონიადისა და ფლამარიონს შორის ურთიერთობა კარგი იყო. ანტონიადი ფლამარიონს, როგორც მეცნიერს, დიდ პატივს სცემდა და ლიტერატურაში მას „ოსტატის“ უწოდებდა. თუმცა, ორივე მჭიდრო თანამშრომლობისკენ არ იყვნენ მიდრეკილნი. ფლამარიონის დომინანტურმა ბუნებამ მათ შორის კონფლიქტი გამოიწვია. 1900 წელს ანტონიადიმ ობსერვატორიაში თანამდებობიდან გადადგა და დაწერა: „აღარ შემიძლია ფლამარიონის ატანა“. 1902 წელს მან ოფიციალურად დატოვა ჟიუვისის ობსერვატორია და საფრანგეთის ასტრონომიული საზოგადოება. ამის მიუხედავად, რ. მაკკიმის თქმით, მათი მეგობრული ურთიერთობა შენარჩუნდა; ფლამარიონი ანტონიადის ქორწილში 1902 წელს დაესწრო.

საფრანგეთში გადასვლამდეც კი, 1890 წელს, ანტონიადიმ შეიტყო ბრიტანეთის ასტრონომიული ასოციაციის (BAA) შექმნის შესახებ და 1892 წელს მისი მარსის სექციის ერთ-ერთი პირველი წევრი გახდა. 1896 წელს ის ამ სექციის ხელმძღვანელი გახდა და 1917 წლამდე ხელმძღვანელობდა მას, რომლის დროსაც მან მოამზადა ასოციაციის ათი „მემუარი“, რომლებიც მარსის 15 ოპოზიციის დროს დაკვირვებებს ეძღვნებოდა და ასევე რედაქტირება გაუკეთა მათ. 1896 წელს BAA-მ ანტონიადი ნორვეგიაში გაგზავნა მზის სრული დაბნელების დასაკვირვებლად, მაგრამ არახელსაყრელი ამინდის გამო დაკვირვებები არ განხორციელებულა; ანტონიადი მხოლოდ ფენომენის შესახებ თავისი შთაბეჭდილებების მხატვრული ესკიზი შექმნა. 1899 წელს ის ლონდონის სამეფო ასტრონომიული საზოგადოების წევრი გახდა. 1900 წელს ანტონიადი გარკვეული ხნით ინგლისში გადავიდა საცხოვრებლად, მაგრამ მალევე დაბრუნდა პარიზში. ის პარიზში ცხოვრებას ამჯობინებდა, ცდილობდა ასტრონომიულ საქმიანობაში დამოუკიდებლობის შენარჩუნებას და არასდროს ეკავა ოფიციალური თანამდებობები, რჩებოდა მოყვარულ ასტრონომად.

XIX-XX საუკუნეების მიჯნაზე მარსი ასტრონომების ყურადღების ცენტრში მოექცა. ჯოვანი სკიაპარელის მიერ 1877 წელს მარსზე წრფივი სტრუქტურების აღმოჩენის შემდეგ, რომლებსაც მან „არხები“ (canali) უწოდა, და მათი გეომეტრიული რეგულარობის აღმოჩენის შემდეგ, გაჩნდა ჰიპოთეზა მათი ხელოვნური წარმოშობისა და მარსიული ცივილიზაციის არსებობის შესახებ, რომელსაც აქტიურად უჭერდა მხარს, სხვებთან ერთად, პერსივალ ლოუელიც. „არხები“ არამიწიერი ცივილიზაციის მტკიცებულებად ითვლებოდა. კამილ ფლამარიონმაც წვლილი შეიტანა მარსის პოპულარიზაციაში თავისი პუბლიკაციებით და სამყაროში სიცოცხლის გავრცელების იდეის მხარდაჭერით. ფლამარიონისა და სკიაპარელის გავლენით ანტონიადიმ 1896 წელს შეადგინა მარსის პირველი პლანისფერო. თუმცა, უკვე 1890-იანი წლების ბოლოს, მან დაიწყო ეჭვი მარსიული არხების რეალურობაში.

მარსის გარდა, ანტონიადიმ დააკვირდა მზის სისტემის ყველა პლანეტას ნეპტუნის გარდა, ასევე მთვარეს.

ანტონიადიმ შეადარა მერკურის ხილული ზედაპირი მარსის და მთვარის ზედაპირებს და დაასკვნა, რომ მერკურიზე პირობები მსგავსი იყო მთვარისა და მარსის პირობებისა. მისი წიგნი „პლანეტა მერკური“, რომელიც 1934 წელს გამოიცა, დიდი ხნის განმავლობაში ითვლებოდა პლანეტის შესახებ კლასიკურ ნაშრომად.

1920-იან და 1930-იან წლებში ანტონიადიმ შეაჯამა ვენერას შესახებ არსებული ცოდნა. მან დააკვირდა პლანეტას ფლამარიონთან ერთად იუვისიში და კრიტიკულად შეაფასა ვენერას მზეზე ტრანზიტის დაკვირვების შედეგები 1874 წელს. მათ დაასკვნეს, რომ ვენერას ბრუნვის პერიოდი გაურკვეველი რჩებოდა. მიუხედავად იმისა, რომ ფლამარიონი ვენერაზე 24-საათიან დღეს ემხრობოდა, ანტონიადიმ შესთავაზა უფრო ნელი ბრუნვა, მაგრამ ვერ შეძლო მისი ზუსტად გაზომვა. რ. მაკკიმმა აღნიშნა ანტონიადის ანალიზი იუპიტერზე სამხრეთ ტროპიკული შეშფოთების ევოლუციის შესახებ. ითვლება, რომ ანტონიადი იყო პირველი, ვინც 1938 წელს განიმედზე და 1939 წელს გალილეის სხვა თანამგზავრებზე ლაქები დახატა. მან მათი ორბიტებისა და ბრუნვების სინქრონულობა იუპიტერთან მოქცევის ურთიერთქმედებას მიაწერა. მან ასევე დააკვირდა იუპიტერს მედონში 1911 წელს.

1937 წელს ანტონიადიმ გამოაქვეყნა სატურნის რგოლების ნახაზები, რომლებიც 1936-1937 წლების დაკვირვებებს ეფუძნებოდა. გარე A რგოლში მან შენიშნა რადიალური ბნელი ნაპრალები. მსგავსი წარმონაქმნები, რომლებიც ცნობილია როგორც „სპიკები“, მოგვიანებით 1980 წელს ვოიაჯერ 1-მა აღმოაჩინა, მაგრამ ანტონიადიმ სატურნის შესახებ თავისი ცოდნა ასევე შეაჯამა დიდ მიმოხილვით სტატიაში.

## ბიბლიოგრაფია
# Antoniadi, E. M. *La Planète Mars*: étude basée sur les resultats obtenus avec la grande lunette de l’observatoire de Meudon et expose analytique de l’ensemble des travaux éxécutés sur cet astre depuis 1659. Paris: Libraire scientifique Hermann et cie (1930) 1st English language ed., The Planet Mars, trans. by Patrick Moore. Keith Reid Ltd (1975).
# Antoniadi, E. M. *La Planète Mercure et la rotation des satellites*; étude basée sur les resultats obtenus avec la grande lunette de l’observatoire de Meudon. Paris: Gauthier-Villars (1934).

## ხსოვნა
მის პატივსაცემად, მთვარის ერთ-ერთ კრატერს ეწოდა ანტონიადი.

## ლიტერატურა
*Колчинский И.Г., Корсунь А.А., Родригес М.Г. Астрономы: Биографический справочник. — 2-е изд., перераб. и доп. — Киев: Наукова думка, 1986. — 512 с.

## რესურსები ინტერნეტში
* 
* 
* 
*Edward Winter, A Chessplaying Astronomer (2002)
* Pictures of Mars kept at the Library of Paris Observatory
* Энциклопедия «Кругосвет»
* Астронет
* Le Fonds Antoniadi

## სქოლიო
კატეგორია:ფრანგი ასტრონომები