დორპატის საეპისკოპოსო

დორპატის საეპისკოპოსო (. *Bistum Dorpat*) ლივონიის კონფედერაციის სულიერ-ფეოდალური სამთავრო, რომელიც არსებობდა 1224 წლიდან 1558 წლამდე თანამედროვე ესტონეთის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში ტარტუს საგრაფოს, პილვას საგრაფოში, ვიგეს საგრაფოსა და იაგას საგრაფოში. ეპისკოპოსის ცენტრი მდებარეობდა ქალაქ დორპატში (იურიევი). საეპისკოპოსოს საზღვრები არ ემთხვეოდა საეპისკოპოსოსთვის მინიჭებულ კათოლიკური ეპარქიის საზღვრებს: ეს უკანასკნელი, გარდა თავად საეპისკოპოსოსა, მოიცავდა მის დასავლეთით მდებარე მიწებს, რომლებიც ეკუთვნოდა ლივონიის ორდენს.

ლივონიის ორდენმა, რიგის საარქიეპისკოსომ, დორპატმა, კურლანდიამ და ოზელ-ვიეკის საეპისკოპოსებმა შექმნეს ლივონიის კონფედერაცია.

გერმანელი ჯვაროსნების ლაშქრობების ფორმალური მიზეზი ესტონელთა დაპყრობა და გაქრისტიანება იყო, მთავარი მიზანი კი მიწების კოლონიზაცია. დორპატის პირველი ეპისკოპოსი იყო ჰერმან ბუქსჰოევდენი, რიგის ეპისკოპოსის ძმა და ლივონიის ჯვაროსნული ლაშქრობის ლიდერი ალბერტ ბუქსჰოვედენი.

საეპისკოპოსოს სათავეში ედგა კათოლიკე ეპისკოპოსი, რომელსაც ირჩევდა ადგილობრივი საკათედრო მღვდლების კოლეგია. ეპისკოპოსი ასევე იყო სამთავროს უდიდესი ფეოდალი-მიწათმფლობელი, თუმცა მისი მიწების ნაწილი სამხედროების, ეპისკოპოსის ვასალების ხელში იყო. გერმანიის სამღვდელოება და ფეოდალი რაინდები ფეოდალურ მოვალეობებს აკისრებდნენ თავისუფალ ადგილობრივ ესტონურ და სლავურ გლეხობას.

## ისტორია
1211 წელს რიგის ეპისკოპოსმა ალბერტმა დააარსა ლეალას ეპარქია დასავლეთ ესტონეთში. 1223-1224 წლებში ესტონელები, სლავურ უფლისწულ ვიაჩკოსთან მოკავშირეობით, წარუმატებლად იცავდნენ ქალაქ იურიევს გერმანელი რაინდ-ჯვაროსნებისგან. ქალაქის აღების შემდეგ, გერმანელებმა მას დაარქვეს დორპატი, ხოლო ეპისკოპოსმა ჰერმან ლეალმა აირჩია იგი თავის ახალ რეზიდენციად 1224 წელს და გახდა დორპატის ეპისკოპოსი. 1225 წლის 6 ნოემბერს რომის მეფემ ჰენრიმ დანიშნა იგი დორპატის მთავრად.

1242 წელს ეპისკოპოს ჰერმანის ესტონეთის არმია დამარცხდა ნოვგოროდის მთავარის ალექსანდრე ნეველის რუსული არმიის მიერ  ყინულზე ბრძოლაში.

დოკუმენტირებულია, რომ 1268 წელს დორპატის ეპისკოპოსმა ფრედრიკმა ასევე უწოდა თავს "კარელიის ეპისკოპოსი", მაგრამ ამ ხანმოკლე ტიტულის წარმომავლობა გაურკვეველია..

დორპატის ეპისკოპოსი ასევე აწარმოებდა აქტიურ ვაჭრობას ჰანზას ლიგის ფარგლებში.

მე-14 საუკუნის ბოლოს დიტრიხ დამეროუ, ლივონის ორდენის მოსისხლე მტერი, გახდა დორპატის ეპისკოპოსი, რომელიც შევიდა მის წინააღმდეგ კოალიციაში ლიტვასთან, მეკლენბურგთან და ძმებთან ვიტალიებთან (ბალტიის ზღვის ცნობილი მეკობრეები). მან ინგლისის მეფეს რიჩარდ II-ს სთხოვა კიდეც დორპატის მფარველობის ქვეშ აყვანა. ორდენმა წარუმატებლად შეუტია ეპისკოპოსს 1379 წელს და სამშვიდობო შეთანხმების შემდეგ დაკარგა უფლება, მოეწოდებინა ეპისკოპოსის ვასალები სამხედრო კამპანიებში მონაწილეობის მისაღებად.

1417 წლის 12 მარტს ლივონიის მაგისტრმა შეატყობინა ორდენის მაგისტრს, რომ ფსკოველებმა ნოვგოროდიელებთან ერთად დიდი ნგრევა მიაყენეს დორპატის ეპისკოპოსს. მაგისტრმა ასევე მოახსენა, რომ კონსტანციის საბჭოს პრივილეგიის თანახმად, დორპატის ეპისკოპოსს მიეცა უფლება, მოეთხოვა ლიტვის დიდ ჰერცოგ ვიტოვტისაგან დორპატის ეკლესიის დაცვა.

ეპისკოპოსის არსებობის ბოლო წლებში მისი ურთიერთობა რუსეთთან გაუარესდა, რაც შემდგომში ლივონიის ომის მთავარი მიზეზი გახდა. მეფე ივანე მრისხანემ მოითხოვა, რომ ეპისკოპოსს მისთვის გადაეხადა  უზარმაზარი ხარკი 40 000 თალერი, ეგრეთ წოდებული იურიევის ხარკი, რომელიც ნახსენები იყო მოსკოვსა და ფსკოვს შორის დორპატის ეპისკოპოსთან არაერთ ხელშეკრულებაში, მაგრამ მათ არასოდეს გადაუხდიათ. ის ამტკიცებდა, რომ დორპატი იყო იურიევის უძველესი რუსული ციხე, რაც გულისხმობდა რუსული გავლენის პერიოდს ესტონელთა მიწებზე, რომლებიც დაიმორჩილა მთავარმა იაროსლავ ბრძენმა 1030-1061 წლებში. ეპისკოპოსის ხელმძღვანელობა ცდილობდა შეემცირებინა ხარკის ოდენობა ზავის გასაგრძელებლად, მაგრამ მეფემ უარი თქვა დიპლომატიურ ზომებზე და ომი გამოუცხადა. 1558 წელს დორპატი რუსულმა ჯარებმა დაიპყრეს და დორპატის საეპისკოპოსომ არსებობა შეწყვიტა.

250px|მინი|მარცხნივ|ტაძრის ნანგრევები ტარტუში
## გეოგრაფია
დორპატის გარდა, საეპისკოპოსოში კიდევ ხუთი ქვის ციხესიმაგრე იყო: 
*ოდენპე არის უძველესი ცენტრი და საეპისკოპოსოს პირველი ქვის ციხესიმაგრე;
*კირუმპი და ნოიჰაუზენი მდებარეობდნენ მნიშვნელოვან და უძველეს გზაზე დორპატი - ფსკოვი;
*ოლდენჰორნი და ვარბეკე (კასტერი) მდებარეობდა მდინარე ემბახზე, რომელიც აკავშირებდა დორპატს პეიპუსის ტბასთან.
ასევე ცნობილია ფალკენაუს (Kärkna) ცისტერციანის მონასტერი დორპატთან ახლოს.

## საგარეო პოლიტიკა
250px|მინი|მარჯვნივ|დორპატის საეპისკოპოსო (იისფერი) XVI ს. პირველი ნახევარი
დორპატის საეპისკოპოსოს მთლიანი ფართობი გერმანელი ჯვაროსნების უდიდესი გაფართოების პერიოდში იყო დაახლოებით 9600 კმ². მოგვიანებით, ორდენის ნებით, დორპატის ეპისკოპოსმა ასევე დაიწყო საეკლესიო საკითხების მართვა ორდენის მიწებზე, უშუალოდ  საეპისკოპოსოს  დასავლეთით (რიგის ყურემდე და ბალტიის ზღვაში პარნუს ყურემდე).

ყველა მხრიდან, გარდა აღმოსავლეთისა, საეპისკოპოსო გარშემორტყმული იყო ლივონიის ორდენის რაინდთა მიწებით; აღმოსავლეთით იგი თავდაპირველად ესაზღვრებოდა ნოვგოროდის რესპუბლიკას, რომლის ყოფილი ვასალური მიწები ორდენმა და საეპისკოპოსომ ფაქტობრივად დაიპყრო. რუსული მიწების გაერთიანების შემდეგ, მთავარი აღმოსავლელი მეზობელი გახდა რუსეთის სამეფო (მოსკოვის სახელმწიფო).

საეპისკოპოსოს მარგინალური პოზიცია ჰქონდა და ამიტომ ახორციელებდა ჯვაროსნული ლაშქრობების უკიდურესად მტრულ პოლიტიკას მეზობელი სლავური მიწების წინააღმდეგ ორდენისა და პაპის მხარდაჭერით. მე-12 საუკუნის დასაწყისის საზღვრებში საეპისკოპოსოს შეკავებაში მთავარ როლს ასრულებდა იზბორსკის უძველესი ციხე, რომელმაც მიიღო მეტსახელი „რკინის ქალაქი“ თავისი მეომრების გმირობისთვის.

მე-16 საუკუნეში დორპატის ეპისკოპოსმა განიცადა მწვავე შიდა კრიზისი ფეოდალური დაპირისპირების გამო, ისევე როგორც კათოლიკეებსა და პროტესტანტებს შორის ბრძოლა რეფორმაციის პროცესში. მე-10-მე-13 საუკუნეებში ნაწილობრივ სლავიზირებული სეტო-ესტიელები მაინც ინარჩუნებდნენ ერთგულებას მართლმადიდებლობისადმი გერმანელი სასულიერო პირების ძლიერი რელიგიური ზეწოლის პირობებშიც კი. ივანე მრისხანემ ისარგებლა საეპისკოპოსოში რელიგიური კონფლიქტებით. 1558 წელს  მის არსებობას წერტილი დაუსვა დედაქალაქ დორპატის აღებით. ამის შემდეგ, დაღლილი კათოლიკე-პროტესტანტული დაპირისპირებით, ზოგიერთმა ადგილობრივმა ბალტიისპირელმა გერმანელმაც მიიღო მართლმადიდებლობა.

## ეპისკოპოსის რეზიდენცია
ეპისკოპოსის ცენტრი იყო დორპატის ციხესიმაგრე. ის დაზიანდა ჩრდილოეთის ომის დროს და მე-18 საუკუნეში. დაიშალა, მოგვიანებით (XIX საუკუნის დასაწყისში) მის ადგილას ობსერვატორია აშენდა. დორპატის ტაძარი პროტესტანტული რეფორმაციის დროს დაზიანდა და მე-17 საუკუნიდან დანგრეულ მდგომარეობაშია.

## დორპატის ეპისკოპოსები
## რესურსები ინტერნეტში
* World Statesmen Estonia: Prince-bishopric of Dorpat (Tartu)
* GigaCatholic Diocese of Dorpat
* 
* 

## სქოლიო
კატეგორია:ესტონეთის ისტორია
კატეგორია:საეკლესიო ორგანიზაცია
კატეგორია:ფეოდალური სამფლობელოები
კატეგორია:შუასაუკუნეების ომები
კატეგორია:სკანდინავიის ისტორია
კატეგორია:ეპისკოპოსები
კატეგორია:ეპისკოპოსები საუკუნეების მიხედვით
კატეგორია:კონფერენციები