Darma Palungguhan Raja

**Darma Palungguhan Raja** inggih punika sawijining konsep kaprajan, kaendahan moral, lan tatanan filsafati ing budaya Jawa ingkang nyariyosaken bab kewajiban, laku utama, lan paugeran luhur ingkang kedah dipun-ginaaken dening sawijining raja nalika lenggah wonten ing dhampar kakuwasan. Ing sajroning tradhisi keprabon Jawa, raja boten namung dados panguwasa politik, nanging ugi minangka *pepundhen nagara*, pangreksa tata tentreming praja, lan pralambang harmoni antawisipun jagad ageng lan jagad alit. Mula saka punika, darma kangge raja dipunwastani minangka *tuntunan batin* ingkang kudu ngreksa kesucian laku, kajembaran pamikir, lan keadilan tumrap kawula ing nagara. Konsep punika wus kawentar wiwit jaman Karaton Medhang, tumuju marang Kamaharajan Mataram, lan ngrembaka ngantos kapanggih wonten ing piwulang-piwulang karaton ing jaman modern.

Sawijining raja, miturut ajaran Darma Palungguhan, kedah saged ngreksa *triloka: jagad dhuwur, jagad madya, lan jagad ngandhap*. Tegesipun, raja dipunanggep minangka wujud pangantuk antawisipun kekiyatan ilahi kaliyan donya manungsa. Mula, laku darma raja boten namung dipuntujokake wonten ing ranah administratif, nanging ugi ing ranah spiritual, moral, lan sosial. Ing tradhisi Jawa, raja ingkang ngladosi darma kanthi sampurna badhe dipunsebat minangka *Ratu Adil*, pralambang dhawah ingkang dipunantos-antos dening kawula amargi saged ngatur nagara kanthi adil, tentrem, lan makmur.

### Darma kamakmuran lan kawicaksanan 
Salah satunggaling darma utama ing palungguhan raja yaiku **ngreksa kamakmuran nagara**. Raja samesthine saged ndamel kawicaksanan ing babagan tetanen, padagangan, pamaréntahan tanah, lan tata ekonomi supaya rakyat saged gesang makmur saha boten kekurangan. Ing serat-serat kuna, kados *Serat Nitipraja* utawi *Serat Wulangreh*, kamakmuran nagara dipunanggep minangka pratandha yèn raja wus nglakoni darma kanthi bener. Raja ingkang adil badhe mbagekaken pajeg kanthi leres, mbangun sistem irigasi, ngreksa pasar, lan nyengkuyung para pandhèrèk usaha supados remen makarya lan boten gumantung dhateng kekiyatan asing.

Kajawi punika, darma kamakmuran ugi nyakup perlindungan tumrap lingkungan alam. Amargi raja minangka wakil jagad, piyambakipun wajib ngreksa alas, lemah, kali, lan tetuwuhan kagem kakiyatan ekologis nagara. Ing piwulang Jawa, rusaking alam asring dipuningkoni minangka pratandha bilih raja nindakaken kalepatan. Mula, kearifan ekologis dados bagian wigati wonten ing Darma Palungguhan Raja.

### Darma keadilan 
Wonten ing konsep darma, **adil** punika unsur paling utama ing tatanan keprabon. Raja boten pareng nuwuhaken anané keberpihakan kang nguntungaken sedaya tiyang ingkang cedhak kaliyan dhampar. Adil ing tataran Jawa ateges ngladosi kabèh rakyat tanpa mbedakaké drajat, praja alit, bangsawan, pedagang, utawi santri. *Nata* ing basa Jawa ateges nyusun lan nglurusaké, saéngga raja minangka *panata praja* kedah saged ngatur kabèh urusan kanthi prinsip bener lan mligi. Para pujangga ngandharaken bilih raja adil dados *payunging bawana*, ingkang ngreksa rakyat saking ancaman, ketidakpastian, lan prakara ingkang damel cilaka.

Raja ingkang adil ugi dipunmirsani lumantar cara piyambakipun nanggapi salah lan bener. Piyambakipun boten pareng mbandingake kalepatan rakyat alit langkung atos tinimbang kalepatan para bangsawan, amargi hal punika badhe nuwuhaken *srana rusaking praja*. Ing sejarah Jawa, rubuhipun sawetara karaton asring dipunterangaken déning para pujangga amargi raja boten malih ngugemi darma keadilan punika.

### Darma kepriyayèn lan kesusilan 
Darma sanès ingkang boten saged dipunpisahaken yaiku **kesusilan** lan laku kepriyayèn raja. Raja kedah saged ndadosaken pribadining dhiri minangka panutan tumrap kawula amargi saben lampah raja dipunwastani kagungan teges politis lan moral. Wong Jawa kagungan pepindhan, *“ing ngarsa sung tuladha, ing madya mangun karsa, tut wuri handayani,”* ingkang nyariyosaken bilih raja kedah paring tuladha laku utama.

Kesusilan raja nyakup kabecikan budi, kerendahan hati, kasabaran, lan pengendalian dhiri supaya boten kagoda déning prakara-prakara kedonyan kados harta, wanita, lan kekiyatan politik. Para raja Jawa ing jaman rumiyin asring dipun-punjeraken ing laku tapa, semedi, lan tirakat minangka sarana ngolah batin supados gadhah kekuatan moral ing ngatur praja.

### Darma ketentreman lan pakaryan diplomasi 
Raja ingkang njumeneng dhampar ugi kagungan darma ing **ngreksa tentreming nagara**, kados tentreming kabudayan, politik, lan hubungan antar-nagara. Ing tradhisi Jawa, raja dipunserat minangka *pangayom praja*, *panatagama*, lan *pangrengkuh pasisiran*, ingkang maknani bilih piyambakipun wajib ngatur hubungan internal lan eksternal kanthi alus, wijaksana, lan adhedhasar kahanan nyata.

Wonten ing babagan diplomasi, raja kedah saged nyambung rasa, adicara, lan rembugan kaliyan nagara sanès, supados kedadosan perang saged dipunendheg lan perdagangan antarnagara saged mlaku kanthi lancar. Ing serat-serat Jawa, para raja ingkang berhasil nindakake diplomasi alus sok dipunparingi sebutan *nagara gung binathara*, tegesipun nagara ingkang dikasihi para dewa amargi saged ngreksa katentreman bawana.

### Darma ilmu lan kawruh batin 
Raja ingkang ngladosi palungguhan kedah nyekapi kawruh minangka **pilar kekuasaan**. Tanpa ilmu, raja badhe kesrimpet déning para penasihat lan boten saged nyawisaken putusan bijaksana. Mula, darma kawruh nyakup kaprigelan raja ing sejarah, pemerintahan, peperangan, tata tani, kasastran, ubarampe adat, spiritualitas, lan filsafat.

Ing Jawa, raja dipunpepet déning para pujangga, abdi dalem, pandita, lan empu ingkang paring piwulang, saéngga raja saged ngukuhake kapinteranipun. Kawruh batin minangka bagian wigati saking darma raja, amargi raja dipunanggep minangka *titisan wahyu*, lan wahyu punika boten badhe langgeng tanpa kesiapan batin. Serat-serat kados *Wahyu Makutha Rama*, *Sabdapalon*, lan *Jogoboyo* ngandharaken bilih rajabrana kedah bisa ngendhaleni rasa supados panguwasan boten malih dados tirani.

### Darma pakaryan budaya 
Budaya Jawa ngelingaken bilih raja ugi kagungan tugas **ngreksa kabudayan** minangka warisan luhur. Laku punika kalebet pangayoman karawitan, pedalangan, tembang, pakaryan ukir, tata busana, lan adicara adat. Raja ingkang ngreksa budaya badhe dipuntingal déning jaman salajengipun minangka raja mumpuni. Ing jaman mataram, raja-raja kados Panembahan Senapati, Sultan Agung, lan Paku Buwana IV misuwur amargi nyumbangaken perkembangan budaya Jawa modern.

### Darma pangayoman rakyat 
Lajeng, darma paling dhasar ing palungguhan raja yaiku **pangayoman rakyat**. Raja dados pepadhang ing petenging gesang, ngreksa rakyat saking kabegal, pageblug, kelaparan, lan cabrakan politik. Rakyat ingkang rumangsa kaayomi badhe paring kasetyan total dhumateng raja. Nanging bilih raja abai, rakyat saged ngalami sengsara, lan negara saged rubuh. Mula, pangayoman minangka inti hubungan spiritual antawisipun raja lan praja.

### Darma spiritual lan wahyu keprabon 
Ing pungkasan, Darma Palungguhan Raja tansah gegandhèngan kaliyan **wahyu keprabon**. Raja punika dipuntingali boten namung minangka panguwasa politik, nanging uga minangka makhluk ingkang katembusan cahyaning Ilahi. Wahyu badhe mudhun tumrap wong ingkang netepi darma kanthi sampurna: adil, waskitha, luhur budi, lan ngreksa kawula. Wahyu punika pralambang bilih raja sah lan dipunsuhuni roh karahayon nagara.

## Rujukan