Sujarah Maritim Nuswantara

**Sujarah Maritim Nuswantara** iku sawijining riwayat kang ngrembug bab mula bukané leluhur Indonésia kang kondhang minangka palaut tuméka kahanan maritim Indonésia saiki. Sujarah Maritim Nuswantara ora bisa uwal saka kupiya lelayaran bangsa Indonésia kang wis lumaku wiwit jaman leluhur, lumaku bebarengan kalawan sujarah bangsa Indonésia. Wewengkon kepulowan Nuswantara kang mapan anèng titik prapatan marga lalu lintas laut donya, sacara ora langsung dadi panggayut antarané donya Wétan lan Kulon. Manéka asil bumi Indonésia minangka barang kang dibutuhaké déning pasar donya. Bab kasebut jalari jumedhulé kridha dedagangan lan lelayaran kang cukup regeng saka Indonésia lan menyang Indonésia.

## Nagara Maritim Indonésia 
Wis dimangertèni manawa Indonésia yaiku nagara kapulowan utawa *archipelagic state*. Tembung *archipelago* asring ditegesi minangka "kapulowan" yaiku arupa klumpukan pulo-pulo kang dipegat déning banyu sagara. Satemené ana béda pangertèn kang pokok antara kapulowan lan *archipelago*. Kapulowan ditegesi minangka klumpukan pulo, déné tembung "archipelago" mula bukané saka basa Latin yaiku "archipelagus" kang madeg saka rong tembung "archi" kang tegesé utama lan "pelagus" kang tegesé sagara, satemah duwèni teges "sagara utama". Tembung kasebut tumuju marang Laut Tengah ing jaman Romawi. Cekaké teges kang satemené saka tembung *archipelago* dudu "klumpukan pulo", nanging sagara  kang ana pulo-puloné. Konsèp *archipelagic state* (miturut lapisan) kang dirembakakaké ing Indonésia tumuju marang makna nagara kapulowan kudu diganti nganggo konsèp nagara bahari, yaiku nagara laut kang duwèni sakèh pulo.

Minangka nagara bahari, Indonésia ora mung duwé siji "laut utama" utawa jantungé laut, paling ora ana telung laut utama kang blegeraké Indonésia minangka lakucara (*sistem*) laut yaiku Laut Jawa, Laut Florès, lan Laut Bandha. Ana limang laladan komèrsil ing Asia Kidul Wétan ing abad 14 lan wiwitan abad 15. Kapisan, laladan Lémpong Banggala kang ngukupi Indhia Kidul, Sailan, Birma, lan Gisik Lor Sumatera. Kaloro, laladan Malaka. Katelu, laladan Laut Cina Kidul kang ngukupi Gisik Wétan Jasirah Malésia, Tailan, lan Viétnam Kidul. Kapapat, laladan Sulu kang ngukupi wewengkon Gisik Kulon Luzon, Mindoro, Cebu, Mindhanao, lan Gisik Lor Kalimantan. Kalima, laladan Laut Jawa, wewengkon Laut Jawa iki kaeluk jalaran dedagangan empon-empon, kayu gaharu, beras, lan liya-liyané antara Kulon kalawan Wétan kang ngatutaké Kalimantan Kidul, Jawa, Sulawesi, Sumatera, lan Nusatenggara. Kanthi mangkono laladan Laut Jawa kagayut déning jejaring lelayaran lan dedagangan sadurungé katekan Bangsa Kulon. Laut Jawa ora mung dadi laut utama kanggo Indonésia, nanging uga minangka laut inti kanggo Asia Kidul Wétan. Peran laladan Laut Jawa lan jejaring Laut Jawa isih bisa dideleng tumeka wanciné saiki.

Mangka ing babagan iki bangsa Indonésia ora dadi obyèk lelakon dedagangan kasebut, nanging wis mampu dadi subyèk kang bisa nemtokaké. Samubarang kang ora bisa sinebut peneran yèn saka manéka wewengkon ing Nuswantara bisa nyukupi manéka barang dagangan kang mirunggan supaya bisa jupuk pérangan sajroning lelakon lelayaran lan dedagangan. Malah ing jaman Keraton Sriwijaya lan Keraton Majapahit supitan Malaka minangka kori lelayaran lan dedagangan bisa dipandhégani déning bangsa Indonésia.

Ing jaman keraton-keraton Islam, jalur dedagangan antar pulo ing Indonésia (antara Sumatera-Jawa, Jawa-Kalimantan, Jawa-Maluku, Jawa-Sulawesi, Sulawesi-Maluku, Sulaswesi-Nusa Tenggara, lan sapanunggalané) dumadi pérangan kang bakuh sajronig dedagangan internasional. Malah Indonésia naté dadi paran utama dedagangan internasional, dudu nagara Cina. Kahanan kasebut luwih ngrembaka nalika wong-wong Éropah wiwit teka menyang Indonésia kanggo golèk empon-empon. Indonésia mampu dadi papan kang wigati kanggo para bakul saka saindhenging donya. Minangka akibaté, jalur dedagangan tumuju Indonésia ngalami owah-owahan. Bangsa Spanyol uga ngupiya supaya bisa tekan Indonésia kanthi nyebrangi Samodra Atlantik lan Pasifik.

Saka sakèhé jalur lelayaran lan dedagangan ing sagara Nuswantara, jalur lelayaran lan dedagangan kang ngliwati Laut Jawa kalebu kang paling regeng, lumrah jalaran Laut Jawa mapan ing tengah-tengah kapulowan Indonésia. Laut Jawa mung duwé ombak kang cilik tinimbang laut liya kang ana ing Indonésia, kaya ta Laut Cina Kidul, Samodra Hindhia, Samodra Pasifik, Laut Arafuru, Laut Bandha, lan liya-liyané. Kanthi mangkono Laut Jawa cocog kanggo lelayaran lan dedagangan. Laut Jawa uga duwèni kalungguhan kang wigati sajroning jalur-jalur dedagangan donyakang regeng antara Malaka-Jawa-Maluku, Laut Jawa gunané kanggo kreteg panggandhèng punjering dedagangan sadawané gisik yang rembaka jalaran lelayaran lan dedagangan ngliwati Laut Jawa. Kutha dagang kang ngrembaka kaya ta Banten, Batavia, Cirebon, Semarang, Demak, Rembang, Tuban, Pasuruan, Gresik, Surabaya, Probolinggo, Panarukan, Pamekasan, Buleleng, Lampung, Palembang, Banjarmasin, Pontianak, Sampit, Sambas, Makassar, Sumba, Kupang, Larantuka, lan sapanunggalané.

Lelayaran lan dedagangan Laut Jawa uga ngukup ing kutha-kutha liyané kaya ta Belawan Déli, Tanjung Pinang (Riau), Malaka, Singapur, Ternaté, Ambon, lan wewengkon Indonésia Wétan liyané. Cekaké anèng sujarah Indonésia, lelayaran lan dedagangan Laut Jawa ngukup lelayaran lan dedagangan ing Nuswantara, tegesé yaiku peran kang disandhang déning Laut Jawa ora bisa dianggep sepélé. Tegesé Laut Jawa duwé peran minangka kreteg lan panggayut jejaring lelayaran lan dedagangan ing Nuswantara, ranggèhané ngukupi pulo Jawa, Sumatera, Kalimantan, Sulawesi, kapulowan Nusa Tenggara, malah kapulowan Maluku, Papua lan pulo-pulo cilik liyané.

## Sujarah Maritim lan Pariwicara Budaya 
Indonésia naté katerak pirang-pirang pancakara, salah sawijiné kang ngancem kasawijèn bangsa yaiku anané kridha kanggo misahaké saka NKRI, kaya ta ing Acèh, Maluku, lan Papua. Apa baé kang nyebabaké, ora mareming ngenani gayutan kalawan punjer papréntahan lan dhaérah banget dadi bab kang wigati. Pepanthan kang cara mangkono ora becik kanggo riwayaté nagara Indonésia. Minangka sebab kang nalar gayutan antara punjer lan dhaérah kuduné adhedhasar saka kasarujukan tinamtu sajroning kasawijèn nasional. Kasawijèn bebrayan, pulitik, artatawidya, lan budaya kudu dadi landhesan gayutan antara wewengkon, bisa arupa kekancan lan tembayatan utawa arupa konflik lan cara ngrampungakéné.

Kahanan wewengkon uga bisa dadèkaké kupiya ngrampungaké pancakara lumantar sujarah maritim bisa lumaku rancag. Laut ngandhut owah-owahan kang bisa nyipta kasawijèn, gayutan antar manungsa lan antar bangsa lumantar angkudan, dedagangan, lan patemon budaya.

Laut ora mung minangka pamisah, nanging malah nyawijikaké pulo-pulo. Indonésia yaiku siji kasawijèn pulitik kang ngiket ewonan pulo lan atusan suku bangsa nuduhaké anané ngrembakané sujarah owah-owahan bab sambungan antar pulo, antar suku bangsa, lan antar bangsa. Ing tatanan iki laut kanthi kabèh angkudané mampu dadi sarana sesambungan utama. Lumantar sesambungan laut para panguwasa pribumi saka manéka laladan ing Indonésia bisa nglakoni sesambungan kalawan wong jaba. Saka sesambungan mau kacipta kupiya barter, dedagangan, lan budaya kang sabanjuré ngasilaké kasusilan kang samsaya maju. Majuning budaya kasebut katon saka tuwuhé kutha gisik kanthi palabuhan minangka punjer owah-owahan dedagangan, lelayaran, lan pariundhagi kapraonan sarta punjering pulitik.

### Angkudan Laut lan Pariwicara Pepanthan Sosial 
Leluhur Indonésia yaiku bangsa Austronésia kang tekané menyang kapulowan Nuswantara kira-kira wiwit 2000 taun sadurungé Masèhi. Mangsa tekané kalebu ing jaman néolitikum kang duwèni loro sub-kabudayan lan loro jalur panyebaran. Miturut asil panalitèn jembaré basa Austronésia (saka Madhagaskar ing kulon pulo Paska ing wétan, lan Formosa ing lor teka Selandhia Anyar ing kidul), satemah bisa didudut, wewengkon Indonésia yaiku étapé kaloro saka pindhahan bangsa Austronésia sabanjuré. Mligi ing Indonésia, jalaran bangsa Austronésia kasebut yaiku leluhur bangsa Indonésia. Iki ateges yèn kabudayan kang digawa menyang Indonèsia bisa dikandhakné minangka kabudayan Indonésia kuna (prasujarah), kang satemené dadi bongkot ngrembakané kabudayan Indonésia tumeka saiki. Luwih manèh yèn sebaran leluhur bangsa Indonésia bisa nyandhak pulo-pulo kang jaraké adoh banget saka asal bangsa kasebut, lan uga pinisah déning samodra kang jembar, bisa dipesthèkné para leluhur duwé piranti kang digunakakké kanggo nyebrangi laut, yaiku prahu. Leluhur bangsa Indonésia yaiku bangsa palaut kang mesthi waé duwé budaya maritim minangka kasil undhagi. Kaya ta: para leluhur duwé kawruh kang mumpuni bab laut, barat, mangsa, malah élmu falak (palintangan) minangka kawruh kanggo nuduhaké paran.

Salah sawijining barang prasujarah kang dianggo ing kagiyatan lelayaran antar pulo, malah uga dedagagan yaiku nekara prunggu. Anané jinis nekara modhèl lokal lan kang ana ing palemahan Asia Kidul Wétan digawa déning suku-suku kang neneka lumebu menyang manéka pulo ing Indonésia. Cihna ngenani nekara yaiku ditemokakéné cithakan kang digunakaké kanggo ngecor prunggu, kalebu cithakan nekara, minangka laladan prodhusèn utawa konsumèn, mangkono uga kanggo minangka pérangan jejaring lelayaran dedagangan lan lelayaran Asia Kidul Wetan, ing Indonésia ing jaman semana mesthi waé wis ngrembaka pepantha bebrayan kanthi pranata sosialé kang guna kanggo piranti ngatur sesrawungan sajroning bebrayan.

Salah sawijining panjurung anane sesambungan lelayaran lan dedagangan kanthi migunakaké prahu layar lan katir yaiku barat mangsa kang ing Indonésia diarani mangsa barat kulon lan mangsa barat wétan. Kanthi mangkono lelayaran nyebrangi Samodra Hindhia menyang wétan lan kulon, neguhaké anané sesambungan dagang kang luwih dhisik antara pirang-pirang pulo ing Indonésia kalawan Indhia tinimbang kalawan Cina. Kanggo jinis prahu kang kapeneran ana ing jaban Indonésia, bisa disebabaké panyebaran pangaribawa utawa pancèn digawa déning para wong kang neneka bangsa Indonésia. Mangkono uga gegandhéngan mapané kang ana ing antara rong buwana yaiku Ustrali lan Asia, mula saliyané ana pangaribawa hawa saka rong buwana mau, uga ana bab pangaribawa sebaran sato kéwan, manungsa, lan kabudayan minangka akibat naté dumadi sijiné kapulowan Indonésia kalawan kaloro buwana kasebut ing jaman pléstosen.

Ing babagan hawa, wewengkon Indonésia kalebu ing laladan tropis lan ora nemahi pangaribawa langsung saja glètser kang ngrembaka. Kawit jaman pléstosin, mangsa kang lumaku ing laladan tropis kaya ing Indonésia yaiku mangsa ketiga lan rendheng. Ing wiwitan jaman pléstosin, tetuwuhan kang akèh tuwuh ing jaman biyèn yaiku anané alang-alang, déne'fauna kang ana nembé saka jinis manuk kang pindhah saka Asia menyang Indonésia lumantar 2 jalur. Sepisan, liwat jalur Birma, Malésia, Sumatera lan tundhoné menyang Nusa Tenggara. Kapindho liwat jalur Cina Kidul, Filipin, Sulawesi Lor. Mangsa ketiga sepisan banjur kasusul karo mangsa udan deres sepisan, kang jurung tuwuhé alas gung liwang-liwung ing wewengkon Malaya, Kalimantan, Filipin, lan Sulawesi Lor. Beberangan manuk-manuk lan alang-alang nemahi cures akibat ilangé tetuwuhan bangsa suket-suketan. Ing jaman iki sato kéwan jinis mamalia wiwit jumedhul. Gumantiné padunung bangsa sato ing tanah Nuswantara uga jedhulaké padunung bangsa manungsa purba kang saya mréné saya duwé kabudayan, sesrawungan, pepanthan, sarta nganti bisa gawé lakucara keraton utawa negara satemah ing Nuswantara lair keraton-keraton agraris lan maritim.

## Keraton Maritim ing Indonésia 
### Keraton Sriwijaya 
Keraton Sriwijaya yaiku keraton gisik, sawijining nagara niaga lan nagara kang kuwasa marang laut. Kuawasané jalaran dedagangan internasional kang liwat jalur Supitan Malaka. Kanthi mangkono sesambungan kalawan jalur dedagangan internasional saka Asia Wétan menyang Asia Kulon lan Éropah kang paling sethithik limalas abad suwené, duwèni teges wigati sajroning sujarah. Miturut pawarta saka Cina Sriwijaya yaiku salah sawijining punjer dedagangan antara Asia Kidul Wétan kalawan Cina kang pakung wigati. Sriwijaya yaiku keraton maritim kang naté ngrembaka dumadi sawijining keraton maritim paling gedhé ing Asia Kidul Wétan.

Riwayat Sriwijaya bisa ditlesih saka pawarta Tionghoa kang nyebutaké yèn Sumatera abad kapitu wis ana pirang-pirang keraton kaya ta To-lang-po-hwa (Tulangbawang ing Sumatera Kidul), Molo-yeu (Melayu ing Jambi), Ki-li-p'i-che utawa Che-lifo-che (Çriwijaya). Pawarta saka I-Tsing ing taun 617 asalé saka Kanton menyang Indhia. Dhèwèké mesanggrah ing Sriwijaya suwéné enem wulan kanggo sinau paramasastra basa Sansekerta, banjur menyang Malaka lan Indhia nembe bali manèh ing Sriwijaya taun 685. Bab kasebut buktèkaké kepriyé wigatiné Sriwijaya minangka punjer kanggo nyinaoni Mahayana.

Saka I-Tsing bisa diweruhi yèn Sriwijaya saliyané minangka punjer dedagangan lan lelayaran uga dadi punjer pasinaon ilmiah agama Buda. Sawijining dwija kondhang kang jenenge Sakyakirti, pandhita kang arep menyang Indhia diprayogakaké supaya luwih dhisik sinau menyang Sriwijaya selawase rong taun.

Bab kuthagara Sriwijaya mapané ana pinggir banyu, para padunung sumebar ing jaban kutha, utawa manggon ing dhuwur gèthèk-gèthèk kang payoné saka alang-alang. Manawa sang ratu jengkar, panjenengané nitih baita kanthi diiyubi songsong sutra lan kairing prajurit kang nggawa tumbak emas. Bregadané sumèh lan cukat ing paprangan, ing palemahan utawa ing pabanyon ora ana imbangané. Ing Telaga Watu akèh ditemokaké watu-watu kanthi tulisan *Siddhayatra* utawa lelampahan suci kang mukti, lan saka punthuk Seguntang iring kulon Palembang ditemokaké sawijining reca Buda saka watu gilang kang asalé saka abad kaenem.

Saka napak tilas ing gisik Champa lan Annam nuduhaké yèn ana pirang-pirang *toponim* ing gisik-gisik kang asalé saka basa Melayu. Panemun;e I-Tsing ing salah sawijining bukuné nuduhaké katrangan kang ngandharaké yèn sawetara Melayu wis dadi keraton Sriwijaya.

Kanggo mikolèhi pepethan bab Majapahit, sumber kang dianggo yaiku Kitab Nagarakertagama. Saka kitab kasebut nuduhaké yèn akèhé bakul saka Jambu Dwipa, Kamboja, Cina, Yawana, Campa, Karnataka (Mysoré), Goda, lan Siam kang teka menyang Majapahit. Saka pawarta kasebut paling ora bisa dijlèntrèhaké yèn lelayaran minangka sarana angkudan antar pulo ing jaman semana wis dadi barang lumrah. Bab kasebut buktèkaké yèn Majapahit uga keraton Maritim kang cukup merbawani lan diajèni ing Nuswantara.

Minangka tambahan laladan kang ngakoni kaprajan Majapahit, Empu Prapanca mènèhi jeneng-jeneng laladan kang ajeg duwé sesambungan kekancan kalawan Majapahit. Laladan kasebut kaya ta Siam, Birma, Campa, lan Viétnam. Saliyané nagara-nagara kang luwih adoh manèh kaya Cina, Karnatik, lan Benggala kang ngadani sesambungan dagang kalawan Majapahit. Uwong-uwong Cina ing taun 1382 nyathet utusan-utusan Jawa nalika iku nekani jumenengan Wangsa Ming.

Malaka wiwit ana minangka punjer dedagangan lan kagiyatan Islam ing wiwitan abad 15. Didegaké déning pangéran Majapahit kang jenengé Paraméswara. Panjenengané lumayu saka Blambangan sebab ana panggugat déning Majapahit marang Blambangan. Paraméswara bisa luwar nalika taun 1377 lan tundhoné teka ing Malaka sekitar taun 1400. Ing papan iki panjenengané nemu sawijining palabuhan kang becik kang bisa kanggo lèndhèyan prahu-prahu kang mapan ing Supitan Malaka sing paling ciyut. Bebarengan para pengetuté ing cekak wektu dhusun juru amèk iwak kasebut dumadi kutha palabuhan, jalaran papané kang banget mumpangati, Supitan Malaka bisa dadi saingan kanggo Samodra Pasé.

### Kutha lan Keraton Maritim ing Lor Jawa 
#### Tuban 
Tuban yaiku kutha kang mapané ana paling kulon ing  propinsi Jawa Wétan. Wiwit abad 11 wis sinebut minangka kutha palabuhan. Ujaring kandha Grombolan Cina Mongol ing taun 1292 M teka nglurug Jawa Wétan uncal jangkar ing Tuban. Ing jaman biyèn Tuban uga dadi gapura régol kali gedhé ing Jawa Wétan, kaya ta Bengawan Solo lan Brantas.

Saka wedharan kasebut nuduhaké manawa Demak pancèn dadi kasantosan kang kukuh ing Jawa ing abad 16. Ing jaman Pati Unus, taun 1512 lan 1513 panjenengané nglurug Malaka kanthi migunakaké kasantosan gandhokan kabèh prahu-prahu perang kutha-kutha palabuhan Jawa, nanging pungkasané malah prahu-prahu perang kasebut remuk tanpa sisa. Keraton Demak dianggep minangka gantiné Majapahit kang ana taun 1515, wewengkoné nglimputi laladan pasisir lor Jawa saka Demak nganti Cirebon, lan Palémbang. Keraton Demak uga mawengkoni Jepara, ngrebut Banten ing taun 1524, lan Batavia taun 1526. Ana déné laladan sisih wétan Demak kang nganti Panarukan ditelukaké lumantar paprangan. Kanggo prahu papan, cara panggawéné uga jlimet. Cara gawéné ora mung natah pérangan kayu lan dikeruk. Kanthi mangkono mula jinis lan wujud prahu ana luwih akèh lan ora winates. Ing jaman iki pariundhagi prahu ing Indoésia bisa dikandhakné isih mawa cara tradhisional.

Nanging *evolusi* pariundhagi prahu bisa tinemu ing Pulo Kei Cilik, sawijining papan kang wis cukup maju undhagi prahuné ing Sulawesi. Tradhisi pariundhagi prahu kanthi nggawé modhèl katir dobel wis cukup kawentar ing lor lan kidul Sulawesi, banjur prahu jinis katir cepet sumebar nganti ing wétan Madagaskar bebarengan kalawan prahu katir tunggal*.*

Wong Maluku gawé prahu kanthi cara ing satengahing lempong digawé sarupa endhog lan kaloro pucuké mlengkung munggah. Kanthi mangkono prahu bisa lelayaran maju lan mundur. Prahu iki ora mawa paku, nanging ditali mawa klaras lumantar bolongan kang digawé ing sapérangan papan. Kanggo nyambung papan migunakaké gagang pèn lan gagang pèn kasebut dilebokaké ing bolongan.Punjer yasan kapal ing Nuswantara kang paling kaloka yaiku ing pulo Jawa. Galangan kapal iki ing abad 16 wis dadi paling gedhé ing Asia Kidul Wétan. Kaprigelan arsitèk kapal Jawa banget kalokané , nanging prahu-prahu kang digawé ing Jawa winates kanggo prahu cilik kang mligi kanggo kabutuhan perang, nanging ana uga prahu kanggo barang nanging kang mung bisa momot barang kang sethithik. Punjer galangan kapal mau mapan ing Lasem, panggonané antara Tuban lan Jepara lan cerak kalawan alas jati Rembang kang uga masok bahan bakuné.

Ing pérangan pamekaran candhaké, tekané Bangsa Walanda lan Inggris wis ngalami owah-owahan minangka akibat akulturasi kalawan budaya Portugis lan Spanyol. Mangkono uga ing abad 16 uga wis dipangaribawani kapal Gujarat, Parsi, Arab, kahanan kasebut nuduhaké yèn jiwa bahari wis ngasilaké manéka jinis prahu manut kabutuhané.

Palaut pribumi ing wulan Juni nganti Agustus ngendelké barat ing Laut Cina Kidul kang tumiyup ngalor satemah bisa gampangaké lelayaran menyang Ayuthaya, Campa, Cina, lan nagara-nagara sisih lor. Kawruh bab arah menyang ngalor ora luwih tuwa timbang kawruh bab arah menyang kulon. Para palaut Nuswantara lelayar laut kang jembar mawa prahu gedhé, lan duwé kaprigelan maca samubarang sasmita minangka panuduh dalan. Nalika awan, srengéngé bisa dadi pathokan kanggo nuduhaké arah. Déné ing bengi nggunakaké lintang-lintang ing akasa kanggo nuduhaké arah lan duwé sesebutan mirunggan kanggo klumpukan lintang-lintang mau, kaya ta lintang mayang, lintang luku, lan liya-liyané.

Piranti lelayaran liyané yaiku kompas, kagunané yaiku sepisan kanggo biyantu nemtokaké paran lan papan miturut pandoming dom, kaloro kanggo nemtokaké ukuran dhuwuring srengéngé, utamané yèn prahu ana ing tengah-tengah samodra. Kapal uga kudu dijangkepi pethan kang kebak garis-garis mbujur lan malang.

Mangkono uga Majapahit kang kalebu keraton maritim bisa mbangun kasantosan laut kang gegirisi. Prahu-prahu Majapahit dipandhégani déning Sénapati Laut Jalad Mantri. Mawa prahu-prahu perang iki Majapahit wiwit ngrabasa wewengkon liya ing Jawa lan Sumatera. Saliyané iku Majapahit uga ngedegaké pangkalan sadawaning pasisir. Raja-raja laut ing laladan pabanyon dipeksa ngakoni Majapahit. Kanthi prahu-prahu laut kang saya suwé saya sentosa Majapahit bisa nguwasani pabanyon antar pulo ing Indonésia.

Kasantosan laut kang cukup wigati yaikun prahu-prahu perang keraton Demak. Nalika prahu-prahu perang Demak ngrabasa menyang Malaka ing taun 1513, ngerèh kurang luwih 100 jung kanthi 12.000 prajurit. Kapal sénapati laut diwènèhi jeneng "panser" saka kapur. Mriyem kang digawa kanggo mbedhil Malaka kabèh saka Jawa. Kanthi trajangan kasebut nuduhaké yèn perahu-prahu laut Demak ing abad 16 wis cukup santosa lan gedhé, satemah lumebu pétungan mungsuh pulitiké.

#### Tradhisi Kamaritiman 
Tradhisi kamaritiman yaiku pakulinan bebrayan maritim Nuswantara kang wis ditindakaké wiwit jaman kawuri. Lumrahé ing pakulinan maritim ana donga lan sesajèn kang dicepakaké ing saben pérang kaya nalika yasa prahu, larung sesaji kang cunduk kalawan adat pakulinan sawijining papan. Saliyané kuwi uga ana wimba mata ing lempong prahu kang diduwèni déning palaut Nuswantara. Iki wis dadi pakulinan lumrah kang kenceng gandhèngé kalawan kapitayan kang isih diugemi déning juru amèk iwak tekan saiki. Wimba mripat ing lempong prahu nuduhaké yèn mata kuwi kanggo pituduh obahing prahu supaya ora kesasar sajroning lelayaran. Ing Jawa ana adat dina pasaran kang ditemtokaké gilir-gumanti antara papan siji lan liyané. Dina pasaran yaiku Wagé, Kliwon, Legi, Pahing, lan Pon. Pétungan kasebut gegayutan kalawan kapitayan tumrap bebrayan Jawa lan Sundha kang ngemot bebakal kosmologi.

#### Kutha lan Bebrayan Pelabuhan 
Bebrayan kutha palabuhan maritim luwih ngaboti uripé marang kridha dedagangan sebab dedagangan kenceng gandhèng cènèngé kalawan kasunyatan yèn urip ing kutha luwih jumbuh pratalawimba kutha maritim. Mekaring kutha maritim uga sesambungan kalawan bebakal magis réligius sebab biyèn naté ana pangaribawa keraton Islam. Tuladhané yaiku kutha Demak ing Bintara miturut Babad Tanah Jawi yaiku minangka pituduh Sunan Ampèl. Pangadeg kutha Surosowan minangka kuthagara keraton Banten atas pituduh lan pitutur Sunan Gunung Jati. Mangkono uga pirang-pirang kutha disambungké kalawan lintang-lintang anèh utawa uwit kang diwingitaké.

Ing jero kutha, kajaba ana papan pangibadahan, pasar, lan keraton, uga ana pakampungan. Pakampungan kasebut bisa adhedhasar golongan sosial-ékonomi, agama, sarta pagawé praja. Ing punjer kutha saliyané kanggo palabuhan, ana pakampungan kang adhedhasar jinis pakaryan, kaya ta Panjunan yaiku papan kanggo para tukang, Kademangan yaiku papan kanggo para demang, Kauman yaiku papan kanggo para kaum, lan liya-liyané.

## Wacan Bacutan 
* 
* 
* 
* 
* 

## Rujukan