Serat Jatiswara

'*Serat *Jatiswara'''* minangka salah sawijining korpus ingkang saèstu sugih, dipunwastani korpus ingkang sugih amargi nyakupi manéka warna manuskrip ing lebetipun. Kirang langkung wonten 55 manuskrip ingkang mlebet ing sajeroning 7 resènsi ingkang bènten setunggal twin setunggalipun.  Korpus *Jatiswara* ngemu kisahing salah sawijining mudha tumaruna ingkang lelana jajah nagari minangka dados pangembara. Ancasipun lelana jajah nagari sayektinipun inggih punika namung madosi wonten pundi manggènipun sedulur kakungipun ingkang sakpunika ngilang misterius, *Jatiswara* pinanggih kalian guru-guru para ulama ingkang arif saha  keramat, wonten ingkang minangka pertapa, resi, ananging wonten ugi ingkang minangka dados guru kharismatik sajeroning pondok *pesantrèn*.

## Korpus *Jatiswara* 
Serat *Jatiswara* ugi kawastanan korpus ingkang majemuk, dipunsebat majemuk amargi saking kathahipun manuskrip salebetipun korpus punika, kados ingkang kasebat ing ngginggil manuskrip ingkang mlebet ing sajeroning korpus Jatiswara kirang langkung wonten 55 manuskrip, sedayanipun kasebar ing saperangan resènsi-resènsi ingkang wonten inggih punika 7 resènsi. Salah sawijining resènsi ugi wonten gayutipun kalian korpus Centhini ugi Sélarasa.

Resènsi Lompok punika endah ugi narik kawigatèn tumrap sedaya kémawon wit saking komposisi métrumipun. Senadyan dumadi langkung kathah saking 10000 gatra ing sajeroning gurit, syair punika boten kabagi-bagi dados pupuh sajeroning manéka warna mantra. Sedaya karya saben guritipun dipunanggit mawi métrum tembang Dhandhanggula. Resènsi Lombok ugi dipunwastani resènsi ingkang unik, unik amargi kagungan kadhar variasi utawi manéka warna ingkang awujud ing antrawisipun manuskrip-manuskripipun. Manéka warna variasi punika dipunsebat "Sub-resènsi". Sub-resènsi saged dipuntlisik saking alur kisahan utawi kadadèan prastawa saha tingkat kasepadanan ing sajeroning pada.

Wekdal dipunkintenaken resènsi Lombok punika mlebet ing Lombok inggih punika kinten-kinten ing taun 1650, prosès nganggitipun kinten-kinten setunggal punapa déné kalih gerenasi sadèrèngipun. Kurun wekdal kontak langsung antawisipun Jawa kalian Lombok ingkang bekta kathah panyampuring budaya, kasebar sapajangipun abad kaping-16 saha kaping-17. Sunan Giri utawi Sunan Prapèn punika ingkang dipunpitados sanget ingkang bekta agami Islam saking Jawa tumuju ing Sasak. Nadyan boten kedah pitados kalian pamanggih punika, ananging bukti sanèsipun inggih punika dhaérah pasisi lèr pulo Jawi paring dayang ingkang kiat dhumateng manéka warna bab tumrap masyarakat Sasak.

Tèks *Jatiswara* kasebar wonten ing saben désa. Kolèksi manuskrip Lombok ingkang kawitan sanget ing Éropah (1874) jumlahipun namung 21 manuskrip, ananging sampun nyakupi syair *Jatiswara*. Manuskrip ingkang utami punika kasimpen wonten ing kolèksi umum, kirang langkung wonten 21 manuskrip miturut kode manuskripipun antawisipun punika:

# **A1   Leiden University Library, Oriental manuscript 3608.**
# **A1a Leiden University Library, Oriental manuscript 4206.**
# **A2   Leiden University Library, Oriental manuscript 2216.**
# **A3   Leiden University Library, Oriental manuscript 4202.**
# **A4   Leiden University Library, Oriental manuscript 4205.**
# **A5   Leiden University Library, Oriental manuscript 5060.**
# **A6   Leiden University Library, Oriental manuscript 5072.**
# **A7   Leiden University Library, Collection Teeuw 12.**
# **A8   Koninklijk Instituut voor de Tropen, 1330/396.**
# **A9   Musiyum Nasional, lontar BG 40.**
# **A10  Musiyum Nasional, lontar BG 47.**
# **A11  Musiyum Nasional, lontar BG 60.**
# **A12  Musiyum Nasional, lontar BG 103.**
# **A13  Musiyum Nasional, lontar BG 358.**
# **A14  Musiyum Nasional, lontar BG 542.**
# **A15  Musiyum Nasional, lontar BG 543.**
# **A16  Musiyum Nasional, lontar BG 545.**
# **A16a  Musiyum Nasional, codèk Br. 47.**
# **A17   Fakultas Sastra Universitas Indonesia, Kolèksi Pigeaud NR 388.**
# **A18   Musiyum Negeri Nusa Tenggara Barat 3681.**
# **A19   Transkripsi Lalu Wacana.**

Taksih kathah manuskrip-manuskrip sanèsipun ingkang kasimpen ing Lombok piyambak. Ing sedaya pulo punika manuskrip-manuskrip punika sok dipunpentasaken sajeroning ngisahaken salah sawijining tokoh sedalu natas ing dusun-dusun.

#### Resènsi B 
Resènsi B ugi dipunsebat resènsi Jawi Kilèn utawi Jawa Barat. Namung wonten setunggal resènsi *Jatiswara* vèrsi Jawa Barat ingkang wonten ing manuskrip ing Leiden. Ing èpisode-èpisode kawitan wonten gayutipun kalian resènsi A saking Lombok, ananging salajengipun boten cocog malih utawi wonten penyimpangan. Penyimpanganipun ing kawitan dumugi ngantos paripurna métrum tembang ingkang dipunginakaken inggih punika Dhandhanggula, lajeng ing pungkasanipun wonten métrum Durma. Boten kathah déskripsi tumrap resènsi B punika amargi kajawi jumlahipun namung setunggal ugi kondhisinipun boten layak utawi risak sanget, boten lengkap, pedhot-pedhot, angel menawi dipunwaos saking sudhut pandhang pundi kémawon. Manuskrip punika dipunpikantukaken saking Sumedhang, Jawi Kilen déning Dr. C. Snouck Hurgronye. Pigeaud nyobi ngenali ragam tulisan wonten ing manuskrip punika, miturut panemunipun Pigeaud ragam aksaranipun mirip kalian ragam pasisiran Lèr. Saèstu awrat sanget nemtokaken pinten yuswanipun manuskrip punika. Amargi awit saking rasa penasaranipun Snouck Hurgronye lajeng ngempalaken naskah-naskah ingkang taksih wonten gayutipun kalian manuskrip resènsi B, panjenenganipun manggihaken manuskrip ingkang kondhisinipun sampun sepuh sanget, dipunwastani resènsi B1, manuskrip punika boten wonten catetanipun,  saking sumber data punika Snouck saged nemtokaken kinten-kinten yuswanipun manuskrip B1 sampun langkung saking 100 taun, dados manuskrip B kala wau menawi dipunkinten-kinten yuswanipun dipuntedhak utawi dipunputrani  ing taun 1800 M. Awit boten dipunpanggihaken manuskrip-manuskrip sanèsipun ingkang mlebet dateng golongan resènsi B ing manuskrip Jawi Tengah, punapa déné Jawi Wétan, saged dipunpethik dudutanipun inggih punika manuskrip B ingkang dipunpanggihaken wonten ing Sumedhang kala wau dipunanggit ing kawasan ing pérangan kilen pulo Jawa ingkang mawi basa Jawi, saged Banten, dhaérah sacerakipun Cirebon, utawi kabupaten ingkang taksih ngugemi budaya Jawi saged Sumedhang punika piyambak.

##### Struktur métrum: 
Amargi ing pungkasan manuskrip wonten sisipan métrum Durma, awit saking punika resènsi B dipungolongaken dumados tigang golongan piyambak, senadyan ingkang pungkasan pedhot sabibaripun namung setungal pada. Amargi awit saking kathaipun ingkang ical saking tèks punika, dados boten mokal menawi sajeroning tèks ingkang komplit wonten pupuh ingkang singkat sanèsipun sajeroning métrum boten Dhandhanggula.

Panyimpangan sanèsipun inggih punika wonten ing pupuh Durma ing pungkasan manuskrip. Panyimpangan dramatis saking resènsi A sajeroning wosing cariyos ing pérangan-pérangan tartamtu. Ing resènsi B medal manéka warna épisode, kathah tokoh tambahan ingkang boten dipunpanggihi wonten ing manuskrip Lombok utawi resènsi punapa kémawon.

#### Resènsi C 
Resènsi punika kasimpen wonten ing setunggal manuskrip, inggih punika wonten ing Berlin Staatsbibliothek (C1) kolèksiipun Schoemann II. 18. Manuskrip punika kagungan kolofon ingkang paring katerangan bilih dipuntedhakipun manuskrip punika rikata tanggal 3 Februari 1938, punika dados bukti bilih *Jatiswara* sampun kawedhar ing kawitaning abad kaping-18. Miturut paléografi kalian idiomipun ugi papan pamanggihing manuskrip punika, saged dipunpendhet dudutanipun  ilih manuskrip resènsi C mijil saking pasisir wétan. Salah sawijining catetan angka taun ingkang wonten ing kaca pungkasaning manuskrip netepaken bilih manuskrip punika kagunganipun salah sawijining rèsidhèn ing Gresik nalikaning taun 1845, punika taun ingkang saged katampi déning nalar sadèrèngipun manuskrip resènsi C dados kolèksinipun  Schoemann.

##### Struktur métrum: 
*Jatiswara* C punika kagungan struktur métrum medal saking bentuk Dhandhanggula ingkang wonten ing sajeroning resènsi-resènsi amargi ngginakaken sapèrangan métrum. Sajeroning 10 pupuh dipunginakaken 5 tembang ingkang bènten-bènten. *Jatiswara* C kagungan cariyos ingkang langkung komplit, dipunbikak kanthi rumus pangaksama ingkang dados samestinipun, adhégan-adhégan utama saged kagelar ngantos tuntas ing wingkingipun.

#### Resènsi D 
*Jatiswara* resènsi D punika namung kasimpen ing wujud fragmèn, inggih punika kapèrang ing tigang manuskrip ingkang kasimpen ing Musiyum Nasional Jakarta. Salah sawijining kasil putranan ing abad kaping-19 saking lontar déning Bataviaasch Genootschap utawi para panaliti kawitan. Manuskrip ingkang mlebet ing resènsi D punika antawisipun:

# **D1   Musiyum Nasional, Lontar BG 536.**
# **D1a  Musiyum Nasional, manuscript Br 46 (kasil putranan).**
# **D1b  Musiyum Nasional, manuscript BG 286 (kasil putranan).**
# **D2   Musiyum Nasional, lontar BG 535.**
# **D2a  Musiyum Nasional, manuscript CS 44 (Kasil putranan).**
# **D3   Musiyum Nasional, lontar BG 480.**

Saking kathahipun manuskrip-manuskrip punika boten wonten salah setungglipun ingkang ngemu cathetan angka taun ing pada-pada pambukanipun, sedaya pedhot sadèrèngipun paripurna. Menawi badhé nemtokaken yuswanipunn manuskrip wonten resènsi D punika namung ngangem cara ingkang kasar inggih punika dipunbandhingaken kalian resènsi C sadèrèngipun. Boten wonten kalih resènsi *Jatiswara* ingkang kagungan kasepadanan utawi padha utawi ketergantungan tèkstual kadosta resènsi C kalian D. 
Resènsi D ugi wonten sapèrangan ageng tambahan pada tunggal ing kathah panggènan sajeroning tèks, bilih sanèsipun mèh waé mirip kalian resènsi C.

##### Struktur métrum: 
Sampun dipunandharaken bilih métrum resènsi D kathah ingkang sami kalian métrum resènsi C, ananging ugi wonten bèntenipun. Bèntenipun namung wonten ing gangsal pupuh ingkang kawitan. Wonten pupuh 5 khususipun, cariyosipun mlumpat ingkang nglangkungi wosing pupuh 7 ing resènsi C ingkang boten métrum tambang Dhandhanggula..

#### Resènsi E 
Resènsi *Jatiswara* golongan E punika kapérang wonten ing 8 manuskrip, kathahipun wonten ing kolèksi-kolèksi ing Indonésia. Dhaftar manuskripipun antawisipun:

# **E1 Leiden University, Oriental Manuscript 2306.**
# **E2 Musiyum Radyapustaka, naskah carik 60-b.**
# **E3 Musiyum Radyapustaka, naskah carik 67-a.**
# **E4 Sasana Pustaka, Kraton Surakarta, 121-na.**
# **E5 Reksapustaka, Istana Mangkunagaran, P-29.**
# **E6 Fak. Sastra Univ. Indo., Kolèksi Pigéaud, NR.383.**
# **E7a Fak. Sastra Univ. Indo., Kolèksi Pigéaud, G.19.**
# **E7b Musiyum Negeri Sono Budoyo, PB B-55.**
# **E7c Leiden University, Oriéntal manuscript 6680-a.**
# **E8 Musiyum Negeri Sono Budoyo, PB D-19.**

Sadaya manuskrip ing nginggil mijil saking Surakarta, ananging boten dhumateng manuskrip ingkang angka 10 utawi kéntun piyambak punika. Resènsi manuskrip-manuskrip punika saking pujangga asli Surakarta. Punika kabukti boten namung saking letak geografisipun kémawon ananging saged dipuncèk saking basa ingakang dipunagem ing sajeroning tèks manuskrip punika. Salah sawijining segi ing resènsi E ingkang kagungan werdi ingkang penting inggih punika ing pungkasanipun *Jatiswara* pindhah saking pasisir tumuju ing lingkungan kraton ing pedhalaman. Awit saking oleh kridhanipun pujanga masyur Surakarta inggih punika Yasadipura, kathah naskah ragam pasisiran ingkang dipun impor dhumateng negari Surakarta. *Jatiswara* piyambak menawi miturut resènsi-resènsi sadèrèngipun dipungambaraken minangka keturunan ingkang tebih saking para Raja ing Chempa, ananging wonten ing ragam Surakarta punika inggih resènsi E, *Jatiswara* dipungambaraken langsung dados keturunan saking Raja Chempa. Resènsi-resènsi sadèrèngipun cetha sanget dipunanggit supados kagem masyarakat pasisiran, ananging bènten kalian resènsi E ingkang mijil saking lingkungan kraton, awit saking punika sampun otomatis bilih resènsi E namung saged kanggé konsumsi ing lingkungan Kraton punika kémawon.

#### Resènsi F 
Resènsi punika dados salah saiwjining resènsi ingkang saèstu kathah panyimpanganipun saking resènsi-resènsi sadèrèngipun ugi sanèsipun. Resènsi punika dipunangggit ing lingkungan kraton pangéran mahkota utawi kadipatèn Pangéran Adipati Anom Hamangkunagara III, lajeng Pakubuwana V ing tahun 1747 taun Jawi 1820 M. *Jatiswara* ing sajeroning resènsi punika minangka salah sawjining antologi ènsiklopedhik ingkang sajajar kalian *Centhini Ageng*. Ananging awit saking punika, jangkauanipun langkung winates tinimbang *Centhini Ageng* amargi pérangan-péranganipun ingkang ènsiklopèdhik amèh kémawon musat ing bab agami.

#### Resènsi G 
Resènsi punika dipunanggit ing Yogyakarta ing taun antawis 1820 twin 1847, minangka resènsi ingkang paling anom tinimbang resènsi-resènsi sadèrèngipun. Namung wonten kalih manuskrip ingkang dipunkenal wonten ing resènsi punika. kekalihipun mèh kémawon sami ugi dipunputrani ing taun ingkang boten kathah kacèkipun. Manuskrip punika antawisipun G1 Widyabudaya, Kraton, Kraton Yogyakarta C-44; G2 Widyabudaya, Kraton Yogyakarta C-43. Kekalih naskah punika minangka salah sawijining karya saking juru carik Sultan piyambak. Resènsi G nyimpang ing bab asasi saking sedaya resènsi ingkang sampun wonten. Jatiswara G inggih punika tèks campuran ingkang saèstu trampil ugi dipunyasa malih kanthi kolaborasi saking tigang karya ingkang bènten-bènten. *Jatiswara* G minangka *Jatiswara* ingkang nedahaken unsur-unsur ingakang mirip kalian resènsi E kalian F. dipun kolaborasèkaken kalian *Pra-Centhini Ageng* ugi *Sèlarasa*.

## Aluraning cariyos Jatiswara 
Ing sajeroning korpus *Jatiswara* ugi serat *Jatiswara*, struktur naratif dhasar tumraping *Jatiswara* kapérang dumados nem adegan utawi lelakon. Lelakon-lelakon kala wau sedayanipun ngandharaken bab lelananipun *Jatiswara* wiwit purwa dumugi wasana utawi pungkasanipun. Nem adegan *Jatiswara* antawisipun inggih punika:

# **Adegan Lelampahan,** adegan punika ngisahaken lelananipun *Jatiswara* ing sajeroning wana gung ingkang boten kajamah kalian manungsa.
# **Adegan Pitepangan,** inggih punika adegan ingkang njlèntrèhaken pengalamanipun *Jatiswara* nalikaning mlebet ing sajeroning dhusun utawi pondok agami (pesantrèn enggal) saha nepungi marang warga lokal ing papan kalawau.
# **Adegan Tetamuwan,** ingkang ngisahaken nalikaning *Jatiswara* dipunsuguh dipunsugata kanthi sae kalian pangarsaning dhusun.
#**Adegan rerasan ngèlmi,** ngisahaken nalikaning *Jatiswara* ngudi kawruh bab agami.
#**Adegan Tiamwangi,** njlèntrèhaken bab talining asmara *Jatiswara* kalian salah sawijining putri nalikaning madya ratri, putri punika minangka ponakan utawi taksih wonten gayut sedhèrèk kalian pangarsa dhusun.
#**Adegan Pamitan,** ngisahaken nalikaning *Jatiswawa* sampun katuk ngudi ngèlmi ing dhusun punika lajeng pamitan saha nglajengaken malih lelananipun madosi Sajati sedhèrèkipun.

## Épisode-épisode sajeroning korpus Jatiswara 
Sajeroning korpus *Jatiswara* dalah serat *Jatiswara* piyambak, wonten manéka warni cariyos utawi épisode cariyos-cariyos ingkang dipunanggit ugi wonten gayutipun setunggal dalah setunggalipun. Épisode-épisode kala wau antawisipun:

# **Épisode Ki Saimbang.**
# **Épisode Ni Laramarti.**
# **Épisode Ki Wasiraga.**
# **Épisode Ni Mintarsih.**
# **Épisode Ki Aji Darma.**
# **Épisode Ni Ragasari (F) **
# **Épisode Ki Nurwahdat.**
# **Épisode Ki Pralambang. (A)**
# **Épisode Cahyacarmin.**
# **Épisode Ki Bujangga Adimulya.**
# **Épisode Aji Saka.**
# **Épisode Ki Prasila (B)**
# **Épisode Sèh Wali Lanang.**
# **Épisode Dèwi Rarasati.**
# **Épisode Ki Sèh Amongraga.**
# **Épisode Ki Ragamana (E).**
# **Épisode Ni Dèwi Retna (E).**
# **Épisode Imam Ganjali.**
# **Épisode Ki Sèh Ajikarsa.**
# **Épisode Pepanggihan kalian Damar saha Daka.**
# **Épisode Ki Purwajati (E).**
# **Épisode Ki Kalamarsa (E).**
# **Épisode Ki Sèh Candra.**
# **Épisode Ki Abdul Saèh (A).**
# **Épisode Pepanggihan malih kalian Sajati.**
# **Épisode Ki Pangulu.**
# **Épisode Suryadi.**
# **Épisode Ki Sèh Baka.**
# **Épisode Ki Adi Suksma (E).**
# **Épisode Paprangan ing negari Cempa (E).**
# **Épisode purnaning saking resènsi E.**
# **Épisode Purnaning saking resènsi C.**
# **Épisode Purnaning saking resènsi A.**
# **Épisode Ni Widasmara.**
# **Épisode Sèh Damar lan sakpiturutipun.**

## Karya-karya ingkang ginayut kalian Jatiswara. 
*Jatiswara* boten namung madeg piyambak minangka serat sarta korpus ingkang nglingkupi serat-serat *Jatiswara* ing manéka dhaérah. *Jatiswara* ugi wonten gayutipun kalian manuskrip-manuskrip sanèsipun, hubungan timbal balik, gantos-gantosing tembung, saha struktur-struktur sanèsipun. Karya-karya manuskrip kalawau antawisipun:

# **Cariyos Santri Lelana.**
# **Serat Centhini.**
# **Serat Madujaya.**
# **Serat Puja Kusuma.**
# **Serat Dara Murtasiyah.**
# **Serat Gatholoco.**

## Jatiswara ing sajawinipun Sastra Jawi. 
Wonten pengaruh sanès ingkang boten pati penting saking kawontenan *Jatiswara* punika dhumateng kahananing manuskrip-manuskrip sanèsipun. ananging pengaruh kala wau ingkang saged dipuginakaken dumados pangukuring popularitas karya punika. Pengaruh kalawau katingal ing asringipun nama Jatiswara dipunginaken utawi mijil ing cariyos-cariyosipun sanèsipun. Tokoh *Jatiswara* punika mijil ing cariyos-cariyos kirang langkung wonten 29 karya ing sajawinipun korpus *Jatiswara*. Medaling Tokoh *Jatiswara* punika wonten ing manuskrip-manuskrip kadosta:

# *'Manuskrip *Sajarah Banten*.**
# ***Serat Wali Sana* anggitanipun R.Ng Ranggawarsita.**
# ***Serat Jaka Sléwah* salah sawijining roman Islam.**
# ***Carub Kandha Carang Seket*.**
# ***Suluk Ki Asandi.***
# ***Kidung Jayèngswara*.**
# ***Babad Lombok.***
# ***Ménak Amir Hamzah.***
# ***Dèwi Rengganis.*'''

## Lampiraning tèks Jatiswara. 
### Miturut Resènsi A: Resènsi saking Lombok. 
#### Dhandhanggula.
[Lepas] lampahé mangkin lumaris\,

jayèngsraya hanututi sanak\,

sayan kawang lampahhé\,

hangièn lampahhipun\,

wanten désa kadulu hasrih\,

karang maksih aruna,

ramé dé[6]-sa hagung\,

pepete tan nagapuspa,

kang hi natar,hang Soka lan nagasari,

tilassé wong awiyya.

### Miturut Resènsi C: 
#### Pupuh I, Asmarandana.
hening lampahhé sang barangti,

hanut sakarsaning suksma,

lepas tan kandheg lampahé,

datan ana kang sinadya,

hangétan parannira

hamung ariné kang kétung,

sajati hari mannira.

#### Pupuh II, Mijil.
Saksana manjing sajroning kori,

lampahipun alon,

jumeneng soring angsana mangké,

bumi ngaling bèji toyanna wning,

tumindak sang brangti,

lampahé tumungkul.

### Miturut Resènsi D: 
#### Pupuh Asmarandana. 
Mendhung mendhung riris alit\,

keteran limut araras\,

mandra haketer swarané\,

camara sumyak kanginan\,

warnanen Jatiswara\,

hika lampahé lumintu\,

datan arèrèn samarga.

## Rujukan