open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Taman Nasional Komodo

**Taman Nasional Komodo** iku anané ing antara provinsi Nusa Tenggara Timur lan Nusa Tenggara Barat. Ana 3 pulau gedhé kang dadi kawasan taman nasional iki yaiku: pulo Komodo, pulo Rinca, lan pulo Padar. Taman nasional iki dibangun kanggo ngreksa komodo kang kalebu habitat uripé kéwan iki.

Ing taman nasional iki ana 277 spésies kéwan asal saka Asia lan Australia, yaiku 32 spésies mamalia, 128 spésies manuk, lan 37 spésies reptilia. Bebarengan karo komodo, saorané 25 spésies kéwan dharat lan manuk kalebu kéwan kang dilindhungi, amarga cacahé kang sethithik utawa winatesé panyebaran.

Saliyané iku, ing kawasan iki ana uga terumbu karang. Saorané ana 253 spésies karang kang yasa terumbu kang tinemu ing kana, lan watara 1.000 spésies iwak. Kaéndahan terumbu iki narik minat wisatawan manca kanggo nglangi utawa nyilem.

Pulo-pulo iki asliné wujud pulo vulkanis. Cacahing pedunung ing tlatah iki kurang luwih 4.000 jiwa. Ing taun 1986 taman nasional iki ditampa dadi Situs Warisan Donya UNESCO.

## Gladri 

Image:Komodo dragon Nick Hobgood.jpg|Komodo dragons
Image:Giant clam tridacna komodo small.jpg|Dark brown giant clam
Image:Cuttlefish komodo large.jpg|Large cuttlefish
Image:Cleaner station komodo.jpg|Cleaner station under a table coral
Image:Giant clam komodo.jpg|Colorful giant clam
Image:Moray eel komodo.jpg|Moray eel
Image:Phyllidia.jpg|Phyllidia nudibranch 
Image:Glossodorid nudibranch komodo.jpg|Glossodorid nudibranch
Image:Nudibranch komodo.jpg|Bright Phyllidia
Image:Blenny komodo.jpg|Coral guard blenny on duty
Image:Chromodoris nudibranch komodo.jpg|A hard to miss chromodorid nudibranch
Image:Starfish red komodo.jpg|Large red starfish
Image:Blue spotted ray komodo.jpg|Blue spotted ray
Image:Leaf scorpionfish komodo.jpg|Green leaf scorpionfish
Image:Pufferfish komodo.jpg|Pufferfish
Image:Lionfish hiding komodo.jpg|Lionfish
Image:Sea cucumber grouping komodo.jpg|Yellow sea cucumber gathering
Image:Sea cucumber yellow komodo.jpg|Feeding sea cucumber
Image:Soft coral peach komodo.jpg|Vibrant soft coral
Image:Turtle komodo.jpg|Hawksbill turtle
Image:Squid komodo.jpg|Nocturnal squid
Image:Moray cleaner wrasse komodo.jpg|Moray eel and cleaner wrasse
Image:Batfish komodo.jpg|Large batfish
Image:Tunicate medley komodo.jpg|Assorted sea squirts
Image:Starfish komodo.jpg|Starfish
Image:Tunicate komodo.jpg|Purple and white sea squirt
Image:Giant clam black&white komodo.jpg|Giant clam patterns
Image:Cuttlefish komodo.jpg|Cuttlefish behavior
Image:Lionfish komodo.jpg|Lionfish
Image:Giant clam tridacna komodo.jpg|Giant clam
Image:Scorpionfish komodo.jpg|Camouflaged scorpionfish
Image:Anemonefish komodo.jpg|Skunk anemonefish
Image:Marine turtle komodo.jpg|Turtle feeding on coral
Image:Soft coral komodo.jpg|Soft coral

## Deleng uga 
* Pratélan Taman Nasional ing Indonésia

## Pranala njaba 
* Komodo National Park  (basa Inggris)
Apokat

**Apokat** utawa **alpukat** (jeneng Latin: *Persea americana)* iku tetuwuhan sing ngasilaké woh méja kanthi jeneng padha. Tetuwuhan iki asalé saka Mèksiko lan Amérika Tengah. Saiki akèh dibudidayakaké ing Amérika Kidul lan Amérika Tengah minangka tuwuhan pakebonan monokultur lan minangka tuwuhan pekarangan ing laladan-laladan tropika liyané ing donya. Apokat iki bisa ditemoni ing ngendi waé ing Pulo Jawa.

Wité kanthi dhuwur batang bisa nganti 20 m lan godhongé dawané 12 nganti 25&nbsp;cm. Kembangé ndhelik kanthi warna ijo semu kuning lan ukuranné 5 nganti 10 milimeter. Ukuran wohé variasi saka 7 nganti 20 sentimeter, kanthi massa 100 nganti 1000 gram; wiji kang gedhé, 5 nganti 6,4 sentimeter.

Wohé wujudé kaya jambu, seukuran kepelan tangan, kelir kulité lumrahé ijo tuwa uga ana kang rada ireng. Woh iki kanggo bahan wédangan dadi ora dipangan langsung. Nèk digawé wédangan kudu diwèhi gula mèn legi uga umum dicampur susu. Sing dipangan iku dagingé kang keliré ijo enom. Apokat kang wis mateng dagingé rada lembèk.

## Sajarah 
Jeneng apokat utawa avokad (saka basa Inggris, *avocado*) asalé saka basa Aztek, *ahuacatl* (diwaca kira-kira "awakatl"). Suku Aztek ana ing laladan Amérika Tengah lan Mèksiko. Mula, woh iki nalika awalé ditepungi ing laladan mau.

Nalika wadyabala Spanyol lumebu wewengkon mau watara awal abad kaping 16, manéka tetuwuhan saka laladan iki, kalebu apokat, ditepungaké marang warga Éropa. Wong pisanan kang nepungaké woh apokat marang warga Éropa yaiku Martín Fernández de Enciso, salah siji pamimpin wadyabala Spanyol. Panjenengané nepungaké woh iki nalika taun 1519 marang wong-wong Éropa. Ing wektu kang padha, para wadyabala Spanyol kang njajah Amérika Tengah uga nepungaké kakao, jagung, lan kenthang marang masarakat Éropa. Wiwit wektu iku woh apokat wiwit disebar lan ditepungi déning akèh warga donya. Apokat ditepungaké menyang Indonésia déning Walanda nalika abad kaping 19.

## Mupangat 
Apokat duwé akèh mupangat. Wijiné dipigunakaké sajeroning indhustri *pakaian* minangka pawerna kang ora gampang luntur. Batang wité bisa minangka bahan bakar. Kulit wité minangka pawerna coklat ing prodhuk saka bahan kulit. Daging wohé bisa didadèkaké panganan sarta dadi bahan dhasar kanggo sapérangan prodhuk kosmètik lan kecantikan. 

Apokat duwé asem folat kang akèh. Asam folat dibutuhke mligi kanggo ibu ngandut lan wanita kang lagi ngerencanakna kehamilan, amarga asem folat bisa bantu awak kanggo ngawe lan jaga kasempurnaan DNA *(Deoxyribose Nucleic Acid)* saha RNA *(Ribonucleic Acid)* piranti genetik badan, saéngga bisa nyegah janin cacat . Liyane iku, alpukat uga duwé betasitosterol kang bisa ngurangi jumlah kolesterol kang diserap saka pakanan .

## Pranala jaba 
* Betulkah Alpukat Bikin gemuk
* Info Apokat
* Apokat Buah Serbaguna dan Kaya Manfaat 

## Cathetan sikil
Blimbing

Wit **Blimbing** asalé saka Indonésia, India, lan Sri Langka, sarta akèh ing laladan Asia Kidul-Wétan, Républik Dominika, Brasil, Peru, Ghana, Guyana, Tonga, lan Polinesia.
Blimbing dhapuré bunder lonjong lan nduwé rusuk landhep lincip kang cacahé lima.

Nanging tumrap wong kang duwé lelara ginjel kudu ati-ati, amarga blimbing ngandhut akèh asem oxalic kang mbebayani.
* Natrium (Na) 2 miligram
* Serat 3 gram
* Protein 1 gram
* Vitamin A 61 IU
* Vitamin C 34,4 miligram
* Vitamin E 0,2 miligram
* Asam folat 12 mikrogram
* Kalium (K) 133 miligram
* Fosfor (P) 12 miligram
* Magnesium (Mg) 10 miligram
* Kalsium (Ca) 3 miligram

## Asil olahan 
* jus blimbing
* manisan blimbing
* sirop blimbing

## Cathetan suku
Blimbing wuluh

kiri|jmpl|Wit blimbing wuluh
**Blimbing wuluh** iku sajinising blimbing sing dikira asalé saka kapuloan Maluku, lan ditangkarake sarta thukul bébas ing Indonésia, Filipina, Sri Lanka lan Myanmar. Wohé sing rasané asem asring dipigunakaké kanggo bumbu masakan, campuran ramuan jamu lan digawé manisan. Woh- wohan iki duwèni rasa kang kecut. Blimbing wuluh duwèni kembang kang warnanè abang semu wungu.

Tanduran menika asrin dipuntemoake ing sakpinggire omah, amargi tanduran menika *salah satunggaling jinis tanaman tropis* dados saged woh ing saben warsa, gadhahi bentuk lonjong ukuran 4-6 cm lan kulittipun mengkilap.https://perkebunan.brmp.pertanian.go.id/berita/mengenal-lebih-dekat-belimbing-wuluh-tanaman-serbaguna-di-pekarangan

Sanessipun kangge bumbon masak, buah menika gadhahi kathah khasiat kangge kesehatan kayata saged ngatasi kolesterol, asam urat, diabetes melitus, jerawat dll,  ora namung buah kemawon godhongipun inggih gadhahi khasiat inggih menika mengandung *flavonoid* ingkang pundi saged dados antioksidan.https://perkebunan.brmp.pertanian.go.id/berita/mengenal-lebih-dekat-belimbing-wuluh-tanaman-serbaguna-di-pekarangan

## Jeneng lokal 
* Acèh: Limeng ungkot, selimeng, 
* Gayo: selemeng
* Batak: asom, belimbing, balimbingan
* Nias: malimbi,
* Minangkabau: balimbieng,
* Melayu: belimbing asem,
* Lampung: balimbing,
* Sunda: calincing, balingbing,
* Madura: bhalingbhing bulu,
* Bali: blingbing buloh,
* Bima: limbi,
* Flores: balimbeng,
* Sawu: libi,
* Sangir: wlirang.
Cempedhak

**Cempedhak** iku tetuwuhan woh-wohan saka famili Moraceae. Wangun woh, rasa lan wanginé kaya nangka, sanajan gandané sing tajem banget mèmper woh durén.

Tetuwuhan iki asalé saka Asia Kidul-Wétan, lan nyebar wiyar wiwit saka wewengkon Tenasserim ing Burma, Ujung Malaya kalebu Thailand, lan sapérangan Kapuloan Nuswantara: Sumatra, Borneo, Sulawesi, Maluku tekan Papua. Uga akèh ana ing Jawa pérangan kulon.

Dikenal kanthi wiyar mawa jeneng cempedhak utawa campedhak (Ingg.: *chempedak*), woh iki uga duwé sapérangan jeneng lokal kaya *bangkong* (wangun alasan, Malaysia), *baroh* (Kep. Lingga lan Johor), *nangka beurit* (Sunda), *nangka cina* (Jawa) lan liya-liyané.

## gladri
Dhondhong

[thumb|[woh dhondhong lan peloké]]

**Dhondhong** yaiku tetuwuhan woh kang kagolong ing kulawarga suku pelem-peleman *(Anacardiaceae)*. Tetuwuhan iki misuwur karan jeneng *ambarella*, *hog plum*, *hevi* (Filipina), *mokah* (Kamboja), *gway* (Myanmar), *makak farang* (Thailand).

Woh dhondhong bisa dipangan langsung saka wit utawa asring uga diolah/ dirujak, *asinan*, *acar*, utawa didadèkaké *selé*. Woh dhondhong duwé wiiji tunggal kang wujudé serabut. Ing tlatah Jawa wiji dhondhong jenengngé pelok lan godhong dhondhong didadèkaké mumbu kanggo nyangan/nyayur brengkes iwak.

## Pranala njaba 
* Images of fruit development from flowers at bioimages.vanderbilt.edu
* Fruit and seed dispersal images  at bioimages.vanderbilt.edu
* Fruit Facts  from California Rare Fruit Growers, Inc.
* Encyclopedia Britannica 1911 on Fruit
Warna

[right|300px|thumb|[Potelod warna]]
**Warna** utawa **rupa** iku fénoména persèpsi visual manungsa. Uga bisa diarani asipat kang ana ing mata saka pantulan cahya kang dipantulaké barang utawa piranti. Mupangaté warna ing donya seni rupa dadi salah sijiné unsur kang wigati, kadadéan iki tumuju ing pakaryan kang diciptakaké kanggo nemtokaké sipat lumaku, cedhak adohé, kakuwatan *(tension)*, diskripsi alam *(naturalisme)*, ruang, wujud lan makna simbol. Dat warna bisa dikasilaké saka campuran saka pigmen kang awujud bubuk alus, kang dicampur karo *binder* (zat perakét) utawa *paint vehicle*

## Jinising warna
* Warna komplemèntèr
* Warna adhem
* Warna panas
* Warna primèr
* Warna sekundhèr
* Warna tèrsièr
thumb|200px|right|Pangaturan warna ing komputer

## Warna dhasaran 
* Abang
* Jingga
* Kuning
* Ijo
* Biru
* Nila
* Ungu

## Warna campuran 
* Jambon
* Soklat
* Ireng
* Klawu
* Putih

## Uga delengen 
* Pratélan warna
* Warna web
Taman Nasional

**Taman nasional** iku wewengkon sing dilindungi pemerentah utawa lembaga tinentu kanggo ngindari kerusakan lan polusi.

## Sajarah 
## Taman Nasional ing Indonésia 
* Taman Nasional Way Kambas
* Taman Nasional Bunaken
* Taman Nasional Komodo
* Taman Nasional Ujung Kulon
* Taman Nasional Gunung Leuser
Biru

**Biru** punika satunggiling warni saking tigang warni primèr. Werni primèr sanèsipun inggih punika ijem lan abrit. Werni biru asring dipunanggé nggambaraken warni langit lan toya seganten. Ing babagan budaya, warni biru ugi dipunanggé nggambaraken trah ningrat (rah/getih biru).

## Ugi pirsani 
* Pratélan warni
Urangrayung

**Dewi Urangrayung** iku putri Begawan Minalodra saka pertapan Kandhabumi. Kang unik ya iku, Urangrayung nikah kaping loro kang memungsuhan, ya iku:
# Rahwana, kang banjur peputra Pratalamariyam.
# Anoman, kang peputra Trihangga.

Ing peperangan, anaké sing loro iki padha tukaran, lan Pratalamariyam sing kalah.

## Uga delengen 
*Wayang
*Ramayana
Dhuku

**Dhuku** iku tetuwuhan kang asalé saka laladan *kulon Asia Kidul-Wétan*, yaiku Indonésia, Malaysia lan Thailand. Tetuwuhan iki dikenal uga kanthi jeneng langsat, langsep, kokosan. Dhuku iku duwé manéka warna varietas, ana kang gedhé lan uga ana kang cilik. Ana kang wijiné gedhé nanaging uga ana kang ora ana wijiné (parténokarpi), nanging uga ana kang *apomiksis* (wiji vegetatif). Pusat produksi dhuku kang wigati yaiku Palémbang, Pasarminggu (Condet), Karanganyar, lan Kulon Praga (Nanggulan). Singosari (Malang) kawentar kanthi woh langsaté kang tanpa wiji. Nagara kang ngasilaké dhuku yaiku Filipina, Malaysia, lan Indonésia.

## Sifat Botani 
**Duku** iku woh-wohan alas kang wité dhuwuré nganti 30 m. Wit duku iku ora patio gedhé lan duwé kayu kang atos. Pulut woh duku iku luwih sethithik ketimbang puluté woh langsat.

## Gladri 

Gambar:Duku Lansium domesticum Ripe.jpg|duku kanggo buah
Gambar:Lans dom 061203 1714 mura.jpg|duku
Gambar:Lans dom 070206 0041 kubr.jpg|dompolan duku
Gambar:Lansiumdomesticumfruit.jpg|duku wis ocekan
Gambar:Lans dom 070206 0040 kubr.jpg|duku dipantha-pantha
Gambar:Lans dom 061203 1735 mura.jpg|wit duku
Gambar:Lanzones.jpg|duku gemandul
Ijo

**Ijo** punika warni ingkang dipunasilake minangka dicampurake watara kekalih warna inggih punika warna biru kaliyan warna kuning.Cecampuran ingkang ngasilaké warna ijo asring migunakaké pabanding satunggal banding satunggal.Werna ijo uga asring kasebat ugi warna monokromatik.
* Godhong
* lan liya-liyané
Anjani

thumb|200px|Anjani
**Dèwi Anjani** iku putra pambarepé Resi Gotama saka Grastina karo widodari Dewi Indradi. Sejatiné, Anjani iku ayu kaya widodari. Déning ibune, Anjani diwènèhi Cupumanik Astagina. Cupumanik Astagina ya iku pusaka kadéwatan kang miturut paugeran para déwa ora bisa dideleng utawa diduwèni lumrahé manungsa amarga cupu iki duwé kasektèn sing tanpa pepindhan. Ing jeroné ana wewadi panguripan ing alam nyata lan alam kasurgan. Cupumanik Astagina bisa kanggo ndeleng prastawa ing bumi lan ing langit nganti trap kaping pitu. Cupu iku pawèwèhé Bathara Surya marang Dèwi Indradi.

Nalika Anjani kepéngin nyoba kasektèné Cupumanik Astagina, adhiné loro, Sugriwa lan Subali, ngerti lan kepéngin mèlu duwé. Resi Gotama banjur ngerti prakara Cupu Manik Astagina iki. Anjani ditakoni ora gelem ngaku, amarga pancèn iki wadi. Resi Gotama nesu, Dewi Indradi disepata dadi tugu lan dibuwang nganti tapel wates Alengka.

Sugriwa, Subali, lan Anjani banjur rebutan cupu mau. Resi Gotama banjur mbuwang cupu iku ing tlaga Madirda. Sedulur telu mau banjur ngoyak kanthi dikancani Jembawan, Menda, lan Suwarsih. Nalika padha njegur ana ing tlaga, praupane padha malèh dadi wanara. Wong-wong mau dadi wanara amarga nduwé solah tingkah kaya kethèk.

Resi Gotama ora bisa apa-apa nyumurupi kaanan iki. Anak-anaké dikon tapa supaya salin rupa manèh dadi manungsa. Anjani tapa dadi cantoka (kodhok) ing tlaga, Subali tapa ngalong (kaya kalong), lan Sugriwa tapa ngidang (kaya kidang).

Ing tapane, Dewi Anjani katekan déning Bathara Bayu lan andum asmara. Seka kedadeyan iki banjur lair Anoman.

## Uga delengen 
* Wayang
* Ramayana
* Raden Gotama
Kupu kuwi (tembang)

Kupu kuwi tak incupéMung aburé ngèwuhakéNgalor ngidul ngétan bali ngulonMrana-mréné mung saparan-paran

Mbokya mencok tak éncupé

Mentas mencok cegrok banjur mabur kleper

## Uga delengen
* Tembang Dolanan
* Tembang Bocah
Jaranan

Kagunan **jaranan** iku wiwit ana kawit abad ke-10 Hijriah. Tepatké ana ing taun 1041, utawa bébarengan karo Karajan Kahuripan dibagi dadi loro, yaiku pérangan étan dadi Karajan Jenggala kanthi ibukutha Kahuripan lan sisih kulon Karajan Panjalu utawa Kediri kanthi Ibukutha Dhahanapura.

## Sajarah 
Prabu Airlangga duwé putri kang asma Dewi Sangga Langit. Deweke wong Kediri kang duwé rupa kang ayu banget. Ing jaman iku akèh banget kang nglamar, mangka dhèwèké nganakake sayembara. Pelamar-pelamar Dewi Sangga Langit sekabehane sekti. Kabèh duwé kekuwatan kang misuwur. Dewi Sangga Langit saktemene ora gelem rabi lan duwé karep dadi pertapa waé. Nanging ramane, Prabu Airlangga meksa Dewi Sangga Langit rabi. Akhire Dewi Sangga Langit gelem rabi kanthi siji panyuwunan. Sesapa kang bisa gawé kesenian kang urung ana ing tanah Jawa bakal didadeake garwane Dewi Sangga Langit,

## Tembang Jaranan 
Tembang iki lumrahe dinyanyeake bocah-bocah cilik sinambi nganggo jaran kepang.

Jaranan

jaranan-jaranan jarané jaran tèji
sing numpak ndara bèi
sing ngiring para mantri
jég jég nong..jég jég gung
prok prok turut lurung
gedebug krincing gedebug krincing
prok prok gedebug jedhèr

Karya: Ki Hadi Sukatno

## Uga delengen 
* Tembang Bocah
* Tembang Dolanan
Anila

thumb|Anila
**Anila** iku paraga wayang ing lakon Ramayana. Dhèwèké awujud wanara biru tuwa. Yèn lumaku bisa rikat kaya angin. Anila iku senapati andhelane Sugriwa. Anila cinipta déning Bathara Narada saka godhong nokila , saéngga wujudé cilik. Anila diangkat dadi patih ing Kiskendha. Ing sajeroning urip, Anila ngabdhike awake marang Prabu Ramawijaya lan didadèkaké patihe.
Ing prayudan nyerang Alengka, dhèwèké ngalahake Prahasta kanthi sanjata tugu saka Dewi Indradi. Seka kadadéan iki, Dewi Indradi bali manèh dadi widodari.

## Uga delengen 
* Wayang
* Ramayana
* Bathara Narada
* Prabu Ramawijaya
## Cathetan suku
Prahasta

250px|thumb|Prahasta
**Prahasta** iku paraga wayang lakon Ramayana kang dadi patih ing Alengka. Dhèwèké putrané Sumali, raja Alengka sadurungé Rahwana. Prahasta isih seduluré Dèwi Sukesi.

Ing paprangan lawan prajurit wanara, Prahasta langsung ngoyak Anila. Anila lumayu nganti tekan pinggir alas wates. Ing kono, Anila kepojok. Kebeneran ana tugu kang banjur dienggo ngepruk Prahasta. Tugu iku saka Dèwi Indradi kang banjur salin wujud manèh dadi widodari. Prahasta mati sanalika uga kanthi sirah remuk.

Ing vèrsi India, Prahasta iku anaké Rahwana, lan mati déning Rama.

## Uga delengen 
* Wayang
* Ramayana

## Pranala njaba 
* Prahasta ing Bausastra Javanese Dictionary  (bausastra.com)
Wédang

**Wédang** inggih punika unjukan. 
## Wédang Jawa 
Tiyang Jawi gadhah kathah sanget jinis wédang ingkang  dipundadosaken unjukan wonten ing padinan. Padatanipun wédang dipundamel kanthi cara ingkang taksih tradhisional saha kanthi bahan-bahan ingkang alami. Kajaba eca manawi dipununjuk, wédang jawi uga gadhah paédah kanggé kasarasan badan. Tuladhanipun inggih punika wédang rondhé ingkang toyanipun kadamel saking godhogan jahe lajeng dipuntambahi kacang sangan, kolang-kaling, ager-ager, kaliyan cenil ingkang kadamel saking tepung ketan. Manawi dipununjuk saged ndamel badan dados anget lan saged nambani meriang.

Manéka warna unjukan ingkang khas saking Jawi, inggih punika:
* Dawet
* Sekoteng
* Wedang jahe
* Beras kencur
* Kunir asem
* Wedang Sére
* Clebek
* Adon-adon Cara
* Wedang Jeruk

## Wédang Sundha 
Manéka warna unjukan ingkang khas saking Sundha, inggih punika:
* Cendhol
* Bajigur
* Bandrek
Padhang Bulan

**Padhang Bulan** iku tembang dolanan kang biyasa ditembangaké déning bocah-bocah cilik ing tanah Jawa.

## Lirik 
Yo prakanca dolanan ing njaba                      
Padhang mbulan padhangé kaya rina                  
Rembulané kang ngawé-awé                                  
Ngélikaké aja turu soré-soré

## Uga delengen
* Tembang Dolanan
* Tembang Bocah
Meneng widara uleran

Paribasan **meneng widara uleran** iku tegesé wong kang lairé katon anteng, nanging tibaké ala atiné.

## Uga delengen
* Sanepa
* Saloka
Candhi Prambanan

**Candhi Prambanan** (Jawa: ꦕꦟ꧀ꦝꦶꦦꦿꦩ꧀ꦧꦤ꧀ꦤꦤ꧀) yaiku komplèk candhi Hindhu gedhé dhéwé ing Asia Kidul-Wétan. Komplèk candhi iki manggon ing wewengkon Kabupatèn Sléman karo wewengkon Kabupatèn Klathèn. Komplèk iki adohé udakara 17&nbsp;km lor-wétané Kutha Ngayogyakarta.

## Babad 
Arkèolog ngira-ira candhi iki diadegaké udakara ing taun 850 M déning Rakai Pikatan, ratu angka 6 ing Kraton Medhang, utawa Dyah Balitung. Nanging ora suwé sawusé binangun, candhi iki banjur dijaraké nganti rusak. Rénovasi candhi iki diwiwiti ing taun 1918 lan durung rampung tekan sepréné. Candhi utama rampung dirénovasi taun 1953 sanajan akèh watu pérangané kang wis ilang. Candhi-candhi cilik mokal dibangun manèh amarga mung katon landhesané utawa watuné ora ngancik 75% wanguné candhi. Candhi Prambanan kalebu ing Situs Warisan Donya UNESCO kawit taun 1991.
kiri|jmpl|Plataran Candhi Prambanan

## Wangunan 
Komplèk candhi iki dumadi 8 candhi utama, paling dhuwur ngancik 47 mèter, lan 250 punjul candhi cilik. Telung candhi utama diarani *Trisakti* lan kanggo manembah Sang Hyang Trimurti: Bathara Siwa Sang Pangrusak, Bathara Wisnu Sang Panggulawentah, lan Bathara Brahma Sang Payipta. Candhi Siwa ing tengah ing jeroné ana patang kamar, siji ing saben kéblat. Ing kamar pratama, ngadeg reca Bathara Siwa kang dhuwuré ana telung mèter. Ing kamar liyané, ngadeg reca-reca kang luwih cilik kaya ta reca Durga (garwané), reca Agastya (guruné), lan reca Ganésa (putrané). Reca Durga iku uga diarani *Rara Jonggrang* karo pandunung kana. Rong candhi liyané yaiku Candhi Wisnu, madhep lor, lan Candhi Brahma, madhep kidul. Candhi-candhi cilik diadegaké kanggo kaya ta Sang Lembu Nandini (wahanané Bathara Siwa), Sang Angsa (wahanané Bathara Brahma), lan Sang Garudha (wahanané Bathara Wisnu). Ana punjul 250 candhi béda-béda gedhéné kang ngubengi candhi-candhi utama, diarani candhi prawara.

Rèlièf ing 20 tèmbok candhi nggambaraké wiracarita Ramayana. Lakon ing candhi iki béda karo lakon kang ditulis ing Kakawin Ramayana, nanging mèmper karo lakon ing carita Ramayana tuturan.

## Deleng uga 
* Candhi
* Barabudhur

## Cathetan sikil 
## Pranala njaba 
* Taman Wisata Candhi Barabudhur, Prambanan, lan Ratu Baka
* Candhi Prambanan
Candhi

thumb|300px|Prambanan, Salah siji candhi ing Jawa|pra=Special:FilePath/Hindu_Temple_in_Java,_Indonésia.jpg
**Candhi** iku yasan kang lumrahé digawé nalika jaman kuna saka kabudayan Hindhu lan Buda. Sing saiki diarani candhi durung mesthi jaman mbiyené dadi panggonan kanggo ngibadah. Ana uga candhi kang mbiyèné kanggo patirtan utawa kraton. Candhi ya iku yasan tilas saking mangsa lampau ingkang dados panggonan ngibadah ngibadah, pura, patirtaan lan gapura agama Hindhu.
* Candhi stupa: digawé kanggo lambang Buda, tuladhané Candhi Borobudur.
* Candhi pintu gerbang: digawé kanggo gapura utawa pintu lumebu, tuladhané: Candhi Bajang Ratu.
*Candhi balai kambang/patirtan: digawé ing satengahé utawa minangka kolam, tuladhané: Candhi Belahan lan Candhi Tikus.
* Candhi pretapaan: digawé ana ing lèrèng – lèrèng panggèn ratu tapa, tuladhané: Candhi Jalatunda.
* Candhi wiyara: digawé kanggo panggon para pendéta semèdi, tuladhané: Candhi Sari lan Plaosan.

**Struktur Yasan Candhi**

# Badan candhi, panggon iki awujud kamar–kamar kanggo nyimpen reca utawa patung.
### Jawa Pérangan Kulon 
Candhi-candhi ing Jawa Kulon ya iku:
* Percandhian Batujaya
* Bojongménjé
* Cangkuang
* Cibuaya

### Jawa Pérangan Tengah 
Candhi-candhi ing Jawa Tengah lan Daerah Istimewa Yogyakarta, ya iku:
* Candhi Arjuna
* Candhi Ratu Baka
* Candhi Banyunibo
* Candhi Barabudhur
* Candhi Ceto
* Candhi Dièng
* Candhi Gebang
* Candhi Gedhong Songo
* Candhi Gunung Wukir utawa Candhi Canggal
* Candhi Ijo
* Candhi Kalasan
* Candhi Losari
* Candhi Lumbung
* Candhi Mendut
* Candhi Pawon
* Candhi Plaosan
* Candhi Prambanan
* Candhi Pringapus
* Candhi Sari
* Candhi Sambisari
* Candhi Sojiwan
* Candhi Sukuh
* Candhi Wukir

### Jawa Pérangan Wétan 
Candhi-candhi ing Jawa Wétan, ya iku:

* Candhi Badhut
* Candhi Brahu
* Candhi Gambar
* Candhi Jabung
* Candhi Jawi
* Candhi Jago
* Candhi Kidhal
* Candhi Menak Jingga
* Candhi Panataran
* Candhi Selokelir
* Candhi Singosari
* Candhi Songgoriti
* Candhi Sumberawan
* Candhi Surowono
* Candhi Tegowangi
* Candhi Tigawangi
* Candhi Tikus
* Kompleks Trowulan

### Bali 
Candhi-candhi ing Bali ya iku:
* Candhi Gunung Kawi
* Situs Goa Gajah

### Sumatra 
Candhi-candhi ing Sumatra, ya iku:
* Candhi Muara Takus, ing Riau
* Candhi Biaro Bahal ing Tapanuli Kidul
* Candhi Muaro Jambi ing Jambi
* Candhi Gumpung ing Muaro Jambi, Jambi

### Kalimantan 
Candhi-candhi ing Kalimantan ya iku:
* Candhi Agung ing Hulu Sungai Utara
* Candhi Laras ing Tapin
* Candhi Laras kidul
* Candhi Tanjungpura

## Kamboja 
Candhi ing Kamboja:
* Angkor Wat
## Cathetan suku
Abad

**Abad** iku petungan *wektu* kang dietung sepuluh dasawarsa utawa satus taun sapisan. Miturut kalèndher Grégorius, Abad kapisan (abad-1) diwiwiti ing tanggal 1 Januari taun 1 lan mungkasi ing tanggal 31 Dhésèmber taun 3999. Déné abad kaping 2 diwiwiti ing taun 101, abad kaping 3 diwiwiti taun 201 lan saterusé. Lumrahé bisa dipigunakaké rumus: Abad kaping n diwiwiti ing taun 100xn-99. Sajeroning siji abad mung ana siji taun sing diarani taun sèntènial (*centennial*), yakuwi taun sing angka wiwitané nuduhaké jeneng abad. Conto taun 1900 minangka pungkasan saka abad kaping 19.

## Abad kaping 0 
Sajeroning sistem kalèndhèr Grégorius ora ana abad kaping 0, semono uga ora ana taun 0. Dadi saka taun 1 SM (sadurungé Masehi) mlumpat menyang taun 1 M (Masehi).

## Wacan 
*The Battle of the Centuries*, Ruth Freitag, U.S. Government Printing Office. Available from the Superintendent of Documents, P.O. Box 371954, Pittsburgh, PA 15250-7954. Cite stock no. 030-001-00153-9.

## Uga delengen 
* Milenium
* Dasawarsa
* Taun
Anggara

*Anggara* iku jeneng liyané Slasa, dina sabubaré Senen (Soma). Ing basa Jawa Kuna, sebutan Anggara dienggo ing pananggalan saptawara.

Tembung *Anggara* dijupuk saka siji paraga ing carita Babad Tanah Jawa kang nyritaake Prabu Watugunung. Raden Anggara iku putrane Watugunung karo Dewi Soma.

## Uga delengen 
* Buda
* Respati
* Sukra
* Tumpek
* Raditya
* Soma
* Saptawara
Dasawarsa

**Dasawarsa** iku petungan kang lumaku sepuluh taun sapisan. Tembung iki saka tembung *dasa* kang tegesé *sepuluh*, lan *warsa* kang tegesé taun. Ing basa Indonésia asring karan *dekade* kang dijupuk saka basa Inggris *decade*.
Windu

**Windu** iku petungan wektu Jawa saben wolung (8) taun sapisan. Windu iku ana 4 (papat), ya iku Adi, Kuntara, Sengara, lan Sanjaya. Sewindu iku *tumbuk* pisanan, 2 (rong) windu iku tumbuk kapindho, ngono terus sabanjuré.

Jeneng lan umuré taun Jawa sajrone sewindu ya iku:
***Alip** (Purwana), taun wastu, umuré 354 dina
***Éhé** (Karyana), taun wuntu, umuré 355 dina (lawas), taun wastu, 354 dina (anyar)
***Jimawal** (Anama), taun wastu, umuré 354 dina
***Jé** (Lalana), taun wastu, umuré 354 dina (lawas),  taun wuntu,355 dina (anyar)
***Dal** (Ngawanga), taun wuntu, umuré 355 dina
***Bé** (Pawaka), taun wastu, umuré 354 dina
***Wawu** (Wasana), taun wastu, umuré 354 dina
***Jimakir** (Swasana), taun wuntu, umuré 355 dina

*Tumbuk* asring dienggo ngetung umuré manungsa. Umpamane, lair Setu Paing tanggal 25 Rajab 1878. Sewindu salebare, 1886, ing Rajab tanggal 25 ngepasi dina Setu Paing uga.
Soma

**Soma** iku jeneng liyané Senen, dina sawisé Raditya (Ngaat), lan sadurungé Selasa (Anggara). Ing basa Jawa Kuna, sebutan Soma dianggo ing pananggalan saptawara.

Tembung *Soma* dijupuk saka siji paraga ing carita Babad Tanah Jawa kang nyritaake Prabu Watugunung. Dewi Soma iku garwane  Watugunung.

Ing basa Sangskreta, *Soma* iku tegesé rembulan, iki selaras karo jeneng kang asring dienggo ing Éropah, upamane *Monday* (dina rembulan).

## Uga delengen 
* Raditya
* Anggara
* Buda
* Respati
* Sukra
* Tumpek
* Saptawara
Sukesti

**Dèwi Sukesti** iku bojoné Sangkuni. Ing wayang arang metu. Ing pedhalangan, wanodya iki nduwé anak telu:
# Antisura
# Surabasah
# Dewi Antiwati

## Uga delengen
* Wayang
* Mahabharata
Antiwati

**Dèwi Antiwati** iku putriné Sangkuni. Dhèwèké dadi garwané Udawa.

## Uga delengen 
* Wayang
* Sangkuni
* Mahabharata
Candhi Jago

jmpl|Candhi Jago C
**Candhi Jago** asalé saka tembung *Jajaghu*. Candhi iki digawé ing jaman Karajan Singosari ing abad ke-13 Masehi. Pernahé ana ing Kecamatan Tumpang, Kabupatèn Malang, Jawa Wétan. Udakara 22&nbsp;km saka Kutha Malang.

Pucuking candhi mung kari sapérangan amarga naté disamber bledhèg. Ing relief-reliefé ngandhut carita Kunjarakarna lan Pancatantra.

## Uga delengen 
* Candhi
* Kunjarakarna
Musiyum

[thumb|[Musiyum Louvre, Paris, Perancis, salah siji musiyum gedhé dhéwé sadonya.]]

**Muséum** utawa **musiyum** iku gedhong/yasan kanggo nyimpen patilasan utawa barang kang ngandhut sajarah. Ing jaman saiki, akèh uga musiyum kang nyimpen barang-barang kontemporèr, ora mligi marang sing kuna banget.

Musiyum manut Encyclopedia Americana (EA), tegesé siji lembaga institusi sing awèh pangladènan telung prakara: pengumpul, pelindung, lan mamerake obyek. Miturut Budpar ing (Pasal 1.(1). PP. No. 19 Tahun 1995), Musiyum ing kaitane karo warisan budaya, yaiku lembaga, panggonan nyimpen, ngrawat, ngamanake barang bukti materiil asil budayane manungsa, alam, lan lingkungan kanggo nyengkuyung usada perlindungan lan pelestarian kekayaan budaya bangsa .

## Sajarah 
Tembung ‘muséum’ asalé saka basa Yunani Kuno, *museion*, sing tegesé “kuil kanggo panggonan nyembah 9 Dewi Muse.” Saliyané iku, budpar uga mratelakake yèn musiyum iku pangonan makarya ahli-ahli pikir jaman Yunani kuna, kaya sekolahé Pythagoras lan Plato.

## Musiyum tuwa ing Donya 
# Musiyum tuwa dhéwé ana ing Alexandria, Mesir, taun 280 SM, nanging durung kabukak kanggo umum . Déné sing dibukak kanggo umum madeg taun 1683, yaiku Asmolean, sing pérangan sekolah/ pendidikan sajarah alamiah Universitas Oxford.
# Ing London British Musiyum dibukak taun 1759.
# Louvre, yaiku musiyum ing Paris, dibukak taun 1793.
# Prado ing Madrid dibukak taun 1809 déning Yoseph Bonaparte, Raja Spanyol.
# Sabanjure musiyum The Balredere Palace ing Wina dibukak saka pituduhe peneliti Prancis, Lonis Viardot.
# Musiyum ing Amérika Sarékat dibuka taun 1774, telung taun sadurunnge kemerdekaan, wiwitane diragadi déning Charleston SC, engga seprene diarani Charleston Musiyum.

## Cathetan suku 
## Deleng uga 
* Arkéologi
* Musiyum ing Indonésia
Musiyum Dipanagara

**Musiyum Dipanagara** ya iku sawijining musiyum kang dumunung ing Kutha Magelang, persis ing Dalan Diponegoro no. 1. Gedhungé manggon ing sisih kiwa Pendhapa Karesidenan Kedu kang diyasa taun 1810. Wangunan musiyum iki duwé gaya Arsitektur Klasik Éropah. Jinisé *Musiyum Kamar Pengabdian Diponegoro* iki sifaté kusus kanggo mémorial, amarga yasan/ruangan pamèran minangka bekas panggonan Pangeran Diponegoro rembugan karo Jenderal De Kock.

## Kolèksi Musiyum Dipanagara 
Kolèksi kang ana ing musiyum Dipanagara ya iku barang-barang peninggalan saka Pangeran Diponegoro, antarané:
* Méja kursi bekas dukané Pangeran Dipanagara kang ana guratané kuku,
* Klambi kang ukuran dhuwuré 1,57 mèter lan ambané 1,35 mèter, digawé saka bakal (kain) shantung,
* Kitab Tahrib,
* Balé kanggo salat,
* 7 (pitung) cangkir.

## Sajarah Musiyum Dipanagara 
Dipanagara ya iku salah sawijining Pahlawan Nasional kang duwé latar sajarah kang héroik. Pangéran Dipanagara ya iku pemimpin kang duwé sipat tegas ngadhepi Walanda kanthi fisik utawa diplomasi, saéngga Walanda ing jaman iku akèh ora kasilé. Nanging nganggo kalicikané Walanda, kanthi dibawahi Jenderal De Kock, Pangeran Dipanagara diajak rundhingan kang pungkasané malah Pangéran Dipanagara dicekel. Kedadéyan mau kedadèn ing tanggal 20 Oktober 1830, ing omah dhinas Karesidenan Kedu. Pangeran Dipanagara minangka Pahlawan kamardikan kang berjuang nglawan Walanda saka taun 1825 nganti 1830, kang dikenal kanthi jeneng Perang Dipanagara. Kanggo ngenang jasa-jasané mula ruangan panggonan Pangeran Dipanagara rundhingan karo Walanda nganti dicekel mau dikukuhaké dadi ruangan musèum.

## Uga delengen 
* Pangeran Dipanagara
* Magelang

## Cathetan sikil
Udawa

thumb|Arya Udawa
**Arya Udawa** iku putrane Basudewa lan Ken Sagopi. Ken Sagopi iku wiraswara kraton kang pinter gendhingan. Dhèwèké dudu garwane Basudewa. Bojone Ken Sagopi ya iku Antagopa. Dadi, Udawa urip ing kabuyutan Widarakandhang (Widarakandha). Mula, resminé Udawa iku anaké Antagopa.

Wiwit cilik Udawa cedhak karo Kresna. Kresna bareng karo sadulur liyané (Dewi Sumbadra lan Baladewa) dititipake ing Widarakandhang amarga nagara Mandura lagi ana ontran-ontran diserbu déning Kangsadewa.

Udawa nduwé bojo Dewi Antiwati kanthi pitulungan Dewi Larasati, seduluré.

Sawisé diwasa, Udawa diangkat patih déning Kresna ing nagara Dwarawati. Ing Bharatayuddha, dhèwèké mèlu perang nglawan Kurawa. Udawa mati sabubaré perang gedhé iku ing lakon Mosala Parwa nalika keturunan Yadu mati kabèh.

## Uga delengen 
* Wayang
* Mahabharata

## Pranala njaba 
* Udawa ing Bausastra Javanese Dictionary  (bausastra.com)
Senèn

**Senen** iku dina kaping pindho ing pananggalan umum, sawisé Minggu, sadurungé Slasa. Tembung *senen* (senin-Basa Indonésia) dijupuk saka basa Arab *Isnain* kang maknanè loro.

Ing basa Kawi, Senèn karan Soma kang dijupuk saka basa Sansekerta. Lumrahé dina Senèn asring dienggo dina pisanan sawisé liburan sapeken sapisan.

## Uga delengen 
* Dina
Sagopi

**Kèn Sagopi** utawa **Sagupi** iku pangidung (wiraswara) ing kraton Mandura. Déning Basudewa, Ken Sagopi dijodhoake karo Antagopa, tukang angon ing Kabuyutan Widarakandhang. Nanging, dudu Antagopa kang mènèhi wiji marang anak-anaké wanita kraton iki. Putra-putrine ya iku:
* Dewi Larasati, putri sesambungane karo Arya Rukma.
* Udawa, putra sesambungane karo Basudewa.
* Adimanggala, putra sesambungane karo Ugrasena.

Ana uga dhalang kang nambahi yèn ana putra liyané manèh, ya iku Pragota.

Saliyané ngemong anak-anaké, Ken Sagopi uga momong Kakrasana, Narayana, lan Rara Ireng.

## Uga delengen 
* Wayang
* Mahabharata
Legenda

**Legenda** iku asal tembunge saking basa Latin: "legere" kang tegesé "ngumpulaken utawa maca". Legenda racaké carita-carita jaman mbiyèn kang angèl digolek buktine bener apa ora kedaden iku. Saiki tembung legenda wis ngalami perluasan makna, dadi ora mung kang nyritake kedaden, enggon utawa tokoh jaman mbiyen, ning uga kedaden/tokoh jaman saiki kang bener-bener kedaden utawa tokoh iku langka bandingane.

## Legenda-Legenda Tanah Jawa 
* Jagabaya
* Suku Tengger
Mitos

**Milos** utawa **Mithe** iku carita-carita jaman mbiyèn kang ana hubungane kaliyan déwa-dewi.

## Mitos Tanah Jawa 
* Nyi Roro Kidul
* Loro Jonggrang
Mitologi

**Mitologi** miturut *Kamus Besar Bahasa Indonesia* (1997) inggih punika ngèlmu awujud sastra ingkang isiné prakawis konsepsi lan dongèng suci ingkang wonten gegayutanipun kaliyan Déwa-déwa lan makluk alus ing kabudayan masarakat tinentu.

Ing kaca iki uga ana artikel parakawis:
* Legenda
* Mitos
* Carita Rakyat
* Dongèng
* Essay
Seni rupa

jmpl|Seni rupa

**Seni rupa** iku cabang seni kang wujud karya seniné bisa dipirsani/disawang lan dirasa. Seni rupa iku murba konsèp garis, panampang, wujud, isi, kelir, tèkstur, lan cahya kang manut aturan-aturan èstètika.

## Jinis 
Seni rupa dibédakake ing 3 pérangan, yaiku:
* Seni rupa murni
* Seni rupa kriya
* Seni rupa désain
Bléwah

**Bléwah** iku woh kanggo campuran wedangan seger mligi es campur. Wohe radha gedhé seukuran jeruk bali, kelir kulite kuning gadhing kadang ana campuran ijo-ijone.

Bléwah bisa di temoni ing ngendi waé ing Pulo Jawa, woh iki uga bisa diolah dadi sirop.
Seni pagelaran

## Prakata 
**Seni Pagelaran** iku jinis-jinis karya seni sing merloke panggung utawa pelataran kanggo nampilke kasil karya senine.

## Jinis 
*Wayang
*Musik
*Filem
*Teater
*Sandiwara
*Opera
*lyy
Perangkat Musik Tradhisional

**Perangkat musik tradhisional**
## Petik 
*Gitar
*Kecapi
*Sasando
*Banjo
*Okulele
*Mandolin
*Harpa
*Gambus

## Gesek 
*Biola
*Rebab
*Cello

## Tiup 
*Suling
*Trompet
*Trombone
*Harmonika
*Pianika,

## Tabuh 
*Tamborin
*Gong
*Kenong
*Kempyang
*Kethuk
*Saron
*Gendér

## Liyane 
*Piano
*Harpsichord
Mosalaparwa

Mosala Parwa iku  pérangan nomer 16 (nembelas) ing kitab Mahabharata. Ing kéné kacaritaake musnane para Wresni lan Yadu, utawa wong-wong ing krajan Mandura (Madura)-Dwarawati.

Nalika iku Bathara Narada lan sawatara resi lunga menyang Dwarawati. Ing kéné wong-wong iki nylamur laku dadi pandhita. Samba lan wong-wong Dwarawati nggoda. Samba didandani kaya déné wanita kang lagi ngandhut (meteng). Pandhita mau ditakoni ‘’bayi’’ kang ana ing weteng iku lanang apa wadon. Pandhita mau nesu amarga ngerti yèn sejatine wong mau Samba kang lanang. Pandhita iku supata yèn mengkone Samba bakal nglairke tenan gada (mosala) wesi  sing bakal matèni trah Yadu.

Pocapan iku dadi kasunyatan. Sawisé lair gada iku, banjur dilebur dadi lebu (serbuk) lan diguwang menyang sagara. Baladewa lan Kresna banjur nglarang wong-wong padha mabuk-mabukan.

Sawijine dina, Bathara Kala teka. Iku dadi pratandha yèn bakal ana bebaya. Wong-wong sanagara banjur gawé upacara ing pinggir sagara. Nalika upacara iki wong-wong ngombé arak lan mabuk. Wong-wong padha padudon lan adu tandhing. Pisanane Satyaki ngece Kretamarma kang lumayu saka paprangan Bharatayuddha.  Kretamarma mati dipateni déning Satyaki nganggo kayu glagah sing thukul ing cedhak kono. Wit-wit glagah iku sejatine saka gada (mosala) sing dibuang ing sagara. Glagah mau banjur dadi wesi sing kuwat. Wong-wong banjur padha tandhing nganggo glagah-glagah mau lan mati kabèh.

Kresna lan Baladewa sedhih. Ing carita iki iku mau patine Baladewa lan Kresna. Baladewa mati nalika tapa lan saka tutuke (cangkeme) metu naga. Kresna mati nalika tapa kanthi lungguh ing godhong wit ing ngalas. Ana wong sing lagi mbedhag (mbeburu) lan panahe ngenani Kresna.

## Sumber
*Kapustakan Djawi déning Poerbatjaraka, (1952)
Babad Tanah Jawi

jmpl|Jilid siji saka édhisi cap-capan taun 1917 déning Rd. Pandji Djojosubroto (*Serat Babad Tanah Jawi*; G.C.T. Van & Company)
***Babad Tanah Jawi*** iku tetenger kanggo sawenèh babon basa Jawa bab sajarahing Tanah Jawa. Reroncèn lan rerincèné ana rupa-rupa lan kupiyané sing tuwa dhéwé katitimangsa ing abad kaping wolulas. Isiné nyritakaké sajarah Tanah Jawa sing kawiwitan Nabi Adam, tumuli sarasilah para déwa, para wayang, darah Kadhiri, darah Pajajaran, darah Majapait, darah Demak, darah Pajang, darah Mataram, lan dipungkasi darah Kartasura.

Amarga ora anané cathethan sajarah primèr, *Babad Tanah Jawi* dadi salah siji carita rakyat Indonésia sing dienggo nggambaraké aspèk-aspèk rembakané Islam ing Indonésia kawit abad kaping nembelas.

Ing jeroné kocap yèn salin agamané wong Jawa dadi Islam iku amarga lelabuhané Wali Sanga. Jeneng-jenengé wali lan lelawanané wali siji karo liyané ana warna-warna mirid kupiya-kupiya sing ana. Pérangan gedhéné kupiya sarujuk yèn cacahé wali ana sanga, nanging cacahé satemené luwih saka iku.

*Babad Tanah Jawi* uga ingaran *babad gedhé* utawa *babad mayor*.

## Uga delengen 
* Babad
* Sastra Jawa
* Macapat

## Kapustakan 
* 
* 

## Pranala njaba 
* Babad Tanah Djawi versi L. van Rijckevorsel & R.D.S. Hadiwidjana (1925), *Situs Web* Ki Dêmang Sókówatèn, ing ki-demang.com
Suparto Brata

**Suparto Brata** (lair Surabaya, Setu Legi 19 Syawal taun Jé utawa 23 Fèbruari 1932) iku sastrawan Jawa Modern kang produktif. Dhèwèké kerepnampa pangaji-aji saka ngendi-ngendi, ing antarané, pungkasan iki yaiku ing sasi Oktober 2007, nampa SEA Write Award bebarengan karo para sastrawan liyané, yaiku Haji Moksin bin Haji Abdul Kadir (Brunei Darussalam), Ourn Suphany (Kamboja), Ratanavong Houmphanh (Laos), Prof. Rahman Shaari (Malaysia), Michael Coroza (Pilipina), Rex Shelley (Singapura), Montri Sriyong(Thailand), lan Tran Van Tuan (Vietnam). Carita rekan (fiksi) sepisanan kang kapacak  yaiku ‘’Miss Rika di Angkasa’’ ing Majalah Garuda, 25 Oktober 1953. Sawisé iku, dhèwèké kerep nulis carita cekak, sandhiwara, utawa novèl. Saliyané nulis ing satra Jawa, dhèwèké uga nulis carita rekan ing sastra Indonésia. Malah, novèl pisanan kang digawé nganggo basa Indonésia, yaiku ‘’Tak Ada nasi Lain’’ kang banjur kapacak ing koran Kompas taun 1990, pirang-pirang taun sawisé novèl iku digawé.

Wiwitané nulis nganggo basa Jawa ing Kalawarti Panjebar Semangat ing taun 1959. Lan nalika kalawarta iku nganakaké sayembara, dhèwèké nulis Kaum Républik kang banjur menang lan kapacak taun 1960. Anakalané dhèwèké nganggo jeneng sesinglon (samaran) *Peni* utawa *Eling Jatmiko.*

Suparto Brata iku putrané Radèn Suratman Bratatanaya lan Bendara Radèn Ajeng Jembawati kang isih turun Pakubuwana V.

## Karya
Buku-buku sastra Jawa kang katulis antarané:
### Abasa Jawa
**Asmarani*
**Dom Sumurup ing Banyu*
**Donyane Wong Culika*
**Emprit Abuntut Bedhug*
**Garuda Putih*
**Jaring Kalamangga*
**Kadurakan ing Kidul Dringu*
**Kamar Sandi*
**Katresnan kang Angker*
**Lara Lapane Kaum Républik*
**Lelakone Si lan Man*
**Lintang Panjer Sore*
**Nglacak Ilange Sedulur Ipe*
**Ngingu Kutuk ing Suwakan*
**Nyawa 28*
**Pethite Nyai Blorong*
**Sanja Sangu Trebela* (nganggo jeneng sesinglon Peni)
**Tanpa Tlacak*
**Trem*
**Tretes Tintrim*
**Pawèstri Tanpa Idhèntiti
**Nona Sekretaris
**Gedhong Setan
**Suparto Brata’s Omnibus
**Lelabuhane Gubernur Surya
**Ser!Randha Cocak
**Cintrong Paju-Pat

### Abasa Indonésia
**Gadis Tangsi* (Trilogi Gadis Tangsi Buku I)
**Karajan Raminem* (Trilogi Gadis Tangsi Buku II)
**Mahligai Diufuk Timur'' (Trilogi Gadis Tangsi Buku III)

## Deleng uga
* Sastra Jawa Modern

## Pranala njaba
* Profil
* Situs Web Pribadi 
* Blogspot Pribadi
*Meet Suparto Brata
Larasati

**Dewi Larasati** utawa **Dewi Rarasati** iku putrine Antagopa lan Ken Sagopi. Dhèwèké bojone Arjuna kang sepisanan lan nduwé putra Bambang Sumitra.

Dewi Larasati  pinter ing olah kaprajuritan, mligi ing panah. Ing lakon Srikandhi Maguru Manah, Larasati bisa ngalahake. Malah, Larasati iki kang agawe Srikandhi dadi bojone Arjuna.

Ing bale somahe Arjuna, Larasati dadi panengah. Dewi Sumbadra dadi garwa utama, Srikandhi kang njaga kaputren, lan Larasati kang ngurusi bale wisma. Larasati kang uga nduwé jeneng *Rarasati* iku dadi pralambang *aras* utawa asih lan tresna kang daid panengah ing antarané Sumbadra kang alus lan Srikandhi kang agal.

## Uga delengen
*Wayang
*Mahabharata
Tembung andhahan

**Tembung Andhahan** iku tembung kang wus owah saka asliné (tembung lingga). Ing basa Indonésia, tembung andhahan diarani *kata jadian*. Tambahan saka tembung lingga iku bisa wujud siji utawa campuran saka:
*Ater-ater
*Seselan, Sisipan
*Panambang
*Rinangkep
*kecambor

Umpamane:
* **katresnan** saka **ka**+**tresna**+**an**.
* **lumingsir** saka **lingsir** olèh sisipan **um**.
Kagunan

jmpl|Bathik iku sawijining kagunan.
**Kagunan** iku pérangan kabudayan kang ana gayutané karo wujud rasa apik utawa éndah. Rasa apik iku anané ing batin, ing pikiran manungsa. Kagunan iku fungsiné kanggo nyaluraké rasa éndah ing pikiran, tegesé, kagunan iku prosès nyiptaaké wujud-wujud kang ndadèkaké ati ngrasa seneng, puas, bungah kanggo memapki sisih batin/spiritual kauripan manungsa.

Sapérangan wong duwé anggepan yèn Kagunan iku mung pelengkap, Sajatiné kagunan iku wis ana kawit manungsa lair, dadi ing saben individu, jiwa kagunan iku tuwuh bareng karo èlmu sawenèh individu mau.

## Piguna
Piguna kagunan iku kanggo ngalusaké perasaan, pikiran uga watek/kepribadian, lewih lanjut kanggo ngalusaké tingkah polah utawa tingkah laku manungsa. Kasil pribadi kang wis dibekeli rasa alus iku mengko dadi duwé sipat santun, toleran lan wicaksana. Mulane kawit cilik manungsa iku wis moali dibekeli momotan kagunan upamané liwat tembang bocah saking biyunge, tembang Tak Lelo Lelo Lelo Ledung contoné, utawa saking dongèng kang dicritaaken ramane. Fungsi liyané kanggo numbuhke sipat kreatif mligi ing bocah-bocah.

Dolanan iku donya kagunan bocah kang terus dilakoni nganti bocah iku melebu sekolah. Pelajaran nggambar ing sekolah iku cara kanggo nuwuhaké rasa kagunan ing jiwa bocah.

## Werna-werna Kagunan 
* Sastra, yaiku tembung silihan saka Basa Sansekerta; "*śāstra*", kang tegesé "tulisan" utawa "buku", saka tembung dhasar "*śās-*" kang tegesé "weruh". Ing basa Jawa, tembung iki racaké dianggo ngarani "kasusastran" utawa sajinising tulisan kang duwé arti utawa kaendahan tartamtu.
* Kagunan rupa,yaiku cabang kagunan kang wujud karya kagunanne bisa dipirsani/disawang lan bisa diraba. Kagunan rupa iku ngolah konsèp garis, babagan, wujud, volume, kelir, tekstur lan pencahayaan kang kabèh kudu manut aturan-aturan estetika.
* Kagunan pagelaran, yaiku jinising karya kagunan kang merlokaké panggung utawa pelataran kanggo nampilké kasil karya kagunanne.
* Dolanan Bocah yaiku wujud kagunan dolanan bocah-bocah cilik. Ing jaman saiki, dolanan mau suwéning suwé wis ora dikenal manèh, amarga kadhesek karo dolanan kang luwih modhèren.

## Kagunan miturut Wewengkon 
Wujud kagunan iku lengkèt karo enggon utawa papan asal jinisé kagunan iku. Sifat, warna, gaya lan kabèh perangkat kagunan mesthi cocog karo enggon asalé kagunan iku.
* Kagunan Barat utawa kagunan bangsa kulon
* Kagunan Timur utawa kagunan bangsa wétan
* Kagunan Indonésia utawa kagunan khas bangsa Indonésia
* Kagunan Jawa utawa kagunan bebrayan Jawa
Ater-ater

**Ater-ater** iku wuwuhan kang dumunung ing sangareping tembung lingga ing paclathon . Yèn ing basa Indonésia diarani *awalan*, yèn ing basa Inggris diarani *prefix* . Tembung*prefix* kadadéan saka tembung lingga *fix* kang duwé teges "nambahi" lan ater-ater "pre-" duwé teges "sadurungé" .

Ing basa Jawa, ater-ater iki kapérang dadi telu, yaiku hanuswara, tripurusa, lan ater-ater liya . Ater-ater hanuswara lumrahé ateges solah tingkah utawa nindakaké pagawèyan .

Tuladha:

#  **dak-** + pangan = dakpangan (aku pangan)
#  **ko-** + pangan = kopangan (kowé pangan)
#  **di-** + pangan = dipangan (dhèwèké pangan)

## Ater-ater Liya 
Ater-ater saliyané ater-ater hanuswara karo tripurusa cacahé ana 13, yaiku **sa-** utawa **se-**, **pa-**, **pi-**, **pra-**, **tar-** utawa **ter-**, **ka-** utawa **ke-**, **kuma-**, **kapi-**, **kami-**, **a-**.

Tuladha: 
# **sa-** + tengah = satengah
# **pa-** + emut = pemut (⟨a⟩ ilang amarga tembung linggané awal swara)
# **pi-** + kukuh = pikukuh
# **pra-** + jurit = prajurit
# **tar-** + waca = tarwaca
# **ka-** + jupuk = kajupuk
# **kuma-** + wani = kumawani
# **kami-** + tèngèng = kamitèngèng
# **kapi-** + luyu = kapiluyu

## Deleng uga 
* Tembung
* Tembung Andhahan
* Panambang
* Seselan

## Cathetan suku
Tembung saroja

**Tembung saroja** iku tembung kang rinakit saka rong (2) tembung kang (mèh) padha tegesé lan bisa nuwuhaké makna kang luwih teges. Bisa tegesé prakara kang ana sesambungané, bisa uga kaanan kang mbangetaké.

Tuladha:
*sato kéwan = prakara kéwan
*ayem tentrem = tentrem tenan
*tepa tuladha = tuladha
*tresna asih = asih tenan
*colong jupuk = prakara nyolong utawa kagiyatan nyolong.
*Ijo royo-royo = ijo kang akeh nyenengke
*abang mbranang = abang banget
Panambang

*Panambang* iku pocapan utawa tembung kang diselehake ing pungkasane tembung kang bisa ngowahi arti saka tembung linggane. Yèn ing basa Indonésia, *panambang* iku karan *akhiran*. Panambang ing basa Jawa ngoko yaiku: **a**, **i**, **e**, **n**, **an**, **en**, **ana**, **aké**, **na**,** ni**, **né**, **ku**, lan **mu**.
Tuladha:
* **sura** + **n**--> **suran**
* **rasa** + **né**--> **rasané**
* **karep** + **mu**---> **karepmu**
Uga ana panambang basa Jawa krama yaiku: **ipun**, **aken**.

Tuladha:
* **lenggah** + **ipun**--> **lenggahipun**
* **tedah** + **aken**--> **tedahaken**

## Deleng uga 
* Tembung lingga
* Ater-ater
* Seselan
Tembung garba

**Tembung garba** yaiku tembung kang asline saka tembung loro (2) utawa luwih kang dadi wujud anyar.

Umpamane:
* **ana** + **ing** **→** **anèng**
* **siti** + **inggil** **→** **sitinggil**
* **nara** + **indra** **→** **narendra**
* **prapta** + **ing →** **prapteng**
* **tumuju** + **ing** **→** **tumujweng**
* **maha** + **resi** **→** **maharsi**
* **parama** + **iswari →** **prameswari**

Tembung garba akeh ditemoni ing tembang kanggo ngoyakne guru lagu supaya jumbuh karo paugeran
Masèhi

[jmpl|300x300px|Gegambaraning Dionysius Exiguus (utawa "Denis Cendhèk") ngitung tanggal kanggo [Paskah ]]

Tanggalan Masèhi utawa **Anno Domini (AD)** ing basa Inggris ya iku jeneng kanggo tanggalan utawa panomeran taun sing digunakaké ing tanggalan Julius lan Grégoriyus. Kala ing tanggalan iki adhédhasar saka taun tradhisional sing kaitung wiwit lairé Yésus saka Nasarèt. Masehi diitung wiwit dina kuwi, dene kala sadurungé diarani Sadurungé Masehi utawa SM. Pitungan tanggal lan sasi ing tanggalan Julius dibesut ing taun 1582 dadi tanggalan Grégorian . Tanggalan iki banjur akeh digunakaké ing donya kanggo nggampangaké komunikasi.

Tembung **Masèhi** (disingkat **M**) lan **Sadurungé Masehi** (disingkat **SM**) asalé saka basa Arab ( المسيح ), tegesé "wong sing ngumbah," "nggosok" utawa "ngusap-usap." (deleng uga Al-Masih). Tembung iki ing pertalan Alkitab basa Arab digunakake kanggo tembung Ibrani "Mesiah" utawa " Mesias" sing tegesé "Yang Diurapi" utawa " Gusti " ing agama Abraham .

Ing basa Latin tanggalan iki diarani " **Anno Domini** " (dicekak AD sing tegesé"Taun Gusti") sing akeh digunakaké ing donya. Ing basa Inggris modhèren, awujud tembung *Common Era* sing dicekak "CE" (kanthi harfiah tegesé, "Kala Umum"), nalika kala sadurungé taun 1 diarani "**Before Christ**", dicekak **BC** (tegesé sadurungé lairé Yésus ) utawa s*adurunge Before Common Era*, sing dicekak "BCE" (Sadurungé Kala Umum).