open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sumber sajarah

Sajarah lumrahé diwiwiti saking tulisan dadi sajarah iku disinau saking tilas-tilas tulisan (uga gambar) manungsa jaman rumiyin contoné Prasasti. Sadèrèngipun manungsa wiwit tepang tulisan iku asmané jaman Prasajarah. Dados pendhak wewengkon ana ing donya iku sajarahé diwiwiti saking kurun wektu kang béda-béda tergantung kapan masyarakate wiwit tepang kalih tulisan. Ana 2 sumber sajarah kang valid ya iku sumber utama utawa primer lan sumber tambahan utawa skunder.

## Sumber utama 
Ya iku tilas-tilas sajarah asli kang urung diolah utawa dicithak, sumber iki lumrahé tilas-tilas kang diyakini asli saking pelaku sajarah utawa wong kang urip ing jaman kang padha karo pelaku sajarah lan ora duwé kepentingan-kepentingan tinentu mligi politis. Wujud sumber utama iki contoné prasasti, candhi, fosil, manuskrip asli (kang urung dicithak), uga sumber-sumber lésan. Sumber sajarah utama iki kudu asli dadi dudu pertalan, kutipan utawa tafsiran.

## Sumber tambahan 
Lumrahé saka kasil kajian ahli sajarah dadi kasil tulisan ahli sajarah kang wis dicithak utawa online kanggo disebaraken ing masarakat umum. Wujud kasil cithakan iku antarané risalah, buku, kalawarta, lapuran uga kang online ing internet.
Powiat Nowy Sącz

|-
! colspan="2" | Malopolskie: Powiat Nowosądecki
|- bgcolor="#FFFFFF"
! colspan="2" align="center" | 260px
|- align="center"
! colspan="2" | Basisdaten
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Verwaltungssitz: || Nowy Sącz
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Gemeinden: || 16
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Einwohner: || 196.054 (2004)
|-
! colspan="2" | Geografie
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Fläche: || 1.550 km²
|-
! colspan="2" | Verwaltung
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Landrat: || Jan Golonka
|- bgcolor="#FFFFFF"
| valign="top" | Adresse: || Starostwo Powiatowew Nowym Sączuul. Jagiellońska 3333-300 Nowy Sącz
|- bgcolor="#FFFFFF"
| Telefon: || (+48 18) 41-41-600
|- bgcolor="#FFFFFF"
| E-Mail: || -
|}

**Powiat Nowy Sącz** iku *powiat* (kaya déné “kabupatèn” in Tanah Jawa) ing Polen. Kutha krajané ya iku Nowy Sącz. Powiat iki papané ana ing propinsi Malopolskie lan nduwé padunung 196.054 jiwa.
Mampir ngombé

**Mampir ngombé** utawi **pinarak ngunjuk**, tegesipun inggih boten bakal dangu nanging namung sekedhap,
kados, gesang punika namung pinarak ngunjuk.
Lambang Powiat Chrzanów

thumb|right|170px|Lambang powiat Chrzanóws

**Lambang Powiat Chrzanów** iku awujud tamèng sing dipara loro ing sisih kiwa lan tengen.
* Sisih kiwa ana gambaré Garudha Putih mawa makutha separo. Garudha Putih iki lambang provinsi Malopolskie lan uga Lambang Polen.
* Sisih tengen ana gambaré Santo Nikolas. Santo Nikolas digambaraké ngasta bal telu karo tekené. Santo Nikolas iku santo pangreksa kutha iki, mulané ana gambaré ing kéné.

Lambang iki lagi dienggo wiwit taun 1999.
Powiat Bolesławiec

**Powiat Bolesławiec** iku *powiat* (kaya déné “kabupatèn” in Tanah Jawa) ing Polen. Kutha krajané yaiku Bolesławiec. Powiat iki papané ana ing provinsi Silesia Hilir lan sing ndunungi 88.318 jiwa.
Lambang Mangkunagaran

thumb|Lambang Mangkunagaran

**Mangkunagaran** inggih punika kadipaten ingkang dipun adegake dening Kanjeng Gusti Pangeran Adipati Arya (K.G.P.A.A) Mangkoenagoro I wonten ing taun 1757. Praja Mangkunagaran dipun bentuk ing 17 Mei 1757 utama sasampunipun prajanjian Salatiga ingkang dipun tapa asma nipun dening Susuhunan Paku Buwana III utawa Raden Mas Said (K.G.P.A.A. Mangkoenegoro I) ingkang dipun pasekseni dening Patih Danurejo ingkang dados wakilipun Sri Sultan Hamengkubuwana I kaliyan VOC.

Wonten ing mangsa dipun adegake dumugi dipun resmi aken bangunanipun wonten ing taun 1866, yaiku diwiwiti saking Pamarentahipun Mangkunegaran I dumugi Pamarentahipun Mangkunegaran II, lambang saking Keraton Mangkunegaran dereng dipun damel lan tasih ketingalan sederhana. Ananging, awit mangsa pamarentahipun Mangkunegaran III, lambang Mangkunegaran punika dipun tambahi unsur unsur ingkang nggadahi makna simbolis. 

**Lambang Kadipatèn Mangkunagaran** awujud tutup sirah, srengéngé lan ing arepé tulisan "MN" ing aksara Latin. Banjur ing sisih kiwa ana rerèntèngan kapuk lan ing sisih tengené ana rerèntèngan pari. Rong rerèntèngan iki dadi siji kagandhèng déning pita warna abang-putih ing ngisor. Banjur ing tengahé ana jemparing lan gandhéwané.

Kupluk iki nglambangaké praja Mangkunagara. Banjur srengéngé lan sunaré bokmanawa nglambangaké pangarepan. Tulisan "MN" iku cekakan saka "Mangkunagara". Banjur kapuk lan pari iki nglambangaké karaharjan. Pita warna abang putih iki nglambangaké kasucèn lan kawanèn. Jemparing lan gandhéwa iki nglambangaké rasa kasatriyan.

Sesanti Mangkunagaran iku "Mulat sarira angrasa wani, rumangsa mèlu andarbèni."

## Uga delengen 
*Praja Mangkunagaran
Powiat Gorzów Wielkopolski

**Powiat Gorzów Wielkopolskie** iku *powiat* (kaya déné “kabupatèn” in Tanah Jawa) ing Polen.  Kutha krajané ya iku Gorzów Wielkopolskie. Powiat iki papané ana ing provinsi Lubusz lan sing ndunungi 64.981 jiwa.
Lambang Provinsi Silesia

thumb|Lambang Silesia

**Lambang Provinsi Silesia** ing Polen, iku awujud garudha kuning ing latar biru. Lambang iki mèmper Lambang Provinsi Opole. Bédané garudha Opole iku nduwé makutha.

Lambang iki asalé saka lambang Adipati Opole sing wis dienggo wiwit abad kaping-14.
Powiat Nowy Dwór Mazowiecki

**Powiat Nowy Dwór Mazowiecki** iku *powiat* ing Polen lan nduwé kutha krajan Nowy Dwór Mazowiecki. Powiat iki papané ana ing provinsi Mazowia lan sing ndunungi 75.742 jiwa.
Powiat Białystok

thumb

**Powiat Białystok** iku *powiat* (kaya déné “kabupatèn” in Tanah Jawa) ing Polen. Kutha krajané ya iku Białystok. Powiat iki papané ana ing propinsi Podlachia lan sing ndunungi 138.665 jiwa. Powiat iki jembaré ana 2984,64&nbsp;km² lan kapadhetan sing ndunungi 46 jiwa / km² (2004).
Prasasti Paguhan

**Prasasti Paguhan** punika prasasti ingkang kawedalaken ing jaman Majapahit lan kasimpen wonten ing Museum Nasional.

## Suraosipun
I a.

# //śwasti sakawarsatita // i śaka // 1338
# samaṅkana diwasa ni lĕbu talampakanira ri talo
# nan. hanimbal warukira baṭara ri paguhan . saṅ li

II a.

# na ri pramalaya kataṅgapan denira saṅ aṅu
# cap gawé riṅ geḍoṅ diṅ diwa. sira patiḥ sĕmut. sira
# saṅ ārya pagĕḥ. sira saṅ arya guna sira patiḥ ri pagu

II b.

# han. sira patiḥ sirĕg. sira patiḥ tembeṅ.
# saṅ-anaṅapi pisis. guṅ-i pisis //
# // 200.000 // roṅ kĕṭi roṅ kĕṭi

III a.

# gĕnĕp. padukaliwon. trayodasi. suklā
# pakṣā riṅ-asuji. maṣa // haparab
# sakawasa //
Garudha Pancasila

**Garudha Pancasila** (Carakan: ꦒꦫꦸꦝꦥꦚ꧀ꦕꦯꦷꦭꦴ) iku lambang nagara Indonésia. Lambang iki awujud manuk garudha kang mawa tamèng binagi ing limang pérangan. Tamèng iki nglambangaké dhasar nagara Indonésia; *Pancasila* kang uga dhedhasar konsèp falsafi Buda *pañcasila*.

Lambang iki diripta déning panitya kang kabawah Sultan Hamid II saka Pontianak.

## Simbulisme 
Garudha Pancasila awujud manuk garudha warna emas kang nganggo tamèng. Manuk iki mandheng menyang tengen. Guluné nduwé wulu 45 kang nglambangaké taun Indonésia mardika. Swiwiné wuluné ana 17, kang nglambangaké dina Indonésia mardika. Banjur brutuné wuluné cacahé 19 lan buntuté 8. Dadi nglambangaké 17-8-1945.
Prasasti Ambetra

**Prasasti Ambĕtra** punika satunggiling prasasti saking jaman Majapahit. Seratan wonten ing tembaga punika kolèksinipun Museum Nasional kanthi nomer inventaris E.72 lan namung wonten satunggal lèmpèng

## Alihaksara dhiplomatis
# // surat-saṅ-ãryya mahãsenapati. sama hiriṅ lawan sira saṅ-ãryya satyawitarmma. prãptahe sira parawaṅśa sa luraḥ wetani truṅ

# makãdi sira ken cacan  iṅ karaḥ. wruhanira yenana handikanira talãmpakanira pãduka bhaṭãra riṅ wĕṅkĕr. de nira samasãnak iṅ ambĕ
# tra. sumãmbĕtra. luputiṅ palawaṅ. papasaran harik puriḥ saprakara. hamiti. aśiraḥ. 7. iku ta wruhanira parawaṅśa sa luraḥ wetani
# truṅ. inaṅ utusana nãmpak palawan. papasaran. i śaka 1295 // tulisira pañji guṇãdhikãra tulisira pañji sorã dhikara //

Ib
1. tulisira liman//
Pratélaning kali ing Polen

Pratélan ini **pratélan kali ing Polen** ing paling dawa. Cacahé ana 29 ing pratélan iki.

## Sistem kali ing Polen 
Sagara Baltik

* Kali Odra
** Kali Warta
*** Kali Notec
**** Kali Drawa
*** Kali Obra
*** Kali Prosna
** Kali Neisse
** Kali Bobr
** Kali Nysa Klodzka
* Kali Rega
* Kali Parseta
* Kali Wieprza
* Kali Slupia
* Łeba
* Reda
* Kali Wisła
** Kali Wda
** Kali Brda
** Kali Drweca
** Kali Bzura
** Kali Narew
*** Kali Wkra
*** Kali Bug
*** Kali Biebrza
** Kali Pilica
** Kali Wieprz
** San
*** Kali Wislok
** Kali Wisloka
** Nida
** Kali Dunajec
*** Poprad
* Kali Pasleka

## Uga delengen 
* Pratélan kali-kali ing Éropah
Prasasti Kudadu

**Prasasti Kudadu** punika tinggalan jaman Majapahit. Sapunika sampun ical.

## Alihaksara 
Ia
Swasti &#347;akawa&#7771;&#7779;&#257;tîta, 1216, bhadrap&#257;dam&#257;&#7779;a, tithi pa&#241;cami k&#7771;&#7779;&#7751;apak&#7779;a, ha, u, &#347;a, w&#257;ra, ma&#7693;angkungan, bayabyastha grahac&#257;ra, rohi&#7751;inak&#7779;atra, praj&#257;patidewat&#257;, mahendrama&#7751;ala, siddhiyoga, weajyamuh&#363;rtta, yamaparwwe&#347;a, tetilakara&#7751;a, kanyara&#347;i  irika diwasany&#257;j&#241;&#257;   &#347;rî  mah&#257;wîratame&#347;war&#257;nindita parakramottunggadewa mah&#257;bala&#257;sapatn&#257;dhipawin&#257;&#347;akarana, &#347;îl&#257;s&#257;ragu&#7751;ar&#363;pawinayottam&#257;nuyukta, samastayawadwipe&#347;wara, sakalasujanadharmmasangrak&#7779;ana, narasinghanagaradharmmawi&#347;e&#7779;asantana, narasingham&#363;rttisut&#257;tmaja, k&#7771;tanagara            

IIa.
raduhit&#257;sam&#257;gamasampanna, k&#7771;tar&#257;jasajayawarddhanan&#257;mar&#257;jabhi&#7779;eka, tina&#7693;h de rakryan mantri katri&#7751;i, rakryan mantri hino, dyah pamasi, rakryan mantri halu, dyah singlar, rakryan mantri sirikan, dyah palisir, kahiring de rakryan mantri ra&#7751;amaddyariputr&#257;sakara, paramas&#257;dhuprapanna mapasanggahan sang pr&#257;nar&#257;ja, rakryan mantri samarak&#257;ryyagahanaku&#347;ila, mah&#257;&#347;&#347;ratwasampanna mapasanggahan sang nayapati, rakryan mantrî dwip&#257;ntara&#347;atrumardanak&#257;rana sarjjawalittara&#241;jita, mapasanggahan sangaryyadikara, mak&#257;di sang mantri mah&#257;wîradikara, wiwid&#257;mitra pra&#7751;ayakara, sakal&#257;m&#257;nujanur&#257;ga, mapasanggahan sangaryya wîrar&#257;ja, sak&#7779;at su&#347;isya de &#347;rî ma 

IIb.
h&#257;r&#257;ja k&#7771;tanagara, tan kantun rakryan mantri sewakottamagu&#7751;aj&#241;a, mawasth&#257; kanuruhan, rakryan mantrî &#347;uratamendra, mawasth&#257; dmang, makadi rakryan mantri wimitrariprabhitakara mawastha patih, sak&#7779;at prah ... mratisubaddhak&#277;n pangad&#277;g &#347;rî mah&#257;r&#257;j&#257;ngk&#277;n i&#347;warapratiwimba, tankawuntat sang sinalahan wyawah&#257;rawiccedaka, sang pamg&#277;t i tirwan sangkyawy&#257;kara&#7751;a&#347;&#257;straparisam&#257;ta, puspap&#257;ta, &#7693;ang &#257;c&#257;ryya kusumayuddharipu, mapa&#241;ji paragata, sang pamgat i pamwatan sangkyawy&#257;kara&#7751;a&#347;&#257;straparisam&#257;pta, puspapita &#7693;ang &#257;c&#257;rtta anggarak&#7779;a, sang samg&#277;t i jambi ... puspapita &#7693;ang &#257;c&#257;ryya rudra, rakryan juru k&#7771;anagara, sunayaduskaraj&#241;a, pungkwi padl&#277;gan dharmmadhyak&#7779; a ri ka&#347;ewan, pu
Kali Wisła

thumb|Kali Weichsel

**Kali Wisła** iku kali sing paling dawa ing Polen. Kali iki dawané 1047 kilomèter. Ing basa Latin lan basa Inggris kali iki diarani *Vistula*. Ing basa Jerman kali iki diarani *Weichsel*.

Kali iki antarané mili liwat Warsawa lan Gdańsk, Cracow, Sandomierz, Warsaw, Płock, Włocławek, Toruń, Bydgoszcz, Świecie, Grudziądz, lan Tczew. Kanthi sawijining delta lan sawatara cawang anak kali (Leniwka, Przekop, Śmiała Wisła, Martwa Wisła, Nogat lan Szkarpawa) kali iki mili menyang Vistula Lagoon, utawa langsung menyang Pasisir Gdańsk ing Sagara Baltik.

## Kutha lan anak kali 

Image:Wodospad Wiselka Biala.jpg|Biała Wisełka
Image:Wisla powodz 2004.jpg|Vistula banjir ing kidulé Warsaw, 2004
Image:Plock bridge.jpg|Kreteg nyebrangi Kali Vistula ing Płock

Cedhak Kwidzyń Vistula dipecah dadi loro déning sawijining delta:

### Cawang anak kali tengen 
[thumb|Lake Morskie Oko, White [Dunajec Springs]]
[thumb|[Kraków]]
[thumb|[Warsaw]]
[thumb|[Grudziadz]]
[thumb|[Malbork]]
[thumb|[Gdańsk]]
Pratélan anak kali kang mili manengen lan kutha-kutha kang diliwati
* Brennica - Skoczów
* Iłownica
* Biała - Czechowice-Dziedzice
* Soła
* Skawa - Zator
* Skawinka - Skawina
* Wilga - Kraków
* Drwinka
* Raba
* Gróbka
* Uszwica
* Kisielina
* Dunajec
* Breń
* Brnik
* Wisłoka
* Babulówka - Baranów Sandomierski
* Trzesniówka - Sandomierz
* Łęg - Sandomierz
* San
* Sanna - Annopol
* Wyżnica - Józefów
* Chodelka
* Bystra - Kazimierz Dolny
* Kurówka - Puławy
* Wieprz - Deblin
* Okrzejka
* Promnik
* Wilga - Wilga
* Świder - Otwock, Józefow
* Kanał Żerański - Warsaw
* Narew - Nowy Dwór Mazowiecki
* Mołtawa
* Słupianka - Płock
* Brzeźnica - Płock
* Skrwa - Płock
* Mień - Nieszawa
* Drwęca - Toruń
* Bacha - Toruń
* Struga
* Osa - Grudziądz
* Liwa

### Cawang anak kali kiwa 
Pratélan anak kali kang mili mangiwa lan kutha-kutha kang diliwati
* Krajka - Strumień
* Pszczynka
* Gostynia
* Przemsza - Chełmek
* Chech
* Rudno
* Sanka - Kraków
* Rudawa - Kraków
* Prądnik - Kraków
* Dłubnia - Kraków
* Roporek - Nowe Brzesko
* Szreniawa
* Nidzica
* Nida - Nowy Korczyn
* Strumień
* Czarna - Połaniec
* Koprzywianka - Sandomierz
* Opatówka
* Kamienna
* Krępianka - Solec nad Wisłą
* Iłżanka
* Zwoleńka
* Plewka - Janowiec
* Zagożdzonka - Kozienice
* Radomka
* Pilica - Warka
* Czarna - Góra Kalwaria
* Jeziorka - Konstancin-Jeziorna
* Bzura - Wyszogród
* Skrwa - Płock
* Zgłowiączka - Włocławek
* Tążyna
* Zielona
* Brda - Bydgoszcz
* Wda - Świecie
* Wierzyca - Gniew
* Motława - Gdańsk
* Radunia - Gdańsk
Praja Kutai

thumb|Prasasti Yupa
thumb|Calon Yupa ing Kutai

**Praja Kutai** utawa **Kraton Kutai Martadipura** (Martapura) dumunung ing Kalimantan Wétan, wewengkon Muara Kaman ing pinggiring Kali Mahakam. Miturut kabar kang ditemokake ing 7 prasasti arupa yupa kang ditulis nganggo huruf Pallawa, kanthi basa Sansekerta, dimangerteni yen Kutai yaiku kraton Hindhu paling tuwa ing Indhonésia. Praja kang misuwur uga kanthi sesebutan Negara 7 Yupa kira-kira dumadi ing taun 400 M.

Ing prasasti kasebut ana kabar/informasi babagan panguripan politik, papréntahan, sosial, budaya, lan ekonomi. Narendra wiwitan kang mrentah Kutai asmane Kudungga. Prabu Kudungga nduwe putra asmane Aswawarman. Aswawarman nduwe putra Mulawarman. Dideleng saka jeneng, Kudungga dudu jeneng Hindhu, nanging jeneng Indonesia asli. Jeneng Aswawarman lan Mulawarman iku jeneng-jeneng Hindhu, *warman* tegese sandhangan perang. Penambahan jeneng iku diwenehake ing upacara jumenengan nata secara agama Hindhu.

Kulawarga Kudungga nate nglakoni upacara Vratyastoma, yaiku upacara Hindhu kanggo nyucekake dhiri minangka syarat lumebu ing golongan Satriya.

Adhedhasar jeneng lan jejuluke, Praja Kutai kang corake Hindhu diwiwiti saka papréntahan Aswawarman. Sawise Prabu Aswawarman, Kutai kaprentah dening Mulawarman, putrane, ing abad kaping-4.

Prabu Mulawarman disebutake minangka sawijining narendra gung binathara kang banget mulya lan becik bebudene. Ing jaman papréntahane Mulawarman, Kutai minangka praja kang sugih lan makmur. Sang Prabu nate menehi 20.000 lembu marang para brahmana.

Pungkasane Kraton Kutai nalika narendra Kutai kang asmane Maharaja Dharma Setia gugur ing paprangan ing astane narendra Kutai Kertanegara kaping-13, Aji Pangeran Anum Panji Mendapa. Perlu dieling-eling yen Kutai iki (Kutai Martadipura/Martapura) beda karo Kraton Kutai Kertanegara kang ibukuthane wiwitan dumunung ing Kutai Lama (Tanjung Kute). Kutai Kertanegara sabanjure dadi kraton Islam kang sinebut Kesultanan Kutai Kartanegara.

## Sumber Sajarah 
Peninggalan sajarah karajan Kutai sing misuwur yaiku 7 iji prasasti Yupa sing ditulis nganggo huruf Pallawa lan basa Sansekerta. Ing prasasti iki ana cathetan yèn Maharaja Kudungga iku pendiri karajan ini. Salah sijining keturunane yaiku raja Mulawarman (raja Kutai sing paling misuwur) tau nyelenggara'ake upacara sedekah 20.000 lembu kanggo para Pandita Brahmana ing Waprakeswara. Upacara iki dicatet para Brahmana ing prasasti Yupa. Ing salah sijining Yupa uga ana cathetan yèn Mulawarman tau nyelenggara'ake upacara kurban emas kanggo para Brahmana. Uga ana cathetan yèn upacara Vratyastoma uga tau diselenggara'ake déning raja Aswawarman.

## Pulitik 
Salahsijining keturunan raja Kudungga yaiku Aswawarman dadi penganut Hindhu lan dianggep sebagai Wangsakerta utawa pendiri kulawarga raja. Raja Aswawarman iku dianggep déwa Ansuman utawa déwa Srengenge.

Ing abad 16, karajan iki takluk karo Karajan Kutai Kartanagara liwat perang. Raja Kutai Martadipura terakhir yaiku Maharaja Dharma Setia tewas déning Raja Kutai Kartanagara kaping 13 yaiku Aji Pangeran Anum Panji Mendapa.

## Silsilah
Waprakeswara

**Waprakeswara** iku enggon sing suci kanggo upacara pamujaan déwa Syiwa. Ing tlatah Jawa tembung Waprakeswara iki padha maknane karo Baprakewara.
Yupa

**Yupa** iku tugu kang digawé saking watu kanggo upacara persembahan ing agama Hindhu. Yupa kang paling misuwur ya iku Yupa peninggalan karajan Kutai ing Kalimantan Timur kang umum diarani prasasti Yupa.

Yupa iku peninggalan peradaban jaman prasajarah tegesé jaman watu utawa jaman megalitikum.
Prasasti Yupa

thumb|250px|Prasasti Mulawarman
**Prasasti Yupa** uga diarani **Prasasti Mulawarman** iku sumber sajarah peninggalan karajan Kutai sing wujudé tugu watu sing ana tulisané. Prasasti Yupa iki ditemo'aké déning petugas topografi Walanda taun 1879 lan saiki disimpen ing Museum Nasional ing Jakarta.

Ana 7 iji Yupa peninggalan karajan Kutai kabèh ditulis nganggo aksara Pallawa lan nganggo basa Sansekerta. Salahsiji Yupa ana sing urung dadi sing saiki disimpen ing kompleks cagar budaya Muara Kaman, ing pinggir kali Mahakam, Kalimantan Timur.
Prasasti Canggu

**Prasasti Cañgu** puniki prasasti ingkang kawedalaken nalika jaman Majapahit. Wonten 10 lèmpèng saking tembaga. Wonten ing nomer II, IV, VI, VII, VIII, lan XI sabibaripun dèrèng kapanggih. Déné ingkang X boten jangkep. Ingkang kaping V kaliyan X kasimpen wonten ing Museum Nasional.

## Alihaksara dhiplomatis
Waosanipun Boechari wonten ing buku *Prasasti Koleksi Museum Nasional I* 1985/86.
Ia
# swasti śrī śaka warṣātīta 1280, śrawaṇa māsa, tithi pratipāda śuklapakṣa, ha, u, sa, wāra maḍangkungan
# aiśanyastha grahacāra, puṣya nakṣatra, jīwadewatā, agneya maṇḍala, bajra yoga, rodra muhūrtta, śaśi parwwe-
# śa, nāga amarga, karkkaṭa rāśī, irika diwasanyājñā pāduka śrī tiktawilwanagareśwara, śrī rājasanagara nāmarājabhise-
# ka, raṇaprathita mantrinirjjita nṛpāntaropayana surānggaṇopamnānāneka warakāminī sewyamāna, garbhotpatti nāma
# dyah śrī hayāmwuruk, makamanggalyājñā pāduka bhaṭāra śrī tribhuwanottungga rājadewī jayawiṣṇuwarddhanī nāmarājñyābhi
# saka, nṛtta racanādi gu ṇa kośalyālaya tīrthodakamaya nirmalamānasa, sthāpita ngkāne nagare kauripan, dyah śrī

Ib
# gītārjjā sākṣaḍ arddharājaparameśwari, muang pāduka bhaṭāra śrī kṛtawarddhana bhupālaka, sasyādi bhawa samṛddhi karaṇa wṛṣṭisya
# ndana sannibhārthajanasantuṣṭiprasūtijanakānawaratadāna, tumapĕl ākyā rājyāśrita, dyaḥ śrī cakreśwara śrī hariwangsśawarddhha
# natara, sirāmddhyakĕn santāna pratisantāna pāduka bhaṭara śrī wiṣṇuwarddhana, sang mokteng mandāgiri nhĕ saprawṛtyācāra
# lakṣaṇa baṭhāra śrī wiṣṇuwarddhana kta lana tinirutiru nirā n jagatpālaka, tasmāt matangnyan alung aswö kta kadharmeṣṭan pādu
# ka baṭhāra śrī kṛtawarddhana mahārāja, lakṣananira mankana, yata dwāranirānganukāra nāma baṭhāra śrī wiṣṇuwarddhana, ikang pañji sminingrāt, yugapat mwang ājñā pāduka baṭhāra rājadewī mahārājasa nāma rājñyābhiṣeka, kanaka maṇiratna
Prasasti Tarumanagara

Prasasti-prasasti peninggalan karajan Tarumanegara antarané:

#Prasasti Kebon Kopi, ing Kacamatan Ciampea, Kabupatèn Bogor.
#Prasasti Tugu, ing Désa Tugu, Kacamatan Tarumajaya, Kabupatèn Bekasi.
#Prasasti Munjul utawa Prasasti Cidanghiang, ing Kacamatan Munjul, Kabupatèn Pandeglang, Banten.
#Prasasti Ciaruteun, ing Kacamatan Ciampea, Kabupatèn Bogor.
#Prasasti Muara Cianten, uga ing Kacamatan Ciampea, Kabupatèn Bogor.
#Prasasti Jambu, Nanggung, Kabupatèn Bogor.
#Prasasti Pasir Awi, Citeureup, Kabupatèn Bogor.
Rangka menungsa, Batujaya

thumb|Kerangka manungsa ing situs Batujaya
Kerangka manungsa kang tinemu ing situs Batujaya iku saking ras Mongolid, kemungkinan kerangka Bhiksu.
1600

## Prastawa 
* Sumo dadi ulah raga profésional ing Jepang.
* ''A Midsummer Night's Dream'' karya William Shakespeare dipentasaké kapisan.
* 21 Oktober-Tokugawa Ieyasu ngalahaké klan-klan sainganané ing Perang Sekigahara lan miwiti Kashogunan Tokugawa, kang bakal maréntah Jepang nganti tengahan abad kaping 19.
* 31 Dhésèmber-Kompeni Hindia-Wétan Karajan Manunggal diadegaké.

## Lair 
## Pati
Praja Sriwijaya

## Pambuka 
**Karajan Sriwijaya** iku kraton maritim gedhé ing Nusantara, iku sakiwa-tengené abad 7 nganti 15 Masehi. Karajan iki dibangun déning raja Dapunta Hyang Sri Jayanaga ing kiwa-tengené kutha Palembang saiki.

## Sumber sajarah 
Sumber sajarah kraton iki bisa ditemo'ke saking 6 iji prasasti kang ditulis nganggo basa Melayu kuna lan nganggo huruf Pallawa uga wis ana tulisan taun kang nganngo angka taun saka.

Prasasti-prasasti tilas kraton Sriwijaya yaiku:
#Prasasti kedukan bukit
#Prasasti talang tuo
#Prasasti telaga watu
#Prasasti kutha kapur
#Prasasti karang berahi
#Prasasti palas pasemah

Saliyané iku uga ana cathetan bab kraton Sriwijaya iki ing prasasti ing luar nagari antarané:Prasasti ligor lan Prasasti nalanda, India.

Saliyane prasasti, kabar babagan Sriwijaya akeh dipikolehi saka cathethan Wangsa Tang ing Cina lan saka cathethane I-Tsing, sawijining wong lelungan saka Cina kang sinau paramasastra Sansekerta ing Sriwijaya.

Miturut cathethane I-Tsing, Sriwijaya minangka pusat ngrembakane ngelmu pangerten lan agama Buda ing Asia Kidul-wétan. I-Tsing sinau tata basa Sansekerta lan teologi Buda ing Sriwijaya. I-Tsing uga ngalih-aksara kitab-kitab suci agama Buda ing njero Basa Cina.

Sriwijaya tekan jaman majune nalika diprentah Prabu Balaputradewa. Sang Prabu malah wis njalin hubungan marang Praja Benggala lan Praja Chola ing Indhi.

Sriwijaya uga misuwur minangka praja maritim lan nduweni armada sagara. Uga minangka pusat dedagangan ing Asia Kidul-wetan amarga nguwasani 2 supitan gedhe kang penting ing dedagangan, Selat Melaka lan Selat Sundha.

## Runtuh 
Karajan Sriwijaya runtuh ing taun 1477 Masehi wektu iku Sriwijaya diserbu Majapait kang arep nguwasani pulo Sumatera. Sedurunge uga wis ana serangan saking kraton liya antarané:
*Serbuan Prabu Dharmawangsa saka Medang taun 990 Masehi, wektu iku Sriwijaya diprentah raja Sri Sudarmaniwarmadewa
*Serbuan kraton Colamandala (India kidul) taun 1023, 1030, lan taun 1068 wektu iku kang jumeneng nata Sri Sangramawijayatunggawarman kang akhire ditawan.
*Dilurugi Prabu Kertanagara (1275).
*Dilurugi Gajah Mada (1377).

Taun 1414 pangeran pungkasan kraton Sriwijaya yaiku Parameswara, nganut agama Islam lan ijrah  ing Ujung Malaya yasa Kasultanan Melaka.

Sriwijaya pungkasane ambruk nalika Majapait wiwit ngrembaka ing Jawa.
1628

## Prastawa 
* Pulo Santorini njeblug.
* Agustus - Oktober, 10.000 wadyabala Sultan Agung saka Kasultanan Mataram nyerbu bètèng VOC ing Batavia, dipimpin déning Tumenggung Bahureksa lan Pangeran Mandurareja kang wusanane kalahe wadyabala Mataram amarga ora ana bekal.
* Serangan pisanan ing Batavia dening Sultan Agung saka Kasultanan Mataram Islam
* 8 September - Adeging Desa Suradadi

## Lair 
## Séda
Powiat Ostróda

**Powiat Ostróda** iku *powiat* (kaya déné “kabupatèn” in Tanah Jawa) ing Polen. Kutha krajané ya iku Ostróda. Powiat iki papané ana ing provinsi Warmia-Mazuria lan sing ndunungi 105.499 jiwa.
1712

http://jv.wikipedia.org/w/index.php?title=1712&action=edit
Nyunting 1712-Wikipedia	

1712	

## Prastawa 
## Lair 
## Séda
1755

## Prastawa 
* 13 Fèbruari-Prajanjéyan Giyanti kang malih nagara Mataram dadi Kasunanan Surakarta lan Kasultanan Ngayogyakarta.

## Lair 
## Séda
1765

## Prastawa 
## Lair 
* 1 Januari &ndash; Antoine Alexandre Barbier, pustakawan Perancis (s. 1825)
* 1 Fèbruari &ndash; Charles Hatchett, kimiawan Inggris (s. 1847)
* 8 Fèbruari &ndash; Joseph Leopold Eybler, komposer Ostenrik (s. 1846)

## Séda
1789

## Prastawa 
* 14 Juli-Revolusi Prancis wiwit. Ing kutha Paris panjara *Bastille* dibedhah lan pitung wong kang dikunjara diwetokaké.

## Lair 
## Séda
1801

thumb|Union Jack

## Prastawa 
* 1 Januari-Uni Legislatif Karajan Manunggal lan Irlandia (*Act of Union 1800*).

## Lair 
## Séda
1856

## Prastawa 
## Lair 
;Fèbruari
* 21-Hendrik Petrus Berlage, Arkitek Walanda
;Mèi
* 6-Sigmund Freud, psikolog Ostenrik
;Juni
* 15-Franz Roubaud, pelukis Ruslan
;Juli
* 9-Nikola Tesla, ahli tèhnik listrik Serbia-Amérika
* 26-George Bernard Shaw, penulis sandhiwara Irlandia
;September
* 3-Louis Sullivan, Arkitek Amérika

;November
* 29-Georgi Plechanov, tokoh revolutioner Ruslan
;Dhésèmber
* 28-Woodrow Wilson, présidhèn kaping 28 Amérika Sarekat

## Séda
1871

## Prastawa 
* 18 Januari-Proklamasi Kakaisaran Jerman ing Versailles cedhak Paris, Prancis.

## Lair 
## Séda
1895

## Prastawa 
100px|right
* 22 Oktober-Wonten stasiun Gare Montparnasse ing Paris, satunggaling kréta latu èksprès medal saking ril sasampunipun nabrak andhegan lan bablas nrajang témbok sarta dhawah ing ngandhap.

## Lair 
* 22 Juli-Pavel Sukhoi, tokoh kadirgantaran, Uni Sovyèt

## Séda
Lintang lor

**Lintang lor** iku garis khayal kang diarani garis lintang ing bumi kang anané ing sisih lor garis Katulistiwa. Lintang lor iku nandake sudut antara posisi lintang karo garis katulistwa. Garis katulistiwa dhéwé iku posisiné ana ing bujur 0 derajat.

## Uga delengen 
* Bujur kulon
* Bujur wétan
* Lintang kidul
* Sistem koordinat géografi
Ujur wétan

**Bujur wétan** iku sajatiné garis khayal kang ngubungaké titik Kutub Lor karo Kutub Kidul ing sisih  wétan planet Bumi. Sisi wétan bumi iku artiné panggonan ing sisih wétan rélatif dipirsani saka garis ujur 0 derajat kang ngliwati Greenwich ing cedhak London, Inggris.

## Uga delengen 
* Bujur kulon
* Lintang kidul
* Lintang lor
* Sistem koordinat géografi
Sistem koordhinat géyografis

[thumb|450px|Peta [Bumi sing nggambaraké garis-garis lintang (horizontal) lan garis ujur (vertikal)]]

**Sistem koordhinat géyografis** kanggo nggambaraké titik posisi ing pasuryaning Bumi kang sarujuk karo koordinat garis lintang lan garis ujur.

Garis lintang yaiku garis vèrtikal sing nanda'ake sudut antara salah siji titik karo garis katulistiwa. Titik ing sisih lor garis katulistiwa iku diarani Lintang lor, titik ing sisih kidul katulistiwa iku diarani Lintang kidul.

Garis bujur utawa sing horizontal iku nanda'ake sudut antara salah siji titik karo titik nol ing Bumi. Titik nol iku ing Greenwich, London Britania Raya sing dianggep titik bujur 0 utawa 360° sing wis dadi aturan internasional. Titik ing sisih kulon bujur 0° diarani Bujur kulon sawatara titik ing sisih wétan 0° diarani Bujur wétan.

Kabèh titik-tititk lokasi ing Bumi iku bisa digambaraké nganggo gabungan sistem pangukuran lintang lan bujur.

## Pranala njaba 
* GPS Coordinate Explanation
Katulistiwa

Ing ngèlmu géografi, **katulistiwa** (saking basa Arab: خط الإستوا) utawa ekuator iku garis garis khayal sing digambar malang ing tengah-tengah planit bumi, persis antara kutub lor karo kutub kidul lan paralel sesuai poros rotasi planit bumi. Garis khatulistiwa iki mbagi Bumi dadi loro, pérangan lor lan kidul. Garis lintang ekuator yaiku 0°. Dawa garis khatulistiwa sakiwa-tengené 40.070 km.

Ing garis khatulistiwa iki sakiwa-tengené jam 12.00 (tengah hari), srengéngé pas ana ing dhuwuré equinox.

Laladan-laladan (nagara) sing diliwati khatulistiwa ing bumi antarané:
[thumb|175px|[Tugu Khatulistiwa|Tugu ing kutha Pontianak kanggo tanda posisi garis khatulistiwa]]
* Brasil
* Ekuador
* Gabon
* KapuloanGalapagos
* Pulau Gilbert
* Indonésia
** Bonjol, Sumatra Barat
** Halmahera
** Lingga
** Pini - pulo cilik ing Sumatra
** Pontianak, Kalimantan Barat
** Sulawesi
* Kenya
* Kolombia
* Républik Kongo
* Républik Dhémokratik Kongo
* KapuloanLine
* Maladewa 
* Pulau Phoenix
* Sao Tome lan Principe - ngeliwati Pulo Ilhéu das Rolas
* Somalia
* Uganda
Kidul

[thumb|[Kompas kanthi arah kidul diwènèhi warna ireng]]
**Kidul** iku arah mata angin. Ing peta, arah iki biyasa anané ing sisih ngisor. Arah kidul duwé sudut 180°. Ana rong warna arah kidul yaiku kidul sakbeneré (*true south*) lan kidul magnetis. Kidul sakbeneré iku arah menyang poros bumi sisih kidul yaiku Kutub Kidul sing dumunung ing Antartika. Arah kidul magnetik iku arah menyang kutub magnetik, yaiku arah sawatara adohé saka kutub kidul.

Lawan arah kidul yaiku lor.

## Makna Liya 
Tembung kidul uga kerep kanggo ngarani tlatah sing dumunung ing kidulé garis katulistiwa sing dianggep rata-rata kurang maju tinimbang sing manggon ing sakloré garis katulistiwa.

## Deleng uga 
* Lor
* Wétan
* Kulon
Wétan

thumb|250px|right|Kompas
**Wétan** (Basa Indonésia: *timur*, basa Inggris: *east*), iku arah mata angin. Ing péta, arah iki biyasa anané ing sisih tengen. Amarga bumi ngalami rotasi arah mangétan mula bulan lan srengéngé muncul utawa mlethèk ing sisih wétan.

Lawan arah wétan yaiku kulon.

## Deleng uga 
* Lor
* Kulon
* Kidul
Kulon

thumb|250px|right|Kompas nuduhaké arah kulon

**Kulon** iku arah mata angin. Ing peta, arah iki biyasa anané ing sisih kiwa.

Lawan arah kulon yaiku Wétan.

## Deleng uga 
* Kradenan, Ambal, Kebumen
Wates pérangan :
* Lor Deso Prasutan
* Wétan Deso Sidomulyo
* Kidul Deso Ambarwinangun
* Kulon Deso Surobayan
Praja Kalingga

**Karajan Kalingga** iku salah siji karajan tuwa ing Nusantara tegesé ing tlatah Jawa kang saiki dadi Kacamatan Keling, Kabupatèn Jepara. Karajan iki madeg ing taun 640 Masehi, Ratune kang misuwur yaiku Ratu Sima. Karajan iki nganut agama Hindhu. Karajan Kalingga dibangun déning keturunan karajan Kalingga kang ana ing praja Orrisa (India) kang kalah perang lawan karajan kang dibawahi Maharaja Maurga (Asoka) Buda, antawis taun 200 SM.
Putri Maharani Ratu Sima, Parwati, daup karo putra makutha Karajan Galuh kang asmané Mandiminyak, kang sabanjuré dadi raja angka 2 Karajan Galuh.

Maharani Ratu Sima duwé putra wayah asesilih Sanaha kang krama karo raja angka 3 saka Karajan Galuh, yaiku Bratasenawa. Sanaha lan Bratasenawa gadhah putra nama Sanjaya kang tembé mburi dadi raja Karajan Sundha lan Karajan Galuh (723-732M).

Sawisé Maharani Ratu Sima séda ing taun 732M, Sanjaya nggantèkaké buyuté dadi raja Karajan Kalingga Lor.

Kira-kira taun 732 M Wangsa Sanjaya ngowahi jeneng Kalingga dadi Mataram (Hindhu). Sanjaya dadi raja pisanan Mataram (Hindhu) kang kutha krajané dumunung ing Medang Kamulan.
Kakuwasan ing Jawa Kulon dipasrahaké marang putrané saka Tejakencana, yaiku Tamperan Barmawijaya alias Rakeyan Panaraban.

Sabanjuré Raja Sanjaya palakrama karo Sudiwara puteri Dewasinga, Raja Kalingga Kidul utawa Bumi Sambara, lan apeputra Rakai Panangkaran.

## Sumber
Salahsiji sumber sajarah karajan Kalingga yaiku saking sumber-sumber Cinten.

## Silsilah
Ora ana cathetan sajarah pendiri karajan Kalingga.
*Ratu Sima
**Parwati
**Limwa utawa Gajayana (Karajan Kanjuruhan, Malang)
***Uttejana
****Anana

Miturut Naskah Wangsakerta Parwati kawin karo salah siji putra makutha karajan Galuh yaiku Sempakwaja.
Siwalan

[thumb|Wit-wit siwalan ing [Nusa Tenggara Timur.]]
**Siwalan** (*Borassus flabellifer*,  uga diarani wit **tal**) iku jinising palma sing urip ing Asia Kidul lan Asia Tenggara. Déné godhong wit gebang/tal iki akèh pigunané lan diarani *ron tal*. *Ron* tegesé godhong. Saka kléra-klèruné pangucap, banjur salin swara dadi *lontar*. Wit iki mligi thukul ing panggonan sing garing. Ing Indonésia, siwalan mligi thukul ing sisih wétan pulo Jawa, Madura, Bali, Nusa Tenggara Kulon lan Nusa Tenggara Wétan.

## Pigunané 
Godhongé kagunakaké kanggo barang kerajinan lan uga kanggo bahan panulisan naskah rontal. Bahan-bahan kerajinan sing digawé saka godhong siwalan antarané kipas, klasa, lan sasando.

Wohé uga bisa dipangan. Woh siwalan kang isih enom bisa didadekaké minangka obat, kaya ta obat kanggo lelara empedu lan disèntri. Sajroning woh siwalan kinandhut manéka vitamin kang murakabi tumraping awak, ing antarané yaiku vitamin b, vitamin c, zat besi, zinc, fosfor, kalium, tiamin, lan riboflavin. 

Banyuné (sing sajatiné endosperma cair) bisa difermentasi dadi tuwak lan ingaran legèn ing basa Jawa.

## Ekologi 
Wit Siwalan iki mligine tuwuh ana ing papan kang garing, gersang. Ing Indonesia, siwalan biyasane ana ing sisih wetan pulo Jawa, Madura, Bali, Gowa, Nusa Tenggara Kulon, lan Nusa Tenggara Wétan. Siwalan bisa urip nganti 100 taun luwih, lan wiwit awoh ing umur wit rikala 20 taun.

## Gladri 

Barkas:Buah Siwalan.jpg|Siwalan
Barkas:Borassus flabellifer, doub palm, palmyra palm, tala palm, toddy palm, wine palm, കരിംമ്പന.jpg
Barkas:Buah Tal (Siwalan).jpg

## Pranala njaba 
* The Hindu: Delicious Summer Fruit 
* The Hindu: Slurp! It's Nungu season 
* Nungu for sale
* Noble fruit
* Tamil Nadu Palm Products Development Board
* http://www.khemarinn.wordpress.com
* The sugar palm on Confirel website

## Rujukan
Hadi Sugito

**Ki Hadi Sugito** (?-9 Januari 2008) iku salah sawijining dhalang kondhang asal Toyan, Wates Kabupatèn Kulon Praga, Yogyakarta. Ki Hadi Sugito anggoné ndhalang tansah nggunakaké basa kang gampang dimangertèni, ora akèh nganggo basa krama ingkang angèl saenggao akèh para kadang anom sing padha seneng. Ki Hadi Sugito uga pinter migunakaké guyonan-guyonan ingkang njalari gemuyu, ora mung mligi ing gara-gara.

Nalika isih anom, Hadi Sugito dianggep wani ndhobrak pakeliran gagrag mataraman sing mbiyèné dianggep wingit. Dhalang iki gawé sanggit supaya pakeliran bisa ditonton kanthi gampang lan lucu. Priyayi iki asring migunakaké paraga wayang kang "sèrius" (upamané Kresna, Durna) kanggo ndhagel.

Nalika mayang, Hadi Sugito asring migunakaké ukara-ukara kanggo ndhagel, upamané: coba jajali, prandekpuno, ngglibeng, prèk, trèmbèlané, menus, lan sapanunggalané. Piyambaké uga migunakaké tembung sebutan/paraban kang anèh lan kepara nganyelaké kaya ta: anak anggèr (Duryudana), dhicuni (Sengkuni), wakné gondhèl (Durna), lethekmini (Rukmini), blenyik (Bilung), pongkring (Garèng), lan sapanunggalané. Tembung-tembung iki sumebar ing kabèh kasèt wayangé.

Ki Hadi Sugito salah sawijining conto dhalang kang ngugemi pakeliran pakem, nanging mumpuni anggoné gawé pakeliran nyenengake amarga sakwernaning dhagelan karangane dhéwé sing kreatif lan akèh variasine. Mula Hadi Sugito ora seneng nganggo tambahan piranti musik modern kaya *drum* utawa *keyboard*, apa manèh tambahan kesenian campursari sing tampil mligi kanggo nambah daya tarik sampingan pakeliran.

Suluk Hadi Sugito khas nganggo cengkok lan eluk sing luwes dicocokaké karo swasana ing pagelaran. Lan salah sijining ketrampilan sing manjila, Hadi Sugito bisa nyuwarakake kabèh wayang kanthi pas, béda-béda antarané wayang siji lan sijiné saéngga, sanadyan mung kanthi ngrungokaké, para pandemen bisa mangerti iki sapa sing lagi micara. Amarga ketrampilan mau, adegan kanthi wawancara kang ramé bisa keprungu ramé kaya sing ngomong sepirang-pirang.

Ki Hadi Sugito tutup yuswa Rebo, 9 Januari 2008 lan kasarèkaké ing Makam Sasanalaya, Genthan, Tayuban, Panjatan, Kulon Praga.

## Pranala njaba 
* Kridane Almarhum Ki Hadi Sugito ing youtube.com kanthi lakon 'Wahyu Ekajati' lengkap 35 seri format VIDEO wus sumadiyo.
* Kridane Almarhum Ki Hadi Sugito ing bornjavanese.blogspot.com kanthi format MP3 AUDIO yo wus sumadiyo iso diundhuh/didownload .
Dhalang

[right|thumb|300px|Pagelaran [wayang kulit lakon "Gathutkaca Winisuda" dening dhalang Ki Manteb Sudharsono, ing Bentara Budaya Jakarta, kanggo slametan koran Kompas.]]

**Dhalang** ing donya pawayangan iku wong kang gadhah kaprigelan mainaké wayang utawa kang pinter ndalang. Mbiyèn, kaprigelan iki diwarisaké turun-tumurun.

Dhalang duwé fungsi dadi sutradara, panyerat lakon, narator, juru main karakter, panyusun iringan, pesinden, panata panggung, penari lan liyané dadi duwé kemampuan akèh kanggo mimpin pagelaran.

Ana uga istilah dhalang jemblung kang ora nganggo perangkat wayang kanggo sarana carita ing nganggo tuturan kaya ta nuturaké dongèng.

## Istilah 
Tembung dhalang asalé saking **Dahyang** kang tegesipun mèmper kaliyan tabib. Ing tlatah Jawa tembung iki ugi nggadhahi teges ngudal piwulang utawa ambeberaken ngèlmu, paring pencerahan kangge pamirsanipun.

Dhalang Wayang Kulit ugi kalebet pawongan ingkang nggadhahi kaprigelan pamijén (mirunggan) babagan andhalang. Dhalang bisa carita sedalu natas ingkang dipunsekuyung déning pengrawit, pesinden, ngginakaken gamelan, wayang, soundsystem, lan panggung.

Pakem carita ingkang kagelar èstunipun kathah sanget ing antawisipun Ramayana lan Mahabarata saha carita asli Indonésia antawisipun Déwa Ruci, Sudamala lan sanèsipun.

Ing sajeroning pagelaran Dhalang uga gadhah-gadhah kuwajiban (peran) ingkang kathah ing antawisipun dados aktor tunggal, pranata gendhing, sutradara, paraga (juru main), pranata sabet (gerak), pranata panggung, pranata keseniyan pagelaran, lan sanèsipun.

Ing jaman kina Dhalang ugi sinebat Dhahyang ingkang ngemu werdi pawongan pinunjul ing babagan kebatosan utawi tembungipun sanès tabib, lan dados sesepuh ing bebrayan, sanak-dulur, tangga tepalih. Malah ing jaman rumiyin utawi (jaman kina) Dhalang boten namung Mayang, nanging ugi laku darma paring pitulungan dhumateng sanggya ingkang mbetahaken, lan ugi dados panggènan mundut seserepan babagan ruwet rentenging kulawarga menapa déné bab bebrayan agung.

Ing babagan ruwet renteng kulawarga Dhalang asring dipunsuwuni pamangih menggah kawetahanipun tiyang sesomahan. Bab bebrayan agung saged katitik saking tradisi Dhalang mupu anak. Liripun kapitayan bebrayan (masarakat) rumiyin manawi wonten bayi lair mangka ing désanipun wonten Dhalang ingkang nembé mayang, pramila bayi énggal kasusulaken dateng panggung lan dipunpangku Ki Dhalang saha kaparingan asma. Ing wanci ageng laré punika dados anak angkatipun Dhalang, saha Dalang gadhah kuwajiban moral ndhèrèk anggulawenthan laré punika ngantos ageng.

## Sekolah dhalang 
* Pamulangan Dhalang Habirandha, ing Yogyakarta.
* Jurusan Pedhalangan Sekolah Tinggi Seni Indonésia Surakarta (STSI).
* Jurusan Seni Pedhalangan, Fakultas Seni Pertunjukan, Institut Seni Indonésia (ISI).

## Uga delengen 
* Pratélan dhalang kondhang
* Wayang

## Cathetan suku
Pratélan dhalang

Iki pratélan dhalang kondhang:
## Jawa Tengah & Yogyakarta 
* Timbul Hadiprayitno
* Wiji Prayitno
* Ki Hadi Sugito
* Kasmono
* Ki Gondho Margono
* Ki Nartasabda
* Ki Anom Soroto
* Ki Manteb Dharsono
* Ki Purbo Asmoro
* Ki Enthus Susmono
* Ki Warsino Guno Sukasno (Swargi)
* Ki Warseno Slenk
* Ki Joko Hadiwijoyo
* Ki Mulyanto (Swargi)
* Ki Gandha Darsono (Swargi)
* Nyi Suharni Samdowati (Swargi)
* Ki Warsito
* Ki Suryanto
* Ki Sukadi Mbendol
* Ki Mulyono Purwo Wijoyo
* Ki Bambang Asmoro
* Ki Anom Dwijakangka
* Ki Sigit Ariyanto
* Ki Aji Mulyanto
* Ki Tantut
* Ki Puthut
* Ki Medhot Samiyono
* Ki Jlitheng Suparman
* Ki Tengkleng
* Ki Slamet Gundono (Swargi)
* Ki Joko Widodo
* Ki Joko Winanrno
* Ki RB.Setyono Purbo Sumirat
* Ki Pamungkas Bayu Aji
* Ki Jungkung Darmoyo
* Ki Jayakandar, Ngayogyakarta (Swargi)
* Ki Gito Taryono (MBener, Ngayogyakarta) (Swargi)
* Ki Raden Wedhana Sugi Cermosardjono (Bèji, Ngayogyakarta) (Swargi)
* Ki Suparman (ayahnya Ki Seno Nugroho)-Mangkukusuman, Yogyakarta (Swargi)
* Ki Sari (Glagah, Yogyakarta) (Swargi)
* Ki Hadisutoyo (Ngentak, Jetis, Bantul, Yogyakarta)
* Ki Radyo Harsono (Muntilan, Jawa Tengah)
* Ki Wisnu Hadisugito (Toyan Wates, Kulon Praga, Yogyakarta)
* Ki Suranto Hadisucito (Sentolo, Kulon Praga)
* Ki  Gondho Suharno (Yogyakarta)
* Ki.Kuwat Hadisamono (Saptosari, Gunungkidul)
* Ki Rusmadi (Kulon Praga, Yogyakarta)
* Ki Seno Nugroho (Pelemsewu, Bantul, Yogyakarta)
* Ki Anom Sucondro (Kulon Praga, Yogyakarta)

## Jawa Kulon 
* Ki Asep Sunandar

## Jawa Wétan
Pesindhèn

right|thumb|225px|Para pesindèn.
**Sindhèn** yaiku wong kang nembang mbarengi swaranè gamelan. Sindhèn iku nama kanggo wanita kang bisa nembang. Sindhèn uga kawastanan pasindhèn, waranggana, utawa swarawati. Manut saking Ki Mujoko Joko raharjo tembung sindhèn iku saking tembung "pasindhian" kang ngemu teges sing sugih tembang utawa sing nembangaké. Sindhèn uga mau waranggana "wara" ateges wanita, lan "anggana" tegesé dhèwèkan. Ana ing jaman kapungkur, mung waranggana punika wanita sing ana ing papan pagelaran *wayang* utawi pentas *klenengan*. Sindhèn pancen wanita kang nembang padha karo iringan *gendhing* kang padhatan ana ing acara *klenengan* lan pergelaran *wayang*.

Lumrahé pagelaran kasenian Jawa kaya déné wayang, lengger lan liyané ngango iringan pesindhèn.

## Liyané 
* Cengkok
* Gregel
* Kenes
* Gandhes

## Deleng uga 
* Pratélan pesindhèn kondhang
Daftar pesindhen kondhang

Iki dfatar pesindhen kondhang:

## Jawa Tengah & Yogyakarta 
* Anik Sunyahni
* Condro Lukito
* Sulastri
* Nurhana
* Purwanti
* Amik Dita Saraswati
* Suyarto - lanang
* Dewi Maheningsih
* Muriah Budiarti
* Sulani
* Suwarni

## Jawa Wétan 
* Kesi
* Nini Wainten

## Jawa Kulon 
* Upit Sarimanah
* Titim Fatimah
Kempul

frame|Kempul
**Kempul** iku salah sijiné perangkat gamelan Jawa sing ditabuh kanthi cara digantung kaya racaké perangkat gong. Kempul iki cacahé gumantung saka larasé (pelog lan slendro, nanging kadhang kala ora komplit. Saben laras sléndro lan pelog nduwéni 6 utawa 10 kempul.

## Wujud 
Dhapuré kaya gong nanging ukuran luwih cilik, rainé rata lan pérangan tengah ana pêncuné, ukuran diameter umum kira-kira 45&nbsp;cm.

## Swara 
Kempul ngeto'ake swara sing luwih dhuwur tinimbang gong, kempul sing ukurane luwih cilik swarane luwih dhuwur manèh.

## Cathethan sikil 

* Gamelan, Orkestra a la Jawa
Gong

frame|Gong
**Gongus Mabongus** iku piranti gamelan Jawa kang ditabuh, digawé saka tosan lan nduwé ukuran kang gedhé dhéwé. Piranti iki racaké papané ing mburi dhéwé, digantung ing palangan gayor kang umum digawé saka kayu ukuran gedhé. Ana loro jinis gong yaiku: gong ageng lan gong suwuk. Saben laras sléndro lan pelog duwé telung sèt gong. Gong Gedhé kang cacahé loro lan siji gong suwukan. 

## Wujud 
Wujudé bunder, gedhé, rada cekung, kanthi garis tengah 1 méter, lan permukaané rata ning ana tonjolan ing tengah-tengah.

## Swara 
Gong nduwé swara kang gedhé dhéwé lan nadhané paling asor tinimbang nadha piranti gamelan liyané, yaiku kanthi nadha 3(telu)

## Fungsi 
Gong ditabuh kanggo awèh tekanan ing pérangan tinentu (lumrahé akir) iringan musik gamelan utawa dadi pratandha pungkasé sawijining tembang lan gérong dadi arang banget ditabuh (ora terus-terusan) ning ditabuh ing selang wektu tinentu.

Prangkat musik tradhisional iki saiki nduwé fungsi liya yaiki kanggo tandha paresmian utawa pambuka acara.

## Deleng uga 
* Gongan

## Cathetan sikil 

* Gamelan, Orkestra a la Jawa
Gong ageng

**Gong ageng** iku salah siji perangkat gamelan Jawa kang ditabuh lan kang gedhé dhéwé ukurane, diametere antara 80 nganti 100&nbsp;cm utawa sakiwa-tengené 24 inci. Gong ageng uga gong suwuk iku racaké diso'ake/digantung ing pérangan mburi.

## Wujud
Wujud gong ageng padha karo gong racaké yaiku bunder. Sing béda ukuran gong ageng iki gedhé dhéwé, lumahé rata ning ana tonjolan ing tengah-tengah. Ing gambar, gong ageng iku kang warnané radha ireng.

## Swara
Gong ageng iki nduwé nada paling cendhèk katandhing swara piranti gamelan liyané uga kang paling jarang ditabuh ning kang paling wigati.

## Fungsi
Gong ageng ditabuh kanggo tandha akir babagan musik kang umum diarani gongan.
Kenong

**Kenong** iku salah siji perangkat gamelan Jawa kang ditabuh. Bedha karo gong kang digantung, kenong iku diso'ake ing enggon kang fungsine kaya ayunan, dadi cara ngeso'ake mirib karo bonang, kempyang lan kethuk. Ing kelompok perangkat gamelan kang cara ngeso'akene diayun iki, kenong nduwé ukuran kang gedhé dhéwé.

## Wujud
Diarani plencon saking kata pencon . Wujude kaya gong nanging luwih cilik lan mblendung .wonten gendolan ing tengah permukaane. Lan ditata jejeran .

## Swara
Ing kelompok perangkat gamelan tabuhan iki, swara kenong iku paling dhuwur lan luwih cilik dadi rada kewalik karo wujudé kang gedhé. Swarane luwih ketara amarga nduwé timbre kang rada unik.

Ā
Kempyang

**Kempyang** iku pérangan gamelan Jawa sing ditabuh. Kempyang iku disèlèhaké ana ing rancakan kang wis dipasangi pluntur minangka anjang-anjang, kaya déné kenong, bonang lan kethuk.

## Wujud
Kempyang iki wujudé bunder ing tengahé nganggo pencon meh padha karo kethuk, mung waé béda titi laras.

## Swara
Slenthem

frame|Slenthem
**Slenthem** iku piranti gamelan Jawa kang ditabuh. Slenthem iku disokaké ing panggon kang fungsiné kaya ayunan lan ing ngisoré ana tabung utawa silinder kanggo ngetokaké gema swarané.

Miturut konstruksiné, slenthem iku kalebu kulawarga gendér; utawa dijenengi gendèr panembung. Nanging **slenthem** duwèni bilah padha karo bilah saron;
Slenthem oktafé paling ngisor yèn ing golongan instrumèn saron. Kaya demung lan saron barung, slenthem mainaké lagu balungan karo wilah kang winates.

## Wujud 
Wujud slenthem iki mèh padha karo gendèr. Nanging wilahé luwih gedhé tinimbang gendèr. Arupa lèmpèngan kuningan utawa wesi kang duwé titilaras. Nanging uga ana wujud slenthem liyané, yaiku kaya slenthem kang lumrah, mung waé ing tengahing wilahan nganggo pencon, déné tabuhé ora béda kaya tabuh bonang. Slenthem kang mangkono iku lumrahé kagawé saka wesi.

## Swara 
## Rujukan 

* Gamelan, Orkestra a la Jawa
Saron

thumb|320px|Saron-saka Commons
**Saron** iku salah siji perangkat gamelan Jawa sing ditabuh. Saron iku diso'ake langsung ing wilah kayu ing loro sisih ngisore. Saron dhapuré kaya lèmpèngan emas kang disusun ing kayu. Saben lèmpèngan duwé titilaras kang béda.

Ana 3 jinis saron yaiku:
* Saron panerus (ing laras slendro: Peking)
* Saron barung biyasa karan saron
* Saron demung biyasa karan demung

## Wujud 
Wujud wilah saron iki meh padha karo wilah gambang, bedane yèn wilah saron digawé saka logam (racaké sing apik perunggu), yèn wilah gambang digawé saka kayu. Tabuh saron digawé saka kayu sing rada empuk, wujudé kaya palu. Wilah saron ana 7, masing-masing dawane sakiwa-tengené 20&nbsp;cm.

Swara

## Cathetan suku 

* Gamelan, Orkestra a la Jawa
Piranti gamelan

## Pratélan piranti
* kempul
* gong
* kenong
* kethuk
* kempyang
* saron
* kendhang
* rebab
* suling umum dienggo ing Bali lan tlatah Sundha (degung)
* gambang
* bonang
* slenthem
* gendér
* siter
* angklung ing Bali lan Sundha
* ceng ceng ing Bali
* tawa tawa ing Bali
* kempur ing Bali
* ponggang ing Bali
* kecapi ing Sundha
Ricikan gamelan Jawa

**Ricikan gamelan Jawa** iku kathah-kathahipun / lumrahipun dipundamel saking tosan (logam) antawisipun: wesi, tembaga campur rejasa (nikel), utawa perunggu, mligi wilahé. Yèn grobogané utawa rancakané umum saka kayu. Bahan tambahan sanesipun inggih menika pring, kulit (kanggo kendhang) lan liyané. Ricikan gamelan kang ora ana kandhutan tosan iku mung kendhang, gambang, rebab, suling, siter uga tabuhé.

## Kelompok ricikan
Ricikan gamelan bisa dikelompokake dados 4 pérangan inggih menika:
*Gongan: kempyang, kethuk, kempul, kenong lan gong
*Balungan: saron panerus, saron barung, demung, slenthem lan slentho
*Panerusan: bonang, gendér, gambang, siter, celempung, suling lan rebab
*Kendhang: kendhang lan bedhug.

Kelompokan ing dhuwur iku duwé fungsi piyambak-piyambak kangge ndamel swanten ingkang harmonis. sanèsipun kelompok  kang uga ngeto'aké swara ning dudu saka ricikan, kelompok iki ya iku: gerong, sindhèn, alok, senggakan lan keplok.

Urutan ricikan gamelan miturut fungsiné kawiwitan saka garap ngarep, inggih menika:
* Rebab
*Kendhang
**Kendhang Gedhé
** Kendhang batangan
** Kendhang wayangan
** Kendhang ketipung
* Gendér barung
* Gendér panerus
* Bonang barung
* Bonang panerus
* Slenthem
* Demung
* Saron
** Saron Barung
** Saron panerus / peking
* Kethuk
* Kempyang
* Kenong
* Kempul
** Gong suwukan
** Gong ageng
* Suling
* Gambang
* Siter / Celempung
* Keprak

### Ricikan mligi 
Ricikan mligi ing ngandhap puniki boten wènten ing sedaya gamelan; ricikan puniki utaminipun wènten ing gamelan kagungan dalem Karaton Ngayogyakarta lan Surakarta Hadiningrat:

* Bedhug
* Bendhé
* Bonang panembung
* Cluring
* Engkuk kemong
* Gambang gangsa
* Kemanak
* Klinthing robyong
* Penonthong
* Rojèh
* Slentho

## Rujukan
Gongan

**Gonganus Mabonganus** ikus selansugus wektus unineus swaraus gongus utawaus kelompokus gongus (kempyang, kethuk, kempul lan kenong). Selangus wektus ikiusus bédaus - bédaus , bisaus pirangus detikus ngantius pirangus menitus miturut ramaus ugaus tempous tembange.

Gongan sing paling dawa selang wektune ya iku gongan saka swara gong ageng.