open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Candakarana

**Candakarana** iku kaya déné bausastra (kamus) utawa ensiklopedhia kang wiwitan dhéwé ing jaman Jawa kuna. Kitab iki katulis abad ke-8 Masehi.

Para nimpuna nduga yèn kitab iki luwih enom amarga ing kéné wis kapacak jeneng Syailendra, kamangka raja kang gawé candhi Barabudhur iki mimpin ing pungkasane abad ke-8.

Kitab iki katulis ana godhong tal, isiné wulangan tembang (nyanyian)kang kasusun cara Indu. [Kepustakaan Djawa, 1952, Prof. Dr.R M.Ng. Poerbatjaraka dan Tardjan, Jakarta: Penerbit Djambatan]

## Catethan suku
Babad

**Babad** iku salah siji gènré sastra, mligi ing sastra Jawa. Karya-karya sastra mawa gènré babad racaké ngemu camboraning sajarah, mitos, lan kapitayan. Miturut M. C. Ricklefs, patitising kandhutan babad ana manéka rupa, nanging ana sawatara babad kang kandhutané bisa ingaran rada titis tur bisa dadi sumbering sajarah kang migunani.

Pérangan gedhé babad tinulis ing wujud macapat, nanging uga ana kang tinulis ing wujud gancaran. Ana pérangan cilik babad kang tinulis ing basa Bali. Ing Bali, karya-karya mawa gènré babad racaké tinulis ing jamaning Karaton Gelgel (1340-1705).

## Ètimologi 
Tembung "babad" iku tembung Jawa kang tegesé "negori wit-witan kanggo yasa padésan". Gegayutané karo gènré sastra babad iku amarga carita utawa sajarah kang kinandhut ing karya babad padatan kawiwitan saka pambabading alas kanggo yasa padésan ing carita.

## Pamérang 
Dhedhasar jinising tulisané, babad kapérang dadi macapat lan gancaran. Sanajan pérangan gedhé babad tinulis ing wujud macapat, nanging ana uga kang tinulis ing wujud gancaran kaya ta *Babad Pagedhongan* lan *Babad Sruni*.

Dhedhasar kandhutané, babad sok kapérang dadi telung jinis. 
# Babad kang ngemu sajarahing panggonan kaya ta: *Babad Tanah Jawi*, *Babad Kartasura*, *Babad Banten*, *Babad Bandawasa*, *Babad Pathi*, *Babad Wirasaba*, *Babad Brebes*, lan *Babad Kebumèn*
# Babad kang ngemu sajarahing pawongan kaya ta: *Babad Ajisaka*, *Babad Arungbinang*, *Babad Dipanegara*, *Babad Mangkubumi*, *Babad Pakualaman*, *Babad Sultan Agung*, *Babad Trunajaya*, *Babad Untung Surapati*, lan *Babad Brawijaya*
# Babad kang ngemu sajarahing lelakon kaya ta: *Babad Bedhah Ngayogyakarta*, *Babad Giyanti*, *Babad Pacina*, lan *Babad Prayut*

Dhedhasar basané, pérangan gedhé babad tinulis ing basa Jawa. Mung pérangan cilik babad kang tinulis ing basa liyané kaya ta *Babad Pasek*, *Babad Arya*, lan *Babad Bulèlèng* kang tinulis ing basa Bali lan *Bhābhād Soengenep* kang tinulis ing basa Madura.

## Kandhutan 
Babad sok ngemu unsur-unsur irasional lan magis kang memuji ratu dalah wangsané (dhinasti). Pamuji iku ingaran minangka pambudidaya nggegedhé begja lan sektining ratu minangka punjering pamuja tur wewakiling Gusti ing donya.

Ing sor iki contoning pamuji ing *Babad Pagedhongan*.

## Réferènsi 
## Pratélan pustaka 
* 
*
Sugiarta Sriwibawa

Pengarang kelairan Surakarta, 31 Maret 1932 iki salah sijiné sastrawan Jawa. Karire luwih akèh dadi juru warta, antarané dadi wartawan Antara. Ing jaman Perang Kamardhikan II, Sugiarta Sriwibawa naté dhedhemitan nyebar *Antara Mobile Bulletin* ing njero kutha Sala kanggo nanggulangi pawarta Walanda liwat pawarta *Aneta*.

Dhèwèké miwiti nulis gurit basa Indonésia ing taun 1951 lan kapacak ing Mimbar Indonésia. Tulisane banjur sumebar ana ing pawarta liyané, ing antarané Siasat, Zenith, Seni, Kisah, lan Budaya jaya. Kumpulan puisine kababar pisanan déning Balai Pustaka ing taun 1983. Dhèwèké uga bareng karo Ramadhan KH nulis biografine Soeharto. Ing laku wektu sabanjuré, Sugiarta Sriwibawa uga nulis sawatara buku wacan bocah kanthi nganggo sesinglon.

Ing sastra Jawa, pisanane kapacak ing kalawarti Mekar Sari (1958). Sabanjure, nulis jarwan saka Babad Tanah Jawi. Dhèwèké uga naté nampa Bebungah Sastra Rancage.

Buku-buku kang naté metu ing antarané:
*Garis Putih, kumpulan gurit
*Candhikala Kapuranta
*Pengantar Puisi Modern Jepang
Candhikala Kapuranta

**Candhikala Kapuranta** ya iku novèl basa Jawa anggitané Sugiarta Sriwibawa kang dibabar déning Pustaka Jaya nalika taun 2002. Novèl iki nyritaake lara-lapane Munasih lan Munah kang urip ing jaman Walanda njajah Indonesia. Ing kéné panganggit nulis kanthi diwiwti kaanan ing sawijining kampung ing kutha Sala kang kondhang sinebut kampung Ma Lima. Novèl iki éntuk Bebungah Sastra Rancage.

## Rujukan
Sirah, novel

## Judhul
*Sirah
### Panganggit
AY Suharyono
### Penerbit
Wedatama Widya Sastra
### Tahun Metu
2001
## Katrangan
Novèl iki nyritaake Joyo Dengkek sing arep dadi lurah. Dhèwèké kalebu wong cilik ing antarané calon lurah liyané kang sugih lan pinter. Joyo dengkek banjur reka daya dadi lurah kanthi cara mistik.
A.Y. Suharyono

**A.Y. Suharyono** (lair ing Jogjakarta, 28 Juli 1952) iku sawijining sastrawan Jawa. Dhèwèké kepétung sregep nulis cerkak, carita sambung, lan esai sastra. Iki ora anèh amarga AY Suharyono dadi pangurus ing Sanggar Sastra Jawa Yogyakarta. Tulisané sumebar ing Jaya Baya, Panjebar Semangat, Jaka Lodhang, Pagagan, Mekar Sari, Praba, lan liya-liyané.

## Buku kang naté metu ing antarané: 
* Sirah
Ma lima

*Ma lima* iku wewaler lima kang wigati kudu dipingkuri. *Ma* kang mau iku dijupuk saka aksara Hanacaraka. Ma lima iku:
# **M**adhat - kulina migunaake candhu.
# **M**adon - dolanan wong wadon utawa zina.
# **M**ain - laku seneng main kertu nganggo totohan dhuwit.
# **M**inum - seneng mendhem kakehan ngombé inuman, mabuk-mabukan
# **M**aling - nglakoni colong jupuk duweke liyan.
1945

## Prastawa 
### Agustus 
* 17 Agustus, Proklamasi Kamardhikan Indonésia

## Lair 
* J. F. X. Hoery, salah sijiné Sastrawan Jawa Modern.

## Séda 
* 20 Dhésèmber-Otto Iskandardinata, ing Bandung (l. 1897)
1946

## Prastawa 
### Maret 
* Prastawa Bandung Lautan Api, 23 Maret

## Lair 
*

## Séda 
* Amir Hamzah, Kuala Begumit, 20 Maret
* Andi Jemma, Kuala Begumit, 20 Maret
* I Gusti Ngurah Rai, Margarana, 18 November
* KH Mas Mansyur, Surabaya, April
* Nyai Ahmad Dahlan, Yogyakarta, 13 Mèi
1944

## Prastawa 
* 15 Juni-Perang Donya II: Prayudan Saipan: Amérika Sarékat miwiwit invasi kang sukses ing Saipan.

## Lair 
*

## Séda 
* 25 Oktober-Zainal Mustafa
Tembung

**Tembung** ing basa Indonésia diarani *kata*. Tembung iku swara lan campurané swara kang metu saka pocapan. *Tembung* uga nduwé teges gabungané aksara kang nduwé arti ing sawijining basa.

## Jinis
Yèn dideleng saka babagan widya tembung (*morfologi*), tembung kapérang dadi rong jinis, yaiku:
*Tembung Lingga (Basa Indonésia: *Kata dhasar*)
*Tembung Andhahan (Basa Indonésia: *Kata jadian*)

## Aktif/pasif
Miturut aktif utawa orané tembung Jawa kapérang dadi loro, yaiku:
* Tembung tanggap (Basa Indonésia: *kata pasif*)
* Tembung tanduk (Basa Indonésia: *kata aktif*)

## Miturut wewangunan tembung
Yèn disawang miturut wewangunané, Basa Jawa iku ana manéka warna tembung, antawisé yaiku:
*Tembung Garba 
*Tembung Saroja
*Tembung Èntar
*Tembung Camboran
*Tembung Rangkep
*Tembung Rurabasa

## Golongan
Miturut golongané tembung ana 10 warna, yaiku:

Miturut kelas tembung:
* Tembung kriya (Basa Indonésia: *kata kerja* utawa *verba*), tuladha: maca, nulis, mangan, nyapu
* Tembung aran (Basa Indonésia: *kata benda* utawa *nomina*), tuladha: méja, lemari, buku.
** Tembung sesulih (Basa Indonésia: *kata ganti* utawa *pronomina*), tuladha: aku, kula, kowé, panjenengan, iki, iku
** Tembung wilangan (Basa Indonésia: *kata bilangan* utawa *numeralia*), tuladha: setengah, papat, enem
* Tembung sipat/kaanan (Basa Indonésia: *kata sipat* utawa *adjektiva*), tuladha: seneng, susah, apik, putih
* Tembung katrangan (Basa Indonésia: *kata keterangan* utawa *adverbia*), tuladha: kulon, wétan, tengah, ngisor, nduwur, iring

Tembung ayahan (basa Indonésia: *kata tugas*)
* Tembung pangarep utawa tembung ancer-ancer, (Basa Indonésia: *kata depan* utawa *preposisi*), tuladha: ing, sing, saka, menyang
* Tembung panyambung utawa tembung panggandhèng, (Basa Indonésia: *kata sambung* utawa *konjungsi*), tuladha: lan, sarta, wusana, mulané
* Tembung panguwuh (Basa Indonésia: *kata seru* utawa *interjeksi*), tuladha: ah. èh, adhuh, wah
* Tembung sandhangan utawa tembung panyilah, (Basa Indonésia: *kata sandang* utawa *artikel* / *artikula*), tuladha: Sang, Raden, Hyang, Kyai
* Tembung partikel (Basa Indonésia: *partikel*), tuladha: -kah, -lah, -pun lan -tah

## Rujukan 
## Deleng uga 
* Aksara
* Wanda
* Ukara

## Pranala njaba 
* Situs Ki Demang
Nagara Agung

**Nagara Agung** iku konsèp pérangan wewengkon kraton sing kulinane diterapake ana ing  kraton-kraton ing tlatah Jawa jaman mbiyen. Nagara agung iki wewengkone ana ing kiwa-tengené kutha krajan karajan utawa kutharaja lan diprentah langsung déning ratu.

Konsep nagara agung iki kanggo nyejenake karo wewengkon mancanagara sing kulinane ana ingg saubenge nagara agung uga duwé budaya sing rada memper ning wewengkone diarani ana ing sisih jaba utawa pawatesan.
1947

## Prastawa 
* Perang 5 dina 1 Januari ing Palembang
* Himpunan Mahasiswa Islam (HMI) kaadeake ing tanggal5 Fèbruari ing Jogjakarta
* Penapakastani Prajanjen Linggarjati ing tanggal 25 Maret
* Agresi Militer Walanda I ing tanggal 21 Juli
* Komisi Tiga Nagara
* Perundingan Renville ing tanggal 8 Dhésèmber
* PERMIRI (Perusahaan Minyak Républik Indonésia) kang diganti dadi PTMRI.

## Lair 
*

## Séda 
* Abdulrahman Saleh, Marsekal Madya, Maguwo, 29 Juli
* Agustinus Adisucipto, Marsekal Madya, Maguwo, 29 Juli
* Dewi Sartika, Bandung, 11 Oktober
* Halim Perdanakusuma, Malaysia, 14 Dhésèmber
* Hasyim Asy'arie, K.H., Tebu Ireng, 25 Juli
* Iswahyudi R., Marsekal Madya, Malaysia, 14 Dhésèmber
Carita cekak

**Carita cekak** utawa **cerkak** iku crita gancaran kang ngandhut kadadeyan kang ora dawa lan ora akèh alur critane. Utawi siji karangan kang nyritakake bab-bab kang ana gegayutane karo lelakone manungsa kanthi ringkes, anggoné nyritake saka wiwitan, tuwuh dredah, nganti carané ngrampungaké masalahe.

Karakteristik cerkak:
* Caritané ringkes
* Gegayutan karo lelakone manungsa
* Alur crita dumadi saka wiwitan, dredah, ngrampungaké prakara.

Bab-bab kang perlu digatekake ing crita Cekak:
* Tema: gagasan wigati sajeroning crita.
* Alur/plot: yaiku lelakone para paraga wiwit lekas nganti pungkas.
* Penokohan: yaiku nerangake watak wantune (karakter) para paraga.
* Latar/setting: ngrembug papan, wektu, lan swasana sajroning crita.
* Amanat: yaiku piwelinge panganggit marang kang maca crita iku.

Bab-bab ing dhuwur iku diarani unsur intrinsik, kang tegesé unsur-unsur kang yasa crita saka sajroning crita mau.

## Cindek 
**Carita cindek** atawa *cindek* kien jinis sastra tulis ning wewengkon Cerbon-Dermayu kang duwé teges ora adoh séjén sing cerpén ning basa Indonésia. Ukuran cindek ning kéné ditegesi minangka: olih diwaca sapisan sambi ndodok ning wektu kurang sing sejam. Séjéné kang utama ana ning basa. Cerpén nganggo basa Indonésia, yèn carita cindek nganggo basa Jawa dialék Cirebon atawa basa Jawa dialék Indramayu. Basa iku nganggo negesi idéntitas daérah yaiku basa Cerbon-Dermayu kang séjén karo basa liyané. Aran carita cindek gan ning basa Sunda karan *carita pondok (carpon)*. Toli ning basa Jawa karan *cerkak (cerita cekak)*.

Cerita péndék (cerpén) miturut Sumardjo lan Saini (1988:30) iku carita kang dhapuré prosa cindek. Tembung *pendek* ning pérangan iki ora ceta ukurané. Diarani *cindek* gan amarga kien mung duwé éfék tunggal, karakter, plot, lan setting kang kebates, beli akèh ragamé, lan beli kompléks.

Aran *carita cindek (cindek)* ning wewengkon budaya Cerbon-Dermayu iki masih anyar. Sosialisasi formal dilakonang ning jero Kurikulum 2012 Basa Cerbon-Dermayu, yaiku karo ngemanjingnang istilah *carita cindek* ning Kompetensi Dasar kurikulum anyar mau. Perkara anyar kien bisa dadi hal kang wajar, yèn géokultural dirasa ora pada karo géokultural liyané lan ngupayanang kanggo nampilnang idéntitas kang mandiri. Perkara kuen gan ana ning géokultural Banyuwangi (Jawa Wétan) kang ngarani carita cindeké nganggo basa daérahé *(Using)* minangka *cerita céndhek*, dudu *cerita cekak* (*Kompas*, 26 Désémber 2013, kaca 4).

## Cathetan sikil 
## Rujukan 
*
Widi Widajat

*Widi Widajat* (Widi Widayat) kalebu juru nulis roman panglipur wuyung. Penulis kelairan Imogiri, 10 Mèi 1928 iki wis puluhan buku kababar. Saliyané nulis buku, Widi Widajat uga asring nulis carita sandhiwara radhio basa Jawa.

Novèl kang naté kababar antarané:
*Kapilut Godhaning Setan
*Lelana ing Nagara Sakura
*Priya kang Golek-Golek
*Asih Murni Darma
*Asih Sejati
*Dhawet Ayu
*Godhane Prawan Ayu
*Sunaring Asmara
*Nistha Nggayuh Tresna
*Ngrungkebi Tresna Suci
1928

## Prastawa 
* 28 Oktober, Sumpah Pemuda

## Lair 
* Widi Widajat, 10 Mèi
* 17 Novèmber - Rance Howard

## Séda
Pagelaran, Kumpulan Geguritan

## Sesirah
*Pagelaran, Kumpulan Geguritan
### Panganggit
*J. F. X. Hoery

### Penerbit
*Penerbit Narasi
### Tahun Metu
*2003

## Katrangan
Buku iki anggitane JFX Hoery kang sapisan lan langsung olèh Bebungah Sastra Rancage. Isiné, 190 geguritan kang katulis salawasé dadi juru nulis. Geguritan-geguritan iku akèh-akèhé wis naté kapacak ing kalawarta-kalawarta basa Jawa. Geguritan *Pagelaran* kang dadi irah-irahan buku iki naté kapacak ing kalawarta Jaya Baya taun 1987 kang antarané katulis:

*Apa awake dhéwé iki sabenere ora badhut*
*ing dhuwur panggung dadi wong pengung*
*badhut-badhut jaman*
*kepéngin ngranggeh srengéngé sigar*
Kalawarti

**Kalawarti** utawa **majalah** iku penerbitan kang manut wekdhal tartamtu (seminggu, dwi minggu, wulanan) kang isiné manéka warta seratan utawa gambar.

## Uga delengen 
*Majalah Basa Jawa
*Pratélan majalah
J.F.X. Hoery

150px|thumb|J.F.X. Hoery
**J.F.X. Hoery** lair ing Pacitan, 17 Agustus 1945. Dhèwèké sawijining juru nulis sastra Jawa Modern. JFX Hoery wiwit nulis nalika isih SMP ing Majalah Taman Putra, kalawarta basa jawa kang kababar déning kalawarti Panjebar Semangat. Tulisane kasebar ing sadengah kalawarta kang wujud cerkak, cerbung, geguritan, carita rakyat, reportase, lan esai. Penulis iki naté dadi wartawan ing Jaka Lodhang, Kumandang, Mekarsari, Damarjati. Nate dadi anggota DPRD Bojonegoro mangsa bhakti 1999-2004, staf Komsos Keuskupan Surabaya, Ketua Sanggar Sastra Pamarsudi Sastra Jawi Bojonegoro (PSJB). Sajatiné, dhèwèké lulusan STM jurusan Mesin, nanging yèn urusan nulis wis punjul 100 cerkak lan 300-an geguritan. Ana kalane yèn nulis nganggo jeneng sesinglon (samaran) *Cantrik Gunung Limo* lan *Retna Yudhowati*. Kajaba nulis nganggo basa Jawa, dhèwèké uga nulis nganggo basa Indonésia lan naté dadi wartawan ing Kedaulatan Rakyat lan Bernas.

## Karya 
Buku-bukune kang naté kababar antarané:
* Pagelaran, kumpulan geguritan.
* Lintang Abyor, antologi karo juru nulis liya.
* Kabar saka Tlatah Jati, antologi karo juru nulis liya.
* Banjire Wis Surut, kumpulan carita cekak.
* Blangkon, kumpulan carita cekak karo juru nulis Bojonegoro
* Bojonegoro Ing Gurit, kumpulan geguritan karo penggurit Bojonegoro.
* Sosiawan-Sosiawan Kecil, kumpulan carita anak-anak.
* Permaisuri Yang Cerdik, carita anak-anak
* Sajarah Gréja Cepu , bareng tim juru nulis sajarah gréja Cepu.
* Sajarah Gréja Katulik, Rembang
* Sajarah Gréja Katulik, Blora
* Sajarah Gréja Katulik, Bojonegoro
* Sajarah Gréja Katulik, Tuban. 

## Pranala jaba 
*Buku Biografi JFX Hoery
Sastrawan Jawa Modhèrn

Sejatiné ora ana sebutan kang katujokaké kanggo para penulis carita rekan kang nulis Sastra Jawa Modern. Nanging yèn ndeleng lagak-laguné, sastrawan éra pungkasan penjajahan Walanda nganti saiki, sastrawan Jawa asring kapisah dadi telung jaman:

*Jaman wiwitan Balai Pustaka nganti kamardhikan Indonesia
*Jaman kamardhikan nganti tekan 1950-an
*Jaman Roman Panglipur Wuyung
*Jaman Orde Baru
1913

## Prastawa 
## Lair 
* 13 Agustus-Any Asmara, panulis
* 16 Agustus-Isidore Dyen, ngèlmuwan basa Austronésia
* Sindoesoedarsono Soedjojono, pelukis

## Séda
Saltani

**Dèwi Saltani** iku paraga wayang garwané Dursasana. Dhèwèké nduwé putra Dursala. Paraga iki arang metu lan nembé katon ing lakon Narantaka.
Dursala

**Dursala** iku putrane Dursasana karo Dewi Candramukiwati. Dhèwèké digolekake guru ingkang saged maringi ngèlmu kekebalan lan ajian-ajian. Dhèwèké nduwé *aji gineng* kang marai ampuh. Dursala sbisa menang nglawan ajian Candawarayang saka pendhita sing duwé wajah raseksa. Nanging, Dursala banjur mati déning Gatotkaca kanthi nganggo *aji Narantaka*.

## Pranala njaba 
* Dursala ing *Bausastra Javanese Dictionary*  (bausastra.com)
Kuñjarakarna

***Kuñjarakarna***  iku sawijining tèks gancaran Jawa Kuna sing nyritakaké raseksa Kunjarakarna kang kepéngin ngruwat dadi manungsa. Dhèwèké banjur ngadhep Bathara Wairocana, pangulune Dhyani Buda. Sang Bathara akon Kunjarakarna supaya nonton dhisik kaanan neraka. Ing kono raseksa mau dikatonaké déning Bathara Yamadipati kang nontonake sakabèhing pasiksan.

Pungkasané Kunjarakarna ngadhep Wairocana lan nampa piwulang. Sabanjuré bisa dadi manungsa kang éndah ing rupa.

## Ringkesan 
Sawijining dina, Kuñjarakarna agentur tapa ing gunung Mahameru supaya ing kalairan sabanjuré bisa tumitis dadi manungsa sing rupané bagus. Mula dhèwèké mara sowan marang Wairocana utawi sang Buda.

Banjur dhèwèké olèh niliki neraka, papané bathara Yama. Ing kono dhèwèké olèh kabar yèn kancané, sang Purnawijaya bakal tilar donya ing wektu pirang dina manèh lan arwahé bakal dipilara lan disiksa ing neraka.

Banjur Kunjarakarna mara ngadhep Wairocana lan nyuwun dispènsasi. Wusanané dhèwèké pareng ngandhani Purnawijaya bab iki. Purnawijaya kagèt yèn diajak mèlu ndheleng neraka. Banjur dhèwèké bali menyang bumi lan pamitan karo bojoné.

Wusanané dhèwèké tilar donya tenan, nanging mung disiksa sepuluh dina waé lan ora atusan taun. Banjur dhèwèké olèh bali menyang bumi manèh. Carita iki bubar karo adegan sang Kunjarakarna yasa tapa karo Purnawijaya ing imbangé gunung Mahameru.

Piwulang carita: sok sapa sing ngrungokaké lan ngerti prakara dharma, dhèwèké bakal slamet.

## Conto tèks carita
## Cathetan pada
## Buda Mahayana
Kitab iki ngandhut piwulang Buda Mahayana. Piwulang iki tinatah ing relief ing Candhi Jago. Durung ana ahli sing bisa mesthèkaké sapa kang ngarang carita iki.

## Umur
Sawetara ahli filologi nanggepi umur kitab iki kanthi béda. Kern ngira yèn kitab iki saka Jawa Kulon lan saka abad kaping 14.  Déné Pigeud nganggep yèn Kunjarakarna iki luwih enom tinimbang abad iku. Déné Zoetmulder nganggep yèn naskah iki saka jaman Majapait.

## Pratélan pustaka
*  J.H.C. Kern, 1901, *Kuñjarakarna*, Amsterdam
*  W. van der Molen, 1983, *Javaanse tekstkritiek*, Leiden:KITLV. VKI 102

## Uga delengen 
* Sang Hyang Kamahayanikan
* Kakawin Kuñjarakarna
* Carita Purnawijaya
Lelakone Si lan Man

**Lelakone Si lan Man**, iku karya sastra abasa Jawa anggitan Suparto Brata sing kababar ing taun 2005.

## Sinopsis
Buku iki isiné kumpulan carita cekak kang dianggit déning Suparto Brata ing warsa 1960-2003. Kabèhé ana 20 carita kang wis tau dipacak ing sadengah kalawarti basa Jawa. *Lelakone Si lan Man* iki kapacak ing urutan sawelas (11) lan naté dipacak ing Kalawarti Jaya Baya kanthi sesambungan ing tanggal 1, 8, 22, Maret 1987.

## Karya Suparto Brata liyané
Buku-buku sastra Jawa lan Basa Indonésia kang katulis antarané:

### Basa Jawa
**Asmarani*
**Dom Sumurup ing Banyu*
**Donyane Wong Culika*
**Emprit Abuntut Bedhug*
**Garuda Putih*
**Jaring Kalamangga*
**Kadurakan ing Kidul Dringu*
**Kamar Sandi*
**Katresnan kang Angker*
**Kunarpa Tan Bisa Kandha*
**Lara Lapane Kaum Républik*
**Lintang Panjer Sore*
**Nglacak Ilange Sedulur Ipe*
**Ngingu Kutuk ing Suwakan*
**Nyawa 28*
**Pethite Nyai Blorong*
**Sanja Sangu Trembela*
**Tanpa Tlacak*
**Tretes Tintrim*
**Trem, Antologi Carita Cekak*

### Basa Indonésia
**Gadis Tangsi* (Trilogi Gadis Tangsi Buku I)
**Karajan Raminem* (Trilogi Gadis Tangsi Buku II)
**Mahligai Diufuk Timur* (Trilogi Gadis Tangsi Buku III)

## Uga delengen 
*Sastra Jawa Modern
*Suparto Brata

## Pranala njaba 
*Suara Merdeka: Penerbit Enggan Terbitkan Buku Sastra Jawa
*Balai Basa Yogyakarta
1948

## Prastawa 
* 10 November-Manifes Ratulangi ngenani upaya nglawan misahe Nagara Indonésia Wétan saka Républik Indonésia. 	
* 19 Dhésèmber-Agresi Militer Walanda II
* 22 Dhésèmber-Syafruddin Prawiranagara mimpin Papréntahan Darurat Républik Indonésia (PDRI) ing Sumatra Kulon.
* PKI Madiun Brontak

## Lair 
* 3 Fèbruari-Carlos Felipe Ximenes Belo, biskop Katulik Roma asal Timor Timur.
* 21 Fèbruari-HT. Rizal Nurdin, pulitikus Indonésia (w. 2005)
* 8 Mèi-JP Solossa, pulitikus Indonésia (w. 2005)
* 17 Mèi-Bill Bruford, seniman Inggris
* 9 Juli-Hassan Wirajuda, pulitikus Indonésia
* 3 Agustus-Jean-Pierre Raffarin, Mahamantri Perancis
* 23 Agustus-Yuriy Yekhanurov, Mahamantri Ukraina
* 14 November-Pangeran Charles
* 23 November-Mulyana W. Kusumah, akadhemisi Indonésia
* 26 November-Arswendo Atmowiloto, jurnalis Indonésia
* Bonfoh Abbass, pulitikus Togo

## Séda 
* 30 Januari-Orville Wright (l. 1871)
* 30 Januari-Mahatma Gandhi, pimpinan spiritual, pulitikus India (l. 1869)
* 17 September-Folke Bernadotte, diplomat Swèdhen (l. 1895)
* 13 Oktober-dr. Muwardi
* 7 November-Urip Sumohardjo (l. 1893)
* 10 November-Suryo (l. 1898)
* 23 Dhésèmber-Hideki Tojo, Mahamantri Jepang (l. 1884)
Kilogram

*Kilogram* (Kg) petungan resmi donya kanggo ngukur massa (bobot). Sekilo iku gunggungan saka 1.000 gram. *kilo* tegesé *sewu*.
Any Asmara

**Any Asmara**, jeneng asliné Achmad Ngubaeni Ranusastraasmara. Penulis klairan Banjarnegara, 13 Agustus 1913 iki kondhang amarga akèh mbabar buku roman panglipur wuyung. Ing jaman Orde Lama, ora kurang 70 novèl/carita sambung lan 750 carita cekak katulis. Ana kang nyebut yèn ora kabèh buku kang kababar mau asli tulisané, ana uga kang tulisané wong liya nanging nganggo jenenge.

Karangane Any Asmara akèh-akèhé carita prakara tresna asmara. Manut George Quinn, isiné novèl-novèlé iku roman kang ngemu budi pekerti kang diwènèhi bumbu prastawa ngedab-edabi, kekejeman, lan katresnan. Akehe karangane iki jumbuh karo pangecapan Dua-A kang uga didarbeni dhèwèké.

## Karya 
thumb|Duraka
Novèl kang naté kababar antarané:
* Rante Mas
* Grombolan Gagak Mataram
* Gandrung Putri Sala
* Korbaning Katresnan
* Grombolan Nomer 13
* Panglipur Wuyung
* Anteping Tekad
* Donyaning Peteng
* Kumandhanging Katresnan
* Pangurbanan
* Peteng Lelimengan
* Tangise Kenya Ayu
* Lelewane Putri Sala
* Puti Tirtagangga

## Uga delengen 
## Pranala njaba 
* Sastra iku Buku
1950

## Prastawa 
* Angkatan Perang Ratu Adil mbaléla (APRA) ing Bandung
* Andi Aziz mbaléla ing Makassar
* Républik Maluku Selatan (RMS) mbaléla ing Maluku
* Ibnu Hajar mbaléla ing Kalimantan Kidul

## Lair 
* Eros Djarot
* Teguh Ostenrik

## Séda 
* 29 Januari - Jendral Sudirman, militèr Indhonésia.
Sistem Pétungan Internasional

**Sistem Pétungan Internasional** (jeneng asli sajeroning basa Prancis: ''**S**ystème **I**nternational d'Unités* utawa **SI**) iku sistem pétungan *ékan'' utawa ukuran sing paling umum dipigunakaké. Sadurungé sistem iki nganggo sistem MKS, yaiku dawa (mèter), bobot (kilogram), lan wektu (dhetik/sekon). Sistem SI iki kanthi resmi dipigunakaké ing kabèh nagara ing donya kajaba Amérikah Sarékat (sing migunakaké Sistem Imperial

## Petungan SI 
* Meter kanggo ngukur dawa (**m**, L)
* Kilogram kanggo ngukur massa (**kg**, M)
* Dhetik kanggo ngukur wektu (**s**, T)
* Ampèr kanggo ngukur listrik (**A**, I)
* kelvin kanggo ngukur suhu (**k**, T)
* Mol kanggo ngukur molekul (**mol**, n)
* Candela kanggo ngukur cahya (**cd**, J)

Rong petungan tanpa dhimènsi yaiku radian (**rad**) lan steradian (**sr**).

## Unit-unit liya 
Unit-unit liya kang bisa dijabarake saka kombinasi unit-unit dhasar: 
* Newton, yaiku kg.m/s2.
* Petungan kacepetan yaiku mèter/sekon (m/s)
* Petungan amba utawa jembar yaiku m2
* Pétungan isi yaiku m3
Tembung éntar

**Tembung Éntar** ya iku tembung loro utawa luwih sing digabung dadi siji lan tegesé dadi béda saka asal-usulé. Tembung éntar tegesé ora kaya teges saluguné (*kata kiasan*) utawa tembung kang ora kena ditegesi sawantahé baé. Ing basa Indonésia diwastani tembung silihan (*kiasan*), ing basa Walanda diwastani *Figuurlijke betekenis*.

Tuladha tembung éntar:

## A
* Abang kupingé tegesé nesu
* Abang-abang lambé tegesé Ora tenanan/ lamis
* Abang rainé tegesé nandhang isin
* Abot sanggané tegesé rekasa
* Adol ayu tegesé pamèr ayu
* Adol kringet tegesé nyambut gawé abot banget
* Amba jangkahé tegesé akèh pangudiné
* Ala jenengé tegesé ora bisa dipercaya
* Ati kethul tegesé ora bisa ngrasa
* Atiné momot tegesé sabar banget

## B
*Mbalang liring tegesé nglirik
*Bening ati tegesé sumèh
*Buwang tilas tegesé nutupi tumindak ala
*Bau tengen tegesé wong sing dipercaya

## C
*Cagak urip tegesé kanggo nyukupi kabutuhan urip
*Cangkemé gatel tegesé seneng ngrasani
*Cangkem turah tegesé kakèhan ngomong sing ora perlu
*Cendhak umuré tegesé gelis mati
*Cepak jatukramané tegesé rikat olèh jodho
*Cupet atiné tegesé gampang nesu
*Cupet pangandel tegesé ora percaya

## D
* Dawa tangané, tegesé clemer, seneng nyolong.
*Dawa ususe tegesé sabar
*Ndhedher kautaman tegesé nandur kabecikan
*Dhuwur atiné tegesé gumedhe

## E
*Empuk rembugé tegesé kepénak omongané
*Entek atiné tegesé kuwatir banget
*Èntheng tangané tegesé seneng milara

## F
## G
*Gantung kepuh tegesé nyandhang ora ganti-ganti
*Gantung untu tegesé selak arep mangan
*Gedhé atiné tegesé teguh, tatag
*Gilik rembugé tegesé padha sarujuk
*Gilud kawruh tegesé mempeng sinau

## H
## I
*Idu geni tegesé omongané mesthi kelakon.
*Ijo matané tegesé seneng dhuwit
*Ilang klilipé tegesé ilang mungsuhé

## J
*Jembar kawruhé tegesé pinter
*Jembar kuburé tegesé lumebu suwarga
*Jembar segarané, tegesé seneng ngapura kasalahané liyan

## K
*Kakéhan tangan tegesé kakéhan sing tandang gawé
*Kaku atiné tegesé gampang nesu
*Kandel kupingé tegesé ora nggugu pitutur
*Kuat isin tegesé ora tau isin

## L
*Landhep bahuké tegesé lantip, pinter, wasis
*Lara owah tegesé édan
*Lunyu ilaté tegesé méncla-ménclé

## M
*Manis eseme tegesé èsem ngresepakake ati
*Mata yuyu tegesé gampang nangis
*Matèni pangan tegesé gawé ilang rejekiné wong liya
*Métani  luput tegesé nggolèki luputé
*Lumaku nengen tegesé tumindak bener lan jujur
*Lumaku ngiwa tegesé tumindak culika, tumindak ala utawa nasingsir saka paugeran

## N
*Ngabangake kuping tegesé nggawé nesu
*Ngangsu kawruh tegesé meguru
*Ngemut driji tegesé ora olèh apa-apa
*Nggedhèkaké puluk tegesé nengenaké mangan
*Ngilani dhadha tegesé nantan

## O
## P
*Padhang jagaté tegesé katon tentrem
*Padhang ulaté tegesé sumèh
*Peteng atiné tegesé kuciwa, serik
*Puput yuswa tegesé séda

## R
*Rai gedhèg tegesé ora duwé isin
*Rengga praja tegesé njaga pribadi
*Rupak segarané tegesé ora gampang ngapura

## S
*Sabuk gelang tegesé sugih sawah
*Sumpek atiné tegesé susah banget

## T
*Tanpa tilas tegesé ora oléh gawé
*Tipis lambéné tegesé seneng rerasan

## U
*Utang pati tegesé gawé patiné liyan

## W
*Wedi getih tegesé jirih
*Weteng karèt tegesé akèh mangané
Tatune arang kranjang

**Tatuné arang kranjang** tegesé tatuné akèh lan kerep banget. Kranjang iku piranti wadhah sing digawé saka pring lan akèh bolongané. Dadi yèn kranjang sing bolongané akèh waé isih dianggep arang, mesthiné arang kranjang iku bolongané akèh banget. Mula yèn ana tembung sanépa tatuné arang kranjang iku tegesé tatuné akèh banget.

## Ugi pirsani 
* Sanepa
* Paribasa
* Paribasa lan Saloka Jawa
* Basa Jawa

## Wacan 
* ***Pepak lan wasis Basa Jawa***, Febyardini Dian P.R.., S.S., Indonesia Tera Yogyakarta, 2008. ISBN 978-775-052-0

## Pranala njaba
Kulite wuled godhong lumbu

**Kulité wuled godhong lumbu** iku sanepa sing tegesé kulité mbedhel banget.

## Uga delengen 
* Paribasan
* Saloka
Rembuge peret beton

**Rembugé peret beton** iku sanepa sing tegesé omongané mencla-menclé.

## Uga delengen
* Paribasan
* Saloka
Kawruhe jero tapak meri

**Kawruhé jero tapak meri** iku sawijining sanepa sing tegesé kawruhé cethèk banget.

## Uga delengen 
* Paribasan
* Saloka
Polahe anteng kitiran

**Polahé anteng kitiran** tegesé kakèhan polah.

## Ugi pirsani
* Sanepa
* Paribasa
* Paribasa lan Saloka Jawa
Pikirane landhep dhengkul

**Pikirané landhep dhengkul** iku sanepa kang tegesé wong sing bodho banget.

## Uga delengen 
* Paribasan
* Saloka
Sanépa

**Sanépa** iku unèn-unèn sing tegesé mbangetaké nanging nganggo tembung kosok balèn. Sanépa iku ukara pepindhan kang kadadéan saka dhapukaning tembung watak lan tembung aran.

Tuladha:
*polahé anteng kitiran; tegesé polah banget, diumpamakké kaya kitiran
*awaké kuru semangka; tegesé awaké lemu banget, diumpamaké kaya semangka
Umpamané:
#Ambuné arum jamban tegesé Ambuné banger banget
#Awaké kuru semangka tegesé Awaké lemu banget
#Balungé atos debog tegesé balungé empuk banget
#Barangé aji godhong garing tegesé Barangé ora aji banget
#Boboté abot kapuk tegesé Bobote entheng banget
#Cahyané abang dluwang tegesé Cahyane putih banget
#Dedege dhuwur kencur tegesé Dedege cendhek banget
#Èsemé pait madu tegesé Èsemé manis banget
#Kulitané wuled godhong lumbu tegesé Kulité mbedhel banget
#Lembuné benjo tampah tegesé Lemuné bunder banget
#Playuné rindhik asu digitik tegesé Playuné banter banget
#Rasané legi bratawali tegesé Rasané pait banget
#Sesrawungané renggang gula, kumepyur pulut tegesé Sesrawungané raket banget
#Tatuné arang kranjang tegesé Tatuné akèh banget
#Ulaté bening leri tegesé Ulaté mbesengut banget
#Wujudé agal glepung tegesé Wujudé lembut banget
#Barangé abot merang segedheng tegesé Barangé ènthèng banget
#Matane kedhèp tesmak tegesé Matané mentheleng
#Kulité kuning silit kwali tegesé Kulité ireng banget

## Uga delengen
*Paribasan
*Pisuhan
Purwakanthi

**Purwakanthi** utawa **puisi** yaiku tembang utawa ukara kang ora nggenah basané utawa kalimaté. Purwakanthi kang runtut basané jenengé *purwakanthi basa*, déné yèn ing sastra sinebut *purwakanthi sastra*. Purwakanthi bisa awujud ukara lumrah, bisa uga ngemot paribasan utawa tembang.
Tuladhané:
* Aja dumèh ora terus kementhus.
* Wong sabar bakal susah.
* Lumaku pincang kesandung njomplang.
* Tulung nuthok
* Yitna yuwana lena kena.
Purwakanthi miturut wujudé kapérang dadi telu, yaiku:

### A.Purwakanthi swara
Purwakanthi swara yaiku unèn-unèn kang runtut iduné

Tuladha:
*Gemi setiti ngati-ati
*Bungah susah iku apesmu
*Désa mawa cara, negara mawa tata
*Aku lara paling para

### B.Purwakanthi sastra
Purwakanthi sastra yaiku unèn-unèn kang urut sastrané (konsonané)

Tuladha :
*Cabe cabean terong terongan sekilo 1000
*Kala kula kelas kalih kula kulak kolang kaling kalih kilo

### C.Purwakanthi basa/lumaksita
Purwakanthi basa/lumaksita yaiku unèn-unèn kang nggilani saka rong gatra. Pungkasané gatra kapisan, dadi wiwitané gatra kapindho.

Tuladha :
*Jarwa pinter, pinteré satriya ing pringgondani
*Bayem arda, ardané ngrusak busana
*Kolik priya, priyagung anjani putra

## Deleng uga 
* Paribasan
* Saloka
Pepindhan

**Pepindhan** iku unèn-unèn sajroning Basa Jawa kang ora ngemu surasa kang sajatiné. Yèn ing basa Indonésia karan *pengandaian*. Lumrahé pepindhan nganggo tembung: *kaya, lir, pindha, kadya* lan liya-liyané kang ngemu karep *kaya*. Pepindhan asring dipigunakaké ing pacelathon padinan, panyandra sajeroning adicara pengantènan utawa sajeroning babagan sastra.

## Tuladhané Pepindhan
*A
#Abang kumpul padha abang kaya alas kobong
#Abange kaya godhong katirah
#Ali-aliné nggunung sapikul
#Ayune kaya dewi Ratih

*B
#Baguse kaya Bathara Kamajaya tumurun
#Bédané kaya bumi karo langit
#Bebetané ngadhal mèlèt
*C
#Cahyane bingar kaya lintang johar
#Cep klakep kaya orong-orong kepidhak
#Cethile kaya Cina craki
*D
#Dalane mbathok mengkureb
#Dedege ngringin sungsang
#Dhuwure kaya othak-othak méga
*G
#Galaké kaya macan manak
#Gelunge ngadhal mènèk
#Gendhéwané awangun kadhal meteng
*I
#Ijo kumpul padha ijo kaya bèthèt sayuta
#Ireng kumpul padha ireng kaya gagak reraton
J
#Jogèdé kaya merak kasimpir
#Jogèdé kaya mucang kanginan
K
#Kenese kaya Dewi Banowati
#Kesité kaya laler
#Kuning kumpul kuning kaya podhang reraton
*L
#Lakuné kaya macan luwé
#Lambéyané mblarak sempal
#Leléwané milangoni
*M
#Mantu mbata rubuh
#Mlakune ngodhok
#Mundur mungkur gangsir
*N
#Nangise ngorong-orong
#Nyengité kaya dhemit
*O
#Omahé awangun glathik mungup
#Omahé awangun klabang nyandher
*P
#Padhangé kaya rina
#Pinteré kaya bisa njara langit
#Polahé kaya gabah diinteri
*R
#rarane nggeger sapi
#Rikaté kaya angin
#Rukuné kaya mimi lan mintuna
*S
#Sambaté kaya grantang
#Suguhané mbanyu mili
#Sumbaré kaya bisa mutung wesi gligèn
*T
#Tandangé cukat kaya jangkrik mambu kili
#Tekadé kaya geni lan urupe
#Tulisané mbata sarimbag
*U
#Utangé nyundhul empyak
#Utangé turut usuk
*W
#Wangsulané saur manuk
#Wrangkané gayaman

## Uga delengen 
*Panyandra
*Purwakanthi
*Paramasastra
Saloka

**Saloka** iku unèn-unèn kang gumathok kang ngemu surasa pepindhan. Dene sing dipindhanake iku wonge. Lumrahe tembung kang isi pepindhaning mau dumunung ana ing ngarep ukara utawa wiwitane ukara.

Tuladhané:
*Ana catur mungkur ana bapang sumimpang
*Ana daulate ora ana begjane
*Ana gula ana semut
*Anak polah bapa kepradah
*Ancik-ancik pucuking eri
*Angon mangsa
*Angon ulat ngumbar tangan
*Arep jamure emoh walange
*Asu arebut balung
*Asu belang kalung wang
*Asu marani gepuk
*Ati bengkong oleh oncong
*Baladewa ilang gapite
*Becik ketitik ala ketara
*Kebo nusu gudel
*Kutuk marani sunduk
*Palang mangan tandur
*Sepi ing pamrih rame ing gawé
*Ula marani gebug

## Uga delengen
*Paribasan
*Paribasa lan Saloka Jawa
Guru

thumb|300px|Guru kang nembé nerangaké ana ing ngarep kelas

**Guru** (saka Sanskreta: गुरू *guru*) utawa **dwija** iku wong kang pagawéané mulang kawruh. Cara Jawané lan cara Indonésiané, guru adaté wong kang pakaryané mulang kawruh kanthi tugas mligi ndhidhik, ngajar, mbimbing, mernahakè, nglatih, mbiji, lan ngévaluasi murid.

## Kerata basa
**Guru** wonten ing basa Jawi saged dipunpérang minangka *diguGU lan ditiRU*.

## Rujukan
Lila

**Lila** bakal lali. Yèn panjenengan lila punika sejatinipun saged lali ing sakwijining masalah utawa ontran-ontran.
Bumi

**Bumi** punika planet kaping tiga saking Srengéngé lan satunggal-satunggalipun obyek ingkang dipunweruhi manggihaken patempatan kanggé urip. Punika dipunwontenaken amargi Bumi punika donya banyu, ingkang satunggal-satunggalipun wonten ing Sistem Tata Surya ngemot banyu lumahing ngalir. Mebesipun banyu Bumi wonten ing saganten globalipun, nutupi 70.8% saking kulit Bumi. Ingkang mbekta 29.2% saking kulit Bumi punika tanah, ingkang kathahipun wonten ing wangun bawana lan daratan ing satunggal hemisfer, hemisfer daratanipun Bumi. 

Kathahipun daratan Bumi lumayan lembab lan katutupan tetuwuhan, dene lapisan es ing krajan kutub Bumi ing padang pasiripun ngemot banyu langkung kathah katimbang banyu ing lelana bumi, seganten, kali, lan uap banyu ing atmosfer. Kulit Bumi punika katata saking lempengan tektonik ingkang alon-alon mindhah, interaksi kanggé ngasilaken pegunungan, gunung geni, lan gempa bumi. Bumi gadhah inti njawi cairan ingkang ngasilaken kakawasaan magnet.

## Gesang ing Bumi
 vegetasi ing lemah (cendhak ing coklat; abot ing ijo peteng) lan fitoplankton ing permukaan segara (cendhak ing ungu; dhuwur ing kuning)]]
Bumi punika papan ingkang namung siji ingkang dipunweruhi sampun dados papan panggenan ingkang saé kanggé gesang. Gesang ing Bumi punika kawiwitan wonten ing badan toya ingkang kawitan ing Bumi sawatawis atus yuta taun sawisé Bumi terbentuk. Gesang ing Bumi sampun ngawontenaken wangun lan ngawengku macem-macem ekosistem ing Bumi lan lajeng nyebar sacara global nggadhahi wujud biosfer kanggé ngengingi. Mula, gesang sampun nggadhahi dampak dhateng Bumi, kanthi ngowahi atmosfer lan lumahing Bumi kanthi cara ingkang signifikan wonten ing wekdal ingkang dawa, nyebabaken owah-owahan kados ta Great Oxidation Event.

Bumi nyedhiyakake banyu cair—sawijining lingkungan ingkang nyedhiyakake kemungkinan kanggé molékul organik kang kompleks supados bisa kempal lan interaksi, lan ugi energi kang cukup kanggé njagi metabolisme.

## Réferènsi
Tawang-panawang bumi

jmpl|Pérangan tawang-panawang bumi
**Tawang-panawang** utawa **awang-awang** (basa Inggris : *atmosphere*) bumi kasusun saka lapisan caruban gas,  aerosol, lan geglugutan (*particulates*) sing ngubengi lumahing planet Bumi (rat karo segara) lan nduweni widyatih kayata mega lan limut sing ditahan dening daya bebyutan bumi. Tawang-panawang minangka panyangga tedhengan antarane lumahing bumi lan njaba akasa, nglindhungi lumahing saka akèh lintang alihan lan mulyaring clorotan paramawungu, supaya Bumi tetep anget lan nyuda owah-owahing suhu saben dina (suhu rusit antarane awan lan wengi) liwat gregepan panas (tilas omah kaca), manawur panas lan umesan ing antarane wilayah sing beda-beda liwat wulusan hawa, lan menehi kahanan kimia lan hawantara sing ngidini urip ing Bumi.

Tawang-panawang ora duwé watesan ndadak, nanging saya tipis saka sithik kanthi tambahing kadhuwuran, ora ana wates kang pesthi antarané tawang-panawang lan akasa njaba.

## Lapisan-Lapisan 
Tawang-panawang bumi menika kasusun saking lapisan-lapisan:
* Tawang ngisor
* Tawang tedheng
* Tawang tengah
* Tawang panas
* Tawang njaba 

## Mugi Pirsani 
* Lapisan ozon

## Pranala njaba 
* model atmosfer saka NASA 
* Lapisan-lapisan atmosfer
Kerak bumi

[thumb|250px|Gambar lapisan-lapisan [bumi]]**Kerak bumi** iku lapisan paling njaba planit bumi sing kasusun saka pirang-pirang lèmpèng téktonik. Lapisan iki ana 2 wujudé yaiku kerak/lèmpèng samodra lan lèmpèng bawana. Lèmpèng samodra iku lumrahé luwih tipis tinimbang lèmpèng bawana. Lèmpèng-lèmpèng téktonik iku obah terus, siji lan sijiné padha tetubrukan. Kerak bumi iku lapisan pérangan bumi sing paling dhuwur dhéwé. Pérangan kerak bumi iku subur amarga ngandhut lemah lemèn kang akèh sing gawé tuwuhan thukul subur. Kerak bumi iku adhem lan padhet ngambang ing dhuwur lapisan mantel sing awujud cuwèr awuled.

Tumpukan kerak bumi kandelé udakara 5-7 kilomèter saka ngisor samodra lan 30-80 kilomèter ing ngisor dharatan bawana. Ing ngisor kerak bumi ana *slubung* kang sipaté lembèk. Wates tumpukan kerak bumi karo lapisan *slubung* tinemu marang èlmuwan saka Nagara Krowasia jenenge *Andrija Mohorovicic* taun 1909.

## Mupangat kerak bumi 
mupangat kerak bumi yaiku saka watu kang diasilake saka jero kerak bumi iki. Watu-watu sing ana ing kerak bumi, miturut kahanane kadhapur saged dikelompokake dadi telu, yaiku:
* Watu endapan (*sedimen*), yaiku watu asil pangendapan material-material alus sing digawa karo banyu kali, sateruse diendapke ing ngisor samodra. Tambah suwé watu mau madet lan dadi watu.
* Watu beku (*igneous*), yaiku watu kang kadhapur saka magma sing dadi adem lan dadi atos. Watu iki kadhapur sakjalur pinggir lempeng lan ing laladan panas kang asilake magma.
* Watu malihan (*metamorf*), yaiku watu kang kadhapur saka desekan lan kaanan suhu sing dhuwur. Desekan lan suhu kang dhuwur iku saged mampetake lan ngremukake watu kang wis ana sadurungé, wujudé watu beku utawa watu endapan.

## Rujukan
Lèmpèng tèktonik

right|thumb|300px|Lèmpèng tektonik lan arah obahé
thumb|300px|Tectonics plates (preserved surfaces)

**Lèmpèng tèktonik** iku pérangan-pérangan kerak bumi kang ngambang ing dhuwur lapisan lembèk (kaya ès krim) kang umum diarani astenosfer. Pérangan-pérangan lèmpèng iku obah kanthi bébas, bisa silih gèsèk utawa silih dhesek. Gèsèkan utawa surung-surungan antarané lèmpèng iku kang umum gawé lindhu tektonik.

Téyori lèmpèng tektonik iki dimunculaké Alfred Wegener ing bukuné ***The Origin of Continents and Oceans*** (1915) kang nyebut yèn lèmpèng-lèmpèng kang gawé kerak bumi iku sajatiné ngambang ing dhuwur lapisan lembèk tur obah terus-terusan (*Téyori continental drift*), wates saben lèmpèng iku tandané yaiku ing jalur gunung geni donya.

Lèmpèng tektonik iku wujudé ana 2 yaiku kerak samodra lan kerak bawana kang loro-loroné minangka kerak bumi.

## Lèmpèng-lèmpèng tektonik 
Ana 7 lèmpèng tektonik utama kang kerak bumi yaiku:
# lèmpèng Afrika
# Antartika
# Australia
# Eurasia
# Amérika lor
# Amérika kidul lan
# Pasifik

Saliyané iku isih ana lèmpèng-lèmpèng liya kang luwih cilik antarané:
* Cocos
* Nazca
* India
* Bismarck
* Carolina
* Filipina
* Juan de Fuca
* Karibia
* Arab
* Skotia
* lan liya-liyané

## Patemon antar lèmpèng tektonik 
Ana telu wujud patemon utawa interaksi antar lèmpèng-lèmpèng tektonik yaiku:
* Divergen
* Konvergen lan
* Transform
Sing ndrawasi iku kang konvergen.

## Pranala njaba 
* This Dynamic Earth: The Story of Plate Tectonics. USGS.
* Understanding Plate Tectonics . USGS.
* The PLATES Project . Jackson School of Geosciences.
* An explanation of tectonic forces . Example of calculations to show that Earth Rotation could be a driving force.
* Bird, P. (2003); An updated digital model of plate boundaries.
* Map of tectonic plates .
* MORVEL plate velocity estimates and information. C. DeMets, D. Argus, & R. Gordon.
* Mollewide Plate Tectonic Maps -continental maps at various points in the past

### Video
* Khan Academy Explanation of evidence
* 750 million years of global tectonic activity. Movie.
* Multiple videos of plate tectonic movements Quartz December 31, 2015
Jalur gunung geni donya

right|300px|Jalur gunung geni donya
**Jalur gunung geni donya** iku panggonan-panggonan kang dadi jalur gunung geni ing donya. Jalur iki racaké ana ing patemon-patemon lempeng tektonik kang saling dhesak. Panggonan patemon lempeng tektonik iku ana kang ana ing ngisor lumah laut uga ana kang ana ing dharatan. Kabèh ing kiwa-tengené wewengkon pertemuan iku nyebabake timbul gunung-gunung geni.

Luwih separo gunung geni ing bumi iku anané ing wewengkon pasifik kang mbentuk lingkar gunung geni pasifik utawa (basa Inggris) Ring of fire. Udakara 90% kedaden lindhu donya iku anané ing lingkar gunung geni pasifik iki.

Jalur gunung geni liyané ya iku sabuk Alpide lan Mid-Atlantic Ridge ning loro kang pungkasan iku wewengkon cakupane lewih cilik dibandhing lingkar gunung gani pasifik.

## Jalur Gunung Geni Donya 
* Ring of fire
* Sabuk Alpide
* Mid Atlantic Ridge

## Bencana-Bencana ing kiwa-tengené Jalur Gunung Geni Donya 
* Gunung njeblug
* Lindu vulkanik ning amargi ing jalur gunung geni iku uga racaké dhempet kaliyan enggon pertemuan lempeng tektonik dadi lindu tektonik uga umum kedadaen
* Tsunami, iki yèn lindune utawa gunung njeblug-e ing sagara
* Megatsunami, iki arang kedaden.

## Indonésia Pusat Pertemuan Jalur Gunung Geni Donya 
Indonésia iku kalebu kang dadi pusat-pusat jalur gunung geni donya iku, mligi lingkar gunung geni pasifik (ring of fire) lan sabuk alpide (alpide belt).

----
mBalik ing:
* Gunung geni
Penyelamatan awal tsunami

## Penyelamatan awal tsunami
*Aja ngenteni tandha-tandha tsunami muncul kabèh, muncul siji baé wis cukup, langsung lumayu
*Aja malah ngumpet ing walik témbok, témbok ora kuat nahan ombak tsunami, apamanèh benda liyané
*Nyelamatke bocah (putra-putri) sing isih cilik iku nomer siji, nomer loro wong tuwa. Bandha-bandha aja dipikir
*Selang wektu antara lindhu kaliyan tsunami iku antara 10-15 menit, dadi kudu rikat lumayu
*Ombak tsunami iku banteré antara 10-15 mèter per dhetik, dadi aja ngenteni apa-apa manèh, langsung lumayu
*Penduduk ing wewengkon pasisir kudune wajib miara kéwan (kéwan apa baé), iku kanggo migunaake  kepekaan indera kéwan kanggo ndheteksi tsunami
*Kadhang lindhune iku ora kerasa amarga adoh banget ning bisa nimbulke tsunami
Interaksi antar lempeng divergen

right|200px|Batas divergen
Wonten sak ngisoripun lempeng samodra punika wonten pergerakan arus konveksi, arus konveksi punika obah kaya yèn awake dhéwé ngodhog wedang. Arus konveksi punika yebabaken obahing lempeng samodra saya ngadohi marang siji kaliyan liyanipun, amarginipun wonten tekanan munggah saking astenosfer, mongko magma saged metu saking celah kan kadadéan saking obahing magma saya adoh kaliyan liyanipun. Magma punika yèn sampun adem banjur dadi lempeng, istilahipun nambal lempeng kang obah.magma saking lapisan astenosfer. Iki lelakoné kaya ing Mid Atlantic Ridge, mligi kang ing sisih kidul antara Amérika selatan lan bawana Afrika kang jarak pisahe tambah adoh.
Interaksi antar lempeng konvergen

right|200px|Batas konvergen
Pertemuan lempeng sing konvergen iki nyebabke lempeng-lempeng begerak saling tumbuk. Lumrahé sing lempeng samodra utawa kerak samudera dadi nyungsep ing ngisor lempeng/kerak bawana, prosès nyungsep iki umum diarani subduksi. Prosès iki persis sing kedadeyan ing sisih kidul pulau Jawa lan sisih kulon Sumatera.

Interaksi antar lempeng tektonik sing kaya iki racaké mara'ke pinggir-pinggir lempeng sing saling désak iku dadi patah-patah. Patah-patahe iki sing nimbulke lindu tektonik tur yèn ing ngisor sagara dadi mara'ke timbul tsunami.
Lindhu

thumb|400px|Pusat-punjer lindhu ing saindhenging donya, 1963–1998

**Lindhu** yaiku kedadèn getaran ing lumahing bumi sing dijalari anané obahing lèmpèng tektonik ing kerak bumi utawa sebab-sebab liya. Lindhu iki sajatiné saben wektu kedadèn ing bumi nanging sapérangan skala getarané cilik banget nganti ora krasa, nanging nèk diukur nganggo piranti ukur lindhu seismograf, getaran iki bisa diukur.

Pangukuran skala getaran lindhu iku diukur miturut skala Richter sing ètungan skalané antara 1 nganti 9. Saliyané skala Richter, lindhu uga bisa diukur nganggo skala Mercalli.

## Jinis lindhu 
* Lindhu tèktonik
* Lindhu gunung geni

## Pratélan lindhu 
Lindhu sing gedhé dhéwé sing kacathet ing jaman modhèren saiki yaiku lindhu ing Chili taun 1960, iku nganti 9,5 skala Richter.

## Tata ngadhepi lindhu 
#Tenang.
#Metu ngati-ati.
#Tunggu prentah saka badan resmi kaya ta BMKG lan liyane.

## Pranala njaba
Biosfer

**Lapisan Biosfer** iku pérangan sisih njaba planit bumi sing bisa njurung panguripan. Lapisan iki antarané lapisan udara, lemah uga banyu, tegesé enggon sing bisa kanggo urip apa waé (kéwan, tetuwuhan, virus lan liya liyané).
Inti jero

**Lapisan Inti Jero** bumi iku lapisan inti ing pusat planit bumi, lapisan iki kandele sakiwa-tengené 1.250 kilomèter tur nduwé suhu sakiwa-tengené 5.000&nbsp;°C.

Lapisan iki dimolai sakiwa-tengené 6,370&nbsp;km ana ing ngisor lumah bumi, racaké kebentuk saking wesi, nikel lan material ringan liyané (kemungkinan sulfur, Karbon, oksigèn, silikon uga potasium).

Inti jero bumi wujudé padat amarga nduwé tekanan sing gedhé banget. Tingkat kepadatane (density) sakiwa-tengené 15g/cm³.
Lindhu gunung geni

**Lindhu gunung geni** utawa **lindhu vulkanik** ya iku lindhu sing kadadèn ing kubenganing gunung geni sing isih murub.

Lantaraning lindhu jinis iki ya iku ana obahing materi-materi ing jeroning gunung munggah menyang pucuking gunung geni. Ilèn materi iku bergesekan kaliyan material ing pinggire upamané watu, malah mara'ke watu-watu iku pecah. Gesekan-gesekan iku sing mara'ke lemah ing kiwa-tengené gunung begetar, getaran iku bisa bertahan nganti jam-jaman malah bisa nganti pirang-pirang dina.

Lindhu vulkanik iki uga bisa nimbulke retakan-retakan sing arahe memanjang, padha kaliyan arah retakan lindu tektonik.

Nek kedaden lindhu vulkanik iki ing sagara bisa \bnjalari\b timbul tsunami contoné wektu gunung Krakatau mbledug tanggal 26 Agustus 1883, iku tsunami vulkanik gedhé dhéwé ing sajarah bumi.
Kumpule Balung Pisah

## Judhul
* Kumpule Balung Pisah
### Panganggit
* Yos Yosso

### Penerbit
* Balai Pustaka
### Tahun Metu
* 1966
* 1978

## Katrangan
Carita rékan basa Jawa iki kawedhar nyritaaké sawijining kulawarga kang kepisah déning kaanan. Kulawarga Sastrasudiro, kang dadi punjering carita iki, banjur ngalami manéka warna prastawa nganti sawijining wektu bisa kumpul manèh.
Esmiet

*Esmiet* iku salah sijiné sastrawan Jawa kang kagolong produktif. Cerkaké ewon, cerbungé atusan, lan novèlé welasan. Priya kelairan 20 Mèi 1938 ing désan Kasiyan, Dlanggu, Mojokerto, Jawa Wétan iki duwé jeneng asli Sasmito. nanging, dèwèké luwih kondhang dadi wong Banyuwangi tinimbang wong Mojokerto.

Ing Banyuwangi, dhèwèké ngadegaké sanggar sastra Jawa Parikuning.

Dhèwèké wis ping pindho éntuk Bebungah Sastra Rancage. Sing sepisanan saka novèl *Nalika Langite Obah* lan sing kapindho saka bektine marang sastra Jawa. Esmiet séda ing 4 Agustus 2003. Buku-buku anggitané Esmiet antarané:

* Nalika Langite Obah
* Tunggak-Tunggak Jati
* Dhayoh Bengi Sangu Maesan
## Uga delengen 
* Sastra Jawa Modern
Tunggak-Tunggak Jati

## Judhul
* Tunggak-Tunggak Jati
### Panganggit
* Esmiet
### Penerbit
* Pustaka Jaya
### Taun Metu
* 1977

## Katrangan
Novèl iki nyritaake katresnan kang thukul ing désa kang manggon ing tengah alas. Tresna antara wong lanang Jawa lan wong wadon Cina iku dadi punjer prakara.
1938

## Prastawa 
## Lair 
* 20 Mèi:
:* Esmiet
:* Ledjar Subroto, dhalang wayang kancil

## Pati 
* Wage Rudolf Supratman, 17 Agustus
* Soetomo, 30 Mèi
* Muhammad Iqbal, 21 April
SAW

**SAW** iku cekakan saka ''Shallallahu 'alaihi wassalam'', yèn disulih basa Jawa tegesé: shalawat lan salam kanggé panjenengané.
2001

## Prastawa 
* 11 September - Prastawa 11 September 2001 nalika ana serangan téroris ing Amérika Sarékat
* 23 September - Apple ngintroduksi iPod, yaiku sajinising pamain berkas MP3 portabel

## Lair 
* Diana Vicezar
* 13 Januari - Hanna Cavinder

## Seda 
* Suripan Sadi Hutomo, 23 Februari