Waluku

thumb|Weluku ing satengahé sawah ing Sléman, Ngayogyakarta
thumb|250px|Wong tani lagi mluku
thumb|220px|Lungsuran waluku

**Waluku** utawa **wluku** utawa **luku** iku sawijining piranti ing babagan tetanèn sing dipigunakaké kanggo ngempukaké lemah sadurungé tandur lan sebar winih.

Tujuan utama saka ngluku ya iku kanggo malik lan ngempukaké lemah supaya subur. Waluku racaké ditarik déning sapi utawa kebo. Ana uga ing sapérangan tlatah, waluku ditarik déning jaran. Éwadéné, ing nagara-nagara maju, dipigunakaké tenaga uwab.

Luku utawa **Ténggala** iku piranti kang gadhah paédah kanggo nyuburaké lemah sadurungé tandur, icir utawa nebar wiji. Mumpangat luku ya iku kanggo nyuburaké lemah ing sawah lan tegalan, saliyané iku, luku kagolong salah sijiné piranti kang apik kanggo lingkungan saubengé utawa ora minangka polusi ing alam, amarga luku digèrèt karo sapi. Luku kagolong piranti kang ringkes lan ana gunané ing sajarah.

Ning awalé masa tètanem biyèn, manungsa mingunakaké pacul, ganco kanggo ngolah sawah utawa tegalan. Ngolah tanah nganggo pacul iku kurang mumpangaté kanggo tètanem amarga nggunakaké wektu kang suwé, racaké pacul ing sajeroning tétanem mumpangaté kanggo mopok galeng utawa nggawé gulutan lan ganco mumpangaté ing tetanem ya iku kanggo ngolah lemah wujudé krakalan (lemah kang atos) racaké ganco uga digunakaké ing sawah kang ana telané (mléthèk) amarga atos utawa kurang banyu.

Luku bisa dipigunakaké ngolah sawah, racaké ing mangsa rendheng utawa mangsa labuh, amarga mangsa-mangsa iku akèh banyu udan kang ana ing sawah. Semana uga luku iku ditarik sapi kang cacahé 2 utawa 1, kang dilakokaké manungsa sinambi nggendhing (nyanyi). Mumpangaté mluku ya iku nggawa lemah kang subur ing ngisor dialihaké mendhuwur. Uga ana luku ing liya panggonan sing ditarik karo jaran, kebo lan keledai. Ing sajeroning lakuné jaman luku saiki kalah karo traktor kang luwih praktis lan rikat.

## Ètimologi 
Sajeroning basa Inggris, kaya déné ing basa Jermanik liyané, waluku dikenal kanthi tradhisional kanthi jeneng liya, kaya basa Inggris kuna *sulh*, Jerman kuna *medela*, *geiza*, utawa *huohili*, lan basa Norse kuna *arðr*, kabèh iku dianggep tegesé waluku.
Jeneng basa Inggris *plough* dikira tembung silihan saka salah siji basa Itali lor, nanging duwé pangertèn liya: ing Raetic *plaumorati* (Pliny), lan ing Latin *plaustrum* "kréta, grobag ", *plōstrum, plōstellum* "kréta", lan *plōxenum, plōximum* "grobag".
Tembung "plough" asal saka Proto-Jermanik **plōguz* ~ **plōgaz*. Miturut etimologi sing isih dadi pitakonan, oyod tembung iki saka tembung PIE **blōkó-*, ing basa Armenian dikenal minangka *pelem* "ndhudhuk" lan Welsh *bwlch* "crack". **Plōguz* bisa uga disilih saka Proto-Slavic **plōgu* "plough", sing dadi *plugǔ* ing Basa Slavonic kuna.
Tembung "plogu" utawa "plugu" iki cedhak banget uniné karo basa Jawa wluku utawa waluku.

## Pérangan waluku 
thumb|220px|Gambar pérangan waluku
Pérangan saka salah siji modhèl waluku kuna:
# Rangka utawi **cacatan** 
# Rakitan (kendali, cawet)
# Pangatur jero cethèk
# Péso
# Mata waluku (*chisel*) / ing tlatah jawa sok diarani **lanjam**
# *Plowshare* utawa ndas-ndasan
# *Mouldboard*/ ing tlatah jawa mau **singkal**
# Angkrik
# Lies utawa sendet ya iku tali utawa tampar kang mumpangate kanggo ngendalekake / ngarahake sapi mengok ngiwa lan nengèn

## Rujukan 
## Pranala njaba 
* The Rotherham Plough – *Waluku wesi pisanan*
* History of the steel plough – *déning John Deere, AS*
* Breast Ploughs and other antique hand farm tools 
* Various types of plough: photos