Basa Sangsekerta

**Basa Sangsekerta/ Sangskretā** (Jawa: ꦨꦴꦰꦱꦁꦱ꧀ꦏꦽꦠꦩ꧀), (*saṃskṛtam* , asliné ing aksara Déwanagari संस्कृता वाक् saṃskṛtā vāk, "basa rinengga") iku basa Indo-Éropa sing lawas dhéwé lan isih disinaoni. Sejarahé kalebu sing dawa dhéwé, tèks tuwa dhéwé ing basa iki, *Rgwéda* dianggit ing watara taun 1500 SM. Basa Indo-Éropa liyané sing bisa nandhingi 'umuré' basa iki saka kulawarga basa Indo-Éropa namung basa Hitit. Basa Sangsekerta iku basa suci utama agama Hindhu lan Buda. Saiki basa iki kalebu salah siji saka 22 basa resmi ing India. Banjur ing praja Uttarakhand.

basa Sangsekerta Klasik iku basa sing wis dibakokaké déning Pāṇini, ing layang paramasastrané ing watara abad kaping 4 SM. Posisi basa iki ing anak bawana India lan Asia Kidul Wétan mèmper karo posisi basa Latin lan Yunani ing Éropa minangka basa Klasik. Basa Sangsekerta ndarbèni pangaribawa sing gedhé marang sapérangan gedhé basa ing anak bawana India lan uga ing Asia Kidul Wétan.

Basa Sangsekerta saka mangsa pra-klasik diarani basa Sangsekerta Wéda. Basa iki sing dienggo ngripta *Rgwéda* lan mbokmanawa wis dienggo wiwit taun 1500 SM.

## Jeneng 
Tembung Sangsekerta, ing basa Sangsekerta *Saṃskrtabhāsa* tegesé basa sing sampurna. Tembung kriya sipat *sáṃskṛta-* bisa dipertal minangka "rinoncé, ginawé, diwangun kanthi jangkep, alus, apik, éndah". Tembung iki turunan saka tembung *wod* *saṃ-skar-* "ndokok bareng, ngripta, nyepakaké, nyiapaké, nyedyakaké"  kamangka *saṃ-* tegesé "bareng, padha" (kaya ing basa Jawa *sami*) lan *(s)kar-* "makarya, nggawé".

Tembung iki kanthi umum tegesé "digawé rampung, paripurna, bubar" lan bisa tinemu ing Rgwéda. Banjur ing basa Wéda minangka tembung aran nétral *saṃskṛtám*, iku tegesé uga "préparasi, papan sing disiapaké" lan dadi "papan ritus sing katutup, papan kurban".

Minangka tembung kanggo "basa agung" utawa "basa rinengga", tembung sifaté namung muncul ing basa Sangsekerta Wiracarita lan Klasik, kaya ta ing Manusmrti lan *Mahabharata*. Basa sing dirujuk minangka *saṃskṛta* utawa "basa budaya" tegesé mesthi basa "suci" lan "adiluhung" lan namung ditrapaké kanggo kaperlon agama lan diskusi ngèlmiah ing India Kuna.
Karepé, tandhingané basa prākṛta-, utawa basané wong cilik sing ora tau sinau.

## Sajarah 
Basa Sangsekerta iku anggota saka sub-rumpun Indo-Iran saka kulawarga basa Indo-Éropa. Saduluré sing cedhak dhéwé iku basa-basa Iran: basa Pèrsi Kuna lan basa *Avesta*. Sajeroning kulawarga basa Indo-Éropa sing luwih amba, basa Sangsekerta raket karo basa-basa Satem, mligi basa Slavik, Baltik saha Yunani.

### Basa Wéda 
basa Sangsekerta kaya déné sing direkam déning Panini, iku tumuwuh saka basa Wéda. Wiwitané basa Wéda iku ing watara taun 1500-1200 SM. Basa Wéda iku basa sing kanggo nganggit Rgwéda. Para ngèlmuwan lumrahé mbédakaké basa Wéda saka basa Sangskerta Klasik utawa "basa Panini". Loro-loroné dianggep dhialèk sing séjé. Sanadyan lorone mèmper, nanging ana sawatara prabédané ngenani fonologi, kosakata, paramasastra lan sintaksis.

Mangsa Weda iki miturut para nimpuna dipungkasi nalika kitab Upanisad kaanggit. Ing watara taun 1000 SM, basa Wéda wis ngalami transisi saka basa ibu dadi basa kapindho.

### Basa Sangsekerta Klasik 
Kanggo mèh 2000 taun, ana sawijining tlatah kabudayan tunggal ing Asia Kidul, Tengah, Kidul Wétan lan uga Asia Wétan sing nampa pangaribawané basa Sangsekerta. Korpus basa Sangsekerta Pasca-Wéda sing gedhé mligi bisa tinemu ing wiracarita misuwur Hindhu; *Ramayana* lan *Mahabharata*. Sanadyan mangkono, ing pustaangka pustaka iki uga ana wangun-wangun basa sing séjé saka paramasastrané Panini. Nanging iki dudu déné unsur-unsur pra-Panini. Wangun-wangun iku bisa diarani "inovasi" utawa prabawa saka basa Prakreta.

### Suruté Basa Sangsekerta ing India 
thumb|Pertalan Alkitab ing basa Sangsekerta mawa Aksara Grantha saka abab kaping 19
Ana sawatara studi sosiolinguistik prakara basa Sangsekerta lésan sing mènèhi kesan manawa basa iki olèhé dienggo kanthi lésan iku cupet lan panuwuhané wis mandeg jaman biyèn.

## Pangaribawa basa Sangsekerta ing basa Jawa 
:*Deleng uga: Pratélan tembung silihan saka basa Sangsekerta ing basa Jawa*

basa Sangsekerta ing kala mbiyèn kanggo nulis sadurungé basa Jawa dienggo. Mula saiki akèh banget tetembungan saka basa Sangsekerta sing kalebu ing kosakata dhasar basa Jawa. Tetembungané iki kaya ta: *utawa*, *jala*, *yuswa*, *kunci*, *griya*, *sirah* lan sabanjuré. Ing basa Jawa Kuna, tetembungan Sangsekerta luwih akèh manèh, miturut Profésor Piet Zoetmulder, kurang luwih saparo saka 25.500 èntri ing bausastra Jawa Kunané, iku asalé saka basa Sangsekerta.

## Fonologi 
basa Sangsekerta mbédakaké 48 foném. Ana 13 foném vokal lan ana 36 foném konsonan.

:*Svarāḥ*
:
:

Miturut Haryati Soebadio, vokal ing basa Sangsekerta diucapaké mèmper ing basa Indonésia. Miturut Monier-Williams, *ṛ* (Déwanagari ) diucapaké kaya ing tembung Inggris *mer**ri**ly*.

Pocapan konsonan Sangsekerta ora béda karo basa Jawa, mligi konsonan rétroflèks  () lan  (). Sing kudu digatèkaké yaiku manawa aspira h ing konsonan kh, gh lan sapanjuré kudu diunèkaké.
* o + i → avi
* t + j → jj (*tat janma*-> *ta**j** janma* "kalairan iki")

Minangka tuladha, ana wiwitan saka Carita Nala ing *Mahabharata* uniné:
:āsīd rājā nalo nāma vīrasenasuto balī
:upapanno guṇair iṣṭai rūpavān aśvakovidaḥ

:(Jarwa: 'Biyèn ana ratu asmané Nala, digdaya putra Wiraséna; asifat rahayu, bagus tur baud ing ngèlmu katuranggan')

Tanpa sandhi tulisané bakal mengkéné:
:āsī**t** rājā nal**aḥ** nāma vīrasenasut**aḥ** balī
:upapann**aḥ** guṇai**ḥ** iṣṭai**ḥ** rūpavān aśvakovidaḥ

## Sistém panulisan 
[thumb|500px|*Mugi Bathara Siwa ngreksa sadaya siswa basaning para Jawata* (ukara Sangsekerta déning [Kalidasa), ing sawetara aksara turunan Brahmi.]]
Mula-mulané basa Sangsekerta iku ora ditulis nanging namung diapalaké waé kanthi lésan. Tèks katulis kapisan ing kulawarga basa Indo-Arya malah dudu basa Sangsekerta nanging basa Prakreta sing bisa dianggep turunane basa Sangsekerta. Nalika iki kalaksanan, pilihan aksarane gumantung saka aksara sing dienggo déning juru tulisé. Meh kabèh jinis aksara saka Asia Kidul naté dienggo nulisaké basa Sangsekerta. Ing India, aksara Dewanagari saya akèh dienggo nulisaké basa Sangsekerta wiwit abad kaping 19. Bangsa Éropa nganggo aksara Dewanagari lan Latin kanggo nyithak basa Sangsekerta.

Tulisan tuwa dhéwé ing India sing dienggo basa Indo-Aryaiku diarani aksara Brahmi. Tulisan iki sing kapisan dienggo nulisaké basa Sangsekerta ing abad 1 SM. Nalika basa Sangsekerta ditulisaké, mligi basa kanggo nulis tèks-tèks administrasi, susastra utawa ngèlmiah. Tèks-tèks suci namung dilestarèkaké kanthi lésan lan nalika ditulis namung kanthi "gelem ora-ora" (miturut salah sawijining komentator) lan nalika ditulis uga wis kalebu jaman mutakir.

Banjur suwé-suwé aksara Brahmi iki dadi tulisan sing séjé-séjé lan akèh ing antarané sing dienggo nulisaké basa Sangsekerta. Kira-kira sajaman karo aksara Brahmi, aksara Kharosthi dienggo ing tlatah lor kulon India. Banjur ing watara abad kaping 4 nganti abad kaping 8 Masehi, aksara Gupta minangka turunané aksara Brahmi dadi umum dienggo. Saka abad kaping 8 Masehi, aksara Gupta nurunaké aksara Sarada. Aksara Sarada banjur diganti déning aksara Déwanagari wiwit abad kaping 11 nganti 12 mawa tahap-tahap antara kaya ta aksara Siddham. Ing India sisih wétan, aksara Bengali lan sawisé iku aksara Oriya dienggo. Banjur ing India sisih kidul, papané basa-basa Drawida dicaturaké, aksara Pallawa lan turunané akèh dienggo nulisaké. Aksara Pallawa iki uga sing bakal nurunake kabèh aksara Nuswantara.

Tulisan ing prasasti Sangsekerta kapisan saka Nuswantara, asalé saka Pulo Kalimantan lan asalé saka sakiwa tengené abad kaping 4, prasasti iki awujud *yupa* lan sing yasa yaiku Prabu Mulawarman.

## Paramasastra 
Minangka sawijining basa Indo-Éropa, basa Sangsekerta iku kagolong basa flèksi mèmper basa Latin utawa basa Jerman. Nanging béda karo basa Latin, morfologiné luwih amba. Akèh fungsi-fungsi sajeroning ukara dituduhaké mawa sufiks utawa imbuhan akir (contoné panggonan, arah, asal, pasif, kapénginan, larangan lan sapanjuré). Amerga basa Sangskerta iku kagolong basa flèksi, mula urutan tetembungan sajeroning ukara bisa bébas. Sanadyan mangkono urutan sing lumrah yaiku urutan SOV.

### Tembung aran 
Basa Sangsekerta minangka basa flèksi, nrapaké déklinasi marang tembung aran, tembung sipat, tembung ganti lan tembung sipat-pronominal. Déklinasi dilakokake miturut:
;1. Telung jinis kelamin:
# Maskulin
# Féminim
# Nétral

;2. Telung modus cacah Déning Pāṇini kasus-kasus iki dipérang kaya mengkéné (Aṣṭadhyayi, I.4.24–54):

# *Apadana*
# *Sampradana* 
# *Karana*
# *Adhikarana* 
# *Karman* 
# *Karta*

#### Kasus 
Kanggo nandhani status saben tembung sajeroning ukara, mula kasus dipigunakaké, kasus iki ditandhani mawa imbuhan ing pungkasané tembung.
 
Ing ngisor iki minangka tuladha kapacak paradigma kasus satunggaling tembung singular *deva* (Déwa, Gusti utawa Raja). Tembung iki tembung kelamin maskulin lan ndarbèni pokok akir-a:

### Tembung kriya 
Basa Sangsekerta mbédakaké telung warna tembung kriya sing biyasa diarani aktif, médial lan pasif. Istilah ing basa Sangsekerta dhéwé kanggo aktif iku *parasmaipadam* lan kanggo médial *ātmanepadam*. Ing basa Wéda tembung-tembung camboran iki isih prasaja. Nanging rong tembung aran iki bisa dadi péranganing kompositum liyané.. Saliyané iku isih ana *Dvigu*.

;Dvandva
Tembung camboran jinis *dvandva* iku lumrahé kawujud saka rong unsur tembung aran lan bisa dipertal mawa tembung 'lan'. Tuladhané *hastyaśvau* "gajah lan jaran" saha *sukhaduḥkam* "suka lan duka, seneng lan sangsara".

;Tatpuruṣa
Tembung camboran iki lumrahé gabungan antara tembung aran lan tembung kriya.

;Avyayībhāva

;Karmadhāraya

;Bahuvrīhi
*Bahuvrīhi* iku tembung camboran sing artiné iku wis dadi arti turunan. Contoné tembung *bahuvrīhi* iku kanthi barès tegesé "akèh beras" nanging arti turunané dadi "wong sugih" awit wong sing bisa nduwé beras akèh iku wong sing sugih.

;Dwigu
Tembung camboran *dwigu* iku tembung camboran sing dumadi saka rong unsur: tembung wilangan lan tembung aran. Contoné yaiku *dwi-gu* sing tegesé "regané rong lembu". *Dvigu* iku sajatiné kalebu tembung camboran *tatpuruṣa*

## Cathetan suku lan réferènsi 
## Pratélan pustaka 
* Jan Gonda, 1966, *A Concise Elementary Grammar of the Sanskrit Language*, Tuscaloosa and London: The University of Alabama Press. Translated from the German by Gordon B. Ford, Jr. ISBN 0-8173-0072-4
* Sir Monier Monier-Williams, MA K.C.I.E., 1899, *A Sanskrit-English Dictionary*. Oxford: Oxford University Press
* W.J.S. Poerwadarminta, 1953. *Sarining Paramasastra Djawa*. Djakarta: Noordhoff-Kolff N.V.
* Prof. Dr. Ny. Haryati Soebadio, 1983, *Tatabasa Sanskerta Ringkas*, Jakarta: Djambatan
* P.J. Zoetmulder bekerja sama dengan S.O. Robson, 1995, *Kamus Jawa Kuna-Indonésia*. Jakarta: Gramedia Pustaka Utama. Penerjemah Darusuprapta, Sumarti Suprayitna ISBN 979-605-346-4

## Uga delengen 
* basa Pali

## Pranala njaba 
* Bausastra sajroning jaringan 
* Bausastra Monier-Williams kanggo diundhuh