Wong Melayu

[thumb|300px|Pasangan Melayu nganggo sandhangan tradhisional sawisé upacara *akad nikah*. Penganten kakung nganggo *baju melayu* nganggo *songkok* lan *[songkèt*, dene penganten putri nganggo *baju kurung* nganggo *tudong*.]]
[thumb|300px|Wadon Melayu ing Kutai diidentifikasi kanthi bentuk bun sing khas (litografi dening C. F. Kelley adhedhasar gambar dening Carl Book, [1887)]]
**Wong Melayu** (; Jawi: ملايو) minangka klompok suku bangsa Austronésia utamané ing Semenanjung Malaya, ing saindenging Sumatra, kidul Thailand, pesisir kidul Burma, pulo Singapura, Borneo pesisir kalebu Brunei, Kalimantan Kulon, Kalimantan Wétan lan Sarawak lan Sabah pesisir, Pilipina sisih kulon lan sisih kidul, lan pulo-pulo cilik sing ana ing antarané lokasi kasebut — sacara koléktif dikenal minangka "Dunia Melayu". Lokasi iki saiki dadi bagéan saka negara-negara modern Malaysia, Indhonésia, Singapura, Brunei, Burma, Thailand, lan Filipina.

Malah, akéh komunitas Minangkabau, Mandailing, lan Dayak sing pindhah menyang pesisir wétan Sumatra lan pesisir kulon Kalimantan, ngaku wong Melayu. Saliyané ing Nusantara, wong Melayu uga ang ing Sri Lanka, Kapuloan Cocos (Keeling) *(Cocos Malays)*, lan Afrika Kidul *(Cape Malays)*.

Ana maneka warna basa, budaya, seni, lan sosial sing cukup akeh ing antarane akeh subkelompok Melayu, utamane amarga atusan taun imigrasi lan asimilasi macem-macem etnis lan suku regional ing Asia Tenggara Maritim. Sacara historis, populasi Melayu utamane keturunan saka suku Austronésia lan Austroasia sing nganggo basa Malayu sadurunge sing ngedegake sawetara negara lan kerajaan dagang maritim kuna, utamane Brunéi, Kedah, Langkasuka, Gangga Negara, Chi Tu, Nakhon Si Thammarat, Pahang, Melayu, lan Sriwijaya.

Tekane Kesultanan Malaka ing abad kaping 15 micu revolusi gedhe ing sejarah Melayu, sing penting banget dumunung ing warisan politik lan budaya sing jembar. Tandha-tandha definitif umum saka kemelayuan — agama Islam, basa lan tradhisi Melayu — dianggep wis diproklamasikake ing jaman iki, sing ndadékaké etnogenesis wong Melayu minangka klompok etnoreligius utama ing wilayah kasebut. Ing sastra, arsitektur, tradhisi kuliner, sandhangan tradisional, seni pertunjukan, seni bela diri, lan tradhisi kraton, Malaka netepake standar sing ditiru dening kesultanan Melayu sabanjure. Jaman keemasan kesultanan Melayu ing Semenanjung Malaya, Sumatra Wétan, lan Pesisir Kalimantan nyumurupi akèh pedunungé, mliginé saka manéka warna komunitas suku kaya ta Batak, Dayak, Wong Asli, lan Wong Laut, sing tundhuk marang Islamisasi lan Invasi Melayu. Sajrone sejarah, istilah "Melayu" wis ditambahi menyang klompok etnis liyane ing "Donya Melayu"; panggunaan iki saiki umume diwatesi ing Malaysia lan Singapura, ing ngendi keturunan liyane saka klompok etnis iki diarani Anak Dagang ("pedagang") lan umume asale saka Indhonésia kayata wong Acèh, Banjar, Bugis, Mandailing, Minangkêbo lan Jawa.

## Etimologi 
[thumb|[Kompleks Candhi Muaro Jambi ing Jambi, sacara historis ana hubungane karo Kerajaan Melayu pra-Islam. Wong Melayu-Sriwijaya dikenal mbangun sistem bangunan sing rumit ing ibukutha, kutha-kutha gedhe, lan pusat kutha sing penting.]]
[thumb|Bukit Seguntang ing [Kutha Palémbang|Palémbang. Miturut *Sejarah Melayu*, bukit iki nyathet munculé Sang Sapurba, leluhur legendaris kanggo macem-macem kulawarga kerajaan Melayu ing Sumatra, Semenanjung Malaya, lan Kalimantan.]]
Literatur epik *Sajarah Melayu* nggandhengake asal-usul etimologis "Melayu" karo kali cilik sing jenenge Sungai Melayu ('kali Melayu') ing Sumatra, Indhonésia. Epik kasebut salah nyebutake yen kali kasebut mili menyang Kali Musi ing Palémbang, dene sejatine mili menyang Kali Batang Hari ing Jambi. Istilah iki dianggep asale saka tembung Melayu *melaju*, gabungan saka awalan verbal 'me' lan tembung oyot 'laju', sing tegese "nyepetake", digunakake kanggo njlentrehake arus kali sing deres lan cepet.

### Minangka jeneng panggonan (toponim) 
Sadurungé abad kaping 15, istilah "Melayu" lan varian sing mèmper katon ditrapaké minangka toponim lawas kanggo wilayah Selat Malaka sacara umum.
* ***Malaya Dwipa***, "Malaya Dvipa", diterangake ing bab 48, Vayu Purana minangka salah sawijining provinsi ing segara wétan sing kebak emas lan perak. Sawetara sarjana nyamakake istilah iki karo Sumatra, nanging sawetara sarjana India percaya yen istilah kasebut kudune nuduhake Semenanjung Melayu sing pagunungan, dene Sumatra luwih tepat digandhengake karo Suvarnadvipa.
* ***Maleu-kolon*** – lokasi ing Semenanjung Emas, saka karya Ptolemy, Geographia.
* ***Mo-lo-yu*** – kasebut déning Yijing, sawijining biksu Buddha Tionghoa saka Dinasti Tang sing ngunjungi Asia Tenggara ing taun 688–695. Miturut Yijing, karajan *Mo-Lo-Yu* dumunung ing jarak 15 dina lelayaran saka Bogha (Palembang), ibukutha Sribhoga (Sriwijaya). Butuh layar 15 dina kanggo tekan Ka-Cha (Kedah) saka Mo-lo-yu; mula, bisa diarani yen Mo-Lo-Yu bakal dumunung ing tengah-tengah antarane rong panggonan kasebut. Ana téori populer sing nggandhèngaké *Mo-Lo-Yu* karo Jambi ing Sumatra, nanging lokasi geografis Jambi kontradiksi karo katrangané Yi Jing babagan "layar setengah dalan antara *Ka-Cha* (Kedah) lan *Bogha* (Palembang)". Ing jaman Dinasti Yuan (1271–1368) lan Dinasti Ming (1368–1644), tembung *Ma-La-Yu* kerep disebut ing teks-teks sejarah Tiongkok – kanthi owah-owahan ejaan amarga rentang wektu antarane dinasti – kanggo nyebutake sawijining bangsa ing cedhak segara kidul. Antarane istilah-istilah sing digunakake yaiku "Bôk-lá-yù", "Mók-là-yū" (木剌由), Má-lì-yù-er (麻里予兒), Oō-laì-yu (巫来由) — dilacak saka sumber tinulis saka bhikkhu Xuanzang) lan Wú-laī-yû (無来由).
* ***Malaiyur*** – kasebut ing prasasti Tanjore. Iki digambarake minangka kerajaan sing nduweni "gunung sing kuwat minangka benteng" sing tiba menyang penjajah Chola nalika kampanye Rajendra Chola I ing abad kaping 11. Bisa uga ana ing Sumatra, antarane Pannai lan Sriwijaya (Palémbang), bisa uga ana ing situs arkeologi Muaro Jambi.
* ***Malai*** – sing kasebut déning ahli géografi Arab abad kaping 12 Muhammad al-Idrisi ing Tabula Rogeriana, pulo iki njlèntrèhaké semenanjung Malaya minangka pulo sing dawa lan nyebut Malai, wewatesan karo Qmer (Khmer) lan dunungé 12 dina layar saka Sanf (Champa).
* ***Bhūmi Mālayu*** – (secara harfiah "Tanah Malayu"), transkripsi saka Prasasti Padang Roco taun 1286 M dening Slamet Muljana. Istilah iki ana gandheng cenenge karo kerajaan Dharmasraya.
* ***Ma-li-yu-er*** – kasebut ing babad Wangsa Yuan, nuduhake sawijining bangsa ing Semenanjung Melayu sing ngadhepi ekspansi Kerajaan Sukhothai menyang kidul, nalika jaman pamrentahan Ram Khamhaeng. Kronik kasebut nyatakake: "*..Ana rasa sengit antarane Siam lan Ma-li-yu-er nganti loro-lorone padha mateni siji lan sijine ...*". Kanggo nanggepi tumindake Sukhothai, utusan Tiongkok menyang kraton Ram Khamhaeng ing taun 1295 nggawa dekrit kekaisaran: "Tetepna janjimu lan aja nindakake piala marang Ma-li-yu-er".
* ***Malauir*** – kasebut ing cathetan Marco Polo minangka kerajaan sing dumunung ing Semenanjung Melayu, bisa uga padha karo sing kasebut ing kronik Yuan.
* ***Malayapura*** – (sacara harfiah "kutha Malaya" utawa "bètèng Malaya"), sing ditulis ing prasasti Amoghapasa sing ditulis taun 1347 Masehi. Istilah iki digunakake dening Adityawarman kanggo nyebut Dharmasraya.

Saran liyané kalebu tembung Jawa *mlayu* (minangka kriya: mlayu, partisip: buronan), utawa istilah Melayu *melaju* (nyepetake kanthi ajeg), sing nuduhake mobilitas dhuwur lan sifat migrasi wong-wongé. De Barros (1552) nyebutake yen Iskandar Shah menehi jeneng *Malaios* (wong Melayu) kaya ngono amarga bapakne diusir saka negarane. Albuquerque nerangake yen Parameswara mlayu (*malayo*) saka kerajaan Palembang menyang Malaka.

### Minangka jeneng ètnis (etnonim) 
Tembung "Melayu" minangka etnonim, kanggo ngrujuk marang kluster etnologis sing béda banget, dianggep wis dadi populer sajrone integrasi Kesultanan Malaka minangka kakuwatan regional ing abad kaping 15. Iki digunakake kanggo nglaporake babagan keberpihakan sosial wong Malaka tinimbang wong manca ing wilayah sing padha, utamane wong Jawa lan Thai. Iki dibuktèkaké saka dhaptar tembung Melayu awal abad kaping 16 déning Antonio Pigafetta sing gabung karo pelayaran Magellan, sing ngrujuk babagan kepriyé frasa *chiara Malaiu* ('cara Melayu') digunakaké ing maritim Asia Kidul-wétan, kanggo nyebut *al parlare de Malaea* (basa Italia kanggo "ngomong babagan Malaka").

Sastra Melayu klasik nggambarake wong Melayu kanthi makna sing luwih sempit tinimbang interpretasi modern. *Hikayat Hang Tuah* (kira-kira taun 1700, manuskrip kira-kira taun 1849) mung nyebutake wong Melayu minangka subjek Kesultanan Malaka; Brunéi, nalika semana, ora dianggep minangka wong Melayu. *Hikayat Patani* (manuskrip: 1876) contoné, ora nyebut Patani lan Brunéi minangka basa Malayu, istilah kuwi mung digunakaké kanggo Johor. Kedah boten kalebet basa Melayu ing babad Kedah/Hikayat Merong Mahawangsa (kira-kira 1821). *Hikayat Aceh* (kira-kira taun 1625, manuskrip kira-kira taun 1675) nggandhengake etnis Melayu karo Johor, nanging mesthi ora karo Aceh utawa Deli.

## Asal-usul 
[thumb|Sekelompok wong lanang saka [Brunéi Darussalam nganggo sandhangan jinis *Cekak Musang*, dienggo bareng karo songkèt (kiwa paling adoh) lan *kain sarung*.]]

### Modhél Proto-Melayu 
Uga dikenal minangka *Melayu asli* (wong Melayu asli) utawa *Melayu purba* (wong Melayu kuna), wong Proto-Melayu asale saka Austronésia lan dipercaya wis migrasi menyang Kapuloan Melayu sajrone serangkaian migrasi dawa antarane 2500 lan 1500 SM. Proto-Melayu sing misuwur saiki yaiku Moken, Jakun, Orang Kuala, Temuan lan Orang Kanaq. *The Encyclopedia of Malaysia: Early History* (), wis nudingake total telung teori babagan asal-usul wong Melayu:
* Teori Yunnan (diterbitake ing taun 1889) – Teori Proto-Melayu sing asale saka Yunnan kira-kira 4.000 nganti 6.000 taun kepungkur. Téori iki didhukung déning R.H Geldern lan timé sing nduwé téori yèn migrasi wong-wong mau kedadeyan saka Kali Mekong menyang Semenanjung Malaya. Bukti liyané sing ndhukung téori iki kalebu piranti watu sing ditemokaké ing Kepulauan Melayu sing analog karo piranti Asia Tengah, sing nuduhaké kamiripan adat istiadat Melayu lan Assam.
* Teori New Guinea/Pelaut (diterbitake ing taun 1965) – Migrasi pelaut kanthi katrampilan oseanografi sing kuwat sing lelungan saka pulo siji menyang pulo liyane antarane Niu Sélan lan Madhagaskar. Teori kasebut ngaku yen morfologi wong Melayu nalika semana padha karo Negroid.

Panliten ing taun 2021 nyimpulake yen garis keturunan Basal-Asia Timur sing khas (kadhangkala diarani '*East- and Southeast Asian lineage*' (ESEA)), sing minangka leluhure wong Asia Timur lan Tenggara modern, wong Polinesia, lan wong Siberia, asale saka Daratan Asia Tenggara ing ~50.000 SM, lan berkembang liwat pirang-pirang gelombang migrasi menyang kidul lan lor. Leluhur basal-Asia Wétan, uga leluhur sing ana gandhèngané karo Austroasia, nyebar menyang Asia Kidul-wétan Maritim sadurungé ekspansi Austronésia. Wong-wong sing nganggo basa Austronésia dhewe dikira wis tekan ing Taiwan lan Filipina sisih lor antarane 10.000 lan 7.000 SM saka pesisir kidul Tiongkok, lan nyebar saka kana menyang saindenging Asia Tenggara. Para penulis nyimpulake yen ekspansi Austronésia menyang Insular Asia Tenggara lan Polinésia metu saka Filipina tinimbang Taiwan, lan wong-wong sing nganggo basa Austronesia modern, kayata wong Melayu, umume duwe leluhur saka Basal-Asia Timur paling awal, migran Austroasia saka Asia Tenggara Daratan, lan pelaut sing nganggo basa Austronésia saka Filipina, tanpa akeh campuran saka klompok sadurunge.

## Sub-ètnis
## Cathetan suku
## Pranala njaba