Buka Cupu Kyai Panjala

**Buka Cupu Kyai Panjala** inggih punika salah sawijing upacara kang ngrembaka ing Padhukuhan Mendah, Girisekar, Kapanewon Panggang, Kabupaten Gunungkidul, Daerah Istimewa Ngayogyakarta. Tradhisi menika maos pratandha kang wonten ing kain dening putra turunipun Kyai Panjala. Tradhisi menika dilajengaken ing wulan Sèptember, Oktober, utawa November.

## Sajarah   
Buka Cupu Kyai Panjala menika tradhisi kang pun ngrembaka atusan taun kepengker. Cerita menika momot cerita bab asal-usul Cupu Panjala kang disimpen ing kothak kayu kang ukuran jembar 35&nbsp;cm, dawa 20&nbsp;cm, lan dhuwur 15&nbsp;cm. Cerita bab Cupu Kyai Panjala ing ngisor iki:

Kyai Cupu Panjala obyek nyata kayata cupu (jar) utawa gerabah kang gunggungipun 3 bèsèk. Nalika orane iki Cupu Kyai Panjala andaraken dening katurunan panampa, yaiku Kyai Seyek. Kyai Seyek punika bin Kyai Wonowongso kang murid utawa santri Sunan Kalijaga sing Sunan Kalijaga lelungan agama si'ar ing Blimbing lan wilayah Gunung liyane.

Wektu lelungan eyang Sunan Kalijaga mulang agama lan nyetel munggah (masjid) ing wilayah Blimbing, Girisekar, Kapanewon Panggang. Cara kanggo menehi khutbah kanggo para sakabaté, tansah ngiring murid kang asmane Kyai Wonowongso saka Blimbing Girisekar lan mandegake ing papan utawa ironing Kembang Semampir (saiki luwih dikenal minangka Kembang Lampir). Kyai Wonowongso lan Eyang Sunan melu dheweke uga dijenengi Kyai Sayek kang umure kurang luwih 11 taun, bocah kang umur seneng-senenge dolan utawa peplayon kaya bocah liyane.

Ing dina Nyai Wonowongso anyar arep ngarep langner segopari (beras), tiyang dhusun segopari nalika masak beras ana nalika rampung tansah diengi utawa dikipas supaya beras bisa wadi. Kyai Seyek metu mulih banjur saka anyar kaluwarga beras diwenehi, tanpa ijin marang Nyai Wonowongso. Mula Nyai Wonongwoso murka tumrap Kyai Sayek banjur dituthuk ènthong ing sirahe, banjur Kyai Sayek lunga tanpa pamit.

Kyai Seyek pindah menyang kidul pojok sagara kidul. Kejaba uwong sagara kidul mau kang awake kabeh ireng (gesing). Papan kanggo wong kang semedi iku mau banjur diarani Sagara Gesing.

Ing dina Kyai Wonowongso ngarep wus ora ketemu kaliyan Kyai Seyek banjur takon kancane kang seka lelunga ing papane Kyai Seyek. Kyai Wonowongso banjur lumaku ing pojok sagara kidul. Ing sagara iku Kyai Wonowongso ketemu telu wong kang dikunjara. Kyai Wanawangsa banjur takon apa dheweke kabeh mau reti bocah kang ana ing sagara iku. Banjur wong telu iku mau jawab yen Kyai Wonowongso kudu manut 3 sarat yaiku nggawa sega sakepel, nggawa jala, lan pasa pitung dina pitung bengi ora mangan.

Sawise kabeh dilaksanakake, Kyai Wonowongso bali nggoleki anake banjur takon maneh marang wong telu mau apa weruh bocah kang dolanan ana ing sagara iku. Yen putrane iku mau kaweruhan banjur disaranake nubruk anake nganggo jala, jebul anake iku mau lumebu ing jala. Saka iku asma Kyai Seyek dadi Kyai Panjala. Kyai Panjala banjur diajak mulih kanthi gawa dolanan kang arupa cupu, gatheng (pethi), lan lemper. Sakwise tekan omah, barang-barang kasebat banjur dipasrahke dening Kyai Rotosemito supaya dadi pratanda para tani ing wektu miwiti mangsa tandhur.

## Tata Cara 
Eyang Seyek ora nduweni anak lan bojo. Nanging dhèweke duweni sedulur 10, 5 lanang lan 5 wadon. Saiki Cupu Panjala diwarisi dening Dwijo Sumarto kang dadi turun kapitu saka simbahe kang isih sedulur saka Eyang Seyek.

Tekan saiki, Cupu Kyai Panjala dadi ramalan kang gambarake nasib masyarakat lan bangsa Indonesia setaun mengarep. Ana 3 cupu ing sajrone peti yaiku Semar Tinandhu kang dadi gambaran panguwasa lan para pejabat, Palang Kinantang kanggo masyarakat tengah, lan Kenthiwiri kanggo masyarakat alit.

Buka cupu Kyai Panjala uga ana sarat kang kudu dituruti yaiku:

# Sedhekah laut ing dina Jemuah Pahing sadurunge upacara
# Wanci ing sasi September/Oktober/Nopember (mangsa labuh) dina Senin Wage malem Selasa Kliwon
# Sega gurih lan ingkung pitik
# adrem
# srundéng
# peyek kuning
# peyek putih
# siji ambengan (saporsi pangan) kanggo mangan wong 2
# lanang kang urung sunat lan wedhok ora oléh lumebu ing papan upacara apa maneh nyekel cupu, amarga iki ora kurmat marang Kyai Panjala.

Menawa ritual dilakoni, juru kunci lan trah ing tengah ruangan kusus kang wus dibatesi karo pager kang dadi wates trah lan penonton. Cupu kang diwetoake saka ruang panyimpenan migunakake tandhu ing tengah wengi. Mori kang bungkus cupu dibukak siji mbaka siji lan gambar-gambar kang diprecaya dadi ramalan metu.

Ramalan kang metu saka buka Cupu Kyai Panjala yaiku papréntahan, pulitik, mangsa, alam, pertanian, lan barang umum kang ana ing masyarakat. Mula kasil ramalan iki bakal metu suwé amarga ora mung masyarakat sekitar, nanging ramalan iki uga sadonya. Masyarakat butuh ramalan iki amarga kanggo tani.

Kasil ramalan iki miturut warga ing 3 taun kepengker tekan saiki mesti bener. Sakdurunge cupu panjala dibuka, masyarakat durung wani tandhur. Sabanjure cupu panjala dibuka, masyarakat wiwit tandhur.

Upacara iki kanggo piranti kang ngubungake manungsa tumrap Gusti Kang Maha Tunggal supaya diwenehi berkah lan kesuburan ing tani lan uga dadi piranti kanggo ngraketake manungsa siji lan liyane. Upacara iki nduweni fungsi yaiku:

# Sarana ramalan/proyeksi masyarakat
# alat pendhidhikan
# Alat ngawasi aturan ing masyarakat
# Pengalaman supaya ngati-ati nalika tumindhak.

Buka Cupu Kyai Panjala ngajari tumrap awak dhewe lan masyarakat sekitar. Gotong royong diajarake dadi alat nyangga urip masyarakat. Ing awak dhewe dadi pepeling marang Gusti.

Ing taun 2022 pratanda kang metu saka Buka Cupu Kyai Panjala cacahe 48. Iki luwih akeh tinimbang tahun 2021 kang cacahe mung 33. Ing ngisor iki 48 pratanda kang ana ing Cupu Kyai Panjala:

# Sisih kulon ana aksara L
# Sisih kidul kulon ana gambar keris
# Sisih wetan ana ndhas singa
# Sisih lor lare kang rambute dawa
# Kemul setunggal lembar reget, trothol
# Sisih lor ana priyayi sepuh wadon, ngagem jubah tradhisi
# Sisih lor kulon ana gambar wit gedhe tanpa godhong.
# Sisih kidul wetan ana tikus
# Sisih lor kulon ana gambar Prabu Baladewa
# Sisih lor ana aksara TNIT
# Sisih kidul kulon ana sawijing angka 4
# Sisih lor gambar pawestri adu arep
# Kidul wetan ana sirah sapi
# Kemule selembar nglemek utawa teles
# Sisih wetan ana gambar lintang 3
# Sandhinge lintang 3 ana gambar Batara Guru
# Kidul Kulon Batara Kresna
# Kidul wetan ana tapak sikil
# Sisih lor wadon nganggo rukuh karo obor
# Sisih kidul wetan ana gambar nusa-nusa.
# Sisih lor kulon Batara Drona
# Sisih lor kulon gambar IGW
# Kidul wetan kemule trotol-trotol
# Sisih kidul ana gambar jago madep ngulon
# Sisih kidul ana gambar sirah jaran
# Sisih kidul ana gambar wadon arepe ngidul
# Sisih Kulon Batara Guru
# Sisih lor ana gambar lélé gedhe, kira-kira 2 meter
# Sisih lor ana angka 89
# Sisih wetan ana angka 11
# Sisih wetan ana sirah manungsa madhep ngidul
# Sisih lor ana aksara AD
# Sisih kidul ana manungsa madhep ngetan, ngadhep gelas kosong
# Sisih kidul wetan ana gambar wedhus arep ngidul
# Sisih lor ana bocah mudo umur 5 taun
# Sisih wetan ana gambar manuk merak
# Sisih kulon ana gambar cèlèng madhep ngetan
# Sisih kidul ana woh jambu
# Sisih wetan ana angka 2 kuwalik
# Sisih kuloon ana angka 23
# Sisih wetan ana gambar reca Buda lan telapak tangan
# Sisih kidul ana gambar sana
# Sisih wetan ana tulisan Arab
# Sisih kidul ana gambar bajing madep ngulon
# Sisih kidul ana gambar wong olahraga senam
# Kemul garing, sek nglemek mung 1
# Sisih kulon ana laler
# Sisih wetan ana bedhil laras dawa.

Sedaya cupu tertib jejeg.

## Rujukan