Baya

**Baya** utawa kerep mau **bajul** (Jawa Kuna *wuhaya*) ya iku reptil sing awak'e gedhé sing urip ing banyu. Sacara ilmiah, baya nyakup kabèh spésies kulawarga suku **Crocodylidae**, kalebu uga baya iwak (*Tomistoma schlegelii*). Sanadyan mangkono jeneng iki bisa uga kanthi longgar kanggo nyebut ‘baya’ aligator, kaiman lan gavial; ya iku krabat-krabat baya saka suku liya.

Baya racaké manggon ana ing banyu tawar kaya ta kali, tlaga, rawa lan papan panggonan kang teles, nanging ana uga kang manggon ana ing banyu payau kaya baya muara. Pangonone baya kaya ta bangsa iwak, reptil lan mamalia, kandhang uga mangan moluska lan krustasea gumantung spesiese. Baya kagolong kéwan purba, sing ngalami evolusi sithik awit jaman dinosaurus.

Ana uga jeneng liyané baya, kaya déné buhaya (Sd.); buhaya (bjn); bicokok (Btw.), bekatak, utawa baya kodhok kanggo ngarani baya kang duwé awak cilik nanging lemu; senyulong, baya jolong-jolong (Mly.), utawa baya julung-julung kanggo ngarani baya iwak; baya pandan, ya iku baya kang wernane ijo; baya tembaga, baya kang wernane kuning semu soklat; lan liya liyané.

## Taksonomi lan panyebaran 
kiri|jmpl|Sawijining Baya kang Ana ing Taman Wisata Jurug Sala
[thumb|250px|[Baya moncong-ramping, *Crocodylus cataphractus*]]
right|thumb|right|250px|Baya-baya kang dhèdheè
[right|thumb|right|250px|Baya [Amérika ingLa Manzanilla, Jalisco, Mexico]]
[right|thumb|250px|Ndhog baya kang netes ing kebon binatang [Semarang]]

Akèh-akèhé baya kagolong sajeroning marga *Crocodylus*. Loro marga liya sing isih urip anggota suku *Crocodylia* ya iku *Osteolaemus* lan *Tomistoma*, saben jinis asipat monotipik.

* Suku Crocodylidae
** **Anak suku Mekosuchinae** (cures)
** **Anak suku Crocodylinae**
*** Marga *Euthecodon* (cures)
*** Marga *Rimasuchus* (cures, sadurungé *Crocodylus lloydi*)
*** Marga *Osteolaemus*
**** Baya kerdil, *Osteolaemus tetraspis* (para ahli béda panemu ngenani spésies iki sakbeneré dumadi saka rong spésies. Akèh-akèhé duwé panemu yèn baya kerdil iku siji spésies kanthi loro anak jinis (subspesies): *O. tetraspis tetraspis* & *O. t. osborni*)
*** Marga *Crocodylus*
**** *Crocodylus acutus*, baya Amérika
**** *Crocodylus cataphractus*, Baya moncong-ramping (kajian DNA paling anyar ing spésies ini bisa digolongake digolongkan sajeroning marga utawa kulawarga, *Mecistops*)
**** *Crocodylus intermedius *, baya Orinoco
**** *Crocodylus johnsoni*, baya banyu-tawar Australia
**** *Crocodylus mindorensis*, baya Filipina
**** *Crocodylus moreletii *, baya Meksiko
**** *Crocodylus niloticus*, baya Nil utawa baya Afrika (anak jinis Madagaskar kadang dijenengi baya ireng)
**** *Crocodylus novaeguineae*, baya Irian
**** *Crocodylus palustris*, baya India utawa baya rawa
**** *Crocodylus porosus *, baya muara
**** *Crocodylus rhombifer *, baya Kuba
**** *Crocodylus siamensis*, baya Siam utawa baya air-tawar Asia
** **Anak suku Tomistominae** (kajian paling anyar yèn golongan iki sakbeneré luwih cedhak karo gavial, suku Gavialidae)
*** Marga *Kentisuchus* (cures)
*** Marga *Gavialosuchus* (cures)
*** Marga *Paratomistoma* (cures)
*** Marga *Thecachampsa* (cures)
*** Marga *Rhamphosuchus* (cures)
*** Marga *Tomistoma*
**** *Tomistoma schlegelii*, baya senyulong utawa gavial Malaya
**** *Tomistoma lusitanica* (cures)
**** *Tomistoma cairense* (cures)
**** *Tomistoma machikanense* (cures, spésies kala Pleistosen dari Jepang)

### Baya ing Indonésia 
Jinising baya kang ana ing Indonésia kapengkar minangka pitu spésies (utawa subspesies) kang tinemu ing sakiteré kapuloan Indonésia., yakni:

* Baya Mindoro utawa baya Filipina (*Crocodylus mindorensis*)
* Baya Irian (*C. novaeguineae*)
* Baya muara (*C. porosus*)
* Baya Kalimantan (*C. raninus*)
* Baya banyu tawar utawa baya Siam (*C. siamensis*)
* Baya Sahul (*Crocodylus* sp.nov.), lan
* Baya senyulong (*Tomistoma schlegelii*)

## Rujukan 
## Pranala njaba 
* Crocodilian Online 
* BBC news finds powerful agent in crocodile blood
* Recent Crocodile Attacks in Australia 
*  Penduduk ketakutan, buaya serang lelaki di Sg Kelantan, berita MStar Online 24-07-2007 06:57:30 PM
* Buaya 7 Meter Serang Tim Penyelamat, berita Harian Global, 15 Mèi 2007
* Buaya Teluk Cempi Serang Warga, berita pada Suara NTB Online, Rabu 16/08/06.
* Buaya Ancam Pasokan Listrik PLTU Suralaya, berita TempoInteraktif hari Rabu, 13 Juni 2007 15:30 WIB
* Merebut Pasar Ekspor dari Penangkaran Buaya , berita Kompas CyberMedia hari Jumat, 09 Januari 2004
* Videos of Crocodile