Candhi Kidhal

jmpl|Candhi Kidal A
**Candhi Kidal** yaiku candhi Hindhu paninggalanè wangsa Singasari. Candhi Kidal dumunung ing Désa Rejokidal, Kacamatan Tumpang, udakara 20&nbsp;km sisih wétan kutha Malang. Candhi Kidal diyasa taun 1248 M, sawisé upacara ngubur *Cradha* kanggo Raja Anusapati minangka ratu Karajan Singosari. Déné dhuwur asliné udakara 17 mèter. Ukuran awak candhi luwih cilik tinimbang amba sikil sarta payon candhi, saéngga katon ramping. Ing pérangan sikil lan awak candhi ana rerenggan medalion. Relief kapindho nggambaraké Garuda kanthi kendhi ing dhuwur sirahé lan relief kang katelu ya iku Garuda kang nyangga wong wadon. Ing antarané telung relief mau, relief kapindho kang paling apik lan isih wutuh nganti saiki.

## Mitos Garudheya 
Ing kasusastran Jawa Kuno, ana mitos kang kawentar ing bebrayan, yaiku mitos Garudheya. Sawijiné garuda bisa kasil mbébasaké ibuné saka dunya batur tukon kanthi tebusan banyu suci amerta (banyu panguripan). Relief mitos Garudheya iki digawé kanggo ngganepi weling Anusapati kang kepèngin ngruwat Kèn Dèdès, ibu kang banget ditresnani. Mitos iki jangkep kababar ing relief saubengé sikil Candhi Kidal. Kanggo maca rélièf kudu nganggo *tèhnik* *prasawiya* (nglawan arah pandom jam), diwiwiti saka sisih kidul.

### Carita 
Kacarita, ana sawijiné resi arané Resi Kasyapa kang nduwé garwa loro ya iku Kadru lan Winata. Satemené Kadru iku seduluran karo Winata nanging kekaroné asring padu amarga rebutan éntuk kawigatèn saka Resi Kasyapa. Kekaroné padha prihatin amarga wis suwé durung bisa nduwé anak.

Sawijining dina, Dewi Winata katekan déwa lan déwa mènèhi endhog marang Dewi Winata. Déwa iku banjur weling supaya Dewi Winata njaga endhog iku apik-apik nganti tekan wayahé netes lan ngrumati makluk kang netes saka endhog iku. Dewi Winata banjur nyimpen endhog mau ing panggonan kang primpen. Wayah iku uga, Dewi Kadru ngalami kadadéan kang padha. Nganti tekan wayahé netes, endhog kang disimpen Kadru metu ula gunggungé telu, déné endhog kang disimpen Winata metu manuk kang gunggungé mungé siji. Kadru lan Winata ngrumati anak-anak iku nganti padha gedhé. Manuk mau dadi garuda kang dijenengi Garudheya, déné anak-anaké Kadru tuwuh dadi naga.

Kadru iku sifaté kesèt lan wis krasa kesel ngrumati anak-anaké kang mbeling-mbeling amarga asring mumpet ing bulak-bulak. Mula, tuwuh niyat ala ing atiné Kadru supaya bisa masrahaké anak-anaké marang Winata. Winata diajak totohan déning Kadru. Nanging, Kadru tumindak urik, saéngga Kadru kang menang lan Winata kudu gelem ngrumati anak-anaké Kadru saben dina. Sabanjure Winata njaluk tulung marang Garuda supaya ngewangi dhèwèké ngrumati anak-anaké.

Nalika wis gedhé Garudheya takon marang ibuné, Dèwi Winata, kénging ngapa kok dhèwèké lan ibuné kudu ngrumati sadulur kuwaloné. Déné Kadru malah ora tau ngrumati anak-anaké iku. Sawisé dicaritani déning ibuné, Garudheya ngerti sujarahé. Mula banjur nggolèk cara supaya ibuné bisa ucul saka kasangsaran iku. Lan cara supaya bisa nulungi ibuné ya iku kanthi nggawa *banyu suci amerta* kang kasimpen ing kahyangan lan dijaga para déwa. Banyu iku asalé saka *sagara susu*. Garudheya nyaguhi lan mangkat menyang kahyangan sawisé èntuk idin saka Winata. Para déwa mesthi ora mènèhi idin marang Garudheya njupuk banyu amerta iku saéngga kadadèn perang antarané Garudheya lan para déwa. Nanging, Garudheya bisa ngasoraké para déwa. Mula Bathara Wisnu mèlu cawé-cawé nglawan Garudheya. Garudheya bisa dikalahaké déning Bathara Wisnu. Nanging, sawisé Bathara Wisnu ngerti ancasé Garudheya nggolèk banyu amerta kanggo nulungi ibuné Wisnu ngidinké Garudheya nyilih banyu amerta iku kanggo ngeculaké ibuné nanging saraté Garudheya kudu gelem dadi tunggangané. Saka iku Garuda dadi tunggangané Bathara Wisnu kaya kang katon ing patung-patung Wisnu lumrahé. Kanthi banyu amerta iku akhiré Garudheya bisa ngeculaké Winata saka kasangsaran.

## Pamugaran 
Ing saubengé candhi ana sisa-sisa pondhasi saka sawijining témbok mubeng kang wis kasil didhudhuk manèh minangka kasil pamugaran taun 1990-an. Ana andha lumebu menyang komplèks candhi ing sisih kulon liwat témbok mau nanging angèl dipesthèkaké apa pancèn kaya ngono asliné. Yèn didelok saka lemah saubengé karo dhataran komplèks candhi, katon candhi komplèks Kidal rada menjero watara 1 mèter saka lumah saiki iki. Apa dhataran candhi minangka lumah lemah sabeneré amarga bencana alam kaya ta banjir utawa gunung mbledhos ora bisa dingertèni tenanan. Dideleng saka umuré, Candhi Kidal minangka candhi tuwa dhéwé ing antarané candhi-candhi periodhe sawisé Jawa Tengah (abad kaping 5-10 M). Perkara iki amarga periodhe Mpu Sindok (abad X M), Airlangga (abad XII M) sadurungé ora ninggal candhi, kajaba Candhi Belahan lan Jolotundo kang sabeneré dudu candhi nanging petirtaan. Sabeneré ana candhi kang luwih tuwa ya iku Candhi Kagenengan kang miturut versi Kitab Nagarakertagama dadi papan di-dhramakaké Kèn Arok. Nanging, candhi iki ora tau tinemu.

## Cathetan suku