Priyang dhénggé

**Priyang dhénggé** (*dengue fever*) ya iku infeksi kang disebabaké déning virus dhénggé. Lemud utawa warna-warna jinis lemud nularake (utawa nyebaraké) virus dhénggé. Priyang dhénggé uga mau "priyang balung tugel", amarga priyang mau bisa njalari nyeri pengpengan kaya-kaya balung panandhang. Tandha-tandha saka priyang dhénggé ya iku mriyang; nyeri sirah, kulit rada abang kang katon kaya campak; lan nyeri otot lan pasendhèn. Ing pira panandang, priyang dhénggé bisa owah dadi salah siji kang ngancem jiwa. Kang kapisan ya iku *demam berdarah*, kang njalari gumetihan, kabocoran pambuluh getih (pipa kang ngilèni getih), lan getih cendhèk trombosit (kang njalari getih beku). Kang kaping pindho ya iku sindrom renjat dhénggé, kang nyebabaké tekanan getih cendhèk kang mbebayani.

Ana patang jinis virus dhénggé. Manawa wong kang kainfèksi siji jinis virus, lumrahé dhèwèké ka*lindung* saka jinis mau saumur-umuré. Nanging, dhèwèké mung bakal ka*lindung* saka telung jinis virus ing wektu singkat. Yèn bar iku dhèwèké kena siji saka telung jinis virus mau,  bakal éntuk prakara kang tumemen.

Durung ana vaksin kang bisa nyegah pawongan kena virus dhénggé mau. Ana pirang-pirang tumindak pancegahan priyang dhénggé. Wong-wong bisa nglindungi wong saka lemud lan ngurangi saka cokotan lemud. Para ilmuwan uga nganjuraké kanggo ngurangi habitat lemud lan ngurangi cacahé lemud kang ana. Manawa pawongan kena priyang dhénggé, lumrahé dhèwèké bisa pulih amung kanthi ngombé cukup cuwèran, sasuwéné lelarané isih ènthèng utawa ora tatu mbebayani. Manawa pawongan nandang kasus luwih mbebayani, dhèwèké mbutuhakaké cuwèran infus (cuwèran kang dilebokaké saka vena, migunakaké dom lan pipa infus), utawa transfusi getih (diwènèhi getih saka wong liya).

Wiwit 1960-an, saya akèh wong kang kena priyang dhénggé. Lelara mau kawitan dadi prakara ing sakabehe dunya kawitan Prang Donya Kapindho. Lelara iki umum anané ing punjul 110 nagara. Saben taun, sekira 50-100 yuta wong kena priyang dhénggé.

Para ahli lagi ngembangaké usada kanggo nangani virus kanthi langsung. Masarakat nindakaké akèh prakara kanggo nyoba mbasmi lemut.

Deskripsi kapisan saka demam dengue ditulis ing 1779. Ing wiwit abad kaping 20, para ilmuwan mangertos lelara mau disebabake déning virus dengue,lan manawa virus mau ditularake (utawa disebarakae) déning lemut.

## Tandha lan tandha-tandha 
thumb|300px|alt=Outline of a human torso with arrows indicating the organs affected in the various stages of dengue fever|Schematic depiction of the symptoms of dengue fever

Kira-kira 80% saka panandhang (utawa 8 saka 10 panandhang) kang kainfeksi virus dengue ora nunjukake tandha-tandha, utawa mung ngatoke tandha-tandha entheng (kaya ta demam biyasa).

Kira-kira 5% saka wong kang kainfeksi (utawa 5 saka100) bakal ngalami infeksi berat. Lelara mau uga ngancam jiwo wong. Ing sak cuil saka wong-wong kang kena dengue, lelara iku ngancam jiwo. Amarga iku, manawa pawongan bar saka wewengkon kang nduwé akèh kasus dengue, sak wis e pasien nandhang demam utawa tandha-tandha – tandha-tandha liyané sawisé punjul 14 dina dek’e balik saka wewengkon mau, bisa waé lelara mau dudu dengue.

Seringe, manawa bocah-bocah kang kena dengue, tandha-tandha kang muncul kaya ta tandha-tandha pilek utawagastroenteritis utawa flu weteng; kaya, muntah-muntah lan diare). Nanging, bocah-bocah manawa ngalami prakara kang parah, bocah-bocah luwih cenderung kena prakara demam dengue kang luwih abot.

### Tahapan klinis 
Tandha-tandha klasik saka demam dengue ya iku kang kadadéan ndadak, lara sirah (biyasa ing mburi mata); ruam; lan nyeri sendi. Lelara iki uga mau, "demam sendi" nggambaraké manawa lelara iki bisa dadi lara banget Kedadean demam dengue ana ing telung tahap: febrile, kritis, lan pemulihan.

Ing fase febrile, pawongam lumrahé ngalami demam dhuwur. ("Febrile" tegesé manawa pawongan ngalami ndrogdog). Seringe panas awak nganti 40 drajat Celsius (104 drajat Fahrenheit). Panandhang uga lumrahé nandhang lara kang umum utawa lara sirah. Fase febrile lumrahé kanthi sasuwéné 2 sampe 7 dina.
Ing dina kaping siji utawa kaping pindho, ruam bisa ketok dadi kulit abang.sak langkunge (ing dina kaping 4 kanthi dina kaping 7), ruam bakal ketok kaya campak.
Bintik abang cilik (petechiae) bisa muncul ing kulit. Bintik-bintik iki ora ilang manawa kulit dipencet. Bintik-bintik iki disebabake saka pembuluh kapiler kang pecah.

Ing fase penyembuhan, cuwèran kang metu saka pembuluh getih balik manèh ning ilen getih..

Kelainan neurologis liyané (kelainan kang ngaruh ing utek lan saraf) dilapuraké kadadéan ing pandandhang kang ngalami demam dengue. Kaya, dengue bisa \bnjalari\b mielitis melintang lan sindrom Guillain-Barré. Lemut iki lumrahé urip antara garis lintang 35° arah lor lan 35° arah ngidul, sak ngingsore kedhuwuran 1000 m.

Kadang-kadang, lemut-lemut uga bisa kena dengue saka manungsa. Manawa lemut wadon kang nyokot wong kang kainfeksi, lemut iku bisa waé kena virus dengue. Kaping siji, virus urip ing saluran pencernaan lemut. Kira-kira 8 kanthi 10 dina sawisé, virus nyebar marang klanjer liur, kang nggawésaliva (utawa “spit”). Iku tegesé idu kang dihasilake lemut kainfeksi déning dengue virus. Lan manawa lemut nyokot manungsa, idu kang kainfesi lumebu marang manungsa kan nginfeksi wong iku. Virus ora njalari masalah /prakara kanggo lemut kang kainfeksi, kang bakal tahan terus sampe akir uripé lemut-lemut iku. Lemut*Aedes aegypti* ya iku lemut kang paling seneng nyebarake dengue. Iki amarga lemut iku seneng urip cedhak wong-wong lan mangan getihe manungsa ketimbang kéwan-kéwan..Lemut iku uga seneng nyelehke endhog ing bak-bak banyu gawénan manungsa.

Dengue uga bisa disebarake déning warna-warna getih kang wis kainfeksi lan kanthi donasi organ Manawi wong kang nandhang dengue danar darah utawa organ, lan bakal diwènèhi kanggo wong liya, wong iku bisa kena dengue saka getih utawa organ kang didonasike. Ing pirang-pirang nagara, kaya ta singapura, dengue iku wis umum. Ing nagara-nagara iku, antara 1,6 sampe 6 kadadéan transfusi getih, saben 10,000 nyeabarake dengue. Virus dengue uga bisa disebarake saka ibu marang anak sak suwéné [kehamilan) utawa manawa bayi lair. Dengue iku lumrahé ora disebarake nganggo cara-cara liyané.

## Mekanisme 
Manawa lemut nyokot wong, banyu iler lemut mau lumebu marang kulit wong mau. Manawa lemut mau ngandung dengue, virus kegawa ing njero banyu ilere. Nganti mbok manawa lemut mau nyokot wong viruse lumebu ing njero kulit wong mau bareng karo banyu ilere. Virus mau lumebu (sèl darah putih) wong mau. (Sel getih putihe seharusnya mbantu pertahanan awak kanggo merangi ancaman, kaya infeksi).Manawa sèl getih outih mau move around ing njero awak, virus mroduksi manèh (utawa memperbanyak diri). Sel getih putih bereaksi nganggo cara nggawé akèh signalling (protéin) (apa kang mau kaliyan Cytokines), kaya ta interleukins,interferons lan tumor necrosis factors. Protein-protéin iku njalari ndrogdog,kaya tandha-tandha flu, lan warna-warna lara kang kedadeean manawa kena dengue.

Manawa pawongan nduwé warna-warna (serius) infeksi, virus bakal ngasilaké luwih akèh lan rikat ing njero awak. Amarga ing kana wis akèh virus, iku bisa ngaruh kanggo akèh organ-organ (kaya ta [liver lan sungsum balung). Cairan saka ilen getih bocor nglewati témbok saka urat nadi cilik marang gronggongan-gronggongan awak. Amarga iku, sirkulasi darah kurang (utama muter ing awak) ing pembuluh getih.
Tekanan getih panandhang dadi cendhèk sanget amarga jantung ora bisa nyediaake getih marang organ-organ vital (organ kang paling wigati). Uga, balung sungsum ora kesedia kanggo nggawé cukup platelet, kang dibutuhake getih kanggo mbekuake sak mestiné. Tanpa jumlah platelet kang cekap, panandhang luwih cenderung kena masalah pendarahan. Pendarahan ya iku komplikasi utami saka dengue (salah siji masalah kang paling serius kang bisa disebabake saka lelara).
.

## Diagnosis 
Lumrahé, pelayanan keséhatan propesional ndeteksi dengue saka pemeriksaan wong kang kainfeksi lan memprediksi tandha-tandha cocog karo dengue. Para pelayan keséhatan propesional mirunggan manawa bisa ndiagnosa dengue nganggo cara iki ing laladan ing endi iku wis umum kahanane kadadéan iku.. Sedurunge iki, ing 1997, WHO wis mbagi lelara kaya ta demam kang ora bisa dibedake, demam dengue, lan demam berdarah. WHO mutusaké manawa cara lawas kanggo mbagi dengue mbutuhake cara kang luwih gampang. Iki uga nemtoake manawa cara lawas iku kebatas banget, ora kalebu kabèh cara-cara dengue bisa ketok.Sanajan klasifikasi dengue kanthi resmi wis owah, klasifikasi kang paling lawas isih sok digunake. Grades III and IV are called "dengue shock syndrome." Isolasi virus lan deteksi tes asem nucleus luwih apik ketimbang deteksi antigen.Nanging tes larang biyayane, amarga iku tes ora kesedia ing akèh panggonan.

## Pencegahan 
Ora ana paksin kang wis kebukti kanggo nyegah wong saka virus dengue.

WHO menahi saran program kanggo nyegah dengue (diarani program "Integrated Vector Control") kang kalebu lima pérangan-bagen kang  béda:

* Advocacy, mobilisasi sosial, lan legislasi (laws) kudu digunaake kanggo nggawékeséhatan masarakat organisasi lan komunitas luwih kuwat.
* All kabèh bagena masarakat kudu makarya bareng-bareng. Iki kalebu sèktor umum (kaya ta pemerentah), the private sector (kaya bisnis lan perusahaan), lan babagan keséhatan.
* Kabèh cara ngontrol lelara kudu dadi siji (utwa digotong bareng-bareng), dadi sumber kang kesedia bisa duwé efek kang paling mungkin.
* Dudutan kudu di gawé nggango dhasar bukti. Iki bakal mbantu mastiakae manawa campur tangan (prakara kang ditindake kanggo dengue) bisa migunani.
* Wewengkon kang due masalah dengue kudu di wenehi bantuan, uga iku masarakat bisa yasa kemampuan kang apik kanggo ngrespon lelara dengue nanggo carané dewek. Pelayanan keséhatan profésional bisa nemtokake kanggo merujuk panandhang marang rumah sakit nalika pasien ngrasaake tandha-tandha peringatan serius, khususé nalika panandhang mau wis ngalami kondisi keséhatan kronis. Nalika transfusi dibutuhake, pasien kudu diwènèhi getih wutuh (getih kang durung dipisah-pisahake) utawa dibungkus ing kantong getih kang béntuke sèl getih abang. Platelet (dipisahke saka getih wutuh) lan plasma seger kang dibekuake lumrahé ora dianjurke.

Dengue ya iku lelara kang disebabake déning virus lan paling akèh kadadéan kang disebarake déning arthropod.

Dengue tansaya merajalela ing donya. Ing taun 2010, dengue 30 kali luwih umum ketimbang ing taun 1960. Sapérangan hal kang dianggap penyebab mudhake dengue,Luwih akèh panandhang kang nandhang tinggal ing kutha gedhé. Populasi donya (jumlah manungsa ing donya) tansaya gedhé. Luwih akèh wong kang lelungan berpergian kanthi internasional (saka siji nagara menyang nagara liyané). Pemanasan global uga dianggap sebab mundhake dengue mau.
. Uga ana cathetan katulis saka abad ke-17 (1600an) tentang apa kang mungkin dadi epidemik dengue (ya iku nalika lelara nyebar kanthi rikat ing waktu kang singkat). Lapuran-lapuran kang paling énggal tentang kemungkinan epidemic dengue ya iku saka taun 1779 lan 1780. Lapuran iki nyritaake tentang epidemic kang nyapu Asia, Afrika dan Amérika Utara. John Burton Cleland lan Joseph Franklin Siler terus neliti virus dengue, lan ngerti cara dhasar virus nyebar. Nanging, kemungkinan uga saka tembung basa Spanyol mau saka tembung basa Swahili, lan dudu sawalike.

Wong-wong liya due penemu jeneng ”dengue” asalé saka West Indies. Ing West Indies, budak kang nandhang dengue diarani manawa dek’ne ngadeg lan lumaku sakaya wong kang “flamboyan”. Amarga iku, lelara iku uga mau “demam flamboyan”.

Istilah “breakbone fever” kaping pisan digunakaké déning Benyamin Rush, dhokter lan merupakan Bapak pendiri Amérikah Sarékat (Bapak Pendiri Amérika sarékat). Ing 1789, Rush migunakaké istilah “breakbone fever” ing lapuran mengenai kadadéan luar biyasa dengue 1780 ing Philadelphia. Ing lapuran mau, Rush luwih akèh migunakaké istilah kang luwih formal “bilious remitting fever”

Istilah “demam dengue” durung akèh kang migunakaké jeneng kang  béda kanggo lelara iki. Saumpama, dengue uga mau “breakheart fever” lan “la dengue”. Jeneng liya uga kanggo dengue parah, kaya ta “"infectious thrombocytopenic purpura", "Philippine," "Thai," dan "Singapore hemorrhagic fever."
 
Istilah "breakbone fever" kaping pisan digunakaké déning Benyamin Rush, dhokter lan"Bapak Pendiri". Ing 1789, Rush migunakaké istilah "breakbone fever" ing lapuran mengenai kadadéan luar biyasa dengue 1780 ing Philadelphia. Ing lapuran mau, Rush luwih akèh migunakaké istilah kang luwih formal"bilious remitting fever". Istilah "demam dengue" during akèh kang nggunake sampe sawisé taun 1828. Vaksin kang paling apik kang bisa digunake lumrahé duwé kwalitas  béda. Kaping pisan, vaksin aman.
Kaping pindho, vaksin bakal bekerja sawisé siji utawa pindho injeksi (utawa suntikan). Kaping telu, vaksin bakal ngelawan sakabehe jinis virus dengue.Kaping papat, vaksin ora bakal njalari ADE. Kaping lima, vaksin bakal gampang pindhah (bergerak) lan kesimpen (kesimpen kanthi diperluake). Kaping nem, vaksin berbiaya cendhèk lan efektif (sesuai biayane). Para ilmuwan uga ngusahaake kanggo mengetahui anggoné protéin virus mau kesusun. Iki mungkin bisa mbantu mereka kanggo nggawé usada kang bekerja efektif nambani dengue.

## Catatan 
## Réferènsi 
* 
* 

## Réferènsi 
## Pranala njaba 
* *Demam Berdarah Dengue - medicastore* 
* Info di situs CDC
* *www.infeksi.com*  Lelara Demam Berdarah