Olah-olahan Jawa

[jmpl| *Tumpeng* nasi bentuk kerucut diubengi pitik, endhog omelet, *sambel goreng ati* ( *ati* sapi ing *sambal* ), *[Bergedèl|perkedel* kentang, lan tempe *orek* . *Tumpeng* minangka salah sawijining masakan Jawa sing paling misuwur.]]
**Masakan Jawa** minangka masakan masarakat Jawa, klompok etnis utama ing Indonesia, sing luwih tepat propinsi Jawa Tengah, Yogyakarta lan Jawa Wetan . Sanajan masakan Sumatra kondhang amarga kepenak amarga pengaruh India lan Arab sing misuwur, masakan Jawa luwih akeh dikembangake lan misuwur kanthi gampang. Sawetara masakan Jawa nuduhake pengaruh asing, utamane wong Tionghoa . 

Sawetara wong Indonesia nganggep masakan Jawa luwih legi tinimbang masakan Indonesia liyane, amarga nggunakake *gula jawa* ( gula aren ) utawa tembung *manis* (kecap manis). Panganan jawa dikategorikake ing panganan jawa tengah lan wetan; panganan sing enak lan ora pedhes, sanajan panganan Jawa Tengah cenderung luwih legi.

Ing pangertene sing luwih jembar, masakan Jawa bisa uga nuduhake masakan kabeh wong ing Pulo Jawa, Indonesia ; sing uga kalebu wong Sundha ing Jawa Barat lan Banten, Betawi ing Jakarta lan Madura ing Pulo Madura ing Jawa Wetan . Klompok etnik kasebut duwe masakan khas dhewe-dhewe.

[jmpl| *[Nasi kuning* nganggo *urap*, daging sapi goreng, teri lan kacang, kentang lan urang ing *sambal* .]]
Masakan Jawa umume dipérang dadi telung klompok utama:

* Masakan jawa tengah
* Masakan jawa timuran
* Masakan jawa umume

Masakan kasebut ana persamaan, nanging bedane utamane yaiku kanggo rasa. Masakan Jawa Tengah cenderung luwih legi lan ora pedhes, dene masakan Jawa Timur kurang nggunakake gula lan cabai, bisa uga dipengaruhi masakan Madura utawa masakan India.

## Sejarah 
[kiri|jmpl| Upacara adat Jawa *[Kendhuri|Selamatan* biasane melu pesta mangan bebarengan.]]
Tradhisi masak Jawa duwe sejarah sing dawa, asale saka unsur-unsur pribumi Jawa, lan seiring sejarahe, diperkaya karo pengaruh asing - kalebu pengaruh India, Cina lan Eropa. Piring lan resep-resep kuno disebutake ing pirang-pirang *prasasti* (prasasti) Jawa lan sejarawan modern wis sukses ngartiki sawetara. Prasasti saka jaman Medang Mataram udakara abad kaping 8 nganti kaping 10 nyebutake sawetara panganan kuna, antara liya yaiku *Hadangan Harang* (sate daging cincang kebo banyu, padha karo *lilit sate* Bali saiki), *Hadangan Madura* (daging kebo banyu sing ana gula aren), lan *Dundu Puyengan* (welut bumbu lemon kemangi). Minuman kuno kalebu *Nalaka Rasa* ( jus tebu ), *Jati Wangi* (wedang mlathi), lan *Kinca* (jus asam jawa). Uga macem-macem *Kuluban* (sayuran rebus sing disajekake bumbu, padha karo *urab* saiki) lan *Phalamula* (ubi lan umbi rebus sing *disajeni* karo gula aren). Ing budaya Jawa, panganan minangka bagean integral saka upacara adat. Contone upacara *selamatan sing* asring dianakake minangka simbol rasa syukur, biasane nglibatake pesta umum nalika para peserta, tamu lan para rawuh diajak mangan bareng. Panganan biasane disiapake, dimasak lan disajikake bareng-bareng. Iki uga nglambangake *gotong-royong* (kerja bareng), *guyub* (semangat komunal sing harmoni), kelimpahan lan rasa syukur.

## Bahan-bahan 
[kiri|jmpl| Hasil seger kalebu sayuran sing didol ing *pasar pagi* (pasar basah esuk) ing [Kutha Surabaya|Surabaya .]]
Beras minangka tanduran panganan sing penting ing Jawa, wiwit jaman biyen. Wong Jawa dikenal ngormati Dewi Sri minangka Dewi Beras. Nasi kukus minangka panganan pokok, lan disajikake ing saben panganan. *Tumpeng*, nasi kuning bentuk kerucut penting kanggo upacara adat slametan, budaya Jawa. Beras bisa diolah dadi *lontong* utawa *ketupat*, utawa dimasak nganggo santen minangka *nasi liwet* utawa diwarnai kunyit kaya *nasi kuning* ( *nasi kuning* ). Sumber karbohidrat liyane kaya ta *gaplek* ( singkong garing) kadang dicampur dadi beras utawa ngganti beras. *Gaplek* biasane dikonsumsi dening masarakat sing mlarat ing wektu kangelan yen sega langka. Ubi kaya ta ubi, taro, lan ubi jalar minangka cemilan ing antarane panganan. Roti lan pari - parian saliyane beras ora umum, sanajan mie lan kentang asring disedhiyakake minangka iringan beras. Kentang asring digodhog banjur ditumbuk, dibentuk dadi cakram, dibumbui, dilaponi endhog sing *diuleni* banjur digoreng dadi *perkedel* . Mi *gandum*, *bihun* ( *bihun* padi ), lan *kwetiau minangka* pengaruh saka masakan Cina . Wong-wong Jawa nggunakake bahan kasebut lan digawe dhewe kanthi nambah tembung *manis* (kecap manis) lan rempah-rempah lokal kanggo nggawe *bakmi Jawa*, *bakmi rebus*, lan *bihun goreng* . Sayuran kalebu akeh ing masakan Jawa, utamane ing masakan sing abot sayuran kaya ta *pecel*, *lotek*, lan *urap*

Santen, saus kacang, *gula jawa* ( gula aren ), *asem jawa* ( asam jawa ), *petis*, *terasi* (pasta udang), bawang merah, bawang putih, kunir, lengkuas, jahe, lan *sambel* cabe minangka bahan lan rempah-rempah umum sing bisa ditemokake ing Masakan jawa. Iwak banyu tawar kaya ta iwak mas, tilapia, gourami lan lele misuwur, dene panganan laut kaya ta tuna, kakap abang, wahoo, sinar, iwak teri, urang, cumi-cumi, lan maneka jinis iwak asin disenengi ing kutha-kutha Jawa pesisir. Ayam, daging wedhus, daging kambing lan daging sapi minangka daging sing populer ing masakan Jawa. Ing jejere pitik sing diternak umume, *ayam kampung* utawa pitik *jago* gratis, disenengi banget lan kanggo rasa sing luwih ramping lan alami. Meh 90% wong Jawa iku Muslim, lan akibate, akeh masakan Jawa sing ora duwe daging babi . Nanging, ing enclave cilik populasi Jawa Katolik ing sekitar Muntilan, Magelang, Yogyakarta, lan Klaten, daging babi bisa dikonsumsi. Sawetara klompok etnis ing Indonesia nggunakake daging babi lan sumber protein liyane sing dianggep *haram* miturut undang-undang panganan Muslim ing masakan, masakan Bali sing paling misuwur, masakan Cina Indonesia, Masakan Batak, lan masakan Manado . .
[jmpl|200x200px| Jawa lengkap [Gudheg|*nasi Gudheg*, kang kalebu (saka clockwise ndhuwur): *krechek* (Spiced kebo kulit cracker), *ayam goreng* (ayam goreng), *kalihan opor Telur pindang* (endhog Spiced santen), lan *Gudheg* (unripe nangka masak ing santên ) .]]
Santen, saus kacang, *gula jawa* ( gula aren ), *asem jawa* ( asam jawa ), *petis*, *terasi* (pasta udang), bawang merah, bawang putih, kunir, lengkuas, jahe, lan *sambel* cabe minangka bahan lan rempah-rempah umum sing bisa ditemokake ing Masakan jawa. Iwak banyu tawar kaya ta iwak mas, tilapia, gourami lan lele misuwur, dene panganan laut kaya ta tuna, kakap abang, wahoo, sinar, iwak teri, urang, cumi-cumi, lan maneka jinis iwak asin disenengi ing kutha-kutha Jawa pesisir. Ayam, daging wedhus, daging kambing lan daging sapi minangka daging sing populer ing masakan Jawa. Ing jejere pitik sing diternak umume, *ayam kampung* utawa pitik *jago* gratis, disenengi banget lan kanggo rasa sing luwih ramping lan alami. Meh 90% wong Jawa iku Muslim, lan akibate, akeh masakan Jawa sing ora duwe daging babi . Nanging, ing enclave cilik populasi Jawa Katolik ing sekitar Muntilan, Magelang, Yogyakarta, lan Klaten, daging babi bisa dikonsumsi. Sawetara klompok etnis ing Indonesia nggunakake daging babi lan sumber protein liyane sing dianggep *haram* miturut undang-undang panganan Muslim ing masakan, masakan Bali sing paling misuwur, masakan Cina Indonesia, Masakan Batak, lan masakan Manado .

## Pengaruh 
[kiri|jmpl| *[Sambel|Sambal* tempe *penyet kemangi* .]]
Yen dibandhingake karo masakan khas Sumatra sing pedhes lan kari sing akeh dipengaruhi masakan India, masakan Jawa utamane dipengaruhi karo wong Tionghoa lan Eropa kanthi sentuhan lokal. Masakan Jawa ing macem-macem wilayah nuduhake pengaruh manca sing beda. Contone, pengaruh Cina nyebar ing Semarang, Yogyakarta, lan Cirebon ; Pengaruh India lan Arab ing Surabaya, Lamongan, lan Gresik ; lan pengaruh Eropa ing Solo lan Malang .

Masakan Jawa bisa uga nyumbang lan nyebabake masakan asing. *Botok* jawa, umpamane, wis mengaruhi sajian bobotie Afrika Selatan lan ing Walanda, *lumpia* jawa pengaruh ing masakan Walanda . Amarga nyebarake masarakat Jawa ing sanjabane Indonesia, masakan Jawa wis mangaribawani masakan Johor ing Malaysia, Singapura lan masakan Suriname . Pengaruh masakan Jawa nyumbang akeh kanggo panganan Johor. Masakan Jawa-Malaysia kaya ta *nasi ambeng*, *soto ayam*, *pecel*, *tempe*, lan *sambal tempe* disenengi ing Malaysia.

Masakan Jawa bisa uga nyumbang lan nyebabake masakan asing. *Botok* jawa, umpamane, wis mengaruhi sajian bobotie Afrika Selatan lan ing Walanda, *lumpia* jawa pengaruh ing masakan Walanda . Amarga nyebarake masarakat Jawa ing sanjabane Indonesia, masakan Jawa wis mangaribawani masakan Johor ing Malaysia, Singapura lan masakan Suriname . Pengaruh masakan Jawa nyumbang akeh kanggo panganan Johor. Masakan Jawa-Malaysia kaya ta *nasi ambeng*, *soto ayam*, *pecel*, *tempe*, lan *sambal tempe* disenengi ing Malaysia.
* ***Ayam goreng Kalasan*** : pitik godhok ketumbar, papak, candlenut, lan banyu klapa, banjur digoreng nganti garing. Dadi karo *sambal* lan sayuran mentah.
* ***Bakpia*** lan ***bakpia pathok*** : jajanan manis sing diisi pasta kacang mung gula, asale saka jajanan Cina. Wilayah sing ngasilake bakpia sing kondhang yaiku Pathok cedhak Jalan Malioboro, ing kana didol *bakpia Pathok* .
* ***Belalang goreng*** : piring belalang goreng.
* ***Brongkos*** : daging pedhes lan kacang *tolo* (kacang bermata ireng) rebus santen lan sup *kluwek* kanthi rempah-rempah liyane.
* ***Gudeg*** : panganan tradisional saka Yogyakarta  lan Jawa Tengah digawe saka *nangka* ( woh jack ) sing durung mateng godhog nganti pirang-pirang jam nganggo gula aren lan santen . Biasane diiringi *opor ayam* (ayam ing santen), *telur pindang* (rebus endhog rebus), lan *krechek* (kulit daging pedhes lan rebus tahu). *Gudeg* saka Yogyakarta duwe rasa manis lan gurih sing unik, lan luwih garing lan abang tinimbang varian regional liyane amarga ditambahake godhong jati Jawa.
* ***Kipo*** : asale saka soal bahasa jawa *Iki opo?* ("Apa iki?"), Cemilan cilik manis saka Kotagede digawe saka tepung ketan lan adonan santen sing diiseni klapa parut lan gula aren.
* ***Krechek*** (uga dikenal minangka ***krecek*** utawa ***sambal goreng krechek*** ): sajian kulit daging sapi pedhes tradisional sing digawe saka *krupuk* kulit sing wis dirajut. *Krechek* biasane disuguhake dadi sajian bareng *gudeg* .
* ***Nasi kucing*** : sega karo lawuh cilik.
* ***Wedhang ronde*** ( *ronde* ): panganan ***cuci*** mulut Jawa panas saka beras ketan sing diiseni tempel kacang, ngambang ing jahe panas lan legi lan jeruk bali.
* ***Sudut wedhang*** ( *angsle* ): panganan cuci mulut sup mutiara sagu, nasi ketan lan kacang ijo sing wis mateng, *putu mayang* (roti sing *diwadhahi* warna-warni, kue tepung mi), lan kacang goreng, ditutupi santen panas lan legi.
* ***Wedhang uwuh*** ( *uwuh* ) ( id ): omben cengkeh jawa panas.

### Solo 
jmpl|*Nasi liwet warung* ing Solo.

* '''*Bakso* Solo'* : bakso secara harfiah tegese bakso, digawe saka daging sapi, lan diseduh ing sup panas sing nggodhok nganggo mie -thread kacang, sayuran ijo, kubis abon, lan macem-macem saus (cabai, tomat). Versi saka Solo iki duwe bakso ukuran gedhe, ukurane bola tenis. Uga dikenal kanthi sebutan *Bakso Tenis* . *Bakso* minangka *panganan* sing dipengaruhi Cina, nanging wis dadi cemilan populer ing saindenging Indonesia.
* **Bistik Jawa** : Steak daging sapi Jawa, sajian sing dipengaruhi Eropa saka Solo.
* ***Nasi liwet*** : sajian sega sing dimasak ing santen lan duduh kaldu pitik, disajeni karo lawuhan daging lan sayuran.
* *'*Sate buntel*'* (surem: sate kebungkus): Daging sapi lemu utawa daging wedhus, dibungkus lemak caul lan dibungkus tusuk pring banjur dipanggang. Ukurane sate iki cukup gedhe, padha banget karo kebab Timur Tengah. Sawise dipanggang ing areng, daging kasebut dipisahake karo tusuk sate, dipotong dadi potongan cokotan, banjur *disajeni* ing kecap lan *merica manis* ( mrico ).
* *'*Selat* Solo** : salad sing kalebu daging sapi rebus, apu, wortel, kacang ijo, lan keripik kentang utawa kentang goreng nganggo bumbu manis.
* ***Sosis* solo**, sosis jawa digawe saka daging sapi utawa pitik lan dilapisi endhog.
* ***Srabi* Solo'* : pancake digawe saka santen, dicampur karo glepung beras sithik kenthel. *Srabi* bisa disajikake kanthi polos utawa nganggo topping, kaya ta irisan pisang, nangka cincang, taburan coklat ( muisjes ), utawa keju .
* ***Tongseng*** : kari daging ***balut sing*** dibumboni banget, sing banjur digoreng nalika didol ditambahake sayuran.
* ***Tengkleng:*** wedhus Iga lan jeroan ing kare-kaya sup, padha *Gule kambing*, nanging karo korek lan sayur sup tipis.
* *'*Timlo* Solo'* : sup daging sapi lan sayuran. Sawetara versi uga duwe mie.

### Banyumas 
jmpl|Goreng tempe *mendoan* .
Ngacu ing wilayah budaya Jawa ing Jawa Tengah Kulon sing wewatesan karo Jawa Barat, kalebu Banyumas, Tegal, Brebes, Cilacap, Kebumen, Purbalingga, lan Banjarnegara .

* *'*Nasi bogana* Tegal** : sajian kukus dibungkus godhong gedhang lan disuguhake kanthi maneka jinis lawuh.
* ***Sate* Tegal** utawa ***Sate Balibul*** : sate wedhus (umur limang wulan) saka Tegal, misuwur amarga daginge empuk.
* ***Sate* Ambal'* : varian sate saka Ambal, Kebumen, Jawa Tengah. Sate iki nggunakake *ayam kampung (* pitik jago gratis). Saos kasebut ora digawe saka kacang, nanging luwih tempe, cabai, lan rempah-rempah. Pitik mau diasinake udakara rong jam supaya daginge luwih enak. Sate iki disajikake karo *ketupat* .
* *'*Sroto* Sokaraja'* : varian *soto* saka Sokaraja, Banyumas.
* *'*Teh poci* Tegal** : teh sing diseduh ing teko lempung, disedhiyakake karo gula watu . Tegal, sawijining kutha ing Jawa Tengah, minangka produsen teh sing berkualitas tinggi.
* **Tempeh *mendoan*** : tempe adonan goreng saka Banyumas.

### Masakan Jawa Tengah liyane 
* ***Bakmoy*** : ***kios*** cilik tahu goreng, pitik, lan endhog rebus disuguhake duduh kaldu pitik lan rasa sing digawe saka kecap asin.
* ***Kamir*** : roti bentuk bunder sing meh padha karo apem, kalebu glepung, mentega, lan campuran endhog.
* ***Krechek*** : rebusan pedhes digawe saka kerupuk kulit, kentang lan kacang kedele.
* ***Mi koclok*** (mie surem): sup mi ayam digawe saka kaldu pitik lan sup santen, sing dibakar karo pati jagung utawa tapioka.
* ***Mi ongklok*'* : mie rebus digawe nganggo kubis, potongan godhong sing disigar, lan sup kenthel tepung sing diarani *loh* . Biasane disajikake karo sate lan tempe .
* ***Nasi megono***, sajian sega karo nangka enom sing dicincang dicampur karo klapa lan rempah-rempah liyane.
* *'*Sate* Blora** : sate ayam saka daerah Blora.
* ***Sop senerek***, sup tradisional saka Magelang kanthi daging sapi, kacang abang, wortel, tomat, seledri, lan bawang goreng .
* ***Swikee* Purwodadi'* : sikile katak mateng ing sup kedelai ( *tauco* ) sing difermentasi.

## Masakan jawa timuran 
Masakan East Jawa umumé dipengaruhi dening Madura masakan - Madura kang utama saka uyah, Empu omission saka gula ing akeh ne abang lan putih. Akeh masakan Jawa Timur uga umume wong Madura, kaya ta *soto* Madura lan *sate* Madura, biasane didol karo wong Madura. Pengaruh masakan Arab lan India sing misuwur uga bisa ditemokake kaya ing kutha-kutha pesisir Tuban, Gresik, Surabaya, Lamongan, lan Sidoarjo, amarga akeh keturunan Arab ing kutha-kutha kasebut. Sanajan ana akeh pasugatan kanthi jeneng kutha sing dipasang, versi lokal kasedhiya ing saben kutha. Piring sing paling disenengi kutha yaiku:

### Madiun 
jmpl|*Pecel*, sayuran rebus disuguhake karo saus kacang.

* *'*Brem* Madiun** : gula sing difermentasi lan kue singkong .
* ***Pecel* Madiun'* : salad sayuran rebus, disandhang saos pedhes adhedhasar kacang . Biasane disuguhake minangka iringan nasi. Krupuk kacang utawa krupuk udang / udang garing ( *rempeyek* ) *disedhiyakake* ing sisih. Ora bakal bingung karo *lele pecel*, yaiku lele lokal sing digoreng kanthi *sambal* .

### Lamongan 
* ***Ayam penyet*** : pitik goreng (deleng *ayam goreng* ), remuk entheng nggunakake pestle ing lesung sing dihiasi *sambal* .
* ***Bebek goreng*** : bebek goreng jero, padha karo bebek confit .
* Lele ***Pecel*** : ***lele*** goreng jero karo *sambal*, sayuran, lan nasi .
* *'*Soto* Lamongan** : sup pitik asale saka kutha Lamongan.
* ***Tahu campur*'* : tahu goreng, disajeni ing godhok daging sapi adhedhasar *petis* .

### Surabaya 
jmpl|*Rujak cingur*, spesialisasi Surabaya.

* ***Ayam penyet*** : "pitik ditumbuk", pitik goreng sing dibanting nganggo pestle ing lesung supaya luwih alus, disajekake nganggo sambal, irisan timun, tahu goreng lan tempe.
* ***Lontong kupang*** : lontong karo kokleh cilik saos petis .
* *'*Rawon* Surabaya'* : sup daging sapi peteng, disedhiyakake karo kecambah kacang ijo lan *sambal ing endi-endi* . Werna peteng (meh ireng) asale saka kacang kluwak ( *Pangium edule* ).
* *'*Rujak cingur*'* : moncong sapi utawa lambe lan irung ( *cingur* ) sapi sing *diasinake*, disuguhake karo sayuran rebus lan krupuk udang. Banjur disandangi saos sing digawe saka pasta udang fermentasi ( *petis* ), kacang, cabai, lan rempah-rempah. Biasane disajikake nganggo *lontong*, kue sega rebus. *Rujak cingur* dianggep panganan tradisional Surabaya ing Jawa Wetan .
* ***Semanggi*** : salad sing digawe saka godhong *semanggi sing* digodhog ( *M. crenata* ) sing tuwuh ing sawah. Disandhang saos kacang pedhes.

### Madura 
* *'*Sate* Madura'* : asale saka Pulo Madura, cedhak Jawa, minangka varian sing misuwur ing antarane masarakat Indonesia. Paling asring digawe saka daging wedhus utawa daging pitik, karakteristik utama resep yaiku saus ireng digawe saka kecap manis Indonesia (tembung *manis* ) dicampur karo gula *aren* (diarani *gula jawa* utawa " *gula jawa* " ing Indonesia), papak, bawang goreng jero, kacang tempel, *petis* (sejenis tempel urang), candlenut, lan uyah. Sate Madura pitik biasane disajekake nganggo saus kacang, dene sate Madura daging kambing biasane disuguhake kanthi kecap manis. Sate Madura nggunakake potongan daging sing luwih cilik tinimbang varian liyane. Dipangan karo nasi utawa jajan sega dibungkus nganggo godhong gedhang / klapa ( *lontong / ketupat* ). Raw thinly ngiris shallots lan *sambal* kosong asring dadi condiments.
* *'*Soto* Madura'* : daging sapi lan sup offal kanthi basis kunyit, disuguhake irisan endhog rebus, lan *sambal* .

### Malang 
jmpl|*Bakso* Malang, bakso lan sup wonton goreng saka Malang, Jawa Timur. Kadhangkala uga diarani *bakwan* Malang.

* *'*Bakso* Malang'* : *bakso* secara harfiah tegese bakso. *Bakso* Malang duwe iringan liyane, ing jejere bakso (umume daging sapi) dhewe. Contone, ladu, *siomay* pangsit (goreng utawa kukus), *tahu* (tahu, goreng utawa kukus, diisi daging), *soun* (benang kacang mung), lan mi endhog kuning. Kabeh mau disedhiyakake ing stok daging sapi sing panas.
* ***Cwie mi*** : sajian mi sing dipengaruhi Cina, ngemot mie rebus lan bumbu, diiseni daging cincang sing wis dimasak (biasane daging babi utawa pitik) lan wonton sing wis direbus. Mirip karo mian zhajiang Tionghoa.

### Banyuwangi 
* ***Bolu klemben*** : jajan kanthi bentuk kaya kura-kura, digawe saka campuran glepung, endhog, lan gula.
* ***Botok tawon*** : jinise botok sing digawe saka larva tawon .
* ***Pelasan***, ***panganan os*** - pepes gaya Osing. *Pepes* Osing sing populer yaiku *pelasan teri*, *pelasan tahu* lan *pelasan ayam* .
* ***Pindang koyong*** : iwak sing dimasak nganggo soto kaya kuah kuning kanthi rempah-rempah macem-macem.
* *'*Rawon* Banyuwangi** : Sup daging sapi ala banyuwangi nganggo kuah peteng, disuguhake karo kecambah kacang ijo lan sambal ing endi wae. Werna peteng (meh ireng) asale saka kacang keluak .
* ***Rujak soto*'* : campuran salad sayuran sing unik karo soto, bisa uga *soto daging* (daging sapi) utawa *soto babat* .
* ***Didol pisang*** : cemilan-kaya kripik sing digawe saka gedhang sing disisir tipis banjur digaringake srengenge. Sawise garing ing srengenge, bisa langsung dipangan utawa digoreng dhisik.

### Masakan Jawa Timur liyane 
ka|jmpl| Sate Ponorogo

* ***Kare rajungan*** : sajian kari dimasak nganggo portunidae .
* ***Lontong balap*** : secara harfiah tegese "kue beras balap", yaiku sajian jajan, tahu goreng, lan kacang polong, dilebokake ing tembung *manis* lan saos *sambal* . *Biyen,* penjaja *balap lontong nggawa* dagangane ing guci logam gedhe lan abot. Sing abot amarga dheweke kudu lumaku kanthi cepet nalika nggawa, mula dheweke katon kaya "balapan".
* ***Madumongso*** : ***panganan*** manis sing digawe saka beras ketan ireng sing difermentasi, dimasak ing santen lan gula. Lengket lan legi banget, lan dibungkus kulit jagung.
* ***Roti konde*** : jinis roti canai. Resepane meh padha lan dipengaruhi paratha India .
* *'*Sate* Ponorogo'* : varian sate sing asale ing Ponorogo, sawijining kutha ing Jawa Wetan. Iki digawe saka irisan daging ayam sing diiris, disajeni karo saos sing digawe saka kacang lan cabai, lan dihiasi karo bawang, *sambal*, lan jus jeruk nipis sing diiris. Varian iki unik amarga saben tusuk sate ngemot siji pitik gedhe, tinimbang sawetara kiji cilik. Daging iki diasinake ing rempah-rempah lan kecap manis, ing proses sing diarani " *bacem* " lan disajikake karo nasi utawa *lontong* (kue beras). Panggangan digawe saka lempung lempung terracotta kanthi bolongan ing sisih siji supaya ventilasi arang. Sawise telung wulan panggunaan, panggangan tanah dibubarake lan kudu diganti.
* ***Tahu campur*** : sup daging sapi lan offal, dicampur karo sayuran seger, kentang, kue beras, lan tahu. Bahan rahasia yaiku pasta udang fermentasi ( *petis* ) sing dicampur sadurunge dicampur.
* ***Tahu tek-tek*** : sajian sing isine tahu goreng, sayuran rebus (umume kacang buncis), kenthang, dicelupake ing saos adhedhasar kacang. Saos kasebut nduweni pasta udang fermentasi ( *petis* ), cabai, lan bawang putih .

## Masakan jawa umume 
Iki minangka masakan khas Jawa, sing bisa ditemokake ing saindenging Jawa tanpa dipikirake dununge.

*

[jmpl| *Gorengan'' ("cemilan goreng") ing pasar [Dataran dhuwur Dieng|Plateau Dieng, Jawa Tengah .]]

## Cathetan