Pasaréan Ratu Mas Malang

**Pasaréan Ratu Mas Malang**, **Pasaréan Antakapura** (basa Kawi: ”karaton pepati” utawa “karaton papan methak layon”), utawa  **Pasaréan Gunung Kelir** (Carakan: ꦥꦱꦫꦺꦪꦤ꧀ꦒꦸꦤꦸꦁꦏꦼꦭꦶꦂ; basa Indhonésia: *Makam Gunung Kelir*) ya iku situs cagar budaya tinggalan Amangkurat I utawa Amangkurat Agung kang papané ana ing Padhukuhan Gunung Kelir, Kalurahan Plèrèt, Kapanéwon Plèrèt, Kabupatèn Bantul, Propinsi Dhaérah Istiméwa Ngayogyakarta. Situs iki ana ing pucuk Gunung Sentana, kang dhuwuré + 99 mèter saka praèn samudra. 

Anané pasaréan kasebut magepokan karo Ratu Mas Malang lan Ki Panjang Mas kang disarèkaké ing papan iki. Mas Malang ya iku anak saka Ki Wayah, sawijining dhalang wayang gedhog, sarta salah siji selir Amangkurat I. Sadurungé dadi sélir, dhèwèké dadi garwané Dhalang Panjang, salah sawijining dhalang kawentar ing wewengkon Kasultanan Mataram. 

Pasaréan iki diyasa kurang luwih telung taun suwéné, ya iku wiwit Mas Malang tilar donya taun 1665 nganti rampung tanggal 11 Juni 1668. Wewangunan témboké karakit saka balok-balok watu putih, wondéné maésané kagawé saka watu andhesit. Yèn sinawang kahanané saiki, akèh bagéan pasaréan iki kang rusak. Bab kasebut kadadéan amarga papan kuwi naté katrajang lindhu gedhé luwih saka sepisan.

## Kahanan wewangunan 
jmpl|260x260px|Pasaréan Ratu Mas Malang taun 2021.
jmpl|260x260px|Maésan Ratu Mas Malang (tengah).
Dhedhasar dhata sajroning *Laporan Studi Teknis Arkeologis* kang dileksanakaké déning Balai Pelestarian Peninggalan Purbakala (BP3) Yogyakarta (saiki BPK Wilayah X) tanggal 27 Sèptèmber–12 Oktober 2004, Pasaréan Ratu Mas Malang miturut administratifé mapan ing pucuk Gunung Sentana, Padhukuhan Gunung Kelir, Kalurahan Plèrèt, Kapanéwon Plèrèt, Kabupatèn Bantul, Propinsi Dhaérah Istiméwa Ngayogyakarta, kang dhuwuré + 99 mèter saka praèn samudra. Priswanto lan Alifah nambahaké yèn akèh bagéan pasaréan iki nemahi rusak jalaran katrajang lindhu kang dumadi tanggal 10 Juni 1867 lan 27 Mèi 2006 uga tanduran-tanduran kang ngrusak témbok pasaréan, kaya ta alga lan lumut godhong. wondéné masarakat sakiwa-tengené ngarani kanthi jeneng Pasaréan Gunung Kelir jalaran ana tatahan-tatahan ing témbok pasaréan iki kang mèmper kaya ta kélir ing pagelaran wayang kulit.

Situs cagar budaya kasebut duwé jembar udakara + 32 mèter x 33 mèter, wondéné gunggung sakabèhing maésan kang ana ing jero cacah 28 iji lan kapérang dadi telung bagéan. Sepisan ya iku latar ngarep cacah 19 iji, latar tengah akèhé wolung iji (salah sijiné kijing Mas Malang), lan latar mburi akèhé sakijing (kijing Dhalang Panjang).

Situs liya kang ana ing sapepadha panggonan pasaréan iki ya iku Sendhang Maya. Situs kang duwèni rong kolam iku mapan ing sisih lor wétan pasaréan lan kagunakaké kanggo tandhon banyu udan. Kolam kang ana ing jero pager ubeng ukurané + 3,5 mèter x 5 mèter, wondéné kang ana ing jaban pager ubeng ukurané + 6 mèter x 6 mèter. Sendhang kasebut diubengi déning témbok bata kang padha karo Pasaréan Ratu Mas Malang, sarta dhuwuré + 3 mèter lan kandel 2,1 mèter. Sardjito neguhaké panemu kasebut kanthi nambahi yèn sapa wae kang ranggèhan tangané bisa nyandhak dawaning watu kasébut, kepénginané bisa kabul.

Barkas:Guratan Wayang Antakapura.jpg|Tatahan wayang ing salah sawijining témbok pasaréan.
Barkas:Halaman Inti Antakapura.jpg|Maésan ing latar tengah pasaréan.
Barkas:Makam Ratu Mas Malang (4).jpg|Sendhang Maya.
Barkas:Watu Jonggol (1).jpg|Watu Jonggol.

## Mula bukané kayasa 
jmpl|260x260px|Maésan Ki Panjang Mas.
jmpl|260x260px|Sawenèh maésan tanpa tenger jeneng kang ana ing latar ngarep pasaréan dinuga maésané wiyaga lan waranggana kang mèlu dipateni bareng Ki Panjang Mas.
Miturut Adrisijanti, ananing situs iki gegayutan karo Ki Dalem utawa Ki Panjang Mas lan Ratu Mas Malang. Mas Malang ya iku anak saka dhalang wayang wedhog kang jenengé Ki Wayah, dhèwèké banjur didadèkaké selir déning Amangkurat I. Sadurungé kaangkat dadi sélir, dhèwèké dadi garwané Ki Dhalang Panjang, salah sawijining dhalang kawentar ing wewengkon Kasultanan Mataram kang urip kawit papréntahan Susuhunan Anyakrawati utawa Panembahan Seda ing Krapyak. Miturut carita tutur kang diceritakaké kanthi turun-tumurun, jeneng Panjang Mas diolèhi sawisé dhèwèké nggelar pagelaran wayang ing Segara Kidul. Panguwasa Segara Kidul banjur maringi baki dawa kang ginawé saka kencana jalaran dhèwèké ora gelem nampa sembulih arupa dhuwit. Bebana kasebut kang nyebabaké dhèwèké tinepung kanthi jeneng Ki Panjang Mas.

Dhalang Panjang duwèni ambegan dawa lan swara kang pénak dirungokaké, satemah suluké ora pedhot-pedhot utawa menggèh-menggèh. Dhèwèké uga duwé pakaryan dadi panitera kang nggawé paugeran ngenani tata cara ngruwat. Dhèwèké nggawé paugeran yèn sapa waé kang arep nindakaké upacara ruwatan ing wewengkon Mataram kudu jaluk idin marang dhèwèké. Saliyané iku, dhèwèké uga ngganti pagelaran wayang bèbèr kalawan wayang kulit sajeroning upacara ruwatan. Minangka sawijining dhalang, Ki Panjang uga duwèni rombongan wiyaga lan waranggana. Salah sawijining warangganané ya iku bojoné dhéwé, wanodya kang duwé pawakan semlédhot katilik saka *katuranggan* (ngèlmu ngenani sipat sawijining barang, manungsa, lan kéwan dhedhasar wujud blegeré). Bab iki kang jalari Amangkurat I uga kesengsem marang Mas Malang.

Katrangan sajeroning *Babad Tanah Jawi:* *Javanese Rijskroniek* nuduhaké yèn Amangkurat I wiwitané ngutus bregadané kanggo golèk wanodya kang bakal didadèkaké selir anyar. Amangkurat I banjur ketemu déning Dhalang Wayah kang duwé anak wadon, nanging wis dadi bojoné Dhalang Panjang lan mbobot rong sasi. Amangkurat I ora ngrèwès lan ngutus bregadané supaya mboyong kanthi peksa wanodya kasebut menyang karaton. Johannes Jacobus Meinsma ngandharak​é yèn Amangkurat I nresnani banget Mas Malang, satemah Mas Malang banjur kaangkat dadi selir kinasih (selir kang paling ditresnani)''* kanthi gelar Ratu Wétan.

Dhèwèké uga nganggep yèn ngelanturé Mas Malang kang ngucap “*dalem, dalem, dalem…*” ya iku para batih lan selir kang mèri marang dhèwèké.* Wong-wong kang disigèni iku dipateni kanthi cara dibanda lan dikurung ana jero omah, uga ora diwènèhi pangan lan ombénan pirang-pirang dina nganti mati jalaran lemes. De Graaf njlèntrèhaké yèn Amangkurat I uga nggawa anaké, Pangéran Natabrata, supaya ngancani dhèwèké lan ora saguh bali menyang karaton. François Valentijn (menteri nagara Walanda) uga nganti gawé tulisan sajeroning *Oud en Nieuw Oost-Indien (Hindia Timur Dulu dan Sekarang)*, kang nggambaraké kahanan Amangkurat I nalika katinggal mati Mas Malang kang uniné kaya mangkéné: Patiné Mas Malang dadi pacoban abot kanggo Amangkurat I. Miturut palaporan pegawé Walanda, dhèwèké ora bisa nglakokaké papréntahan kanthi becik nganti 4–5 taun sawisé, malah dhèwèké ora mèlu mapag utusan agung nagara Walanda nalika téka ing Mataram. Pagawéané sauntara dilakokaké déning para menteri karaton.

## Kasusastran 
Situs iki ing sastra Indhonésia kaangkat dadi cerkak déning Indra Tranggono kanthi sesirah *Makam Para Pembangkang*. Cerkak kasebut sepisan kamot ing kalawarti *Jawa Pos* édhisi 15 Mèi 2005, sarta kababar ana ing buku kumpulan cerkak asesirah *Menebang Pohon Silsilah* déning pangecapan *Kompas* taun 2017. Mangkéné pethikan tugelan cerkak kasebut.

❝*Temuilah aku di bukit itu, sebelum rindu cemasku membatu, sebelum aliran darahmu membeku. Bukankah angin telah menyebarkan kabar itu kepadamu, hingga kerinduanku pun luluh dalam detak nadimu. Lihatlah, di sana ada puluhan nisan yang terserak! Di pojok itu, di bawah nisan yang diapit dua pohon beringin, bersemayam Ki Dalang Panjang Mas. Jika engkau memutar pandanganmu sedikit ke kanan, engkau akan menjumpai lima nisan di atas tanah yang agak tinggi. Tepat di tengahnya, bersemayam Retno Gumilang, istri ki dalang. Dia juga biasa dipanggil Mas Malang, sedangkan di samping bawah nisan Mas Malang itu, terserak belasan nisan-nisan tanpa nama, nisan-nisan para penabuh gamelan, sinden, dan entah siapa lagi. Bagaimana mungkin dalang, istri dalang, sinden, para penabuh gamelan, dan sekotak wayang bisa binasa bersama? Apakah maut begitu kompak bekerja?*❞

## Uga delengen 
* Mesjid Pajimatan Imagiri
* Musiyum Padhépokan Sumber Karahayon
* Situs Kerta

## Cathetan 
## Rujukan 
## Kapustakan 
**Arsip**

* 
* 
* 

**Buku**

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

**Buku lawas**

* 
* 

**Jurnal**

* 
* 
* 

**Kalawarta**

* 

**Wacan bacutan**

* 
* 
* 
* 

## Pranala njaba 
* Babad Tutur: Ki Dalang Panjang Mas.
* Pentas "Mother Dance" ing Pasaréan Ratu Mas Malang.