Warak jawa

**Warak jawa** (basa Indonésia: *badak bercula-satu kecil*, basa Latin: *Rhinoceros sondaicus*) iku anggota famili  Rhinocerotidae kang duwé sungu cilik siji lan siji saka limang jinis warak kang isih ana. Warak iki lumebu gènus kang padha karo warak Indhi lan duwé kulit mosaik kang mémper klambi waja. Warak iki dawané 3,1–3,2 m lan dhuwuré 1,4–1,7 m. Warak iki luwih cilik tinimbang warak Indhi lan luwih cerak gedhéné awaké karo warak Ireng/warak Hitam. Ukuran sunguné lumrahé kurang saka 20&nbsp;cm, luwih cilik tinimbang sungu spésies warak liyané.

Warak iki tau dadi salah siji warak ing Asia kang paling akèh panyebarané. Sanajan ingaran "Warak jawa", kéwan iki ora mung urip ing Pulo Jawa waé, nanging ing saindhenging  Nuswantara, Asia Kidul-Wétan lan Indhi sarta Tiongkok. Spesies iki saiki statusé kritis, mung sithik populasi kang tinemu ing alam bébas, lan ora ana ing kebon ratu. Warak iki minangka mamalia paling langka ing bumi. Papané mung kéri ana ing rong laladan kang direksa. Warak jawa uga isih ana résiko diburu, gampang kena lelara lan saya ciuté karagaman genetik kang njalari gangguan nalika tangkar-tumangkar.

Warak jawa bisa urip 30 tekan 45 taun ing alam bébas. Warak iki urip ing alas ratan ngisor (*hutan hujan dataran cendhèk*), ara-ara kanthi suket teles lan laladan dharatan banjir gedhé. Warak jawa akèhé anteng, kajaba ing mangsa pangenalan lan nggedhèkaké anak, sanajan sawijining golongan sok bisa ngumpul nalika nggegupak lan golèk mineral. Warak diwasa ora duwé kéwan pamangsa kang dadi mungsuh. Warak jawa lumrahé nyingkir saka manungsa, nanging bakal nyerang manungsa manawa keganggu. Panliti lan pangreksa alam arang nliti kéwan iki kanthi langsung amarga langkané kéwan iki lan anané bebaya ngganggu sawijining spésies kang mèh cures. Panliti migunaake kodhak lan conto buwangan kanggo ngukur kaséhatan lan tindak-tanduké kéwan-kéwan iki. Warak jawa luwih sithik disinaoni tinimbang spésies warak liyané.

## Taksonomi lan pawènèhan jeneng 
Warak jawa sepisanan ditliti déning panliti alam saka njaba laladan mau ing  taun 1787, nalika ana k'ewan loro ditembak ing Jawa. Balung warak jawa dikirim menyang panliti alam Walanda Petrus Camper, kang séda taun 1789 sadurungé nerbitaké panemoné manawa warak jawa iku spésies istimewa. Warak jawa liyané ditembak ing pulo Sumatra déning Alfred Duvaucel kang ngirim spesimené menyang rama tiriné, Georges Cuvier, èlmuwan Prancis kang misuwur. Cuvier ngrumangsani kéwan iki spésies istimewa taun 1822, lan ing taun kang padha diidhentifikasi déning Anselme Gaëtan Desmarest kanthi jeneng *Rhinoceros sondaicus*. Spesies iki spésies warak pungkasan kang diidhentifikasi. Desmarest ing awalé ngidhentifikasi warak iki asalé saka Jawa, nanging samengkoné ngowahi lan nelaaké spesimené asalé saka pulo Jawa.

Jeneng genusé *Rhinoceros*, ing njeroné uga ngamot warak Indhi, asalé saka basa Yunani: *rhino* tegesé *irung*, lan *ceros* tegesé *sungu*; *sondaicus* asalé saka tembung Sundha, laladan kang njangkep pulo Sumatra, Jawa, Kalimantan lan kapuloan cilik ing sekitaré. Warak jawa uga ingaran warak sungu-siji cilik (kanggo mbedaaké karo warak sungu-siji gedhé, jeneng liya saka warak Indhi).

Ana telung subspesies, nanging kari loro amarga sing siji wis cures:
* ***Rhinoceros sondaicus sondaicus***, jinis subspesies kang dingertèni yaiku *warak jawa Indonésia*' kang tau urip ing Pulo Jawa lan Sumatra. Saiki populasiné mung sawetara 40-50 ing Taman Nasional Ujung Kulon, papané ing pojok kidul Pulo Jawa. Sawijining panliti ngusulaké manawa warak jawa ing Sumatra lumebu subspesies kang béda, *R.s. Floweri*, nanging prakara iki ora ditampa kanthi wiyar.
* ***Rhinoceros sondaicus inermis***, yaiku **Warak jawa Indhi**, tau urip ing Benggala nganti Burma (Myanmar), nanging dianggep cures ing dasawarsa awal taun 1900-an. *Inermis* duwé teges *tanpa sungu*, amarga karakteristik warak iki yaiku sungu cilik ing warak lanang (lanang), lan ora ana sungu ing warak wadon (wadon). Spesimen spésies iki yaiku wadon kang ora duwé sungu. Situasi pulitik ing Burma nyegah taksiran spésies iki ing nagara iku, nanging kaslametané dianggep  ora bisa dipercaya.

Warak jawa lan Indhi iku siji-sijiné anggota gènus *Rhinoceros* kang sepisanan muncul ing rekaman fosil ing Asia sakiwa-tengené 1,6 yuta-3,3 yuta taun kapungkur. Prakiraan molekul mènèhi tabet manawa spésies wis kapérang luwih awal, sakiwa-tengené 11,7 yuta taun kapungkur. Sanajan lumebu ing jinis gènus, warak jawa lan Indhi dipercaya ora cerak gandhengané karo spésies warak liyané. Panlitén kang  béda wis ngetokaké hipotèsis manawa warak iku mungkin cerak gandhengané karo *Gaindetherium* utawa *Punjabitherium* kang wis cures. Analisis klad Rhinocerotidae mapanaké *Rhinoceros* lan *Punjabitherium* kang wis cures ing klad karo *Dicerorhinus*, warak Sumatra. Panlitén liya ngusulaké manawa warak Sumatra luwih cerak gandhengané karo loro spésies warak ing Afrika. Warak Sumatra bisa kapérang saka warak Asia liyané 15 yuta taun kapungkur.

Kaya seduluré ing Indhi, warak jawa duwé sungu siji (spésies liya duwé sungu loro). Sunguné iku sungu paling cilik saka kabèh warak, lumrahé luwih cendhak saka 20&nbsp;cm lan sing paling dawa 27&nbsp;cm. Warak jawa arang migunakaké sunguné kanggo gelut, nanging migunakaké sunguné kanggo mindhah lendhut ing *kubangan*, kanggo narik tetuwuhan supaya bisa dipangan, lan mbukak dalan ngliwati végetasi kang kandel. Warak jawa duwé lambé ndhuwur kang dawa kang kena kanggo mbantu njupuk pangan. Untu seriné dawa lan landhep; untuné iki dipigunaaké nalika warak jawa gelut. Ing samburiné untu seri ana enem untu graham dawa kang dipigunaaké kanggo mamah tetuwuhan kasar. Kaya kabèh warak, warak jawa duwé pangambon lan pangrungu kang apik nanging duwé pasawangan mata kang ala. Warak-warak iki kira-kira urip 30 nganti 45 taun.

## Panyebaran lan habitat 
[thumb|[Taman Nasional Ujung Kulon ing Jawa iku papan kanggo sisa warak jawa kang isih urip.]]
Kira-kira kurang saka 100 warak jawa isih ana ing alam bébas. Warak-warak dianggep mamalia paling kaancam; sanajan ish ana warak Sumatra kang papan kauripané ora direksa kaya warak jawa, lan sapérangan pangreksa alam nganggep warak mau duwé résiko kang luwih gedhé. Warak jawa dimangerténi isih urip ing rong panggonan, Taman Nasional Ujung Kulon ing pojok kulon pulo Jawa lan Taman Nasional Cat Tien kang papané kurang luwih 150&nbsp;km sisih lor Kutha Ho Chi Minh. Warak jawa diburu nganti cures ing ujung Malaysia taun   1932. Ing pungkasaning perang Vietnam, warak Vietnam dipercaya cures ing sakdawané lemah utama Asia. Pamburu lokal lan panegor alas ing Kamboja ngeklaim méruhi warak jawa ing Pagunungan Cardamom, nanging survey ing laladan mau gagal nemu bukti. Populasi warak jawa uga mungkin ana ing pulo Kalimantan, sanajan spésimèn mau mungkin wujud warak Sumatra, populasi cilik kang isih urip ing kana.

## Sifat 
Warak jawa iku kéwan anteng kajaba nalika tangkar-tumangkar lan nalika ngemong anaké. Warak-warak sok ngumpul ing klumpukan cilik ing papan nggolèk mineral lan ing blethokan lendhut. Njerum ing lendhutan iku sipat umum kabèh warak kanggo njaga suhu badan lan mbantu nyegah lelara lan parasit. Warak jawa ora ngedhuk blethokan lendhuté dhéwé lan luwih seneng migunakaké blethokan lendhut kéwan liyané utawa blethokan kang ana kanthi alami kang banjur diambaké kanthi migunakaké sunguné. Papan kanggo nggolèki mineral uga wigati banget amarga nutrisiné saka uyah. Wewengkon warak lanang luwih amba ketimbang sing wadon. Ambané wewengkon warak lanang 12–20&nbsp;km² lan wewengkon warak wadon kira-kira 3–14&nbsp;km². Ora dingertèni ana apa orané gelut rebutan teritorial.

Warak jawa duwé luwih sithik swara tinimbang warak Sumatra; sithik banget swarané warak jawa kang dingertèni. Warak jawa diwasa ora duwé mungsuh alami saliyané manungsa. Spesies iki, mligi ing Vietnam, iku spésies kang lumayu lumebu alas nalika manungsa nyerak saéngga angèl kanggo nliti warak.
Nalika Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora sepisanan diwedharaké taun 1975, warak jawa dilebokaké ing pangreksan Appendix 1: kabèh dagang internasional produk warak jawa dianggép ilegal. Survey pasar gelap sungu warak wis ngukuhaké manawa warak Asia duwé rega $30.000 pendhak kilogram, kaping teluné rega sungu warak Afrika.

### Ujung Kulon 
Ujung Ujung Kulon lebur amarga gunung Krakatau njebug taun 1883. Sawisé iku warak jawa banjur ngolonisasi manèh ing ujung, nanging manungsa ora akèh kang manggon manèh ing ujung iku kaya sadurungé, saéngga dadi papan reksané warak. Ujung Kulon diurus déning mantri Kehutanan Républik Indonésia.

### Cat Tien 
Sithik anggota *R.s. annamiticus* kang kasisa urip ing Taman Nasional Cat Tien, Vietnam. Warak iki tau nyebar ing Asia Kidul-Wétan, sawisé perang Vietnam, warak jawa dianggép cures. Cara kang dipigunaaké ing pertempuran njalari rusaké ékosistem laladan: panggunaan Napalm, herbisida lan defolian saka Agen Oranye, pangeboman saka awang-awang lan panggunaan ranjau dharat. Perang uga mbanjiri laladan nganggo senjata. Sawisé perang, akèh sing ndunungi désa miskin, sing sadurungé migunakaké métodhe kaya jugangan jebakan, saiki duwé senjata mematikan kang njalari padha dadi pamburu warak kang éfisièn. Panyangka kapunahan subspesies éntuk tantangan nalika taun 1988, sawijining pamburu nembak warak wadon diwasa kang nunjukaké manawa spésies iki bisa slamet saka perang. Taun 1989, ilmuwan nliti alas Vietnam kidul kanggo nggolèki bukti warak liya kang slamet. Tlipak sikil warak anyar duwèané paling sithik 15 warak ditemoaké ing sakdawané kali Dong Nai. Karena warak, laladan papan mereka tinggal menjadi pérangan Taman Nasional Cat Tien taun 1992.
Populasi warak-warak iki dikawatirké susut ing Vietnam, pangreksa alam ngira paling sithik 308 warak mungkin tanpa warak lanang sing slamet.

### Ing panangkaran 
Ora ana siji sijiya warak jawa ing kebon ratu (kebon kéwan). Taun 1800-an, paling sithik papat warak dipameraké ing Adelaide, Kalkuta lan London. Paling sithik 22 warak jawa wis didhokumentasiaké lan disimpen ing panangkaran, lan manawa cacahé luwih akèh amarga spésies iki kadhang salah ditafsiraké karo warak Indhi. Warak jawa ora tau ditangani kanthi becik ing panangkaran: warak tuwa dhéwé kang urip mung tekan umur 20 taun, sakiwa-tengené setengah saka umur mau,  warak ana ing alam bébas. Warak jawa paling kéri kang ana ing panangkaran mati ing Kebon ratu Adelaide, Australia taun 1907, papan spésies mau sithik kang dingertèni amarga wis ditunjuk warak Indhi.

## Cathetan sikil 
## Pranala njaba 
* Gambar Warak jawa  ing Rhino Resource Center
* International Rhino Foundation diyasa kanggo konservasi warak: Warak jawa 
* ARKive-gambar lan film warak jawa *(Rhinoceros sondaicus)* 
* Lembar spésies Warak jawa ing UNEP & WCMC