Makutha Rama

thumb|right|Penggambaran Wejangan Hastha Brata déning Begawan Kesawasidhi dhumateng Raden Arjuna, foto karya Herjaka HS taun 2008

## Kawruh Makutha Rama 
**Makutha Rama** inggih punika satunggaling lampahan wonten ing salebeting cariyos pewayangan. Makutha Rama kadadosan saking kalih tembung inggih punika Makutha tuwin Rama. Makutha tegesipun ageman ratu ingkang mapan wonten mustaka, déné Rama punika kapendhet saking asma salah satunggaling naléndra saking nagari Ayodya garwanipun Dèwi Shinta. Piwucal Hastha Brata punika rumiyin naté dipunwucalaken déning Ramawijaya dhumateng ingkang rayi nenggih Radèn Bharata ing Ayodya ugi Radèn Gunawan Wibisana nalika badhé jumeneng nata ing Ngalengka.

## Cariyos Gancaran Makutha Rama 
Wonten ing Kedhaton Negari Ngastina, Prabu Duryudana dipunadhep déning warangka nata nenggih Patih Arya Sengkuni, Nata Mandura Prabu Baladewa, Nata Ngawangga Adipati Karna, Pandhita Durna, miwah ingkang rayi kadang Kurawa. Salebeting pepanggihan kasebat sami pirembagan prekawis wahyu ingkang badhé mandhap wonten ing Marcapada(Indonésia: *donya*, Inggris: *world*). Wahyu mau aran Wahyu Makutha Rama. Sang nata Ngastina, Prabu Duryudana sanget kumacelu gadhah raos kepengen pikantuk wahyu wau. Wekasan Prabu Duryudana nyuwun dhumateng Adipati Karna supados ngupadi wahyu kasebat kanggé Prabu Duryudana. Adipati Karna lajeng nyagahi menapa ingkang dados dhawuh Prabu Duryudana. Kalawan Patih Sengkuni tuwin kadang sata Kurawa, Adipati Karna bidhal badhé ngupados dumunungipun wahyu Makutha Rama..

Salebeting Pertapan Kutharunggu, Kresna madeg dados satunggaling brahmana namanipun Begawan Kesawasidhi. Wonten dinten punika, sang Begawan Kesawasidhi nembé dipunadhep kaliyan Anoman, Resi Maenaka, Yaksendra tuwin Gajah Setubanda. Anoman ngandharaken bilih, sowanipun wonten Pertapan Kutharunggu punika badhé nyuwun seserepan miwah pitedah menggah margining kayuwanan ugi sampurnaning sangkan paran. Kajawi punika sang Anoman nyuwun dipununtabaken kamukswanipun. Anoman ngrumaosi bilih sampun sungkan tinitah wonten ing madyapada ingkang anggung sinandhangan cuwa suka wirang gambira papa mulya sapanunggalanipun. Begawan Kesawasidhi lajeng paring wangsulan dhumateng sang Anoman. Begawan Kesawasidhi ngendika dhumateng Anoman manawi wonten mapinten-pinten titah Hyang Widhi ingkang kataman rogarda sami sekung ngupaya usada supados waluya dinirgakipun keng yuswa, nanging sira ingkang pikantuk nugraha yuswa dangu malah sami nggresula. Begawan Kesawasidhi ugi njarwakaken manawi pati tuwin gesang punika muhung purpa wasesanipun Hyang Widhi. Dawa cendhekipun yuswa tumrap satunggaling titah punika, mungguhing Hyang Widhi, sajatosipun mengku karsa ingkang wigatos tumrapipun jagad raya..

Dereng rampung anggènipun sami pirembagan ing antawisipun Anoman kaliyan Begawan Kesawasidhi, dumadakan rawuh Adipati Karna, Patih Sengkuni ngadhep sang Begawan Kesawasidhi. Adipati Karna matur sajatosipun rawuhipun wonten Pertapan Kutharunggu punika, badhé ngupados wahyu ingkang sinebat Makutha Rama. Begawan Kesawasidhi wekasan paring wangsulan dhumateng Adipati Karna manawi wahyu punika boten gadhah wujud, boten gadhah warni, boten manggon, nanging namung minangka anugrah saking Hyang Widhi dhumateng tiyang ingkang katarima anggènipun nglampahi tapa brata. Midhanget pangandikanipun Begawan Kesawasidhi, Adipati Karna tuwin Patih Sengkuni wusana nduga manawi wahyu Makutha Rama mapan wonten angganipun Begawan Kesawasidhi.Salajengipun Begawan Kesawasidhi badhé dipunasta lumarap wonten nagari Ngastina dipunaturaken Prabu Duryudana. Begawan Kesawasidhi boten purun, nampik niyat saé Adipati Karna tuwin Patih Sengkuni. Wekasan Adipati Karna duka lajeng kadadosan perang. Rikalanipun sami perang, Adipati Karna boten kuwawa nrenggalangi kridhanipun Begawan Kesawasidhi. Adipati Karna wekasan ngedalaken panah Kyai Kunto Wijayadanu. Rikala pusaka kalawau sampun dipundalaken, Anoman tanggap lajeng nyaut Kuntawijayadanu saha dipunasta. Adipati Karna rumaos getun ing penggalaih wekasan mlajar kaliyan Patih Sengkuni tuwin Kurawa.

Wonten panggènan sanès inggih madyaning wana dipuncariosaken, Raden Arjuna pikantuk srana saking eyangipun Pandhita Saptaarga nenggih Begawan Abiyasa manawi kesahipun ingkang raka Prabu Kresna sesarengan wancinipun kaliyan dipunmandhapaken Wahyu Makutha Rama ing Gunung Kutharunggu. Pramila Raden Arjuna kelawan Punakawan cacah catur, inggih punika Semar, Gareng, Petruk, Bagong daya-daya badhé lumarap tumuju Arga Kutharunggu. Gumanti ingkang wonten Pertapan Deksana sang Begawan Wibisana dipunadhep déning Patih Padyawastana utawi Patih Reksabangsa. Wondene salebeting pepanggihan punika, Begawan Wibisana gadhah karsa badhé kesah madosi panjalmanipun Sri Bathara Ramawijaya ingkang minangka ara-araipun. Wekasan Begawan Wibisana lajeng semedi ngeningaken cipta tuwin pancadriya. Wekasan pikantuk bebungah déwa kanthi mangertosi kawontenan Sang Hyang Kesawa. Nanging salebeting nindakaken semedi kasebat, sekawan nepsu utawi catur driya ingkang dumunung wonten angganipun, oncat saha ngandharaken boten marem awit tumindak Begawan Wibisana. Wondene sekawan piwujudan nepsu saking Begawan Wibisan], ing antawisipun: Nuraga, Angkara, Lodra, tuwin Sukarda punika lajeng dipunpringgakaken supados kesah tumuju Gunung Kutharunggu. Ingkang suraosipun supados pepanggihan kaliyan satiya utami ingkang badhé ndherekaken tuwin nyampurnakaken sekawan piwujudan nepsu Wibisana kalawau sageda kondur dhateng alam baka. Begawan Wibisana piyambak badhé madosi panjalmanipun Sri Bathara Ramawijaya ara-araipun, ingkang badhé mbiyantu Begawan Wibisana kondur dhateng swarga.

Kekalihipun wekasan dipunparingi anugrah saged salin wujud dados kalih satriya bagus ing warni sarta dipunparingi asma Bambang Sintawaka kaliyan Bambang Kandhihawa. Kekalihipun lajeng sami dipunseblataken, dipunbucal déning Bathara Naradha ngantos dhumawah wonten ing Wana Swelagiri. Wontening madyaning wana kalawau, Bambang Sintawaka tuwin Bambang Kandhihawa sami sesumbar, ngendika ukara panantang ingkang dipuntujokaken dhumateng para satriya. Raden Gatotkaca ingkang midhangetaken saking dirgantara dados panas manahipun. Lajeng mandhap saking dirgantara manggihi Bambang Sintawaka tuwin Bambang Kandhihawa. Wekasan dumados perang. Kanthi gampil, Raden Gatotkaca saged dipunasoraken sarta dipunaku minangka putra sarta dipundhawuhi ngantheni lelampahipun.. Gumanti ingkang cinarita, wonten ing madyaning wana, suksma Arya Kumbakarna nenggani rawuhipun satriya utami, kados ingkang sampun dipunjarwakaken déning Begawan Kesawasidhi. Boten antawis dangu, Raden Werkudara ingkang nembé madosi Prabu Kresna kepanggih suksmanipun Kumbakarna. Arya Kumbakarna nyuwun idin dateng Werkudara supados saged manjing wonten raganipun. Nanging Raden Werkudara nampik panyuwunipun Arya Kumbakarna. Wekasan kadadosan perang ing antawisipun Raden Werkudara mengsah Raden Arya Kumbakarna. Nalika samanten, Raden Werkudara lena ing kaprawiran, suksma Arya Kumbakarna wekasan saged manjing wonten salebeting wentis Raden Werkudara ingkang kiwa. Raden Werkudara lajeng nglajengaken lampahipun ngupados Prabu Kresna..

Wonten Pertapan Kutharunggu, Raden Arjuna prapta Begawan Kesawasidhi. Salebeting penggalih, Begawan Kesawasidhi mangertos bilih Raden Arjuna ingkang pranyata trep dipundunungi **Wahyu Makutha Rama**. Sesampunipun sami bage binage, Begawan Kesawasidhi lajeng maringi piwucal luhur awujud ngèlmu **Hastha Brata** ingkang sadèrèngipun naté dipunwucalaken Sri Bathara Ramawijaya dhumateng Raden Wibisana, rikalanipun Wibisana badhé nglenggahi dhampar kedhaton Alengka. Saksampunipun Begawan Kesawasidhi purna anggènipun maringi piwucal dhateng Raden Arjuna, Begawan Kesawasidhi ugi maringaken pusaka Kunto Wijayadanu kagunganipun Adipati Karna. Raden Arjuna dipundhawuhi ngonduraken pusaka kasebat dhateng ingkang gadhah nenggih Adipati Karna. Lajeng Raden Arjuna nyagahi dhawuh sang Begawan Kesawasidhi. Wekasan pamit bidhal badhé manggihi adipati Karna..

Saksampunipun saking Pertapan Kutharunggu, Raden Arjuna wekasan saged kepanggih kaliyan Adipati Karna. Raden Arjuna lajeng maringaken pusaka Kunto Wijayadanu dhateng Adipati Karna. Pusaka punika dipuntampi déning Adipati Karna, malah
Adipati Karna ugi negendika dhateng Raden Arjuna. Adipati Karna ngendika manawi sanget kepengen gadhah Wahyu Makutha Rama. Raden Arjuna lajeng njarwakaken prekawis tegesipun utawi tegesipun Wahyu Makutha Rama. Salajengipun, Raden Arjuna mimbuhi manawi Wahyu Makutha Rama sampun manjing wonten raganipun. Mangertosi kawontenan makaten, Adipati Karna wekasan kepranan badhé ngrebat wahyu kasebat saking Raden Arjuna. Raden Arjuna boten ngeparengaken lajeng dados perang. Adipati Karna kasoran salebeting paperangan. Adpati Karna lajeng bidhal, mlajar saking palagan. Raden Arjuna piyambak kondur dhateng Pertapan Kutharunggu sowan Begawan Kesawasidhi. Wonten tengahing margi, Raden Arjuna kepanggih Raden Werkudara. Sesampunipun sami bage-binage tuwin njlentrehaken tujuanipun, Raden Arjuna tuwin Raden Werkudara lajeng tumuju wonten Pertapan Kutharunggu ngupados Prabu Kresna. Boten wetawis dangu, kedadak rawuhipun satriya kalih nama Raden Bambang Sintawaka tuwin Raden Bambang Kandhihawa ingkang diputumuti Raden Gathotkaca. Rawuhipun satriya kekalih wau, badhé ngasoraken Begawan Kesawasidhi kaliyan Raden Arjuna. Bambang Sintawaka lajeng mengsah yuda lumawan Begawan Kesawasidhi. Déné Raden Arjuna mengsah yuda lumawan Bambang Kandhihawa. Awit panguwaosipun jawata, wekasan Begawan Kesawasidhi badhar sajatining wujud dados Prabu Kresna, Bambang Sintawaka badhar sejatning wujud dados Dewi Wara Sembadra, sarta Bambang Kandhihawa badhar sajatining wujud dados Dewi Wara Srikandhi. Sesampunipun sampun mangertosi dhirinipun piyambak-piyambak, Raden Arjuna, Prabu Kresna, Dewi Wara Sembadra, Dewi Wara Srikandhi, Raden Werkudara, Raden Gathotkaca lajeng sami kondur dhateng nagari Amarta.

## Pethilan Pacelathon Piwucal Gunawan Wibisana Kaliyan Prabu Bisawarna 
BISAWARNA: Prasajan kéwala, kula nyuwun dhawuh sabda Paduka Kanjeng Rama Begawan, mugi sageda kinarya pamecut laksitaning lekas kula, anggèn kula maluya praja, Rama.

WIBISANA: Ya iya ’nggèr. Lakuning urip, pamoring pamardi lan pamarsudi mau dadiya pangudi. Sepisan: beciking kelakuwan saranané kudu hanggulang welas asih, nancepaké rasa ‘sih tresna. Kang kapindhoné: akèhing kepinteran, saranané kudu nlatèni pasinaon sarta ora isin tetakon. Kateluné: pakolèhing kagunan, saranané kudu ngulinakaké panggarap sarta nengkaraké pangupakara. Banjur ingkang angka catur: sugih, saranané kudu anggedhèkaké panggaotan kanthi gemi, surti, nastiti, ngati-ati sarta tumungkul pamikiré. Kaping lima: ngudi singgih, saranané kudu manggung angudi kawruh pangrèh praja, sarta nuntuni tata tentrem, tata patrapé wong omah-omah tentrem jenjeming ati. Angka nenem: buntasing sesurupan, saranané kudu gegosokan panemu, sarta anggilut marang surasaning basa. Ingkang wekasan: landheping panggrahita, saranané kudu ngulataké cipta sasmita, ya iku mawas rasaning patrap lan pangucap apa déné kedhèp sasmita sarta
ulat liring nganti bisa hanampani rasaning liyan ingkang ora kawedhar, utawa, nampakaké rasané dhéwé marang wong liya. Iku kulup, sapta ingkang wus ingsun paringaké marang jenengpara kaki, kena kinarya gegaran (Indonésia: *pegangan*).

BISAWARNA: Adhuh Bapa, ngaturaken panuwun. Tetrawangan raosing manah kula pindha lumampah ing wanci kulem pinapag ing obor sèwu. Namung kéwala, kadi wonten sandéyaning raos kula, déné sowan kula ing ‘ri kalenggahan mangké kadi bènèh lan padatan, krana pertapan punika semunipun wingit. Menapa wonten wigatos ingkang badhé Paduka paringaken dhateng ingkang putra, Bapa?

WIBISANA: Kulup, bener aturira. Tegesé sira lantip ing panggraita. Ngertiya ’nggèr, sayektiné walèh-walèh apa, kaya wus purna darmané pun bapa ana ing alam padhang iki, wiwit kuncung nganti gelung ‘nggonku laku darma, lumaku ana ing kabecikan. Srananing panggayuh aku nganti nyabrang saka Nagara Ngalengka mèlu Sang Bathara Rama, idheping tékad muhung hangèstuti marang bebener. Nanging ’nggèr sumurupa, kabèh kang tak-tindakaké, mbuh bener, mbuh luput, dina iki kaya wus wahyaning mangsakala kumudu paripurna. Katandha pun bapa wus nampa tengara ga’ibing Kang Kawasa, pun bapa nedya tinimbalan marak sowan ana ngarsaning Kang Kawasa, ’nggèr.

## Cathetan suku