open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Győr

**Győr** (, , kaloka kanthi jeneng alternatif) iku kutha wigati ing sisih lor=kulon Honggari, kutha krajan county Győr-Moson-Sopron county lan dumunung ing dalan utama Éropa Tengah, setengah dalan antara Budapest lan Wina. Kutha iki minangka kutha gedhé dhéwé nomer enenm ing Honggari lan minangka salah siji saka limang punjer regional utama.

## Jeneng 
Ing basa liya: Basa Kroasia: *Jura, Đura, Vjura*, Basa Jerman: *Raab*, Basa Slowak: *Ráb*, Basa Turki: *Yanık kale*, Basa Serbia: Ђур, *Đur*, utawa Јанок, *Janok*, . Deleng uga: Jeneng kutha ing Éropa ing manéka basa.

## Gladri 

Image:Ott-ház.jpg
Image:Műemlékházak a Bazilika tövében.jpg
Image:Baross úti sarokerkély.jpg

## Kutha kembar 
Győr duwé kutha kembaran:

## Deleng uga 
* Pratélan:Kutha ing Honggari
* Honggari

## Rujukan 
## Pranala njaba 
* Official site (Hungarian, English and German)
* Info Győr.com , Győr's high-class information portal 
* 
* A portal site  (in Hungarian)
* Aerial photography: Győr
* Aerial view of Gyor by Volkan Yuksel
Ènzim

thumb|Modhèl komputer enzim nukleosida purin fosforilase
**Ènzim** iku siji utawa sapérangan gugus polipeptida (protéin) kang duwé fungsi minangka katalis (senyawa kang nyepetaké prosès réaksi tanpa entèk ngréaksi) ing sawijining réaksi kimia. Carané kerja enzim yaiku nèmpèl ing sanjaban molekul dat-dat kang lagi réaksi lan kanthi mangkono nambah cepeting prosès réaksi. Panyepetan dumadi amargi enzim ngedhunaké ènergi pangaktifan kang banjur nggampangaké dumadiné réaksi. Sabagéyan gedhé enzim kerja kanthi cara khas, kang ateges saben jinis enzim mung bisa kerja ing samacem senyawa utawa réaksi kimia. Iki amarga bédaning struktur kimia saben enzim kang sifaté tetep. Minangka conto, enzim α-amilase mung bisa dipigunaaké ing prosès pangrombakan pathi dadi glukosa.

Perkara kang gegandhèngan karo enzim disinaoni ing **enzimologi**. Ing donya pendhidhikan dhuwur, enzimologi ora disinaoni dhéwé minangka sajurusan dhéwé nanging sagunggungan program studi maringaké mata kuliah iki. Enzimologi mligi disinaoni ing kadhokteran, èlmu pangan, tèknologi pangolahan pangan, lan cawang-cawang èlmu tetanèn.

Kerja enzim diprabawai déning sapérangan faktor, mligi yaiku substrat, suhu, kaasaman, kofaktor lan inhibitor. Saben enzim merlokaké suhu lan pH (tingkat kaasaman) optimum kang béda-béda amarga enzim iku protèin, kang bisa ngalami owah-owahan wangun yèn suhu lan kaasamané owah. Ing sanjabaning suhu utawa pH kang selaras, enzim ora bisa kerja kanthi optimal utawa strukturé bakal ngalami karusakan. Iki bakal njalari enzim kèlangan fungsiné babar pisan. Kerja enzim uga diprabawai déning kofaktor lan inhibitor.

Saiki, enzim iku senyawa kang umum dipigunaaké ing prosès prodhuksi. Enzim kang dipigunaaké lumrahé asalé saka enzim kang diisolasi saka bakteri. Panggunaan enzim ing prosès prodhuksi bisa ngundhakaké èfisiènsi kang bakal ngundhakaké cacahing prodhuksi.

## Deleng uga
Kecskemét

**Kecskemét** (), (pocapan kira-kira, Kech-kem-it), iku kutha ing tlatah tengah nagara Honggari. Kutha iki minangka kutha gedhé dhéwé nomer wolu ing Honggari, lan minangka papan papréntahan *county* Bács-Kiskun.

## Lokasi 
Kecskemét dumunung ing tengah antara Budapest lan Szeged, 86 kilomèter saka kaloro kutha mau, amèh padha adohé saka loro kali gedhé ya iku Kali Danube lan Kali Tisza.

## Dhémografi 
Kecskemét duwé 107,267 sing ndunungi (2001). Populasiné homogin kanthi mayoritas sing ndunungi wong Honggari. Ana sawatara sing ndunungi minoritas wong Roma kang manggon ing kutha iki; sing ndunungi iku mangun papréntahan minoritas kang independhen ing taun 1994. (95% Honggari; 0.8% Roma; 0.4% German; 0.2% Slovakian; 4.8% liya.)

## Mal 
* **Auchan** hipermarket
* **Baumax-x** 
* **Interfruct** 
* **Malom Shopping centre**
* **Metro**
* **Polus Rona Shopping centre**
* **Praktiker**
* **Szil-coop Shopping centre**
* **Tesco** hipermarket

## Pamérangan 
Kecskemét kapérang dadi 21+1 tlatah.

* Belváros (Pusat kutha)
* I. Árpádváros
* II. Máriaváros
* III. Széchenyiváros
* IV. Bethlenváros
* V. Rákócziváros
* VI. Erzsébetváros
* VII. Kossuthváros
* VIII. Hunyadiváros
* IX. Szent István-város (Műkertváros, Szolnoki-hegy)
* X. Szent László-város (Rendőrfalu)
* XI. Alsószéktó (Szeleifalu)
* XII. Felsőszéktó (Petőfiváros, Sutusfalu)
* XIII. Talfája
* XIV. Katonatelep
* XV. Repülőtér (Reptéri-lakótelep)
* XVI. Matkó
* XVII. Kadafalva
* XVIII. Szarkás
* XIX. Hetényegyháza
* XX. Méntelek
* XXI. Borbáspuszta

## Atraksi Turis 
* Balai kutha Kecskemét
* "Cifra Palota" 
* Gréja tuwa
* Sinagog
* József Katona Theatre

## Gladri 

Image:Székely Bertalan Vérszerződés.jpg|The seven Hungarian Grand Princes close their so called "blood-pact", with which they unified the seven Hungarian tribes.

Image:Megyeszékhelyek - Bács-Kiskun megye - Kecskemét.jpg|Aerialphotography of the city center
Image:Malom Uzletkozpont a belvarossal.jpg|Malom Shopping Mall in the downtown

## Kutha kembar 
*  Aomori, Aomori Prefecture
*  Hyvinkää
*  Rüsselsheim
*  Coventry
*  Dornbirn
*  Marosvásárhely
*   - [Tekirdağ
*  Galánta(https://jv.wikipedia.org/wiki/Gal%C3%A1nta)
*  Linköping
*  Simferopol
*  Beregszász
*  Arcueil
*  Nahariya
*  Viborg

## Uga delengen 
* Pratélan:Kutha ing Honggari
* Honggari

## Pranala njaba 
* Official site
* Kecskemét's local map
* Aerial photography: Kecskemét
* http://www.kecskemet.com/kecskemet/history.html
*   - [http://www.tekirdagefsanesi.com  Tekirdağ
Kistelek

ing Honggari]]
**Kistelek** iku sawijining kutha ing *county* Csongrád, ing dhataran kidul Honggari. 

## Geografi
Kutha iki jembaré  lan duwé padunung cacahé  7573 jiwa (2001).

## Uga delengen
* Daftar:Kutha ing Honggari
* Honggari
Imhotep

[thumb|Patung Imhotep ing [Louvre]]
**Imhotep** (sok diéja **Immutef**, **Im-hotep**, utawa **Ii-em-Hotep**, Mesir: *ii-m-ḥtp*) iku arsitèk lan dhokter sepisanan sing dikenal ing sajarah. Minangka salah siji tangan tengené Pirngon Djosèr, panjenengané nggawé Piramida Djzosèr ing Saqqara, Mesir kurang luwih taun 2630-2611 SM, sawéné papréntahan dinasti katelu Mesir. Dimungelaké, panjenengané iku wong sing sepisanan migunakaké cagak ing arsitèktur. Jenengé ateges *wong ing katentreman*.

Imhotep nyambut gawé minangka kanselir kanggo pirangon lan pandhita dhuwur déwa Ra ing Heliopolis. Panjenengané iku putra saka Ptah. Panjenengané iku wong sing pinter banget, mila diwènèhi akèh gelar. Gelar lengkapé ya iku: *Kanselir Mesir Ngisor, Sing Sepisanan sawisé Raja Mesir nDuwur, Administrator Pura Agung, Katurunan Bangsawan, Pandhita Dhuwur Helopolis, Pambangun, Pamahat, lan Ahli Panggawé Jambangan*. Imhotep dikenal minangka pangadeg kadhokteran Mesir kuna, lan panulis saka papirus Edwin Smith, sing isiné ngenani kutukan, lelara ènthèng lan observasi anatomi.

Rong éwu taun sawisé patiné, kalungguhané diangkat dadi déwa. Imhotep dadi déwa kadhokteran lan panyarasan, kaya Asclepius ing kabudayan Yunani kuna.

Papan pakuburané Imhotep nganti saiki during dimangertèni. Para ahli sajarah Mesir wis nyoba nggolèki nanging tekan saiki during tinemu. Akèh sing percaya yèn kuburané ana ing Saqqara.
Padunung

thumb|Dalan kang kebak kang ndunungi Jepang, nagara kanthi kapadhetan kang ndunungi kang dhuwur banget
thumb|Proyeksi tuwuhing kang ndunungi donya abad iki
**Pandunung** siji nagara utawa laladan bisa dipérang dadi rong pangertèn:
* Wong kang manggon ing laladan mau
* Wong kang kanthi ukum **duwé hak** manggon ing laladan mau, utawa duwé layang parijawat (Ind: surat resmi) kanggo manggon ing kana, nanging milih manggon ing laladan liya.

Sajeroning parisabawidya, kang ndunungi ya iku klumpukaning manungsa kang ngenggoni wewengkon pratalawimba lan ruwang tartamtu.

Prakara-prakara ngenani wong kang ndunungi disinaoni ing kawruh **Dhémografi**. Manéka warna aspèk tindak tanduk manungsa disinaoni ing parisabawidya, artatatawidya, lan parisabawidya. Dhémografi akèh dianggo ing babagan pemasaran, kang gegandhèngan raket karo unit-unit artatata (Ind: ekonomi), kaya déné pengècèr nganti juru lêngganan potensiyal.

## Kapadhetan kang ndunungi 
thumb|Tuwuhing kang ndunungi luwih dhuwur ing nagara tumuwuh (abang) katimbang ing nagara maju (biru)
Kapadhetan kang ndunungi diitung kanthi mara cacahing kang ndunungi karo jembar wewengkon kang dipanggoni (Dunung dipara jembar wewengkon).
 
Sawetara juru awat (Ind: pengamat) babrayan pracaya yèn citakara (Ind: konsep) kapasitas amot uga lumaku sajeroning nyinaoni bab wong kang ndunungi bumi, ya iku wong kang ndunungi kang ora kakontrol bisa njalari bencana Malthus. Sawetara juwu awat liyane ra pracaya marang panemu iki. Grapik ing ngisor nuduhaké mundhaké logistik kang ndunungi.

Nagara-nagara cilik lumrahé duwé kapadhetan wong kang ndunungi kanthi paling dhuwur, ing antarané: Monako, Singapura, Vatikan, lan Malta. Nagara gedhé kang duwé kapadhetan kang dhuwur antarané Jepang lan Bangladesh.

## Padunung donya 
Adhedhasar prakira kang ditrebitkan déning Biro Cacahjiwa Amérika Sarékat, kang ndunungi donya ngancik angka 6,5 milyar jiwa ing tanggal 26 Pebruari 2006 jam 07.16 WIB. Saka watara 6,5 milyar kang ndunungi donya, 4 milyar ing antarané manggon ing Asia. Pitu saka sepuluh nagara kang ndunungi paling akèh ing donya dumunung ana ing Asia (sanadyan Rusiyah dumunung ing Éropa).

Ing ngisor iki urut titining (Ind: peringkat) nagara-nagara ing donya dhedhasar cacahing kang ndunungi (2005):
# Républik Rakyat Tiongkok (1.306.313.812 jiwa)
# India (1.103.600.000 jiwa)
# Amérika Sarékat (298.186.698 jiwa)
# Indonésia (241.973.879 jiwa)
# Brasil (186.112.794 jiwa)
# Pakistan (162.419.946 jiwa)
# Bangladesh (144.319.628 jiwa)
# Ruslan (143.420.309 jiwa)
# Nigeria (128.771.988 jiwa)
# Jepang (127.417.244 jiwa)
-->

## Réferènsi 
* Proceedings of the United Nations Expert Meeting on World Population to 2300

## Pranala njaba 
* Phishare.org
* Population Reference Bureau
* Populationworld.com
* Divisi kependudukan PBB
* Biro Sensus AS - Daftar nagara ing donya miturut cacahing padunung
* PopulationData.net - Informasi lan peta penduduk dunia 
* World Population Clock - Sensus padunung AS
*  WorldPopClock.com
Nouakchott

**Nouakchott** (; ;  '''', asliné turunan saka basa Berber Nawākšūṭ, "papané angin") yaiku kutha krajan uga kutha gedhé dhéwé ing Mauritania. Kutha iki uga kutha kang gedhé ing Sahara. Kutha iki duwé jembar ±1.000&nbsp;km² lan kang ndunungi cacahé watara 881.000 jiwa (1999).

## Pranala njaba 
* Lexicorient: Nouakchott 
* Life in Nouakchott 
* NASA Image 

## Rujukan
Region ing Mauritania

Sacara administratif, Mauritania dipérang dadi 12 regio (*régions*) lan siji distrik kutha krajan (*capital district*) kang sabanjuré saben region mau dipérang manèh dadi 44 departemen (*départements*). Ing ngisor iki pratélan region (sajeroning tandha kurung kutha krajan regio):

right|Peta pamérangan administratif Mauritania
# Adrar (Atar)
# Assaba (Kifa)
# Brakna (Aleg)
# Dakhlet Nouadhibou (Nouadhibou)
# Gorgol (Kaédi)
# Guidimaka (Sélibaby)
# Hodh Ech Chargui (Néma)
# Hodh El Gharbi (Ayoun el Atrous)
# Inchiri (Akjoujt)
# Tagant (Tidjikdja)
# Tiris Zemmour (F'dérik)
# Trarza (Rosso)
# Nouakchott (distrik kutha krajan)
Kuping

**Kuping** (basa krama: **talingan**) iku siji organ kang bisa ndhetèksi utawa ngenal swara.

Kupingé kéwan vertebrata dhasaré padha saka iwak tekan manungsa, kanthi sapérangan variasi selaras karo fungsi lan spésies.

Saben vertebrata duwé sapasang kuping, siji lan sijiné panggonané simetris ing pérangan kang walikan ing sirah, kanggo njaga kaseimbangan lan lokalisasi swara.

Swara iku wangun ènergi kang obah ngliwati udara, banyu, utawa barang liyané, ing siji gelombang. Sanajan kuping kang ndhetèksi swara, fungsi pangenalan lan interpretasi dilakokaké ing utek lan sistem saraf pusat. Rangsangan swara dikirim nuju polo liwat saraf kang nyambungaké kuping lan utek (nervus vestibulokoklearis).

## Pranala njaba 
* Protein behind hearing
* Effect of sound waves (Flash animation)
* 3D Ear page
Kebuk

jmpl|ka|300px|Anatomi paru-paru: 1 = *luchtpijp (trachea)*, 2 = *rechter bronchus*, 3 = *linker bronchus*, 4 = *rechter long (pulmo dexter): bovenste* (4a) *middenste* (4b) *en onderste* (4c) *longlob*, 5 = *linker long (pulmo sinister): bovenste* (5a) *en onderste* (5b) *longlob*, 6 = *fissura obliqua*, 7 = *fissura horizontalis*, 8 = *arteria pulmonalis*

**Kebuk** () iku jeroan ing tatanan ambegan (*respiration*) kang uga nduweni kagunaan kanggo ngiderke getih ing kewan jejangkrongan (*vertebrata*). Gunané *yaiku* ngijolaké dat kecut (oxygen) saka udara karo karbon dioksida saka getih. 

## Kebuk kewan nyusoni 
Kebuké kewan nyusoni bentuké kaya gabus lan katutup déning epitelium, saéngga lumah totalé adoh luwih gedhé tinimbang lumah njaba kebuk iku dhéwé. Kebuk manungsa iku conto tipikal kebuk jinis iki.

Ambegan mligi diobahké déning otot diafragma ing ngisor. Yèn otot iki ngerut, ruwang kang nampung paru-paru bakal saya amba, lan semono uga sawaliké. Balung rusuk uga bisa nambah amba lan ngerut sithik. Akibaté, udara kaserot lumebu lan kesurung metu paru-paru liwat trakea lan tube bronkial utawa bronchi, kang cawang-cawang lan pucuké wujud alveoli, yaiku kanthong-kanthong cilik kang dikupengi kapilèr kang isiné getih. Ing kéné oksigèn saka udara ndhifusi ing getih, lan banjur digawa déning hemoglobin.

Getih angka deoksigenisasi saka jantung tekan paru-paru liwat arteri paru-paru lan, sawisé dioksigenisasi, ngedhar manèh liwat vena paru-paru.
Gula jawa

thumb|right|Gula jawa
**Gula Jawa** diarani uga **gula klapa**, **gula krambil**, **gula abang**, **gula arèn**, atawa **gula melaka** ing Malaysia, iku gula sing digawé saka nira, legèn utawa tlutuh sing tumétès saka manggar klapa. Gula jawa wernané coklat lan wanguné manut karo cithakané. Yèn dicithak nganggo bathok klapa wanguné dadi kaya bal disigar, nanging yèn dicithak nganggo pring wanguné bunder kaya silinder .

## Piguna 
Rasané kang legi tur gurih nggawé gula iki asring kanggo bahan gawé masakan lan jamu.

Kejaba iku, Gula iki duwé khasiat kang apik kanggo awak, kaya ta :
# Ngemot mineral
# Ngemot gula (sukrosa) kang ana ing gula abang luwih sithik tinimbang gula biyasa.
# Ngemot Thiamine, Riboflavin, Nicotinic Acid, Ascorbic Acid, protéin lan vitamin C.
# Apik kanggo *terapi* asma, kurang getih utawa anémia, lépra/kusta, lan apik kanggo bocah cilik
# Bisa kanggo ngurangi watuk karo mriyang.
# Apik kanggo wong kang kena typhus.
# Bisa kanggo nyingsetaké awak
# Ngurangi panasing pankréas
# Nguataké jantung
# Nguataké untu
# Khasiaté ora kalah kaya madu.
Lan èfèk apik liyané kanggo awak 

## Delengna uga 
# Cara gawé gula jawa 
## Cathetan suku
Corong Kidul

thumb|220px|Werna ijo tuwa: region kang kalebu tlatah Corong Kidul. Werna ijo: region kadhangkala dianggep kalebu tlatah Corong Kidul. Werna jo enom: region arang banget dianggep kalbeu tlatah Corong Kidul

**Corong Kidul** utawa ***Southern Cone*** ing Basa Inggris (Basa Spanyol: *Cono Sur*, Basa Portugis: *Cone Sul*) tegesé siji region géografis kang dumadi saka tlatah ing pucuk kidul Amérika Kidul, sangisoré garis Tropis Capricorn. Tlatah iki kalebu Argentina, Chili lan Uruguay, lan kadhangkala Paraguay lan pérangan kidul Brasil kalebu Rio Grande do Sul, Santa Catarina, Paraná lan São Paulo.

## Basa 
Basa utama yakuwi Basa Spanyol (*castellano*) paninggalan jaman panjajahan Spanyol saka abad kaping-16 nganti abad kaping-19; yèn dianggep kalebu Brasil, Basa Portugis minangka basa nomer loro.

Basa-basa Autochthonous, dianggo déning sawatara golongan Amerindian kalebu Mapudungun (uga dikenal minangka Mapuche) lan Basa Guarani.

Basa Italia (mligi dhialèk Italia Lor, kaya déné Basa Venesia) dianggo déing komunitas ing pinggiran Argentina lan Brasil kidul. Basa Jerman ing sawatara dhialèk mligi dianggo ing Brasil kidul, Argentina kidul lan ing sawatara komunitas ing Chili kidul.

Sabanjuré Basa Inggris dipigunakaké ing Kapuloan Falkland, tlatah kang dadi rebutan antaran Britania Raya lan Argentina. Basa Welsh dianggo déning katurunan migran ing region Patagonia Argentina. Basa Jepang dianggo déning kamunitas ing Brasil kidul-wétan, lan Basa Koréa ing kutha-kutha utama. 

## Rujukan
Tauhid

Tembung **tauhid** iku asalé saka basa arab توحيد ateges nyawijèkaké. Ana ing bab aqidah Islam tauhid duwèni teges nyawijèkaké Allah ana ing sak kabèhé lelaku ngibadah. Para Ulama mbagi tauhid dadi telung warna yaiku: tauhid rububuyah, tauhid uluhiyah lan tauhid asma wa sipat.

## Tauhid Rububuyah
Tauhid rububiyah yaiku angimani bilih Allah iku siji-sijiné rabb ingkang duwé, nggawé lan ngatur jagad lan sak isiné. Kaya mau ing Al-Qur'an *Az-Zumar* ayat 62 : *Allah ingkang nggawé sak kabèhé lan panjenengané sing ngopèni sak kabèhé.*

## Tauhid Uluhiyah
Tauhid uluhiyah yaiku angimani bilih Allah iku siji-sijiné sing bener kanggo disembah.

## Tauhid Asma wa Sifat
Tauhid asma wa sipat yaiku angimani bilih Allah duwé asma lan sipat apik (Asmaaulhusna) sing sak patrapé kaliyan  keangunganipun Allah.
Edna Parker

** Edna Scott  Parker ** ingkang miyos ing Morgan Country, Indiana, Amérikah Sarékat tanggal 20 April 1893 punika wanita ingkang dipunparingi kanugrahan tiyang paling sepuh ing donya sasampunipun Yone Minegawa saking Jepang tilar donya tanggal 13 Agustus 2007  ing yuswa 114 taun 221 dinten.

## Réferènsi 
## Pranala njawi 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Anglo-Amérika

[right|250px|right|thumb|Anglo-Amérika: ijo tuwa nuduhaké nagara-nagara kang kanthi traditional kalebu tlatah iki ([Kanada lan Amérikah Sarékat). Tlatah liya kang migunakaké basa Inggris minangka basa resmi awarna ijo enom. Francophone Quebec, bisa kagolong utawa ora  utawa kang duwé gayutan sajarah, ètnik, basa lan budaya kang kenthel karo Inggris/Britania Raya utawa pulo-pulo Inggris lumrahé. Tlatah Anglo-Amérika iku béda karo Amérika Latin, yaiku tlatah ing Amérika kang nganggo basa where Roman kang asalé saka Basa Latin (yaiku, Basa Prancis, Basa Spanyol lan Basa Portugis).

## Sumber 
## Deleng uga 
* Amérika Lor
* Anglophone
* Hispanic
* Anglo Afrika
Kutub

**Tlatah kutub** iku tlatah ing bumi saubengé kutub bumi, uga dikenal minangka tlatah beku. Kutub Lor lan Kutub Kidul minangka punjeré, tlatah iki didominasi déning lapisan ès ing Samodra Arktik lan bawana Antartika.  Lapisan ès ing kutub saiki wis suda akibat saka anané pamanasan global.

## Dhéfinisi
Arktik (Kutub Lor), duwé sawatara dhéfinisi, kalebu tlatah loré bunderan kutub (66-33N), utawa tlatah ing saloré garis lintang 60 derajad, utawa tlatah saka Kutub Lor nganti Garis Kayu (*timberline*).

Antartika (Kutub Kidul), biyasa diwedharaké minangka tlatah sakidulé garis lintang kidul  60 derajad, utawa bawana Antartika. Prajanjèn Antartika taun 1959 migunakaké dhéfinisi kang resmi.

## Uga delengen 
### Antartika
*Antartika
*Ecozone Antartika
*Expeditions of Antarctica
*Géografi Antartika

### Arktik
*Kutub Lor
*Samodra Arktik

### Kutub
**Kutub Lor
**Kutub Kidul
*Èksplorasi Kutub

## Pranala njaba 
*
*The Polar Regions 
*International Polar Foundation
*Arctic Environmental Atlas (UNDP) 
*Earth's Polar Regions on Windows to the Universe
*Arctic Studies Center, Smithsonian Institution 
*Scott Polar Research Institute, University of Cambridge
*WWF:The Polar Regions
*World Environment Day 2007 "Melting Ice" image gallery at The Guardian
*Polar Discovery

## Gladri

Image:WhiteNightKinsarvik.jpg|North polar region
Image:Transantarctic mountain hg.jpg|Antarctic mountain
Image:Polar Bear 2004-11-15.jpg|North polar region polar bears
Image:Pygoscelis papua.jpg|South polar region penguin
Image:Polar scenes.jpg|Polar scenes
Image:Greenland ice stream.jpg|Polar ice stream
Image:The Earth seen from Apollo 17.jpg|South pole at image bottom
Image:Aurora2.jpg|Purple aurora
Penanggalan Islam

**Penanggalan Islam** utawa **pananggalan Hijriyah** (basa Arab: التقويم الهجري; *at-taqwim al-hijri*) iku sawijining pananggalan kang dhedhasar mlakuné rembulan ngubengi bumi. Penanggalan iki di gunakaké déning umat Islam kanggo ngukuhaké dina-dina wigati kang ana gandhèng-cènèngé karo ngibadah, contoné pasa ing wulan ramadhan, riyaya Idul Fitri lan Idul Adha.
Penanggalan iki uga ingaran pananggalan hijriyah disebabaké taun kapisan kang di gunakaké kanggo dhasar pananggalan yaiku taun pas Muhammad ijrah saka Mekah menyang Madinah.

## Jeneng-jeneng Sasi 
Sasi-sasi ing pananggalan Hijriyah iku ana 12 sasi:
#Muharram
#Safar
#Rabiul awal 
#Rabiul akir
#Jumadil awal
#Jumadil akir
#Rajab 
#Sya'ban
#Ramelan
#Syawal
#Dzulkaidah
#Dzulhijjah

## Deleng uga 
* Kalendher Jawa
* Pasa
* Kaji
* Idul Fitri
* Idul Adha

## Pranala njaba
Sophan Sophiaan

thumb|Sophan Sophiaan

**Sophan Sophiaan** (Makassar, Sulawesi Kidul, 26 April 1944&ndash;Ngawi, Jawa Wétan, 17 Mèi 2008)  iku aktor senior, sutradara lan pulitikus Indonésia. Ramané, Manai Sophiaan, iku pulitikus misuwur Indonésia sing tau dadi duta besar ing Ruslan.

Sophan palakrama karo Widyawati, aktris sénior Indonésia. Sawisé akèh makarya ing donya filem, Sophan mèlu ing panggung pulitik lan tau aktif ing Partai Demokrasi Indonesia Perjuangan. Ing kapasitasé iku, panjenengané tau dadi anggota Déwan Perwakilan Rakyat lan Majelis Permusyawaratan Rakyat RI.

Ing taun 2005, panjenengané mèlu ngedegaké Parté Dhémokrasi Pembaruan bebarengan karo Laksamana Sukardi, Arifin Panigoro, Roy BB Janis, Sukowaluyo Mintohardjo, Noviantika Nasution, Didi Supriyanto, Tjiandra Wijaya, Postdam Hutasoit lan RO Tambunan.

Sophan tilar donya tanggal 17 Mèi 2008 ing sawijining kacilakan motor ing Ngawi, Jawa Wétan.

## Filmografi 
### Minangka Pemeran 
* Lisa (1971) déning M. Sharieffudin A
* Pengantin Remaja (1971) déning Wim Umboh
* Lorong Hitam (1971) déning Turino Djunaidy
* Matahari Hampir Terbenam (1971) déning R. Iskak
* Perkawinan (1972) déning Wim Umboh
* Tjintaku Djauh Dipulau (1972) déning Motinggo Boesje
* Si Bongkok (1972) déning Lilik Sudjio
* Pemberang (1972) déning Hasmanan
* Mutiara Dalam Blethok (1972) déning Wahyu Sihombing
* Pencopet (1973) déning Matnoor Tindaon
* Anak Yatim (1973) déning Fritz G. Schadt
* Percintaan (1973) déning Pitrajaya Burnama
* Timang-Timang Anakku Sayang (1973) déning Sandy Suwardi Hassan
* Perempuan (1973) déning Pitrajaya Burnama
* Romi Dan Juli (1974) déning Hasmanan
* Cinta Remaja (1974) déning Lilek Sudjio
* Aku Cinta Padamu (1974) déning Hasmanan
* Kehormatan (1974) déning Bobby Sandy
* Gaun Pengantin (1974) déning Bobby Sandy
* Demi Cinta (1974) déning Matnoor Tindaon
* Sentuhan Cinta (1976) déning Bobby Sandy
* Rahasia Seorang Ibu (1977) déning Wahyu Sihombing
* Kemilau Kemuning Senja (1980) déning Hasmanan
* Amalia S.H. (1981) déning Bobby Sandy
* Perempuan Kedua (1990) déning Ida Farida
* Yang Tercinta (1991) déning M.T. Risyaf
* Love (2008) déning Khabir Bhatia

### Minangka Sutradara 
* Jinak-Jinak Merpati (1975)
* Widuri Kekasihku (1976)
* Letnan Harahap (1977)
* Bung Kecil (1978)
* Buah Hati Mama (1980)
* Jangan Ambil Nyawaku (1981)
* Bunga Bangsa (1982)
* Kadarwati (1983)
* Saat-Saat Yang Indah (1984)
* Tinggal Landas Buat Kekasih (1984)
* Melintas Badai (1985)
* Damai Kami Sepanjang Hari (1985)
* Di Balik Dinding Kelabu (1986)
* Arini, Masih Ada Kereta Yang Lewat (1987)
* Ayu Dan Ayu (1988)
* Suami (1988)
* Sesaat Dalam Pelukan (1989)
* Ketika Senyummu Hadir (1991)
* Sesal (1994)

## Sinétron 
* Abad 21
* Kemuning
* Garudha (2008)

## Pranala njaba 
* Profil ing tokohindonesia.com 
* Profil ing tamanismailmazuki.com

## Réferènsi
Basa Spanyol

**Basa Sepanyol** iku basa Iberia-Roman, lan basa sing paling akèh digunakaké katelu utawa kapapat ing donya. Basa Sepanyol minangka basa utama kanggoné watara 352 yuta wong ing donya, utawa kanggoné 417 yuta wong yèn kalebu non-penutur asli (miturut perkiraan taun 1999). Mayoritas penutur basa iki manggon ing Amérika Latin.

## Pranala njaba
Basa Portugis

**Basa Portugis** utawa **basa Portegis** (*português*) iku basa Roman kang akèh dipituturaké ing Portugal, Brasil, Angola, Mozambik, Tanjung Verde, Guinéa-Bissau, Guinéa Katulistiwa, São Tomé dan Príncipe, lan Timor Wétan. Akèh ahli basa kang nganggep basa Galisia, basa laladan ing Galisia, Spanyol, sajatiné sajenis basa Portugis kang wis olèh prabawa kuwat saka basa Spanyol. Kanthi punjul 270 yuta penutur asli (Ethnologue 2021), basa Portugis iku basa kang dipituturaké kanthi amba sadonya lan sawijining basa kang dipituturaké paling akèh kaping lima utawa enem sadonya. Basa Portugis dadi basa kang paling akèh digunakaké ing Amérika Kidul awit Brasil, kanthi kang ndunungi 215.000.000 jiwa, dadi watara 51% saka kabèh populasi Amérika Kidul.

## Conto-conto 
.]]
.]]
.]]
:***PT.** - Pocapan standar Portugal*
:***BR.** - Pocapan standar Brasil*

## Uga delengen 
* Pratélan tembung silihan saka basa Portugis ing basa Jawa

## Pranala njaba 
* Ethnologue.com: Portuguese 
*  Instituto Camões Basa Portugis dan kabudayan Portugal
*  Ciberdúvidas da Língua Portuguesa Popular transnational website for doubts in the Portuguese language for native speakers
*  Portuguese dictionary Kamus Basa Portugis
* Biblioteca Nacional Perpustakaan Nasional Portugal
* Biblioteca Nacional  Perpustakaan Nasional Brasil
* Portuguese 101
Tripoli

**Tripoli** (Basa Arab: **طرابلس** **Ṭarābulus** -  uga **طرابلس الغرب** **Ṭarā-bu-lus al-Gharb** Basa Libia sadina-dina: **Ṭrābləs** asal saka "kanggo telung kutha" Basa Yunani: Τρίπολη, Basa Turki: Trablus) iku kutha gedhé dhéwé lan kutha krajan Nagara Libia.
Tripoli sing ndunungi 1.69 yuta jiwa. Kutha iki dumunung ing sisih lor-kulon ana ing pinggir ara-ara pasir, lan pinggir Sagara Mediterania. Tripoli diadegaké ing abad kaping-7 SM déning wong Phoenicia, sing mènèhi jeneng *Oea*.

Tripoli iku kutha sing gedhé dhéwé, kutha pelabuhan utama, lan pusat perdagangan lan indhustri ing Libia. Ing kutha iki uga dumunung Universitas Al-Fateh. Amarga dawané sajarah kutha iki, akèh tinemu situs-situs arkèologi wigati ing Tripoli. Cuaca ing Tripoli lumrahé padha karo cuaca ing tlatah Mediterania, kanthi mangsa panas sing garing lan panas, mangsa adhem kang njekut lan curah udan kang samadya.

"Tripoli" uga duwé makna "Sha'biyah" (pamérangan administratif paling dhuwur ing sistem Libia).

## Sajarah 
### Sajarah kuna 
Kutha iki diadegaké ing abad kaping-7 SM, déning bangsa Phoenicia, kang mènèhi jeneng "Oea". Bangsa iki manawa katarik marang tlatah iki amarga anané pelabuhan alam kang apik, diapit déning ujung cilik ing sisih kuloné, Sabanjuré tlatah iki dikuwasani déning panguwasa Cyrenaica (sawijining koloni wong Yunani saka pasisir Afrika Lor, wétané Tripoli, setengah dalan saka Mesir.

Iklim:

## Kutha kembar 
*  **Aljir**, Aljeria
*  **Beirut**, Libanon
*  **Belo Horizonte**, Brasil (wiwit taun 2003)
*  **Izmir**, Turki
*  **Madrid**, Spanyol
*  **Sarajevo**, Bosnia-Herzegovina (wiwit taun 1976)

## Réferènsi lan cathetan 
* Kalebu tèks saka ''Collier's New Encyclopedia'' (1921).

## Wacan 
* Nora Lafi, Une ville du Maghreb entre Ancien régime et réformes ottomanes. Genèse des institutions municipales à Tripoli de Barbarie (1795-1911), Paris, L'Harmattan, 2002, 305 p. http://www.amazon.fr/dp/274752616X
* London, Joshua E.''Victory in Tripoli: How America's War with the Barbary Pirates Established the U.S. Navy and Shaped a Nation'' New Jersey: John Wiley & Sons, Inc., 2005. hey

## Uga delengen 
* Tripoli International Airport
* Perang Barbar I
* Perang Barbar II
* Prajanjèn Barbar

## Pranala njaba 
* 
* Google Maps showing "greater" Tripoli, roughly bounded by Tajura on the east, Janzur on the west, Bin Ghashir on the south. (View at 1024x768 screen resolution or adjust the map to the described boundaries).
* [Dynamic map of Tripoli on Encarta online.](http://encarta.msn.com/map_701517187/Tripoli_(city_Libya).html) 
* Tripoli at goruma (German).  Machine translation by Freetranslation.com.
Rèptil

**Rèptil** (Basa Jawa Kuna: **sarisrepa**) iku sajinis **kéwan rumangkang** sing kalebu kulawarga kéwan vertebrata (kang duwé balung mburi (geger)). Rèptil uga lumaku kanthi ngrayap utawa *melata*, awaké kang adhem ditutupi nganggo kulit utawa sisiksisik, duwé getih anyep lan jantungé uga kapérang dadi papat (4) pérangan kang ora sampurna. Ciri liyané bisa tinemu saka carané kéwan iki tumangkar ya iku kanthi ngendhog, kaya ta ula *Ophidia*, baya *crocodilia*, kadhal *Lacertilia* lan bangsa bulus *chelonia*.  Rèptil iku tetrapoda, lan uga amniota (kéwan sing embrioné dikupengi membran amniotik). Saiki rèptil ana patang ordho:

* Ordo Crocodylia (baya lan alligator): 23 spésies
* Ordo Rhynchocephalia (tuatara saka Niu Selan): 2 spésies
* Ordo Squamata (kadhal, ula lan amphisbaenians {"worm-lizards"}): kurang luwih 7.600 spésies
* Ordo Testudinata (bulus lan penyu): kurang luwih 300 spésies

Rèptil bisa ditemoni ing kabèh bawana kejaba Antartika, sanadyan panyebaran rèptil sing utama mung ing laladan tropis lan sub-tropis.

Kabèh rèptil duwé thothok kejaba sapérangan anggota ordho *Testudines*.
Babi

**Babi** iku sajinis kéwan ungulata kang moncongé dawa lan irungé lèpèr lan wujud kéwan kang asal asliné saka Eurasia. Sok uga diarani **khinzir** (tetembungan Arab). Babi iku kéwan omnivora, kang tegesé mangan daging lan uga tetuwuhan. Babi uga salah siji mamalia kang paling pinter, lan dilapuraké luwih pinter lan gampang diupakara tinimbang asu lan kucing.

## Babi minangka panganan 
Ing al-Quran, minangka kéwan, babi hukumé najis yèn didumuk lan karam dipangan déning umat Islam. Babi uga diharamaké dikonsumsi ing agama Yahudi lan Gréja Masehi Advent Dina Kapitu ing kalangan Kristen.

Nanging babi akèh dikonsumsi wong Éropa lan wong Tionghoa. Sapérangan bebrayan ing Indonésia saliyané suku Tionghoa-Indonésia uga seneng ngonsumsi babi ya iku suku Bali, Batak lan Manado.

Sapérangan conto panganan kang ngandhut babi:
* Babi panggang abang (legi) kas Tionghoa
* Babi panggang putih (asin) kas Tionghoa
* Sekba (isiné jeroan babi mawa duduh) kas Tionghoa (Jakarta, Bogor, Bandung, Tangerang)
* Kitoba (irisan pérangan ndhas babi kang diolah kanthi cara dikukus. Mangané kudu diclupaké ing cukak arèn kang dicawisaké kas Tionghoa Bogor
* Saté babi kas Tionghoa: padha karo daging saté lumrahé nanging tusukané luwih gedhé lan rasané legi.
* Ngo hiang / Go Hiong: Daging babi cincang kang dibungkus nganggo kulit kembang tahu tipis. (Jakarta, Bogor, Bandung).
* Babi cin: Daging babi + lenga lan duduh kang rasané legiamarga kecap legi.
* Bakut: kas Tionghoa kang wujud campuran saka jangan asin lan kaldu iga babi.(Bisa ditemoni ing saindhenging Indonésia).
* Saksang: Olahan daging babi kas laladan Tapanuli
* Babi rica-rica: Daging babi olahan kas Manado kang rasané pedhes banget.
* Babi guling: Olahan daging babi kas Bali
* Babi putar: Olahan daging babi kas Manado kang lumrahé disajèkaké nalika pahargyan.

### Gambar babi minangka panganan 

Image:Bakutteh.jpg|Bakutèh
Image:Spiessbraten.wmt.jpg|Babi guling
Image:Charsiu.jpg|Casiu (babi panggang abang)
Image:NCI clove ham.jpg|Ham babi
Image:Sparerib douchi.jpg|Iga babi kanthi jangan

## Cathetan sikil 
## Pirsanana uga 
* Pigasus (pulitik), siji babi kang dicalonaké minangka Présidhèn Amérika Sarékat 1968.
Maghribi

**Maghribi** (المغرب العربي ); uga duwé makna *Maghrib* (utawa kadhangkala *Moghreb*), tegesé "panggonan srengéngé angslup" utawa "tlatah kulon" ing Arab. Panggonan kang uga dikenal minangka **Afrika Lor-Kulon**,**Arab Kulon,** lan **Barbaria**, iki minangka salah siji tlatah ing bawana Afrika. Papan iki minangka sawijining sub-wewengkoning Afrika Lor, kang uga dadi pérangan kuloné donya Arab. Papan iki akèh-akèhé didunungi déning golongan Muslim. 

Wewengkon iki racaké nyakup Maroko, Aljazair, Libya, Tunisia, lan Mauritania, kabèh kalebu ing Uni Arab Maghrib. Wewengkon iki uga nyakup tlatah kang isih dadi brawala, ya iku Sahara Kulon. Tlatah iki akèh-akèhé ana sangisore pamaréntahané Maroko lan sapérangan liyané sangisore pamaréntahané Républik Dhémokratis Arab Sahrawi. Saliyané iku, kutha Ceuta lan Melilla (dikontrol déning Spanya nanging dicèm déning Maroko). Ing taun 2018, gunggung populasiné wewengkon iki ngancik luwih saka 100 yuta wong.

## Tlatah Magribi modhèren 
* Algeria
* *Ceuta* (Ènklav Spanyol)
* Libia
* Mauritania
* *Melilla* (Ènklav Spanyol)
* Maroko
* Tunisia
* Sahara Kulon (didhaku déning Maroko)

## Tlatah Magribi abad tengahan 
* Ifriqiya
* Djerid
* Sous
* Zab
* Hodna
* Rif
* Maghreb al-Awsat (Maghribi Tengah)
* Morocco (Maghreb al-Aqsa)
* Tamesna
* Tripolitania

## Uga delengen 
* Barbar
* Moors
* Sajarah Aljazair
* Sajarah Tunisia
* Maghreb toponymy
* Afrika Lor
* Wétan Tengah
* Tamazgha
* Mashriq
* Afrika Lor-kulon

## Réferènsi lan cathetan 
## Pranala njaba 
* Literature, cinema and music of the Maghreb 
* News and Views of the Maghreb
* Maghreb Online Community
Basa Sèrbi

thumb|245px|right
**Basa Sèrbi** (; ) iku Basa Slawik Kidul, sing dinggo ing Sèrbi, Bosniya-Hercegowina, Krowasiya, Giri Cemeng, lan déning pasebaran wong Sèrbi. Standar Basa Sèrbi didhadsaraké Dhialèk Stokawiyan, kaya déné Basa Krowasiyan lan Basa Bosniyan, kang padha-padha dimangertèni, lan wis tau digabung kanthi standar kang dikenal minangka Basa Serbo-Krowat. Basa iki dadi basa resmi ing Sèrbi, Bosniya-Hercegowina, Giri Cemeng, Krowasiya, Kosowo, Rumeniya, Républik Makédonia Lor lan Hongariya.

### Tabel aksara 
## Distribusi Géografi 
Angka nuduhaké cacahing penutur:
* Serbia: 6,540,699
* Montenegro: 401,382 (2003) 
* Bosniya-Hercegowina: 1,600,000
* Jerman: watara 507,000
* AS: watara 500,000
* Kanada: 55,545 ([Sensus 2001(https://jv.wikipedia.org/wiki/2001).] , 40,580 saka angka iku manggon ing Ontario)
* Kroasia: 44,629 (2001)
* Républik Makédonia Lor: 33,315 (2001)
* Rumania: 20,377 (2001)
* Australia: 50,000 (2001)

## Uga delengen 
* Abjad Sirilik Serbia
* Pratélan basa miturut rumpun basa
* Pratélan Basa miturut ISO 639

## Rujukan 
## Pranala njaba 
* Vokabular - Serbian language dictionary 
* FunkySerbian.com - Free vocab builder with audio. Also, learn Serbian romantic phrases.
* Standard language as an instrument of culture and the product of national history — an article by linguist Pavle Ivić at *Project Rastko*
* Dueling Scripts: The Ongoing War Between Latin and Cyrillic , *Serbianna.com*, 23 January 2007
* Serbian School  Learn Serbian online for free.
* Serbian Language and Culture Workshop  
* Online Zoomable Serbian Virtual Keyboard
Kéwan kuku genep

**Kéwan kuku genep** iku mamalia saka ordo **Artiodactyla** sing kapérang saka kurang luwih 220 spésies ungulata, kalebu akèh ing antarané sing duwé pangaji ékonomi kanggo manungsa.

## Anggota kulawarga 
* †Familia Dichobunidae
* †Familia Helohyidae
* Subordo Suina
** Familia Suidae: babi
** Familia Hippopotamidae: jaran nil
** Familia Tayassuidae
* Subordo Tylopoda
** Familia Camelidae: onta lan llama
* Subordo Ruminantia
** Infraordo Tragulina
*** Familia Tragulidae
** Infraordo Pecora
*** Familia Moschidae
*** Familia Cervidae: menjangan
*** Familia Giraffidae: jerapah lan okapi
*** Familia Antilocapridae
*** Familia Bovidae: sapi, wedhus, dhomba, lan antelop

## Pirsanana uga 
* Kéwan kuku ganjil
Sapi

**Sapi** (Basa krama: **lembu**) iku kéwan raja-kaya saka *familia* Bovidae lan *subfamilia* Bovinae.
Saiki ana pakan sapi kang ora gumantung saka mangsa.

## Jinis Sapi 
Ing Indonésia ana warna-warna jinis sapi.

## Asil olahan 
### Déndéng sayat 
*Déndéng sayat* yaiku lembaran tipis daging sapi kang dibumboni. Déndéng sayat iki kanggo lawuh nalika mangan. Cara masak déndéng sayat kanthi digoreng.

### Susu sapi 
Masarakat Indonesia wiwit mangertèni yèn sapi bisa ngasilaké susu nalika dijajah bangsa Walanda, udakara abad XVII. Susu sapi bisa digawé warna-warna panganan. Prinsip kanggo ngolah susu sapi yaiku pasteurilisasi lan sterilisasi.
Susu kalebu nutrisi sepisanan kanggo makluk kang lagi waé lair, kanggo kéwan apa déné kanggo manungsa.

## Cara Nemtokaké Umur Sapi 
Cara kanggo nemtokaké umur sapi yaiku kanthi ndeleng untuné sapi. Cara iki asring digunakaké kanggo mangertèni umur sapi kang ora dicathet kapan lairé sapi kasebut déning para peternak sapi.

# Nemtokaké umur pedhèt

Nalika dideleng untuné pedhet wis ana lan jangkep nanging durung temata, bisa dingertèni yèn umur pedhèt kasebut kira-kira 12-17 dina. Yèn untuné wis jèjèr lan temata umur pedhèt kasebut luwih saka 30 dina. Yèn untu pedhèt wis ana tandha naté dienggo utawa ana gèsèkan, pedhèt kasebut umuré 2-3 sasi. Sunguné uga wis metu, dawané kira-kira 3 cm. Untu *seri* sapi kanthi nomer I 1 yèn wis naté digunakaké kanthi titikan ana tipet *gesekan* karo ilat, pedhèt kasebut umuré 10-12 sasi.

2. Nemtokaké umur sapi diwasa  

Menawa untu sapi I 1 wis ganti karo untu tetep, mula sapi wis diarani diwasa. Biasané umuré wis mancik 2 taun. Yén untu sapi kang nomer  I 2 wis ganti, umuré wis 3 taun. Yén untu nomer I4 wis ganti, umuré sapi wis 4 taun.  

## Lelara Tumraping Sapi 
Manéka lelara bisa nyerang sapi, lelara iki bisa njalari mudhuné manéka asil olahan produksi sapi lan ana kang bisa njalari sapi mati. Lelara kang umum ditemokaké ing sapi yaiku:

# Radang Ambing utawa Mastitis
# Bloat Timpanitis
# Penyakit Mulut lan Kuku (PMK)
# Antrak utawa radang limpa
# Tuberkulosis (TBC)

## Liya-liya 
* Bison
* Daging sapi

## Pranala njaba 
* La Fratta, Italian Chianina cattle breeders -Sinalunga, Siena, Italy
* Western Watersheds Project-Cows versus Conservation
* Cattle Breeds website-Oklahoma State University
* Cattle.com-Comprehensive Beef Portal
* PBS Nature: Holy Cow (about cows in general) 
* UK Lincoln Red Cattle Society
* SearchCattle.com - Specialized Cattle Search Engine 
* Photo Gallery with Images of Cattle
* Prairie Ox Drovers -Information, help, and encouragement to get started with oxen.
* "Do McDonald's milkshakes contain seaweed?", The Straight Dope, 27-Nov-1992
* The Cattle Pages-Directory of information, cattle associations, and cattle breeders
* "45 Fun Facts About Cows" 

## Gladri 

Gambar:Bueyes (carahue).jpg|sapi
Gambar:Cow in Sleman Java 2002.jpg|Sapi ing Désa Sambi, Sléman, Jawa
Gambar:Stare Pole - pomnik krowy.jpg|Monumèn sajarah sapi ing Polen
Gambar:Sate kambing dan nasi.jpg|Saté Sapi

## Cathetan suku
Pratélan kodhe ISO 639-2

Ing ngisor iki pratélan basa ing donya kang wis duwé kodhe basa dhedhasar standar ISO 639:
(cathetan:link ing kolom jeneng basa (basa Inggris) tumuju marang artikel ngenani basa mau ing wikipedia basa Inggris)

## A 
## B 
## C 
## D 
## E 
## F 
## G 
## H 
## I 
## J 
## K 
## L 
## M 
## N 
## O 
## P 
## Q 
## R 
## S 
## T 
## U 
## V 
## W 
## X 
## Y 
## Z 
Owah-owahan pungkasan: 15 Juni 2006 (+ngo, ubah div)
Owah-owahan pungkasan: 24 Mèi 2007 (Jeneng Basa di dalam Basa Indonésia)

Katrangan:
* zxx: digunakan untuk menandakan ketiadaan informasi linguistik

## Delengen ugaa 
* Pratélan Basa

## Pranala njaba 
* ISO 639-2/RA Change Notice
* Codes for the Representation of Names of Languages
* List of ISO 639 codes at English Wikipedia
Semut

thumb|250px|pring omah semut ing kebun kakao
thumb|250px|anatomi semut

**Semut** iku gegremet eusosial saka kulawarga **Formisidae**, kalebu ing ordho Himenoptera padha karo tawon.
### Dasanama 
Semut iki duwé jeneng kang béda-béda ing saben nagara. Tuladhané semut kuning (Vietnam, Cina), semut abang (Thailand) lan semut ijo (Australia). Klasifikasi iki miturut warna semut.
Kanggo mbedakaké saka semut liyané, para ilmuwan mènèhi jeneng *Oecophylla*, utawa kang luwih spesifik ya iku *Oecophylla smaragdina* kanggo semut rangrang kang ana ing Asia, lan *Oecophylla longinoda* kanggo semut rangrang kang ana ing Afrika.

## Semut dadi Zombie 
Jamur *Ophiocordyceps unliateralis* duwé sipat parasit lan bisa urip ing semut *(Camponotini sp.)* ing laladan Zona da Mata, Brazil.
Semut kena infeksi jamur iki nalika semut ditèmplèki spora jamur.
## Koloni 
Semut nduwé gerombolan kang cerdas lan nduwé feromon.
Para ilmuwan uga nemu koloni semut paling gedhé ing donya, koloni semut iki mirib kaya Kastil.

## Cathetan suku 
## Pranala njaba 
* *All Living Things Images, identification guides, and maps of ants*
* antweb.org  Ants of the World
* antbase.org Info on all types of ants
* Ant Pest Control Information - National Pesticide Information Center
* ants.org.uk  Formicariam design and live webcam
* myrmecos.net Live ant images
* Family Formicidae - Ants - BugGuide.Net-Images and other information
* The Ants Web Site of French Ants (in English)
* www.antnest.co.uk A website dedicated to myrmecology
* Cooking of Escamoles 
* Myrmecology Documentary  A short documentary about people who study ants
* antday.de.hm  A site about ants
* Australian ants on line Many images, keys and literature.
* "House Ants" (pub.1938)  hosted by the UNT Government Documents Department
Manuk

**Manuk** utawa **Peksi** yaiku golongan kéwan kanthi balung mburi (vertebrata) kang nduwé wulu lan swiwi. Fosil manuk tuwa dhéwé tinemu ing Jérman lan ditepungi minangka *Archeopteryx*. 

Kladogram manuk kuna kanggo 2020: 

{{Barlabel|cladogram={{clade
     |label1=Anchiornithidae
     |1=
     |2={{clade
         |1=*Archeopteryx*
         |2= }} }}}}

Jinis-jinis manuk manéka warna variasiné, wiwit saka manuk kolibri kang cilik menthik, nganti manuk unta kang luwih dhuwur tinimbang wong. Diprakirakaké ana watara 8.800 – 10.200 spésiès manuk ing saindhenging donya; watara 1.500 jinis ing antarané tinemu ing Indonésia. Manéka jinis manuk iki kanthi èlmiah digolongaké sajeroning kelas ***Aves***. 

Kladogram kabeh pesenan manuk: 

{{Barlabel|cladogram={{clade
  |label1=Palaeognathae
  |1=
  |label2=Neognathae
  |2={{clade
    |label1=Galloanserae
    |1=
    |label2=Neoaves
    |2={{Clade
      |label1=Columbea
      |1=
         |label2=Passerea
         |2={{Clade
            |label1=
            |1=
            |label2=
            |2= }} }} }} }}}}

## Manéka jinis manuk 
* Pitik
* Manuk cendrawasih
* Manuk Jalak
* Manuk podhang
* Manuk Jakatuwa
* Manuk Merak
* Manuk Dara
* Manuk Murai Batu
* Manuk Murai Godhong/Cucak ijo
* Manuk Perkukut
* Manuk Prenjak Jawa
* Manuk Punai
* Merbah
* Pinguin
* Anis abang
* Anis Kembang
* Tledekan utawa sulingan
* Cucakrawa
* Cendet
* Branjangan
* Kacer
* Manuk Kenari
* Love Bird
* Decu
* Cendana

## Pranala njaba 
* Avibase - The World Bird Database 
* Bird Hybrids Database
* BirdLife International - organisasi panglestari manuk sadonya
Kéwan gegremetan

**Kéwan gegremetan** utawa **gegremet** utawa **insecta** (basa Indonésia: *serangga*) iku bangsané kéwan mawa ros-ros (Arthropoda) sing sikilé enem, mula uga diarani Hexapoda (sikil enem). Kéwan gegremetan bisa tinemu ing mèh kabèh kukuban, kajaba ing sagara. Èlmu sing nyinaoni uripé kéwan iki yaiku éntomologi.

Ana punjul 800.000 spésies insecta sing wis ditemoaké. Cacah 5.000 spésies abangsa semprang (Odonata), cacah 20.000 spésies abangsa walang (Orthoptera), cacah 170.000 spésies abangsa kupu lan ngengat (Lepidoptera), cacah 120.000 spésies abangsa laler (Diptera), cacah 82.000 spésies abangsa kepik (Hemiptera), cacah 360.000 spésies abangsa kumbang (Coleoptera), lan cacah 110.000 spésies abangsa semut lan tawon (Hymenoptera).
ISO 639

**ISO 639** iku salah siji standar internasional ngenani khode basa ing donya. ISO 639 dumadi saka sawatara pérangan, loro ing antarané aktif dipublikasèkaké dina iki, sauntara iku pérangan liyané isih dikembangaké.

Kaloro péranganing ISO 639:
* ISO 639-1: 2002 "Kodhe basa -- Pérangan 1: kodhe Alpha-2"
* ISO 639-2: 1998 "Kodhe basa -- Pérangan 2: kodhe Alpha-3"
Pérangan sing isih dikembangaké:
* ISO 639-3: 2006? "Kodhe basa -- Pérangan 3: kodhe Alpha-3" http://xml.coverpages.org/Nx74Clews-part3.pdf 
* ISO 639-4: 2007? "Kodhe basa -- Pérangan 4"
* ISO 639-5: 2006? "Kodhe basa -- Pérangan 5"
* ISO 639-6: ??

## Kakurangan Alpha-3 
Amarga kodhe Alpha-3 dumadi saka 3 aksara alfabet mula cacahing kodhe sing bisa ditampung yaiku 26 * 26 * 26 = 17.576. Pérangan angka 2 ndhèfinisèkaké rong kodhe yaiku mligi kanggo `mul`, `und`, rentang kodhe sing dicadangaké qaa-qtz (500 kodhe) lan duwé 23 iji kodhe sing dobel (kodhe-kodhe B/T). Mulané cacah 545 kodhe ora bisa dianggo ing pérangan angka 3. Sisa kodhe sing bisa dianggo yaiku 17.576 - 545 = 17.032.

## Deleng uga 
* Pratélan Basa miturut ISO 639

## Pranala njaba 
* ISO 639 and the Ethnologue
* Language codes in English and Italian  with Perl scripts for parsing and PHP code
* XML version  of the official ISO 639 HTML data from the Library of Congress
* Linguasphere  — a linguistic research company and press working on the ISO 639-6 project
* ICT Marketing  — in collaboration with Linguasphere and BSI on ISO 639-6 language coding project
* British Standards Institute
* ISO 639 codes and language names in many languages
Basa Bugis

**Basa Bugis** iku basa kang digunakaké déning ètnik Bugis ing Sulawesi Kidul, kang sumebar ing kabupatèn sapérangan Kabupatèn Maros, sapérangan Kabupatèn Pangkep, Kabupatèn Barru, Kota Pare-pare, Kabupatèn Pinrang, sapérangan kabupatèn Enrekang, sapérangan  kabupatèn Majene, Kabupatèn Luwu, Kabupatèn Sidenrengrappang, Kabupatèn Soppeng,Kabupatèn Wajo, Kabupatèn Bone, Kabupatèn Sinjai, Kabupatèn Bulukumba, dan Kabupatèn Bantaeng.  Masarakat Bugis duwé panulisan tradhisional nganggo aksara Lontara.
Basa Bosni

**Basa Bosni** (*bosanski jezik*) iku salah siji saka vèrsi diasistem Slavik Kidul-tengah, dhedhasar dhialèk Štokavia.

Basa iki dipigunakaké mligi déning wong Bosniak ing Bosni-Herzegovina, kawasan Sandžak (ing Serbia lan Montenegro) lan panggonan liyané. Basa iki migunakakéSirilik lan Latin. Jeneng *basa Bosni* racaké ditampa ing kalangan ahli basa Bosniak, lan jeneng kang dipigunakaké déning ISO 639.
Tikus pithi

**Tikus pithi** iku kalebu jinis tikus sing paling cilik ukurané yèn dibandingaké karo jinis tikus liyané. Nanging sanadyan ukurané cilik, tikus pithi iku kéwan sing lucu lan pinter. Nanging amarga kotor uripé dadi ya tetep mbebayani kanggo kaséhatan manungsa.

## Uga delengen 
* Tikus
* Tikus got
* Tikus sawah
* Tikus wirok

## Pranala njaba
Basa Acèh

**Basa Acèh** minangka péranganing kulawarga Basa Malayo-Polinesia. Basa iki dianggo ing Nanggröe Acèh Darussalam, dominan ing sabagéan gedhé wewengkon kajaba ing Bener Meriah, Acèh Tengah, Gayo Lues, Acèh Tamiang, Acèh Singkil, Acèh Tenggara lan Simeulue.
Ana kamèmperan Basa Acèh iki karo Basa Cham lan Bahnar ing Kamboja lan Vietnam.

## Éjaan 
Basa Acèh wis ngalami owah-owahan éjaan makaping kaping, wiwit nganggo Aksara Arab, Aksara Latin éjaan lawas, lan saiki nganggo éjaan kang disampurnakaké.

Ing ngisor iki paugeran éjaané:

* Ee diwaca kaya aksara "e" sajeroning tembaung "dekat"; conto: le (akèh).
* Èè diwaca kaya aksara "e" sajeroning tembung "besok"; conto: lè (biyèn).
* Éé diwaca kaya aksara "e" sajeroning tembung "kuwé"; conto: lé (déning).
* Ëë ora tinemu padanan sajeroning basa Indonésia.
* Öö ora tinemu padanan sajeroning basa Indonésia.
* Ôô diwaca kaya aksara "o" sajeroning tembung "soto", "foto", "tato"; conto: bôh (dèlèh), sôh (tinju), tôh (ngetokaké).
* Oo diwaca kaya aksara "o" sajeroning tembung "tolong", "kutha"; conto: boh (woh), soh (kothong), toh (endi).

## Conto 
* Peu haba? = Piyé kabaré?
* Haba gèt = Kabar apik.
* Lôn piké geutanyoë han meureumpok lé = Tak kira kita ora bakal ketemu manèh.
* Lôn jép ië u mudha = Aku ngombé banyu degan.
* Agam ngön inong = priya lan wanita
* Lôn = aku
* Kah, droë = kowé, panjenengan
* Han = ora
* Na = ana
* Pajôh = makan
* Jih, dijih, gobnyan = dhèwèké
* Ceudah that gobnyan = Gantheng banget dhèwèké.
Basa Kroasia

**Basa Kroasia** (*hrvatski jezik*) minangka siji basa Slavik Kidul sing dipigunakaké déning wong-wong Kroasia kalebu wong Kroasia ing nagara Bosnia-Herzegovina.  Basa iki minangka salah siji vèrsi standar diasistem Slavik Tengah-kidul.

Basa Kroasia didhasaraké saka cara pangucapan dhialèk Štokavian (kanthi warna-warna prabawa saka dhialèk Čakavian lan dhialèk Kajkavian) lan ditulis nganggo abjad Kroasia.

Basa baku modhèren Kroasia terus tumuwuh sajeroning punjul sangang atus taun kasil saka literatur sing tinulis nganggo campuran Basa Kroasia Gerejawi lan basa vernakular.
400px|center

----

thumb|250px|Areas where Croatian language is spoken (as of 2006)

## Uga delengen 
* Basa Bosnia
* Basa Serbia

## Pranala njaba 
* Basa Kroasia - frasa dhasar
* Bausastra *On line* Basa Kroasia