Agen Oranye

[thumb|right|250px|[Vietnam. Misi Pamusnahan Tetuwuhan. Sawijining hèlikopter UH-1D saka Kompi Panerbang nomer 336 nyemprotaké agen defoliasi (pangrontok godhong-godhongan) ing sandhuwuré alas gedhé ing Delta Mekong, 26 Juli 1969]]

**Agen Oranye** lan "**Super Oranye**" iku jejuluk kang diwènèhaké kanggo herbisida lan defolian kang digunakaké déning Militer Amérikah Sarékat ing peperangan herbisida (*herbicidal warfare*) suwéné Perang Vietnam. Ing peperangan herbisida mau, sapérangan herbisida kalebu Agen Oranye digunakaké kanthi maksud kanggo ngancuraké prodhuksi bahan pangan lan wiwitan kang didadèaké minangka papan pandhelikan mungsuh. Agen Oranye digunakaké saka taun 1961 tekan taun 1971, lan ing antarané kabèh kang ingaran " herbisida kluwung" kang paling mbebayani, kang digunakaké ing program iki. Degradasi Agen Oranye (éwadéné Agen Ungu, Jambon, lan Ijo) nglepasaké dioxin, kang didakwa wus mbebayani marang kaséhatan wong kang kapaparaké ing mangsa Perang Vietnam. Agen Biru lan Putih iku péranganing program kang padha nanging ora ngandhut dioxin. Studi ngenani penduduk kang kapapar dioxin, éwadéné ora kudu Agen Oranye, nunjukaké ningkaté résiko manéka warna jinis kanker lan cacat genetis. Dampak paparan ing tingkat cendhèk kanggo jangka wektu kang suwé durung bisa dipesthèaké. Wiwit 1980-an, sapérangan tuntutan ukum wus diajokaké marang perusahaan-perusahaan kang mprodhuksi Agen Oranye, ing antarané ya iku Dow Chemical, Monsanto lan Diamond Shamrock (ngasilaké mung 5% ). Para vèteran AS olèh ganti rugi AS$180 yuta taun 1984, lan para vèteran kang gedhé dhéwé kena akibaté nampa ganti rugi sapisan ya iku AS $1.200. Para vèteran Amérika saka perang ing Vietnam ngupaya olèh pangakuan ngenani Agen Oranye, kompensasi lan perawatan kanggo penderitaan kang dialami para veteran lan anak-anaké amarga Agen iki; akèh véteran Vietnam kang kapapar Agen Oranye ora kasil olèh perawatan medhis kang wus dijanjèaké liwat sistem medhis Dhépartemèn Urusan Vèteran lan mung ing kasus-kasus kang istiméwa anak-anaké kang kena prabawa kasil olèh bantuan keséhatan saka pamaréntah. Para vèteran Vietnam lan kulawargané kang sepisanan ngajokaké tuntutan dhateng Agen Oranye iki nelaaké 25 taun kapungkur yèn pamaréntah "mung nunggu awake dhéwé kabèh mati". Para veteran nutuh yèn sapérangan gedhé veteran kang isih urip bakal mati amarga akibat-akibat paparan racun iki suwéné pérangan taun ngarep, sadurungé umur 65 taun. Ing papan-papan liya, para vèteran Australia, Kanada lan Niu Sélan olèh ganti rugi kanggo panylesaian sakjaban pangadilan ing taun kang padha. Taun 1999, para vèteran Koréa Kidul ngajokaké tuntutan ukum ing Koréa; ing wulan Januari 2006, Pangadilan Bandhing Koréa mréntahaké Monsanto lan Dow mbayar ganti rugi AS$62 yuta. Nanging, ora ana siji-sijiya wong Vietnam kang kasil olèh kompénsasi. Tanggal 10 Maret 2005 Hakim Jack Weinstein saka Pangadilan Federal Brooklyn nolak tuntutan kang diajokaké déning wong-wong Vietnam kurban Agen Oranye marang perusahaan-perusahaan kimia kang mrodhuksi defolian/herbisida iki.

## Dhéskripsi 
Agen Oranye, olèh jeneng saka tong-tong kanthi garis-garis oranye kang ukurané 55 galon AS, papan pangirimané, kira-kira ya iku campuran 1:1 saka loro herbisida fenoksi ing wangun ester, 2,4-dichlorophenoxyacetic acid (2,4-D) lan 2,4,5-trichlorophenoxyacetic acid (2,4,5-T). Loro herbisida iki dikembangaké taun 1940-an déning tim-tim independen ing Inggris lan Amérikah Sarékat kanggo ngendhalèni tetuwuhan kang godhongé amba. Agen-agen fenoksi iki makarya kanthi niru hormon tetuwuhan tetuwuhan, indoleacetic acid (IAA). Yèn disemprotaké ing tetuwuhan kang godhongé amba, bakal ngrangsang tuwuh kanthi rikat lan ora bisa dikendhalèaké lan pungkasané ngrontokaké godhong-godhongé. Yèn disemprotaké ing tetuwuhan kaya gandum utawa jagung, bakal kanthi selektif matèni mung tetuwuhan kang godhongé amba ing ladang – ilalang – lan tetuwuhan liyané relatif ora kena prabawa. Herbisida iki sepisanan diwanuhaké taun 1946 lan dipigunaaké kanthi wiyar ing tetanèn ing pertengahan 1950-an lan sepisanan diwanuhaké ing ladang-ladang tetanèn ing Aguadilla, Puerto Rico.

Nalika Agen Oranye didol marang pamaréntah AS kanggo digunakaké ing Vietnam, memo-memo intern pabrik-pabriké ndungkap yèn wus dingertèni manawa dioxin, 2,3,7,8-tetrachlorodibenzo-para-dioxin (TCDD), diprodhuksi minangka prodhuk sampingan saka panggawéan 2,4,5-T, saéngga ana ing herbisida ngendi waé kang nggunakaké. **Program Toksikologi Nasional** wus nggolongaké TCDD minangka dat karsinogen (jalaran kanker) kanggo manungsa, kang asring digayutaké kaliyan sarkoma jaringan empuk, limfoma non-Hodgkin, lelara Hodgkin lan leukemia limfositis kronis (LLK). Wiwit wektu iku 2,4,5-T wus dilarang dipigunaaké ing AS utawa ing akèh nagara liyané.

Éwadéné herbisida 2,4-D ora ngandhut dioxin, dhampaké marang kaséhatan lan lingkungan urip durung kanthi tuntas disinaoni, lan tetep wujud salah sawijining jinis herbisida kang paling wiyar dipigunaaké ing donya saiki.

Lelara-lelara kang dikaitké karo paparan dioxin – ora kudu karo Agen Oranye, iku sejinis jerawat kang ingaran chloracne, sarkoma jaringan lembut, limfoma Hodgkin, lan limfoma non-Hodgkin. Uga wus tinemu kaitané karo diabetes, miturut sawijining panlitèn déning Institut kadhokteran.

Lelara-lelara kanthi bukti-bukti winates ngenani gayutané kaliyan Agen Oranye iku kanker saluran napas, kanker prostat, myeloma ganda, Porphyria cutanea tarda (sejinis lelara kulit), acute lan subacute transient peripheral neuropathy, spina bifida, diabetes jinis 2, lan leukemia myelogenous akut kang mung ana ing génerasi kapindho utawa katelu. Lelara-lelara kanthi bukti-bukti kang winates utawa bukti-bukti kang ora nyukupi ing sawijining assosiasi ya iku kanker ati, gronggongan irung utawa kanker nasopharyngeal, kanker balung, kanker piranti réproduksi wanita, kanker ginjel, kanker testis, leukemia, aborsi spontan, cacat kalairan, kamatian neonatal utawa bayi lan stillbirths, bobot awak asor nalika lair, kanker ing mangsa bocah, parameter sperma kang abnormal, gangguan neuro-psikiatris kognitif, ataxia, gangguan sistem saraf periferi, gangguan peredaran, gangguan ambegan, kanker kulit, kanker saluran uyuh lan kandhung uyuh. Lelara-lelara kanthi bukti-bukti winates utawa sugestif ngenani ora anané gayutané ya iku tumor jaringan weteng kaya kanker weteng, kanker pankreas, kanker usus, kanker anus, lan tumor utek.

## Panggunaan sanjabanning Vietnam 
Ing wulan September 2000, Perhimpunan Véteran Amérikah Sarékat ngakoni yèn Agen Oranye dipigunaaké ing Koréa ing pungkasaning taun 1960-an. http://www1.va.gov/AgenOranye/docs/AOIB10-49JUL03.pdf  Wadya Républik Koréa dilapuraké wus nyemprotaké, lan prakara iki dumadi ing sadawané garis bébas militèr (DMZ) kaliyan Koréa Lor. Dhépartemèn Urusan Véteran uga wus ngakoni yèn Agen Oranye dipigunaaké ing njero nagara déning wadyabala-wadyabala AS, uga ing Kanada ing wektu kang padha 
http://www1.va.gov/AgenOranye/docs/Report_on_DoD_Herbisidas_Outside_of_Vietnam.pdf .

## Dhampak program 
### Komisi Agen Oranye New Jersey 
Taun 1980, New Jersey maujud Komisi Agen Oranye New Jersey, komisi praja sepisanan kang diwangun kanggé nyinaoni dhampaké. Proyèk panlitèn Komisi iki kang kakait kaliyan Universitas Rutgers ingaran "The Pointman Project". Komisi iki dibubaraké déning Gubernur Christine Todd Whitman taun 1996. New York Times, 3 Juli 1996.

Ing mangsa Pointman I, para panliti Komisi iki nyiptaaké cara-cara kanggo nemtokaké tingkat dioxin kang asor ing getih. Sadurungé, tingat dioxin kang asor banget mung bisa tinemu ing jaringan adipose (lemak). Proyèk iki mbandhingaké tingkat dioxin ing saklompok cilik véteran Vietnam kang wus kapapar Agen Oranye kaliyan saklompok véteran liyané kang sebandhing kang ora naté tugas ing Vietnam. Asil proyèk iki diterbiaté ing Journal of the American Medical Association (JAMA) taun 1988. (Vol. 259 No. 11, 18 Maret 1988).

Tahap kapindho saka proyèk iki terus nliti lan mbandhingaké tingkat dioxin ing sapérangan golongan véteran Vietnam kalebu angkatan dharat, marinir, lan personil wadya lautan kapal kali. Saliyané iku, Komisi iki siji-sijiné badan kang nliti tingkat kaya mangkono kanggo kaum pawèstri kang tugas ing Vietnam.

## Tuntutan ukum 
Taun 1984, pabrik-pabrik Agen Oranye mbayar marang sapérangan veteran Australia, Kanada lan Niu Selan ing sawijining pangrampungan ganti rugi sanjaban pangadilan.

### Tuntutan ukum aksi kelas warga Vietnam kurban AS 
Tanggal 31 Januari 2004, sawijining golongan pambela hak asasi manungsa para kurban Agen Oranye, Perhimpunan Vietnam kanggo Para Kurban Agen Oranye/Dioxin (VAVA), ngajokaké tuntutan ukum ing sawijining Pangadilan Distrik Federal AS ing Brooklyn, New York, marang sapérangan perusahaan AS, amarga njalari kacintrakan pribadi, kanthi ngembangaké lan mrodhuksi bahan kimia iku. Dow Chemical lan Monsanto iku loro prodhusén gedhé dhéwé Agen Oranye kanggo militèr AS, lan ingaran ing tuntutan iki bebarengan kaliyan puluhan perusahaan liyané (Diamond Shamrock, Uniroyal, Thompson Chemicals, Hercules, lsp.). Sapérangan tuntutan ukum déning wadya Amérika dirampungaké sanjaban pangadilan – tanpa pangakuan luput déning pihak perusahaan-perusahaan kimia iku – ing taun-taun sawisé Perang Vietnam. Taun 1984, sapérangan perusahaan kimia kang mprodhuksi Agen Oranye mbayar AS$180 yuta dana kanggo para veteran Amérikah Sarékat sawisé sawijining tuntutan ukum.

Tanggal 10 Maret 2005, hakim pangadilan distrik, Jack Weinstein – kang naté mbela para veteran AS kurban Agen Oranye –nolak tuntutan iku, lan nelakaké yèn para panuntut ora duwé dhasar ukum kanggo klaim-klaimé. Hakim nyimpulaké yèn Agen Oranye ora dianggep racun ing sangisoré undang-undang internasional nalika dat iku dipigunaaké déning AS; lan yèn AS ora dilarang migunakaké minangka herbisida; sarta perusahaan-perusahaan kang mrodhuksi dat iku ora bisa dikenani tuntutan kanggo métodhe panggunaané déning pamaréntah. Pamaréntah  AS ora dadi péranganing tuntutan iku, amarga klaimé marang kakebalan amarga kadhaulatan é.

Tanggal 30 September 2005, wong-wong Vietnam para kurban Agen Oranye ngajokaké bandhing marang Pangadilan Bandhing Sirkuit Kaloro. Diprayogakaké yèn Pangadilan Bandhing iki bakal mbukak sawijining argumen lésan ngenani bab iki ing Usum Gugur 2006. Ing wektu iku, bandhing bakal dipusataké ing tekan ngendi kasus iki bisa diuripaké manèh lan bakal diajokaké menyang pangadilan.

Kanggo nulung wong-wong kang kena dhampak Agen Oranye/Dioxin, pamaréntah  Vietnam wus maujud "Désa perdamaian", kang saben désa nampung antarané 50 tekan 100 kurban, mènèhi wong-wong mau bantuan medhis lan psikologis. Taun 2006, ana 11 désa perdamaian kaya mangkono iku, kang mènèhi pangreksan sosial marang ora nganti 1000 wong kurbané. Para veteran AS saka perang ing Vietnam, LSM lan pribadi-pribadi kang sadhar lan duwé simpati kaliyan dhampak Agen Oranye uga wus njurung program-program iki ing Vietnam. Sawijining golongan internasional Veteran saka AS lan sekuthu-sekuthuné suwéné Perang Vietnam makarya bebarengan kaliyan tilas mungsuh-mungsuhé – para veteran saka Perhimpunan Veteran Vietnam – ngedegaké Désa Persahabatan Vietnam http://www.vietnamfriendship.org kang papané sanjaban Hanoi. Pusat iki mènèhi perawatan medhis, réhabilitasi, lan pelatihan karya kanggo anak-anak lan para veteran saka Vietnam kang kena prabawa Agen Oranye.

Dhépartemèn Urusan Veteran AS wus ndaftaraké kanker prostat, kanker saluran ambegan, myeloma dhobel, diabetes jinis II, lelara Hodgkin, limfoma non-Hodgkin, sarkoma jaringan lembut, chloracne, porphyria cutanea tarda, neuropati periferal, lan spina bifida ing kalangan anak-anak para veteran kang kapapar déning Agen Oranye minangka dampak saka herbisida iku.

### Tuntutan ukum ing Koréa Kidul 
Ing taun 1999, sakiwa-tengené 20.000 wong Koréa Kidul ngajokaké loro tuntutan ukum kang kapisah marang perusahaan-perusahaan AS, kanthi ganti rugi gedhéné punjul $5 milyar. Sawisé kalah ing kaputusan ing taun 2002, wong-wong mau ngajokaké bandhing.

Ing wulan Januari 2006, Pangadilan Bandhing Koréa Kidul mréntahaké Dow Chemical lan Monsanto mbayar $62 yuta minangka ganti rugi marang sakiwa-tengené 6.800 wong. Kaputusan iku ngakoni yèn "pihak kang dilapuraké gagal mesthèkaké kaamanan dat defolian kang diprodhuksi amarga nduwé tingkat dioxin kang luwih dhuwur tinimbang kang baku," lan, sambi ngutip lapuran Akademi Èlmu Pangetauan Nasional AS, nelakaké yèn ana "gegandhéngan sebab-akibat" antarané Agen Oranye lan 11 lelara, kalebu kanker paru-paru, tenggorokan lan prostat. Nanging sanajan mangkono, para hakim gagal ngakoni "gegandhéngan antarané dat kimia iku kaliyan peripheral neuropathy, lelara kang paling wiyar tinemu ing antarané para kurban Agen Oranye" miturut *Mercury News*.

Wadya Koréa Kidul iku kontingen asing gedhé dhéwé saka sekuthu AS ing Vietnam, kanthi nyumbang sakiwa-tengené 320.000 wadyabala. Koréa Kidul kélangan 5.077 wadya sauntara 10.962 lara tatu-tatu, mangkono *Mercury News* kanggo njurung warga Vietnam para kurban Agen Oranye, wus nerbitaké sawijining lapuran ngenani dhampak Agen Oranye ing Vietnam.
* Sawijining perusahaan Kanada kang nylidhiki kontaminasi Agen Oranye atas namané pamaréntah Vietnam wus ndungkap 'rasa kagété' yèn ing wewengkon-wewengkon tartamtu  Vietnam, kontaminasi dioxin iku ping 300 nganti ping 400 luwih dhuwur tinimbang  tingkat baku kang ditampa.
*Lagu band R.E.M. "Orange Crush" sabeneré iku ngenani Agen Oranye.
*Sawijining lagu instrumental Depeche Mode diwènèhi sesirah "Agent Orange" kanggo herbisida mau.
*Ing filem sepisanan Rambo, *First Blood*, Delmar Barry mati déning kanker amarga kapapar déning Agen Oranye.
*Band Punk Rock Orange County Agent Orange njupuk jenengé saka dat iki.

## Wacan terusan 
* Weisman, Joan Murray. *The Effects of Exposure to Agent Orange on the Intellectual Functioning, Academic Achievement, Visual Motor Skill, and Activity Level of the Offspring of Vietnam War Veterans.* Tesis doctoral. Hofstra University. 1986.
* Klein, Robert. *Wounded Men, Broken Promises.* New York: Macmillan Publishing, 1981.
* Uhl, Michael, dan Tod Ensign. *GI Guinea Pigs.* Edisi kaping 1. New York: Playboy Press, 1981.
* Linedecker, Clifford, Michael Ryan, dan Maureen Ryan. *Kerry: Agen Oranye dan an American Family.* New York: St. Martins Press, 1982.
* Wilcox, Fred A. *Waiting for an Army to Die.* Edisi angka 1. New York: Random House, 1983.

## Rujukan 
## Pirsanana uga 
* Teratogen
* Dow Chemical
* Monsanto
* Perang Vietnam
* Uranium Depleted
* Thalidomida
* Herbisida

## Pranala njaba 
*Operation Ranch Hand: Herbicides In Southeast Asia  Sajarah Operasi Ranch Hand
* Gambar-gambar ngenani akibat Agen Oranye 
* Air Force Health Study  Studi ngenani para vèteran Operasi Ranch Hand 
* Veteran lan Agen Oranye: Pamutakhiran 2004 Analisis riset ngenani dioxin déning Institut Kadhokteran
* Fakta ngenani  dioxin NIEHS
* Kasus hukum Agen Oranye legal ditolak – lapuran ngenani kaputusan Pengadilan Federal AS bab ruling tuntutan saka  wadya Vietnam.
* www.vietnam-dioxin.org, situs informasi bab  konsekuensi Agen Oranye lan dioxin ing Vietnam, Kamboja lan Laos.
* http://www.ffrd.org/AgenOranye.htm Informasi ngenani dampak jangka panjang marang kaséhatan lan lingkungan urip saka Agen Oranye ing Asia Kidul-Wétan lan AS. Dhokumen-dhokumen pangadilan saka tuntutan Vietnam uga tinemu ing situs iki.
* Pertimbangan résiko kaséhatan saka dioxin 1998 déning WHO lan IPCS (pdf).
* Ringkesan laporan sadurungé déning GreenFacts.
* Snopes.com's artikel ngenani gambar-gambar Agen Oranye.
* Vietnam Agent Orange Relief & Responsibility Campaign Kampanye njurung wong-wong Vietnam saka kurban Agen Oranye
* Children and the Vietnam War 30-40 years after the use of Agent Orange, artikel kanthi gambar-gambar (pèngetan: ora disensor, mungel mengejutkan)
* danangquangnamfund.org  Èwonan layang lan foto kang dikirim déning kulawarga para kurban Agen Oranye ing saindhenging Vietnam
* The Vietnam Syndrome Artikel olèh Christopher Hitchens dalam Vanity Fair, August 2006.
* Picking up the Pieces Artikel kanthi pertanggungjawaban mutakhir Amérika bab dampak biologis saka Agen Oranye
* Pulitzer Center on Crisis Reporting  Vietnam: War's Lasting Legacy. Laporan video saka lapangan ngenani dampak Agen Oranye kang isih ana.