open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Basa Kawi

:*Kawi uga dadi jeneng sawijining panggonan ing Malang, Jawa Wétan. Delengen Gunung Kawi. Ing Bali uga ana panggonan kang ingaran Candhi Gunung Kawi.*

**Kawi** iku basa sastra. Akèh tetembungan saka basa Kawi iku, dijupuk saka basa Sansekreta. Anging yèn ngomongaké basa Kawi kerep uga kang dikarepaké iku basa Jawa Kuna. Basa Kawi akèh ditemoaké ing prasasti utawa kakawin.

Tembung basa Kawi iku séjé karo basa Jawa Kuna. Basa Kawi iku sajatiné basa kasusastran kamangka basa Jawa Kuna iku basa lugu sadina-sadina.

Sanadyan kagolong basa mati, nanging sakbeneré Basa Kawi iki durung sirna amarga isih kerep dianggo ing pagelaran wayang golèk, wayang wong lan wayang kulit. Kajaba iku uga kerep dianggo ing sajeroning acara adat Jawa kaya déné ing acara palakrama.

## Deleng uga 
* Kakawin
* Aksara Kawi
Wage Rudolf Soepratman

thumb|Wage Rudolf Soepratman ing dhuwit Rp. 50.000,-

**Wage Rudolf Soepratman** (Jatinegara, 1903 – Makassar, 1938) iku pengarang lagu kabangsan nagara Indonésia: Indonesia Raya. Laire ing Jatinegara kala taun 1903. Bapake jenengé Soepardjo, nalika iku dadi sersan ing Batalyon VIII. Soepratman seduluré ana enem, lanang siji, liyané wadon kabèh. Salah sijiné jenengé Roekijem (Rukiyem).

Nalika taun 1914 Soepratman mèlu Roekijem menyang Makassar. Ing kono disekolahaké lan diwragadi karo bojoné Roekijem, sawijining bala Walanda sing ajeneng Van Eldijk.

Soepratman sinau basa Landa ing kursus bengi, 3 taun, banjur nerusaké ing pamulangan *Normal*. Nalika umur 20 taun di didadèkaké guru ing sekolahan angka 2. Rong taun sabanjuré olèh dhiplomah (ijazah) *Klein Ambtenaar*. Soepratman banjur dipindah menyang kutha Singkang. Ing kono ora suwé, banjur njaluk mandheg lan pindah menyang Makassar manèh.

Roekijem iku seneng banget karo sandiwara lan musik. Akèh karangane lelakonan sandiwara sing kerep dipitontonake ing mes militèr. Kajaba iku, Roekijem uga pinter nabuh piyul (piyul). Kasenengane mau iku jebule nular ing adhine. Soepratman mèlu seneng maca-maca buku musik lan maen musik.
Agama

thumb|380px
thumb
**Agama**, uga diarani **gama**, iku tata utawa prinsip kapitayan kang manthep marang sang Gusti Pangéran, utawa uga diarani nganggo asma liyané kaya ta; Allah, Déwa, Sang Hyang Widi, lan sabanjuré. Agama uga ajaran-ajaran kabaktèn lan kuwajiban-kuwajiban kang ana gèndhèng-cènèngé karo kapitayan iku.

Tembung "agama" asalé saka basa Sansekerta kang tegesé "tradhisi". Banjur tembung liyané iku religi kang asalé saka basa Latin lan dhedhasar saka tembung verba "re-ligare". Iki tegesé "nalèni manèh". Karepé siji wong kang nduwé agama iku nalèni awaké karo sang Pangéran.

Ning Tanah Jawa lan uga Indonésia, ana limang agama kang paling akèh penganuté, yaiku: agama Islam, Kristen Protèstan lan Katulik, Hindhu, Ayyavali, lan Buda. Nanging ing Tanah Jawa uga ora sithik kang ngrasuk agama Jawa utawa lumrahé diarani Kajawèn. Agama iki lair saka pamikir asli wong jawa nanging uga ana pangaribawané saka prinsip-prinsip ajaran Hindhu lan Buda.

Kajaba iku wong-wong kang katurunan Tionghoa ya akèh kang ngrasuk ajaran Konghucu utawa Konfusianisme. Panganut agama Yahudi ing Tanah Jawa uga ana, sanadyan mung sithik cacahé. Semono uga ana wong-wong kang ora percaya karo salah sijining agama babar pisan. Golongan kang kaya mangkéné lumrahé diarani atheis, nanging sajatiné durung mesthi atheis amarga ana wong kang ora percaya agama nanging percaya karo Allah utawa Hyang Widi.

## Pirsani uga 
* Alkitab
* Pratélan Agama
* Omah ngibadah
* Pratélan kitab suci
* Pratélan dina riyaya
Jawa

**Jawa** (basa jawa: ꦗꦮ, translit. jåwå, jawi: جاوا, pegon: جاوه, hanzi: 爪哇, basa arab: جاوة‎, hindi: जावा, basa tamil: ஜாவா, basa sunda: ᮏᮝ, basa madura: jhâbâh, basa bali: ᬚᬯ)  punika asma klintu sawijiné pulo lebet indonésia, jembaré wonten 132,000&nbsp;km², kaliyan pendhudhuké wonten 114 yuta jiwa. pulo menika pulo ingkang padhet kaliyan kebak dhéwé lebet indonésia. kapadhetané wonten 864 jiwa sa-km². yèn pulo menika nagari, wus dados nagari ingkang padhet nomer kalih sedunia. 

## Pambagéyan Administratif 
### Pamaréntah Provinsi 
Pulo Jawa kapérang dados enem Pamaréntah Provinsi (Sadurungé Otonomi Laladan jenengé Laladan Tingkat I/Laladan Istimewa) 
* Banten
* Daerah Khusus Ibukota Jakarta
* Jawa Kulon 
* Jawa Tengah
* Jawa Wétan 
* Daerah Istimewa Yogyakarta

### Pamaréntah Kabupatèn/Kota 
Saben provinsi ing Jawa mau banjur kapérang manèh dadi tlatah sing luwih cilik yaiku kabupatèn lan kutha (sadurungé Otonomi Laladan jenengé Pamaréntah Daerah Tingkat II Kabupatèn utawa Kotamadya).

## Padunung 
Ana 2 suku gedhé ing pulo iki yaiku wong Jawa lan wong Sundha. Wong Jawa lumrahé manggon ing Jawa Tengah (uga Yogyakarta) lan Jawa Wétan, wong Sundha ing Jawa Barat. Suku gedhé liyané ing pulo Jawa yaiku, wong Madura, wong Baduy, wong Samin lan wong Tengger.

## Budaya 
***Kanggo tulisan sabanjuré, pirsani Budaya Jawa***

Budaya sing urip ing pulo Jawa lumrahé asalé saka budaya India sing lumebu ing pulo Jawa liwat agama Hindhu lan Buda iku watara taun 400 M, sadurungé iku budaya sing urip yaiku budaya/peradhaban primitif. Saliyané saka India, uga ana prabawa budaya saka Cina, Arab lan liyané uga saka agama-agama Islam, Kristen lan agama/kepercayaan primitif kaya Animisme, Kajawèn lan liyané.

### Basa 
* Basa Jawa, dituturaké ing mèh sakabèh laladan ing pulo iki. Ing pasisir lor Jawa Wétan, saka Banten, Jakarta, Karawang, Indramayu, Cerbon, tekan Banyuwangi.
* Basa Sunda, dituturaké déning kurang luwih 27 yuta jiwa ing tanah Pasundan.
Lan basa-basa liyane.

### Kagunan 
## Deleng uga 
* Kasultanan Mataram
* Pratélan Ratu Mataram Enggal
Sang Hyang Widi

**Sang Hyang Widi** iku asmané sang Gusti Pangéran miturut agama Hindhu. Nanging asma iki uga dienggo ing tetembangan Jawa, uga déning wong Muslim.
Sastra Jawa Anyar

**Sastra Jawa Anyar** kurang luwih lair sawisé mlebune agama Islam ing tanah Jawa mligine ing jaman kasultanan Demak antarané  abad kaping 15 - abad kaping 16 Masehi.
Kanthi mlebune agama Islam, wong Jawa éntuk ilham anyar sajrone nulis karya sastrane. Mula ing wanci-wanci awal, jaman **Sastra Jawa Anyar**, akèh dikarang karya-karya sastra babagan agama Islam. Suluk Malang Sumirang iku salah sawijiné sing wigati dhéwé.

Gaya basa ing wanci-wanci awal isih mirib karo Basa Jawa Tengahan. Sawisé taun ~ 1650 Masehi, basa Jawa gaya Surakarta dadi luwih dominan. Sawisé mangsa ini, ana uga renaisans Sastra Jawa Kuna. Kitab-kitab kuna kang kinambegan agama Hindhu-Buda lekas disinaoni lan ditulis kanthi basa anyar.

Sawijining jinis karya sing kusus ya iku karya sastra kang diarani babad. Karya ini nyaritakaké sajarah. Jinis iki uga ditemoni ing Sastra Jawa-Bali.

## Pratélan Karya Sastra Jawa Anyar
### Sastra Babad
* Babad Giyanti
* Babad Prayut
* Babad Pakepung
* Babad Tanah Jawi
* Serat Yusup
* Serat Ambiya Yasadipuran, Kyai Yasadipura
* Serat Damar Wulan, Raden Panji Jayasubrata, 1871

### Sastra Piwulang
* Serat Wedhatama
* Serat Nitisruti
* Serat Nitipraja
* Serat Sewaka
* Serat Panitisastra
* Serat Sasanasunu
* Serat Wicara Keras
* Serat Kalatidha, Raden Ngabehi Ranggawarsita
* Serat Paramayoga, Raden Ngabehi Ranggawarsita
* Serat Cemporet

### Sastra Pewayangan
* Serat Rama Kawi
* Serat Bratayuda, Kyai Yasadipura
* Serat Arjunasasra
* Serat Mintaraga, Ingkang Sinuwun Pakubuwana III
* Serat Dewaruci

### Sastra Menak
* Serat Rengganis

### Sastra Suluk lan Wirid
* Kitab Sunan Bonang
* Suluk Sukarsa
* Serat Koja Jajahan
* Suluk Wujil
* Suluk Malang Sumirang
* Wirid Hidayatjati
Sastra Jawa

Mula bubukaning **Sastra Jawa** iku prasasti kang tinemu ing tlatah Sukabumi, Paré, Kedhiri, Jawa Wétan. Prasasti kang racaké diarani Prasasti Sukabumi iki tinulis ing tanggal 25 Maret taun 804 Masèhi. Isiné ditulis nganggo basa Jawa Kuna.

Sawisé prasasti Sukabumi, ana prasasti liyané saka taun 856 Masèhi kang isiné sawijining tembang kakawin. Kakawin kang isiné wis ora pepak manèh iki, tembang basa Jawa (Kuna) kang lawas dhéwé.

Biasané, sajarah sastra Jawa dipérang dadi patang jaman:
* Sastra Jawa Kuna
* Sastra Jawa Tengahan
* Sastra Jawa Anyar
* Sastra Jawa Modern

Saliyané iku ana katégori mirunggan manèh, yaiku Sastra Jawa-Bali. Sastra iki terusané saka Sastra Jawa Tengahan. Sabanjuré, ana uga Sastra Jawa-Lombok, Sastra Jawa-Sunda, Sastra Jawa-Madura, lan Sastra Jawa-Palèmbang

Saka kabèh sastra tradhisional Nusantara, sastra Jawa iku kang paling unggul lan paling akèh kasimpen karya sastrané. Nanging, sawisé proklamasi RI taun 1945, sastra Jawa rada dianggep kaya anak kuwalon ing Nagara Kesatuan RI. Amarga kang diutamakaké iku rasa manunggaling bangsa Indonésia.

Basa Jawa wiwitané ditulis nganggo aksara turunan aksara Pallawa kang asalé saka kiduling India. Aksara iki kang dadi leluhuré aksara Jawa modhèren utawa Hanacaraka kang isih dianggo nganti saiki.

Banjur karo mumbul-mumbulé agama Islam ing abad kaping 15-16, aksara Arab ya dipigunakaké kanggo nulis basa Jawa; aksara iki diarani aksara pégon.

Sawisé iku, karo tekané wong-wong Éropah ing tanah Jawa, aksara Latin dipigunakaké kanggo nulis basa Jawa.

## Deleng uga 
* Sastra
Basa Jawa Surabaya

**Basa Jawa Surabaya** ()  utawa asring disebut **Suroboyoan** yaiku salah siji ragam basa Jawa ing kulawarga rangkaian cara basa Arekan sing dituturaké ing tlatah Surabaya Raya (wilayah metropolitan kang kalebu kutha Surabaya lan saubengé), Indonésia. 

Basa iki mujudake basa perantara sing wis dituturake dening masyarakat multi etnis ing tlatah Surabaya Raya wiwit jaman biyen.

## Rujukan
Budaya

[thumb|Sawijining upacara ing [Malawi]]**Budaya** iku tegesé kabèh pamikir manungsa kang sipaté abstrak kang diwujudake dadi pola tingkah laku ing masarakat lan kasil Budaya kang sipaté fisik. Dadi budaya iku nduwé pérangan utawa unsur kang tahap-tahape yaiku: pikiran utawi gagasan utawi ide, rasa lan niyat. Kabèh gabungan pérangan utawa unsur-unsur iku mung ana ing manungsa.

Tembung budayaiku asalé saka basa Sansekerta yaiku "buddayah" kang asalé saka tembung "budhi" utawa akal. Akal iku dadi salah siji prangkat utama manungsa kanggo nglakoni urip lan ora ana makluk liya kang nduwé akal.

Miturut Prof. Koentjaraningrat, kabudayan iku gabungan kabèh sistem, gagasan, tindakan lan kasil karya manungsa ing masarakat kang bisa dipakolèhaké liwat sinau.

## Kabudayan 
Kabudayaan iku kasil saka gabungan unsur-unsur pikiran, rasa lan niyat kang diwujudké manungsa kanggo nglakoni urip.

Budaya golongan masarakat lumrah dadi ukuran dhuwur cendheké peradaban.

## Pérangan/unsur budaya 
Saka pikiran, rasa utawa perasaan lan niyat utawa karsa iku manungsa ngembangaké kabudayan kang lumrahé nduwé sipat-sipat kang padha. Babagan-babagan kasil pengembangan kabudayan iku antarané ing babagan-babagan:
* Agama (rohani): Sajatiné manungsa iku ngrasa lemah, ora mampu lan iki njalari manungsa nggolèk kang luwih mampu, kang nguwasani. Saka kéné lair kebutuhan kang sipaté religius, nggolèk kang sajati, déwa lan liyané kang nuwuhaké sistem kepercayaan antarané animisme, dinamisme uga totemisme lan uga upacara/ritual kepercayaane.
* Sosial: Manungsa uga ora bisa urip dhèwèkan, iki dadi nuwuhaké gayutan sadulur, tetangga utawa komunitas kang luwih gedhé upamané nagara.
* Elmu lan teknologi: Manungsa uga butuh paham apa-apa kang ana ing sakiteré upamané yèn mbengi ana lintang ning yèn awan ana srengéngé, iki nglairaké sistem kawruh liwat pengamatan, uji coba lan sinau. Kanggo seserepan luwih lanjut, manungsa dadi butuh prangkat-prangkat kang diyasa nganggo tèhnik-tèhnik tinentu.
* Basa: Komunikasi antar manungsa nuwuhaké sistem basa (lésan lan uga tulisan) uga kalebu ing kéné basa isyarat. 
* Seni: Kasil saka pamikir manungsa kang wujud adat utawa wujud jogèd, sastra, seni rupa, lan liyané.
* lan liyané

## Wujud budaya 
Sajatiné, wujud kabudayan iku lair saka 3 unsur budaya yaiku:
* Pikiran/gagasan: Wujudé èsih abstrak ana ing pikiran manungsa ning uga bisa ditulisaké. Iki biyasa diarani wujud budaya awal kang bisa dijabarake dadi ide, aji-aji, aturan-aturan lan liyané.
* Tingkah laku: Wujudé wis nyata lan dadi kabiasan ing masarakat.
* Kasil budaya kang nduwé wujud fisik (artefak): Wujudé uga wis nyata lan nduwé sipat fisik.

## Deleng uga 
* Kasil Budaya
* Budaya Jawa
* Peradaban
Pratélan paraga wayang

## Daftar Tokoh Wayang
Ing ngisor iki jeneng-jeneng wayang ing lakon pakem wiracarita Ramayana lan Mahabharata kang racaké kababar ing tontonan wayang kulit utawa wayang wong ya iku:

## Déwa-Dèwi
* Sang Hyang Adhama
* Sang Hyang Sita
* Sang Hyang Nurcahya
* Sang Hyang Murrasa
* Sang Hyang Wenang
* Sang Hyang Tunggal 
* Bathara Guru
* Bathara Indra
* Bathara Brama
* Bathara Bayu
* Bathara Sambu
* Bathara Wisnu
* Bathara Kamajaya
* Bathari Kamaratih
* Bathara Antaboga
* Bathara Narada
* Sanghyang Ismaya
* Bathara Yamadipati
* Bathara Surya

### Ramayana
#Anggada
#Anoman
#Barata
#Begawan wasista
#Garudha
#Jatayu
#Janaka
#Kosalya
#Kumbakarna
#Lesmana
#Parasurama
#Rama
#Rahwana
#Resi gotama
#Sinta
#Subali
#Sugriwa
#Sukesi
#Sumitra
#Sarpanaka
#Wibisana

### Mahabharata
#Abimanyu
#Abyasa
#Antareja
#Antasena
#Arjuna
#Aswatama
#Baladewa
#Werkodara
#Bisma
#Burisrawa
#Cakil
#Citraksa
#Citraksi
#Dewi Urangayu
#Drestadyumna
#Dretarastra
#Drona
#Drupadi
#Duryodana 
#Dursasana
#Ekalawya
#Gathotkaca
#Indra
#Janamejaya
#Karna
#Krepa
#Kresna
#Kretawarman
#Kunthi
#Nakula
#Pandhawa
#Pandhu
#Parasara
#Parikesit
#Sadewa
#Salya
#Sangkuni
#Santanu
#Satyaki
#Dewi Satyawati
#Srikandhi
#Wesampayana
#Widura
#Wisanggeni
#Yudhistira
#Yuyutsu

## Uga delengen
* Korawa
* Sastra
* Sastra Jawa
Basa Tengger

Carabasa Tengger iku salah sawijiné dialek saka Basa Jawa kang dicaturaké ing tlatah Gunung Brama kang kalebu wewengkon Pasuruan, Prabalingga, Malang lan Lumajang.

Ing Pasuruan, carabasa Tengger tinemu ing kacamatan Tosari, sabanjuré ing Prabalingga, tlatah kacamatan Sukapura, manawi Malang, carabasa Tengger dicaturaké ning wewengkon désa Ngadas, kacamatan Pancakusuma. Kang pamungkas, ing Lumajang dicaturaké ing wewengkon Ranupane, kacamatan Sendura.

Carabasa iki dianggep tedhaking basa Jawa kunå lan pertengahan kang tansah akèh njaga ukara-ukara kuna kang wis arang-arang dinggo ning Basa Jawa liyane

Upami :
* *reyang* : aku, kang ngomong wong lanang
* * isun*   : aku, kang ngomong wong wadon

Aksara a kang ana ing basa Jawa Baku  (Surakartå-Yogyakartå) kawacan jejeg, ning Tengger kawacan miring. Tetep kaya basa Kawi lan Basa Banyumasan.

## Mugi mirsani
* Basa Jawa Tengger

----
* Balik ing : Basa Jawa
Biografi

**Biografi** punika cariyos utawi katrangan ngéngingi kagesangan satunggaling tiyang. Satunggaling biografi langkung komplèks tinimbang pratélan tanggal wiyosan utawi pejahipun lan data-data pakaryan satunggaling tiyang, biografi ugi nyariosaken ngéngingi manah ingkang kalibat nalika ngalami kadadosan-kadadosan wau.
Biografi iku satunggaling wacan ingkang wosipun riwayat pagesangan tiyang ingkang dipunserat déning tiyang sanès. Punapa kemawon ingkang limrahipun dipun-sebataken ing biografi, inggih punika wekdal lan panggénan kelairanipun, jaman alitipun, pendhidhikanipun, pakaryanipun, prèstasi-prèstasinipun, ngantos ing jaman sapunika. Maos biografi punika wigatos, supados saged mangertosi babagan tokoh-tokoh ingkang saé dados tuladha..

Tuladha biografi tokoh:
* Wage Rudolf Soepratman
* R.A. Kartini

## Cathetan suku
Dhialèk Cerbon-Dermayu

**Carabasa Cerbonan** utawa uga diarani Basa Cerbon iku siji carabasa basa Jawa kang dipituturaké ing pasisir lor Jawa Kulon mligi wiwit tlatah Cilamayah (Sund: Cilamaya) (Karawang), Blanakan, Pamanukan, Pusakahnagarah (Sund: Pusakanagara) (Subang), Indramayu, nganti Cirebon lan Losari Wétan, Brebes, Jawa Tengah.

Biyèn carabasa iki kanggo perdagangan ing pasisir Jawa Barat mila Cirebon dadi salah sijining pelabuhan pratama, khususé ing abad 15-17. Sadurunge, basa iki ora beda karo Basa Jawa Sala, namung pramila abad 17, basa Cerbonan wiwit katon bedane olèh kena prabawa carabasa lokal dhèwék lan Basa Sundha. Carabasa Cerbon uga tansah mertahanké wujud-wujud kunaning Basa Jawa Tengahan (kaya ta ukara-ukara lan pangucapan) kang wis ora pati lumrah dienggo manèh ing Basa Jawa Baku padina.

Carabasa Cerbon ya diwulangake ning pawiyatan-pawiyatan wewengkon Cirebon kaliyan Basa Sundha. Ing tlatah Cirebon, basa iki dicaturaké karo mayoritas penduduke kejaba kacamatan-kacamatan awates karo Majalengka lan Kuningan kang nganggo Basa Sundha. Carabasa Cerbon-Dermayu luwih akèh panyaturé ing Indramayu utawa diarani *Dermayon*.

## Conto ukara carabasa Cerbon-Dermayu 
* *Kepribén kabaré, cung?*	: Kepriye kabare, bocah-bocah?
* *Isun/kita/réyang lunga sing umah*		: Aku lunga saka omah
* *Aja sok gumuyu bae*		: Aja ngguyu baé
* *Sira arep/pan mendhi?*		: Kowe arep menyang endhi?
* *Sira arep/pan mendhi?*      : kowe arep menyang endhi?
* *Baka/ari/yèn sira kuh pan mengendhi?*    : yèn kowe iki arep endhi?
* *Isun/kita/réyang ésuk kien sarapan lawuhe mirong bari/karo urab*   : ésuk iki aku sarapane lawuhe mirong karo urab. "mirong(rempeyek saka teri, urang lan iwak cilik-cilik)"

## Mugi mirsani
* Basa Cerbon
Bausastra

[thumb|250px|Tuladha gambar bausastra [basa Jawa-Walanda, ing taun 1903 ꦧꦲꦸꦱꦱ꧀ꦠꦿꦗꦮꦮꦭꦤ꧀ꦢ ]]

**Bausastra** (Jawa: ꦧꦲꦸꦱꦱ꧀ꦠꦿ) (Ind: kamus) ya iku buku sing isiné pratelan jarwa têgês tembung-tembung.

## Pratelan pitulis prakara bausastra 
Sumangga manawa ana sing kersa ngisi bausastra iki.

* Basa Indhonesiyah - Basa Jawa
* Basa Jawa - Basa Indhonesiyah
* Surabayan - Basa Jawa Baku
* Using Banyuwangen - Basa Jawa Baku
* Basa Jawa - Basa Inggris
* Bausastra Jawa

## Saperangan bausastra gumathuk 
* KBBI Daring 
* Kateglo (Kamus Tesaurus lan Glosarium) 
* Kamus W3 
* Kamus Indonésia 
* Kamus UGM 
* Indonésia Translator
* Google Indonésia Translator
* Indonésia Dictionary
* Kamus Jawa Webster

## Pirsanana uga 
* Bauwarna
* Pratélan bausastra miturut akèhing tembung

## Situs Bausastra 
* Wiktionary -- Bausastra Mardika Abasa Jawi
Sastra Jawa Kuna

**Sastra Jawa Kuna** (Carakan: ꦯꦴꦱ꧀ꦠꦿꦗꦮꦏꦸꦤ) kurang luwih ditulis dikira-kira wiwit abad kaping-9 Masehi nganti abad kaping-14 Masehi, diwiwiti karo Prasasti Sukabumi.

Karya sastra iki ditulis mawa gancaran utawa tembang (kakawin).

Pratélan karya sastra Jawa Kuna sing wujudé gancaran iku:
# Candakarana
# Sang Hyang Kamahayanikan
# Brahmandapurana
# Agastyaparwa
# Uttarakanda
# Adiparwa
# Sabhaparwa
# Wirataparwa, 996 Masehi.
# Udyogaparwa
# Bhismaparwa
# Asramawasanaparwa
# Mosalaparwa
# Prasthanikaparwa
# Swargarohanaparwa
# Kunjarakarna

Pratélan karya sastra Jawa Kuna sing wujudé tembang (kakawin)
# Kakawin Tanpa Nama (Prasasti Siwagṛha), 856 Masehi.
# Kakawin Ramayana ~ 870 Masehi.
# Kakawin Arjunawiwaha, mpu Kanwa, ~ 1030 Masehi.
# Kakawin Kresnayana
# Kakawin Sumanasantaka
# Kakawin Smaradahana
# Kakawin Bhomântaka (Bhomakāwya)
# Kakawin Bhāratayuddha, mpu Sedah lan mpu Panuluh, 1057 Masehi.
# Kakawin Hariwangsa
# Kakawin Gathotkacasraya
# Kakawin Wretasañcaya
# Kakawin Brahmandapurana
# Kakawin Kunjarakarna, mpu "Dhusun"
# Kakawin Nagarakretagama, mpu Prapanca 1365 Masehi.
# Kakawin Arjunawijaya, mpu Tantular
# Kakawin Sutasoma, mpu Tantular
# Kakawin Pārthayajña
# Kakawin Nitisastra
# Kakawin Nirarthaprakreta
# Kakawin Dharmasunya
# Kakawin Harisraya
# Kakawin Gajahmada

## Uga delengen 
* Sastra Jawa
* Sastra Jawa Tengahan, Sastra Jawa-Bali
* Sastra Jawa Anyar
* Sastra Jawa Modern
God zij met ons Suriname

***God zij met ons Suriname*** (Jawa "***Sang Pangéran Moga Nulungi Awaké Dhéwé Suriname***") iku lagu kabangsane nagara Suriname. Ing ngisor ana versiné nganggo basa Walanda lan basa Sranan Tongo :

Ing Basa Walanda :

:*God zij met ons Suriname*
:*Hij verheffe ons heerlijk land*
:*Hoe wij hier ook samen kwamen*
:*Aan zijn land zijn wij verpand*
:*Werkend houden we in gedachten*
:*recht en waarheid maken vrij*
:*Al wat goed is te betrachten*
:*Dat geeft aan ons land waardij.*

Ing Basa Sranan Tongo :

:*Opo kondreman oen apa*
:*Sranan gron e kari oen*
:*Wans ope tata komopo*
:*Wi moes seti kondre boen*
:''Stre de f'stre wi no sa frede*
:*Gado de wi fesi man*
:*Heri libi te na dede*
:*Wi sa feti gi Sranan''

Pretalan basa Jawa
:Muga Gusti karo awaké dhéwé Suriname
:Muga ngluhurna tanah kita sing tentrem
:Kepriyé waé kita mréné padha-padha
:Digadhékaké karo tanah iki
:Sambi nyambut gawé kita tumindhak
:bener lan dadi bébas
:ngusahakna kamajon
:awèh drajad ing nagara.
Dhialèk Sérang

**Basa Jawa Banten** utawa **dhialèk Banten** iku dhialèk basa Jawa kang mligi dicaturaké ing saloring provinsi Banten, turut pasisir. Miturut sajarahé wiwit dituturaké ing jaman Kasultanan Banten (abad 16). Ing jaman iku, basa Jawa kang dituturaké ing Banten ora ana bedhané karo basa Jawa ing Mataram. Nanging, sawisé iku basa Jawa ing Banten wiwit katon bedané, apa manèh tlatah pinuturé diubengi karo tlatah basa Sundha lan basa Batawi. Cacahé panutur ana sakiwa-tengené 500.000 jiwa.

Basa iki dhadi basa utama ing Kasultanan Banten kang manggon Kedhaton Surosowan, lan uga dhadi basa dina-dinaning warga Banten mligi ing sisih lor lan tlatah kulon Kabupatèn Tangerang.

## Tuladha tembung dhialèk 
Tuladha tembung ganti jeneng:

* Wong kesiji: *isun, rèang, iyang, kite* : aku. Rupa kramané *kule.*
* Wong keloro: *andike*=ndika, *sire*=kowé
* Wong ketelu: *dèwèkè*=dhékné (ngoko), *piambeké*=piyambekipun (krama).

Tuladha tembung penunjuk:

* *kien, kih*=iki, kiyé
* *kuwen*=iku, kuwé
* *kuh, koh, kah*=kaé
* *kaen*=kaé

Dhialèk iki dianggep dhialèk kuna lan akèh persisé karo dhialek Cerbonan sanajan ana prabawa basa Sundha lan Batawi.Tuladha ukara:

* *Aja bribin!* (kawacan Aje): Aja ngisruhi!
* *Sire arep mendhi?* (sire iku kasar): kowe arep menyang ndhi?
* *Mak lunga jeng Teh Toyah*: Emak lunga karo Mbak Toyah

## Rujukan
Tembang

**Tembang** iku kasil budaya saking gubahan babagan seni nadha utawa swara kang nduwé aturan-aturan tinamtu antarané: urutan, kombinasi lan gayutan temporal (uga bisa nganggo iringan piranti musik) kang ngasilaké gubahan musik kang manunggal lan duwé irama. **Tembang** uga bisa ditegesi reriptan utawa dhapukaning basa mawi paugeran tartamtu (gumathok) ingkang pamaosipun kedah dilagukake nganggo swara.

## Uga delengen 
*Tembang kabangsan
*Tembang jawa
*Tembang dolanan
*Tembang bocah
Campursari

**Campursari** iku salah sawijining jinising tembang Jawa sing sajatine campuran saka gamelan Jawa lan piranti musik modèrn. Campursari ngémot pirang-pirang aspèk seni (sajeroning lelagon pepak banget). Lagu kang kerep dianggo campursari bisa awujud: lagu dolanan, langgam, macapat, tembang gedhé, sekar gendhing, bawa, umpak-umpak, lan liya-liyané. Tokoh campursari sing kondhang yaiku Manthous saka Gunungkidul. Katitik saka instrumèn kang dianggo bebarengan kanthi trep, nganti kepénak dirungokaké. Gabungan instrumèn mau diangkah supaya tinemu harmoni seni campursari. Instrumèn campursari kang kerep kanggo kayata kendhang, demung, gong, rebab, piano, gitar. Lelagon campursari mono kang baku seneng, gumyak, lan nges swasanané. Padatan campursari kerep kanggo nglipur ing pahargyan, embuh iku manténan, sunatan, tasyukuran lan liya-liyané. Campursari uga asring dianggo déning pendhagel, gara-gara ing wayang kulit, utawa wayang wong, limbukan wayang kulit, dhagelan ing kethoprak lan sapanunggalané.

## Wujud Campursari 
### Tuladha lelagon campursari 
* Gethuk.
* Tambat Ati
* Nonong
* Thiwul Gunungkidul
* Réformasi
* Hewes-Hewes
* Cucak Rowo
* Mbah Dukung
* Lare Nggunung

### Lelagon sekar gendhing campursari 
* Wahyu
* Ayak Pamungkas
* Rangu-Rangu
* Puspa Giwa
* Gandamastuti
* Umbul Donga

### Macapat campursari 
* Asmaradana: Anjasmara Arimami
* Dhandhanggula: Sidaasih, Turu Lare
* Mijil Kethoprak: Dedalane

### Pucung dolanan campursari 
* Dhayohe Teka
* Turi-Turi Putih
* Aja Lamis
* Buta Galak
* Iris-irisan ela
* Canthing
* Jali.

## Penembang campursari terkenal 
* Didi Kempot
* Sundari Sukoco
* Manthous
* Cak Diqin
Sèwu Kutha

**Sewu Kutha** iku tembang Jawa sing kalebu genre campursari lan ditembangaké déning Didi Kempot. Lagu ini nyaritakake sawijining wong sing kelangan pacangané. Lagu iki dadi misuwur banget lan naté ditembangaké déning Sri Sultan hamengkubawana X nalika kampanye Parté Golkar ing Kalimantan Kidul taun 2009.

## Lirik
Sewu kutha wis tak-liwati
Sewu ati tak-takoni
Nanging kabèh padha 'ra ngerteni
lungamu ing ngendi
pirang taun anggonku nggoleki
seprene durung bisa nemoni

*Refrein*:
Wis tak-coba, nglalekake
jenengmu saka atiku
satenane aku ora ngapusi
isih tresna sliramu.

Upamane, kowe wis mulya
lila, aku lila
ya 'mung siji dadi panyuwunku
aku péngin ketemu
sanadyan, sakedheping mata
tak-kanggo tamba kangen sajeroning dhadha.

*Refrein*

Upamane, kowe wis mulya
lila, aku lila
ya 'mung siji dadi panyuwunku
aku péngin ketemu
sanadyan, wektu 'mung sedela
tak-kanggo tamba kangen sajeroning dhadha.
sanadyan, wektu sakedheping mata
tak-kanggo tamba kangen sajeroning dhadha.

## Rujukan 
## Pranala njaba
Sastra Jawa Tengahan

**Sastra Jawa Tengahan** iku wiwitane ana sawisé karaton Majapait diadegaké. Dadi wiwit abad kaping 13 nganti kira-kira abad kaping 16 Masehi. Sabanjuré, sastra Jawa Tengahan diterusaké ing Bali dadi Sastra Jawa-Bali.

Jaman samana, karya-karya tembang kang dhedhasar pupuh tembang Jawa asli, wiwit ditrapaké. Karya-karya iki diarani kidung.

Pratélan Karya Sastra Jawa Tengahan gancaran:
# Tantu Panggelaran
# Calon Arang
# Tantri Kamandaka
# Korawasrama
# Pararaton

Pratélan Karya Sastra Jawa Tengahan tembang:
# Kakawin Dewaruci
# Kidung Sudamala
# Kidung Subrata
# Kidung Panji Angreni
# Kidung Sri Tanjung
# Kidung Sundha

## Uga delengen 
* Sastra Jawa
* Sastra Jawa Kuna
* Sastra Jawa-Bali
* Sastra Jawa Anyar
* Sastra Jawa Modern
Ludruk

'*Ludrug (*ludruk*** cara Indhonesiya**)*' yaiku kaseniyan tradhisi awujud tontonan teatrikal uatawa drama sing asalé saka Jawa Wétan. Ing Javaansche Woordenlijst, De Nooy (1893:24) ludrug ateges badhud. Pramila, Ludrug iki mijil saka keseniyan rakyat jenengé Besutan. Besutan iki biyèn dipéntaské ing ratan ditonton dening wong akèh.

Ludruk kasebar ing tlatah Jawa Wétan sing budayané budaya Arekan, wiwit saka Jombang nganti Jember.
jmpl|Panggelaran Ludrug

## Isi carita
Ludruk iki béda karo kethoprak, amarga ludruk caritané prakara panguripan sadina-dina lan sok-sokan nyritakaké prakara kaanan anyar kaya ta kadadéan ing nagara. Lumrahé ludruk dibukak karo tandhak lan kaya jogèd ngrema, utawa beskalan putri yèn ludruk cara Malangan. Pambukané ludruk lumrahé kawujud parikan (nembang/ngidung) sing isiné ana gandhèng cènèngé karo kaanan anyar.

## Basa ludruk
Dhialog ing ludruk iki lumrahé nganggo dhialèk Surabayan, sawatara Ludruk ing tlatah Prabalingga, Lumajang lan Jember nganggo basa Madura.

Salah sijining protagonis ludruk sing misuwur ya iku pak Sakera, jagowané wong Madura.

## Génerasi ludruk
* Ludrug Bandan
* Ludrug Lerok
* Ludrug Besutan
* Ludrug Stambul Jawi
* Ludrug Sandiwara
* Ludrug Kagunan Drama

## Golongan ludrug kondhang
* Ludrug Marikangen
* Ludrug Genthèng Legèn
* Ludrug Rombongan Cak Durasim
* Ludrug Jawa Wétan
* Ludrug Sekar Mulya
* Ludrug Marhaen
* Ludrug Masa
* Kulawarga Ludrug RRI

## Wacan
* *Nglacak Sajarah Perkembangan Kagunan Ludrug*, Ki Soemardji A. (Kalawarti Jayabaya No. 49 Agustus 1972).

## Pranala njaba
Kidung Sri Tanjung

**Kidung Sri Tanjung** iku karyané wong Banyuwangi. Carita iki kagolong carita legèndha payasaning kutha Banyuwangi. Saliyané iku, carita iki uga misuwur amarga bisa digunakaké dadi carita kanggo ngruwatan.

Caritané sing cekak kaya mangkene:

Ana sawijining satriya anama radèn Sidapaksa sing lunga saka panggonané, banjur ngèngèr, ngabdi marang ratu ing nagara Sinduraja. Banjur dhèwèké krama olèh Dèwi Sri Tanjung.

Sawijining dina, radèn Sidapaksa nepsu banget dikira slingkuh, garwané. Banjur Sri Tanjung celathu yèn manawa dhèwèké dipatèni, sing metu dudu getih nanging banyu arum, mula dhèwèké ora salah.

Tenan, Sri Tanjung dicubles, sing metu dudu getih sing mambu amis, nanging banyu sing wangi ambuné. Mula nganti saiki kutha krajan Blambangan jenenge Banyuwangi.
Sekar Banyuwangen

**Sekar Banyuwangen** iki asliné mung patang larik lan racaké dibolan-balèni nganggo cara dawa utawa cara cendhek. Seni swarané ya béda karo seni swara Jawa, lan diarani cengkok Mandarin.

Sekar Banyuwangen umuré wis tuwa, kira-kira wis atusan taun. Saiki milai dinyanyèkaké wayah Seblang utawa kanggo jogèd Sangiyang (Sang Hyang) sing wis ilang milai taun 1926. Tembang-tembang iki uga dinyanyèkké ing kasenian Gandrung.

Sekaran Banyuwangen iki akèh macemé ya iku :

* Seblang Lokento
* Condro Dewi
* Liliro Kantun
* Liliro Gile
* Sekar Jenar
* Cengkir Gading
* Dlimoan
* Kembang Pepe
* Layar Kumendhung
* Opak Apem
* Ratu Sabrang
* Celeng Mogok
Condro Dewi

**Condro Dewi** iku Sekar Banyuwangen.

Tèks tembang Condro Dewi:
*Condro Dewi*
* Yoro Murtosiyam*
*Moro mundur, Moro mundur*
*Kembange, kembang pothetan*
Paribasan

Paribasan, Belasan lan Saloka iku satemene  uga kalebu ing golongane Tembung éntar sabar telu-telune kabeh mawa surasa kang ora mung salugune bae.

Bedanya paribasan, Bebasan lan Saloka karo Tembung éntar mangkene : paribasan, bebasan, saloka iku kabeh ajeg panganggone nanging  tembung entar unèn-unèné ora adjêg

Tuladhané:

paribasan : Yitna yuwana, léna kêna. Ora kena diganti liyané, tembung siji wae ora kena disalini tembung liya

tembung éntar : gedé atiné tembung salah siji oleh diganti, sanajan tegese uga ganti 

gedé êndasé, gedé tékadé, gedé gunane

**Paribasan** iku unèn-unèn kang ajeg panganggoné, mawa teges entar lan ora ngemu surasa pepindhan. Ing basa Jawa sakliyane paribasan uga ana saloka lan bebasan.

Tuladha :
* Yitna yuwana lena kena
* Tega larane ora tega patine
* Sepi ing pamrih rame ing gawé
* Nagara mawa tata, désa mawa cara
* melok nanging aja nyolok

## Uga delengen
*Saloka
*Paribasa lan Saloka Jawa
Basa walikan Malangan

## Sejarahing
Basa walikan cara Malangan iki pramilane diucapake karo para bromocorah sing yèn jaman saiki pada karo preman. Nanging bromocorah iki tujuanne saé, ya iku merjuangake nasibe wong cilik lan rakyat saka panindésaning Walanda ing jaman iku. 
Kanggo mbingungke Walanda lan teliksandhine, para bromocorah iku nganggé basa sing diwalik-walik lan basa iku mau sing dadi tenger-tengere basa walikan khas kuta Malang. Basa iki milai ana ing taun 1930an.
Basa sing diwalik ukarane ora mung basa jawa, nanging yo soko basa liyané, ya iku basa arab, meduro, indonesia lan liyané.

## Arupaning Basa
Basa walikan Malangan ini asline saka walikaning Basa Jawa lan Basa Indonesia. Akèh kosakatane barang sing asaling saka cara lokalan.

Upami:
* Saya dadi *ayas*
* Kamu dadi *umak*
* Arek dadi *kera*
* Malang dadi *Ngalam*
* Orang dadi *genaro*
* Wedok dadi *kodew/wanyik*
* Lanang dai *nganal*
* Akèh dadi *kanyab*
* Biyasa dadi *asaib*(kanyab asaib (akèh balon))
* Pulang dadi *ngalup*
* Makan dadi *nakam*
* Lumaku-Lumaku dadi *uklam-uklam*
* Nasi goreng dadi *isan ngerog*
* Gedang dadi *ngadeg*
* Beli dadi *ileb*
* Ngerti dadi *itreng*
* Konco/Kawan dadi "Nawak"

Nanging ana manèh kang asalé saka basa Jawa Malangan dhéwé. Kaya ta

* Ojir = dhuwit dadi "raijo"

Lan ora kabèh ukara sing bisa diwalik-walik, kaya ta

* Ngoker = ngrokok
* Idrek = nyambut gawé

## Conto Basa Walikan
*Ayas asli kèra ngalam. Ayas asaib ngomong boso ngalaman ambek walikan ngalam nok hamur ambek nawak-nawak kewed.Nanging sakmarie ayas pindah ana ing Suroboyo, kadang kolo ketemue ambek kèra oroboyis ambek genaro arodam. Dadi wis kadit gelek ngomong ngalaman manèh, paling pol lek ngalup apa ketemu padha ngalame.

Conto liyané:(Walikane ora mesti letterlijk)
* Ayas kate ukut oker. Tegesé Aku arep tuku rokok.
* Tanggal kewut ngene wis gak ewud ojir. (Tanggal tuwa ngene wis ra duwé dhuwit)
* Unyabe panas dayohe gawékno het. (Banyune wis panas tamune gawékno teh)
* Ebes rudit. (bapak sare)
* wis nakama? lek gurung ayo ana ing warung ipok pérangan. (Wis dhahar? Yèn durung ayo ana ing warung kopi pérangan)
* kera iki sik umur omil. (bocah iki ijik limang taun)
* Kodew nganal padha ae. (Putri kakung padha baé)
* Lan satunggalane.

## Delengen uga 
* Basa Verlan saka Prancis
Beksan Topèng Malangan

**Jogèd Topèng Malangan** iku jogèd asil campuran antarané budaya Jawa Tengahan, Jawa Kulonan lan Jawa Wétanan (Blambangan lan Using) saéngga oyoting obahan jogèd iki ngandhut unsur gabungan dinamis lan musik saka etnik Jawa, Madura lan Bali. Salah siji kaunikané ya iku ing modhèl piranti musik sing dinggo kaya ta rebab (siter Jawa) suling Madura (sing mèemper karo trompet Ponorogo) lan karawitan modhèl Blambangan.

## Réferènsi 

## Pranala njaba 
* Kompas Cybermedia diundhuh Setu, 27 Oktober 2007  Topèng Malangan kurang kawigatèn.
Tlatah

**Tlatah** iku tegesé wadhah utawa ruangan sing ana ing alam jagad. Tlatah iki bisa awujud **gunung**, **sagara**, **samodra**, **kedhung** nganti **nagara**.

Ing ngisor iki njabarake rupa-rupaning tlatah :

* Gunung
* Samodra
* Kedhung
* Sagara
* Sendhang

** Balik ning : Kaca Utama
Gamelan

thumb|250 px| Saperangkat instrumen Gamelan
**Gamelan** iku kagunan musik tetabuhan tradhisional asli saka Indonésia mligi ing pulo Jawa, Madura, Bali, lan Lombok.

Gamelan kalebu pérangan ing kabudayan Jawa.. Ricikan utawa instrumèn gamelan ing golongan iki, yaiku;
# Saron :
# Bali. Instrumené dikembangaké kanthi dhapuré kaya mangkéné iki ing jaman Karajan Majapahit 
Gamelan Jawa ngrembaka ing Yogyakarta. Gamelan Jawa béda karo Gamelan Bali lan Gamelan Sunda. Gamelan Jawa duwé nada kang luwih alus lan *slow*, béda karo gamelan Bali kang rancak lan gamelan Sunda kang didominasi swara suling . Gamelan-gamelan iki béda amarga Jawa duwé pandangan urip dhéwé kang béda karo Sunda utawa Bali, déné pandangan urip iki digambaraké sajeroning irama musik gamelan Jawa.

Pandangan urip Jawa kang digambaraké sajeroning musik gamelan yaiku kaselarasan kauripan jasmani lan rohani, kaselarasan sajeroning omongan lan tumindak saéngga minangka toléransi ing sasama. Wujud nyata ing musik gamelan Jawa yaiku tarikan tali rebab kang sedengan, paduan seimbang swara kenong, srin, kendang lan gambang lan swara gong kanggo nutup irama.

Gamelan lumrahé dianggo ngiringi pagelaran wayang lan jogèd-jogèdan.
Saliyané musik, gamelan Jawa uga ana swara sindhén kang nembangaké lancaran, ladrang, lan gendhing-gendhing Jawa.

Saperangkat gamelan diisi karo akèh piranti musik. Piranti musik iki yaiku piranti usik kaya drum kang dirani kendang, rebab lan celempung, gambang, gong lan suling pring. Komponèn utama kang nyusun piranti-piranti musik gamelan yaiku pring, logam, lan kayu.Saben piranti musik duwé fungsi dhéwé-dhéwé ing pagelaran musik. Kaya ta gong kang duwé peran kanggo nutup irama musik kang dawa lan ménéhi kaseimbangan sawisé musik diiringi irama gendhing .

* Gamelan Banyuwangen
* Gamelan Banyumasan
* Gamelan Sundha
* Gamelan Crebonan
* Gamelan Bali

## Pathet 
Ing laras sléndro ana telung pathet.
* Sléndro pathet nem
* Sléndro pathet sanga
* Sléndro pathet manyura

Ing laras pélog uga ana telung pathet.
* Pélog pathet lima
* Pélog pathet nem
* Pélog pathet barang

Pathet iku kaya ta panggonan kanggo gendhing utawa kang ngatur gendhing.
Ing wayang kulit yèn ditanggap ing wayah bengi uga nggunakaké pathet ing tabuhan gamelan.
Pathet iki mertandaké wayah.

* Sléndro pathet nem saka jam 09.00-12.00 bengi
* Sléndro pathet sanga saka 00.00-03.00 ésuk
* Sléndro pathet manyura saka 03.00-06.00 ésuk

## Gladri 

Gambar:Traditional indonesian instruments.jpg|balungan
Gambar:Traditional indonesian drums.jpg|kendhang
Gambar:Traditional indonesian instruments04.jpg|gong
Gambar:Gamelan of Bali 200507-4.jpg|bonang
Gambar:Traditional indonesian stringed instrument.jpg|celempung

## Cathetan suku 
## Pranala njaba 
* Gendhing Jawa 
* American Gamelan Institute
* Situs tentang gamelan di NIU
* Gendhing Jawa 
* Gamelan, Orkestra a la Jawa
* Jogjaethnic
Tetuwuhan

**Tetuwuhan** utawa **thethukulan** iku ing èlmu Biologi tegesé titah kang kagolong Regnum Plantae, ing antarané: kabèh tetuwuhan mawa pembuluh, kang semu lan kang sajati (lumut ati, lumut, paku-pakuan uga tetuwuhan wewiji). Ing vèrsi taksonomi tetuwuhan tinentu, alga ijo uga kalebu ing karajan (*regnum*) iki. Tetuwuhan iku jinis titah autotrof kang mupangataké klorofil kanggo komponèn pangowah ènèrgi foton saka cahya srengéngé dadi ènèrgi kimiawi kang wujudé gula. Prosès pangalihan iki diarani prosès fotosintesis. Amarga solahé kang autotrof, tetuwuhan iku ana ing posisi angka siji ing ranté ilèn ènèrgi liwat titah (ranté panganan). 
Amarga warna ijo  dominan banget ing anggota karajan iki, mula jeneng liya kang dianggo yaiku **Viridiplantae** ("tetuwuhan ijo"). Jeneng liyané yaiku **Metaphyta**.

Klasifikasi tetuwuhan mangsa kapungkur nglebokaké uga kabèh jinis alga lan fungi (kalebu jamur lendhir) minangka anggotané. Kritik-kritik kang muncul sabanjuré agawé  fungi dipisahaké saka tetuwuhan. Sanadyan stasioner, fungi asipat *saprotrof*, olèh ènèrgi saka sisa-sisa bahan organik. Kajaba iku, dhindhing sèl fungi ora  kasusun saka bahan kang padha karo tetuwuhan lan malahan mèmper kéwan.
Sapérangan gedhé  alga banjur wiwit dipisahaké  saka kaanggotaan tetuwuhan amarga ora duwé diferensiasi jaringan lan ora ngembangaké klorofil minangka pigmen panangkap ènèrgi.

Panggunaan tèknik-tèknik biologi molekuler marang filogèni tetuwuhan pranyata mènèhi panyengkuyung  pamisahan iki.

## Dhéfinisi 
Nalika sawijining tetuwuhan dikarepaké minangka grup organisme tinamtu utawa taxon, racaké tegesé salah siji konsèp. Panglompokané yaiku:

Cara liya yaiku liwat sawijiningcladogram, kang nuduhaké gayutan evolusionèr.  Sajarah évolusi tetuwuhan durung ditata kanthi pepak, nanging salah siji kang wis ditampa yaiku. Those which have been called "plants" are in bold.

## Rupa 
Watara 350,000 spésies saka tetuwuhan kang ana wektu iki. Taun 2004, watara 287,655 spésies wis ditepungi, ing antarané 258,650 yaiku awujud tetuwuhan ngembang, 16,000 bryophyta, 11,000 pakis lan 8,000 alga ijo.

## Pirsani uga 
* Woh
* Kembang
* Tetuwuhan jamu lan bumbu
* Jinising tanduran

## Réferènsi 
## Pranala njaba 
*  (requires Microsoft Silverlight)
* 
* 
* Index Nominum Algarum
* Interactive Cronquist classification
* Plant Resources of Tropical Africa 
* Tree of Life 

;Database botani lan vegetasi
* African Plants Initiative database
* Australia
* Chilean plants at *Chilebosque*
* e-Floras (Flora of China, Flora of North America and others)
* Flora Europaea
* Flora of Central Europe 
* Flora of North America
* List of Japanese Wild Plants Online
* Meet the Plants-National Tropical Botanical Garden 
* Lady Bird Johnson Wildflower Center - Native Plant Information Network at University of Texas, Austin
* The Plant List 
* United States Department of Agriculture  not limited to continental US species
Didi Kempot

**Didi Kempot** utawa **Didik Prasetyo** (), minangka salah sawijining penyanyi campursari kang asalé saka Jawa Tengah. Dhèwèké asliné saka Surakarta. Didi Kempot yaiku anaké juru lawak Ranto Edi Gudèl lan isih adhiné Mamik Prakosa, pelawak anggota Srimulat. Didi Kempot uga dijuluki "*Godfather of Brokenheart*."

Ing tengahing taun 1980-an, dhèwèké mutuské kanggo nekuni donya musik. Dhèwèké miwiti lelakoné saka Yogyakarta tekan Jakarta dadi wong ngamèn. Jenenge kang mauné Didi Prasetyo, dadi Didi Kempot, kang ngrujuk marang singkatan saka "Kelompok Penyanyi Trotoar".

## Lagu-lagune 
Dhèwèké antarané nulis utawa nyanyi lagu-lagu:

*Sewu Kutha
*Stasiun Balapan (lagu)
*Kopi Lampung
*Sekonyong-konyong koder
*Manuk Cucak Rawa
*Banyu Langit
*Layang Kangen
*Pamer Bojo
*Suket Teki
*Dalan Anyar
*Hargadumilah
*Prawan Kalimantan

## Sobat Ambyar 
Sobat Ambyar ya iku jeneng paguyuban wong kang Didi Kempot. Sadurungé, uga ana jeneng paguyuban wong kang seneng Didi Kempot, arané Kempoters. Sobat Ambyar duwé celukan "*Sad Boys*" (bocah lanang kang sedhih) lan "*Sad Girls*" (bocah waon kang sedhih). Celukan iki timbul amarga para pamireng bisa nètèsaké luh nalika ngrungokaké lagu-lagu Didi Kempot. Paguyuban Sobat Ambyar digawé déning cah-cah enom. Paguyuban iki banjur moncèr rikala ana péntas Didi Kempot ing acara Ngobam (Ngobrol Bareng Musisi) Gofar Hilman. Ing acara iki, ana sawatara 1.500 bocah enom kang nonton pentas Ngobam Didi Kempot.

## Séda 
Didi Kempot séda tanggal 5 Mei 2020 ing Rumah Sakit Kasih Ibu Surakarta amarga lara jantung. Sédane penyanyi kondang iki kalebu ujug-ujug, amarga sadurunge almarhum nglakoni aktivitas kaya biasane. Dhéwéke sempet kena lara panas ing dina sakdurunge.

## Uga delengen 
* Campursari

## Rujukan 
## Pranala jaba 
*
Sato kéwan

**Kéwan**, iku organisme kang digolongké ing karajan **Animalia** utawa **Metazoa**. Kéwan iku makluk urip kang ana ing alam semesta. Kéwan bisa kasusun saka siji sèl (uniselular) utawa akèh sèl (multiselular).

Para èlmuwan nglasifikasiaké kéwan dadi 2 golongan utama, yaiku kéwan nduwé balung mburi lan kéwan tanpa balung mburi.

* Kéwan kang nduwé balung mburi diarani Vertebrata.
* Kéwan tanpa balung mburi diarani Invertebrata utawa Avertebrata.

Kéwan uga diklasifikasiké miturut jinis panganané.

* Kéwan kang panganané daging diarani kéwan karnivora, contoné: asu, kucing, macan
* Kéwan kang panganané Tetuwuhan diarani kéwan hèrbivor, contoné: wedhus, jaran
* Kéwan kang panganané daging lan tetuwuhan diarani kéwan omnivora.
* Kéwan kang panganané gegremet diarani kéwan insektivora.

## Sato Kéwan 
Ing ngisor iki, pratélan sato kéwan dituduhaké.

* Asu, utawa ing basa krama diarani **segawon**, kalebu bangsané karnivora lan kulawargané mamalia, *canidae*.
* Banyak, utawa ing Basa Indonésia diarani **Angsa** kalebu kulawargané manuk, lan sub-kulawarga anatidae.
* Babi, iku sajinis kéwan ungulata kang moncongé dawa lan irungé lèpèr lan wujud kéwan kang asal asliné saka Eurasia.
* Bèbèk, uga dikenal kanthi sesebutan itik ing basa Indonésia
* Cacing, yaiku kéwan cilik, kang ora nduwé sikil, awaké bunder, trepes dawa lan ora ana tangané.
* Gajah, yaiku mamalia lan wujud kéwan dharat gedhé dhéwé ing donya. 
* Garengpung, utawa **Gongpérét** yaiku sato kéwan kang duwé swara kang khas lan racaké metu ing akiré mangsa udan.
* Iwak, yaiku kéwan kang uripé ana ing banyu.
* Jangkrik
* Jaran
* Kadhal
* Kalamangga
* Kebo
* Kethèk
* Klabang
* Kucing
* Kupu
* Laler
* Lawa
* Luwak
* Macan
* Manuk
* Marmut
* Lemud
* Orong-orong
* Pacet
* Pitik
* Sapi
* Tekèk
* Tikus
* Tinggi
* Trenggiling
* Trewelu
* Tuma
* Ula
* Uler
* Undur-undur
* Walang
* Wedhus

## Manuk 
* Alap-alap
* Blekok
* Cucakrawa
* Dara
* Gagak
* Kuntul
* Manyar
* Menco
* Merak
* Mliwis
* Puter
* Striti

## Kleru? 
* Ajak
* Garangan
* Kelinci
* Semprang
* Dares
* Slira

## Mangga Pirsani 
* Anaké kéwan
* Kéwan purba
* Umah jagal
* Virus
Dhialèk Ngayogyakarta

**Basa Jawa Ngayogyakarta** utawa **carabasa Ngayogyakarta** iku carabasa Jawa sing akèh tinemu utawa dianggo sajeroning pirembugan ing tlatah Ngayogyakarta. Wong Nyogja iku rada seneng nyekak omongan, utawa nambahi ukara supaya kaprungu luwih manteb.

Tuladha:

* Wèlèh, piyé ta wis dikandhani ra ngrungokké, jan ( jan iku sajatiné ora ana teges sing gumathok, mung bèn keprungu luwih manteb)
* Piyé wis dhong (dhong = ngerti) durung??
* Wo jan payah tenan cah iki ra dhongan = wah pancèn payah banget bocah iki angèl ngertiné.(iki ukara sing bener ing basa Jawa)
* Piyé jé? Ukara iki ya kerep di enggo déning wong Nyogja sing lagi bingung. Lumrahé dienggo déning wong Nyogja sing rada adoh saka kutha.
* Sajatiné (cekakan saka sajatiné) / jan jané(sak tenané)= sajatiné ya mbak wong iku ra (ra = ora) sekolah nèng UGM. Ukara sing tenan dadi, sak tenané ya mbak wong iku ora sekolah nèng UGM

Wong Nyogja uga seneng nambahi aksara "m" nèng ngarepé ukara utawa jeneng sing wiwitané b.

Contoné:

Baciro(jeneng kampung)= mbanciro

besuk= mbesuk

## Deleng uga
* Basa Jawa walikan Nyogja
Dollar Suriname

**Dollar Suriname** iku mata valuta Suriname wiwit taun 2004. Sadurungé ya Gulden Suriname. Valutané diganti amarga gulden Suriname ngalami hiperinflasi. Banjur dhuwit 1.000 gulden Suriname diganti 1 dollar. Nanging koin-koin olèh dienggo manèh nganggo aji sing mbiyen.
Aksara Jawa

* Aksara Carakan, aksara kang turun saka aksara Kawi
* Aksara Pégon, aksara Arab-Pèrsi kanggo nulisaké basa Jawa
* Aksara Latin kanggo basa Jawa
__DISAMBIG__
Dhialèk Surakarta

**Basa Jawa Surakarta** utawa **carabasa Surakarta** iku sawijine Carabasa Jawa sing dituturaké ing Surakarta. Carabasa iki kalebu carabasa Jawa sing alus. Carabasa Surakarta lan carabasa Ngayogyakarta lumrahe padha karo basa Jawa baku. Amarga, carabasa-carabasa iku mau dadi dhadhasaring basa Jawa baku iku dhewe.

Ing padinan, carabasa Surakarta nduweni cara pocap lan tetembungan sing rada beda karo basa Jawa baku kaya ta ning = nanging, we = wae, enek/eneng = ana, guwak/guwang = buwang, lsp. Carabasa Surakarta nduwe saperangan pibeda karo carabasa Ngayogyakarya kaya ta tembung we/e = je, tembung nyat = cen (pañcen), tembung rencang = kañca (krama).

## Rujukan
## Pranala njaba
* Harian Yogya,com: Basa Jawa Nuduhake Watake Bangsa
* KBJ5:Makalah kanthi irah-irahan:KESANTUNAN BERBAHASA JAWA DALAM KRATON SURAKARTA HADININGRAT
Lesmana

**Lesmana** utawa **Laksmana** (basa Sangskerta: लक्ष्मण, *Lakṣmana*) iki rayiné Prabu Rama kang setya ndhèrèkaké kangmasé rikala Prabu Rama kasébrataké menyang wana Dandaka. Alas kang wingit kepati paribasan Sato mara sato mati janma mara kapiluyu.

Papaning para jim, sétan lan dununging para raseksa. Ya ing wana Dandhaka iki Dèwi Sinta garwané Prabu Rama Cinidra déning Prabu Dasamuka awit krenahing abdiné Prabu Dasamuka kang aran Kala Marica kang malih maujud dadi kidang kencana saperlu nggora godha Dèwi Sinta. Sang Dewi kapilu marang kaéndahané kidang Kencana nganti lali purwa duksina manawa teteluné lagi ana madyaning alas kang gawat kaliwat. Kidang musna lan Sang Dèwi aminta ingkang raka Prabu Rama supaya arsa ambujung nganti kacandhak arsa kanggo klangenan. Sadurungé tindak Prabu Rama dhawuh ingkang rayi Radèn Lesmana anjaga kasugengané ingkamg mbakyu Rakyan Sinta. Sauwisa sawatara wektu sanalika ana swara sambat-sambat ngarih-arih njaluk pitulung kang amadhani swarané Prabu Rama.

Awit saka kuwatiré Dèwi Sinta paring dhawuh énggal-énggal budhal saperlu asung pitulung marang ingkang garwa mangka ing satemené swara iku mung apus krama saka swarané Kala Marica. Radèn Lesmana percaya marang kasektèné ingkang Raka mula nduwa kersané Dèwi Sinta nanging tinampa cubriya manawa ingkang rayi gadhah rasa milik ngrusak pager ayu marang dhèwèké. Rumangsa gerah panggalih awit dinakwa kang kaya mangkono mula tanpa saraba ngunus pusaka kanggo nugel planangané dhéwé lan sanalika planangan kang tugel mau musna lan ing kono ana wujud curiga kang aran pulanggeni. Banjuring carita para maos kaaturan mriksanana kitab wiracarita Ramayana.

## Uga delengen 
* Ramayana
Mlathi

**Mlathi** (*Jasminum sambac*) iki kalebu kaluwarganing *Jasminum*.

Dina iku uga, ana telung kembang kang dikukuhaké dadi idéntitas Bangsa Indonésia.

## Minyak Mlathi 
Mlathi bisa didol dadi kembang roncén utawa didol nalika kembang isih seger.

Ékstraksi lenga mlathi ya iku prosés kanggo ngéntoké lenga mlathi saka kembang mlathi.

Teknologi ekstraksi duwé divérsifikasi aji tambah tumrap pamanfaatan kembang mlathi.
Indonésia dadi nagara kang mroduksi lenga atsiri kanggo nagara-nagara donya cacahé 60 *persén* kanggo kabéh panduduk sadonya.

## Jinising mlathi 
## Gladri Mlathi 

Gambar:COLLECTIE TROPENMUSEUM Bloem van de Melati geneeskrachtig en afkoelend tegen koorts TMnr 10006283.jpg|kembang mlathi
Gambar:Jasmine tea.jpg|teh mlathi
Gambar:Jasmine 0003.JPG|mlathi mekar
Gambar:Jasminum_polyanthum2.jpg|mlathi akèh cacahé
Gambar:Orange Jasmine.JPG|orange jasmine
Gambar:Winter Jasmine.jpg|mlathi winter
Gambar:Jasmine 0007.JPG|mlathi
Gambar:Jasmine 0006.JPG|mlathi makutha cilik
Gambar:Confederate Jasmine, Star Jasmine (Trachelospermum jasminoides).jpg|mlathi bintang
Gambar:Jasmine plant 109.JPG|wit mlathi

## Cathetan suku 
## Pranala njawa 
* Flora Europaea: *Jasminum*
* Flora of China: *Jasminum*
* Flora of Pakistan: *Jasminum*
Truwèlu

**Truwèlu**, utawa **Trewelu**, utawa **terwèlu** utawa ing Basa Inggris diarani **Hare** kalebu kulawarganing leporidae lan genusé lepus. Kéwan iki sadulur karo Kelinci. Kéwan iki pinter ing colong playu, lan playuné bisa nganti 70&nbsp;km/ jam. Uripé ya dhèwèkan utawa karo pasangané waé.

Bedané karo kelinci ya iku: sikil mburiné truwèlu luwih dawa lan kuwat ketimbang kelinci, lan wiwit lair, truwèlu wis ana wuluné uga wis bisa ndeleng isining jagat.

Kéwan iki uga isinan tur wedèn, yèn ana manungsa, langsung colong playu. Ing nagara-nagara Walanda, truwèlu bisa malih warna pinuruting mangsa. Ing mangsa katiga, warnané dadi coklat utawa klawu, nanging ing mangsa salju, warnané bisa dadi putih kaya kapas. Malih warna iki dimaksudké supaya ora katon karo kéwan-kéwan liyané sing mangan truwèlu kaya ta cerpele, srenggala lan sapanunggalé.

## Pranala njaba 
**The Three Hares Project* 
**BBC Living World section about Hares*