open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kalara

**Kalara** a wah infekshan a di sumaal intestin bai som schrien a di baktiiria *Vibrio cholerae*. Simtom maita rienj frah non, tu mail, tu sivier. Di klasik simtom a nof-nof waatari-waatari dayariya we laas fi fyuu die. Vamitin  ah mosl kramp kiah aalso okor. Dayariya kiah so sivier tel iliid widin howaz tu sivier dyaijrieshan ah ilekcholait imbalans. Dis kiah rizolt ina singkdong yai, kuol kin, dikriis kin ilastisiti, ah ringklin a di an ah futdem. Di dyaijrieshan kiah rizolt ina di kin ton bluwish. Simtom taat tuu howa tu faib die afta expuoja.

Kalara kaaz bai a nomba a taip a *Vibrio cholerae*, wid som taip we projuus muo sivier diziiz dah som. Ipred muosli bai waata ah fuud we kantaminiet wid yuuman fiisiz we kantien di baktiiria. Insofishant kukin a siifuud a wah kaman suos. Yuuman a di onggl animal we afek. Rix fakta fi di diziiz ingkluud puor sanitieshan, insofishant kliin jingkin waata, ah pavati. Nof piipl kansoern se raizin sii lebl wi ingkriis riet a diziiz. Kalara kiah dayagnuoz bai a stuul tes. Wah rapid dipstik tes avielobl bot ino az akiuret.

Privenshan invalv impruuv sanitieshan ah axes tu kliin waata. Kalara vaxiin we tek bai mout provaid riiznebl protekshan fi bout six mont. Deh ab di *h*adid benifit fi protek gens waneda taip a dayariya we kaaz bai *E. coli*. Di praimri chriitment a uoral ryaijrieshan terapi—di ripliesment a fluid wid slaitli swiit ah saalti saluushan. Rais-bies saluushan prefarebl. Zingk soplimentieshan  yuusful wid pitni. Ina sivier kies, inchaviinos fluid, laka Ringer's lactate, maita rikwaya, ah antibayatik kiah benifishal. Tesin fi si ush antibayatik di kalara soseptibl tu kiah elp gaid di chais.

Kalara afek estimietid 3–5&nbsp;milian piipl wolwaid ah kaaz 58,000–130,000&nbsp;det a ier az a 2010. Wails ikorantli klasifai az a pandemik, irier ina di divelop wol. Pitni a di wandem muosli afek. Kalara okor az buot outbriek ah kranikali ina soertn ieria. Ieria wid angwain rix a diziiz ingkluud Afrika ah sout-iis Ieja. Wails di rix a det mongx demde we afek yuujali les dah 5%, ikiah bi az ai az 50% mongx som gruup we no ab no axes tu chriitment. Istarikal diskripshan a kalara eh-fain az hoerli az di 5f senchri BKI ina Sanskrit. Di todi a kalara bai John Snow bitwiin 1849 ah 1854 eh-liid tu signifikant advans ina di fiil af epidiimialaji.

## Refrans
Kaman kuol

**Kaman kuol**, aalso nuo as **fresh kuol** ar simpli az **kuol**, a vairal infekshos diziiz a di opa resprichri chrak we praimerili afek di nuoz. Di chruot, sainos, ah vais bax kiah aalso afek. Sain ah simtom kiah bigin les dah tuu die afta expuoja. Deh ingkluud kaafin, suo chuot, ronin nuoz, sniizin, ediek, ah fiiva. Piipl yuujali rikova ina sebm tu ten die. Som simtam kiah laas op tu chrii wiik. Demde wid adaels elt prablem maita *h*okiejanali divelop nyuumuonia.

Wel uoba 200 vairos schrien implikiet ina di kaaz a di kaman kuol; di rainovairosdem a di muos kaman. Deh pred chuu di ier juurin kluos kantak wid infektid piipl ah indirekli chuu kantak wid abjek ina di invairament fala bai chansfor tu di mout ar nuoz. Rix fakta ingkluud wen pitni gaa diekier, smadi naa sliip gud, ah saikalajikal schres. Simtam muosli juu tu di badi uona imyuun rispans tu di infekshan reda dah tu tishu dischrokshan bai di vairos dehself. Piipl wid influenza  noftaim shuo simila simtom az piipl wid kuol, duo simtom yuujali muo sivier ina di faama.

No vaxiin no de fi di kaman kuol. Di praimeri metod a privenshan a an washin; no fi toch di yaidem, nuoz ar mout wid anwash an; ah fi tan for frah ada sik piipl. Som evidens supuot di yuus a fies maax. No kyuor fi di kaman kuol egzis, bot di simtomdem kiah chriit. Nansteraidal anti-inflamachri jogz (NSAID) laka aibiupruofen kiah elp wid pien. Antibayatik shuda neba yuuz. Evidens no supuot no benifit frah kaaf medisn.

Di kaman kuol a di muos friikuent infekshos diziiz ina yuuman. Di avrij adolt get tuu tu fuo kuol a ier, wails di avrij pitni maita get six tu iet. Deh okor muo kamanli juurin winta ar wen taim kuol. Demaya infekshan de wid yuumaniti sens ienshent taim.

## Refrans
Ruoman Empaya

Di **Ruoman Empaya** (Latn: *Imperium Rōmānum*; Klasikal Latn: [ɪmˈpɛ.ri.ũː roːˈmaː.nũː] Koine ah Midiival Griik: *Βασιλεία τῶν Ῥωμαίων*, chr. Basileia tōn Rhōmaiōn) wena di puos-Ruoman Ripoblik piiriad a di ienshent Ruoman siblizieshan, we kiaraktaraiz bai gobament edop bai emperadem ah laaj terituorial uoldin rong di Meditarienian Sii ina Yuurop, Afrika ah Ieja. 

Di siti a Ruom ena di laajis siti ina di wol bout 100 BKI – bout 400 KI, wid Kanstantinuopl (Nyuu Ruom) we eh-bikoms di laajis rong 500 KI ah di hEmpaya papiles gruo tu a hestimietid 50 tu 90 milian inabitant (rofli 20% a di wol papilieshan deh taim de. 

Di 500-ier-uol ripoblik we eh-prisiidi weh sivierli distiebilaiz ina siiriz a sivl waar ah palitikal kanflik, juurin taim wen Juulios Siiza eh-apaint az popechual diktieta ah den asasiniet ina 44 BKI. Sivl waar ah exikyuushan kantiniu, we kolminiet ina di vikchri a Aktievian, Siiza adaptid son, uoba Maak Antuoni ah Kliopachra a di Bakl a Aktiom ina 31 BKI ah di hanexieshan a Iijip. Aktievian powa eh den anasielebl ah ina 27 BKI di Ruoman Senit faamali grant im uobahaachin powa ah di nyuu taikl Agostos, we ifektivli maak di hen a di Ruoman Ripoblik.



* https://www.ancient.eu/Roman_Empire/ (En)
Griik lichicha

**Griik lichicha** refa tu raitn we eh-kompuoz ina hieriadem wid Griik influens, raichuu di wuol piiriad wen di Griik-spiikin piipl eh-egzis. Ienshent Griik lichicha refa tu lichicha we eh-rait ina Ienshent Griik frah di uolis sovaivin wok raitdong ina di Griik languij optel around di fif senchri KI ah di raiz a di Bizantiin Empaya. A di bignin a Griik lichicha a di wokdem bai Uoma, di Iliad ah di Adisi. Ina di klasikal piiriad nof a di jahra a westan lichicha eh-bikoms muo praminent. Di tuu mieja lirikal puoyt wena Safo ah Pindar. Di Klasikal iira eh aalso si di daan a jraama. Tuu a di muos influenshal istuorian wena Eroduotos ah Tuusididiiz. Ina di 4t senchri BKI, chrii filasafa nuotebl: Sakratiiz, Plieto, ah Aristakl. Lieta Griik puoychri florish muosli ina di 3d senchri BKI. Juurin di Ruoman iira, di fizishan Galen, ina di ischri a ienshent sayans, a di muos signifikant smadi ina medisn afta Ipakratiiz.
Chuojan Waar

Ina Griik mitalaji, di **Chuojan Waar** eh-wiej gens di siti a Chrai bai di Akiyandem (Griik) afta Paris a Chrai eh-tek Elin fran ar ozban Menilaus, king a Spaata. This kuda be aroun di yier 1180 BC. Di waar a wan a di muos impuotant ivent ina Griik mitalaji ah nariet-nariet chuu nof wok a Griik lichicha, muos nuotebl chuu Uoma Iliad. Di Iliad riliet paat a di laas ier a di siij a Chrai; di Adisi diskraib di joerni bak a yaad fi Odisios, wan a di waar iiro. Ada paat a di waar diskraib ina saikl a hepik puoym, we eh-sovaiv piisi-piisi. Episuod frah di waar provaid matiirial fi Griik chrajidi ah ada wok a Griik lichicha, ah fi Ruoman puoyt ingkluudn Voerjil ah Uovid.
Foundin a Ruom

Di **foundin a Ruom** kiah chek op bai aakialaji, bot chadishanal tuori an dong bai di hienshent Ruoman dehself explien di hoerlies ischri a deh siti chuu lejin ah mit. Di muos famiilia a demaya mit, ah praps di muos fiemos a aal Ruoman mit, a di tuori bout Ramiulos ah Riimos, di tuindem uu eh-sokl bai wah shii-wulf, aroun 753 BK. Dis ya tuori eh-afi rikansail wid aneda chadishan, set ina hoerlia taim, di wan we eh-ab di Chuojan Waar (aroun 1180 BK) rifiujii Enias exkiep gaa Itali ah foun di lain a Ruoman chuu ih son Iulos, di niemsiek a di Juulio-Klaadian dainasti.
Kimikal eliment

**Kimikal eliment** ar **eliment** a wah spiishiz a atom we ab di sieh nomba a pruotan ina deh atamik nyuuklios (dat a di siem atamik nomba, Z). A 118 eliment we eh-aidentifai, outa we di fos 94 okor nachrali pah Oert wails di rimienin 24 a sintetik eliment. A 80 eliment we ab akliis wan stiebl aisotuop ah 38 we ab exkluusivli riedioaktiv aisotuop, we dikie uoba taim ina ada eliment. Ayan a di muos abondant eliment (bai mas) we mekop Oert, wails axijen a di muos kaman eliment ina di kros a Oert.

## Refrans
Kimikal riakshan

**Kimikal riakshan** a pruoses we liid tu di chansfamieshan a wan set a kimikal sobstans tu waneda. Klasikali, kimikal riakshan ingkompas chienj we onggl invalv di pozishan a ilekchran ina di faamin ah brokop a kimikal ban bitwiin atom, wid no chienj tu di nyuukliosdem (no chienj tu di elimentdem we prezant), ah kiah muotaim bi diskraib bai kimikal ikwiejan. Nyuuklier kimischri a wah sob-disiplin a kimischri we invalv di kimikal riakshan a hanstiebl ah riedioaktiv eliment we buot ilekchranik ah nyuuklier chienj maita okor.
Ruoman Kindom

Di **Ruoman Kindom** wena di piiriad a di ienshent Ruoman siblizieshan we kiaraktaraiz bai a manaakikal faam a gobament a di siti a Ruom an iterichridem.
Ruoman Ripoblik

Di **Ruoman Ripoblik** (Latn: *Res publica Romana*; Klasikal Latn: [ˈreːs ˈpuːb.lɪ.ka roːˈmaː.na]) wena di piiriad a ienshent Ruoman siblizieshan bignin wid di uobachuo a di Ruoman Kindom, chadishanali diet tu 509 BKI, ah hen ina 27 BKI wid di extablishment a di Ruoman Empaya. A weh juurin dis piiriad wen Ruom kanchuol eh-expan frah di siti imidiet sorounin tu egemani uoba di wuola di Meditarienian wol. Juurin di fos tuu senchri a iegzistans, di Ruoman Ripoblik expan chuu a kombinieshan a kangkues ah alayans, frah senchral Itali tu di wuola di Italian peninsiula. Bai di falarin senchri, iweh-ingkluud Naat Afrika, Spien, ah waa nou sodan Frans. Tuu senchri afta dat, bigens di hen a di 1s senchri BKI, iweh-ingkluud di res a madan Frans, Griis, ah nof a di iistan Meditarienian. Bai dis ya taim, intoernal tenshan eh-liid tu wah siiriz a sibl waar, we en op liid fe di asasinieshan a Juulios Siiza, we eh-liid tu di chanzishan frah ripoblik tu empaya. Di egzak diet a dis chanzishan ya kiah bi aagyumant. Istuoriandem eh somtaim propuoz Juulios Siiza kraas a di Ruubikan Riva ina 49 BKI, Siiza apaintment az diktieta fi laif ina 44 BKI, ah adawaiz, di difiit a Maak Antuoni ah Kliopachra a di Bakl a Aktiom ina 31 BKI. Ousomeba, muos a dem yuuz di siem diet we di ienshent Ruoman dehself eh-yuuz, wen di Ruoman Senit grant exchraadineri powa tu Aktievian ah wen ih adap di taikl Agostos ina 27 BKI, az di wah ivent we hen di Ripoblik.
Nomba e

Di **nomba e** a wah impuotant matimatikal kanstant we a di bies a di nachral lagaridim. Iapraximetli hiikual tu 2.71828, ah a di limit a (1 + 1/n)n az n apruoch infiniti, wah expreshan we araiz ina di todi a kompoun inchres. Ikiah aalso kialkiuliet az di som a di hinfinet siiriz.
Adishan

**Adishan** (muotaim signifai bai di plos simbal "+") a wan a di fuo biesik aparieshan a haritmitik, wails di hadawandem a sobchakshan, moltiplikieshan ah divijan. Di hadishan a tuu wuol nomba a di tuotal amount a demde kuantiti kombain. Fi egzampl, ina di picha pah di rait, a wah kombinieshan a chrii hapl ah tuu hapl tugiada, fi mek a tuotal a faib apl. Dis abzavieshan ikuivalent tu di matimatikal expreshan "3 + 2 = 5", dat a "3 had 2 hiikual tu 5".

## Refrans
Sobchakshan

**Sobchakshan** a wah matimatikal aparieshan we riprizent di aparieshan fi rimuuv abjek fram a kalekshan. Isignifai bai di mainos sain (−). Fi egzampl, ina di picha pah di rait, a 5 − 2 hapl—miinin 5 apl wid 2 tekwe, lef tuotal a 3 hapl. Dierfuo, 5 − 2 = 3. Bisaidn fi kount fruut, sobchakshan kiah aalso riprizent fi kombain adaels fizikal ah abschrak kuantiti we difrah-difrah kaina abjik kiah yuuz ingkluudn negitiv nomba, frakshan, irashanal nomba, vekta, desimal, fongshan, ah miechrix.
Moltiplikieshan

**Moltiplikieshan** (muotaim dinuot bai di kraas simbal "×", bai a point "·", ar bai di absens a simbal) a wan a di fuo elimenchri, matimatikal aparieshan a aritmitik; wails di adawandem a hadishan, sobchakshan ah divijan.
Divijan (matimatix)

**Divijan** a wan a di fuo biesik aparieshan a haritmitik, di adawandem a hadishan, sobchakshan, ah moltiplikieshan. Di divijan a tuu nachral nomba a di pruoses fi kialkiuliet di nomba a taim wan nomba kantien ina wah nex wan.[1]:7 Fi egzampl, ina di picha pah di rait, di 20 hapl divaidop ina gruup a faib apl, an a fuo gruup de, we miin se faib kiah kantien ina 20 fuo taim, ar 20 ÷ 5 = 4. Divijan kiah aalso tingk bout az di pruoses fi ivaliuyet frakshan, ah frakshanal notieshan (a/b ah a⁄b) kamanli yuuz fi riprizent divijan.
Posentij

Ina matimatix **posentij** a wah nomba ar riesho hexpres az wah frakshan a 100. Muotaim idinuot bai yuuz di posent sain, "%".[1] Posentij a dimenshanles nomba (pyuor nomba).
Exponenshieshan

**Exponenshieshan** a matimatikal aparieshan, raitout az bn, invalv tuu nomba, di bies b ah di expuonent n. Wen n a pazitiv intiga, exponenshieshan karispan tu ripiitid moltiplikieshan a di bies: dat fi se, bn a di prodok frah moltiplai n bies:

:b^n = \underbrace{b \times \cdots \times b}_n

Ina datde kies, *b<sup>n</sup>* kaal di *n*-th powa a *b*, ar *b* riez tu di powa *n*.
Skwier ruut

Ina matimatix, **skwier ruut** a wah nomba a a soch nomba y soch dat y2 = a, dat fi se, wah nomba y uufa skwier (di rizolt frah moltiplai di nomba bai iself, ar y × y) a a.[1] Fi egzampl, 4 ah −4 a skwier ruut a 16 bikaa 42 = (−4)2 = 16.

Ebri nan-negitiv riil nomba a ab wah yuuniik nan-negitiv skwier ruut, kaal di prinsipal skwier ruut, we dinuot bai √a, we √ kaal di radikal sain ar radix. Fi egzampl, di prinsipal skwier ruut a 9 a 3, dinuot √9 = 3, bikaa 32 = 3 × 3 = 9 ah 3 nan-negitiv. Di toerm uufa ruut a-kansida nuo az di radikan. Di radikan a di nomba ar expreshan andaniit di radikal sain, ina disya hegzampl 9.
Fizikal kazmalaji

**Fizikal kazmalaji** a di todi a di laajis-skiel chokchadem ah dainamix a di Yunivoers ah kansoern wid fondamental kuestian bout di harijin, chokcha, hevaluushan, ah oltimet fiet. Fi muos a yuuman ischri, a wena branch a metafizix ah rilijan. Kazmalaji az sayans arijiniet wid di Kopoernikan prinsipl, we himplai se di silestial badidem obie fizikal laa haidentical tu demde pah Oert, ah Nyuutuonian mikianix, we fos lou wi fi handastan demde fizikal laa.

## Bibliografi
* 
* 
* 
* 
*
* 
*
Planit

**Planit** a wah laaj abjek laka Juupita ar Oert we haabit staar. Isumaala dah staar, an ino mek no lait. Planit shiep komiin laka slaitli skuash baal (sferaid). Abjek we haabit planit deh kaal satilait. Staar ah ebriting we haabiti deh kaal staar sistim. A iet planit ina wi Suola Sistim. Pluuto yuus fi kaal planit, bot ina Aagos 2006, di Intanashinal Aschranamikal Yuunian disaid se a wah dwaaf planit insted. Fuo muo dwaaf planit nuo bout ina di Suola Sistim, Siiris, Makemake, Eris ah Haumea. Di niem "planit" koh frah di Griik wod πλανήτης (planetes), miinin "waakbout", ar "sinting we muuv". Optel di 1990z, piipl eh onggl nuo bout demde ina di Suola Sistim. Az a Juun 2011, wi nuo bout 563 ada planit.[1] Aal a demaya nyuu fain planit a-haabit adaels staar: dem a hexchrasuola planit. Sohtaim piipl kaal dem "exoplanit".
Suola Sistim

Di **Suola Sistim** a di gravitieshanal bain sistim we kompraiz di Son ah di habjekdem we haabiti, aida dairekli ar hindairekli. Outa demde habjek we haabit di Son dairekli, di laajis iet a di planitdem, wails di rimienda a signifikantli sumaala abjek, laka dwaaf planit laka Pluuto ah sumaal Suola Sistim badi laka hastaraiddem. Outa di habjek we haabit di Son indairekli, di muundem, tuu a dem laaja dah di sumaalis planit, Moerkiuri.
Paakinsn diziiz

**Paakinsn diziiz** (**PD**) a wah dijinarietiv disaada a di senchral noervos sistim we mienli afek di muoto sistim. Hoerli ina di kuos a di diziiz, di muos abvios simtom muuvment-rilietid; demaya ingkluud shiekin, rijiditi, sluonis a muuvment ah difikolti wid waakin ah giet. Lieta, tingkin ah biyevral prablem kiah araiz, wid dimentia  kamanli okor ina di advans stiej a di diziiz, ah wid dipreshan di muos kaman saikiachrik simtom. Ada  simtom ingkluud sensri, sliip, ah imuoshanal prablem. Di mien muoto simtom kalektivli kaal "paakinsuonizim", ar "paakinsuonian sinjruom".

Di diziiz kiah bi aida praimri ar sekanderi. Di kaaz fi praimri Paakinsn diziiz no nuo, alduo som ietipikal kies ab jinetik  arijin. Di kaaz fi sekanderi paakinsuonizim nuo az juu tu taxin. Nof rix ah protektiv fakta eh-investigiet: di klieris evidens a fi ingkriis rix ina piipl expuoz tu soertn pestisaid ah rijuus rix ina tubako sumuoka. Di muoto simtomdem a di diziiz rizolt frah di det a seldem ina di substantia nigra, wah riijan a di midbrien. Dis rizolt ina insofishant duopamiin ina demaya ieria. Di riizn fi dis sel det no andastan tuu gud bot invalv di bilop a pruotiin ina Luuwi badidem ina di nyuuran. We di Luuwi badidem lokiet paatli rilietid tu di expreshan ah digrii a di simtomdem. Dayagnuosis a tipikal kies mienli bies pah simtom, wid tes laka nyuuroimijin yuuz fi kanfamieshan.

Chriitment, tipikali di antipaakinsn medikieshan L-DOPA ah duopamiin aganis, impruuv di hoerli simtomdem a di diziiz. Az di diziiz progres ah nyuurandem kantiniu fi laas, demaya medikieshan bikoms inifektiv wails a di sieh taim deh projuus wah komplikieshan maak bai invalinteri raidin muuvment. Dayat ah som faam a riabilitieshan shuo som ifektivnis fi *h*impruuv simtom. Soerjri fi plies diip brien stimiulieshan yuuz fi rijuus muoto simtom ina sivier kies we jogz inifektiv. Risaach direkshan ingkluud investigieshan ina nyuu *h*animal magl a di diziiz ah di potenshal yuusfulnis a jiin terapi, stem sel chransplaant, ah nyuuroprotektiv iejent. Medikieshan fi chriit nan-muuvment-rilietid simtom a PD, laka sliip distorbans ah imuoshanal prablem, azwel egzis.

Ina 2013 PD eh-prezant ina 53 milian piipl ah rizolt ina bout 103,000 det gluobali. Paakinsn diziiz muo kaman ina uola piipl, wid muos kies okor afta di iej a 50; wen isi ina yong adolt, ikaal yong anset PD. Di diziiz niem afta di Ingglish dakta Jiemz Paakinsn, uu eh-poblish di fos ditiel diskripshan ina *An Essay on the Shaking Palsy,* ina 1817. Wuoliip a mieja aaganizieshan promuot risaach ah impruuvment a kualiti a laif fi demde we gat di diziiz ah fi deh fambili. Poblik awiernis kiampien ingkluud Paakinsn diziiz die (pah Jiemz Paakinsn baandie, 11 Iepril) ah di yuus a red tyuulip az di simbal a di diziiz. Piipl wid paakinsuonizim uu eh-ingkriis poblik awiernis a di kandishan ingkluud akta Maikal J. Fax, Olimpik saiklis Dievis Fini, ah liet profeshanal baxa Muamid Ali.

## Refrans
Frakshan (matimatix)

**Frakshan** (frah Latn fractus, "brokop") riprizent paat a wah wuola wan ar, muo jinarali heni nomba a hiikual paat. Wen taakbout ina ebridie languij, frakshan diskraib omoch paat wid soertn saiz de, fi egzampl, wan-aaf, iet-fif, chrii-kwaata. Kaman, volga, ar simpl frakshan (egzampl: \tfrac{1}{2} ah 17/3) kansis a wah intiga nyuumarieta displie tapsaida wah lain (ar bifuo wah slash), ah wah nan-ziiro intiga dinaminieta, displie biluo (ar afta) daade lain. Nyuumarieta ah dinaminieta azwel yuuz ina frakshan we no so kaman, ingkluudn kompoun frakshan, komplex frakshan, ah mix nyuumaral.
Staar

**Staar** a wah luuminos sfier a plazma huol tugiada bai fii wuona graviti. Di nieris staar tu Oert a di Son. Nof ada staar visibl tu di niekid yai frah Oert juurin di nait, wen deh apier az wan waga-waga a fix luuminos paint ina di skai juu tu deh zingkuma distant frah Oert. Istarikali, di muos praminent staardem eh-gruup ina kanstilieshan ah astarizim, outa we di braitis wandem get prapa niem. Aschranamadem asembl staar kiatalag we haidentifai di staardem we nuo bout ah provaid standadaiz stela dezignieshan. Ousomeba, muos a di staar ina di Yunivoers, ingkluudn aal staar outsaida fiwi gialaxi, di Milki Wie, invisibl tu di niekid yai frah Oert. Mata a fak, muos a dem invisibl frah Oert iibm chuu di muos powaful teliskuop.

## Refrans
Syuupanuova

**Syuupanuova** a wah aschranamikal ivent we okor juurin di laas stela hevaluushaneri stiej a wah masiv staar laif, uufa jramatik aataklaps maak bai wan fainal taitanik expluojan. Fi a shaat taim, dis kaaz di sodn apierans a wah 'nyuu' brait staar, bifuo itektaim-tektaim fied outa sait uoba sebral wiik ar mont.
Yunivoers

Di **Yunivoers** a fi *h*aal taim ah spies an ikantents. Ihingkluud planit, muun, maina planit, staar, gialaxi, di kantents a intagialaktic spies, ah aal mata ah enaji. Di abzoervebl yunivoers a bout 28 bilian paasek (91 bilian lait-ier) ina dayamita. Di saiz a di wuola di Yunivoers no nuo, bot a nof aipatisis de rong bout di kompozishan ah ivoluushan a di Yunivoers.
Avalanch

**Avalanch** (aalso nuo az sinuoslaid ar sinuoslip) a rapid fluo a sinuo dong wah sluopin sorfis. Avalanch tipikali chriga ina taatin zuon frah mikianikal fielia ina di sinuopak (slab avalanch) wen di fuos pah di sinuo hexiid ichrent bot sohtaim onggl weni grajali waidnout (luus sinuo havalanch). Afta hinishieshan, avalanch yuujali haxalariet pah rapid ah gruo ina mas ah valyuum az deh inchrien muo sinuo. Ef di avalanch muuv faas anof som a di sinuo kiah mix wid di ier fi faam pouda sinuo havalanch, we a taip a graviti korant.

## Refrans
Batani

**Batani**, aalso kaal **plaant sayans**, **plaant bailoji** ar **faitalaji**, a di sayans a plaant laif an wah branch a bailoji. Batanis ar plaant sayantis a sayantis uu speshalaiz ina dis fiil. Di toerm "batani" koh frah di Ienshent Griik wod *βοτάνη* (botanē) miinin "paascha", "graas", ar "fada"; *βοτάνη* iself diraiv frah *βόσκειν* (boskein), "fi fiid" ar "fi griez". Chadishanali, batani aalso ingkluud di todi a jonjo ah alji bai maikalajis ah faikalajis rispektivli, wid di todi a demaya chrii gruup a aaganizim lef widin di sfier a inchres a di Intanashinal Batanikal Kanggres. Nowadiez, batanis todi apraximetli 400,000 spiishiz a libm aaganizim outa we soh 260,000 spiishiz a vaskiula plaant ah bout 248,000 a blazamin plaant.
J. Rie ah Neviu Limitid

**J. Rie ah Neviu Limitid** (*J. Wray and Nephew Ltd.*) a wah distila, blenda, ah bakla a rom, arijiniet ah apariet ina Jumieka.
Deno ah Gediz Limitid

**Deno ah Gediz Limitid** (*Desnoes and Geddes Limited D&G*) a wah Jumiekan bruwa ah bebrij projuusa. Iweh faam ina 1918 bai Yuujiin Piita Deno (Eugene Peter Desnoes) ah Tamas Aagriiv Gediz (Thomas Hargreaves Geddes), uu kombain deh tuu shap ina wan biniz.
GriesKenedi Limitid

**GriesKenedi Limitid** (GraceKennedy Limited) a wan a di Kiaribiyan laajis kanglamaret, wid wuoliip a divoersifai kompni ina di Kiaribiyan, Yuurop ah Naat Amoerka.
LASCO Afilietid Kompni

**LASCO Afilietid Kompni** (LASCO Affiliated Companies)(faamali LASCO Gruup of Kompni) a wah Jumiekan huolin kompni wid aparieshan ina fuud prodok, finanshal saabis ah dischibyuushan.
Sumail Jumieka

**Sumail Jumieka** (Smile Jamaica) a wah Jumiekan projuus telivijan shuo we braadkyaas pah Telivijan Jumieka (TVJ)[1] pah wiikdie frah 6:00 am – 8:30 am (Jumiekan taim).[2] Ia di primier maanin shuo fi di netwok ah provaid pruogramin wid nyuuz ah infamieshan.[3]
Telivijan Jumieka

**Telivijan Jumieka** (*Television Jamaica*, TVJ) a wan a Jumieka tuu mieja telivijan stieshan, di kompetita a CVM TV. Ia wah sobsideri a di RJR Komiunikieshan Gruup (RJR Communication Group).[1][2] Telivijan Jumieka ab a nomba a manija,[3] di jinaral manija a Klier Grant (Claire Grant) uu eh-apaint tu di pozishan ina Septemba 2012.
Pichruoliom Kaaparieshan a Jumieka

**Pichruoliom Kaaparieshan a Jumieka** (*Petroleum Corporation of Jamaica*, PCJ) a wah pichruoliom kompni uon bai di govament a Jumieka. Iweh extablish ina 1975 az Stiet Enaji Kaaparieshan anda di Minischri a Mainin ah Enaji ah chienj iniem ina 1979 bai di Pichruoliom Ak. Di PCJ ab di hexkluusiv rait fi expluor fi hail ina Jumieka.
Sangsta Arijinal Rom Kriim Likyuor

**Sangsta Arijinal Rom Kriim Likyuor** (*Sangster's Original Jamaica Rum Cream Liqueur*) a wah rom ah kriim bies likyuor projuus ina Jumieka. Iweh-invent bai Dakta Ian Sangsta (Dr. Ian Sangster), uu eh-araiv ina Jumieka ina 1967 wi kanchak fi lekcha a di Yunivoersiti a di Wes Indiiz.
Ikosistim

**Ikosistim** a komiuniti a libm aaganizim ina kanjongshan wid di nanlibm kompuonent a deh invairament (tingz laka ier, waata ah minaral sail), we hintarak az wah sistim.[2] Demaya bayatik ah iebayatik kompuonent rigyaad az lingk tugiada chuu nyuuchrient saikl ah enaji fluo.[3] Az ikosistimdem difain bai di netwok a hintarakshan mongx aaganizim, ah bitwiin aaganizim ah deh invairament,[4] deh kiah bi heni saiz bot yuujali ingkompas spisifik, limitid spies[5] (alduo som sayantis se dat di wuola di planit a wah ikosistim).[6]
Ivoluushan

**Ivoluushan** a chienj ina di eritebl chriet a bailajikal papilieshan uoba soxesiv jinarieshan. Ivoluushaneri pruoses liid tu bayodivoersiti a hebri lebl a bailajikal aaganizieshan, ingkluudn di lebl a spiishiz, indivijal aaganizim, ah malikyuul.
Nachral silekshan

**Nachral silekshan** a di difrenshal sovaival ah riprodokshan a indivijal juu tu difrans ina fiinotaip. A di kii mikianizim a hivoluushan, di chienj ina eritebl chriet a papilieshan uoba taim. Chaalz Daawin papiularaiz di toerm "nachral silekshan"; ih eh-kompieri wid aatifishal silekshan (silektiv briidn).
Jinetix

**Jinetix** a di todi a jiinz, jinetik vierieshan, ah erediti ina libm aaganizim.[1][2] Ijinarali kansida a fiil a bailoji, boti intasek friikuentli wid nof a di laif sayansdem ah ilingk chrang-chrang wid di todi a infamieshan sistim.
Adikshan

**Adikshan** a wah brien diziiz we kiaraktaraiz bai kompolsiv ingiejment ina riwaadin stimiulos, dispait advoers kansikuens.[8] Dispait di hinvalvment a wah nomba a saikosuoshal fakta, a bailajikal pruoses – wan we injuus bai ripiit-ripiit expuoja tu adiktiv stimiulos – a di kuor patalaji we jraib di divelopment ah mientenans a hadikshan.[1][9] Di tuu prapati we kiaraktaraiz aal adiktiv stimiulos a dat deh riyinfuosin (dat a, deh ingkriis di laikliud se di poersn wi siik ripiit expuoja tu dem) ah inchrinzikali riwaadin (dat a, posiiv az pazitiv ar dizairebl).
Jiin

**Jiin** a di luokos (ar riijan) a DNA we mekop a nyuukliotaid ah a di molekiula yuunit a erediti. Di chanzmishan a jiinz tu wah aaganizim aafspring a di biesis a di ineritans a fiinotipik chrietdem. Muos bailajikal chriet anda di influens a palijiinz (wuoliip a difrah-difrah jiinz) azwel di jiin–invairament intarakshan. Som jinetik chriet instantli vizebl, laka yai kola ar nomba a lim, ah som no vizebl, laka blod taip, rix fi spisifik diziiz, ar di touzn a biesik bayokimikal pruoses we kompraiz laif.
Erediti

**Erediti** a di jinetik infamieshan paasin a chriet frah pierans tu deh aafspring, aida chuu iesexyual riprodokshan ar sexyual riprodokshan. Dis a di pruoses ou aafspring sel ar aaganizim akuaya ar bikomz priidispuoz tu di kiaraktaristikdem a ipierans sel ar aaganizim. Chuu erediti, vierieshan egzibit bai indivijal kiah akiumiliet ah kaaz som spiishiz fi ivalv chuu di nachral silekshan a spisifik fiinotaip chriet. Di todi a erediti ina bailoji kaal jinetix, we ingkluud di fiil a hepijinetix.
Animal

**''h''Animal** a moltiseliula, yuukiaryuotik aaganizim a di kindom Animalia (aalso kaal Metazuowa). hAal animal muotail, miinin se deh kiah muuv spantienosli ah indipendantli a som paint ina deh laif. Deh badi plan ivenchali bikoms fix az deh divelop, alduo som andago wah pruoses a metamaafosis lieta aan ina deh laif. hAal animal a echrochrof: deh afi injes ada haaganizim ar deh prodok fi sostinans.
Amfibian

**''h''Amfibian** a *h*ektotoermik, techrapad voertibret a di klaas Amfibia. Madan amfibian a haal Lisamfibia. Deh inabit wah waid varayati a abitat, wid muos spiishiz lib widin tireschrial, fosuorial, aabuorial ar freshwaata akuatik ikosistim. hAmfibian muosataim taat out az laava se lib ina waata, duo som spiishiz ton fi aneda weh fe buan frah heg. Di yong muosataim go tru metamaafosis frah laava wid gil, op tu fulsaiz ier-briidin faam wid long. hAmfibian yuuz deh kin az aneda respirietari soerfis ah som sumaal tireschrial salamanda ah frag no gat no long ah rilai pah deh kin ebritaim. Deh syuupafishali fieba reptail; duo, alang wid mamal ah bod, di reptail a hamnyuot ah no rikuaya no waata fi dem bret a ier. Wid deh komplex riprodoktiv niid ah poermiebl kin, amfibian noftaim a ikolajikal indikieta; ina riisant deked massiv diklain gwaan ina amfibian papilieshan fi nof spiishiz rong di gluob.
Bod

**Bod** (*Aves*) a wah gruup a *h*endotoermik voertibret, kiaraktaraiz bai feda, tiitles biik jaa, deh lie aad-shel heg, ab ai metabalik riet, fuo-chiemba aat, ah wah laitwiet bot chrang skelitan. Bod lib wolwaid ah rienj ina saiz frah di 5 cm (2 in) biiz ominbod op tu di 2.75 m (9 ft) aschrich. Deh rangk az di klaas a techrapad wid di muos libm spiishiz, aroun ten touzn, wid muo dah aaf a dem a pasariin, sohtaim nuo az poerchin bod ar, les akiuretli, az singbod.
Dainosaar

**Dainosaar** a wah daivoers gruup a hanimal a di klied Dinosauria. Deh fos apier juurin di Chrayasik piiriad, 231.4 milian ier ago, ah wena di daminant tireschrial voertibret fi 135 milian ier, frah di taat a di Jurasik (bout 200 milian ier ago) optel di hen a di Kritieshos (66 milian ier ago), wen di Kritieshos–Pieliojiin extingshan ivent eh-liid tu di extingshan a muos dainosaar gruup a di hen a di Miizozoik Iira.
Ikalaji

**Ikalaji** (frah Griik: οἶκος, "ous", ar "invairament"; -λογία, "todi a") a di sayantifik analisis ah todi a *h*intarakshan mongx aaganizim ah deh invairament. A wah intadisiplineri fiil we *h*ingkluud bailoji, jaagrafi, ah Oert sayans. Ikalaji *h*ingkluud di todi a *h*intarakshan we *h*aaganizim ab wid deh wananeda, ada *h*aaganizim, ah wid iebayatik kompuonent a deh invairament.
Diaxiraibonyuukliik asid

**Diaxiraibonyuukliik asid** (DNA) a wahn malikyuul we kyaari di jinetik inchokshan yuuz ina di gruot, divelopment, fongshanin ahn riprodokshan a *h*aal nuon libin aaganizim ah nof vairos. DNA ahn RNA a nyuukliik asid; langsaida pruotiin ahn komplex kaaboayjriet (palisakaraid), dem a wan a di chrii mieja taip a makromalikyuul we isenshal fi *h*aal nuon faam a laif.
Fish

**Fish** a voertibret we lib ina waata ah rispaya (get axijen) wid gil. Deh lak lim wid dijit (fingga & tuo). Disya difinishan no kwait wok: som amfibia aalso lib ina waata ah ab extoernal gil, bot dem a no fish.
Insek

**Insek** (frah Latn *insectum*, a kalk a Griik ἔντομον [éntomon], "kotop ina sekshan") a wah klaas a invoertibret widin di haachropad failom we ab kaitinos exoskelitan, chrii-paat badi (ed, tuorax ah abdomen), chrii pier a jaintid leg, kompoun yai ah wan pier a antena. Dem a di muos daivoers gruup a hanimal pah di planit, ingkluudn muo dan a milian diskraib spiishiz ah deh riprizent muo dah aaf a haal nuo libm aaganizim. Di nomba a hextant spiishiz estimiet bitwiin six ah ten milian, ah potenshali riprizent uoba 90% a di difrah-difrah animal laif faam pah Oert. Insek kiah fain ina nieli aal invairament, alduo onggl wah sumaal nomba a spiishiz rizaid ina di uoshan, abitat we daminiet bai wah nex aachropad gruup, krostieshan.
Mamal

**Mamal** (klaas Mammalia frah Latn *mamma* "bres") a wah klied a hendotoermik amniot distingguish frah reptail ah bod bai di pozeshan a niokaatex (wah riijan a di brien), ier, chrii migl iez buon ah mamari glan.
Reptail

**Reptail** a wah gruup (Reptilia) a techrapad animal we kompraiz tidedie toerkl, krokodail, siniek, amfisbiinian, lizad, tuatara, ah deh extingk relitivdem. Di todi a demaya chadishanal reptail gruup, istarikali kombain wid di gruup a madan amfibian, kaal oerpetalaji. Bod aalso yuujali ingkluud az a sob-gruup a reptail bai madan sayantis.
Aakyea

Di **Aakyea** kanstityuut wah domien ah kindom a singgl-sel maikro-aaganizim. Demaya maikruob a pruokiaryuot, miinin se deh no ab no sel nyuuklios ar heni hada membrien-bain aaganel ina deh sel.
Kiakl

**Kiakl**—koluokiali kou— a di muos kaman taip a laaj domestikietid onggiulet. Dem a praminant madan memba a di sobfambili *[[Bovinae]]*, ah di muos predout spiishiz a di jiinos *[[Bos]]*, ah muos kamanli klasifai kalektivli az **Bos taurus**. Kiakl riez az laivstak fi miit (biif ah viil), az dieri hanimal fi milk ah ada dieri prodok, ah az jraaf animal (axn ar bulak we jraa kyaat, plou ah adaels impliment).

## Bibliografi
* Bhattacharya, S. 2003. Cattle ownership makes it a man's world. *Newscientist.com*. Retrieved 26 December 2006.
* Cattle Today (CT). 2006. Website. Breeds of cattle . *Cattle Today*. Retrieved 26 December 2006
* Clay, J. 2004. *World Agriculture and the Environment: A Commodity-by-Commodity Guide to Impacts and Practices*. Washington, D.C., USA: Island Press. ISBN 1-55963-370-0.
* Clutton-Brock, J. 1999. *A Natural History of Domesticated Mammals*. Cambridge UK : Cambridge University Press. ISBN 0-521-63495-4.
*  – A visual textbook containing History/Origin, Phenotype & Statistics of 45 breeds.
* Huffman, B. 2006. ''The ultimate ungulate page''. *UltimateUngulate.com*. Retrieved 26 December 2006.
* Invasive Species Specialist Group (ISSG). 2005. ''Bos taurus'' . *Global Invasive Species Database*.
* Nowak, R.M. and Paradiso, J.L. 1983. *Walker's Mammals of the World*. Baltimore, Maryland, USA: The Johns Hopkins University Press. ISBN 0-8018-2525-3
* Oklahoma State University (OSU). 2006. ''Breeds of Cattle'' . Retrieved 5 January 2007.
* Public Broadcasting Service (PBS). 2004. Holy cow . *PBS Nature*. Retrieved 5 January 2007.
* Rath, S. 1998. *The Complete Cow*. Stillwater, Minnesota, USA: Voyageur Press. ISBN 0-89658-375-9.
* Raudiansky, S. 1992. *The Covenant of the Wild*. New York: William Morrow and Company, Inc. ISBN 0-688-09610-7.
* Spectrum Commodities (SC). 2006. Live cattle . *Spectrumcommodities.com*. Retrieved 5 January 2007.
* Voelker, W. 1986. *The Natural History of Living Mammals*. Medford, New Jersey, USA: Plexus Publishing, Inc. ISBN 0-937548-08-1.
* Yogananda, P. 1946. *The Autobiography of a Yogi*. Los Angeles, California, USA: Self Realization Fellowship. ISBN 0-87612-083-4.
Daag

Di domestik **daag** (*Canis lupus familiaris* ar *Canis familiaris*) a domestikietid kianid we silektivli briid uoba mileniom fi difrah-difrah biyevia, sensri kiepebiliti, ah fizikal achribyuut.
Aas

Di **aas** (*Equus ferus caballus*') a wan a tuu extant sobspiishiz a *[[Equus ferus]]*. A wah ad-tuo honggiulet mamal we bilangx tu di taxanamik fambili Equidae.
Flowaz

**Flowaz**, sohtaim nuo az bluum ar blazam, a di riprodoktiv chokcha fain ina plaantdem we fluoral (plaant a di divijan Magnoliophyta, aalso kaal anjiospoerm).
Chrii

Ina batani, wah **chrii** a pirenial plaant wid lang stem, ar chonk, ah supuot branch ah liif-dem, ina muos spiishiz. Somtaim, "chrii" miinin kiah onggl ingkluud di udi plaant wid sekanderi gruot, plaant we yuuz fi lomba, ar plant we taala dah wah soertn ait.
Oertkwiek

**Oertkwiek** (aalso nuo az kwiek, chrema ar tembla) a di poseptebl ruku-ruku a di soerfis a di Oert, we rizolt frah di sodn riliis a enaji ina di Oert kros we kriet saizmik wiev. Oertkwiek kiah bi voilent anof fi chuo piipl dong ah dischrai wuola siti. Di saizmisiti ar saizmik aktiviti a wah ieria refa tu di friikuensi, taip ah saiz a oertkwiek expiirians uoba soertn piiriad a taim.

## Si azwel
* 1907 Kinston oertkwiek
Baktiiria

**Baktiiria** kanstityuut wah laaj domien a pruokiaryuotik maikro-aaganizim. Tipikali fyuu maikromiita ina lent, baktiiria ab a nomba a shiep, rienj frah sfier tu rad ah spairal. Baktiiria wena mongx di fos laif faam fi hapier pah Oert, ah deh prezant ina muos abitat. Baktiiria inabit sail, waata, hasidik at spring, riedioaktiv wies, ah di diip puoshan a di hOert kros. Baktiiria azwel lib ina simbiatik ah parasitik rilieshanship wid plaant ah animal.
Fonggos

**Fonggos** a heni memba a di gruup a yuukiaryuotik aaganizim we ingkluud yuuniseliula maikro-aaganizim laka iis ah muol, azwel moltiseliula fonggos we projuus familia fruutin faam nuo az moshruum. Demaya aaganizim klasifai az wah kindom, Jonjo, we sepret frah ada yuukiaryuotik laif kindom a plaant ah animal.
Iruojan

**''h''Iruojan** a pruoses we nachral fuos laka waata, win, ais, ah graviti wier we rakstuon ah sail. A jaalajikal pruoses, ah paat a di rak saikl. Iruojan okor a di Oert soerfis, ah no ab no ifek pah di Oert mangkl ah kuor.
Kloud

**Kloud** a waata viepa ina di atmosfier (skai) we kandens ina sumaal-likl waata jraplet ar hais kristal we apier ina vizebl shiep ar faamieshan abov grong.
Standad Magl

Di **Standad Magl** a paatikl fizix a wah tiori we kansoern di *h*ilekchomagnetik, wiik, ah chrang nyuuklier intarakshan, azwel fi klasifai haal di sobatamik paatikl we nuo bout. Iweh divelop raichuu di lata aaf a di 20t senchri, az kalabaretiv efoert mongx sayantis rong di wol. Di korant faamiulieshan eh-fainalaiz ina di migl-1970z wen experiment kanfoerm di hegzistans a kwaak. Sens da taim de, diskovri a di tap kwaak (1995), di tau nyuuchriino (2000), ah di Igz buosn (2012) gi forda kriidens tu di Standad Magl. Bikaa isoxiid fi hexplien a wuoliip a difrah-difrah experimental rizolt, di Standad Magl sohtaim rigyaad az di "tiori a liklmuos ebriting".

## Refrans
Sobatamik paatikl

Ina di fizikal sayans, **sobatamik paatikl** a paatikl wuoliip sumaala dah atom. A tuu taip a sobatamik paatikl: elimenchri paatikl, we haskaadn tu korant tiori no mek outa hada paatikl; ah kompozit paatikl. Paatikl fizix ah nyuuklier fizix todi demaya paatikl ah ou deh intarak.

## Refrans
Ilekchran

Di **''h''ilekchran** a wah sobatamik paatikl, simbal e− ar β−, wid negitiv elimenchri *h*ilekchik chaaj. Ilekchran bilangx tu di fos jinarieshan a di leptan paatikl fambili, ah jinaral tingk bout az elimenchri paatikl bikaazn deh no ab no kompuonent ar sobchokcha we nuo bout. Di *h*ilekchran ab mas we *h*apraximetli 1/1836 a we di pruotan gat.

## Refrans
Pruotan

**Pruotan** a wah sobatamik paatikl, simbal p ar p+, wid pazitiv ilekchik chaaj a +1e elimenchri chaaj ah mas slaitli les dah wa nyuuchran gat. Pruotan ah nyuuchran, iich wid mas a hapraximetli wan atamik mas yuunit, kalektivli refa tu haz "nyuuklian". Wan ar muo pruotan prezant ina di nyuuklios a ebri atom. Di nomba a pruotan ina di nyuuklios a di difainin prapati a wah eliment, a irefa tu haz di *h*atamik nomba (riprizent bai di simbal Z). Sens iich eliment ab a yuuniik nomba a pruotan, iich eliment ab iwuona yuuniik atamik nomba.
Nyuuchriino

**Nyuuchriino** (dinuot bai di Griik leta ν) a wah leptan (wah elimenchri paatikl wid aaf-intiga spin) we hintarak onggl vaya di wiik sobatamik fuos ah graviti. Di mas a di nyuuchriino biini kompier tu ada sobatamik paatikl.
Kinimatix

**Kinimatix** a di branch a klasikal mikianix we diskraib di muoshan a paint (altoernitivli "paatikl"), badi (abjek), ah sistim a badi widoutn no kansidarieshan a di mas a demde habjek nar di fuos we maita eh-kaaz di muoshan. Kinimatix az fiil a todi muotaim refa tu az di "jaamechri a muoshan" ah az soch maita kiah si az a branch a matimatix. Kinimatix bigin wid diskripshan a di jaamechri a di sistim ah di hinishal kandishan a wa nuo bout di valiudem a pozishan, velasiti an/ar axalarieshan a difrah-difrah paint we a paat a di sistim, den frah jaamechrikal agiument ikiah ditoermin di pozishan, di velasiti ah di haxalarieshan a heni paat a di sistim. Di tod a di influens a di fuosdem we ak pah mas faal widin di poervyuu a kinetix. Fi forda ditiel, si hanalitikal dainamix.
Nyuutan laa a muoshan

**Nyuutan laa a muoshan** a chrii fizikal laa we, tugiada, lie di fongdieshan fi klasikal mikianix. Deh diskraib di rilieshanship bitwiin wah badi ah di fuosdem we hak pani, an imuoshan ina rispans tu demde fuos. Deh eh-expres ina wuoliip a difrah-difrah wie, uoba nieli chrii senchri, ah kiah somaraiz az fala:
* **Fos laa:** Wen vyuu ina hinoershal refrans friem, wah abjek aida rimien a-res ar kantiniu fi muuv a kanstant velasiti, hanles net fuos ak pani.
* **Sekan laa:** Ina inoershal refrans friem, di vekta som a di fuosdem F pan a habjek iikual tu di mas m a datde habjek moltiplai bai di haxalarieshan vekta a a di habjek: F = ma.
* **Tod laa:** Wen wan badi egzoert a fuos pah wah sekan badi, di sekan badi sieh taim egzoert a fuos iikual ina magnityuud ah apozit ina direkshan pah di fos badi.
Potenshal enaji

Ina fizix, **potenshal enaji** a henaji pozes bai wah badi az tu ou ipozishan tan relitiv tu hadawandem, schres widin iself, ilekchik chaaj, ah ada fakta . Kaman taip ingkluud di gravitieshanal potenshal enaji a wah abjek we dipen pah imas ah idistant frah di senta a mas a waneda abjek, di *h*ilastik potenshal enaji a wah exten spring, ah di ilekchik potenshal enaji a wah ilekchik chaaj ina wah ilekchik fiil. Di yuunit fi enaji ina di Intanashinal Sistim a yuunit (SI) a di juul, we ab di simbal *J*.

## Refrens
Ilekchomagnetizim

**Ilekchomagnetizim** a wah branch a fizix we hinvalv di todi a di hilekchomagnetik fuos, wah taip a fizikal intarakshan we okor bitwiin ilekchikali chaaj paatikl. Di hilekchomagnetik fuos yuujali egzibit ilekchomagnetik fiil, laka hilekchik fiil, magnetik fiil, ah lait. Di hilekchomagnetik fuos a wan a di fuo fondamental intarakshan (kamanli kaal fuos) ina niecha. Di ada chrii fondamental intarakshan a di chrang intarakshan, di wiik intarakshan, ah gravitieshan.
Nyuuchran

Di **nyuuchran** a wah sobatamik paatikl, simbal n ar n0, wid no net ilekchik chaaj ah mas slaitli laaja dah we pruotan gat. Pruotan ah nyuuchran, iich wid mas apraximetli wan atamik mas yuunit, kanstityuut di nyuuklios a wah atom, ah deh kalektivli refa tu az nyuuklian. Deh prapati ah intarakshan diskraib bai nyuuklier fizix.

## Refrans
Fuotan

**Fuotan** a wah elimenchri paatikl, di kuantom a haal faam a ilekchomagnetik redieshan ingkluudn lait. A di fuos kiaria fi *h*ilekchomagnetik fuos, iibm wen statik vaya voerchual fuotan.
Gravitieshan

**Graviti** ar **gravitieshan** a nachral finamina chuu we aal tingz wid enaji bring tuwadz (ar gravitiet tuwadz) wananeda, hingkluudn staar, planit, gialaxi ah iibm lait ah sobatamik paatikl. Graviti rispans fi nof a di chokcha hina di Yunivoers, bai kriet sfier a aijrojin — we aijrojin fyuuz anda presha fi faam staar — ah gruup dem ina gialaxi. Pah Oert, graviti gi wiet tu fizikal abjek ah kaaz di taid. Graviti ab infinet rienj, alduo di hifek bikomz ingkriisinli wiika pah forda abjek.
Chrang intarakshan

Ina paatikl fizix, di **chrang intarakshan** a di mikianizim rispans fi di chrang nyuuklier fuos (aalso kaal di chrang fuos, nyuuklier chrang fuos), wan a di fuo fondamental intarakshan a niecha we nuo bout, di adawandem a ilekchomagnetizim, di wiik intarakshan ah gravitieshan. A di rienj a wah femtomiita, a di chranggis fuos, sens iapraximetli 137 taim chrangga dah ilekchomagnetizim, a milian taim chrangga dah wiik intarakshan ah 1038 taim chrangga dah gravitieshan. Di chrang nyuuklier fuos inshuor di stabiliti a haadineri mata, kanfainop kwaak ina hajran paatikl, laka di pruotan ah nyuuchran, ah di forda bainop a nyuuchran ah pruotan ina hatamik nyuuklios. Muos a di mas-enaji a kaman pruotan ar nyuuchran de ina di faam a di chrang fuos fiil enaji; di indivijal kwaak provaid onggl bout 1% a di mas-enaji a wah pruotan.
Wiik intarakshan

Ina paatikl fizix, di **wiik intarakshan**, di wiik fuos ar wiik nyuuklier fuos, a wan a di fuo nuo fondamental intarakshan a niecha, langsaida di chrang intarakshan, ilekchomagnetizim, ah gravitieshan. Di wiik intarakshan rispans fi riedioaktiv dikie, we plie isenshal ruol ina nyuuklier fijan. Di tiori a di wiik intarakshan sohtaim kaal kuantom flievadainamix (QFD), ina hanalaji wid di toermdem QCD ah QED, bot di toerm rierli yuuz bikaa di wiik fuos andastan bes chuu ilekcho-wiik tiori (EWT).
Tempicha

**Tempicha** a wah abjektiv komparativ meja fi at ar kuol. Imeja bai toermamita, we kiah wok chuu di bolk biyevia a toermomechrik matiirial, ditekshan a toermal redieshan, ar paatikl kinetik enaji. Sebral skiel ah yuunit egzis fi meja tempicha, di muos kaman a Selsios (Celsius dinuot °C; faamali nuo az sentigried), Farenait (Fahrenheit dinuot °F), ah, espeshal ina sayans, Kelvin (dinuot K).
Lait

**Lait** a hilekchomagnetik redieshan widin a soertn puoshan a di hilekchomagnetik spekchrom. Di wod yuujali refa tu vizebl lait, we vizebl tu di yuuman yai ah rispans fi di sens a sait. Vizebl lait yuujali difain az fi ab wievlent ina di rienj a 400–700 nanomiita (nm), ar 4.00 × 10−7 tu 7.00 × 10−7 m, bitwiin di infrared (wid langga wievlent) ah di olchavailet (wid shaata wievlent). Dis wievlent miin se iab friikuensi rienj rofli bout 430–750 terahoertz (THz).
Vizebl spekchrom

Di **vizebl spekchrom** a di puoshan a di hilekchomagnetik spekchrom we vizebl tu di yuuman yai. hIlekchomagnetik redieshan ina dis rienj a wievlent kaal vizebl lait ar simpli lait. Tipikal yuuman yai wi rispan tu wievlent frah bout 390 tu 700 nm. Ina toerm a friikuensi, dis karispan tu a ban ina di visiniti a 430–770 THz.

## Refrans
Mas

Ina fizix, **mas** a prapati a fizikal badi. A meja a wah abjek rizistans tu haxalarieshan (a chienj ina istiet a muoshan) wen fuos aplai. Ihaalso ditoermin di chrent a imyuuchual gravitieshanal achrakshan tu ada badi. Ina di tiori a relitiviti wah rilietid kansep a di mas–enaji kantent a wah sistim. Di SI yuunit a mas a di kilogram (kg).
Spiid a lait

Di **spiid a lait** ina vakyuom, kamanli dinuot c, a wah yunivoersal fizikal kanstant impuotant ina nof ieria a fizix. Iprisais valiu a 299792458 miita po sekan (apraximetli 3.00×108 m/s), sens di lent a di miita difain frah dis kanstant ah di *h*intanashinal standad fi taim.  Askaadn tu speshal relitiviti, c a di maximom spiid a *h*aal mata ah ens infamieshan ina di yunivoers kiah chrabl. A di spiid we *h*aal masles paatikl ah chienj a di *h*asosietid fiildem (ingkluudn ilekchomagnetik redieshan laka lait ah gravitieshanal wiev) chrabl ina vakyuom. Soch paatikl ah wiev chrabl a c rigyaadlis a di muoshan a di suos ar di *h*inoershal refrans friem a di *h*abzoerva. Ina di tiori a relitiviti, c intariliet spies ah taim, ah aalso *h*apier ina di fiemos ikwiejan a mas–enaji ikuivalens E = mc2.

## Refrans
Mata

Bifuo di 20t senchri, di toerm **mata** eh-ingkluud aadineri mata kompuoz a atom ah exkluud ada henaji finamina laka lait ar soun. Dis kansep a mata kiah jinaralaiz frah atom fi ingkluud heni habjek we ab mas iibm wen ide res, bot dis il-difain bikaa wah abjek mas kiah araiz frah di (pasebl maslis) kanstityuent muoshan ah intarakshan enaji. So, mata no ab no yunivoersal difinishan, nar a no fondamental kansep ina fizix tide. Mata haalso yuuz luusli az wah jinaral toerm fi di sobstans we mekop aal abzoervebl fizikal abjek.
Ilekchomagnetik redieshan

**Ilekchomagnetik redieshan** (EM redieshan ar EMR) a di riediant enaji we riliis bai soertn ilekchomagnetik pruoses. Vizebl lait a hilekchomagnetik redieshan. Ada familia hilekchomagnetik redieshan invizebl tu di yuuman yai, laka riedio wiev, infrared lait ah X-chrie.
Intigrietid soerkit

**Intigrietid soerkit** ar **monolitik intigrietid soerkit** (aalso refa tu haz IC, chip, ar maikrochip) a wah set a hilekchanik soerkit pah wan sumaal pliet ("chip") mek outa semikandokta matiirial, naamali silikan. Dis kiah mek wuoliip sumaala dah diskriit soerkit mek frah indipendant ilekchanik kompuonent. IC kiah mek kompak-kompak, fi ab op tu nof bilian chranzista ah ada ilekchanik kompuonent ina ieria di saiz a wah yuuman fingganiel. Di aaf-pich bitwiin nuod ina soerkit mek sumaala ah sumaala az di teknalaji advans; ina 2008 ijrap biluo 100 nanomiita, ah eh-rijuus tu rong 14 nanomiita ina 2014.
Semikandokta

**Semikandokta** a kristalain ar amaafos salid wid distingk ilekchikal kiaraktaristik.[1] Deh ab ai rizistans — aya dah tipikal rizistans matiirial, bot stil wid wuoliip luowa rizistans dah insiulieta. Deh rizistans dikriis az deh tempicha hingkriis, we a di hapozit biyevia frah metal. Fainali, deh kandokin prapati kiah alta ina yuusful wie bai di dilibaret, kanchuol inchadokshan a impyuuriti ("duopin") ina di kristal chokcha, we luowa irizistans bot aalso lou fi di krieshan a semikandokta jongshan bitwiin difrantli-duop riijan a di hexchrinzik semikandokta kristal. Di biyevia a chaaj kiaria we hingkluud ilekchran, ayon ah ilekchran huol a demaya jongshan a di biesis a dayuod, chranzista ah haal madan ilekchranix.
Chranzista

**Chranzista** a semikandokta divais we yuuz fi *h*amplifai ar suich ilekchranik signal ah *h*ilekchikal powa. Ikompuoz a semikandokta matiirial yuujali wid akliis chrii toerminal fi kanek tu wah extoernal soerkit. Vuoltij ar korant aplai tu wan pier a di chranzista toerminal chienj di korant chuu wah nex pier a toerminal. Bikaa di kanchuol (output) powa kiah bi aya dah di kanchuolin (input) powa, chranzista kiah amplifai signal. Tide, som chranzista pakij indivijali, bot nof muo kiah fain imbed ina *h*intigrietid soerkit.
Liita

Di **liita** (SI simbal L ar l,[1] kamanli, bot inkarekli, abriviet az ltr) a wah SI haxep mechrik sistim yuunit a valyuum we hiikual tu 1 kiubik desimiita (dm3), 1,000 kiubik sentimiita (cm3) ar 1/1,000 kiubik miita. Wah kiubik desimiita (ar liita) akiupai valyuum a 10×10×10 sentimiita (si figa) ah so hiikual tu wan-touznt a wan kiubik miita.