open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wain

**Wain** (frah Latn *vinum*) a wah alkoalik bebrij mek frah foermentid griep ar adaels fruut. Juu tu nachral kimikal balans, griep foerment widoutn afi *h*ad shuga, asid, enzaim, waata, ar ada nyuuchrient. Iis kansyuum di shuga ina di griep ah kanvoerti tu iitanal ah kaaban dayaxaid. Difrah-difrah varayati a griep ah schrien a iis projuus difrah-difrah stail a wain. Demaya vierieshan rizolt frah di kamplex intarakshan bitwiin di bayokimikal divelopment a di griep, di riakshan invalv ina foermentieshan, di *terroir* (di speshal kiaraktaristik impaat bai jaagrafi, jaaloji, klaimit ah plaant jinetix) ah sobsikuent *appellation* (di liigali difain ah protek jaagrafikal indikieshan yuuz fi aidentifai we di griep fi wah wain eh-gruo), alang wid yuuman intavenshan ina di uovaraal pruoses.

## Refrans
Wait

**Wait** a wah iekruomatik kola, dat a kola widoutn hyuu.  Ikriet bai mixcha a di friikuensi a aal di koladem a di visibl spekchrom, an a wan a di muos kaman kola ina niecha, di kola a sonlait, sinuo, milk, chaak, laimstuon ah adaels kaman minaral. Ina nof kolcha wait riprizent ar signifai pyuuriti, inasens, ah lait, an a di simbalik apozit a blak, ar daaknis. Askaadn tu soervie ina Yuurop ah di Yunaitid Stiet, wait a di kola muotaim asosiet wid pofekshan, di gud, anisti, kliinis, di bignin, di nyuu, nyuuchraliti, ah egzaktityuud.

Ina ienshent Iijip ah ienshent Ruom, uman-priis eh-wier wait az simbal a pyuuriti, ah Ruomandem eh-wier wait tuoga az simbal a sitiznship. Ina di Migl Iejiz ah Renesans wait yuunikaan simbalaiz chastiti, ah wait lam sakrifais ah pyuuriti; wido a king jres ina wait reda dah blak az di kola a muonin.  Sohtaim isimbalaiz rayalti; ah wena di kola a di French kingdem (blak wena di kola fi di kwiin) ah fi di manaakis muuvment afta di French Revaluushan azwel fi di muuvment kaal *di [[Wait muuvment|Wait Roshan]]* (no fi kanfoun wid *Belarus*, litarali "Wait Rosha") uu fait di *[[Bolshivik]]dem* juurin di Roshan Sivl Waar (1917–1922).  Griik ah Ruoman templ eh-fies wid wait maabl, ah bignin ina di 18t senchri, wid di advent a nioklasikal aachitecha, wait bikom di muos kaman kola fi nyuu choch, kiapitol ah ada gobament bildin, espeshali ina di Yunaitid Stiet a Amoerka. Iweh waidli yuuz azwel ina 20t senchri madan aachitecha az simbal a madoerniti, simplisiti ah chrent.

Wait a impuotant kola fi aalmuos aal wol rilijan. Di Puop, ed a di Ruoman Kiaklik Choch, wier wait sens 1566, az simbal a pyuuriti ah sakrifais.  Ina Izlam, ah ina di Shinto rilijan a Japan, iwier bai pilgrim; ah bai di Braamindem ina India. Ina Westan kolcha ah ina Japan, wait a di muos kaman kola fi wedn jres, fi simbalaiz pyuuriti ah voerjiniti. Ina nof Iejan kolcha, wait a di kola a muonin.

Di wait kola pah telivijan skriin ah kompyuuta manita kriet wid di RGB kola magl bai mix red, griin ah bluu lait a iikual intensiti.

## Refrans
Wan Lob Piis Kansoert

Di **Wan Lob Piis Kansoert** wena waga-waga kansoert huol pah 22 Iepril 1978 a di Nashinal Stiediom ina Kinston, Jumieka. Dis kansoert eh-kip juurin palitikal sivl waar ina Jumieka bitwiin opuozin paati Jumieka Lieb Paati ah di Piipl Nashinal Paati. Di kansoert kom tu a klaimax juurin Bab Maali & Di Wielaz pofaamans a "Jamin'", wen Maali jain di andem a palitikal raival Maikal Manli (PNP) ah Edwad Siaga (JLP).
Wepan

**Wepan**, aam, ar aamament a heni divais yuuz wid intent fi inflik damij ar aam tu livin biin, chrokcha, ar sistim. Wepan yuuz fi ingkriis di efikesi ah ifishensi a aktiviti laka kraim, laa infuosment, self-difens ah waarfier. Ina braada kantex, wepan kiah kanschruu fi ingkluud eniting we yuuz fi gien schratiijik, matiirial ar mental advantij uoba advaseri.
Wes Joermanik languij

**Wes Joermanik** a wah branch a di Joermanik languij fambli, we *h*ingkluud Joerman, Doch, ah *h*Ingglish.

## Bibliografi
* Adamus, Marian (1962). *On the mutual relations between Nordic and other Germanic dialects.* Germanica Wratislavensia 7. 115–158.
* Bammesberger, Alfred (1996). *The Preterite of Germanic Strong Verbs in Classes Fore and Five*, in „North-Western European Language Evolution“ 27, 33–43. 
* Härke, Heinrich (2011). *Anglo-Saxon Immigration and Ethnogenesis*, in: „Medieval Archaeology” No. 55, 2011, pp.&nbsp;1–28.
* Robinson, Orrin W. (1992). *Old English and Its Closest Relatives. A Survey of the Earliest Germanic Languages.* Stanford University Press.
* Stiles, Patrick V. (2004). *Place-adverbs and the development of Proto-Germanic long *ē1 in early West Germanic.* In Irma Hyvärinen et al. (Hg.), Etymologie, Entlehnungen und Entwicklungen. Mémoires de la Soc. Néophil. de Helsinki 63. Helsinki. 385–396.
* Stiles, Patrick V. (2013). *The Pan-West Germanic Isoglosses and the Subrelationships of West Germanic to Other Branches.* In Unity and Diversity in West Germanic, I. Special issue of NOWELE 66:1 (2013), Nielsen, Hans Frede and Patrick V. Stiles (eds.), 5 ff.
* Voyles, Joseph B. (1992). *Early Germanic Grammar: pre-, proto-, and post-Germanic Language.* San Diego: Academic Press
Wesmolan Parish, Jumieka

**Wesmolan** a di fordis wes parish ina Jumieka, an ilokiet pan di sout said a di ailan. Ide tu di sout a Anuova, tu di soutwes a Sin Jiemz ah tu di naatwes a Sint Ilizibet, ina Kaanwal Kounti. Di chiif tong ah di kiapital niem Savlamaar. Nigril a waahn fiemos tuoris destinieshan de ina di parish tu.
Wikimedia Foundation

Di **Wikimedia Foundation** (WMF) a Amoerkan nan-prafit ah chariti aaganizieshan edkwaata ina San Fransisko, Kialifuonia, we apariet nof wiki. Di foundieshan muosli nuo fi uos Wikipedia, di Intanet insaiklopidia, azwel az Wiktionary, Wikiquote, Wikibooks, Wikisource, Wikimedia Commons, Wikispecies, Wikinews, Wikiversity, Wikidata, Wikivoyage, Wikimedia Incubator, ah Meta-Wiki. Wan taim iweh uon di nou-difongk Nupedia.
Wikipidia

**Wikipediska** a frei-akses, frii-kantent Intanet insaiklopidia, supuot ah uos bai di nan-prafit Wikimedia Foundation. Enibadi we kiah akses di sait kiah edit muos a di aatikl. Wikipedia rangk mongx di ten muos papila websait, ah kanstityuut di Intanet bigis ah muos papila jinaral refrans wok.
Wiliam Shiekspier

**Wiliam Shiekspier** (get baptaiz 26 Iepril 1564 – 23 Iepril 1616) wena wah Ingglish puoyt ah plierait, uu nof kansida az di grietis raita ina di Ingglish languij, ah wan a di wol bes dramatis.

## Extoernal lingk
Exchrak frah ''Az yu Laiki'', Ak II, Siin 7
Winston Churchill

**Sar Winstan Chochil**, nuo az **Sir Winston Leonard Spencer Churchill** KG, OM, CH, TD, FRS, PC (30 Novemba 1874 – 24 Janiweri 1965), wehna British palitishan nuo chiifli fihn liidaship a di Yunaitid Kingdam juurin Wol Waar II. Ihn saab az Praim Minista frahn 1940 tu 1945 ahn agen frahn 1951 tu 1955. Im a nuotid stietsman ahn arita, Chochil alzwel wehna afisa ina di British Aami, istuorian, raita, ahn aatis. Im a di onggl British Praim Minista uu eba risiiib di Nuobel Praiz ina Lichicha ahn onggl di sekan smadi fi get Anareri Sitizn a di Yuunaitid Stiet.
Wod

Ina lingguistix, **wod** a di sumaalis eliment we kiah ota ina aisolieshan wid simantik ar pragmatik kantent (wid litaral ar praktikal miinin). Dis kanchraas diipli wid maafiim, we a di sumaalis yuunit a miinin bot ino nesiseri fii tan pah iwon. Wah wod kiah kansis a singgl maafiim (fi egzampl: uo!, rak, red, kuik, ron, expek), ar sebral (rednis, bieli, a-ron, eh-anexpek), wails maafiim maita no iebl fi tan pan iwon az wod (ina di woddem jos menshan, demya a -nis, li, a-, eh-). Kamplex wod wi tipikal ingkluud wah ruut ah wan ar muo afix (red-nis, bie-li, a-ron, eh-an-expek), ar muo dah wan ruut ina kompoun (blak-buod, rat-ries). Wod kiah put tugiada fi bil laaja eliment a languij, laka friez (wah red rak), klaaz (mi fling wah rak), ah sentans (Ih eh-fling wah rak tu, bot ih mis).
Wiit

**Wiit**  (*Triticum* spp.) a siirial grien, (botanikali, a taip a fruut kaal a kiariapsis) arijinali frah di Levant riijan a di Nier Iis bot nou koltiviet wolwaid. Ina 2013, wol prodokshan a wiit ena 713 milian ton, meki  di tod muos-projjuus siirial afta kaan (1,016 milian ton) ah rais (745 milian ton). Wiit ena di sekan muos-projuus siirial ina 2009; wol prodokshan in dat ier ena 682 milian ton, afta kaan (817 milian ton), ah wid rais az kluos tod (679 milian ton).

Dis grien gruo pah muo lan ieria dah *h*eni adaels kamoershal fuud. Wol chried ina wiit grieta dah fi aal ada krap kombain. Gluobali wiit a di liidn suos a vejitebl pruotiin ina yuuman fuud, sens iab aya pruotiin kantent dah ada mieja siirial, kaan, ar rais. In toermz a tuotal prodokshan tonij yuuz fi fuud, a korantli sekan tu rais az di mien yuuman fuud krap ah bifuo kaan, afta lou fi kaan muo *h*extensiv yuus ina animal fiidn. Di aakialajikal rekaad sojes se dis eh fos okor ina di riijan nuo az di Foertail Krisent.

## Refrans
Westan filasafi

**Westan filasafi** a di filasafikal taat ah wok a di Westan wol. Istarikali, di toerm refa tu di filasafikal tingkin a Westan kolcha, biginin wid Elenik (i.e. Griik) filasafi, ah ivenchuali ikom fi kova wah laaj ieria a di gluob. Di wod filasafi iself arijiniet frah di Elenik: philosophia (φιλοσοφία), litarali, "di lob a wizdom" (φιλεῖν philein, "fi lob" ah σοφία sophia, "wizdom"). Di skuop a filasafi ina di ienshent andastandin, ah di raitn a (akliis som a) di ienshent filasafa, wuola ia weh intilekchual indeva. Dis eh-ingkluud di prablem a filasafi az deh andastan tide; bot azwel iweh-ingkluud nof adaels disiplin, laka pyuor matimatix ah nachral sayans laka fizix, astralaji, ah bailoji (Aristakl, fi egzampl, eh-rait pah aal a demaya tapik.)

* https://www.britannica.com/topic/Western-philosophy (En)
Wolfgang Amadeus Mozart

**Wolfgang Amadeus Mozart**, ful niem *Johann Chrysostom Wolfgang Amadeus Mozart*, we nuo az Vulfgiang Amadios Muotzaat (27 Janiweri 1756 – 5 Disemba 1791), wehna pruolifik ahn *h*influenshal kompuoza frahn di Yuuropian Klasikal era. Ihn kompuoz uoba six onjrid wok, nof a dem aknalij az di pinikl a simfanik, kanchortanti, chiemba, piano, *h*aperatik ahn kuoral myuusik; ahn ihn de mongx di muos endiorin papiula klasikal kompuoza.

Muotzaat shuo prodijos abiliti frahn ihn *h*orlies chailud a Salzborg. Alredi kampitent pahn kiibuod ahn vayalin, ihn kompuoz frahn di iej a faib ahn pofaam bifuo Yuuropian rayalti; a sebntiin ihn get apaint az kuot myuuzishan a Salzborg, bot ihn get reslis ahn trabl a saach fi beta pozishan, aalzwie a kompuoz nof. Gaan a Viena ina 1781 ihn get dismis frahn ihn Salzborg pozishan ahn chuuz fi tan ina di kiapital, we uoba di res a ihn laif ihn achiiv fiem bot likl finanshal sikioriti. Di fainal ierdem a Viena yiil nof a ihn bes-nuo simfani, kanchorto, *h*apra, ahn di Rekwiem. Di sorkomstans a ihn *h*orli det mitalajaiz uoliip. Ihn sovaiv bai ihn waif Kanstanzi ahn tuu son.
Woship

**Woship** a ak a rilijos divuoshan yuujali dairek tuwadz wah diyiti. Wah ak a woship kiah pofaam indivijali, ina infaamal ar faamal gruup, ar bai dezignietid liida.

## Etimalaji
Di wod diraiv frah di Uol Ingglish *weorþscipe*, we miin *woship, hana shuo tu wah abjek*, we azwel eh-etimalajaiz az "*wotinis*  ar *wot-ship"*&mdash;fi gi, a di simplis, wot to sinting.

## Refrans
Yanguas, Soria, Spien

**Yanguas** a wahn miunisipaliti luokiet ina di pravins a Soria, Kiastiil ahn León, Spien. Askaadn tu di 2007 sensos (INE), di miunisipaliti ab papyulieshan a 56 inabitant.
Wol Waar I

**Wol Waar 1** a wahn a di fos mieja war dem ina twentiet senchri. I las frahn 1914 tel 1918. Di tuu said a di waar a di alai pawa dem (Griet Britn, Frans, Rosha, di Yunaitid Stiet, Itali, Puotigal, ahn Soerbia) ahn di senchral pawa dem (Jormani, Aschria-Onggari, di *h*Ataman Empaya, ahn Bulgieria). Ina di en, di alai dem win, ahn di waar kankluud wid di Chriiti a Versai ina 1919.
Wol Waar II

**Wol Waar 2** a wahn mieja waar ina di twentiet senchri, ahn praps wahn a di muos impuotan waar dem ina aal a ischri. I las frahn 1939 tel 1945, ahn fait ina Yuurop, Afrika, ahn hIeja. De a tuu said we fait: di hAlai nieshan dem ahn di hAxis pawa dem. Di Alai dem inkluud Britn ahn di Kamanwelt, Frans, di Suoviet Yuunian, di Yunaitid Stiet, Chaina, Puolan, Yugoslavia, Griis, ahn uoliip ada nieshan dem. Di Axis kansis a Naatsi Jormani, Fashis hItali, Japan, Hongari, Bulgieria.

## Di Waar ina Yuurop
### Di Fuoni Waar ahn di Fal a Frans
Di waar ina Yuurop taat pahn Septemba 1, 1939, wen Jormani invied Puolan. Disya kaaz Britn ahn Frans a diklier waar pahn Jormani. Oueba, niida di Britn ahn Frans nuor Jormani jrekli fait wid iich ada fi hiet mont dem. Disya piiriod nuo az di "Fuoni War", ahn juurin i, Jormani sain di Naatsi-Suoviet Nan-hAgreshan Pak wid di Suoviet Yuunian, splitin Puolan bitwiin di tuu konchri dem. Jormani haalso hinvied Denmaak ahn Naarwie, hush buot fal ina fiuu wiik tu di Naatsi dem. Di Fuoni Waar hen ina Mie 1940, wen Jormani hinvied di Luo'a Konchri dem. Afta tiekin uoba di Nedalanz, Beljom, ahn Loximbog, Jormani maach ina Frans, ahn di Bakl a Frans taat. Oueba, di alai luuz di bakl, ahn Frans fel anda Naatsi kantruol, ahn split ina tuu sekshan dem: di aria hakyupai bi Jormani ina di naat ahn wes, ahn Vishi Frans, hush a wahn Naatsi popit stiet, ina di sout ahn iis. Oueba, French chruup reskyu ahn flii tu Britn juurin di Donkork ivakyueshan, pravaidin nof man fuo di French rizistans.

### Di Bakl a Britn
Afta di fal a Frans, Jormani chrai a invied Britn. Fos, dehn chrai to baam i yuuzin Blitskriig, ahn waip out di British hIerfaas. Disya nuo az di Bakl a Britn, hush las frahn Juulai 10 tu hAaktuoba 31, 1940, ahn tuotali fait bi hier faas dem. Bot sens di Naatsi andaestimiet di saiz a di Rayal hIer Faas, dehn luuz gens di British. Disya a di fos mieja tornin pain ina di waar.

### Inviejan a di Suoviet Yuunian
Afta di Naatsi dem fiel a inviedin Britn, Ikla disaid tu hatak di Suoviet Yuunian, taatin wid Aparieshan Baabaruosa juurin di soma a 1941. Sens di Suoviet dem a onpripier fi waar, di Naatsi iizili tiek uoba vas amoun dem a terichri. Aalduo dehn fiel tu tiek Maskou aftawadz, ahn di Suoviet dem mek a kounta-afensib juurin di winta a 1941, di Naatsi manij tu tiek muo lan, rong di Volga, di Don, ahn di Kaakasos juurin di nex soma. Oueba, di Jorman dem taap a Stalingrad juurin di winta a 1942, ahn di Suoviet faas dem taat tu go wes agen, gienin bak nof terichri.

### Di Naat hAfrikan Fraan ahn di Inviejan a hItali
Ina naat hAfrika, hush a muosli anda Vishi ruul, di Naatsi dem haalso ena plan pahn tiekin uoba hIijip, anda British kantruol.

### Di Nuormandi Inviejan ahn Suoviet Vikchri
Yunaitid Stiet Diklarieshan a Indipendans

Di **Diklarieshan a Indipendans** a di stietment we adap bai di Kantinental Kanggres miitn a Filadelfia, Penslvienia (Philadelphia, Pennsylvania) pah Julai 4, 1776, we anouns se di toertiin Amoerkan kalani, dem taim de wena waar wid Griet Britn, rigyaad demself az toertiin nyuu-nyuu indipendant savrin stiet, ah no paat a di British Empaya agen.
Yunaitid Stiet Voerjin Ailanz

Di **Yunaitid Stiet Voerjin Ailanz** (USVI; deh kaali **Yunaitid Stiet Voerjin Ailanz** ar **Amoerkan Voerjin Ailanz**), ofishali di *Virgin Islands of the United States*, a wah gruup a ailan ina di Kiaribiyan we a wah insiula ieria a di Yunaitid Stiet. Di ailandem a jaagrafikali paat a di Voerjin Ailan Aachipelago ina di Liiwad Ailanz a di Lesa Antiliiz.
Yuoga

**Yuoga** (IPAc-en joʊgə; Sanskrit—Lisn) a fizikal, mental, ah pirichual praktis ar disiplin we arijiniet ina India. A braad varayati a skuul, praktis, ah guol de ina Induizim, Budizim ah Jainizim. Mongx di muos wel-nuo taip a yuoga a Ata yuoga ah Raja yuoga.

## Refrans
Yuropiyan Kalanaizieshan a di Amoerkaz

Di taat a di **[[Yuurop|Yuropiyan]] kalanaizieshan a di [[Morkaz|Amoerkaz]]** tipikali diet tu 1492, alduo akliis wan *h*oerlia kalanaizieshan efoert ehn kom bifuo. Di fos Yuropiyan nuo fi kech a di Amoerkaz wehna di Vaikin (Naas) juurin di 11t senchri, uu ekstablish nof-nof kaloni a Griinlan ahn wan seklment wa no laas lang a L'Anse aux Meadows (51°N) ina di ieria di Naasdem kaal Vinlan, tide die Nyuufonlan ahn tu di sout. Seklment a Griinlan sovaiv fi sebral senchri, juurin wa taim di Griinlan Naas ahn di Inuit piipldem muosli astail dehn wan aneda. Bi di *h*en a di 15t senchri, di Naas Griinlan seklmentdem don kalaps.

Ina 1492, wahn Panish expidishan ed bai Kristifa Kolombos siel tu di Amoerkaz ahn inchojuus di Nyuu Wol tu di Westan wol a di taim; afta dis, Yuropiyan kangkwes, explorieshan, ahn kalanaizieshan suun fala ahn expan. Dis fos okor langx di Kiaribiyan kuos a di ailant a Ispaniola, Puoto Riko ahn Kyuuba, ahn sens di *h*oerli 16t senchri, exten ina di *h*intiiria a buot Naat ahn Sout Amoerka. Ina 1497, John Cabot siel frahn di naat, ahn lan pahn di Naat Amoerkan kuos, ahn wan ier lieta, Kolombos tod vaayj riich di Sout Amoerkan kuos. Ivenchali, di huol a di Westan Emisfier uda kom anda di kanchruol a di Yuropiyan nieshandem, so kaaz profoun chienj tu i lanskiep, papiulieshan, ahn plant ahn *h*animal laif. Ina di 19t senchri wan uoba 50 milian piipl lef Yuurop fi di Amoerkaz. Di puos-1492 *h*era nuo az di piriad a di Kolombian Exchienj.
Yurugwai

**Yurugwai**, ofishali di **Iistan Ripoblik a Yurugwai** (Panish: *República Oriental del Uruguay*), a wah konchri ina di soutiis riijan a Sout Amoerka. Ibaada bai Aajentiina tui wes ah Brazil tui naat ah iis, wid di Atlantik Uoshan tu di sout ah southiis. Yurugwai ab 3.3 milian piipl, outa dem 1.8 milian lib ina di mechropalitan ieria a di kiapital ah bigis siti, Mantevideyo. Wid ieria bout 176,000 skwier kilamita, Yurugwai jaagrafikali a di sekan-sumaalis nieshan ina Sout Amoerka afta Surinam.

## Refrans
Yusien Buolt

**Yusien Buolt** adawaiz **Usain St. Leo Bolt**, C.D. baan pah 21 Aagos 1986, a wah faama Jumiekan sprinta ah Olimpix guol medalis. Ih huol di wol rekaad fi di 100 miita, di 200 miita, ah wid ih tiimmietdem, di 4 x 100 miita rilie. Ih huol di Olimpix rekaad fi di wuola di chrii ries. A di 2008 Soma Olimpix, Buolt ton di fos man fi win chrii sprintin ivent a wan singgl Olimpix sens Kaal Luwis (Carl Lewis) ina 1984, ah ih a di fos man fi set wol rekaad ina di wuol chrii ries a wan singgl Olimpix. Ina 2009 Bolt ena di fos man fi huol di 100 ah 200 miita Wol ah Olimpik taikl a di sieh taim.

Buolt distingguish ihself wid a 200-miita guol medal a di 2002 Wol Juunia Champianship, we mek im di yonggis eba guol medalis. Ina 2004, a di KIARIFTA Giemz, ih eh-bikomps di fos juunia sprinta fi ron di 200-miita ina anda 20 sekan wid taim a 19.93 sekan, fi brok fi Rai Maatn (Roy Martin) juunia rekaad bai tuu-tent a sekan. Ih ton profeshanal ina 2004, mis muos a ih siizn juu tu injri, bot ih kompiit a di 2004 Soma Olimpix. Ina 2007, ih biit fi Danal Kuari (Donald Quarrie) 200-miita Jumiekan nashinal rekaad wen ih ron 19.76 sekan. Ina Mie 2008, Buolt set ih fos 100-miita wol rekaad wid a taim a 19.72 sekan. Ih set wol rekaad ina di 100-miita ah 200-miita ivent a di 2008 Biejing Olimpix: 100-miita rekaad taim a 9.69 sekan ah brok ih uona rekaad a 9.72 sekan; wid a rekaad taim a 19.30 sekan ih brok di uol rekaad a 19.32 sekan set bai Maikal Jansn (Michael Johnson) a di 1996 Soma Olimpix ina Atlanta. Ina Aagos 2009, wan yier afta Biejing Olimpix, ih brok ih uona rekaad agen ina di 100-miita ah di 200-miita. Buolt ron 9.58 ah 19.19 sekan rispektivli a di 2009 Wol Champianship. Ih rekaad brokin maajin ina di 100-miita a di ayis taim sens di staat a dijital taim mejament.

Az a rizolt a Buolt sokses ina *h*atletix, deh niem im di Laures World Sportsman of the Year fi 2009. Ih achiivmentdem ina sprintin oern im di midia petniem "Laitnin Buolt".

## Hanaz

## Wol rekaad

## Extoernal lingk

* Yusien Buolt ofishal websait
* IAAF pruofail fi Yusien Buolt
Yunaitid Kindom

Di **Yunaitid Kindom**, ofishali di **Yunaitid Kindom a Griet Britn ah Nadan Airilan**, a savrin konchri we de aafa di naatwes kuos a kantinental Yuurop. A wah ailant nieshan, we mekop a Griet Britn, di naatiis paat a Airilan, ah nof ada likl ailant. Apaat frah di lan baada we Nadan Airilan ab wid di Ripoblik a Airilan, di nieshan sorong bai di Atlantik Uoshan, di Naat Sii, di Ingglish Chanil, ah di Airish Sii. Di bigis ailant, Griet Britn, kanek wid Frans bai di Chanil Tonil adawaiz nuo az di Chonil. 

Di Yunaitid Kindom a yuuniteri stiet we mekop a fuo konchri: Ingglan, Nadan Airilan, Skatlan, ah Wielz. Igoban bai wah paalimenchri sistim, ah di siit a gobament de ina Landan, bot deh ab chrii ada nashinal adminischrieshan ina Belfaas, Kaadif, ah Edinboerg. Di Yunaitid Kindom a kanstityuushanal manaaki, wid Charles III az di ed a stiet. Di nieshan ab fuotiin uobasii terichri, we lefbak ina 1992 frah di British Empaya, we weh kanchuol aalmuos kwaata a di lan soerfis a di wol, - di bigis empaya ina ischri. British influens kiah fain ina di languij, kolcha, ah liigal sistim a nof a di faama kalani. Kwiin Elizabeth a stil di ed a di Kamanwelt a Nieshan, an di ed a stiet fi di wuola di Kamanwelt konchridem. 

Di Yunaitid Kindom a divelop konchri, wid di fif (naminal GDP) ar sixt (PPP) bigis ikanami ina di wol. Iwena di fos konchri fi indoschrialaiz, ah yuus fi ron di wol az di muos powaful konchri ina di 19t ah 20t senchri. Anfaachinetli, kaaz a tuu wol waar, ah di diklain a di empaya ina di sekan aaf a di 20t senchri di ruol we iyuus fi plie ina gluobal afier jraadong. Stil, di Yunaitid Kindom a chrang powa wid chrang-chrang ikanamik, kolchral, milichri ah politikal influens ah a wah mieja nyuuklier powa, wid di sekan ar tod ayis difens bojit ina di wol. Di konchri a forma memba a di Yuropiyan Yuunian, an ab a poermanent siit pah di Yunaitid Nieshan Sikyuoriti Kongsl, ah memba a di G8, NATO, OECD, WTO, ah di Kamanwelt a Nieshan.
Renesans yuumanizim

**Renesans yuumanizim** a di stodi a klasikal antikuiti, fos ina Itali ah den predout kraas Westan Yuurop ina di 14t, 15t, ah 16t senchri. Di toerm fi dis muuvment Renesans (rinascimento "riiboert") ah "yuumanis" (frah we kom madan yuumanizim; azwel Renesans yuumanizim fi distingguishi frah lieta divelopment gruup az yuumanizim) kantempareri tu daade piiriad. Renesans yuumanizim ena rispans tu di yuutilitierian apruoch ah wa kom fi bi dipik az di "naro pedanchri" asosiet wid midiival skolastisizim. Yuumanisdem ena-siik fi kriet wah sitiznri iebl fi spiik ah rait wid elokuens ah klariti ah so kiepebl fi ingiej ina di sivik laif a deh komiuniti ah poswied ada wandem fi tek voerchuos ah pruudent akshan. Dis eh fi bi akomplish chuu di stodi a di studia humanitatis, tide nuo az di yuumanitiz: grama, rechrik, ischri, puoychri, ah maral filasafi.
Yuurop

**Yuurop** kanvenshanal a wan a di wol sebn kantinent dem. Kompraiz a di westanis peninsiula a Yurieja, Yuurop jinaral divaidop frahn Ieja tu di hiis bai di waata divaid a di Yuural Mountndem, di Yuural Riba, di Kyaspian Sii, ahn bai di Kaakyasos Mountndem tu di soutiis.*"Yuurop wash pahn di naat bai di [[Aatik Uoshan]], tu di wes bai di [[Atlantik Uoshan]], tu di sout bai di [[Meditarienian Sii]], ahn tu di soutiis bai di Blak Sii ahn di waatawiedem wa kaneki tu di Meditarienian. Stil, di buodadem fi Yuurop—wahn kansep wa diet baka klasikal antikwiti—kaina haabicheri, far di torm kantinent kyahn refa tu kolcharal ahn palitikal distingshan ar fiziografik wan."*
Zheng He

**Zheng He** (chradishanal Chainiiz: 鄭和; simplifai Chainiiz: 郑和; pinyin: Zhèng Hé; Wade-Giles: Cheng Ho; Bort niem: 馬三寶 / 马三宝; pinyin: Mǎ Sānbǎo; Arabik/Porjan niem: حجّي محمود شمس Hajji Mahmud Shams) (1371–1433), wehn a Hui Chainiiz marina, expluora, diplumat ahn fliit admiral, uu mek di vaayj kalectivli refa tu az di chrabl a "*Yuunok Sanbao tu di Westan Uoshan*" (Chainiiz: 三保太監下西洋) ar "*Zheng He tu di Westan Uoshan*", frahn 1405 tu 1433.
Yuutanieja

**Yuutanieja** (frah εὐθανασία; "gud det": εὖ, *eu*; "wel" ar "gud" – θάνατος, *thanatos*; "det") a di praktis fi intenshanal hen laif fi riliiv pien ah sofarin.

## Refrans
Zuulaji

**Zuulaji** a di branch a Bailaji we fuokos pan di schrokcha, fongshan, bievia, ahn Ivoluushan a animal.
Ágreda, Soria, Spien

**Ágreda** a wahn miunisipaliti luokiet ina di pravins a Soria, Kiastiil ahn León, Spien. Askaadn tu di 2007 sensos (INE), di miunisipaliti ab papyulieshan a 3,215 inabitant.
Zoroaschrianizim

**Zoroaschranizim**, les friikuentli nuo az **Mazdaizim** ar **Majayanizim** frah di Miejai ar **Zaratuschraizim** frah altanit niem a Zoroasta ar muo nietivli **Mazdayasna**, a wan a di wol uolis, ah wan taim muos powaful rilijan, "kombainin  Kosmoganik dualizim ah Eskatalajikal monotiyizim ina mana yuuniik... mongx di mieja rilijan a di wol."  Askraib tu di tiichin a di Iranian Prafit Zoroasta (ar Zaratuschra), ih eh-egzalt deh diyiti a wizdam, *Ahura Mazda*, az di Supriim Biin. Liidn kiaraktaristik, laka mesayanizim, ebm ah el, ah frii wil influens ada rilijos sistim, ingkluudn Sekan Templ Juudizim, nastisizim, Kristianiti, ah Izlam. Wid pasibl ruut we diet bak tu di sekan mileniom BKE, Zoroaschrianizim enta rikaadid ischri ina di 5f-senchri BKE, ah ingkluud a Michraik Mediyan pruototaip ah Zoervanis Sasanid soksesa isaab az di stiet rilijan a di prii-Izlamik Iranian empayadem frah rong 600 BKE tu 650 KE. Zoroaschrianizim eh-sopres frah di 7t senchri anwad falarin di Muzlim kangkues a Poerja. Riisant estimet plies di korant nomba a Zoroaschrian arong 2.6 milian, wid muos a-lib ina India ah Iran. Bisaidn di Zoroaschrian dayaspora, di uola Michraik fiet *Yazdânism* stil praktis mongx di Koerddem.

## Refrans
Zoroaster

**Zoroaster** a wehn wahn ienchent Iranian prafit an rilijos puoet. Di im dem we piipl se im rait, di Gathas, a di kuor a worship ina Zoroaschrianizm.
Kiapital ponishment

**Kiapital ponishment**, **det penalti** ar **exikyuushan** a ponishment bai det sangshan bai gobament. Di sentans refa tu az **det sentans**. Kraim we kiah rizolt ina det penalti nuo az **kiapital kraim** ar **kiapital ofens**. Di toerm *kiapital* diraiv frah di Latn *capitalis* ("a di ed", we refa tu exikyuushan bai biyedin).

Toti-six konchri aktivli praktis kiapital ponishment, 103 konchri outrait don-abalishi *[[de jure]]* fi *h*aal kraim, six don-abalishi fi aadneri kraim (wails deh mentieni fi speshal soerkomstans laka waar kraim), ah 50 abalishi *[[de facto]]* (deh no yuuzi fi akliis ten ier an/ar anda maratuoriom).

Kiapital ponishment a mata a aktiv kanchovasi ina difrah-difrah konchri ah stiet, ah pozishan kiah vieri widin a singgl palitikal aidialaji ar kolchral riijan. Ina di Yuropiyan Yuunian, Aatikl 2  a di Chaata a Fondamental Raits a di Yuropiyan Yuunian proibit di yuus a kiapital ponishment. Aalso, di Kongsl a Yuurop, we ab 47 memba stiet, proibit di yuus a di det penalti bai di membadem.

## Refrans


## Bibliografi
*
Sivl raits

**Sivl ah palitikal raits** a wah klaas a raits we protek indivijual friidom frah infrinjment bai gobament, suoshal aaganizieshan, ah praivit indivijual. Deh inshuor smadi abiliti fi patisipiet ina di sivl ah palitikal laif a di sasayati ah stiet widoutn diskriminieshan ar ripreshan.

Sivl raits ingkluud fi inshuor piipl fizikal ah mental integriti, laif ah siefiti; protekshan frah diskriminieshan pah grounz laka ries, jenda, nashinal arijin, kola, iej, palitikal afilieshan, sexyual orientieshan, etnisiti, rilijan, ar disabiliti; ah indivijual raits laka praivisi, di friidom a taat ah kanshans, spiich ah expreshan, rilijan, di pres, asembli ah muuvment.

Palitikal raits ingkluud nachral jostis (prosiijral fiernis) ina laa, laka di raits a di akyuuz, ingkluudn di rait tu fier chrayal; juu pruoses; di rait fi siik rijres ar liigal remidi; ah raits a patisipieshan ina sivl sasayati ah palitix laka friidom a asosieshan, di rait fi asembl, di rait fi pitishan, di rait a self-difens, ah di rait fi vuot.

Sivl ah palitikal raits faam di arijinal ah mien paat a intanashinal yuuman raits. Deh kompraiz di fos puoshan a di 1948 Yunivoersal Diklarieshan a Yuuman Raits (wid ikanamik, suoshal ah kolchral raits kompraiz di sekan puoshan). Di tiori a chrii jinarieshan a yuuman raits kansida dis gruup a raits fi bi "fos-jinarieshan raits", ah di tiori a negitiv ah pazitiv raits kansida dem fi bi jinarali negitiv raits.

## Refrans
Kanstityuushan

**Kanstityuushan** a wah set a fondamental prinsipl ar extablish prisident askaadn tu we a stiet ar ada aaganizieshan goban. Demya ruul tugiada mekop, i.e. *kanstityuut*, waa di *h*entiti. Wen demya prinsipl raitdong ina wan singgl dakiument ar set a liigal dakiument, demde dakiument kiah se fi embadi wah *raitdong* kanstityuushan; ef deh raitdong ina wan singgl kampriensiv dakiument, deh se iembadi a *kuodifai* kanstityuushan.

Kanstityuushan kansoern difrah-difrah lebl a aaganizieshan, frah savrin stiet tu kompini ah aninkaaparietid asosieshan. A chriiti we extablish wah intanashinal aaganizieshan a fii kanstityuushan azwel, az tu ou iwuda difain ou daade aaganizieshan kanstityuut. Widin stiet, a kanstityuushan difain di prinsipl we di stiet bies pah, di prosiija fi ou laa mek ah bai uu. Som kanstityuushan, espeshal kuodifai kanstityuushan, azwel ak az limit tu stiet powa, bai extablish lain we di stiet ruuladem kyaah kraas, laka fondamental raits. Wah egzampl a di kanstityuushan a di Yunaitid Stiet a Amoerka.

Di Kanstityuushan a India a di langgis raitdong kanstityuushan a *h*eni savrin konchri ina di wol, far ikantien 444 aatikl ina 22 paat, 12 shedyuul ah 118 amenment, wid 117,369 wod ina i*h*Ingglish-languij chranslieshan, wails di Yunaitid Stiet Kanstityuushan a di shaatis raitdong kanstityuushan, we kantien sebm aatikl ah 27 amenment, ah tuotal a 4,400 wod.

## Refrans
Kraim

Ina aadneri languij, di toerm **kraim** dinuot anlaaful ak ponishebl bai a stiet. Di toerm "kraim", ina madan kriminal laa, no ab no simpl ah yunivoersal axep difinishan, duo statyuuteri definishan eh-provaid fi soertn poerpos. Di muos papiula vyuu a se kraim a kiatigari kriet bai laa; ina ada wod, sinting a kraim ef idiklier az soch bai di relivant ah aplikebl laa. Wan propuoz difinishan a se kraim ar **ofens** (ar **kriminal ofens**) a wah ak aamful no onggl tu wan ar muo indivijual bot azwel tu di komiuniti, sasayati ar di stiet ("poblik rang"). Soch ak fabid ah ponishebl bai laa.

Di nuoshan se ak laka moerda, riep ah tiifri afi proibit egzis wolwaid. Wa prizakli a kriminal ofens difain bai kriminal laa ina iich konchri. Wails nof ab wah kiatalag a kraim kaal di kriminal kuod, ina som kaman laa konchri no soch kampriensiv statyuut no egzis.
 
Di stiet (gobament) ab di powa fi sivierli rischrik smadi libati ef deh komit kraim. Ina madan sasayati, deh ab prosiija tu we investigieshan ah chrayal afi adier. Ef deh fain gilti, di ofenda kiah sentans tu a faam a reparieshan laka komiuniti sentans, ar, dipen pah di niecha a deh ofens, fi andago impriznment, laif impriznment ar, ina som juurisdikshan, exikyuushan.

Yuujali, fi bi klasifai az kraim, di "ak fi du sinting kriminal" (*[[actus reus]]*) mos –&nbsp;wid soertn exepshan&nbsp;– akompini bai di "intenshan fi du sinting kriminal" (*[[mens rea]]*).

Wails ebri kraim vayaliet di laa, a no ebri vayalieshan a di laa kount az kraim. Briich a praivit laa (taut ah briich a kanchrak) no aatamatikali ponish bai di stiet, bot kiah bi infuos chuu sivl prosiija.

## Refrans
Jostis

**Jostis** a di liigal ar filasafikal tiori az tu ou fiernis administa. Di kansep a jostis difa ina *h*ebri kolcha. Wah hoerli tiori a jostis eh-set out bai di Ienshent Griik filasafa Plieto ina ih wok *Di Ripoblik*. Advoket a divain komaan tiori eh-aagiu se jostis ishiu frah Gad. Ina di 17t senchri, tioris laka Jan Lak (John Locke) eh-aagiu fi di tiori a nachral laa. Tingka ina di suoshal kanchrak chradishan eh-aagiu se jostis diraiv frah di myuuchal agriiment a ebribadi kansoern. Ina di 19t senchri, yuutilitierian tingka ingkluudn Jan Styuat Mil (John Stuart Mill) eh-aagiu se jostis a wa ab di bes kansikuens. Tiori a dischribiutiv jostis kansoern wa dischribiut, bitwiin uu deh fi bi dischribiut, ah waa di *prapa* dischribyuushan. Igalitierian eh-aagiu se jostis kiah onggl egzis widin di kwaadinet a ikualiti. Jan Raalz (John Rawls) eh-yuuz suoshal kanchrak aagiument fi shuo se jostis, ah espeshal dischribiutiv jostis, a faam a fiernis. Prapati raits tioris (laka Rabat Nozik (Robert Nozick)) tek a diantolajikal vyuu a dischribiutiv jostis ah aagiu se prapati raits-bies jostis maximaiz di uobaraal welt a ikanamik sistim. Tiori a rechribyuutiv jostis kansoern wid ponishment fi rangdwiin. Ristuorativ jostis (aalso sohtaim kaal "reparietiv jostis") a wah apruoch tu jostis we fuokos pah di niid a viktim ah ofenda.

## Links
* Carlo Biotti

## Refrans
Friidom (palitikal)

**Palitikal friidom** (aalso nuo az palitikal aatanami ar palitikal iejensi) a senchral kansep ina ischri ah palitikal taat ah wan a di muos impuotant fiicha a dimakratik sasayati. Iweh diskraib az friidom frah opreshan ar koerjan, di absens a disieblin kandishan fi a indivijual ah di fulfilment a inieblin kandishan, ar di absens a laif kandishan a kompolshan, e.g. ikanamik kompolshan, ina sasayati. Alduo palitikal friidom noftaim intoerprit negitivli az di friidom frah anriiznebl extoernal kanschrient pah akshan, ikiah aalso refa tu di pazitiv exasaiz a raits, kiapasiti ah pasibiliti fi akshan, ah di exasaiz a suoshal ar gruup raits. Di kansep kiah aalso ingkluud friidom frah "intoernal" kanschrient pah palitikal akshan ar spiich (e.g. suoshal kanfaamiti, kansistansi, ar "inaatentik" biyevia). Di kansep a palitikal friidom kluosli kanek wid di kansep a sivl libati ah yuuman raits, we ina dimakratik sasayati yuujali afuod liigal protekshan frah di stiet.

## Refrans
Slievri

**Slievri** a liigal ar ikanamik sistim we prinsipl a prapati laa aplai tu yuuman lou dem fi klasifai az prapati, we kiah uon, bai ah sel bai di uona, ah deh kyaah witjraa yunilatarali frah di arienjment. Wails smadi a sliev, di uona ingtaikl tu di prodoktiviti a di sliev lieba, widoutn no rimiunarieshan. Di raits ah protekshan a di sliev maita regiuliet bai laa ah kostom ina soertn taim ah plies, ah smadi kiah bikom sliev frah di taim deh kiapcha, poerchis ar baan.

Tide, chatl slievri anlaaful ina *h*aal konchri, bot smadi kiah stil diskraib az sliev ef ih fuos fi wok fi waneda smadi widoutn no abiliti fi dehself fi yunilatarali toerminiet di arienjment. Soch sititieshan tide kamanli refa tu az "praktis komiin laka slievri". Di prezent faam a di sliev chried kamanli refa tu az yuuman chrafikin.

## Refrans
Ruomans languij

Di **Ruomans languijdem** (sohtaim kaal **Ruomanik** ar **Nio-Latn languij**) a di madan languijdem we ivalv frah Volga Latn bitwiin di sixt ah naint senchri ah so faam wah branch a di hItalik languijdem widin di ''h''Indo-Yuropiyan languij fambili.
Sofiya, Bulgieria

**Sofiya** a di kiapital fi Bulgieria.


StGeorgeRotundaSofia.JPG
AlexanderNevskyCathedral-Sofia-6.jpg
NDK Sofia 2012 PD 06.jpg
National Assembly of Bulgaria.jpg
Basilica of St. Sophia1.jpg
Софийский университет имени Св. Климента Орхидского.jpg
IvanVazov National Theatre 7.jpg
Poliis

**Poliis** fuos a kanstityuutid badi a poersn impowa bai di stiet fi infuos di laa, protek prapati, ah limit sivl disaada. Deh powa ingkluud di lijitimaiz yuus a fuos. Di toerm muos kamanli asosiet wid poliis saabis a savrin stiet we aataraiz fi exasaiz di poliis powa a dat stiet widin a difain liigal ar terituorial ieria a rispansibiliti. Poliis fuos noftaim difain az sepret frah milichri ar ada aaganizieshan invalv ina di difens a di stiet gens farin agresa; ousomeba, johdaamarii a milichri yuunit chaaj wid sivl poliisin.

Laa infuosment, ousomeba, kanstityuut onggl paat a poliisin aktiviti. Poliisin eh-ingkluud wah rienj a aktiviti ina difrah-difrah sitieshan, bot di pridaminant wandem kansoern wid di prezavieshan a aada. Ina som sasayati, ina di liet 18t ah hoerli 19t senchri, demaya eh-divelop widin di kantex fi mentien di klaas sistim ah fi di protekshan a praivit prapati. Nof poliis fuos sofa frah poliis karopshan tu a grieta ar lesa digrii. Di poliis fuos yuujali a poblik sekta saabis, miinin se deh get pie chuu taxiz.

Altonitiv niem fi poliis fuos ingkluud kanstabileri, johdaamarii, poliis dipaatment, poliis saabis, kraim privenshan, protektiv saabis, laa infuosment iejensi, sivl gyaad, ar sivik gyaad. Memba maita refa tu aa poliis afisa, chuupa, sherif, kanstabl, rienja, piis afisa ar sivik/sivl gyaad.

Az poliis muotaim intarak wid indivijal, slang toerm fi dem plentiful. Nof a dem a deked ar senchri uol duo di etimalaji kuda eh-laas.

## Refrans
Waar

**Waar** a stiet a aam kanflik bitwiin sasayati. Ijinarali kiaraktaraiz bai exchriim kalektiv agreshan, dischrokshan, ah yuujali ai maataliti. Absens a waar yuujali kaal "piis". Tuotal waar a waarfier we no rischrik tu suoso lijitimet milichri taagit, ah kiah rizolt ina masiv sivilian kiajalti ar ada nan-kombatant kiajalti.

Wails som skala si waar az yunivoersal ah ansischral aspek a yuuman niecha, adawandem aagiu se a onggl di rizolt a spisifik suosho-kolchral ar ikalajikal soerkomstans.

Ina 2013 waar rizolt ina 31,000 det dong frah 72,000 det ina 1990. Di dedlies waar ina ischri, bai di kiumiletiv nomba of det sens itaat, a di Sekan Wol Waar, frah 1939 tu 1945, wid 60–85 milian det, fala bai di Manggal kangkues we eh muo dah 41 milian. Propuoshanali spiikin, di muos dischroktiv waar ina madan ischri a di Waar a di Chripl Alayans, we tek di laif a uoba 60% a Paragwai papilieshan, askaadn tu Stiivn Pingka (Steven Pinker). Ina 2003, Richad Sumaali (Richard Smalley) aidentifai waar az di sixt (outa ten) bigis prablem a-fies yuumaniti fi di nex fifti ier. Waar yuujali rizolt ina signifikant ditiiriarieshan a infrachokcha ah di ikosistim, dikriis ina suoshal spenin, famin, laaj-skiel emigrieshan frah di waar zuon, ah noftaim di mischriitment a prizna a waar ar sivilian. Aneda baiprodok a som waar a di privalens a prapagianda bai som ar aal paati ina di kanflik, ah ingkriis revinyuu fi wepan manifakchra.

## Refrans
Paluushan

**Paluushan** a di inchadokshan a kantaminant ina di nachral invairament we kaaz advoers chienj. Paluushan kiah tek di faam a kimikal sobstans ar enaji, laka naiz, iit ar lait. Paluutant, di kompuonent a paluushan, kiah bi aida farin sobstans/enaji ar nachral okorin kantaminants. Paluushan noftaim klaas az paint suoso ar nanpaint suos paluushan.

## Ienshent kolcha
Ier paluushan eh aazwie akompni sibilaizieshan. Paluushan eh-taat frah prii-istarik taime wen man kriet di fos faya. Askaadn tu a 1983 aatikl ina di joernal *Science,* "sut we eh-fain pah siilin a prii-istarik kiev provaid ampl evidens a di ai lebl a paluushan we eh-asosiet wid inadikuet ventilieshan a opm faya." Metal fuojin apier fi bi a kii toernin paint ina di krieshan a signifikant ier paluushan lebl outsaida di uom. Kuor sampl a gliesia ina Griinlan indikiet ingkriis ina paluushan asosiet wid Griik, Ruoman ah Chaini metal prodokshan, bot daa taim de di paluushan eh komparativli sumaal ah niecha kuda anggli.

## Oerban paluushan

Wen deh wena bon kuol ah ud, ah kip nof aas ina kansenchrietid ieria iton di sitidem ina sespuul a paluushan. Di Indoschrial Revaluushan bring wah infyuujan a anchriitid kimikal ah wies ina luokal schriim wa eh-saab az waata soplai.  King Eduad I a Inggland ban di bonin a sii-kuol bai praklamieshan a Landan ina 1272, afta isumuok eh-bikom a prablem. Bot di fyuil eh so kaman a Ingglan dat dis hoerlies a niem fiit eh-akwaya bikaa ikuda kyaat we frah som shuor bai wiilbaro.

A weh di indoschrial revaluushan we gi boert tu invairamental paluushan az wi nuo i tide. Landan aalso rikaad wan a di hoerlia exchriim kies a waata kualiti prablem wid di Griet Tingk pah di Temz ina 1858, we liid tu kanschrokshan a di Landon siurij sistim suun afta. Paluushan ishu eskaliet az papilieshan gruot for exiid abiliti a nieba'ud fi anggl deh wies prablem. Rifama eh-bigin fi dimaan syuwa sistim, ah kliin waata.

## Refrans
Santyaago, Chili

**Santyaago** (Panish: *Santiago de Chile*) a di kyapital fi Chili.

## Images

File:Palacio de LaMoneda02.png|
File:Bolsantiago.jpg|
File:Catedral de Santiago.JPG|
File:Las Condes at night.jpg|
File:Andes y Torre Entel.jpg|
File:Teatro Municipal de Santiago de Chile.JPG|
File:Alameda.jpg|
File:Santiago1std (2).jpg|
File:PaseoAhumada.jpg|
File:Oriente Santiago Nocturno.JPG|
File:TorreTelefónicaChile.jpg|
File:Cerro el plomo.JPG|
File:Stgo centre.jpg|
File:Transantiago bus articulado.jpg|
File:Bellasartes.jpg|
Maakitin

**Maakitin** a waidli yuuz toerm fi diskraib di miinz a komiunikieshan bitwiin di kompini ah di kansyuuma aadians. Maakitin a di adaptieshan a di komoershal aktiviti ah yuus a instityuushan bai di aaganizieshan wid di poerpos fi injuus biyeviaral chienj pah shaat-toerm ar poerminent biesis. Di Amoerkan Maakitin Asosieshan muos riisantli difain Maakitin az "di aktiviti, set a instityuushan, ah pruoses fi kriet, komiunikiet, diliva, ah exchienj aafarin we ab valiu fi kostamaz, klayant, paadna, ah sasayati at laaj".

Di tekniik yuuz ina maakitin ingkluud fi chuuz taagit maakit chuu maakit analisis ah maakit segmentieshan, azwel fi andastan metad a influens pah di kansyuuma biyevia.

Fran a sasayatal paint a vyuu maakitin provaid di lingk bitwiin sasayati matiirial rikwayament ah ikanamik patan a rispans. Dis wie maakitin satisfai demaya niid ah waant chuu di divelopment a exchienj pruoses ah chuu bil lang-toerm rilieshanship.

Ina di kies a nanprafit aaganizieshan maakitin, di iem a fi ingkriis di dilivri a iitos mechiz bout di aaganizieshan saabis tu di aplikebl aadians. Gobament noftaim implai maakitin fi komiunikiet mechiz wid suoshal poerpos, laka poblik elt ar siefiti mechiz, tu sitizn.

## Refrans
Pi

Di nomba **π** a matimatikal kanstant, di riesho a soerkl sokomfrans tui dayamita, kamanli apraximiet az 3.14159. Iriprizent bai di Griik leta "π" sens di migl-18t senchri, duo azwel isohtaim spel out az "pi" (/paɪ/).
Matimatix

**Matimatix** (frah Griik *μάθημα* máthēma, “nalij, todi, laanin”) a di todi a tapik laka kuantiti (nomba), chokcha, spies, ah chienj. A wah rienj a vyuu mongx matimatishan ah filasafa az tu di egzak skuop ah difinishan a matimatix.
Pavati

**Pavati**  a jinaral skiesiti, ar di stiet a smadi uu lak soertn amount a matiirial pozeshan ar moni. A moltifasit kansep, we ingkluud suoshal, ikanamik, ah palitikal eliment. Pavati kiah difain az aida absoluut ar relitiv. Extriim pavati ar **destityuushan** refa tu di lak a miinz nesiseri fi miit biesik niid laka fuud, kluodin ah shelta. Relitiv pavati tek ina kansidarieshan indivijal suoshal ah ikanamik stietos kompier tu di res a sasayati.

Afta di indoschrial revaluushan, mas prodokshan ina fakchri eh-mek prodokshan gudz ingkriisinli les expensiv ah muo axesebl. Muo impuortant a di madanizieshan a agrikolcha, laka fotilaiza, fi provaid anof yiil fi fiid di papilieshan. Fi rispan tu biesik niid kiah rischrik bai kanschrient pah gobament abiliti fi diliva saabis, laka koropshan, tax avaidans, det ah luon kandishanaliti ah bai di brien jrien a elt kier ah edikieshanal profeshanal. Schratiji a ingkriis ingkom fi mek biesik niid muo afuodebl tipikali ingkluud welfier, ikanamik friidam ah provaid finanshal saabis.

Pavati ridokshan a mieja guol ah ishu fi nof intanashinal aaganizieshan laka di Yunaitid Nieshan ah di Wol Bangk. Di Wol Bangk fuokyaas se 702.1 million people ena-lib ina exchriim pavati ina 2015, dong frah 1.75 bilian ina 1990. Outa demaya, bout 347.1 milian piipl lib ina Sob-Sa'aaran Afrika (35.2% a di papilieshan) ah 231.3 milian lib ina Sout Ieja (13.5% a di papilieshan). Bitwiin 1990 ah 2015, di posentij a di wol papilieshan we lib ina exchriim pavati jrap frah 37.1% tu 9.6%, biluo 10% fi di fos taim. Nondiles, grantid di korant ikanamik magl, bil pah GDP, iwuda tek 100 ier fi bring di wol puoris op tu di priivios pavati lain a $1.25 a die. Exchriim pavati a gluobal chalinj; iabzoerv ina aal paat a di wol, ingkluudn ina divelop ikanami. UNICEF estimiet aaf a di wol pitni (ar 1.1 bilian) lib ina pavati. Iweh-aagiu bai som akademik se di niolibaral palisidem we promuot bai gluobal finanshal instityuushan laka di IMF ah di Wol Bangk dem a akchali egzasabiet buot inikualiti ah pavati.

## Refrans
Paatikl fizix

**Paatikl fizix** (aalso ai **enaji fizix**) a di branch a fizix we todi di niecha a di paatikldem we kanstityuut mata (paatikl wid mas) ah redieshan (masles paatikl). Alduo di wod "paatikl" kiah refa tu vierios taip a sumaal-sumaal abjek (e.g. pruotan, gias paatikl, ar iibm ousuol dos), "paatikl fizix" yuujali investigiet di irijuusebl sumaalis ditektebl paatikl ah di irijuusebl fondamental fuos fiil nesiseri fi hexplien dem. Bai wi korant andastanin, demaya elimenchri paatikl a exitieshan a di kuantom fiil we aalso goban deh intarakshan. Di korantli daminant tiori we explien demaya fondamental paatikl ah fiil, langsaida deh dainamix, kaal di Standad Magl. So, madan paatikl fizix jinarali investigiet di Standad Magl ah ivierios pasebl extenshan, e.g. tu di niuwis "nuo" paatikl, di Igz buoson, ar iibm tu di uolis nuo fuos fiil, graviti.
Iit

Ina fizix, **iit** a *h*enaji we spantienosli paas bitwiin a sistim ah isorongdin ina som wie ada dah chuu wok ar di chranzfor a mata. Wen suutebl fizikal paatwie egzis, iit fluo spantienosli frah ata tu kuola badi.

## Refrans
Klaimit

**Klaimit** a di statistix (yuujali, miin ar vieriabiliti) a weda, yuujali uoba wah 30-ier intaval.[1][2] Imeja bai ases di patan a vierieshan ina tempicha, yuumiditi, atmosferik presha, win, prisipitieshan, atmosferik paatikl kount ah ada mitiaralajikal vieriebl ina soertn riijan uoba lang piiriad a taim. Klaimit difrah frah weda, in dat weda onggl diskraib di shaat-toerm kandishan a demaya vieriebl ina soertn riijan.

## Extoernal lingk
* NOAA Climate Services Portal 
* NOAA State of the Climate
* NASA's Climate change and global warming portal
* Climate Models and modeling groups 
* Climate Prediction Project 
* ESPERE Climate Encyclopaedia
* IPCC Data Distribution Centre  – Climate data and guidance on use.
* HistoricalClimatology.com – Past, present and future climates - 2013.
* Globalclimatemonitor – Contains climatic information from 1901.
* International Disaster Database
* Paris Climate Conference
Suoshal muuvment

**Suoshal muuvment** a wah taip a gruup akshan. Dem a laaj, sohtaim infaamal, gruupin a indivijal ar aaganizieshan we fuokos pah spisifik palitikal ar suoshal ishu. Ina ada wod, deh kiari out, rizis, ar andu suoshal chienj.

Madan Westan suoshal muuvment eh-bikom pasebl chuu edikieshan (di waida diseminieshan a lichicha) ah ingkriis mobiliti a lieba juu tu di indoschrializieshan ah oerbanizieshan a 19t senchri sasayati. Deh sohtaim aagiu se di friidam a expreshan, edikieshan ah relitiv ikanamik indipendans privalent ina di madan Westan kolcha rispans fi di anprisident nomba ah skuop a vierios kantempareri suoshal muuvment. Ousomeba, adawandem paint out se nof a di suoshal muuvment a di laas onjrid ier gruo op, laka di Mau Mau ina Kenia, fi opuoz Westan koluonializim. Aida wie, suoshal muuvment eh kluosli kanek ah kantiniu siem wie wid dimokratik palitikal sistim. Okiejanali, suoshal muuvment eh-invalv ina dimokrataizin nieshan, bot muotaim deh florish afta dimokratizieshan. Uoba di paas 200 ier, deh eh-bikom paat a papila ah gluobal expreshan a disent.

Madan muuvment noftaim yuutilaiz teknalaji ah di intanet fi muobilaiz piipl gluobali. Kaman tiim a fi adap tu komiunikieshan chren mongx soksesful muuvment. Risaach a-bigin fi expluor ou advokesi aaganizieshan lingk tu suoshal muuvment ina di Yunaitid Stiet ah Kianada yuuz suoshal miidia fi fasilitiet sivik ingiejment ah kalektiv akshan. Di sistimatik lichicha rivyuu a Buettner & Buettner analaiz di ruol a Tuita juurin a waid rienj a suoshal muuvment (2007 WikiLiik, 2009 Molduova, 2009 Aschrian schuudent pruotes, 2009 Izrel-Gaaza, 2009 Iran griin revaluushan, 2009 Taranto G20, 2010 Venizuela, 2010 Joermani Stutgaat21, 2011 Iijip, 2011 Ingglan, 2011 US Akiupai muuvment, 2011 Spien Indignados, 2011 Griis Aganaktismenoi muuvment, 2011 Itali, 2011 Wiskansn lieba pruotes, 2012 Izrel Hamas, 2013 Brazil Viniga, 2013 Toerki).

Palitikal sayans ah suosialaji eh-divelop a varayati a tiori ah impirikal risaach pah suoshal muuvment. Fi egzampl, som risaach ina palitikal sayans ailait di rilieshan bitwiin papila muuvment ah di faamieshan a nyuu palitikal paati azwel fi diskos di fongshan a suoshal muuvment ina rilieshan tu ajenda setn ah influens pah palitix.

## Refrans
Alminak

**Alminak** ar **kialinda** a sistim fi aaganaiz die fi suoshal, rilijos, komoershal ar adminischrietiv poerpos. Dis du bai gi niem tu piiriad a taim, tipikali die, wiik, mont, ah ier. Diet a di dezignieshan a wan degge, spisifik die ina soch sistim. Alminak azwel a fizikal rekaad (muotaim piepa) a soch sistim. Alminak kiah azwel miin a lis a plan ivent, laka Kuot kialinda ar wah paatli ar fuli kranalajikal lis a dakiument, laka kialinda a wil.