open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kilogram

Di **kilogram** (SI yuunit simbal: kg), a di bies yuunit a mas ina di Intanashinal Sistim a Yuunit (SI) (di Mechrik sistim) ah idifain az iikual tu di mas a di Intanashinal Pruototaip a di Kilogram (IPK, aalso nuo az "La Grande K" ar "Big K").[2]
Pong

Di **pong** ar **pong-mas** (abrivieshan: **lb**, **lbm**, **lbm**, **℔**) a yuunit a mas yuuz ina di *h*impiirial, Yunaitid Stiet kostomeri ah ada sistim a mejament. Wah nomba a difrah-difrah difinishan eh-yuuz, di muos kaman wan tide a di *h*intanashinal avuadupua (avoirdupois) pong we liigali difain az egzakli 0.45359237 kilogram, ah we divaidop ina 16 avuadupua ongx.

Di yuunit disen frah di Ruoman *libra* (ou komz di abrivieshan "lb"); di niem *pong* a Joerman adaptieshan a *libra pondo*, "pong bai wiet".

Yuusij a di ankualifai toerm *pong* riflek di istarikal kanflieshan a mas ah wiet. Dis akount fi di madan distingguishin toermdem *pong-mas* ah *pong-fuos*.

## Refrens
Ton

Di**ton** (British ah SI; SI simbal: t) ar mechrik ton (ina di Yunaitid Stiet) a wah nan-SI mechrik yuunit a mas iikual tu 1,000 kilogram; ar wan megagram (Mg); ihikuivalent tu apraximetli 2,204.6 pong, 1.10 shaat ton (US) ar 0.984 lang ton (impiirial). Alduo a no paat a di SI dairekli, di ton "axep fi yuus wid" SI yuunit ah priifix bai di Intanashinal Komitii fi Wiet ah Meja, tugiada wid nof ada yuunit laka di baar, liita ah die.
Janiweri

**Janiweri** a di fos mont ina di ier pah di Juulian ah Griguorian kialenda ah wan a sebm mont wid lent a 31 die.
Febiweri

**Febiweri** a di sekan mont a di ier pah di Juulian ah Griguorian kialinda. A di shaatis mont ah di onggl mont wid les dah 30 die. Di mont ab 28 die ina kaman ier ar 29 die ina liip ier wid di kuajrenial 29t die kaal di "liip die."
Maach

**<span lang="en" dir="ltr">Maach</span>** a di tod mont a di ier ina buot di Juulian ah Griguorian kialinda. A wan a sebm mont we a 31 die lang. Ina di Nadan Emisfier di miitaralajikal bignin a spring okor pah di fos die a Maach. Di Maach ikuinax pah di 20t ar 21s maak di aschranamikal bignin a spring ina di Nadan Emisfier ah di bignin a aatom ina di Sodan Emisfier, we Septemba a di siiznal ikuivalent tu Maach ina di Nadan Emisfier.
Volkieno

**Volkieno** a ropcha ina di kros a wah planiteri-mas abjek, laka Oert, we lou at laava, volkianik ashiz, ah gias fi exkiep frah magma chiemba biluo di soerfis.
Gluobal waamin

**Gluobal waamin** ah klaimit chienj a toerm fi di senchri-skiel riez we abzoerv ina di avrij tempicha a di *h*Oert klaimit sistim an irilietid ifek.
Faalt (jaaloji)

Ina jaalaji, **faalt** a pliena frakcha ar diskantinuiti ina valyuum a rak, kraas we eh-de signifikant displiesment we rizolt frah rak mas muuvment.
Rien

**Rien** a likuid waata ina di faam a jrap-jrap we kandens frah atmosferik waata viepa ah den prisipitiet—dat a, ibikoms ebi anof fi jrap chuu graviti.
Taaniedo

**Taaniedo** a wah voilent ruotietin kalom a ier we ruotiet wails ina kantak wid buot di soerfis a di *h*Oert ah akiumiulonimbos kloud ar, ina rier kies, di bies a kiumiulos kloud.
Wiet

Ina sayans ah injinierin, di **wiet** a wah abjek yuujali tek fi bi di fuos pah di habjek juu tu gravity. Wiet a vekta huufa magnityuud (wah skiela kuantiti), muotaim dinuot bai hitalik leta W, a di prodok a di mas m a di habjek ah di magnityuud adi luokal gravitieshanal axalarieshan g; so: W = mg. Di yuunit a mejament fi wiet a daa wan a fuos, ush ina di Intanashinal Sistim a Yuunit (SI) a di nyuutan. Fi hegzampl, wah abjek wid mas a wan kilogram ab wiet a bout 9.8 nyuutan pah di soerfis a di Oert, ah bout wan-sixt az moch pah di Muun. Ina dis sens a wiet, wah badi kiah wietlis onggl ef ide for (ina prinsipl infinetli for-for) frah heni ada mas. Alduo wiet ah mas a sayantifikali distingk kuantiti, di toermdem noftaim kanfyuuz wid deh wananeda ina hebridie yuus (dat a, kompier ah kanvoert fuos wiet ina pong tu mas ina kilogram ah vaisa-voersa).
Inkiandesent lait bolb

**Inkiandesent lait bolb**, inkiandesent lamp ar inkiandesent lait gluob a wah ilekchik lait wid wah waya filament iitop tu ai tempicha, bai paas wah ilekchik korant chuu it, antel igluo wid vizebl lait (inkiandesens). Di at filament protek frah axidieshan wid wah glaas ar kwaats bolb we fulop wid inoert gias ar ivakiuet. Ina alojen lamp, filament ivaparieshan privent bai a kimikal pruoses we riidipazit metal viepa pah di filament, so hexten ilaif. Di lait bolb soplai wid ilekchik korant bai fiid-chuu toerminal ar waya himbed ina di glaas. Muos bolb yuuz ina sakit we provaid mikianikal supuot ah ilekchikal kanekshan.
Chrapikal saikluon

**Chrapikal saikluon**, nuo az orikien ina di *h*Atlantik ah Kiaribiyan, a wah rapid ruotietin staam sistim kiaraktaraiz bai luo-presha senta, kluoz luo-lebl atmosferik soerkiulieshan, ah spairal arienjment a tondastaam we projuus ebi rien.
Kompas

**Kompas** a wah inschument yuuz fi navigieshan ah orientieshan we shuo direkshan relitiv tu di jaagrafik "kaadinal direkshan", ar "paint". Yuujali, wah dayagram kaal kompas ruoz, shuo di direkshan naat, sout, iis, ah wes az abrivietid inishal maak pah di kompas. Wen di kompas yuuz, di ruoz kiah alain wid di karispandin jaagrafik direkshan, so, fi egzampl, di "N" maak pah di ruoz riili paint tu di naat. Friikuentli, ina adishan tu di ruoz ar sohtaim steda it, anggl maakin ina digrii shuo pah di kompas. Naat karispan tu ziiro digrii, ah di anggldem ingkriis klakwaiz, so iis a 90 digrii, sout a 180, ah wes a 270. Demaya nomba lou di kompas fi shuo azimut ar bierinz, we kamanli stiet ina dis notieshan.
Gluobal Pozishanin Sistim

Di **Gluobal Pozishanin Sistim** (GPS), aalso nuo az Navstar, a gluobal navigieshan satilait sistim (GNSS) we provaid lokieshan ah taim infamieshan ina haal weda kandishan, eniwe pan ar nier di hOert we hanobschok lain a sait tu fuo ar muo GPS satilait de. Di GPS sistim apariet indipendant frah eni telifonik ar intanet risepshan, duo demaya teknalaji kiah inans di yuusfulnis a di GPS pozishanin infamieshan. Di GPS sistim provaid kritikal pozishanin kiepebiliti tu milichri, sivl, ah komoershal yuuza rong di wol. Di Yunaitid Stiet gobament eh-kriet di sistim, mentieni, ah meki frii ah axesebl tu henibadi wid GPS risiiva.
Mobail fuon

**Mobail fuon** a puotebl telifuon we kiah mek ah risiiv kaal uoba riedio friikuensi kiaria wails di yuuza a-muuv widin wah telifuon saabis ieria. Di riedio friikuensi lingk extablish kanekshan tu di suichin sistim tu wah mobail fuon aparieta, we provaid axes tu di poblik suich telifuon netwok (PSTN). Muos madan mobail telifuon saabis yuuz seliula netwok aachitecha, ah dierfuo mobail telifuon muotaim aalso kaal seliula telifuon ar sel fuon. Ina hadishan tu telifoni, 2000z-iira mobail fuon supuot wuoliip a adaels saabis, laka tex mechiz, MMS, iimiel, Intanet axes, shaat-rienj wayales komiunikieshan (infrared, Bluutut), biniz aplikieshan, giemin, ah dijital fotografi. Mobail fuon we haafa demaya ah muo jinaral kompyuutin kiepebiliti refa tu az smaatfuon.
Intiiria chokcha a di hOert

Di **intiiria chokcha a di ''h''Oert** lieya ina sferikal shel, laka uonian. Demaya lieya kiah difain bai deh kimikal ah deh riyolajikal prapati. Oert ab wah outa siliket salid kros, wah viskyuos-viskyuos mangkl, wah likuid outa kuor we wuoliip les viskyuos dah di mangkl, ah salid ina kuor. Sayantifik andastanin a di intoernal chokcha a di hOert bies pah abzavieshan a tapagrafi ah batimechri, abzavieshan a rak ina houtkrap, sampl we eh-kyaa kom a di soerfis frah grieta dep bai volkieno ar volkianik aktiviti, hanalisis a di saizmik wiev we paas chuu di hOert, mejament a di gravitieshanal ah magnetic fiil a di hOert, ah experiment wid kristalain salid a presha ah tempicha kiaraktaristik a di hOert diip intiiria.
Sexyuali chanzmitid infekshan

**Sexyuali chanzmitid infekshan** (**STI**), aalso refa tu az **sexuali chanzmitid diziiz** (**STD**) ah **veniirial diziiz** (**VD**), a infekshan we kamanli pred chuu sex, espeshali vajainal intakuos, ienal sex ah uoral sex. Muos STI inishal no kaaz no simtam. Dis rizolt ina grieta rix fi paasaan di diziiz tu adawandem. Simtam ah sain a diiziz kiah ingkluud vajainal dischaaj, piinail dischaaj, olsa pan ar rong di jenital, ah pelvik pien. STI we akwaya bifuo ar juurin boert kiah rizolt ina puor outkom fi di biebi. Som STI kiah kaaz prablem wid di abiliti fi get prignant.

Muo dah 30 difrah baktiiria, vairos, ah parasait kiah kaaz STI. Baktiirial STI ingkluud klamidia, ganariya, ah sifilis mongx adaels wan. Vairal STI ingkluud jenital oerpiiz, HIV/AIDS, ah jenital waat mongx adaels wan. Parasitik STI ingkluud chrikomuoniasis mongx adaels wan. Wails deh yuujali pred bai sex, som STI kiah azwel pred chuu nan-sexyual kantak wid kantaminietid blod ah tishu, bresfiidn, ar juurin chailboert. STI dayagnastik tesdem *h*iizi avielebl ina di divelop wol, bot dis noftaim a no di kies ina di divelopin wol.

Di muos ifektiv wie fi privent STI a fi no ab sex. Som vaxinieshan kiaa aalso dikriis di rix a soertn infekshan ingkluudn epataitis B ah som taip a HPV. Siefa sex praktis laka di yuus a kandom, fi ab sumaala nomba a sexyual paadna, ah fi de ina rilieshanship we iich poersn onggl ab sex wid die di adawan aalso dikriis di rix. Sorkomsijan ina miel kiah bi ifektiv fi privent som infekshan. Muos STI kiah chriit ar kyuor. Outa di muos kaman infekshan, sifilis, ganariya, klamidia, chrikomuoniasis deh kyuorebl, wails oerpiiz, epataitis B, HIV/AIDS, ah HPV kiah chriit bot deh no kyuorebl. Rizistans tu soertn antibayatik a-divelop mongx som aaganizim laka ganariya.

Ina 2008, iweh-estimiet se dat 500 milian piipl eh-infek wid aida sifilis, ganariya, klamidia ar chrikomuoniasis. Akliis wah adishanal 530 milian piipl gat jenital oerpiiz ah 290 milian uman ab yuuman papiluomavairos. STI ada dah HIV rizolt ina 142,000 det ina 2013. Ina di Yunaitid Stiet deh eh-ab 19 milian nyuu kies a sexyuali chanzmitid infekshan ina 2010. Istarikal dakiumentieshan a STI diet bak tu akliis di Ebers papairos frah rong 1550 BKI ah di Uol Testiment. Muotaim shiem ah stigma asosiet wid demaya infekshan. Di toerm *sexyuali chanzmitid infekshan* jinarali prefa uoba di toerm *sexuuali chanzmitid diziiz* ah *veniirial diziiz*, az i*h*ingkluud demde uu no gat no simtomatik diziiz.

## Refrans
Telifuon

**Telifuon**, ar jos **fuon**, a wah telikomiunikieshan divais we lou tuu ar muo yuuza fi kandok kanvasieshan wen deh de tuu for apaat fi ie deh wananeda direkli. Di telifuon kanvoert song, tipikali ah muos ifishentli di yuuman vais, ina hilekchanik signal suutebl fi chanzmishan vaya kiebl ar adaels chanzmishan miidia uoba lang distant, ah riiplie demde signal siehwan siehtaim ina aadibl faam tu iyuuza.
Penjulom

**Penjulom** a wah wiet we sospen frah wah pivat so dat ikiah suing frii. Wen penjulom displies saidwiez fran ikuilibriom pozishan wen ia-res, isobjek tu ristuorin fuos juu tu graviti we wi *h*axalarieti bak tuadz di *h*ikuilibriom pozishan. Wen iriliis, di ristuorin fuos kombain wid di penjulom mas kaazi fi *h*asiliet rong di *h*ikuilibriom pozishan, a-suing bak ah fuot. Di taim itek fi wan kompliit saikl, wan lef suing ah wan rait suing, kaal di piiriad. Di piiriad dipen pah di lent a di penjulom ah aalso tu slait digrii pah di *h*amplityuud, di wit a di penjulom suing.
Wol Waid Web

Di **Wol Waid Web** (WWW) a wah infamieshan spies we dakiument ah adaels web rizuos aidentifai bai URL, intalingk bai aipatex lingk, ah kiah axes vaya di Intanet. Di Wol Waid Web eh-invent bai hIngglish sayantis Tim Berners-Lee ina 1989. Ih eh-rait di fos web brouza ina 1990 wails ih eh-implai a CERN ina Suitsalan.
Printin

**Printin** a wah pruoses fi riprojuus tex ah imij bai yuuz wah maasta faam ar templit. Di hoerlies egzampl ingkluud Silinda siil ah adaels abjek laka di Sairos Silinda ah di Silinda a Nabonidos. Di hoerlies faam a hudblak printin we nuo bout eh-kom frah Chaina diet tu bifuo 220 KI. Lieta divelopment ina printin ingkluud di muuvebl taip, fos divelop bai Bi Sheng ina Chaina. Yoanis Guutnboerg (Johannes Gutenberg) inchajuus mikianikal muuvebl taip printin tu Yuurop ina di 15t senchri. Fiih printin pres eh-plie kii ruol ina di divelopment a di Renesans, Refamieshan, di Iej a hInlaitnment, ah di sayantifik revaluushan ah ieh-lie di matiirial biesis fi di madan nalij-bies ikanami ah di pred a laanin tu di masiv.
Printin pres

**Printin pres** a wah divais fi aplai presha tu wah ingkop soerfis we res pah wah print miidiom (laka piepa ar klaat), ah bai so dwiin chansfor di ingk. Tipikali yuuz fi tex, di hinvenshan ah pred a di printin pres ena wan a di muos influenshal ivent ina di sekan mileniom we revaluushanaiz di wie piipl kansiiv ah diskraib di wol deh lib ina, ah a hit osha iin di piiriad a madaniti.
Miel

Di **miel** ar **puos** a wah sistim fi fizikali chanspuot dakiument ah adaels sumaal pakij, azwel di sieh toermdem yuuz fi di puoskyaad, leta, ah paasl siehwan. Puostal saabis kiah bi praivit ar poblik, alduo nof gobament plies rischikshan pah praivit sistim. Sens di migl-19t senchri nashinal puostal sistim jinarali extablish az gobament manapoli wid priipie fii pah di aatikldem. Pruuf a piement muotaim a hina di faam a hadiisiv puostij stamp, bot puostij miita yuuz azwel fi bolk mielin. Madan praivit puostal sistim kiah tipikali distingguish frah nashinal puostal iejensi bai di niem "kuria" ar "dilivri saabis".
Jairoskuop

**Jairoskuop** (frah Griik *γῦρος* gûros, "soerkl" ah σκοπέω skopéō, "fi luk") a wah spinin wiil ar dix ina we di haxis a rotieshan frii fi hasyuum heni orientieshan bai iself. Wen ia-rotiet, di orientieshan a dis axis no afek bai tiltin ar rotieshan a di mountin, askaadn tu di kansavieshan a hanggiula momentom. Bikaaz a dis, jairoskuop yuusful fi meja ar mentien orientieshan.
Riedaar

**Riedaar** a wah abjek-ditekshan sistim we yuuz riedio wiev fi ditoermin di rienj, anggl, ar velasiti a habjek. Ikiah yuuz fi ditek ierkraaf, ship, spieskraaf, gaidid misail, moto viikl, weda faamieshan, ah terien. A riedaar sistim kansis a chanzmita we projuus ilekchomagnetik wiev ina di riedio ar maikrowiev domien, wah imitin antena, wah risiivin antena (sepret ar di siem az di priivos wan) fi kiapcha heni ritoern frah abjek ina di paas a di signal we imit, wah risiiva ah pruosesa fi ditoermin di propatidem a di habjek.
Taipraita

**Taipraita** a wah mikianikal ar ilekchomikianikal mashiin fi rait ina kiarakta simila tu demde we projuus bai printa muuvebl taip chuu kiibuod-aparietid taip we chraik wah riban fi chansfor ingk ar kaaban impreshan pah piepa. Tipikali wan dege kiarakta print wid iich kiipres. Di mashiin print kiarakta bai mek ingk impreshan a taip eliment simila tu di saat we yuuz ina muuvebl taip letapres printin.
Telivijan

**Telivijan** ar **TV** a wah telikomiunikieshan miidia we yuuz fi chanzmit song wid muuvin imij ina monokruom (blak-ah-wait), ar ina kola, ah ina tuu ar chrii dimenshan. Ikiah refa tu telivijan set, telivijan program, ar di miidia a telivijan chanzmishan. Telivijan a mas miidia, fi hentatienment, edikieshan, nyuuz, ah advataizin.
Suonaar

**Suonaar** (arijinali akronim fi **SO**ng **N**avigieshan **A**h **R**ienjin) a wah tekniik we yuuz song prapagieshan (yuujali andawaata, laka ina sobmariin navigieshan) fi navigiet, komiunikiet wid ar ditek abjek pan ar handa di soerfis a di waata, laka hada vesl. Tuu taip a teknalaji shier di niem "suonaar": pasiv suonaar isenshali a fi lisn fi di song we vesl mek; aktiv suonaar a fi imit pols a song ah lisn fi di eko.
Weda

**Weda** a di stiet a di atmosfier, tu di digrii ou iat ar kuol, wet ar jrai, kyaam ar staami, klier ar kloudi.
Kros (jaaloji)

Ina jaaloji, di **kros** a di outamuos salid shel fi raki planit ar nachral satilait, we kimikali distingk frah di mangkl andaniiti.
Magma

**Magma** (frah Griik μάγμα, tik ongguent) a mixcha a melt rakstuon ar semi-melt rakstuon, valatail ah salid sitn we fain anda di soerfis a di Oert, ah expek fi egzis tu pah ada tireschrial planit ah soh nachral satilait.
Uoshanagrafi

**Uoshanagrafi** (kompoun a di Griik woddem *ὠκεανός*  miinin "uoshan" ah *γράφω*  miinin "fi rait"), aalso nuo az **uoshanalaji**, a di branch a *h*Oert sayans we todi di uoshan.
Infamieshan teknalaji

**Infamieshan teknalaji** (**IT**) a di aplikieshan a kompyuuta fi stuor, richriiv, chanzmit ah manipiuliet dieta, noftaim ina di kantex a biniz ar adaels entapraiz.
Kuantom mikianix

**Kuantom mikianix** ingkluudn kuantom fiil tiori, a wah fondamental branch a fizix we kansoern wid pruoses we invalv, fi egzampl, atom ah fuotan.
Song

Ina fizix, **song** a vaibrieshan we prapagiet az tipikali aadibl mikianikal wiev a presha ah displiesment, chuu miidiom laka ier ar waata. Ina fizialaji ah saikalaji a di risepshan a soch wiev ah deh posepshan bai di brien.
Pliet tektanix

**Pliet tektanix** (frah Liet Latn *tectonicus*, frah Griik *τεκτονικός*, potienin tu bildin a di sayantifik tiori we diskraib di laaj-skiel muoshan a di hOert Litosfier. Di tioretikal magl bil pah di kansep a kantinental jrif divelop juurin di fos fyuu deked a di 20t senchri. Di jiyosayantifik komiuniti axep pliet-tektanik tiori afta siifluor predout eh-validiet in di liet 1950z ah 1960z.
Tiori a relitiviti

Di **tiori a relitiviti** yuujali ingkompas tuu tiori bai Alboert Ainstain: speshal relitiviti ah jinaral relitiviti.
Taim

**Taim** a di indefinet kantiniu pruogres a egzistans ah iventdem we okor ina aparentli irivoersebl soxeshan frah di paas chuu di prezant tu di fyuucha.
Yuuman

**Yuuman** (aalso kaal **yuuman biin**, **poersn** ar **smadi**) a memba a di spiishiz *Homo sapiens*, we miin 'waiz man' ina Latn.
Abakos

Di **abakos**, aalso kaal kountin friem, a wah kialkiulietin tuul wa ena-yuuz ina Yuurop, Chaina ah Rosha, nof senchri bifuo di adapshan a raitn a di Induu-Arabik nyuumaral sistim an istil a-yuuz bai moerchant, chrieda ah klaak ina som paat a Iistan Yuurop, Rosha, Chaina ah Afrika.
Kompyuuta

**Kompyuuta** a wah divais we kiah inschok fi kiari out aabicheri set a aritmetik ar lajikal aparieshan aatamatikali.
Bou ah haro

**Bou ah ''h''aro** a wah projektail wepan sistim (wah bou wid soh haro) we priidiet rikaadid ischri ah kaman tu muos kolcha. Aachri a di haat, praktis, ar skil fi aplaii.

## Refrans
Fayahaam

**Fayahaam** a puotebl gon - wah baril wepan we laanch wan ar muo projektail, muotaim draib by di akshan a *h*expluosiv fuos.
Kiamara

**Kiamara** a wah aptikal inschument fi rekaad ar kiapcha himij, we kiah stuor luokali, chanzmit tu wah nex lokieshan, ar buot.
Kialkiulieta

Ilekchanik **kialkiulieta** a wah sumaal, puotebl ilekchanik divais yuuz fi pofaam buot biesik aparieshan a aritmetik ah komplex matimatikal aparieshan.
Plien

**Ierplien** ar **ieroplien** (infaamali **plien**) a wah self-powa fix-wing machiin we muuv faawod bai chros frah jet injin ar propela.
Riprodokshan

**Riprodokshan** (ar **pruokrieshan**, **briidin**) a di bailajikal pruoses ou nyuu indivijal aaganizim - aafspring - projuus frah deh "pierans".
Kristal

**Kristal** a salid uufa malikyuul (ar atom) arienj ina ripiitin patan.


File:Insulincrystals.jpg
File:Hoar frost macro2.jpg
File:Gallium1 640x480.jpg
File:Apatite-Rhodochrosite-Fluorite-169799.jpg
Nachral nomba

**Nachral nomba**, aalso kaal **kountin nomba**, a di nombadem we yuuz fi kount sinting. Meni piiplz biliib dat ziro (0) se nachral. If der ah sinting, no fi ziro ah sinting. Derfor, ziro no se nachral.
Praim nomba

**Praim nomba** (ar wah praim) a wah nachral nomba grieat dah 1 we no ab no pazitiv divaiza muo dah 1 ah iself.
Rashanal nomba

Ina matimatix, **rashanal nomba** a wah nomba we kiah raitdong az frakshan. Rashanal nomba a haal riil nomba, ah kiah pazitiv ar negitiv.
Riil nomba

Ina matimatix, **riil nomba** a wah valiu we riprizent wah kuantiti we fala wah kantinyuos lain. $$\mathbb{R}$$
Intoernal komboshan injin

**Intoernal komboshan injin** a wah iit hinjin we di komboshan a wah fyuil okor wid wah axidaiza (yuujali hier) ina komboshan chiemba we a hintigral paat a di wokin fluid fluo soerkit. Ina intoernal komboshan injin di expanshan a di ai-tempicha ah ai-presha giasdem we projuus bai komboshan aplai dairek fuos tu soh kompuonent a di injin. Di fuos aplai tipikali tu pistan, toerbain blied, ruota ar nazl. Disya fuos muuv di kompuonent uoba wah distant, ah chansfaam kimikal enaji ina yuusful mikianikal enaji.
Ilekchalisis

Ina kimischri ah manifakchrin, **ilekchalisis** a wah tekniik we yuuz direk ilekchik korant (DC) fi jraib wah adawaiz nan-spantienos kimikal riakshan.
Jet injin

**Jet injin** a wah riakshan injin we dischaaj wah faas-muuvin jet we jinariet chros bai jet popolshan. Disya braad difinishan ingkluud toerbojet, toerbofan, rakit injin, ramjet, ah pols jet. Jinarali, jet injin a komboshan injin.
Alkalai

Ina kimischri, **alkalai** a wah biesik, ayanik saalt a wah alkalai metal ar alkalain oert metal kimikal eliment.
Piramid

**Piramid** a wah chokcha uufa outa soerfisdem chrayanggiula ah deh kanvoerj tu wah dege paint a di tap, fi mek di shiep rofli wah piramid ina di jaamechrik sens.
Metal

**Metal** a matiirial (wah eliment, kompoun, ar aloi) we tipikali aad, opiek, shain, ah ab gud ilekchikal ah toermal kandoktiviti.
Minaral

**Minaral** a wah nachral okor sobstans, riprizent bai wah kimikal faamiula, we yuujali salid ah inaagianik, ah ab wah kristal chokcha.
Piiriadik tiebl

Di **piiriadik tiebl** a wah tabiula arienjment a di kimikal elimentdem, aada bai deh atamik nomba (nomba a pruotan), ilekchran kanfigarieshan, ah rikorin kimikal prapatidem.
Ruobot

**Ruobot** a wah mikianikal ar voerchual aatifishal iejent, yuujali wah ilekchomikianikal mashiin we gaid bai kompyuuta program ar ilekchanik soerkichri, ah so a wah taip a imbedid sistim.
Baisikl

**Baisikl**, **muotaim kaal baik** ar **saikl**, a wah yuuman-powa, pedal-jraib, singgl-chrak viikl, we ab tuu wiil atach tu wah friem, wan baka di eda.
Ingklain Plien

**Ingklain plien**, aalso nuo az ramp, a wah flat supuot soerfis we tilt a wah anggl, wid wan hen aya dah di eda, yuuz az ied fi riezop ar pudong luod.
Branz

**Branz** a wah metal aloi. Branz a muosli kapa, wid soh tin ad (yuujali bitwiin 5% ah 20% tin).

## Refrans
Ivanjilista Toricheli

**Ivanjilista Toricheli** (Italian:Evangelista Torricelli), (15 Aktuoba 1608 - 25 Aktuoba 1647) wena wah Italian fizisis ah matimatishan.
Vidio

**Vidio** a wah ilechanik miidiom fi rekaad, kapi, pliebak, braadkyaas, ah displie muuvin vijual miidia. Vidio sistim vieri wuoliip ina di rezaluushan a di displie, ou deh rifresh, ah di riet a rifresh, ah 3D vidio sistim egzis. Deh kiah aalso kyaa pah difrah-difrah miidia, ingkluudn riedio braadkyaas, tiep, DVD, kompyuuta fail esechra.
Limit (matimatix)

Ina matimatix, **limit** a di valiu we wah fongshan ar siikuens "apruoch" az di input ar index apruoch soh valiu.
Infiniti

**Infiniti** (simbal: ∞) a wah abschrak kansep we diskraib sinting widoutn no boun ar laaja dah heni nomba.
Faya

**Faya** a di rapid axidieshan a matiirial ina di hexotoermik kimikal pruoses a komboshan, we riliis iit, lait, ah difrah-difrah riakshan prodok.
Statistix

**Statistix** a di todi a di kalekshan, analisis, intopritieshan, prezantieshan, ah aaganizieshan a dieta.
Raifl

**Raifl** a wah fayahaam dizain fi faya frah di shuolda, wid wah baril we gat wah iilikal gruuv ar patan a gruuv ("raiflin") kot ina di baril waal.
Bies (kimischri)

Ina kimischri, **bies** a sobstans we, ina hakwios saluushan, sipl fi toch, ties aschinjent, chienj kola a hindikieta (fi hegzampl, ton red litmos piepa bluu), riak wid asid fi faam saal, promuot soertn kimikal riakshan (bies kiatalisis), axep pruotan frah heni pruotan duona, an/ar kantien kompliitli ar paashali displiesebl OH− ayon. Egzampl a bies a di aijraxaid a di halkalai metaldem ah alkalain oert metaldem (NaOH, Ca(OH)2, esechra).
Kiatalisis

**Kiatalisis** a di *h*ingkriis ina di riet a kimikal riakshan juu tu di patisipieshan a wah adishanal sobstans kaal kiatalis. Wid kiatalis, riakshan okor faasa ah rikuaya les aktivieshan enaji. Bikaa kiatalis no kansyuumop ina di kiatalaiz riakshan, deh kiah kantiniu fi kiatalaiz di riakshan a forda kuantiti a riaktant. Muotaim onggl wah kench rikuaya.
Kimikal kompoun

**Kimikal kompoun** (ar jos kompoun ef yuuz ina di kantex a kimischri) a wah entiti we kansis a tuu ar muo atom, akliis tuu frah difrah eliment, we hasosiet vaya kimikal ban.
Nyuuklier wepan

**Nyuuklier wepan** a wah expluosiv divais wet diraiv idischoktiv fuos frah nyuuklier riakshan, aida fijan (fijan bum) ar wah kombinieshan a fijan ah fyuujan (toermonyuuklier wepan).
Mashiin gon

**Mashiin gon** wah fuli *h*aatamatik mountid ar puotebl fayahaam, dizain fi faya built ina kuik sokseshan frah wah amiunishan belt ar magaziin, tipikali a di riet a 300 tu 1800 rong a minit.
Metaloerji

**Metaloerji** a di domien a matiirial sayans ah injinierin we todi di fizikal ah kimikal biyevia a metalik eliment, deh intametalik kompoun, ah deh mixcha, we kaal aloi.
Plastik

**Plastik** a wah matiirial we kansis a heni outa wah waid rienj a sintetik ar semi-sintetik aagianik kompoun we maliebl ah kiah muol ina salid abjek.
Maarz

**Maarz** (simbal: ) a di di fuot planit frah di Son ah di sekan-sumaalis planit ina di Suola Sistim, afta Moerkiuri.
Yuurienos

**Yuurienos** (simbal: ) a di sebmt planit frah di Son. Iab di tod-laajis planiteri riedios ah fuot-laajis planiteri mas ina di Suola Sistim.
Pluuto

**Pluuto** (simbal:  an ) maina-planit dezignieshan: 134340 Pluuto) a wah dwaaf planit ina di Kaipa belt, wah ring a badi forda hout frah Neptyuun.
Oert

**Oert** (simbal: ; ina Griik: *Γαῖα* Gaia, ar ina Latn: Terra), adawaiz nuo az di **wol**, a di tod planit frah di Son, di densis planit ina di Suola Sistim, di laajis a di Suola Sistim fuo tireschrial planit, ah di onggl aschranamikal abjek we nuo fi aaba laif.

## Si azwel
* Atmosfier a Oert
Kwaadinet sistim

Ina jaamechri, **kwaadinet sistim** a sistim we yuuz wan ar muo nomba, ar kwaadinet, fi yuuniikli ditoermin di pozishan a wah paint ar *h*ada jaamechrik eliment pan a manifuol laka Yuuklidiyan spies.
Ieria

**Ieria** a di kuantiti we expres di *h*extent a tuu-dimenshanal figa ar shiep, ar planar lamina, ina di plien.
Aljibra

**Aljibra** (frah Arabik "al-jabr" miinin "riyuunian a brokop-brokop paat") a wan a di braad paat a matimatix, tugiada wid nomba tiori, jaamechri ah analisis. Ina imuos jinaral faam, aljibra a di todi a matimatikal simbal ah di ruuldem fi manipiuliet demaya simbal; a di yuunifai chred a *h*aamuos aal a matimatix.
Waata

**Waata** (kimikal faamiula: H2O) a chansparant fluid we faam di wol schriimdem, like, uoshan ah rien, an a di mieja kanstityuent a di fluid a *h*aaganizim.

Waata mek outa two Iydrojen ahn whan Oxijen malicyuul. Dem banded tugeda covaylentli.

Waata cyan hegsist in chree meyja fahm ina naycha: Salid, Likwid ahn Gyas. It a whan likwid at room tempicha but it cyan freez lickl rounah zeeroh digreez - 0 °C (32 °F) ahn tun gyas roun hunjid digreez - 100 °C (212 °F).
Muun

Di **Muun** (simbal: ) a di ''h''Oert onggl poermanent nachral satilait. A wan a di laajis nachral satilait ina do Suola Sistim, ah di laajis outa di planiteri satilaitdem relitiv tu di saiz a di planit we ihaabit (fii praimri). A di sekan-densis satilait outa demde uufa densiti nuo (afta Juupita satilait Io).
Astaraid belt

Di **astaraid belt** a di soerkomstela dix ina di Suola Sistim lokiet rofli bitwiin di *h*aabit a di planit Maarz ah Juupita. Iakiupai bai wuoliip a hiregiula shiep badi kaal astaraid ar maina planit. Di hastaraid belt aalso toerm di mien astaraid belt ar mien belt fi distingguishi frah ada astaraid papilieshan ina di Suola Sistim laka nier-Oert astaraid ah Chuojan astaraid.
Alkoal

Ina kimischri, **alkoal** a heni *h*aagianik kompoun we di aijraxil fongshanal gruup (–OH) bain tu wah sachurietid kaaban atom.
Jogz

**Jogz** a heni sobstans outsaida fuud, we wentaim ihinhiel, injek, sumuok, kansyuum, abzaab vaya pach pah di kin ar dizalv anda di tong kaaz fizilajikal chienj ina di badi.
Nyuuchrishan

**Nyuuchrishan** a di sayans we intoerprit di intarakshan a nyuuchrient ah adaels sobstans ina fuud az ou deh riliet tu mientenans, gruot, riprodokshan, elt ah diziiz a *h*aaganizam.
Expluosiv matiirial

**Expluosiv matiirial**, aalso jos **kaal expluosiv**, a wah riaktiv sobstans we kantien nof amount a potenshal enaji we kiah projuus expluojan ef iriliis pan a sodn, yuujali hakompni bai di prodokshan a lait, iit, song, ah presha. Expluosiv chaaj a wah kuantiti a hexpluosiv matiirial we mejahout.
Dandimait

**Dandimait** a wah expluosiv mekout a naichoglisrin, saabent (laka pouda shel ar klie) ah stiebilaiza. Iweh invent bai di Swiidish kimis ah injinier Alfred Nuobel ina Geesthacht, ah pietent ina 1867. Igien waid-skiel yuus pan a rapid az siefa altoernitiv tu gon pouda ah naichoglisrin.
Gonpouda

**Gonpouda**, aalso nuo az blak pouda, a di hoerlies nuo kimikal expluosiv. A wah mixcha a solfa, chaakuol, ah potasiom naichriet (saalpiita). Di solfa ah chaakuol ak az fyuil, ah di saalpiita a di haxidaiza.
Obl Spies Teliskuop

Di **Obl Spies Teliskuop** (HST) a wah spies teliskuop we eh-laanch ina luo hOert aabit ina 1990, ah rimien ina haparieshan. Alduo a no di fos spies teliskuop, Obl a wan a di laajis ah muos voersatail, ah iwel binuon az buot vaital risaach tuul ah poblik rilieshan buun fi haschanami. Di HST niem aafa di haschanama Eduin Obl (Edwin Hubble), an a wan a fi NASA Griet Abzoervachri, langsaida di Kamtan Giama Rie Abzoervachri (Compton Gamma Ray Observatory), di Chanjra X-chrie Abzoervachri (Chandra X-ray Observatory), ah di Spitsa Spies Teliskuop (Spitzer Space Telescope).[6]
Sumaalpax

**Sumaalpax** ena wah infekshos diziiz kaaz bai aida a tuu vairos vieriant, Variola major ahn Variola minor.
Kyaar

**Kyaar** a wah self-powa moto viikl wid wiil, we yuuz fi chanspotieshan an a prodok a di *h*aatomuotiv indoschri.
Elivieta

**Elivieta** (Jumieka, US, Kianada, Japaniiz ah Mandarin Chaini) ar lif (UK, Aaschrielia,[1][2][3] Airilan,[4][5] Nyuu Ziilan,[6][7] ah Sout Afrika[8]) a wah taip a voertikal chanspotieshan we muuv piipl ar gudz bitwiin difrah-difrah fluor (lebl, dek) a bilding, vesl, ar ada chokcha. Elivieta jinarali powa bai ilechik muoto we aida jraib chakshan kiebl ar kountawiet sistim laka ais, ar pomp aijralik fluid fi riez silinjikal pistan laka jak.
Chrien

**Chrien** a wah faam a riel chanspuot we kansis a siiriz a viikl we yuujali ron pah riel chrak fi chanspuot kaago ar pasinja.
Maikroskuop

**Maikroskuop** (frah di Ienshent Griik: μικρός, mikrós, "sumaal" ah σκοπεῖν, skopeîn, "fi luk" ar "si") a wah inschument we yuuz fi si *h*abjek we tuu sumaal fi si wi suoso yai wan.
Fongshan (matimatix)

Ina matimatix, **fongshan** a di rilieshan bitwiin wah set a hinput ah wah set a poermisebl output wid di prapati we hebri dege hinput rilietid tu hegzakli wan output.
Vieriebl

Ina helimenchri matimatix, **vieriebl** a wah alfabetik kiarakta we riprizent wah nomba, kaal di valiu a di vieriebl, we aida haabicheri ar no fuli spisifai ar no nuo. Fi mek aljibriek kompiutieshan wid vieriebl laka se dem a hexplisit nomba lou smadi fi salv waga-waga prablem ina wan dege kompiutieshan.
Linia haljibra

**Linia haljibra** a di branch a matimatix kansoern wid vekta spies ah linia mapin bitwiin soch spies. Ihingkluud di todi a lain, plien, ah sobspies, bot ihaalso kansoern wid prapati kaman tu haal vekta spies.

## Refrans
Mechrik (matimatix)

Ina matimatix, **mechrik** ar distant fongshan a di fongshan we difain di distant bitwiin ebri dege pier a heliment outa wah set. Wah set wid mechrik kaal mechrik spies. Mechrik injuus tapalaji pan a set, bot no aal tapalaji kiah jinariet bai mechrik. Tapalajikal spies uufa tapalaji kiah diskraib bai mechrik kaal mechraizebl.
Nyuumerikal dijit

**Dijit** a wah nyuumerik simbal (laka "2" ar "5") yuuz ina kombinieshan (laka "25") fi riprizent nomba (laka di nomba 25) ina pozishanal nyuumaral sistim.
Kambinatuorix

**Kambinatuorix** a wah branch a matimatix we kansoern wid di todi a fainait ar kountebl diskriit chokcha.
Magnetik rezanans imijin

**Magnetik rezanans imijin** (MRI), nyuuklier magnetik rezanans imijin (NMRI), ar magnetik rezanans tomagrafi (MRT) a wah medikal imijin tekniik yuuz ina riedialaji fi himij di hanatomi ah di fiziolajikal pruosesdem a di badi hina buot elt ah diziiz. MRI skiana yuuz chrang magnetik fiil, riedio wiev, ah fiil griedient fi faam imij a di badi.
Paaschraizieshan

**Paaschraizieshan** a di pruoses we kilaaf maikruob (mienli baktiiria) ina fuud ah jingx, laka milk, juus, tin fuud, ah soch.
Ilekchokaadiagrafi

**Ilekchokaadiagrafi** (ECG ar EKG*) a di pruoses fi rekaad di hilekchikal aktiviti a di aat uoba a piiriad a taim bai yuuz ilekchuod put pah di kin. Demaya ilekchuod ditek soh biini ilechikal chienj pah di kin we koh frah di aat mosl ilekchofiziolajik patan a dipuolaraizin juurin iich aatbiit. A wah kaman kaadialaji tes we pofaam nof.
Soerkl

**Soerkl** a simpl kluoz shiep ina Yuuklidiyan jaamichri. Ia di set a aal paint ina plien we de a soertn distant frah wah soertn paint, di senta; ikuivalentli ia di koerv we chries out bai a paint we muuv so dat idistant fran a soertn paint kanstant. Di distant bitwiin heni a di paint ah di senta kaal di riedios.
Kyuub

Ina jaamichri, **kyuub** a di chrii-dimenshanal salid abjek boun bai six skwier fies, fasit ar said, wid chrii a dem de-miit a iich voertex.
Sfier

**Sfier** (frah Griik σφαῖρα — sphaira, "gluob, baal") a wah poerfek rong jaamechrikal abjek ina chrii-dimenshanal spies we a di soerfis a wah kompliit rong baal, (dat a, analagos tu wah soerkiula habjek ina tuu dimenshan).
Rifrijarieta

**Rifrijarieta** a wah mashiin fi kip tingz kuol. Sohtaim deh kaali frij ar haisbax. Piipl put fuud ah jingx ina hit, fi kip deh sitndem kuol ar gud (no pwail) fi langga taim. Jinarali, rifrijarieta kiah si az a iit pomp. Itekwe iit frah di ier insaida di frij. Di iit hadbak tu di ier frah outsaid. Fi du dis, iyuujali yuuz ilekchisiti.
Shiep

**Shiep** a di faam a wah abjek ar ihextoernal bongjri, houtlain, ar extoernal soerfis, az opuoz tu ada prapati laka kola, texcha, ar matiirial kompozishan.
Teliskuop

**Teliskuop** a wah aptikal inschument we elp wid di habzavieshan a rimuot abjek bai kalek ilekchomagnetik redieshan (laka vizebl lait).
Skwier (jaamichri)

Ina jaamichri, **skwier** a regiula kuajrilataral, we miin se iab fuo hiikual said ah fuo hiikual anggl (90-digrii anggl, ar rait anggl). Ikiah aalso difain az a rektanggl ina we tuu hajiesent said ab iikual lent. A skwier wid voertex ABCD uda dinuot ABCD.
Chrayanggl

**Chrayanggl** a paligan wid chrii hej ah chrii voertex. A wan a di biesik shiep ina jaamichri. Chrayanggl wid voertex A, B, ah C dinuot ABC.
Siiriz (matimatix)

Ina matimatix, wah **siiriz**, infaamal spiikin, a di som a di toermz a wah infinet siikuens. Di som a wah fainait siikuens ab difain fos ah laas toermz, wails siiriz kantiniu indefinetli.
Dimenshan

Ina fizix ah matimatix, di **dimenshan** a wah matimatikal spies (ar abjek) infaamali difain az di minimom nomba a kwaadinet niid fi spisifai heni paint ina hit.
Lain (matimatix)

Di nuoshan a **lain** ar **chriet lain** eh-inchajuus bai hienshent matimatishan fi riprizent chriet abjek (dat a wa no gat no koervacha) wid neglijibl wit ah dep.
Tapalaji

Ina matimatix, **tapalaji** (frah di Griik *τόπος*, plies, ah *λόγος*, todi) kansoern wid di prapatidem a spies we prizaab anda kantinyuos difaamieshan, laka chrechout ah benop, bot no tierop ar gluwop. Dis kiah todi bai kansida wah kalekshan a sobset, kaal opm set, we satisfai soertn prapati, fi ton di sed set ina wa nuo az tapalajikal spies.
Valyuum

**Valyuum** a di kuantiti a chrii-dimenshanal spies ingkluoz bai wah kluozop soerfis, fi egzampl, di spies we sobstans (salid, likuid, gias, ar plazma) ar shiep akiupai ar kantien.
Kwaadinet (matimatix)

Ina jaamichri, **kwaadinet** sistim a sistim we yuuz wan ar muo nomba, ar kwaadinet, fi yuuniikli ditoermin di pozishan a wah paint ar ada jaamechrik eliment pan a manifuol laka Yuuklidiyan spies.
Silikan

**Silikuon** a palima we *h*ingkluud heni *h*inoert, sintetik kompoun mekop a ripiit-ripiit yuunit a siloxien, we a wah chien a *h*altanietin silikan atom ah axijen atom, noftaim kombain wid kaaban an/ar aijrojin.
Silva

**Silva** a di kimikal eliment wid di hatamik nomba 47.


File:Native silver.JPG|
File:Canadian Silver Maple Leaf coin 1 oz reverse.png|
Liiva

**Liiva** a wah mashiin we kansis a wah biim ar rijid rad pivat a wah fix inchiz, ar fulkrom. Liiva a wah rijid badi kiepebl fi rotiet pah wah paint pan iself. Pah di biesis a di lokieshan a fulkrom, luod ah efoert, di liiva divaidop ina chrii taip.
Puli

**Puli** a wah wiil pah wah axl ar shaaf we dizain fi supuot muuvment ah chienj a direkshan a wah taat kiebl ar belt rong isoerkomfrans.
Ail

**Ail** a heni kimikal sobstans we a viskuos likuid a ambient tempicha an ibuot aijofuobik (imisebl wid waata, litarali "fried fi waata") ah lipofilik (misebl wid ada ail, litarali "lob fat").
Saal (kimischri)

Ina kimischri, **saal** a wah ayonik kompoun we rizolt frah di nyuuchalizieshan riakshan a wah asid ah bies.
Iiliom

**Iiliom** a wah kimikal eliment wid simbal He ah atamik nomba 2. Ino gat no kola, uoda, ties; ia wah nan-taxik, inoert, monatamik gias, di fos ina di nuobl gias gruup ina di piiriadik tiebl. Ibwailin paint a di luowis mongx aal a di elimentdem.
Stuov

**Stuov** a wah ingkluoz spies wepaat fyuil bon fi provaid iit, aida fi iit di spies we di stuov de, ar fi iit di stuov iself ah aitem pudong pani.
Duom

. 
**Duom** a wah fiicha ina chrokcharal jaaloji we kansis a simechrikal antiklain we intasek wananeda a deh rispektiv iepex.
Kianggl

**Kianggl** a wah ignaitebl wik we embed ina wax ar waneda flamebl salid sobstans laka talo fi provaid lait, ah ina som kies, friegrant. Ikiah aalso yuuz fi provaid iit, ar yuuz az metod fi kip taim.
Roba

**Nachral roba** kansis a palima a di aagianik kompoun aisopriin, wid maina impyuuriti a adaels aagianik kompoun plos waata.
AIDS

**Yuuman imyuunodifishensi vairos infekshan ah akwaya imyuun difishensi sinjruom** (**HIV/AIDS**) a wah spekchrom a kandishan kaaz bai infekshan wid di yuuman imyuunodifishensi vairos (HIV).
Yelo

**Yelo** a di kola bitwiin griin ah arinj ina di spekchrom a vizebl lait, di kola a raip leman, sonflowaz ah guol. A di praimri kola ina sobchaktiv kola, yuuz ina kola printin.
Obisiti

**Obisiti** a wah medikal kandishan ina we exes badi fat akiumiliet tu di hextent we ikiah ab negitiv ifek pah elt.
Sifilis

**Sifilis** a wah sexyuali chanzmit infekshan kaaz bai di baktiiriom *Treponema pallidum* sobspiishiz *pallidum*.
Rakit

**Rakit** (frah Italian *rocchetto* "babin") a wah misail, spieskraaf, ierkraaf ar ada viikl we habtien chros frah wah rakit injin. Rakit injin egzaas faam intayali frah propelant we kyaa insaida di rakit bifuo iyuuz.[2] Rakit injin wok bai hakshan ah riakshan we shub di rakit faawod simpl bai expel deh egzaas ina di hopozit direkshan pah ai spiid, ah kiah dierfuo wok ina di vakiom a spies.
Satilait

Ina di kantex a spiesflait, wah **satilait** a wah aatifishal abjek we eh intenshanal sen ina haabit. Soch abjek sohtaim kaal aatifishal satilait fi distingguish dem frah nachral satilait laka fi di hOert Muun.
Spies Shokl

Di **Spies Shokl** ena wah paashali riyuuzebl luo hOert aabital spieskraaf sistim apariet bai di U.S. Nashinal Ieronaatix ah Spies Adminischrieshan (NASA), az paat a di Spies Shokl pruogram. Di hofishal pruogram niem ena Spies Chanspotieshan Sistim (STS), deh tek fran a 1969 plan fi a sistim a riyuuzebl spieskraaf outa we iwena di onggl haitem fon fi divelopment.
Intanashinal Spies Stieshan

Di **Intanashinal Spies Stieshan** (ISS) a wah spies stieshan, ar abitebl aatifishal satilait, ina luo Oert aabit. Di fos kompuonent eh-laanch ina haabit ina 1998, ah di ISS a nou di laajis aatifishal badi ina haabit ah muotaim kiah si wid suoso yai fran Oert.[9][10] Di ISS kansis a presharaiz madyuul, soh extoernal chros, suola harie, ah adaels kompuonent. ISS kompuonent eh-laanch bai Roshan Pruotan ah Sayuz rakit, ah Amoerkan Spies Shokl.[11]
Muun landin

**Muun landin** a di haraival a wah spieskraaf pah di soerfis a di Muun. Dis ingkluud buot man ah anman (ruobotik) mishan. Di fos yuuman-mek abjek fi kech die soerfis a di Muun ena di Suoviet Yuunian Luuna 2 mishan, pah 13 Septemba 1959.

## Refrans
Spies Stieshan

**Spies stieshan**, aalso nuo az aabital stieshan ar aabital spies stieshan, a wah spieskraaf kiepebl fi supuot a kruu, we dizain fi rimien ina spies (muos kamanli az aatifishal satilait ina luo Oert aabit) fi wah exten piiriad a taim ah fi ada spieskraaf fi dak de. Spies stieshan distingguish frah adaels spieskraaf yuuz fi yuuman spiesflait bai lak a mieja popolshan ar landin sistim. Insted, ada viikl chanspuot piipl ah kaago go ah kom di stieshan.
Kuoma

**Kuoma** a wah stiet a ankanchosnis wen smadi kyaah wiek; fiel fi rispan naamali tu pienful stimiulos, lait, ar song; lak naamal wiek-sliip saikl; ah no kiah inishiet no valiunteri akshan.
Disabiliti

**Disabiliti** a wah impierment we kiah bi fizikal, kagnitiv, intilekchal, mental, sensri, developmental, ar som kambinieshan a demaya we rizolt ina rischikshan pah wah indivijal abiliti fi patisipiet ina wa kansida "naamal" ina deh ebridie sasayati.
Aatizam

**Aatizam** a wah nyuurodivelopmental disaada kiaraktaraiz bai impier suoshal intarakshan, voerbal ah nan-voerbal komiunikieshan, ah rischiktid ah ripetitiv biyevia.
Blainis

**Vijual impierment**, aalso nuo az **vijan impierment** ar **vijan laas**, a dikriis abiliti fi si tu wah digrii we kaaz prablem we kyaah fix bai yuujal miinz, laka petikl.
Mental disaada

**Mental disaada** (aalso kaal **mental ilnis**, ar **saikiachrik disaada**) a dayanuosis, muotaim bai saikaichris, a biyievral ar mental patan we kiah kaaz sofarin ar puor abiliti fi fongshan ina laif.
Buon frakcha

**Buon frakcha** (sohtaim abriviet FRX ar Fx, Fx, or #) a wah medikal kandishan wen damij de hina di kantinyuiti a di buon.

## Refrans
Aat atak

**Mayokaadial infaakshan** (MI) ar **akyuut mayokaadial infaakshan** (AMI), kamanli nuo az **aat atak**, okor wen blod fluo tap tu paat a di aat so kaaz damij tu di aat mosl.
Inflamieshan

**Inflamieshan** (Latn, *inflammatio*) a paat a di komplex bailajikal rispans a badi tishu tu aamful stimiulos, laka patojen, damij sel, ar iritant, an a protektiv rispans we invalv imyuun sel, blod vesl, ah molekiula miidieta.
Antibayatix

**Antibayatix**, aalso kaal **antibaktiirial**, a wah taip a antimaikruobial jogz yuuz ina di chriitment ah privenshan a baktiirial infekshan.
Fizishan

**Fizishan** ar medikal dakta ar jos dakta a wah profeshanal uu praktis medisn, we kansoern fi promuot, mentien, ar ristuor elt chuu di todi, dayanuosis, ah chriitment a diziiz, injri, ah adaels fizikal ah mental impierment.
Altoernitiv medisn

**Altoernitiv medisn** a heni praktis we put faawad fi ab iilin ifek laka medisn, bot no orijiniet frah evidens giada frah yuuz di sayantifik metod, a no paat a bayomedisn, ar ikanchradik bai sayantifik evidens ar extablish sayans.
Oerbal chriitment

**Faitoterapi** ar **oerbal chriitment** a di todi a di yuus a hexchrak a nachral arijin az medisn ar elt-promuotin iejent.
Enaji medisn

**Enaji medisn**, **enaji terapi**, **enaji iilin**, ar **pirichual iilin** a branch a haltoernitiv medisn. Di muos kanchovoershal kliem ina dis jinaral ieria a syuudosayans a di biliif iilaman ar iilauman kiah chanil iilin enaji ina pieshent ah ifek pazitiv rizolt.
Nyuuchrasyuutikal

**Nyuuchrasyuutikal**, wah puotmanto a di woddem “nyuuchrishan” ah “faamasyuutikal”, eh-kain ina 1989 bai Stiivn L. Difiliis (Stephen L. DeFelice), founda ah chierman a di Foundieshan a Inovieshan Medisn (Foundation of Innovation Medicine). Di toerm aplai tu prodok we rienj frah aisolietid nyuuchrient, dayachri sopliment ah oerbal prodok, spisifik dayat ah pruoses fuud laka siirial, suup, ah brebrij.
Shak

**Soerkiuliechri shak**, kamanli nuo az *'shak*, a wah laif-chretnin medikal kandishan a luo blod poerfyuujan tu di tishudem we kiah rizolt ina seliula injri ah inadikuet tishu fongshan.
Medikieshan

**Faamasyuutikal jogz** (aalso ref tu az **faamasyuutikal**, **faamasyuutikal priparieshan**, **faamasyuutikal prodok**, **medisnal prodok**, **medisn**, **medikieshan**, **medikament**, ar simpl az **jogz**) jogz yuuz fi dayanuoz, kyuor, chriit, ar privent diziiz.[1][2][3] Jogz terapi (faamakoterapi) a wah impuotant paat a di medikal fiil an irilai pah di sayans a faamakalaji fi kantinyual advansment ah pah faamasi fi apruopiet manijment.
Rispiriechri fielia

**Respichri fielia** rizolt frah inadikuet gias exchienj bai di respichri sistim, miin se di haatiirial axijen, kaaban dayaxaid ar buot kyaah kip naamal lebl.
Fraasbait

**Fraasbait** ar kuol bon a medikal kandishan wen luokalaiz damij kaaz tu kin ah ada tishu juu tu friiz.
Selsios

**Selsios**, aalso nuo az sentigried, a skiel ah yuunit a mejament fi tempicha. Az a SI diraiv yuunit, iyuuz bai muos konchri ina di wol. Iniem aafa di Swiidish aschanama Andaz Selsios (Anders Celsius, 1701–1744), uu eh-divelop wah simila tempicha skiel.
Farenait

**Farenait** a tempicha skiel bies pah wan propuoz ina 1724 bai di Puolish-baan Joerman fizisis Daniel Giebriel Farenait (Daniel Gabriel Fahrenheit, 1686–1736), aafa uu di skiel niem. Iyuuz di digrii Farenait (simbal °F) az di yuunit.
Nyuutan

Di **nyuutan** (simbal: N) a di Intanashinal Sistim a Yuunit (SI) diraiv yuunit a fuos. Iniem aafa Aizak Nyuutan (Isaac Newton) ina rekanishan a ih wok pah klasikal mikianix, spisifikali Nyuutan sekan laa a muoshan.
Wat

Di **wat** (simbal: W) a di diraiv yuunit a powa ina di Intanashinal Sistim a Yunit (SI), niem aafa di Skatish injinier Jiemz Wat (James Watt, 1736–1819).
Uom

Di **uom** (simbal: Ω) a di SI diraiv yuunit a hilekchikal rizistans, niem aafa Joerman fizisis Gyaag Saiman Uom (Georg Simon Ohm).
Ampier

Di **ampier** (SI yuunit simbal: A), muotaim shaatn tu "amp", a di SI yuunit a hilekchik korant (dimenshan simbal: I) an a wan a di sebm SI bies yuunit. Iniem aafa Anjre-Marii Ampier (André-Marie Ampère, 1775–1836), French matimatishan ah fizisis, kansida az di faada a hilekchodainamix.
Vuolt

Di **vuolt** (simbal: V) a di diraiv yuunit fi hilekchik potenshal, ilekchik potenshal difrans (vuoltij), ah ilekchomuotiv fuos.[1] Di vuolt niem ina hana a di Italian fizisis Alisanjro Vuolta (Alessandro Volta, 1745–1827), uu eh-invent di vuoltiek pail, pasebl di fos kimikal bachri.
Chriganamichri

**Chriganamichri** (frah Griik trigōnon, "chrayanggl" ah metron, "meja") a wah branch a matimatix we todi rilieshanship se hinvalv lent ah anggl a chrayanggl.
Bon (injri)

**Bon** a wah taip a injri tu kin, ar ada tishu, kaaz bai iit, kuol, ilekchisiti, kimikal, frikshan, ar redieshan.
Boert kanchuol

**Boert kanchuol**, aalso nuo az **kanchasepshan ah foertiliti kanchuol**, a metod ar divais yuuz fi privent prignansi. Fi plan, mek avielebl, ah yuus a boert kanchuol kaal fambli planin.
Rege

**Rege** a wah myuuzik jahra we arijiniet ina Jumieka ina di liet 1960z. Di toerm aalso dinuot di madan papila myuuzik a Jumieka an idayaspora.
Bedwadizam

**Bedwadizam**, muo prapa di **Jumieka Nietiv Baptis Frii Choch**, ena wah rilijos muuvment a Jumieka. Iweh foun a Aagos Tong, Sint Anju Parish, ina 1889 bai Arisn "Shiekspier" Udz, wah Afrikan-Amoerkan imigrant tu Jumieka, ah niem aafa Aligzanda Bedwad (1859-1930), uu weh-refa tu az "Dat Prafit" ah "Shepad." A weh wan a di muos papila Afro-Jumiekan politiko-rilijos muuvment frah di 1890z tu di 1920z. Bedwadizam achak ten-ten touzn falara wid kaal fi suoshal jostis, azwel suoshoikanamik pruogram fi di luowa klaas.

Bedwadian lichicha diskraib Bedwadizim az wah nyuu rilijan, di Soxesa tu Kristianiti ah Juudizim. Ousomeba, di akchual tiichin no moch difrah frah wa muos Kristian dinaminieshan tiich, we schres di impuotansfi rekanaiz Jiizas Krais az buot Gad ah man az paat a di Chriniti, azwel az friikuent faastin. Iibm so, bikaa di muuvment kompier di ruulin klaasdem tu di Farisii, deh disapruuv dem ah aal sopres dem. Wan a di fyuu yuuniik kansep a Bedwadizim a di biliif se Aagos Tong, Jumieka karispan tu Jiruusilem fi di Westan wol. Bedwad imself kliem sohtaim fi bi di riinkaanieshan a di prafitdem ingkluudn Muoziz, Juona ah Jan di Baptis, ah di kuot ruul se im insien pah tuu okiejan. Di muuvment dedout ina 1921 afta Bedwad ah nof onjrid a ih falaradem maach gaa Kinston, we ih fiel fi pruuv ih kliem fi kiah asen gaa Ebm, ah nof smadi get ares.

## Refrans