open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Injin

**Injin** ar muoto a mashiin dizain fi kanvoert wan faam a enaji tu mikianikal enaji. Iit injin, ingkluudn intoernal komboshan injin ah extoernal komboshan injin (laka stiim injin), bon fyuil fi kriet iit, we den kriet fuos. Ilekchrik muoto kanvoert ilekchrikal enaji tu mikianikal muoshan; nyuumatik muoto yuuz kompres ier ah adawandem—laka klakwok muoto ina wain-op taiz—yuuz ilastik enaji. Ina bayalajikal sistim, malekiula muoto, laka mayuosin ina mosl, yuuz kimikal enaji fi kriet fuos ah ivenchali muoshan.
Feminizim

**Feminizim** a wah rienj a palitikal muuvment, aidialaji, ah suoshal muuvment we shier wah kaman guol: fi difain, extablish, ah achiiv iikual palitikal, ikanamik, poersnal, ah suoshal raits fi uman. Dis ingkluud fi siik fi extablish iikual apachuniti fi uman ina edikieshan ah implaiment. **Feminis** tipikali advokiet ar supuot di raits ah ikualiti a uman.

Feminis muuvment eh-kiampien ah kantiniu fi kiampien fi uman raits, ingkluudn di rait fi vuot, fi huol poblik afis, fi wok, fi *h*oern fier wiejiz ar iikual pie, fi uon prapati, fi risiiv edikieshan, fi *h*enta kanchrak, fi ab iikual raits widin marid, ah fi get matoerniti liiv. Feminis eh aalso wok fi promuot badili aatanami ah intgriti, ah fi protek uman ah gial frah riep, sexyual arasment, ah domestik voilens.

Feminis kiampien jinarali kansida fi bi wan a di mien fuos biyain mieja istarikal sasayatal chienj fi uman raits, potikiula ina di Wes, we deh nieli-yunivoersali kredit fi don-achiiv uman sofrij, jenda nyuuchraliti ina Ingglish, riprodoktiv raits fi uman (ingkluudn axes tu kanchraseptiv ah supuot fi di liigalizieshan a abaashan), ah di rait fi *h*enta ina kanchrak ah uon prapati. Alduo feminis advokesi eh-mienli ah stil fuokos pah uman raits, som feminis, ingkluudn bell hooks, aagiu fi di ingkluujan a man libarieshan widin i*h*iem bikaa di mandem azwel get aam bai chradishanal jenda ruol.
Feminis tiori, we eh-imoerj frah feminis muuvment, iem fi andastan di niecha a jenda inikualiti bai egzamin uman suoshal ruol ah laif expiirians; iweh-divelop tiori ina difrah-difrah disiplin so ikiah iebl rispan tu ishu laka di suoshal kanschrokshan a jenda.

Som faam a feminizim eh-get kritsaiz fi tek akount a onggl wait, migl-klaas ah edikietid pospektiv. Dis kritisizim eh-liid tu di krieshan a etnikali spisifik ar soh moltikolchral faam a feminizim, ingkluudn blak feminizim ah intasekshanal feminizim.

## Refrans
Intanet

Di **Intanet** a di gluobal sistim a intakanek kompyuuta netwok we yuuz di Intanet pruotokal swiit (TCP/IP) fi lingk nof bilion a divais wolwaid. A wah netwok a netwok we kansis a milion pah milian a praivit, poblik, akademik, biniz, ah gobament netwok wid luokal tu gluobal skuop, lingk bai wah braad arie a ilekchranik, wayales, ah aptikal netwokin teknalaji. Di Intanet kyaa wah extensiv rienj a infamieshan rizuos ah saabis, laka di inta-lingk aipatex dakiument ah aplikieshan a di Wol Waid Web (WWW), ilekchranik miel, telifoni, ah pier-tu-pier netwok fi shier fail.
Telikomiunikieshan

**Telikomiunikieshan** – askaadn tu Aatikl 1.3 a di Intanashinal Telikomiunikieshan Yuunian (ITU) Riedio Regiulieshan (RR) – difain az "hEni chranzmishan, imishan ar risepshan a sain, signal, raitn, imij ah song ar intelijens a heni niecha bai waya, riedio, aptikal ar adaels ilekchromagnetik sistim." Dis difinishan aalso aidentikal tu datde we kantien ina di Anex tu di Kanstityuushan ah Kanvenshan a di Intanashinal Telikomiunikieshan Yuunian (Jiniiva, 1992).
Iimiel

**Ilekchranik miel** a metad fi hexchienj dijital mechiz bitwiin kompyuuta yuuza; soch mechizin fos komiin a sobstanshal yuus ina di 1960z ah bai di 1970z eh don-tek di faam nou rekanaiz az **iimiel**. Iimiel apariet kraas kompyuuta netwok, nou praimerili di Intanet.
LGBT raits

**Laa** we afek **lezbian, gie, baisexyual, ah chransjenda** (**[[LGBT]]**) piipl vieri wuoliip bai konchri ar terichri&mdash;ebriting frah liigal rekanishan a siem-sex marid ar ada taip a paadnaship, tu di det penalti az ponishment fi siem-sex ruomantik/sexyual aktiviti ar aidentiti.

LGBT raits kansida az yuuman raits bai Amnesti Intanashinal ah sivl raits bai som. LGBT raits laa ingkluud, bot no limit tu, di falarin: 
* lou man uu sex wid man fi doniet blod
* gobament rekanishan a siem-sex rilieshanship (laka vaya siem-sex marid ar simila yuunian)
* lou LGBT adapshan
* rekanishan a LGBT pierentin
* anti-buli lejislieshan ah schuudent nan-diskriminieshan laa fi protek LGBT pitni an/ar schuudent
* imigrieshan ikualiti laa
* anti-diskriminieshan laa fi implaiment ah ouzin
* iet kraim laa we provaid inans kriminal penalti fi prejudis-muotivietid voilens gens LGBT piipl
* iikual iej a kansent laa
* iikual axes tu asis riprodoktiv teknalaji
* axes tu sex riasainment soerjri ah aamuon ripliesment terapi
* liigal rekanishan ah akomodieshan a riasain jenda
* laa we riliet tu sexyual orientieshan ah milichri saabis

Az a 2021, 42 konchri, muos a dem lokiet ina di Amoerkaz ah Westan Yuurop, rekanaiz siem-sex marid ah grant muos (ef no aal) a dieda raits lis tapsaid tu iLGBT sitizndem. Konchri wid siem-sex marid rekanaiz nieshanwaid a: Aajentiina, Airilan, Aislan, Aschria, Aschrielia, Beljiom, Brazil, Chili, Denmaak, Ekuaduor, Finlan, Frans, Joermani, Kasta Riika, Kianada, Kolombia, Logzimboerg, Malta, Mexiko, di Nedalanz (exkluudn Aruuba, Kyuurasao ah Sint Maatn), Nyuu Ziilant (exkluudn Niue, Tokelau ah di Kuk Ailanz), Naawie, Puotigal, Sout Afrika, Spien, Suitsalan, Swiidn, Taiwan, di Yunaitid Kindom (exkluudn som British Uobasiiz Terichri), di Yunaitid Stiet (exkluudn som Nietiv Amoerkan chraib ah Amoerkan Samuowa) ah Yurugwai. 

Anti-LGBT laa ingkluud, bot no limit tu, di falarin: sadami laa we piinalaiz kansensyual siem-sex sexyual aktiviti wid fain, jiel toerm, ar di det penalti; anti-"lezbianizim" laa; ah aya iej a kansent fi siem-sex aktiviti.

Ina 2011, di Yunaitid Nieshanz Yuuman Raits Kongsl paas ifos rezaluushan we rekanaiz LGBT raits, we eh-fala op wid wah ripuot frah di UN Yuuman Raits Komishan we dakiument vailieshan a di raits a LGBT piipl, ingkluudn iet kraim, kriminalizieshan a omosexyualiti, ah diskriminieshan. Falarin op pah di ripuot, di UN Yuuman Raits Komishan oerj aal konchri we neh du so yet fi inak laa we protek biesik LGBT raits.

Az a Mie 2016, 16 konchri ab aniikual iej a kansent laa.

As a Mie 2016, 74 konchri azwel faib sob-nashinal jurisdikshan ab laa fi kriminalaiz omosexyualiti, wid muos a dem lokiet ina Ieja ah Afrika. Ina 2006 datde nomba wena 92. Fi faib sob-nashinal jurisdikshan a: di pravins a Ache ah Sout Sumachra (Indoniija), di Kuk Ailanz (Nyuu Ziilant), Gaaza (Palistain) ah Marawi Siti (di Filipiinz).

## Refrans
Ilekchrik bachri

**Ilektrik bachri** a divais we kansis a wan ar muo ilekchrokimikal sel wid extoernal kanekshan provaid fi powa ilekchrikal divais. Dischaajin bachri ab wah pazitiv toerminal, ar kiatuod, ah wah negitiv toerminal, ar anuod. Di toerminal maak negitiv a di suos a ilekchran we wen ikanek tu wah extoernal soerkit wi-fluo ah diliva enaji tu wah extoernal divais.
Klak

**Klak** a *h*inschument fi *h*indikiet, kip, ah kwaadiniet taim. Di wod klak diraiv oltimetli (vaya Doch, Nadan French, ah Midiival Latn) frah di Keltik wod *clagan* ah clocca miinin "bel". Sailant inschument misn soch a chraikin mikianizim chadishnal nuo az taimpiis. Ina jinaral yuusij tide "klak" refa tu heni divais fi meja ah displie di taim. Wach ah ada taimpiis we smadi kiah kyaa pah deh poersn muotaim distingguish frah klak.
Riedio

**Riedio** a di yuus a riedio wiev fi kyaa infamieshan, laka song, bai sistimatikali madiliet som prapati a ilekchomagnetik enaji wiev chansmit chuu spies, laka deh amplityuud, friikuensi, fiez, ar pols wit. Wen riedio wiev chraik wah ilekchikal kandokta, di asilietin fiil injuus wah altanietin korant ina di kandokta. Di infamieshan ina di wievdem kiah exchrak out ah chansfaam bak ina iarijinal faam.
Invairamentalizim

**Invairamentalizim** ar **invairamental raits** a wah braad filasafi, aidialaji, ah suoshal muuvment rigyaadin kansoern fi invairamental protekshan ah impruuvment a di elt a di invairament, potikiula az di meja fi dis elt siik fi ingkaapariet di kansoern a nan-yuuman eliment. Invairamentalizim advokiet di laaful prezavieshan, restarieshan an/ar impruuvment a di nachral invairament, ah kiah refa tu az a muuvment fi kanchuol paluushan ar protek plaant ah *h*animal divoersiti. Fi dis riizn, kansep laka lan etik, invairamental etix, bayodivoersiti, ikalaji, ah di bayofilia aipatisis figa pridaminantli.

A di krox, invairamentalizim a wah atemp fi balans rilieshan bitwiin yuuman ah di vierios nachral sistim pah we deh dipen ina soch a wie we aal di kompuonent akaad a prapa digrii a sostienabiliti. Di egzak meja ah outkom a dis balans kanchovoershal ah deh ab nof difrah-difrah wie fi invairamental kansoern fi bi *h*expres ina praktis. Invairamentalizim ah invairamental kansoern noftaim riprizent bai di kola griin, bot dis asosieshan don-apropriet bai di maakitin indoschri fi di tatix nuo az griinwashin. Invairamentalizim opuoz bai anti-invairamentalizim, we se dat di Oert les frajail dah som invairamentalis mentien, ah pochrie invairamentalizim az uovariakshan tu di yuuman kanchribyuushan tu klaimit chienj ar opuozin yuuman advansment.

## Difinishan

*Invairamentalizim* dinuot wah suoshal muuvment we siik fi influens di palitikal pruoses bai labi, *h*aktivizim, ah edikieshan in aada fi protek nachral rizuos ah ikosistim. Di wod eh fos kain ina 1922.

*[[Invairamentalis]]* a smadi uu kiah spiik out bout wi nachral invairament ah di sostienebl manijment a irizuos chuu chienj ina poblik palisi ar indivijal bievia. Dis maita ingkluud supuotin praktis laka infaam kansomshan, kansavieshan inishitiv, invesment ina rinyuebl rizuos, impruuv ifishensi ina di matiirial ikanami, chranzishan tu nyuu akountin paradaim laka Ikalajikal ikanamix ah fi rinyuu ah rivaitalaiz wi kanekshan wid nan-yuuman laif.

Ina difrah-difrah wie (fi egzampl, graasruut aktivizim ah pruotes), invairamentalis ah invairamental aaganizieshan siik fi gi di nachral wol chrangga vais ina yuuman afier.

Ina jinaral toermz, invairamentalis advokiet di sostienebl manijment a rizuos, ah di protekshan (ah ristorieshan, wen nesiseri) a di nachral invairament chuu chienj ina poblik palisi ah indivijal bievia. Ina irikanishan a yuumaniti az patisipant ina ikosistim, di muuvment senta rong ikalajij, elt, ah yuuman raits.

Wails di toerm *invairamentalizim* fuokos muo pah di invairamental ah niecha-rilietid aspek a griin aidialaji ah palitix, *ikalajizim* az a toerm kombain di aidialaji a suoshal ikalaji ah invairamentalizim.
*Ikalajizim* az a toerm muo kamanli yuuz ina kantinental Yuropiyan languij wails *invairamentalizim* muo kamanli yuuz ina Ingglish bot di woddem ab slaitli difrah kanotieshan.

## Refrans
Brij

**Brij** a chokcha bil fi span fizikal abstikl widoutn kluoz di wie andaniit soch laka badi a waata, vali, ar ruod, fi di poerpos a provaid pachiz uoba di abstikl. A wuoliip a difrah-difrah dizain we iich saab potikiula poerpos ah aplai tu difrah-difrah sitieshan. Dizain a brij vieri dipen pah di fongshan a di brij, di niecha a di terien we di brij kanschrok ah angka, di matiirial we yuuz fi meki, ah di fonz avielebl fi bili.

## Refrans
Chanspuot

**Chanspuot** ar chanspotieshan a di muuvment a piipl, animal ah gudz frah wan lokieshan tu aneda. Muod a chanspuot ingkluud ier, riel, ruod, waata, kiebl, paiplain ah spies. Di fiil kiah divaidop ina infachokcha, viikl ah aparieshan. Chanspuot impuotant bikaa ihiniebl chried bitwiin piipl, we isenshal fi di divelopment a siblizieshan.
Klasikal mikianix

Ina fizix, **klasikal mikianix** ah kuantom mikianix a di tuu mieja sob-fiil a mikianix. Klasikal mikianix kansoern wid di set a fizikal laa we diskraib di muoshan a badi anda di influens a sistim a fuos. Di todi a di muoshan a badi a wah ienshent wan, we mek klasikal mikianix wan a di uolis ah laajis sobjik ina sayans, injinierin ah teknalaji. Iwaidli nuo aalso az Nyuutuonian mikianix.
Enaji

Ina fizix, **enaji** a di prapati a abjek we kiah chanzfor tu ada abjek ar kanvoert ina difrah-difrah faam. Di "abiliti a sistim fi pofaam wok" a kaman diskripshan, boti misliidn bikaa enaji no nesiserili avielebl fi du wok. Far instans, ina SI yuunit, enaji meja ina juul, ah wan juul difain "mikianikali", az di enaji chansfor tu wah abjek bai di mikianikal wok fi muuvi a distant a 1 miita gens a fuos a 1 nyuutan. Ousomeba, a nof eda difinishan a enaji, dipen pah di kantex, laka toermal enaji, riediant enaji, ilekchomagnetik, nyuuklier, etc., we di difinishan diraiv we a di muos kanviiniant.

## Refrans
Fuos

Ina fizix, wah **fuos** a heni intarakshan we, wen ianopuoz, wi chienj di muoshan a wah abjek. Ina ada wod, wah fuos kiah kaaz abjek wid mas fi chienj ivelasiti (we ingkluud fi bigin muuv frah stiet a res), i.e., fi axalariet. Fuos kiah aalso diskraib bai intyuuitiv kansep laka shub ar pul. Fuos ab buot magnityuud ah direkshan, so meki a vekta kuantiti. Imeja ina di SI yuunit a nyuutan ah riprizent bai di simbal **F**.

## Refrans
Ischri a Oert

Di **ischri a Oert** kansoern di divelopment a di planit Oert frah ifaamieshan tu di prezant die. Nieli aal branch a nachral sayans eh-kanchibiut fi wi andastan di mien iventdem a di Oert paas. Di iej a Oert a apraximetli wan-tod a di iej a di yunivoers. Wah singkuma amount a jaalajikal chienj eh-okor ina datde taimspan, akompini bai bailajikal chienj.
Aatilari

**Aatilari** a wah klaas a laaj milichri wepan bil fi faya miunishan for biyan di rienj ah powa a infanchi sumaal aamz. Hoerli aatilari divelopment eh-fuokos pah di abiliti fi briich faatifikieshan, ah liid tu ebi, fierli imuobail siij injin. Az teknalaji himpruuv, laita muo muobail fiil aatilari eh-divelop fi baklfiil yuus. Dis divelopment kantiniu tide; madan self-propel aatilari viikl a aili muobail wepan a griet voersatiliti we provaid di laajis shier a wah haami tuotal fayapowa.
Jaamichri

**Jaamichri** (frah di Ienshent Griik: *γεωμετρία*; geo- "oert", -metron "mejament") a wah branch a matimatix kansoern wid kuestian a shiep, saiz, relitiv pozishan a figa, ah di prapati a spies. Matimatishan uu wok ina di fiil a jaamechri kaal a jaamita. Jaamichri eh-araiz indipendantli ina nomba a hoerli kolcha az a badi a praktikal nalij kansoernin lent, ieria, ah valyuum, wid eliment a faamal matimatikal sayans we eh-imoerj ina di Wes az hoerli az Taaliiz(Thales 6t senchri BKE). Bai di 3d senchri BKE, jaamichri eh-put ina wah axiomatik faam bai Yuuklid (Euclid), uufa chriitment—Yuuklidiyan jaamichri—set standad fi nof senchri we fala.[1] Aakimidiiz eh-divelop injiinos tekniik fi kialkiuliet ieria ah valyuum, ina wuoliip a wie we antisipiet madan intigral kialkiulos.

## Refrans
Outa spies

**Outa spies**, ar jos spies, a di vaid we egzis bitwiin silestial badi, ingkluudn di Oert. Ino kompliitli hemti, bot kansis a aad vakiom we kantien luo densiti a paatikl, pridaminantli a plazma a aijrojin ah iiliom azwel ilekchomagnetik redieshan, magnetik fiil, nyuuchriino, dos ah kazmik rie.
Yunaitid Nieshan

Di **Yunaitid Nieshan** (UN) a wah intagobamental aaganizieshan fi promuot intanashinal kwaaparieshan. A ripliesment fi di inifektiv Liig a Nieshan, di aaganizieshan eh-extablish pah 24 Aktuoba 1945 afta Wol Waar II ina aada fi privent aneda soch kanflik. A di foundin, di UN eh-ab 51 memba stiet; a nou 193. Di edkwaataz a di Yunaitid Nieshan de a Manatn, Nyuu Yaak Siti, an ihexpiirians exchraterituorialiti. Forda mien ofis sitiet ina Jiniiva, Nairuobi ah Viena. Di aaganizieshan finans bai ases ah valinchri kanchibyuushan fran imemba stietdem. Iabjektiv ingkluud fi mentien intanashinal piis ah sikioriti, promuot yuuman rait, fasta suoshal ah ikanamik divelopment, protek di invairament, ah provaid yuumanitierian ied ina kies a famin, nachral dizaasta, ah aam kanflik.
Yuropiyan Yuunian

Di **Yuropiyan Yuunian** (Ingglish: *European Union*; French: *Union Européenne*; Panish: *Unión Europea*; Italian: *Unione Europea*) a wah ikanamik-palitikal yuunian wid 28 memba stiet we lokiet praimerili ina Yuurop. Ikova wah ieria a 4,324,782 km2, wid estimietid papilieshan a uoba 508 milian. Iapariet chuu a aibrid sistim a syuupranashinal ah intagobamental disijan-mekin. Fii instityuushan a: di Yuropiyan Kongsl, di Kongsl a di Yuropiyan Yuunian, di Yuropiyan Paaliment, di Yuropiyan Komishan, di Kuot a Jostis a di Yuropiyan Yuunian, di Yuropiyan Senchral Bangk, ah di Yuropiyan Kuot a Aadita.
Nobel Praiz

Di **Nobel Praiz** (/ˈnoʊbɛl/, Swiidish pronongxieshan: [nʊˈbɛl]; Swiidish definet faam, singgiula: *Nobelpriset*; Naawiijan: *Nobelprisen*) a wah set a hanyual intanashinal awaad bistuo ina nomba a kiatigari bai Swiidish ah Naawiijan komiti ina rekanishan a akademik, kolchral an/ar sayantifik advans.
Intanashinal Red Kraas ah Red Krisent Muuvment

Di **Intanashinal Red Kraas ah Red Krisent Muuvment** a wah intanashinal yuumanitierian muuvment wid apraximetli 97 milian valiuntier, memba ah staaf wolwaid we eh-foun fi protek yuuman laif ah elt, fi inshuor rispek fi aal yuuman biin, ah fi privent ah aliviet yuuman sofarin.

## Bibliografi
* Bennett, Angela. *The Geneva Convention: The Hidden Origins of the Red Cross*. Sutton Publishing, Gloucestershire, England, 2005. ISBN 0-7509-4147-2
* Boissier, Pierre. *History of the International Committee of the Red Cross. Volume I: From Solferino to Tsushima.* Henry Dunant Institute, Geneva, 1985. ISBN 2-88044-012-2
* Bugnion, François. *The International Committee of the Red Cross and the Protection of War Victims.* ICRC & Macmillan (ref. 0503), Geneva, 2003. ISBN 0-333-74771-2
* Dunant, Henry. *A Memory of Solferino.* ICRC, Geneva 1986. ISBN 2-88145-006-7
* Durand, André. *History of the International Committee of the Red Cross. Volume II: From Sarajevo to Hiroshima.* Henry Dunant Institute, Geneva, 1984. ISBN 2-88044-009-2
* Farmborough, Florence. *With the Armies of the Tsar: A Nurse at the Russian Front 1914-1918.* Stein and Day, New York, 1975. ISBN 0-8128-1793-1
* Favez, Jean-Claude. *The Red Cross and the Holocaust*, Cambridge University Press, 1999.
* Forsythe, David P. *Humanitarian Politics: The International Committee of the Red Cross.* Johns Hopkins University Press, Baltimore 1978. ISBN 0-8018-1983-0
* Forsythe, David P. *The Humanitarians: The International Committee of the Red Cross.* Cambridge University Press, Cambridge 2005. ISBN 0-521-61281-0
* Haug, Hans. *Humanity for All: The International Red Cross and Red Crescent Movement.* Henry Dunant Institute, Geneva in association with Paul Haupt Publishers, Bern, 1993. ISBN 3-258-04719-7
* *Handbook of the International Red Cross and Red Crescent Movement*. 13th edition, International Committee of the Red Cross, Geneva, 1994. ISBN 2-88145-074-1
* Hutchinson, John F. *Champions of Charity: War and the Rise of the Red Cross.* Westview Press, Boulder, Colorado, 1997. ISBN 0-8133-3367-9
* Moorehead, Caroline. *Dunant's Dream: War, Switzerland and the History of the Red Cross*. HarperCollins, London, 1998. ISBN 0-00-255141-1 (Hardcover edition); HarperCollins, London 1999, ISBN 0-00-638883-3 (Paperback edition)
* Willemin, Georges; Heacock, Roger. *International Organization and the Evolution of World Society. Volume 2: The International Committee of the Red Cross.* Martinus Nijhoff Publishers, Boston, 1984. ISBN 90-247-3064-3
Kyeas tiori

**Kyeas tiori** a di fiil a todi ina matimatix we todi di biyevia a dainamikal sistim we aili sensitiv tu inishal kandishan—di rispans papila refa tu az di botaflai ifek.
Giem tiori

**Giem tiori** a "di todi a matimatikal magl a kanflik ah kwaaparieshan bitwiin intelijent rashanal disijan-meka."[1] Giem tiori mienli yuuz ina ikanamix, palitikal sayans, ah saikalaji, azwel lajik, kompyuuta sayans, bailoji ah puoka.[2] Arijinali, iweh ajres ziiro-som giem, ina we wan poersn gien rizolt ina laas fi di eda patispantdem. Tide, giem tiori aplai tu wah waid rienj a biyievral rilieshan, an a nou wah hambrela toerm fi di sayans fi mek lajikal disijan ina yuuman, animal, ah kompyuuta.

## Refrans
Wol Elt Aaganizieshan

Di **Wol Elt Aaganizieshan** (WHO) a wah speshalaiz iejensi a di Yunaitid Nieshan we kansoern wid intanashinal poblik elt. Iweh extablish pah 7 Iepril 1948, edkwaata ina Jiniiva, Suitsalan. Di WHO a memba a di Yunaitid Nieshan Divelopment Gruup. Ipriidisesa, di Elt Aaganizieshan, ena iejensi a di Liig a Nieshan.
Wol Chried Aaganizieshan

Di **Wol Chried Aaganizieshan** (WTO) a wah intagobamental aaganizieshan we regiuliet intanashinal chried. Di WTO ofishali komens pah 1 Janiweri 1995 anda di Marakesh Agriiment, sain bai 123 nieshan pah 15 Iepril 1994, fi riplies di Jinaral Agriiment pah Tarif ah Chried (GATT), we eh-komens ina 1948. Di WTO diil wid regiulieshan a chried bitwiin paatisipietin konchri bai provaid di friemwok fi nigoshiet chried agriiment ah dispyuut rezaluushan pruoses we iem fi infuos paatisipant adierans tu WTO agriiment, we eh-sain bai riprizentitiv a memba gobament ah ratifai bai deh paaliment.[7] Muos a di ishu we di WTO fuokos pah diraiv frah priivos chried nigoshieshan, espeshal frah di Yurugwai Rong (1986–1994).

## Refrans
Sin Piita Basilika

Di **Piepal Basilika a Sin Piita** ina di Vatikan, ar simpli Sin Piita Basilika (Latn: *Basilica Sancti Petri*; Italian: *Basilica Papale di San Pietro in Vaticano*), a wah Italian Renesans choch ina Vatikan Siti, di piepal engkliev widin di siti a Ruom.

Dizain prinsipali bai Donato Bramante, Mikelanjelo, Carlo Maderno ah Gian Lorenzo Bernini, Sin Piita a di muos rinoun wok a Renesans aachitecha ah wan a di laajis choch ina di wol. Wails a naida di mada choch a di Kiaklik Choch nar di kiatiijral a di Dayasis a Ruom, Sin Piita rigyaad az wan a di uolies Kiaklik shrain. Iweh- diskraib se "ihuol a yuuniik pozishan ina di Kristian wol" an az "di grietis a aal choch ina Krisndom".

Kiaklik chadishan huol se di Basilika a di berial sait fi Sin Piita, wan a Krais Apasl ah aalso di fos Puop; supuozidli, Sin Piita tuum de direkli biluo di ai alta a di Basilika. Fi dis riizn, nof a di Puopdem beri a Sin Piita sens di Hoerli Kristian piiriad. Choch eba de pah dis sait sens di taim a di Ruoman Empara Kanstantain di Griet. Kanschrokshan a di prezant basilika, fi riplies di Uol Sin Piita Basilika a di 4t senchri KE, eh-bigin pah 18 Iepril 1506 ah weh kompliit pah 18 Novemba 1626.
Moni

**Moni** a heni haitem ar verifayebl rekaad we jinarali axep az piement fi gudz ah saabis ah ripiement a det ina potikiula konchri ar suosio-ikanamik kantex, ar we hiizi fi kanvoert tu soch a faam. Di mien fongshan a moni distingguish az: midiom a hexchienj; yuunit a hakount; stuor a valiu; ah, sohtaim, standad a difor piement. Heni haitem ar verifayebl rekaad we fulfil demaya fongshan kiah kansida az moni.

## Referens
Yuuro

Di **yuuro** (sain: €; kuod: EUR) a di hofishal koransi a di yuurozuon, we kansis a 19 a di 28 memba stiet a di Yuropiyan Yuunian: Aschria, Beljiom, Saipros, Estuonia, Finlan, Frans, Joermani, Griis, Airilan, Itali, Latvia, Lituyenia, Logzimboerg, Malta, di Nedalanz, Puotigal, Slovakia, Sloviinia, ah Spien. Di koransi aalso ofishali yuuz bai di instityuushandem a di Yuropiyan Yuunian ah fuo ada Yuropiyan konchri, azwel yuunilatarali bai tuu adawandem, ah kansikuentli yuuz dieli bai som 337 milian Yuropiyan az a 2015. Outsaida Yuurop, wah nomba a uobasiiz terichri a EU memba aalso yuuz di yuuro az deh koransi.

## Extoernal lingk
*
Renminbi

Di **renminbi** a di hofishal koransi a di Piipl Ripoblik a Chaina. Di niem (simplifai Chaini: 人民币; chadishanal Chaini: 人民幣; pinyin: rénmínbì) litarali miin "fi di piipl koransi". Di yuan (Chaini: 元/圆; pinyin: yuán) (sign: ¥) a di biesik yuunit a di renminbi, bot aalso yuuz fi refa tu Chaini Koransi jinarali, espeshal ina hintanashinal kantex. Di distingshan bitwiin di toermdem renminbi ah yuan simila tu we bitwiin stoerlin ah pong, we rispektivli refa tu di British koransi an ipraimeri yuunit. Wan yuan sobdivaidop ina 10 jiao (Chaini: 角; pinyin: jiǎo), an a jiao iself sobdivaidop ina 10 fen (Chaini: 分; pinyin: fēn).

## Extoernal lingk
*  
*
Yunaitid Stiet dala

Di **Yunaitid Stiet dala** (sain: $; kuod: USD; aalso habriviet US$ ah refa tu az di dala, U.S. dala, ar Amoerkan dala) a di hofishal koransi a di Yunaitid Stiet an ihinsiula terichridem. Ia Fedaral Rizoerv Nuot ah kansis a 100 sumaala sent yuunit.

## Extoernal lingk
*
Tax

**Tax** (frah di Latn *taxo*) a finanshal chaaj ar ada levi impuoz pah taxpieya (indivijal ar liigal entiti) bai di stiet ar di fongshanal ikuivilent a di stiet fi fon vierios poblik expendicha. Fielia fi pie, ar iviejan ar rizistans tu taxieshan, yuujali ponishebl bai laa. Taxiz kansis a dairek ar indairek taxiz ah kiah pie fa ina moni ar bai ilieba ikuivilent. Som konchri impuoz liklmuos no taxieshan nontaal, ar luo-luo tax riet fi soertn ieria a taxieshan.
Chried

**Chried**, ar kamoers, invalv di chanzfor a di uonaship a gudz ar saabis, frah wan poersn ar entiti tu waneda, ina hexchienj fi rimyuunarieshan, gudz ar saabis. Netwok we lou chried kaal maakit.
Sivix

**Sivix** a di todi a di tioretikal ah praktical aspek a sitiznship, di raits ah juutidem we kom widi; di juuti a sitizn tu wananeda az memba a palitikal badi ah tu di gobament. Ihingkluud di todi a sivl laa ah sivl kuod, ah di todi a gobament wid atenshan tu di ruol a sitizn ― az opuoz tu hextoernal fakta ― ina di aparieshan ah uobasait a gobament.
Hanggl

Ina pliena jaamechri, **''h''anggl** a di figa faam bai tuu rie, kaal di said a di hanggl, we shier a kaman enpaint, kaal di voertex a di hanggl. Anggl faam bai tuu rie lie ina plien, bot dis plien no afi bi a Yuuklidian plien. Anggl aalso faam bai di hintasekshan a tuu plien ina Yuuklidian ah adaels spies. Demaya kaal dayejral anggl. Anggl faam bai di hintasekshan a tuu koerv ina plien difain az di hanggl ditoermin bai di tanjent riedem a di paint a hintasekshan. Simila stietment huol ina spies, fi egzampl, di sferikal anggl faam bai tuu griet soerkl pan a sfier a di dayejral anggl bitwiin di plien ditoermin bai di griet soerkldem.
Pong stoerlin

Di **pong stoerlin** (simbal: **£**; ISO kuod: **GBP**; aalso habriviet **STG**), nuo kaman-kaman simpl az di pong, a di *h*ofishal koransi a di Yunaitid Kindom, Joerzi, Goernzi, di Ail a Man, Sout Jaaja ah di Sout Sangwij Ailanz, di British Antaatik Terichri, ah Christan da Kunia. Isobdivaidop ina 100 pens (singgiula: peni). Wah nomba a nieshan we no yuuz stoerlin azwel ab koransi kaal pong. A difrah-difrah taim, di pong stoerlin ena kamaditi moni ar bangk nuot bakop bai silva ar guol, bot korantli a fiat moni, bakop onggl bai di *h*ikanami ina di *h*ieriadem wepaat iaxep. Di pong stoerlin a di *h*uolis koransi ina di wol wa stil de yuuz ah de ina kantinyuos yuus sens i*h*insepshan.

## Extoernal lingk
*  
*  
*
Japaniiz yen

Di **Japaniiz yen** (円 ar 圓 en?, simbal: ¥; kuod: JPY) a di hofishal koransi a Japan. A di tod muos chried koransi ina di farin exchienj maakit afta di Yunaitid Stiet dala ah di yuuro. Iaalso yuuz waid-waid az a rizoerv koransi afta di U.S. dala, di yuuro, ah di pong stoerlin.
Aaganizim

Ina bailoji, **aaganizim** a heni kantigyuos libm sistim, laka hanimal, plaant, fonggos, ar baktiiriom. Aal taip a aaganizim wi nuo bout kiepebl a som digrii a rispans tu stimiulos, riprodokshan, gruot ah divelopment ah omiostasis. Aaganizim kansis a wan ar muo sel; wen iab wan sel inuo az yuuniseliula aaganizim; ah wen iab muo aah wan inuo az moltiseliula aaganizim. Muos yuuniseliula aaganizim a maikroskapik saiz ah so klasifai az maikrohaaganizim. Yuuman a moltiseliula aaganizim kompuoz a wuoliip a chrilian a sel gruup ina speshalaiz tishu ah aagan.
Nagorno-Karabak

**Nagorno-Karabak** (*Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն*) a wah terichri a Ieja.
Fizikal exasaiz

**Fizikal exasaiz** a heni badili haktiviti we inans ar mentien fizikal fitnis ah uobaraal elt ah welnis. Ipofaam fi vierios riizn, ingkluudn fi ingkriis gruot ah divelopment, privent iejin, chrentn mosl ah di kaadiovaskiula sistim, huon atletik skil, fi wiet laas ar mentenans, ah fi suoso injaiment. Friikuent ah regla fizikal exasaiz buus di imyuun sistim ah elp privent "diziiz a afluens" laka kaadiovaskiula diziiz, taip 2 dayabiitis, ah obiisiti.[1][2] Imaita kiah elp azwel fi privent schres ah dipreshan, ingkriis kualiti a sliip ah ak az nan-faamasyuutikal sliip ied fi chriit diziiz laka insamnia, elp promuot ar mentien pazitiv self-estiim, impruuv mental elt, mentien stedi daijeshan ah chriit kanstipieshan ah gias, regiuliet foertiliti elt, ah aagment wah indivijal sex apiil ar badi himij, we deh fain se lingk wid aya lebl a self-estiim.[3][4] Chailud obiisiti a gruoyn gluobal kansoern,[5] ah fizikal exasaiz maita kiah elp dikriis som a di hifek a chailud ah adolt obiisiti. Som kier provaida kaal exasaiz di "mirikl" ar "wanda" jrog—dem a-aluud tu di waid varayati a benifit we ikiah provaid fi nof indivijal.
Schres

Ina saikalaji, **schres** a fiilin a schrien ah presha. Sumaal amount a schres maita dizairebl, benifishal, ah iibm elti. Pazitiv schres elp impruuv atletik pofaamans. Azwel iplie a fakta ina motivieshan, adaptieshan, ah riakshan tu di invairament. Exesiv amount a schres, ousomeba, maita liid tu badili aam. Schres kiah ingkriis di rix a schruok, aat atak, olsa, dwaafizim, ah mental ilnis laka dipreshan.[1] Schres kiah bi hextoernal ah rilietid tu di invairament,[2] bot maita aalso bi kriet bai hintoernal posepshan we kaaz wah indivijal fi hexpiirians angzayati ar ada negitiv imuoshan sorong a sitieshan, laka presha, diskomfat, etc., we deh den diim schresful. Yuumandem expiirians schres, ar posiiv tingz az chretnin, wen deh no biliib se deh rizuos fi kuop wid abstikl (stimiulos, piipl, sitieshan, etc.) sofishant fi wa di soerkomstans dimaan. Wen wi tingk di dimaan we plies pah wi exiid wi abiliti fi kuop, den wi posiiiv schres.
Kinetik enaji

Ina fizix, di **kinetik enaji** a wah abjik a di enaji we ipozes juu tu imuoshan.[1] Idifain az di wok we niid fi axalariet wah badi a soertn mas frah res tu wah stietid velasiti. Afta idon-gien dis enaji juurin axalarieshan, di badi mentien dis kinetik enaji anles ispiid chienj. Di siem amount a wok du bai di badi wen idiisalariet fran ikorant spiid tu a stiet a res.
Kiaklikizim

**Kiaklikizim** (frah Griik *καθολικισμός*, *katholikismos*, "yunivoersal dakchrin") an ihajitaival faam, Kiaklik, yuuz az braad toerm fi diskraib spisifik chadishan ina di Kristian choch ina tialaji, dakchrin, litaji, etix, ah pirichualiti.

"Kiaklikizim" ah "Kiaklik" ina disya sens refa tu di praktis a difrah-difrah Kristian choch. Disya sens afi distingguish frah di yuus a demya wod fi refa tu di Kiaklik Choch, daa we ina ful komyuunian wid di Uoli Sii a Ruom,[1] azwel di Iistan Aatadax Choch (kamanli kaal di "Aatadax Choch"), ah di chochdem ina di Angglikan Komyuunian we wuola dem kansida dehself widin di yunivoersal ah apastalik choch.

Ina di sens fi hindikiet istarikal kantinyuiti a fiet ah praktis frah di fos mileniom, di toerm "kiaklik" implai bai nof adaels istarik choch we kliem se dem a di "ier a di apastalik fiet".[2] Demaya kansida dehself az kiaklik, a-tiich se di toerm "dizigniet di istarik, aatadax mienschriim a Kristianiti uufa dakchrin eh-difain bai di hikiumenikal kongsldem ah kriid" ah az soch, muos Rifaama "apiil tu dis kiaklik chadishan ah biliiv se deh eh-de ina kantinyuiti widi."[3]

Widin di Angglikan komiunian, di Axfad Muuvment eh-promuot Angglo-Kiaklikizim, we eh-riemfasaiz di impuotans a dakchrin laka di Riil Prezans a Krais ina di Yuukaris, ah apastalik sokseshan.[4][5]

Di Ruoman Kiaklik Choch tiich se dat Pratistant choch a no riili riil choch az deh no gat no apastalik chadishan a aadinieshan, ah dierfuo, no gat no valid Yuukaris, nar deh no de ina ful komiunian wid di soksesa a Sin Piita, di Puop. Ousomeba idu rekanaiz se deh shier di apastalik chadishan a di hIistan Aatadax Choch. Wails imentien se aal salvieshan kom chuu di choch, dis lef skuop fi di salvieshan a hadaels Kristian wid impoerfek komiunian wid di Ruoman Kiaklik Choch, dat a di Pratistantdem.[6]
Kiatikizim a di Kiaklik Choch

Di **Kiatikizim a di Kiaklik Choch** (Latn: *Catechismus Catholicae Ecclesiae*; kamanli kaal di **Kiatikizim** ar di **CCC**) a di kiatikizim promulgiet fi di Kiaklik Choch bai Puop Jan Paal II ina 1992. Isomop, ina buk faam, di biliifdem a di Kiaklik fietful.
Mieri

**Mieri** (Griik: *Μαριάμ*, chranzlit. Mariám; Aramiek: *ܡܪܝܡ‎*, chranzlit. Mariam‎; Iibruu: *מִרְיָם*‎, chranzlit. Miriam‎; c. 18 BKI – c. 43 KI), aalso nuo bai difrah-difrah taikl, stail ah hanarifik, ena wah Galiliyan Juwish uman frah Nazaret ah di mada a Jiizas, askaadn tu di Nyuu Testiment.

## Refrens
Juozif

**Juozif** (Iibruu: *יוֹסֵף‎, *chranzlit. Yosef‎; Griik: *Ἰωσήφ*, chranzlit. Ioséph) a wah figa ina di Gaspl, di ozsban a Mieri, mada a Jiizas, ah ih venariet az Sin Juozif ina di Kiaklik Choch, Iistan Aatadax Choch, Uoriental Aatadax Choch, Angglikan Komyuunian, Luutaranizim ah Metodizim. Kristian chadishan plies Juozif az Jiizas fasta faada. Som istuorian stiet se Juozif ena Jiizas faada. Soh difrah-difrah vyuu juu tu tiolajikal intopritieshan voersos istarikal vyuu.

## Refrens
NATO

Di  **Naat Atlantik Chriiti Aaganizieshan **(Ingglish: **North Atlantic Treaty Organization** (**NATO** /ˈneɪtoʊ/); French&#x3A; *Organisation du traité de l'Atlantique nord*; **'), aalso kaal di **Naat Atlantik Alayans '''(Ingglish: North Atlantic Alliance), a wah intagobamental milichri alayans bies pah di Naat Atlantik Chriiti we eh-sain pah 4&nbsp;&#x49;&#x65;pril 1949. Di aaganizieshan kanstityuut wah sistim a kalectiv difens az ou imemba stietdem agrii fi myuuchal difens ina rispans tu atak bai heni hextoernal paati. NATO edkwaataz lokiet in Haren, Broslz, Beljiom, we di Supriim Alaid Komaanda aalso rizaid. Beljiom a wan a di 28 memba stiet kraas Naat Amoerka ah Yuurop, di nyuwis wandem we a Albienia ah Kruoyesha, jain ina Iepril 2009. Adishanal 22&nbsp;&#x6B;onchri patisipiet ina NATO Paadnaship fi Piis prougram, wid 15&nbsp;&#x61;&#x64;&#x61; konchri invalv ina instityuushanalaiz dayalag pruogram. Di kombain milichri spenin a aal NATO memba kanstityuut uoba 70 posent a di gluobal tuotal. Membadem difens spenin supuoz fi amount tu 2 posent a GDP.

## Refrans
OPEC

**Aaganizieshan a Pichruoliom Expuotin Konchri **[Ingglish: **Organization of the Petroleum Exporting Countries** (**OPEC**, /ˈoʊpɛk/ **''<span class="smallcaps">OH</span>**-pek*</span><span title="English pronunciation respelling"></span>, ar *'OPEP*' ina nof adaels languij)] a wah intagobamental aaganizieshan a 13 nieshan, foun ina 1960 ina Bagdad bai di fos faib memba, ah edkwaata sens 1965 ina Viena. Di 13 konchri akount fi 40 posent a gluobal ail prodokshan ah 73 posent a di wol ail rizoerv wa "pruuv", we gi OPEC mieja influens pah gluobal ail prais.

OPEC stiet se deh mishan a "fi kwaadiniet ah yuunifai di pichruoliom palisi a di memba konchridem ah fi inshuor di stiebilizieshan a di *h''ail maakit, so az fi sikyuor ifishent, ikanamik ah regla soplai a pichruoliom tu kansyuuma, stedi ingkom tu projuusa, ah fier ritoern pah kiapital fi demde we inves ina di pichruoliom indoschri." Az a Juun 2016, OPEC membadem a Aljiiria, Angguola, Ekuador,  Indoniija, Iran, Irak, Kuwiet, Libia, Naijiiria, Kata, Saadi Ariebia (di de facto liida), Yunaitid Arab Emiret, ah Venizuela. Tuu-tod a OPEC ail prodokshan ah rizoerv de ina di six Migl Iistan konchri we sorong di ail-rich Poerjan Golf.

## Refrans
Alzaimaz diziiz

**Alzaimaz diziiz **[Ingglish: **Alzheimer's disease** (**AD**)], aalso nuo az jos **Alzaimaz**, a wah kranik nyuurodijenarietiv diziiz we yuujali taat sluo-sluo ah get wos uoba taim. Ia di kaaz a 60% tu 70% a kies a dimentia. Di muos kaman hoerli simtam a difikolti wid rimembrans a riisant ivent (shaat-toerm rimembrans laas). Az di diziiz advans, simtam kiah ingkluud prablem wid languij, disuorientieshan (ingkluudn hiizi fi get laas), muud swing, laas a motivieshan, kyaah manij self kier, ah bieviaral ishu. Az a poersn kandishan diklain, deh muotaim witjraa frah fambili ah sasayati. Grajali, badi fongshan laas, oltimetli liidn tu det. Alduo di spiid a progreshan kiah vieri, di avrij laif expektansi falarin dayagnuosis a chrii tu nain ier.

Di kaaz a Alzaimaz diziiz no andastan so gud. About 70% a di rix deh biliiv a jinetik wid nof jiin yuujali invalv. Adaels rix fakta ingkluud ischri a ed injri, dipreshan, ar aipatenshan. Di diziiz pruoses asosiet wid plak ah tanggl ina di brien. Wah prabebl dayagnuosis bies pah di ischri a di ilnis ah kagnitiv tesin wid medikal imijin ah blod tes fi ruul out ada pasibl kaaz. Inishal simtam noftaim mistiek fi naamal iejin. Egzaminieshan a brien tishu nesiseri fi definet dayagnuosis. Mental ah fizikal exasaiz, ah fi avaid obisiti maita kiah dikriis di rix a AD. No medikieshan nar sopliment no de we dikriis rix.

No triitment kiah tap ar rivoers iprogreshan, duo som maita kiah tempareri impruuv simtam. Piipl we iafek ingkriisinli afi rilai pah smadi els fi asistans, noftaim put boerdn pah di kiergiva; di presha kiah ingkluud suoshal, saikalajikal, fizikal, ah ikanamik eliment. Exasaiz pruogram benifishal wid rispek tu aktiviti a dieli libm ah kiah potenshali impruuv outkom. Chriitment a bievral prablem ar saikuosis juu tu dimentia wid antisaikatix  kaman bot no yuujali rikomen juu tu ou muotaim igat likl ar no benifit ah ingkriis di rix a hoerli det.

## Refrans
Kiansa

**Kiansa** a wah gruup a diziiz we *h*invalv abnaamal sel gruot wid di potenshal fi *h*invied ar pred tu *h*adaels paat a di badi. A no *h*aal tyuuma a kiansa; binain tyuuma no pred gaa *h*ada paat a di badi. Pasobl sain ah simtom  ingkluud lomp, abnaamal bliidn, prolang kaaf, anexplien wiet laas ah chienj ina bowil muuvment. Wails demaya simtom maita *h*indikiet kiansa, deh maita kiah ab adaels kaaz tu. Uoba 100 kiansa afek yuuman.

Tubako yuus a di kaaz a bout 22% a kiansa det. Aneda 10% juu tu obisiti, puo dayat, lak a fizikal aktiviti ah jingkin alkowal. Adaels fakta ingkluud soertn infekshan, expuoja tu ayanaizin redieshan ah invairamental paluutant. Ina di divelopin wol nieli 20% a kiansa juu tu infekshan laka epataitis B, epataitis C ah yuuman papiluomavairos (HPV). Demaya fakta *h*ak, akliis paatli, bai chienjop di jiinzdem ina sel. Tipikali nof jinetik chienj rikuaya bifuo kiansa kiah divelop. Apraximetli 5–10% a kiansa juu tu jinetik difek inerit frah di poersn pierans. Kiansa kiah ditek bai soertn sain ah simtom ar skriinin tes. Ikiah den tipikali investigiet forda bai medikal imijin ah kanfoerm bai bayapsi.

Nof kiansa kiah privent bai no sumuokin, mentien elti wiet, no jink tomoch alkowal, niam wuoliip a vejitebl, fruut ah wuol grien, vaxinieshan gens soertn infekshos diziiz, no niam tomoch pruoses ah red miit, ah avaid tomoch sonat expuoja. Hoerli ditekshan chuu skriinin yuusful fi soervikal ah kolorektal kiansa. Di benifit a skriinin ina bres kiansa kanchovoershal. Kiansa noftaim chriit wid som kombinieshan a redieshan terapi, soerjri, kimoterapi, ah taagitid terapi. Pien ah simtom manijment a impuotant paat a kier. Palietiv kier potikiula impuotant ina piipl wid advans diziiz. Di chaans a sovaival dipen pah di taip a kiansa ah extent a diziiz wen di chriitmant taat. Wid pitni anda 15 wen deh dayagnuoz di faib-ier sovaival riet ina di divelop wol a pah avrij 80%. Fi kiansa ina di Yunaitid Stiet di avrij faib-ier sovaival riet a 66%.

Ina 2012 bout 14.1 milian nyuu kies a kiansa okor gluobali (no ingkluudn kin kiansa outsaida melanuoma). Ikaaz bout 8.2 milian det ar 14.6% a yuuman det. Di muos kaman taip a kiansa ina miel a long kiansa, prastiet kiansa, kolorektal kiansa ah tomok kiansa. Ina fiimiel, di muos kaman taip a bres kiansa, kolorektal kiansa, long kiansa ah soervikal kiansa. Ef kin kiansa outsaida melanuoma weh fi ingkluud ina tuotal nyuu kiansa iich ier iwuda akount fi rong 40% a kies. Ina pitni, akyuut limfoblastik lyuukiimia ah brien tyuuma a di muos kaman exep ina *h*Afrika we nan-Ajkin limfuoma okor muotaim. Ina 2012, bout 165,000 pitni anda 15 ier a iej eh-dayagnuoz wid kiansa. Di rix a kiansa ingkriis signifikantli wid iej ah nof kiansa okor muo kaman ina divelop konchri. Rietdem a *h*ingkriis az muo piipl lib tu aul iej ah az laifstail chienj okor ina di divelopin wol. Di finanshal kaas a kiansa weh estimiet a $1.16 chrilian US dala po *h*ier az a 2010.

## Refrans
Komplex nomba

**Komplex nomba** a wah nomba we kiah expres ina di faam a + bi, we a ah b a riil nomba ah i a di himajineri yuunit, we satisfai di hikwiejan i2 = −1.[1] Ina dis expreshan, a a di riil paat ah b a di himajineri paat a di komplex nomba.
Difrenshal ikwiejan

**Difrenshal ikwiejan** a matimatikal ikwiejan we riliet som fongshan wid idirivitivdem. Ina aplikieshan, di fongshan yuujali riprizent fizikal kuantiti, di dirivitivdem riprizent deh riet a chienj, ah di hikwiejan difain a rilieshanship bitwiin di tuu. Bikaa soch rilieshan exchriimli kaman, difrenshal ikwiejan plie praminant ruol ina nof disiplin ingkluudn injinierin, fizix, ikanamix, ah bailoji.
Kiapasita

**Kiapasita** (arijinali nuo az **kandensa**) a wah pasiv tuu-toerminal ilekchikal kompuonent yuuz fi stuor ilekchikal enaji temparerili ina wah ilekchik fiil. Di faam a praktikal kiapasita vieri wuoliip, bot aal a dem kantien akliis tuu ilekchikal kandokta (pliet) we separiet bai a dayilekchik (dat a wah insiulieta we kiah stuor enaji bai bikom puolaraiz). Di kandokta kiah bi tin flim, fail ar sinta biid outa metal ar kandoktiv ilekcholait, esechra. Di nankandoktin dayilekchik ak fi ingkriis di kiapasita chaaj kiapasiti. Matiirial kamanli yuuz az dayilekchik ingkluud glaas, siramik, plastik flim, ier, vakyuom, piepa, maika, ah axaid lieya. Kiapasita yuuz waidli az paat a ilekchikal soerkit ina nof kaman ilekchikal divais. Nolaik rizista, haidiil kiapasita no disipiet no enaji. Steda dat kiapasita stuor enaji ina di faam a wah ilekchostatik fiil bitwiin ituu pliet.
Dayuod

Ina *h*ilekchanix, **dayuod** a tuu-toerminal ilekchanik kompuonent we kandok praimerili ina wan direkshan (asimechrik kandoktans); iab luo (aidiili ziiro) rizistans tu di fluo a korant ina wan direkshan, ah ai (aidiili infinet) rizistans ina di nex wan. Semikandokta dayuod, di muos kaman taip tide, a wah kristalain piis a semikandokta matiirial wid a p–n jongshan kanek tu tuu ilekchikal toerminal.[5] Vakyuom tyuub dayuod ab tuu ilekchuod, wah pliet (anuod) ah wah iitop kiatuod. Semikandokta dayuod ena di fos semikandokta ilekchanik divais. Di diskovri a di rektifayin abiliti a kristal eh-mek bai Joerman fizisis Foerdinan Braun (Ferdinand Braun) ina 1874. Di fos semikandokta dayuod, kaal pus wiska dayuod, divelop rong 1906, eh-mek outa minaral kristal laka gialiina. Tide, muos dayuod mek outa silikan, bot adaels semikandokta laka siliiniom ar joermaniom yuuz sohtaim.
Dayabiitis

**Diabetes mellitus** (**DM**), kamanli refa tu az **dayabiitis** ar simpli az **shuga**, a wah gruup a metabalik diziiz we kiaraktaraiz bai ai blod shuga lebl uoba wah prolang piiriad. Simtom a ai blod shuga ingkluud friikuent yuurinieshan, ingkriis toers, ah ingkriis ongga. Ef ino chriit, dayabiitis kiah kaaz wuoliip a komplikieshan. Akyuut komplikieshan ingkluud dayabetik kiitoasiduosis ah nankiituotik aipoerosmuola kuoma. Siiros lang-toerm komplikieshan ingkluud kaadiovaskiula diziiz, schruok, kranik kidni fielia, fut olsa, ah damij tu di yaidem.

Dayabiitis juu tu aida di pangkrias naa projuus anof insiulin ar di seldem a di badi naa rispan prapali tu di insiulin we projuus. A chrii mien taip a diabetes mellitus:
* Taip 1 DM rizolt frah di pangkrias fielia fi projuus anof insiulin. Dis faam eh priivosli refa tu az "insiulin-dipendant diabetes mellitus" (IDDM) ar "juuvinail dayabiitis". Di kaaz no nuo.
* Taip 2 DM bigin wid insiulin rizistans, wah kandishan we di seldem fiel fi rispan tu insiulin propali. Az di diziiz progres lak a insiulin maita aalso divelop. Dis faam eh-priivosli refa tu az "nan insiulin-dipendant diabetes mellitus" (NIDDM) ar "adolt-anset dayabiitis". Di praimri kaaz a exesiv badi wiet ah no anof exasaiz.
* Jestieshanal dayabiitis, a di tod mien faam ah iokor wen prignant uman widoutn priivos ischri a dayabiitis divelop ai blod-shuga lebl.
Privenshan ah chriitment invalv a elti dayat, fizikal exasaiz, mentienin naamal badi wiet, ah avaid yuus a tubako. Kanchuol a blod presha ah mentienin prapa fut kier impuotant fi piipl wid di diziiz. Taip 1 DM afi manij wid insiulin injekshan. Taip 2 DM kiah chriit wid medikieshan wid ar widoutn insiulin. Insiulin ah som uoral medikieshan kiah kaaz luo blod shuga. Wiet laas soerjri fi demde wid obiisiti somtaim a ifektiv meja ina demde wid taip 2 DM. Jestieshanal dayabiitis yuujali rizalv afta di boert a di biebi.

Az a 2015, estimietid 415 milian piipl ab dayabiitis wolwaid, wid taip 2 DM a-mekop bout 90% a di kiesdem. Dis riprizent 8.3% a di adolt papilieshan, wid iikual riet ina buot uman ah man. Frah 2012 tu 2015, dayabiitis estimiet fi eh-rizolt ina 1.5 tu 5.0 milian det iich ier. Dayabiitis akliis dobl a poersn rix a hoerli det. Di nomba a piipl wid dayabiitis expek fi riez tu 592 milian bai 2035. Di gluobal ikanamik kaas a dayabiitis ina 2014 eh-estimiet fi bi $612 bilian USD. Ina di Yunaitid Stiet, dayabiitis kaas $245 bilian ina 2012.

## Causes

## Refrans
Disnchri

**Disnchri** a *h*inflammation a di intestin we kaaz dayariya wid blod. Ada simtom kiah ingkluud fiiva, abdaminal pien, ah rektal tenesmus (fiilin a inkompliit defikieshan).

Ikaaz bai a nomba a taip a infekshan laka baktiiria, vairos, parasitik worom, ar pruotozoa, an a taip a giaschoentaraitis. Di mikianizim a wah inflamachri  disaada a di intestin, espeshal a di kuolan.

## Sain ah simtom
Di muos kaman faam a disnchri a basileri disnchri we tipikali a mail ilnis, we kaaz simtom naamali kansis a mail tomok pien ah friikuent paasin a stuul ar dayariya. Simtom naamali prizent dehself afta wan tu chrii die ah deh yuujali no laas langga dah wan wiik. Di friikuensi a oerj fi defikiet, di laaj valyuum a likuid fiisiz we paas, ah di prezans a myuukos, pos ah blod dipen pah di patojen we a-kaaz di diziiz. Tempareri laktuos intalrans kiah okor. Ina som kaastik okiejan sivier abdaminal pien, fiiva, shak, ah diliriom kiah aal bi simtom.

Ina exchriim kies, disnchri pieshent kiah paas uoba wan liita a fluid po howa. Muotaim, indivijal wi komplien a naaja, abdaminal pien, ah friikuent waatari ah yuujali foul-smelin dayariya, akompini bai myuukos ah blod, rektal pien, ah fiiva.  Vamitin, rapid wiet-laas, ah jinaralaiz mosl iek sohtaim aalso akompini disnchri. Pah rier okiejan, di amiibik parasait wi invied di badi chuu di blodschriim ah pred biyan di intestin.  Ina soch kies, ikiah muo siirosli infek ada aagan laka di brien, long, ah liva.

## Refrans
Matimatikal Prinsipl a Nachral Filasafi

**Matimatikal Prinsipl a Nachral Filasafi** (Latn *Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]*), noftaim refa tu az simpli di *Princhipiya*, a wah wok ina chrii buk bai Aizak Nyuutan (Isaac Newton), ina Latn, fos poblish 5 Julai 1687. Afta ih anotiet ah karek ih poersnal kapi a di fos idishan, Nyuutan aalso poblish tuu forda idishan, ina 1713 ah 1726. Di Princhipiya stiet Nyuutan laa a muoshan, we faam di fongdieshan a klasikal mikianix, aalso Nyuutan laa a yunivoersal gravitieshan, an a dirivieshan a Kepla laa a planiteri muoshan (we Kepla fos abtien impirikali). Di Princhipiya "josli rigyaad az wan a di muos impuotant wok ina di ischri a sayans".

*[https://cudl.lib.cam.ac.uk/view/PR-ADV-B-00039-00001/1 Philosophiae naturalis principia mathematica]*, auctore Is. Newton, Londini, iussu Societatis Regiae ac typis Josephi Streater, anno MDCLXXXVII